विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Package Package talk Event Event talk विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6635575 6635394 2026-10-30T13:53:53Z Barahgama Mahnar Vaishali 956758 /* बारहगामा महनार वैशाली का इतिहास */ नया अनुभाग 6635575 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :नमस्ते संपादकों, मैंने विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इन्फोबॉक्स (Infobox) और फिल्मोग्राफी (Filmography) के साथ पूरा ड्राफ्ट टेक्स्ट तैयार कर लिया है। कृपया कोई वरिष्ठ संपादक मेरे इस ड्राफ्ट को Draft:सुधांशु कृष्ण राय के रूप में सुरक्षित करने या इसकी कमियां सुधारने में मेरी मदद करें। [[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 03:39, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''आज का अपडेट (29 अक्टूबर):''' नमस्ते प्रबंधकों, मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) भाषा में, वैध फ़ाइल नामों और प्रामाणिक विवरण के साथ नया ड्राफ्ट तैयार कर लिया है। कृपया अनुभवी संपादक इसका अवलोकन करें और इसे मुख्य स्पेस में स्थानांतरित करने में मेरा मार्गदर्शन करें। मेरा नया प्रयोगपृष्ठ यहाँ सुरक्षित है: [[सदस्य:KalaKar Ballia/प्रयोगपृष्ठ_नया]]। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 10:52, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == पुरानी दिल्ली, शाहजहाँबाद और शाहजहाँनाबाद के लेखों के नामकरण एवं विलय पर चर्चा == [[पुरानी दिल्ली]], [[शाहजहाँबाद]] और [[शाहजहाँनाबाद]] के लेखों के संबंध में दो विकल्प हैं: '''नाम परिवर्तन''': पुरानी दिल्ली का नाम बदलकर शाहजहाँनाबाद कर दिया जाए। '''विलय एवं अनुप्रेषण''': किसी एक उपयुक्त शीर्षक वाले लेख को मुख्य लेख रखा जाए और शेष दोनों लेखों की सामग्री का उसमें विलय करके उनके शीर्षकों को मुख्य लेख पर अनुप्रेषित कर दिया जाए। इनमें से कौन-सा विकल्प उचित होगा? कृपया अपनी राय दें। हिंदी विकिपीडिया के लिए मेरी राय में “पुरानी दिल्ली” शीर्षक फिलहाल बनाए रखना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:13, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-10-28|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-10-28|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == अक्टूबर 2026 == मुख्य नाम स्थान के पृष्ठों पर वर्तनी शुद्धी की जा रही है, कोई सुझाव या प्रतिक्रिया कृप्या यहां दर्ज करें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 19:13, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wiki Loves Food 2026 in India: Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free licence. '''Competition details''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[commons:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[commons:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[सदस्य:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[सदस्य वार्ता:VanshikaRathi|वार्ता]]) 07:53, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == दो लेखों को हटाने के निर्णयों की स्वतंत्र समीक्षा और जवाबदेही का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के सदस्य SK2410 के रूप में अपने द्वारा बनाए गए दो लेखों, 'शिरीष खरे' और 'एक देश बारह दुनिया', को हटाए जाने का मामला समुदाय के सामने रखना चाहता हूँ। 'शिरीष खरे' लेख को 24 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max ने 'व2 (परीक्षण पृष्ठ)' के आधार पर हटाया। वहीं 'एक देश बारह दुनिया' लेख को 23 अक्टूबर 2026 को प्रबंधक SM7 ने 'व7 (साफ़ प्रचार)' के आधार पर हटाया। मैंने ये लेख बनाते समय विकिपीडिया के संबंधित दिशानिर्देश पढ़े थे। जीवनी लेख को संक्षिप्त और तथ्यात्मक रखने की कोशिश की थी। बाद में उसमें से तस्वीर भी हटा दी थी। पुस्तक का लेख भी संक्षिप्त रखा था। मेरा उद्देश्य अपने बारे में या अपनी पुस्तक के बारे में प्रचार करना नहीं था, बल्कि उपलब्ध स्वतंत्र संदर्भों के आधार पर जानकारी दर्ज करना था। मैं यह भी स्पष्ट करना चाहता हूँ कि विकिपीडिया पर मेरा योगदान केवल इन दो लेखों तक सीमित नहीं है। मैं दूसरे विषयों पर भी लेख लिखता रहा हूँ और मौजूदा लेखों में योगदान देता रहा हूँ। मेरे खाते के योगदान इतिहास में यह देखा जा सकता है। इन लेखों को हटाए जाने के बाद मैंने संबंधित प्रबंधकों से संपर्क करने की कोशिश की, लेकिन मुझे कोई जवाब नहीं मिला। मैंने 'विलोपन पुनर्विचार' के वार्ता पृष्ठ पर भी अपना पक्ष और पुनर्विचार का अनुरोध रखा है। अब यह मामला चौपाल पर इसलिए रख रहा हूँ ताकि दूसरे अनुभवी संपादक और प्रबंधक भी इसे देख सकें। मेरे कुछ स्पष्ट अनुरोध हैं: दोनों लेखों को हटाने के निर्णयों और उनके आधार की स्वतंत्र समीक्षा की जाए। लेखों के पुराने संस्करणों को देखकर बताया जाए कि उनमें ऐसी कौन-सी विशिष्ट सामग्री या कमी थी जिसके कारण उन्हें हटाना आवश्यक समझा गया। इस मामले की समीक्षा ऐसे प्रबंधक या अनुभवी संपादक से कराई जाए जो इन लेखों को हटाने के निर्णयों में शामिल नहीं थे। मुझे यह स्पष्ट रूप से बताया जाए कि यदि लेखों में सुधार की जरूरत थी, तो वे सुधार क्या थे और उन्हें किस प्रक्रिया के तहत दोबारा प्रस्तुत किया जा सकता था। मेरे द्वारा पहले किए गए अनुरोधों का जवाब क्यों नहीं मिला, इस पर भी ध्यान दिया जाए। मैं किसी प्रबंधक के साथ व्यक्तिगत विवाद नहीं चाहता। लेकिन लेख हटाने के निर्णयों में पारदर्शिता और जवाबदेही होनी चाहिए। किसी सदस्य को यह जानने का अवसर मिलना चाहिए कि उसका लेख किस आधार पर हटाया गया और उस निर्णय की स्वतंत्र समीक्षा कैसे हो सकती है। मेरा अनुरोध है कि समुदाय इस मामले पर ध्यान दे और मुझे स्पष्ट जवाब तथा निष्पक्ष समीक्षा का अवसर दे। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 00:22, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == बारहगामा महनार वैशाली का इतिहास == महनार (वैशाली) के ऐतिहासिक 'बारहगामा' क्लस्टर का प्रामाणिक इतिहास एवं उसकी सामाजिक संरचना का संपूर्ण विवरण: १. मूल निकास एवं प्रवास का इतिहास (मथुराठ यदुवंश) मध्यकाल में जब पश्चिमी भारत और ब्रज भूमि पर विदेशी इस्लामी आक्रमणकारियों के हमले बढ़े, तब अपनी संस्कृति, धार्मिक अस्मिता और अपनी सबसे मूल्यवान धरोहर—पशुधन (गायों)—की रक्षा के लिए यदुवंशी कुलों के बड़े समूहों ने पूर्व की ओर पलायन किया। गंगा नदी के किनारे-किनारे चारागाहों और सुरक्षित मैदानी इलाकों की खोज करते हुए इन प्रवासियों के कुलों ने वैशाली और समस्तीपुर की सीमा पर स्थित बाया नदी के कछार को अपना ठिकाना बनाया। इस गौरवशाली ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के कारण ही इस क्षेत्र के यादव परिवारों को 'मथुराठ' या 'मथुरिया' यादव कहा जाता है, जो गर्व से अपनी जड़ों को भगवान कृष्ण की भूमि मथुरा से जोड़ते हैं। २. चूड़ीडीह का सच और चेरो जनजाति से संघर्ष यदुवंशियों के आगमन के समय इस पूरे क्षेत्र पर पाल वंश के पतन के बाद स्थापित हुए प्राचीन 'चेरो' (Chero) जनजाति के राजाओं और सरदारों का शासन था। नौरंगपुर गाँव से पश्चिम की ओर स्थित एक ऊँचा टीला इन चेरो सरदारों का मुख्य किला और आवास हुआ करता था। पुराने समय में इस ऐतिहासिक बसावट को 'चेरो-डीह' कहा जाता था, जो सदियों के भाषाई अपभ्रंश के कारण आज 'चूड़ीडीह' के नाम से जाना जाता है। आज भी इस टीले से मिलने वाले प्राचीन खपड़े, टूटे हुए मिट्टी के बर्तन और अन्य पुरावशेष यहाँ एक प्राचीन मानव सभ्यता और चेरो गढ़ के होने का जीवंत वैज्ञानिक प्रमाण देते हैं। ३. बाया नदी का ऐतिहासिक युद्ध और डेढ़पुरा का नामकरण ज़मीन, पशुधन और संसाधनों पर वर्चस्व को लेकर मथुरा से आए यदुवंशी योद्धाओं और स्थानीय चेरो सेना के बीच बाया नदी के तट पर एक निर्णायक और भीषण महासंग्राम हुआ। यह युद्ध सामरिक रूप से इतना आक्रामक था कि यदुवंशियों ने मात्र 'डेढ़ दिन' (३६ घंटे) के भीतर चेरो साम्राज्य के पैर उखाड़ दिए और इस गढ़ पर ऐतिहासिक विजय प्राप्त की। मात्र डेढ़ दिन में युद्ध समाप्त होने और वीरों का विजयी पड़ाव (पूरा) स्थापित होने के कारण इस रणभूमि का नाम हमेशा के लिए 'डेढ़पुरा' पड़ गया, जो आज भी उस त्वरित शौर्य की गाथा सुनाता है। ४. बाबा सत्यानंद स्वामी और बारहगामा का गठन इस बेल्ट को जीतने वाले मूल रूप से ४-५ सगे भाई थे, जिनसे आगे चलकर वंश बढ़ा। उन्हीं भाइयों में से एक भाई सिद्ध पुरुष और विरक्त साधु थे, जिन्हें आज "बाबा सत्यानंद स्वामी" के रूप में पूजा जाता है। उन्होंने इसी क्षेत्र में जीवित समाधि ली थी। आज डेढ़पुरा में बाया नदी के पुल के पास स्थित बाबा सत्यानंद स्वामी की पवित्र समाधि इस पूरे यदुवंशी समाज के मूल पूर्वज और कुलदेवता की पावन स्थली है। इन्हीं भाइयों के परिवारों से पीढ़ी-दर-पीढ़ी जनसंख्या बढ़ी और आस-पास सटकर कुल १० से १२ विशाल गाँव बस गए, जिन्हें पारंपरिक रूप से 'बारहगामा' क्लस्टर कहा जाता है। इस समूह में मुख्य रूप से थानपुर, परमानंदपुर, नारायणपुर, डेढ़पुरा, मानिकपट्टी, जौज, महम्मदपुर, रामपुर, पोहियार और नौरंगपुर शामिल हैं। ५. रक्त संबंध और सामाजिक मर्यादा चूंकि इन सभी १२ गाँवों के लोग उन्हीं ४-५ सगे भाइयों की संतानें हैं, इसलिए वे रक्त के रिश्ते से आपस में सगे भाई-बहन हैं। यही कारण है कि सदियों का समय बीत जाने और आबादी हजारों में हो जाने के बावजूद, इस बारहगामा बेल्ट के भीतर आपस में शादी-ब्याह (वैवाहिक संबंध) पूरी तरह वर्जित है। यह कठोर सगोत्र मर्यादा आज भी यहाँ की साझा विरासत और एक ही खून से जुड़े होने का सबसे बड़ा सामाजिक प्रमाण है। ६. लोकतांत्रिक मंदिर व्यवस्था और वार्षिक उत्सव आज भी इस पूरे बारहगामा बेल्ट को एकजुट रखने का सबसे बड़ा केंद्र बाबा सत्यानंद स्वामी का मंदिर है। यहाँ एक उत्कृष्ट सामाजिक लोकतांत्रिक प्रणाली कार्य करती है, जिसमें मंदिर कमेटी के अंतर्गत सभी गाँवों के प्रतिनिधियों (Representatives) को बराबर का सम्मान और स्थान प्राप्त है। हर साल बाबा की पावन तिथि पर भव्य वार्षिक उत्सव (वर्षगांठ) मनाया जाता है, जिसमें सभी १२ गाँवों के लोग एक जगह जुटते हैं। विवाह जैसे शुभ संस्कारों के समय हर नया जोड़ा बाया नदी के पुल के पास बाबा की समाधि पर शीश नवाकर आशीर्वाद लेता है, जिससे यह ऐतिहासिक भाईचारा और कुल-परंपरा आज भी अक्षुण्ण बनी हुई है। [[सदस्य:Barahgama Mahnar Vaishali|Barahgama Mahnar Vaishali]] ([[सदस्य वार्ता:Barahgama Mahnar Vaishali|वार्ता]]) 13:53, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) larfb086gvnrdsb8zkkn7l1tmf4v2k5 6635576 6635575 2026-10-30T13:58:45Z Barahgama Mahnar Vaishali 956758 6635576 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :नमस्ते संपादकों, मैंने विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इन्फोबॉक्स (Infobox) और फिल्मोग्राफी (Filmography) के साथ पूरा ड्राफ्ट टेक्स्ट तैयार कर लिया है। कृपया कोई वरिष्ठ संपादक मेरे इस ड्राफ्ट को Draft:सुधांशु कृष्ण राय के रूप में सुरक्षित करने या इसकी कमियां सुधारने में मेरी मदद करें। [[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 03:39, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''आज का अपडेट (29 अक्टूबर):''' नमस्ते प्रबंधकों, मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) भाषा में, वैध फ़ाइल नामों और प्रामाणिक विवरण के साथ नया ड्राफ्ट तैयार कर लिया है। कृपया अनुभवी संपादक इसका अवलोकन करें और इसे मुख्य स्पेस में स्थानांतरित करने में मेरा मार्गदर्शन करें। मेरा नया प्रयोगपृष्ठ यहाँ सुरक्षित है: [[सदस्य:KalaKar Ballia/प्रयोगपृष्ठ_नया]]। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 10:52, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == पुरानी दिल्ली, शाहजहाँबाद और शाहजहाँनाबाद के लेखों के नामकरण एवं विलय पर चर्चा == [[पुरानी दिल्ली]], [[शाहजहाँबाद]] और [[शाहजहाँनाबाद]] के लेखों के संबंध में दो विकल्प हैं: '''नाम परिवर्तन''': पुरानी दिल्ली का नाम बदलकर शाहजहाँनाबाद कर दिया जाए। '''विलय एवं अनुप्रेषण''': किसी एक उपयुक्त शीर्षक वाले लेख को मुख्य लेख रखा जाए और शेष दोनों लेखों की सामग्री का उसमें विलय करके उनके शीर्षकों को मुख्य लेख पर अनुप्रेषित कर दिया जाए। इनमें से कौन-सा विकल्प उचित होगा? कृपया अपनी राय दें। हिंदी विकिपीडिया के लिए मेरी राय में “पुरानी दिल्ली” शीर्षक फिलहाल बनाए रखना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:13, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-10-28|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-10-28|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == अक्टूबर 2026 == मुख्य नाम स्थान के पृष्ठों पर वर्तनी शुद्धी की जा रही है, कोई सुझाव या प्रतिक्रिया कृप्या यहां दर्ज करें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 19:13, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wiki Loves Food 2026 in India: Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free licence. '''Competition details''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[commons:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[commons:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[सदस्य:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[सदस्य वार्ता:VanshikaRathi|वार्ता]]) 07:53, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == दो लेखों को हटाने के निर्णयों की स्वतंत्र समीक्षा और जवाबदेही का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के सदस्य SK2410 के रूप में अपने द्वारा बनाए गए दो लेखों, 'शिरीष खरे' और 'एक देश बारह दुनिया', को हटाए जाने का मामला समुदाय के सामने रखना चाहता हूँ। 'शिरीष खरे' लेख को 24 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max ने 'व2 (परीक्षण पृष्ठ)' के आधार पर हटाया। वहीं 'एक देश बारह दुनिया' लेख को 23 अक्टूबर 2026 को प्रबंधक SM7 ने 'व7 (साफ़ प्रचार)' के आधार पर हटाया। मैंने ये लेख बनाते समय विकिपीडिया के संबंधित दिशानिर्देश पढ़े थे। जीवनी लेख को संक्षिप्त और तथ्यात्मक रखने की कोशिश की थी। बाद में उसमें से तस्वीर भी हटा दी थी। पुस्तक का लेख भी संक्षिप्त रखा था। मेरा उद्देश्य अपने बारे में या अपनी पुस्तक के बारे में प्रचार करना नहीं था, बल्कि उपलब्ध स्वतंत्र संदर्भों के आधार पर जानकारी दर्ज करना था। मैं यह भी स्पष्ट करना चाहता हूँ कि विकिपीडिया पर मेरा योगदान केवल इन दो लेखों तक सीमित नहीं है। मैं दूसरे विषयों पर भी लेख लिखता रहा हूँ और मौजूदा लेखों में योगदान देता रहा हूँ। मेरे खाते के योगदान इतिहास में यह देखा जा सकता है। इन लेखों को हटाए जाने के बाद मैंने संबंधित प्रबंधकों से संपर्क करने की कोशिश की, लेकिन मुझे कोई जवाब नहीं मिला। मैंने 'विलोपन पुनर्विचार' के वार्ता पृष्ठ पर भी अपना पक्ष और पुनर्विचार का अनुरोध रखा है। अब यह मामला चौपाल पर इसलिए रख रहा हूँ ताकि दूसरे अनुभवी संपादक और प्रबंधक भी इसे देख सकें। मेरे कुछ स्पष्ट अनुरोध हैं: दोनों लेखों को हटाने के निर्णयों और उनके आधार की स्वतंत्र समीक्षा की जाए। लेखों के पुराने संस्करणों को देखकर बताया जाए कि उनमें ऐसी कौन-सी विशिष्ट सामग्री या कमी थी जिसके कारण उन्हें हटाना आवश्यक समझा गया। इस मामले की समीक्षा ऐसे प्रबंधक या अनुभवी संपादक से कराई जाए जो इन लेखों को हटाने के निर्णयों में शामिल नहीं थे। मुझे यह स्पष्ट रूप से बताया जाए कि यदि लेखों में सुधार की जरूरत थी, तो वे सुधार क्या थे और उन्हें किस प्रक्रिया के तहत दोबारा प्रस्तुत किया जा सकता था। मेरे द्वारा पहले किए गए अनुरोधों का जवाब क्यों नहीं मिला, इस पर भी ध्यान दिया जाए। मैं किसी प्रबंधक के साथ व्यक्तिगत विवाद नहीं चाहता। लेकिन लेख हटाने के निर्णयों में पारदर्शिता और जवाबदेही होनी चाहिए। किसी सदस्य को यह जानने का अवसर मिलना चाहिए कि उसका लेख किस आधार पर हटाया गया और उस निर्णय की स्वतंत्र समीक्षा कैसे हो सकती है। मेरा अनुरोध है कि समुदाय इस मामले पर ध्यान दे और मुझे स्पष्ट जवाब तथा निष्पक्ष समीक्षा का अवसर दे। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 00:22, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) 8bcvlfz2284i2mhx8zxno0d93524of1 6635641 6635576 2026-10-30T17:13:44Z Vickypandey6 956798 /* जय श्री हिमगिरि बाबा धाम */ नया अनुभाग 6635641 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :नमस्ते संपादकों, मैंने विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इन्फोबॉक्स (Infobox) और फिल्मोग्राफी (Filmography) के साथ पूरा ड्राफ्ट टेक्स्ट तैयार कर लिया है। कृपया कोई वरिष्ठ संपादक मेरे इस ड्राफ्ट को Draft:सुधांशु कृष्ण राय के रूप में सुरक्षित करने या इसकी कमियां सुधारने में मेरी मदद करें। [[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 03:39, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''आज का अपडेट (29 अक्टूबर):''' नमस्ते प्रबंधकों, मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) भाषा में, वैध फ़ाइल नामों और प्रामाणिक विवरण के साथ नया ड्राफ्ट तैयार कर लिया है। कृपया अनुभवी संपादक इसका अवलोकन करें और इसे मुख्य स्पेस में स्थानांतरित करने में मेरा मार्गदर्शन करें। मेरा नया प्रयोगपृष्ठ यहाँ सुरक्षित है: [[सदस्य:KalaKar Ballia/प्रयोगपृष्ठ_नया]]। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 10:52, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == पुरानी दिल्ली, शाहजहाँबाद और शाहजहाँनाबाद के लेखों के नामकरण एवं विलय पर चर्चा == [[पुरानी दिल्ली]], [[शाहजहाँबाद]] और [[शाहजहाँनाबाद]] के लेखों के संबंध में दो विकल्प हैं: '''नाम परिवर्तन''': पुरानी दिल्ली का नाम बदलकर शाहजहाँनाबाद कर दिया जाए। '''विलय एवं अनुप्रेषण''': किसी एक उपयुक्त शीर्षक वाले लेख को मुख्य लेख रखा जाए और शेष दोनों लेखों की सामग्री का उसमें विलय करके उनके शीर्षकों को मुख्य लेख पर अनुप्रेषित कर दिया जाए। इनमें से कौन-सा विकल्प उचित होगा? कृपया अपनी राय दें। हिंदी विकिपीडिया के लिए मेरी राय में “पुरानी दिल्ली” शीर्षक फिलहाल बनाए रखना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:13, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-10-28|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-10-28|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == अक्टूबर 2026 == मुख्य नाम स्थान के पृष्ठों पर वर्तनी शुद्धी की जा रही है, कोई सुझाव या प्रतिक्रिया कृप्या यहां दर्ज करें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 19:13, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wiki Loves Food 2026 in India: Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free licence. '''Competition details''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[commons:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[commons:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[सदस्य:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[सदस्य वार्ता:VanshikaRathi|वार्ता]]) 07:53, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == दो लेखों को हटाने के निर्णयों की स्वतंत्र समीक्षा और जवाबदेही का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के सदस्य SK2410 के रूप में अपने द्वारा बनाए गए दो लेखों, 'शिरीष खरे' और 'एक देश बारह दुनिया', को हटाए जाने का मामला समुदाय के सामने रखना चाहता हूँ। 'शिरीष खरे' लेख को 24 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max ने 'व2 (परीक्षण पृष्ठ)' के आधार पर हटाया। वहीं 'एक देश बारह दुनिया' लेख को 23 अक्टूबर 2026 को प्रबंधक SM7 ने 'व7 (साफ़ प्रचार)' के आधार पर हटाया। मैंने ये लेख बनाते समय विकिपीडिया के संबंधित दिशानिर्देश पढ़े थे। जीवनी लेख को संक्षिप्त और तथ्यात्मक रखने की कोशिश की थी। बाद में उसमें से तस्वीर भी हटा दी थी। पुस्तक का लेख भी संक्षिप्त रखा था। मेरा उद्देश्य अपने बारे में या अपनी पुस्तक के बारे में प्रचार करना नहीं था, बल्कि उपलब्ध स्वतंत्र संदर्भों के आधार पर जानकारी दर्ज करना था। मैं यह भी स्पष्ट करना चाहता हूँ कि विकिपीडिया पर मेरा योगदान केवल इन दो लेखों तक सीमित नहीं है। मैं दूसरे विषयों पर भी लेख लिखता रहा हूँ और मौजूदा लेखों में योगदान देता रहा हूँ। मेरे खाते के योगदान इतिहास में यह देखा जा सकता है। इन लेखों को हटाए जाने के बाद मैंने संबंधित प्रबंधकों से संपर्क करने की कोशिश की, लेकिन मुझे कोई जवाब नहीं मिला। मैंने 'विलोपन पुनर्विचार' के वार्ता पृष्ठ पर भी अपना पक्ष और पुनर्विचार का अनुरोध रखा है। अब यह मामला चौपाल पर इसलिए रख रहा हूँ ताकि दूसरे अनुभवी संपादक और प्रबंधक भी इसे देख सकें। मेरे कुछ स्पष्ट अनुरोध हैं: दोनों लेखों को हटाने के निर्णयों और उनके आधार की स्वतंत्र समीक्षा की जाए। लेखों के पुराने संस्करणों को देखकर बताया जाए कि उनमें ऐसी कौन-सी विशिष्ट सामग्री या कमी थी जिसके कारण उन्हें हटाना आवश्यक समझा गया। इस मामले की समीक्षा ऐसे प्रबंधक या अनुभवी संपादक से कराई जाए जो इन लेखों को हटाने के निर्णयों में शामिल नहीं थे। मुझे यह स्पष्ट रूप से बताया जाए कि यदि लेखों में सुधार की जरूरत थी, तो वे सुधार क्या थे और उन्हें किस प्रक्रिया के तहत दोबारा प्रस्तुत किया जा सकता था। मेरे द्वारा पहले किए गए अनुरोधों का जवाब क्यों नहीं मिला, इस पर भी ध्यान दिया जाए। मैं किसी प्रबंधक के साथ व्यक्तिगत विवाद नहीं चाहता। लेकिन लेख हटाने के निर्णयों में पारदर्शिता और जवाबदेही होनी चाहिए। किसी सदस्य को यह जानने का अवसर मिलना चाहिए कि उसका लेख किस आधार पर हटाया गया और उस निर्णय की स्वतंत्र समीक्षा कैसे हो सकती है। मेरा अनुरोध है कि समुदाय इस मामले पर ध्यान दे और मुझे स्पष्ट जवाब तथा निष्पक्ष समीक्षा का अवसर दे। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 00:22, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == जय श्री हिमगिरि बाबा धाम == श्री हिमगिरि बाबा धाम उत्तर प्रदेश के अयोध्या जनपद में कुमारगंज नगर पंचायत के निकट ग्राम सभा धमथुआ हिमगिरि नगर में स्थित है [[सदस्य:Vickypandey6|Vickypandey6]] ([[सदस्य वार्ता:Vickypandey6|वार्ता]]) 17:13, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) 5utn8vip9mj8q7lpb8mwau0ayuypss3 6635863 6635641 2026-10-31T11:39:18Z Tayalg 954583 /* Restoration of the deleted article */ नया अनुभाग 6635863 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :नमस्ते संपादकों, मैंने विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इन्फोबॉक्स (Infobox) और फिल्मोग्राफी (Filmography) के साथ पूरा ड्राफ्ट टेक्स्ट तैयार कर लिया है। कृपया कोई वरिष्ठ संपादक मेरे इस ड्राफ्ट को Draft:सुधांशु कृष्ण राय के रूप में सुरक्षित करने या इसकी कमियां सुधारने में मेरी मदद करें। [[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 03:39, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''आज का अपडेट (29 अक्टूबर):''' नमस्ते प्रबंधकों, मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) भाषा में, वैध फ़ाइल नामों और प्रामाणिक विवरण के साथ नया ड्राफ्ट तैयार कर लिया है। कृपया अनुभवी संपादक इसका अवलोकन करें और इसे मुख्य स्पेस में स्थानांतरित करने में मेरा मार्गदर्शन करें। मेरा नया प्रयोगपृष्ठ यहाँ सुरक्षित है: [[सदस्य:KalaKar Ballia/प्रयोगपृष्ठ_नया]]। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 10:52, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == पुरानी दिल्ली, शाहजहाँबाद और शाहजहाँनाबाद के लेखों के नामकरण एवं विलय पर चर्चा == [[पुरानी दिल्ली]], [[शाहजहाँबाद]] और [[शाहजहाँनाबाद]] के लेखों के संबंध में दो विकल्प हैं: '''नाम परिवर्तन''': पुरानी दिल्ली का नाम बदलकर शाहजहाँनाबाद कर दिया जाए। '''विलय एवं अनुप्रेषण''': किसी एक उपयुक्त शीर्षक वाले लेख को मुख्य लेख रखा जाए और शेष दोनों लेखों की सामग्री का उसमें विलय करके उनके शीर्षकों को मुख्य लेख पर अनुप्रेषित कर दिया जाए। इनमें से कौन-सा विकल्प उचित होगा? कृपया अपनी राय दें। हिंदी विकिपीडिया के लिए मेरी राय में “पुरानी दिल्ली” शीर्षक फिलहाल बनाए रखना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:13, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-10-28|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-10-28|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == अक्टूबर 2026 == मुख्य नाम स्थान के पृष्ठों पर वर्तनी शुद्धी की जा रही है, कोई सुझाव या प्रतिक्रिया कृप्या यहां दर्ज करें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 19:13, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wiki Loves Food 2026 in India: Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free licence. '''Competition details''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[commons:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[commons:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[सदस्य:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[सदस्य वार्ता:VanshikaRathi|वार्ता]]) 07:53, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == दो लेखों को हटाने के निर्णयों की स्वतंत्र समीक्षा और जवाबदेही का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के सदस्य SK2410 के रूप में अपने द्वारा बनाए गए दो लेखों, 'शिरीष खरे' और 'एक देश बारह दुनिया', को हटाए जाने का मामला समुदाय के सामने रखना चाहता हूँ। 'शिरीष खरे' लेख को 24 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max ने 'व2 (परीक्षण पृष्ठ)' के आधार पर हटाया। वहीं 'एक देश बारह दुनिया' लेख को 23 अक्टूबर 2026 को प्रबंधक SM7 ने 'व7 (साफ़ प्रचार)' के आधार पर हटाया। मैंने ये लेख बनाते समय विकिपीडिया के संबंधित दिशानिर्देश पढ़े थे। जीवनी लेख को संक्षिप्त और तथ्यात्मक रखने की कोशिश की थी। बाद में उसमें से तस्वीर भी हटा दी थी। पुस्तक का लेख भी संक्षिप्त रखा था। मेरा उद्देश्य अपने बारे में या अपनी पुस्तक के बारे में प्रचार करना नहीं था, बल्कि उपलब्ध स्वतंत्र संदर्भों के आधार पर जानकारी दर्ज करना था। मैं यह भी स्पष्ट करना चाहता हूँ कि विकिपीडिया पर मेरा योगदान केवल इन दो लेखों तक सीमित नहीं है। मैं दूसरे विषयों पर भी लेख लिखता रहा हूँ और मौजूदा लेखों में योगदान देता रहा हूँ। मेरे खाते के योगदान इतिहास में यह देखा जा सकता है। इन लेखों को हटाए जाने के बाद मैंने संबंधित प्रबंधकों से संपर्क करने की कोशिश की, लेकिन मुझे कोई जवाब नहीं मिला। मैंने 'विलोपन पुनर्विचार' के वार्ता पृष्ठ पर भी अपना पक्ष और पुनर्विचार का अनुरोध रखा है। अब यह मामला चौपाल पर इसलिए रख रहा हूँ ताकि दूसरे अनुभवी संपादक और प्रबंधक भी इसे देख सकें। मेरे कुछ स्पष्ट अनुरोध हैं: दोनों लेखों को हटाने के निर्णयों और उनके आधार की स्वतंत्र समीक्षा की जाए। लेखों के पुराने संस्करणों को देखकर बताया जाए कि उनमें ऐसी कौन-सी विशिष्ट सामग्री या कमी थी जिसके कारण उन्हें हटाना आवश्यक समझा गया। इस मामले की समीक्षा ऐसे प्रबंधक या अनुभवी संपादक से कराई जाए जो इन लेखों को हटाने के निर्णयों में शामिल नहीं थे। मुझे यह स्पष्ट रूप से बताया जाए कि यदि लेखों में सुधार की जरूरत थी, तो वे सुधार क्या थे और उन्हें किस प्रक्रिया के तहत दोबारा प्रस्तुत किया जा सकता था। मेरे द्वारा पहले किए गए अनुरोधों का जवाब क्यों नहीं मिला, इस पर भी ध्यान दिया जाए। मैं किसी प्रबंधक के साथ व्यक्तिगत विवाद नहीं चाहता। लेकिन लेख हटाने के निर्णयों में पारदर्शिता और जवाबदेही होनी चाहिए। किसी सदस्य को यह जानने का अवसर मिलना चाहिए कि उसका लेख किस आधार पर हटाया गया और उस निर्णय की स्वतंत्र समीक्षा कैसे हो सकती है। मेरा अनुरोध है कि समुदाय इस मामले पर ध्यान दे और मुझे स्पष्ट जवाब तथा निष्पक्ष समीक्षा का अवसर दे। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 00:22, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == जय श्री हिमगिरि बाबा धाम == श्री हिमगिरि बाबा धाम उत्तर प्रदेश के अयोध्या जनपद में कुमारगंज नगर पंचायत के निकट ग्राम सभा धमथुआ हिमगिरि नगर में स्थित है [[सदस्य:Vickypandey6|Vickypandey6]] ([[सदस्य वार्ता:Vickypandey6|वार्ता]]) 17:13, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == Restoration of the deleted article == Hello @[[सदस्य:Max|Max]] Ji, I checked the Hindi Wikipedia deletion log and confirmed that the article "विवेक आत्रेय" was deleted by you on 18 August 2026 under criterion L1 (article entirely written in another language). I understand the reason for deletion. I would now like to translate the article completely into Hindi and improve its formatting, neutrality, and references in accordance with Hindi Wikipedia guidelines. I kindly request you to restore the deleted revisions to my user subpage: सदस्य/विवेक आत्रेय I am not requesting immediate publication in the main article namespace. I only need access to the original deleted content so I can make the necessary corrections and improvements. I would sincerely appreciate your assistance, as I would like to complete this work as soon as possible. Thank you. [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 11:39, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) a501cwt59nr9nc1llv02jipbv2h0x0v 6635864 6635863 2026-10-31T11:40:34Z Tayalg 954583 /* हिंदी विकिपीडिया पर हटाए गए लेख "विवेक आत्रेय" की सामग्री पुनः प्राप्त करने में सहायता चाहिए। */ नया अनुभाग 6635864 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == समस्या == <div class="boilerplate metadata archived" style="background-color:#f8f9fa; border:1px solid #a2a9b1; padding:10px 14px; margin:8px 0; border-radius:3px;"> <div style="border-bottom:1px solid #c8ccd1; padding-bottom:6px; margin-bottom:8px; color:#202122;"><em>निम्नलिखित चर्चा अब समाप्त हो चुकी है। कृपया इसमें कोई परिवर्तन न करें।</em><br />'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:26, 19 अक्टूबर 2026 (UTC)</div> @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) </div> == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:43, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Linux के उच्चारण के संबंध में। == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:50, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:49, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == {{चर्चा शीर्ष}} :'''परिणाम:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:44, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == [[सदस्य:SM7|SM7]], अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी तथा [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी आप भी ध्यान दें।[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) :सदस्यों की राय के अनुरूप संशोधित संपर्क सूत्र निर्वाचन नियमावली पुनः सदस्यों की राय के लिए प्रस्तुत है। सदस्य 17 सितंबर तक इसपर राय दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:54, 10 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। {{चर्चा शीर्ष}} == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] जी मुझे तो कहीं ऐसे प्रमाण नहीं मिल रहे कि मोरक्को वासियों को हिंदी में मोरक्की कहा जाता है, या वहाँ बोली जाने वाली भाषा को हिंदी में मोरक्की अरबी कहा जाता है। क्या आप कुछ विश्वसनीय स्रोत दे सकते हैं जहाँ इस शब्दावली का प्रयोग हुआ हो? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:23, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] यह रहे कुछ: [https://www.google.co.in/books/edition/Vi%C5%9Bva_s%C4%81hitya_k%C4%AB_r%C5%ABpar%C4%93kh%C4%81/WX8KAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.google.co.in/books/edition/Dinaman/49xNAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://www.facebook.com/61586891228650/videos/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%87%E0%A4%A8-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%85%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A7-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%98%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%88%E0%A4%A0-18-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%A4%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4-spain-illegal-immigratio/1599320535168385/], [https://www.google.co.in/books/edition/Nav%C4%ABna_gadya_racan%C4%81val%C4%AB/8pxjAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&printsec=frontcover], [https://books.google.co.in/books?id=Wjsmq894uIAC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA16&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&hl=en&source=newbks_fb&redir_esc=y#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%80&f=false] ::एक बात और है कि जैसे मेक्सिको संबंधी चीज़ों को "मेक्सिकी" कहे जाते है, उसी प्रकार मोरक्को संबंधियों को "मोरक्की" और कोसोवो संबंधियों को कोसोवी कहे जा सकते है। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 00:52, 7 सितंबर 2026 (UTC) == प्रारूप:कुलदीप चौधरी की समीक्षा एवं मुख्य लेख के लिए मार्गदर्शन == नमस्कार, मैंने [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] तैयार किया है। लेख में नवभारत टाइम्स, अमर उजाला और हिन्दुस्तान जैसे स्वतंत्र समाचार स्रोतों के संदर्भ दिए गए हैं। चूँकि यह लेख मेरे स्वयं के बारे में है, इसलिए हित-संघर्ष को ध्यान में रखते हुए मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित नहीं करना चाहता। कृपया कोई अनुभवी संपादक इसकी उल्लेखनीयता, निष्पक्षता और संदर्भों की समीक्षा कर बताए कि यह मुख्य लेख के लिए उपयुक्त है या इसमें क्या सुधार आवश्यक हैं। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 12:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार, इस अनुरोध को एक सप्ताह हो गया है। कृपया कोई अनुभवी संपादक [[प्रारूप:कुलदीप चौधरी]] की उल्लेखनीयता, संदर्भों और निष्पक्षता की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें। धन्यवाद। [[सदस्य:Kuldeepch71|Kuldeepch71]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepch71|वार्ता]]) 08:40, 15 सितंबर 2026 (UTC) == edit karna == Samanya [[विशेष:योगदान/~2026-49170-94|~2026-49170-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-49170-94|वार्ता]]) 11:46, 11 सितंबर 2026 (UTC) == Wiki Resource Exchange request on hi.wiki == dosto Mujhe Kuch [https://www.nypl.org/research/research-catalog/bib/b12872821 samagri][https://books.google.co.in/books?id=NLTXAAAAMAAJ&printsec=frontcover&source=gb_mobile_entity&newbks=1&newbks_redir=0&hl=en&gl=IN&ovdme=1&redir_esc=y#Meghalaya](academic material) chahiye thi, en.wiki draft ke liye aur maine anuroth [[:en:wp:rx]] kiya parantu wo nahi mili. Fir maine dekha ye Delhi me publish hui hai, to maine [[:hi:wp:rx]] dekh par wa page hi nahi hai. Ab maine article request kaha karu. [[सदस्य:獅眠洞|獅眠洞]] ([[सदस्य वार्ता:獅眠洞|वार्ता]]) 17:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) == आमंत्रण == {{चर्चा शीर्ष}} :'''स्वीकृत:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:46, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) नमस्ते विकिपीडियन्स, मैने रोलबैक अधिकार के लिए नामांकन किया है आप अपना मत यहाँ ([[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR 3|विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन]]) लिख सकते हैं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == [[चीनी जनवादी गणराज्य]] ---> [[चीन]] == लेख चीनी जनवादी गणराज्य का नाम छोटा करना उचित होगा। कृपया नाम परिवर्तित करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 04:17, 12 सितंबर 2026 (UTC) == Change of country names from english to hindi == [[मॉड्यूल:Country alias]] consists of various countries which have names in english, i previously changed the name of india from english to hindi, then it was protected so please provide the permission so that i can change the country names to hindi [[सदस्य:Neeelzzz20|Neeelzzz20]] ([[सदस्य वार्ता:Neeelzzz20|वार्ता]]) 08:31, 12 सितंबर 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाने हेतु == इस लेख में गलत जानकारी और तथ्यहीन जानकारी हैं। विडंबना ये है कि इसे एडिट करने से भी रोक लगा दी गई है। सन्दर्भ भी विश्वशनीय नहीं हैं। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार भर है तथा लेखन शैली कई लोगों का गुणगान कर रही है बिना किसी सन्दर्भ के। मेरा प्रस्ताव है कि यह लेख हटा दिया जाये। यह लेख अंग्रेजी में अंग्रेजी विकिपीडिया पर भी था वहां से भी हटा दिया गया है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 05:25, 14 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] जी, यह फ़िल्म उल्लेखनीय है और इसके बारे में पर्याप्त समाचार संदर्भ तथा अन्य विश्वसनीय वेबसाइटों पर भी जानकारी उपलब्ध है। पृष्ठ सुरक्षित है, वरना इसमें सुधार करना पसंद करता। <br> :[https://www.indiatv.in/entertainment/bollywood/remember-shola-aur-shabnam-raja-aka-raja-rajeshwar-pratap-singh-judev-is-from-royal-family-career-ended-in-side-roles-2026-03-25-1206602 इंडिया टीवी], [https://www.imdb.com/hi/title/tt2779648/fullcredits/ IMDB], [https://www.jagran.com/uttar-pradesh/hathras-shiv-kumar-was-not-the-creator-of-braj-land-film-18383324.html दैनिक जागरण], [https://www.saregama.com/album/brij-bhoomi_6232 सारेगामा] :<br> :<span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:41, 14 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! आप पृष्ठ सुरक्षा हटाने के लिए [[विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध|यहाँ]] निवेदन कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:49, 14 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] महोदय जी, मुझे इस पृष्ठ के बारे में जानकारी नहीं थी। आपने इसकी जानकारी देकर मेरी सहायता की, इसके लिए आपका हृदय से बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 14 सितंबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-09-23|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-09-23|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों पर चर्चा और प्रतिक्रिया हेतु निवेदन == नमस्कार, सुजानगढ़ के इतिहास संबंधी असत्यापित दावों के संबंध में मैंने दिनांक 20 अगस्त 2026 को वार्ता:सुजानगढ़ पर आपत्ति दर्ज की थी तथा 2 सितंबर को फॉलो-अप किया था। अभी तक कोई प्रतिक्रिया प्राप्त नहीं हुई है। कृपया संबंधित संपादकगण इस चर्चा को देखकर उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर अपनी प्रतिक्रिया देने का कष्ट करें। धन्यवाद। — Pauuu Kanwar [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 01:44, 18 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार! :सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से जुड़े इस महत्वपूर्ण विषय पर प्रामाणिक ऐतिहासिक स्रोत (The Imperial Gazetteer of India) साझा करने और तथ्यात्मक चर्चा को आगे बढ़ाने के लिए हार्दिक धन्यवाद। ऐतिहासिक सत्यता को सामने लाने का यह प्रयास बहुत सराहनीय है। [[सदस्य:HATHI47|HATHI47]] ([[सदस्य वार्ता:HATHI47|वार्ता]]) 11:44, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::<blockquote>नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।</blockquote> ::[[विशेष:योगदान/~2026-50766-14|~2026-50766-14]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-50766-14|वार्ता]]) 11:55, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::नमस्कार, इस चर्चा में शामिल होने और इस विषय को सही दिशा देने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद।" [[सदस्य:Pauuu Kanwar|Pauuu Kanwar]] ([[सदस्य वार्ता:Pauuu Kanwar|वार्ता]]) 12:02, 20 सितंबर 2026 (UTC) :नमस्कार। सुजानगढ़ के इतिहास और नामकरण से संबंधित विषय पर प्रामाणिक एवं प्रकाशित ऐतिहासिक स्रोतों के आधार पर चर्चा आगे बढ़ाना एक सराहनीय प्रयास है। ऐसे महत्वपूर्ण ऐतिहासिक विषयों पर व्यक्तिगत मान्यताओं के बजाय उपलब्ध विश्वसनीय स्रोतों और प्रमाणों को प्राथमिकता दी जानी चाहिए। आशा है कि संबंधित संपादकगण उपलब्ध स्रोतों का निष्पक्षतापूर्वक अध्ययन कर तथ्यात्मक स्थिति स्पष्ट करने में सहयोग करेंगे। इस सार्थक पहल के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:MAHENDRA BHATI77|MAHENDRA BHATI77]] ([[सदस्य वार्ता:MAHENDRA BHATI77|वार्ता]]) 08:22, 25 सितंबर 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:26, 22 सितंबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31070425 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == [[मॉड्यूल:Political party/1]] में नया राजनीतिक दल जोड़ना == नमस्ते प्रबंधकों, कृपया [[मॉड्यूल:Political party/1]] के `local full = {` भाग में निम्नलिखित राजनीतिक दल का डेटा जोड़ने की कृपा करें:<syntaxhighlight lang="lua"> ["ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस"] = {abbrev = "एमआईटीसी", color = "#13D6B6", shortname = "ममता तृणमूल",}, </syntaxhighlight>यह दल देवनागरी लिपि से शुरू होता है, इसलिए इसे `/1` उपपृष्ठ में जोड़ने का अनुरोध है ताकि विभिन्न चुनाव व निर्वाचन क्षेत्र के लेखों में इसका रंग और संक्षिप्त नाम सही ढंग से प्रदर्शित हो सके। धन्यवाद। [[सदस्य:ManjurKhan|ManjurKhan]] ([[सदस्य वार्ता:ManjurKhan|वार्ता]]) 09:59, 25 सितंबर 2026 (UTC) == नए लेख 'अभिषेक विजय' के ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण हेतु अनुरोध == [[सदस्य:Abhivj48|Abhivj48]] ([[सदस्य वार्ता:Abhivj48|वार्ता]]) 13:26, 25 सितंबर 2026 (UTC) == संदर्भों की समीक्षा हेतु == [[वार्ता:राहुल शर्मा (किसान नेता)|वार्ता पृष्ठ]] सक्रिय सदस्यों से अनुरोध है कि कृपया इस लेख की वार्ता पर एक बार नज़र डालें और उपलब्ध संदर्भों की समीक्षा करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:07, 28 सितंबर 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के 3 संपर्कसूत्रों के निर्वाचन की प्रक्रिया शुरु की गई है। नियमावली के अनुरूप सदस्य इस पृष्ठ पर 1-7 अक्टूबर तक उम्मीदवार के रूप में अपना नामांकन कर सकते हैं। हिंदी विकि के सदस्यों से अनुरोध है कि 9-22 अक्टूबर तक वे उम्मिदवारों पर अपना मत देकर संपर्क सूत्र के निर्वाचन में अपना सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 00:47, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाने का नामांकन == # [[श्रेणी वार्ता:8077 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8149 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:814 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8150 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8151 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8152 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8153 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8154 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8155 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8156 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8157 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8158 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8159 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:815 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8160 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8161 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8162 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8163 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8164 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8165 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8166 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8167 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8168 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8169 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:816 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8170 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8171 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8172 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8173 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8174 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8175 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8176 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8177 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8178 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8179 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:817 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8180 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8181 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8182 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8183 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8184 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8185 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8186 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8187 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8188 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8189 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:818 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8190 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8191 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8192 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8193 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8194 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8195 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8196 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8197 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8198 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8199 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:819 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:81 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8200 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8201 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8202 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8203 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8204 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8205 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8206 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8207 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8208 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8209 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:820 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8210 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8211 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8212 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8213 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8214 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8215 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8216 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8217 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8218 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8219 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:821 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8220 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8221 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8222 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8223 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8224 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8225 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8226 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8227 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8228 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8229 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:822 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8230 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8231 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8232 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8233 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8234 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8235 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8236 ईसा पूर्व]] # [[श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]] इन्हें हटाने का नामांकन कर रहा हूँ क्योंकि इसके केवल वार्ता पृष्ठ ही उपस्थित है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! कृपया आप हाँ/ना में ही उत्तर दे दिया करें या कोई सलाह दे दें तो अच्छा होगा, क्योंकि जब मैं पूछता नहीं और बड़ी मात्रा में नामांकन कर देता हूँ तो बाद में प्रबंधकों को बड़ी संख्या में नामांकनों को पूर्ववत करना पड़ता है।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:23, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, इन्हें बॉट से एकसाथ हटाया जा सकता है और मैं कई बार ऐसा करता भी हूँ। आपने ये सूची [https://orphantalk.toolforge.org/?wiki=hiwiki&ns=1%22 :toolforge:orphantalk] से प्रतिलिपी की है और इन्हें हटाने पर और आगे वाले दिखाई देने लग जायेंगे। अतः ऐसे सभी को प्रतिलिपि करने से बेहतर होगा कि स्पष्ट तौर पर पूरा प्रस्ताव लायें। यदि लोग सहमत होंगे तो मैं बॉट से सभी को एक ही साथ निबटा दूँगा। प्रबंधकों ने आपके कौनसे नामांकनों को बिना कारण पूर्ववत किया है? मुझे नहीं लगता कि किसी उचित कारण के किये हुये नामांकनों को ही पूर्ववत किया जाता है अतः नामांकन पहले से निर्धारित किसी कारण से ही करें। यदि किसी लेख को सुधारा जा सकता है तो हटाने के नामांकन के स्थान पर उसे सुधारने का प्रयास करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:30, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : [[साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]] जी, इसके जैसे सांचों के संदर्भ में नामांकन को पूर्ववत करने के संदर्भ में लिखा था इसके साथ ही प्रस्ताव के सम्बन्ध में कहना चाहता हूँ कि इसका कोई प्रारूप या कोई पुराना प्रस्ताव बता दें जिससे मैं सीख सकूँ। क्योंकि मैं नया हूँ [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके इतर यदि आप सहायता कर दें तो अच्छा हो[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, आपका मूल प्रस्ताव "श्रेणी वार्ता" पृष्ठों के लिए था। अब यदि आप इस तरह से लक्ष्य बदलते रहोगे तो खिचड़ी ही बनेगी, आपने उपर वाले पर क्या विचार किया है? अब खिचड़ी बनाते हुये मैं आपके नये प्रश्न का भी उत्तर लिख रहा हूँ। एक पूर्व प्रबंधक ने वर्ष के हिसाब पद्म भूषण धारकों के लेख बनाये थे और उनके उपयुक्त साँचे निर्मित करके लेखों पर उन्हें जोड़ा था। मैंने पिछले वर्ष इन्हें [[पद्म भूषण धारक (1990–1999)]] जैसे दशकीय लेखों में भेज दिया। अब ये साँचे अनावश्यक हो गये हैं और मुझे ये बात पीछले वर्ष से ज्ञात है। मैं इनका कोई और उपयोग कर रहा हूँ लेकिन उसमें आवश्यकता से अधिक समय लग रहा है। इसके अतिरिक्त इनका कोई उचित नामांकन नहीं आया है। क्या ये आपको किसी तरह की समस्या दिखा रहे हैं? क्या ये गूगल खोज या अन्य किसी स्थान पर विकिपीडिया के लिए समस्या पैदा कर रहे हैं? आपने जो कारण दिया वो "निरर्थक साँचा" लिखा था और ऐसा कोई कारण [[वि:शीह|शीघ्र हटाने के मापदण्डों]] में उल्लिखित नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:38, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी श्रेणी वार्ता पृष्ठों को हटाने का प्रस्ताव कैसे दें? ये भी पूंछा है[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:41, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, उसके लिए मैंने पहले ही लिख दिया कि आपने जहाँ से प्रतिलिपि किया है, उसकी कड़ी देकर एकसाथ ही प्रस्ताव रख देते तो बेहतर होता। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:45, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) ::: @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैं समझ नहीं पा रहा था परंतु अब मैं समझ गया कि आगे से Toolforge पन्ने के लिंक के साथ प्रस्ताव करूंगा। बार बार प्रस्ताव करने का कारण ये होगा कि वहां अधिकतम 100 पन्ने ही एकसाथ दिखते है [[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:55, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया में नए पृष्ठों की समीक्षा व्यवस्था के संबंध में सुझाव == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' --[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:48, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) विकिपीडिया एक स्वतंत्र ज्ञानकोश है, जो सभी के सामूहिक योगदान से विकसित होता है। इसी भावना को ध्यान में रखते हुए मेरा एक सुझाव है। अंग्रेज़ी विकिपीडिया की तरह हिंदी विकिपीडिया पर भी ऐसी व्यवस्था लागू करने पर विचार किया जा सकता है, जिसमें नए पृष्ठ को सार्वजनिक रूप से प्रकाशित करने से पहले किसी अनुभवी संपादक द्वारा उसकी समीक्षा आवश्यक हो। समीक्षा में पृष्ठ की उल्लेखनीयता, स्रोतों की विश्वसनीयता, तटस्थता, भाषा तथा विकिपीडिया की संबंधित नीतियों का पालन आदि देखा जा सके। इससे नए अथवा अनुभवहीन संपादकों द्वारा अनजाने में की गई त्रुटियों को प्रकाशित होने से पहले ठीक करने में सहायता मिल सकती है और नए पृष्ठों की गुणवत्ता भी बेहतर हो सकती है। मेरा उद्देश्य किसी संपादक के योगदान को सीमित करना नहीं, बल्कि हिंदी विकिपीडिया पर नए पृष्ठों के लिए एक व्यवस्थित समीक्षा प्रक्रिया के विकल्प पर समुदाय की राय जानना है। '''समुदाय से अनुरोध है कि इस प्रस्ताव पर अपने विचार, अनुभव और सुझाव साझा करें तथा यह भी बताएं कि ऐसी व्यवस्था हिंदी विकिपीडिया के लिए किस प्रकार लागू की जा सकती है।''' [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 18:24, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SD 78|SD 78]] जी, अंग्रेज़ी विकिपीडिया पर नये सदस्य मुख्य नामस्थान पर लेख नहीं बना सकते है अतः अस्थायी खातों और नये सदस्यों के लिए Draft की व्यवस्था की गयी है। हिन्दी विकिपीडिया पर मुख्य नामस्थान पर अस्थायी खातों और नये सदस्यों द्वारा लेख निर्मित किया जा सकता है अतः मुझे लगता है ऐसी नयी व्यवस्था लाकर सदस्यों का ही खराब होगा। यदि यहाँ भी लेख संख्या बहुत अधिक बढ़ जायेगी और अनुभवी सदस्यों की संख्या पर्याप्त होगी, तब ऐसी व्यवस्था पर विचार किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:53, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} == Wikidata Sitelink changes in Recent Changes and Watchlist == ''(Apologies for cross-posting in English, translating it will help spread the message)'' Earlier last month, all Wikis were contacted for feedback on our proposal to remove language link changes, this change has already been deployed to Wikisource, Wikibooks, Wikivoyage, Wikiquote, Wikiversity and Wiktionary. The same change is now being rolled out globally to all Wikipedias on '''October 13, 07:00 UTC'''. Editors will no longer see notifications after this time on their [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item (it does not affect language link notifications to the home wiki). There will then be a two-week monitoring period to observe if a reduction of high-volume but low-value notifications takes place, or if higher-value changes become easier to identify. Editors who rely on these notifications should be aware of the change and can share feedback or concerns on the Wikidata For Wikimedia [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|Projects talk page]].<br/> Wikidata's own Recent Changes page is not affected as it serves as the repository for these changes. Please reach out if you have any questions, or if your wiki would like to opt-out, thank you! -- [[User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|talk]]) sent via [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 09:28, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=31142775 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == सतवीर सैनी लेख में सम्पादन फ़िल्टर की समस्या == मैंने सतवीर सैनी के लेख में जन्मतिथि और उसके स्रोत का संदर्भ जोड़ा था, लेकिन स्वचालित फ़िल्टर ने सम्पादन रोक दिया। मेरा उद्देश्य लेख में सुधार करना था। कृपया बताएँ कि इस बदलाव को कैसे प्रकाशित किया जा सकता है। [[विशेष:योगदान/~2026-54698-19|~2026-54698-19]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-54698-19|वार्ता]]) 16:03, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) :ऐसी समस्या सामान्यतः तब होती है जब आपका संदर्भ विश्वसनीय न हो या फिर जब संदर्भ विकिपीडिया पर ब्लॉक हो। :यह समस्या तब भी हो सकती है जब संदर्भ का लिंक अच्छी तरीके से कॉपी न किया गया हो। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 08:02, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == Techniquely support the advocacy. == when I am looking the advocacy to advocate the problematic issue find the we are not approachable bcz we are not too much techniqely strong .so we are not justify the advocacy @our workplace and build good infrastructure.so this is our passionate responsibility to promote and boost up the targeted project. I am very humble full to all those promote the advocacy with techniquly support.so thanks all boost advocacy and promote the efficient advocacy for sustainable response. [[सदस्य:Mukund lal bharti|Mukund lal bharti]] ([[सदस्य वार्ता:Mukund lal bharti|वार्ता]]) 15:17, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == अभिनेता व फ़िल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के लेख हेतु सहायता == नमस्ते संपादकों, मैं अभिनेता और फिल्म निर्माता सुधांशु कृष्ण राय के विषय में एक प्रामाणिक लेख बनाना चाहता हूँ। मेरे पास दैनिक जागरण, मुंबई ग्लोबल और दोपहर जैसे विश्वसनीय समाचार पत्रों के सटीक संदर्भ (पृष्ठ संख्या सहित) मौजूद हैं। पूर्व में अज्ञानतावश मेरे प्रयोगपृष्ठ पर कुछ त्रुटियाँ हुई थीं जिसके लिए क्षमा चाहता हूँ। कृपया कोई अनुभवी संपादक इस लेख की उल्लेखनीयता (Notability) और स्रोतों की जांच कर इसे सही प्रारूप में निर्मित करने में मेरी सहायता करें। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 09:41, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) :नमस्ते संपादकों, मैंने विकिपीडिया के नियमों के अनुसार इन्फोबॉक्स (Infobox) और फिल्मोग्राफी (Filmography) के साथ पूरा ड्राफ्ट टेक्स्ट तैयार कर लिया है। कृपया कोई वरिष्ठ संपादक मेरे इस ड्राफ्ट को Draft:सुधांशु कृष्ण राय के रूप में सुरक्षित करने या इसकी कमियां सुधारने में मेरी मदद करें। [[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 03:39, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) * '''आज का अपडेट (29 अक्टूबर):''' नमस्ते प्रबंधकों, मैंने विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) भाषा में, वैध फ़ाइल नामों और प्रामाणिक विवरण के साथ नया ड्राफ्ट तैयार कर लिया है। कृपया अनुभवी संपादक इसका अवलोकन करें और इसे मुख्य स्पेस में स्थानांतरित करने में मेरा मार्गदर्शन करें। मेरा नया प्रयोगपृष्ठ यहाँ सुरक्षित है: [[सदस्य:KalaKar Ballia/प्रयोगपृष्ठ_नया]]। धन्यवाद। --[[सदस्य:KalaKar Ballia|KalaKar Ballia]] ([[सदस्य वार्ता:KalaKar Ballia|वार्ता]]) 10:52, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == पुरानी दिल्ली, शाहजहाँबाद और शाहजहाँनाबाद के लेखों के नामकरण एवं विलय पर चर्चा == [[पुरानी दिल्ली]], [[शाहजहाँबाद]] और [[शाहजहाँनाबाद]] के लेखों के संबंध में दो विकल्प हैं: '''नाम परिवर्तन''': पुरानी दिल्ली का नाम बदलकर शाहजहाँनाबाद कर दिया जाए। '''विलय एवं अनुप्रेषण''': किसी एक उपयुक्त शीर्षक वाले लेख को मुख्य लेख रखा जाए और शेष दोनों लेखों की सामग्री का उसमें विलय करके उनके शीर्षकों को मुख्य लेख पर अनुप्रेषित कर दिया जाए। इनमें से कौन-सा विकल्प उचित होगा? कृपया अपनी राय दें। हिंदी विकिपीडिया के लिए मेरी राय में “पुरानी दिल्ली” शीर्षक फिलहाल बनाए रखना उचित होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:13, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == सर्वर स्विच - आपका विकि जल्द कुछ समय के लिए केवल-पठनीय होगा == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|इस संदेश को अन्य भाषा में पढ़ें]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|विकिमीडिया संस्थान]] अपने डेटा सेंटरों के बीच ट्रैफ़िक को स्विच करेगा। इससे यह सुनिश्चित होगा कि विकिपीडिया और अन्य विकिमीडिया विकियाँ किसी विपत्ति के बाद भी ठीक से काम करे। पूरा ट्रैफ़िक '''{{#time:j xg|2026-10-28|hi}}''' को स्विच करेगा। स्विच '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-10-28T15:00|en}} {{#time:H:i e|2026-10-28T15:00}}]''' पर शुरू होगा। दुर्भाग्यवश, कुछ सीमाओं के कारण [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|मीडियाविकि]] को बदलाव के समय सभी तरह के सम्पादनों को रोक देना होगा। हमें असुविधा के लिए खेद है और हम भविष्य में इसे कम-से-कम रखने पर काम कर रहे हैं। सभी विकि-परियोजनाओं पर यह संक्रिया आरंभ करने से 30 मिनट पहले एक बैनर दिखाया जाएगा। यह बैनर संक्रिया के अंत तक दृश्य रहेगा। आप इस बैनर के टेक्स्ट को [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate अनुवादित या शोधित करने] में योगदान कर सकते हैं। '''कुछ समय के लिए आप सभी विकियाँ पढ़ पाएँगे, मगर सम्पादित नहीं कर पाएँगे।''' * आप {{#time:l j xg Y|2026-10-28|hi}} को एक घंटे तक सम्पादन नहीं कर पाएँगे। * यदि आप इस समय के दौरान सम्पादन अथवा सहेजने का प्रयास करेंगे तो आपको एक त्रुटि संदेश दिखाई देगा। हम आशा करते हैं कि इस समय के दौरान कोई सम्पादन लुप्त नहीं होगा लेकिन हम इसकी प्रत्याभूति नहीं करते। यदि आपको कोई त्रुटि संदेश दिखाई देता है तो कृपया सब कुछ वापस ठीक होने तक प्रतीक्षा करें। तब आपको अपने सम्पादन सहेजने चाहिए। लेकिन, हम अनुशंसा करते हैं कि आप अपने बदलावों की एक प्रति पहले ही बना लें, जिसकी शायद ज़रूरत पड़े। ''अन्य प्रभाव'': * बैकग्राउंड कार्य धीमे होंगे और कुछ को स्खलित कर दिया जा सकता है। लाल कड़ियाँ सामान्य गति से अद्यतन न भी हो सकती हैं। यदि आप पहले से ही कहीं से जुड़ा कोई लेख बनाते हैं तो कड़ी सामान्य से अधिक समय तक लाल रहेगी। कुछ लंबे समय तक चलने वाले स्क्रिप्टों को रोकना होगा। * हम अपेक्षा करते हैं कि कोड की तैनातियाँ अन्य किसी सप्ताह की तरह ही होंगी। यद्यपि, कुछ विषयानुसार कोड यथासमय बंद रह सकते हैं यदि संबंधित संक्रिया की तदुपरांत आवश्यकता होती है। * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] लगभग 90 मिनट के लिए अनुपलब्ध होगा। यदि आवश्यक हो तो इस परियोजना को स्थगित किया जा सकता है। आप [[wikitech:Switch_Datacenter|wikitech.wikimedia.org पर अनुसूची]] को पढ़ सकते हैं। अन्य बदलावों की अनुसूची में घोषणा की जाएगी। '''कृपया यह सूचना अपने समुदाय के साथ साझा करें।'''</div><section end="server-switch"/> [[user:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]] 14:01, 26 अक्टूबर 2026 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:Trizek (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == अक्टूबर 2026 == मुख्य नाम स्थान के पृष्ठों पर वर्तनी शुद्धी की जा रही है, कोई सुझाव या प्रतिक्रिया कृप्या यहां दर्ज करें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 19:13, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == Wiki Loves Food 2026 in India: Call for Participation == Hello everyone, India has a rich food culture, with diverse dishes, ingredients, cooking traditions and regional food practices. Many of these are not yet well represented on Wikipedia and Wikimedia Commons. '''Wiki Loves Food 2026 in India''' is a photography competition on Wikimedia Commons organised by the [[m:Punjabi Wikimedians|Punjabi Wikimedians User Group]] as part of the international Wiki Loves Food 2026 campaign. It invites people across India to photograph local food and culinary traditions and share their images under a free licence. '''Competition details''' * '''Dates:''' 1 to 30 November 2026 * '''Platform:''' Wikimedia Commons * '''Who can participate:''' Anyone with a Wikimedia Commons account '''What can you photograph?''' * Traditional dishes, festival foods and home-cooked meals * Local ingredients, spices and grains * Cooking methods and food preparation * Street food, markets and regional food traditions Your photographs can help improve the coverage of India's food culture across Indian-language Wikipedia articles. For the rules, prizes and participation details, visit the [[commons:Commons:Wiki Loves Food 2026 in India|competition page]] For questions, visit the [[commons:Commons talk:Wiki Loves Food 2026 in India|competition's talk page]] Please share this announcement with your communities and anyone interested in documenting India's food culture. We look forward to contributions from different regions across the country. Warm regards, On behalf of the Wiki Loves Food 2026 India organizing team [[सदस्य:VanshikaRathi|VanshikaRathi]] ([[सदस्य वार्ता:VanshikaRathi|वार्ता]]) 07:53, 28 अक्टूबर 2026 (UTC) == दो लेखों को हटाने के निर्णयों की स्वतंत्र समीक्षा और जवाबदेही का अनुरोध == मैं हिंदी विकिपीडिया के सदस्य SK2410 के रूप में अपने द्वारा बनाए गए दो लेखों, 'शिरीष खरे' और 'एक देश बारह दुनिया', को हटाए जाने का मामला समुदाय के सामने रखना चाहता हूँ। 'शिरीष खरे' लेख को 24 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max ने 'व2 (परीक्षण पृष्ठ)' के आधार पर हटाया। वहीं 'एक देश बारह दुनिया' लेख को 23 अक्टूबर 2026 को प्रबंधक SM7 ने 'व7 (साफ़ प्रचार)' के आधार पर हटाया। मैंने ये लेख बनाते समय विकिपीडिया के संबंधित दिशानिर्देश पढ़े थे। जीवनी लेख को संक्षिप्त और तथ्यात्मक रखने की कोशिश की थी। बाद में उसमें से तस्वीर भी हटा दी थी। पुस्तक का लेख भी संक्षिप्त रखा था। मेरा उद्देश्य अपने बारे में या अपनी पुस्तक के बारे में प्रचार करना नहीं था, बल्कि उपलब्ध स्वतंत्र संदर्भों के आधार पर जानकारी दर्ज करना था। मैं यह भी स्पष्ट करना चाहता हूँ कि विकिपीडिया पर मेरा योगदान केवल इन दो लेखों तक सीमित नहीं है। मैं दूसरे विषयों पर भी लेख लिखता रहा हूँ और मौजूदा लेखों में योगदान देता रहा हूँ। मेरे खाते के योगदान इतिहास में यह देखा जा सकता है। इन लेखों को हटाए जाने के बाद मैंने संबंधित प्रबंधकों से संपर्क करने की कोशिश की, लेकिन मुझे कोई जवाब नहीं मिला। मैंने 'विलोपन पुनर्विचार' के वार्ता पृष्ठ पर भी अपना पक्ष और पुनर्विचार का अनुरोध रखा है। अब यह मामला चौपाल पर इसलिए रख रहा हूँ ताकि दूसरे अनुभवी संपादक और प्रबंधक भी इसे देख सकें। मेरे कुछ स्पष्ट अनुरोध हैं: दोनों लेखों को हटाने के निर्णयों और उनके आधार की स्वतंत्र समीक्षा की जाए। लेखों के पुराने संस्करणों को देखकर बताया जाए कि उनमें ऐसी कौन-सी विशिष्ट सामग्री या कमी थी जिसके कारण उन्हें हटाना आवश्यक समझा गया। इस मामले की समीक्षा ऐसे प्रबंधक या अनुभवी संपादक से कराई जाए जो इन लेखों को हटाने के निर्णयों में शामिल नहीं थे। मुझे यह स्पष्ट रूप से बताया जाए कि यदि लेखों में सुधार की जरूरत थी, तो वे सुधार क्या थे और उन्हें किस प्रक्रिया के तहत दोबारा प्रस्तुत किया जा सकता था। मेरे द्वारा पहले किए गए अनुरोधों का जवाब क्यों नहीं मिला, इस पर भी ध्यान दिया जाए। मैं किसी प्रबंधक के साथ व्यक्तिगत विवाद नहीं चाहता। लेकिन लेख हटाने के निर्णयों में पारदर्शिता और जवाबदेही होनी चाहिए। किसी सदस्य को यह जानने का अवसर मिलना चाहिए कि उसका लेख किस आधार पर हटाया गया और उस निर्णय की स्वतंत्र समीक्षा कैसे हो सकती है। मेरा अनुरोध है कि समुदाय इस मामले पर ध्यान दे और मुझे स्पष्ट जवाब तथा निष्पक्ष समीक्षा का अवसर दे। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 00:22, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == जय श्री हिमगिरि बाबा धाम == श्री हिमगिरि बाबा धाम उत्तर प्रदेश के अयोध्या जनपद में कुमारगंज नगर पंचायत के निकट ग्राम सभा धमथुआ हिमगिरि नगर में स्थित है [[सदस्य:Vickypandey6|Vickypandey6]] ([[सदस्य वार्ता:Vickypandey6|वार्ता]]) 17:13, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) == Restoration of the deleted article == Hello @[[सदस्य:Max|Max]] Ji, I checked the Hindi Wikipedia deletion log and confirmed that the article "विवेक आत्रेय" was deleted by you on 18 August 2026 under criterion L1 (article entirely written in another language). I understand the reason for deletion. I would now like to translate the article completely into Hindi and improve its formatting, neutrality, and references in accordance with Hindi Wikipedia guidelines. I kindly request you to restore the deleted revisions to my user subpage: सदस्य/विवेक आत्रेय I am not requesting immediate publication in the main article namespace. I only need access to the original deleted content so I can make the necessary corrections and improvements. I would sincerely appreciate your assistance, as I would like to complete this work as soon as possible. Thank you. [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 11:39, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) == हिंदी विकिपीडिया पर हटाए गए लेख "विवेक आत्रेय" की सामग्री पुनः प्राप्त करने में सहायता चाहिए। == नमस्कार सभी प्रबंधकों एवं सदस्यों, मुझे हिंदी विकिपीडिया पर हटाए गए लेख "विवेक आत्रेय" की सामग्री पुनः प्राप्त करने में सहायता चाहिए। हटाने के लॉग के अनुसार यह लेख 18 अगस्त 2026 को प्रबंधक Max द्वारा ल1 (पूरी तरह अन्य भाषा में लिखा लेख) के अंतर्गत हटाया गया था। मैं लेख को हिंदी में अनुवाद करके, निष्पक्ष भाषा, उचित प्रारूप और विश्वसनीय संदर्भों के साथ सुधारना चाहता हूँ। मैंने प्रबंधक Max जी से 19 अक्टूबर और 31 अक्टूबर 2026 को लेख को ड्राफ्ट के रूप में पुनर्स्थापित करने का अनुरोध किया है, लेकिन अभी तक समाधान नहीं मिला है। मेरा अनुरोध है कि हटाए गए लेख की सामग्री को मेरे सदस्य उपपृष्ठ: सदस्य/विवेक आत्रेय में पुनर्स्थापित करने की प्रक्रिया में कृपया मार्गदर्शन या सहायता प्रदान करें। मैं लेख को तुरंत मुख्य नामस्थान में प्रकाशित करने का अनुरोध नहीं कर रहा हूँ। पहले सभी आवश्यक सुधार करना चाहता हूँ। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 11:40, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) pj9wvojzi52iljlby8wd45h26dxmxhw राँची 0 1639 6635769 6472109 2026-10-31T07:17:07Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635769 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = राँची | other_name = ᱨᱟᱺᱪᱤ | settlement_type = <center>झारखण्ड की राजधानी</center> | image = Ranchi.landmarks.jpg | image_caption = <center>ऊपर बाएँ से दाएँ: कांके, रांची रेलवे स्टेशन, राजेंद्र चौक, [[बिरसा मुंडा अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]], जेएससीए इंटरनेशनल क्रिकेट स्टेडियम, लाइन टैंक तालाब, कद्रू फ्लाईओवर-होटल रैडिसन ब्लू , न्यूक्लियस मॉल, जीईएल चर्च परिसर<center> | pushpin_label = राँची | pushpin_map = India Jharkhand | coordinates = {{coord|23.36|N|85.33|E|display=inline, title}} | pushpin_map_caption = झारखंड में स्थिति | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] | subdivision_name1 = [[झारखण्ड]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[राँची ज़िला]] | governing_body = रांची नगर निगम | leader_title1 = महापालिकाध्यक्ष | leader_name1 = आशा लाकरा | leader_title2 = उप महापालिकाध्यक्ष | leader_name2 = संजीव विजयवर्गीय | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 652.02 | elevation_footnotes = | elevation_m = 651 | population_total = 1456528 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_metro = 2858326 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|accessdate=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 मई 2012|url-status=live}}</ref> | population_metro_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = प्रचलित | demographics1_info1 = [[हिन्दी]], [[संताली भाषा|संताली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 834001 (83 xxxx) | area_code_type = टेलीफोन कोड | area_code = 0651 | registration_plate = JH-01 (पूर्व BR 14) | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000 पुरुष : 950 स्त्री | blank2_name_sec1 = साक्षरता | blank2_info_sec1 = 87.68% | website = {{URL|www.ranchi.nic.in}} | imagesize = 320 }} '''राँची''' (ᱨᱟᱧᱪᱤ) [[भारत]] के [[झारखण्ड]] राज्य की राजधानी है और उस राज्य के [[राँची ज़िले]] का मुख्यालय है। == विवरण == [[File:IMGJagannathpur Temple.jpg|thumb|280px|जगन्नाथ मन्दिर, राँची]] [[File:Kanke Dam - Ranchi 9308.JPG|thumb|280px|काँके बाँध]] राँची को झरनों का शहर भी कहा जाता है। पहले जब यह [[बिहार]] राज्य का भाग था तब गर्मियों में अपने अपेक्षाकृत ठंडे मौसम के कारण प्रदेश की राजधानी हुआ करती थी। [[झारखंड आंदोलन]] के दौरान राँची इसका केन्द्र हुआ करता था। राँची एक प्रमुख औद्योगिक केन्द्र भी है। जहाँ मुख्य रूप से एच ई सी ([[हेवी इंजिनयरिंग कारपोरेशन|हेवी इंजिनियरिंग कारपोरेशन]]), [[भारतीय इस्पात प्राधिकरण]], एकयुप्रेशर काउंसिल की इकाई, मेकन इत्यादि के कारखाने हैं। राँची के साथ साथ [[जमशेदपुर]] और [[बोकारो]] इस प्रांत के दो अन्य प्रमुख औद्योगिक केन्द्र हैं। राँची को प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] के स्मार्ट सिटीज मिशन के अन्तर्गत एक [[प्रबुद्ध नगर|स्मार्ट सिटी]] के रूप में विकसित किये जाने वाले सौ भारतीय शहरों में से एक के रूप में चुना गया है। राँची भारतीय क्रिकेट कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] का गृहनगर होने के लिए प्रसिद्ध है। झारखंड की राजधानी राँची में प्रकृति ने अपने सौंदर्य को खुलकर लुटाया है। प्राकृतिक सुन्दरता के अलावा राँची ने अपने खूबसूरत पर्यटक स्थलों के दम पर विश्व के पर्यटक मानचित्र पर भी पुख्ता पहचान बनाई है। गोंडा हिल और रॉक गार्डन, मछली घर, बिरसा जैविक उद्यान, टैगोर हिल, मैक क्लुस्किगंज और आदिवासी संग्राहलय इसके प्रमुख पर्यटक स्थल हैं। इन पर्यटक स्थलों की सैर करने के अलावा यहां पर प्रकृति की बहुमूल्य देन झरनों के पास बेहतरीन पिकनिक भी मना सकते हैं। राँची के झरनों में पांच गाघ झरना सबसे खूबसूरत है क्योंकि यह पांच धाराओं में गिरता है। यह झरने और पर्यटक स्थल मिलकर राँची को पर्यटन का स्वर्ग बनाते हैं और पर्यटक शानदार छुट्टियां बिताने के लिए हर वर्ष यहां आते हैं। == नामोत्पत्ति == राँची का नाम [[उराँव]] गांव के पिछले नाम से एक ही स्थान पर, राची के नाम से लिया गया है। "राँची" [[उराँव]] शब्द 'रअयची' से निकला है जिसका मतलब है रहने दो। पौराणिक कथाओं के अनुसार, आत्मा के साथ विवाद के बाद,एक किसान ने अपने बांस के साथ आत्मा को हराया। आत्मा ने रअयची रअयची चिल्लाया और गायब हो गया। रअयची राची बन गई, जो राँची बन गई। राची के ऐतिहासिक रूप से एक महत्वपूर्ण पड़ोस में डोरांडा (दुरन "दुरङ" का अर्थ है गीत और दाह "दएः" का अर्थ [[मुंडारी भाषा]] में जल है)। डोरांडा हीनू (भुसूर) और हरमू नदियों के बीच स्थित है, जहां [[ब्रिटिश राज]] द्वारा स्थापित सिविल स्टेशन, ट्रेजरी और चर्च [[सिपाही विद्रोह]] के दौरान विद्रोही बलों द्वारा नष्ट किए गए थे। == भूगोल == राँची [[कर्क रेखा]] के पास है। इसकी नगरपालिका क्षेत्र {{convert|652.02|km2|sqmi|abbr=on|0}} है, और इसकी औसत ऊंचाई समुद्र तल से 651 मीटर है। राँची [[छोटा नागपुर पठार]] के दक्षिणी भाग में स्थित है, जो [[दक्कन पठार]] का पूर्वी भाग है। राँची की एक पहाड़ी स्थलाकृति और इसके घने उष्णकटिबंधीय जंगलों का एक संयोजन है जो राज्य के बाकी हिस्सों की अपेक्षा अपेक्षाकृत मध्यम जलवायु का उत्पादन करता है। हालांकि, अनियंत्रित वनों की कटाई और शहर के विकास के कारण, औसत तापमान में वृद्धि हुई है। == जलवायु == हालांकि राँची में एक आर्द्र उप-उष्णकटिबंधीय जलवायु है, इसके स्थान और इसके आस-पास के जंगलों को असामान्य रूप से सुखद माहौल बनाने के लिए गठबंधन है, जिसके लिए यह ज्ञात है। ग्रीष्मकालीन तापमान 20 डिग्री सेल्सियस से लेकर 42 डिग्री तक, सर्दियों के तापमान 0 डिग्री से 25 डिग्री तक हो सकते हैं। दिसंबर और जनवरी में सबसे अच्छे महीने हैं, कुछ क्षेत्रों में ठंड के तापमान में गिरावट आने के कारण। वार्षिक वर्षा लगभग 1430 मिमी (56.34 इंच) है। जून से सितंबर तक वर्षा लगभग 1,100 मिमी है इस जलवायु के लिए कोपेन क्लाइमेट वर्गीकरण उपप्रकार "सिवा" (आर्मीट्रूटिकल जलवायु) है। == जनसांख्यिकी == 2011 की [[भारत की जनगणना २०११|जनगणना]] के अनुसार, राँची नगरपालिका की जनसंख्या 1,126,741 है, यह भारत में 46 वां सबसे बड़ा शहरी शहर बना रही है। जनसंख्या का 51.3% पुरुष और 48.7% महिलाएं हैं। राँची शहर में औसत साक्षरता दर 87.68% (जनगणना 2011) है। 2024 में रांची शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 1,523,000 है | <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/261-ranchi.html|title=Ranchi Population 2024}}</ref> रांची लोकसभा क्षेत्र में 31.19 फीसदी एसटी और 4.53 फीसदी एससी वोटर है। रांची में रहते हैं 58 फीसदी हिंदू, 15 फीसदी मुस्लिम।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/ranchi-lok-sabha-constituency-religious-caste-equations-mtj|title=जानें क्या है रांची के धार्मिक समीकरण ?|date=२५ मई २०२४|work=|access-date=११ सितम्बर २०२४}}</ref> 2000 में झारखंड के नए राज्य की घोषणा के बाद शहर में आबादी में अचानक वृद्धि देखी गई। रोजगार के बढ़ते अवसरों और कई क्षेत्रीय और राज्य स्तर के कार्यालयों, बैंकों और एफ.एम.सी.जी . कंपनियों के उद्घाटन के चलते शहर में रोज़गार का तेजी प्रवासियों की मांग 2010 के अंत में एसोसिएटेड चेंबर ऑफ कॉमर्स एंड इंडस्ट्री ऑफ इंडिया द्वारा किए गए एक अध्ययन के मुताबिक, राँची 16.8% की हिस्सेदारी के साथ भारत में सबसे ज्यादा रोजगार पैदा करने वाले टियर-थ्री शहरों में से एक था, इसके बाद [[मैंगलुरु|मैंगलोर]] और [[मैसूर]] का नाम था। == परिवहन == === वायुमार्ग === [[File:Ranchi Airport Night View.jpg|thumb|280px|बिरसा मुण्डा अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] राँची की बिरसा मुंडा अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र (आई एक्स आर) को [[कोलकाता]], [[दिल्ली]], [[मुंबई]], [[बेंगलूर]], [[पटना]], [[हैदराबाद]], [[भुवनेश्वर]] से सीधी उड़ानें हैं। [[एयर इंडिया]], [[गोएयर]], [[इंडिगो]] और [[एयर एशिया इंडिया|एयर एशिया]] जैसी कुछ प्रमुख एयरलाइंस इस उद्देश्य का काम करती हैं। सीधे [[चेन्नई]], [[चंडीगढ़]], [[पुणे]], [[पोर्ट ब्लेयर]], [[नागपुर]], [[गोवा]], [[अमृतसर]], [[जयपुर]], [[लखनऊ]], [[वाराणसी]], [[श्रीनगर]], [[कोयंबतूर]], [[गुवाहाटी]], [[तिरुवनंतपुरम]], [[विशाखापट्टनम]] और [[अहमदाबाद]] जैसे शहरों के साथ ही राँची को जोड़ने के लिए योजनाएं चल रही हैं। एक नया अंतरराष्ट्रीय टर्मिनल अब तैयार है, जो 19,676 वर्ग मीटर भूमि पर आयातित उपकरणों से सुसज्जित है, और इसमें 500 घरेलू और 200 अंतरराष्ट्रीय यात्रियों को संभालने की क्षमता है। इसके अलावा, बिरसा मुंडा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे पर अत्याधुनिक घरेलू कार्गो कॉम्प्लेक्स का उद्घाटन मुख्यमंत्री रघुबर दास द्वारा 50 लाख टन की दैनिक क्षमता के साथ किया गया था, जो अब राँची में और बाहर चलने वाली 14 उड़ानों को पूरा करता है। === रेलवे === राँची रेलवे स्टेशन अच्छी तरह से दिल्ली, कोलकाता, मुंबई, चेन्नई और अन्य प्रमुख शहरों से सीधे ट्रेनों से जुड़ा हुआ है। इसमें सभी मानक आवश्यकताओं के साथ छह प्लेटफार्म हैं। यह राँची हवाई अड्डे और बस टर्मिनल से अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है। राँची रेलवे स्टेशन 36 हॉलिंग ट्रेनों, 27 आरंभिक ट्रेनों और 27 टर्मिनेशन ट्रेनों को पूरा करता है। राँची शहर में दो रेलवे स्टेशन है , [[राँची जंक्शन रेलवे स्टेशन|राँची रेलवे स्टेशन]] और [[हटिया रेलवे स्टेशन]]<ref>{{Cite web|url=https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE_%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2%E0%A4%B5%E0%A5%87_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%A8|title=हटिया रेलवे स्टेशन}}</ref> | === सड़क === राष्ट्रीय राजमार्ग 23 और 33 द्वारा बसों और निजी वाहनों द्वारा आसानी से रांची तक पहुचा जा सकता है। == मुख्य आकर्षण == ===गोंडा हिल एण्ड रॉक गार्डन=== रांची में पर्यटक<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/top-stories/ranchi-top-5-tourist-places-panchghagh-tagore-hill-surya-mandir-swt|title=रांची में घूमने की जगह|work=प्रभात खबर|access-date=27 नवंबर 2023}}</ref> गोंडा हिल और रॉक गार्डन की सैर पर जा सकते हैं। रॉक गार्डन को गोंडा हिल की चट्टानों को काटकर बनाया गया है। इस पार्क के अलावा गोंडा हिल की तराई में एक बांध का निर्माण भी किया गया है जो इसकी खूबसूरती को कई गुना बढ़ा देता है। यह सब मिलकर इसे एक बेहतरीन पिकनिक स्पॉट बनाते हैं। पर्यटकों को यहां आकर बहुत अच्छा लगाता है क्योंकि वह यहां पर शानदार पिकनिक का आनंद ले सकते हैं। === मछलीघर और मूटा मगरमच्छ प्रजनन केन्द === गोंडा हिल पर पिकनिक मनाने के अलावा पर्यटक रांची में मछलीघर और मूटा मगरमच्छ प्रजनन केन्द्र देखने जा सकते हैं। मछलीघर में पर्यटक विभिन्न प्रजातियों की रंग-बिरंगी मछलियों को देख और खरीद सकते हैं। जबकि मगरमच्छ प्रजनन केन्द्र में लगभग 50 मगरमच्छों को देखा जा सकता है। यह दोनों बहुत खूबसूरत हैं और पर्यटकों को बहुत पसंद आते हैं। वह मछलियों और मगरमच्छों के खूबसूरत चित्रों के फोटो खींचकर भी ले जाते हैं। === राजभवन === रांची का राजभवन राज्य के गवर्नर का आवास है और इसका स्थापना साल 1833 में हुआ था। यहाँ आप राजभवन की सुंदरता और उसके वनस्पतिकीय उद्यान का आनंद ले सकते हैं। यहाँ विभिन्न फूलों और पौधों के अद्वितीय संग्रह को देख सकते हैं। === टैगोर पहाड़ी === टैगोर पहाड़ी की गिनती रांची के प्रमुख पर्यटक स्थलों में की जाती है। यह पर्यटकों के बीच बेहतरीन पर्यटक स्थल के रूप में प्रसिद्ध है। उन्हें पहाड़ी पर आकर बहुत अच्छा लगता है क्योंकि इस पहाड़ी से पूरे रांची के मनोहारी दृश्य देखे जा सकते हैं। पहाड़ी पर पत्थरों से बने शांतिधाम को भी देखा जा सकता है। इसका निर्माण गुरूदेव [[रवीन्द्रनाथ ठाकुर]] के बड़े भाई ने कराया था। === मैक क्लुस्किगंज === यूरोपि‍यन शैली के बंगलों और आदिवासी संग्राहलय के लिए मैक क्लुस्किगंज स्थानीय निवासियों के साथ पर्यटकों में भी बहुत लोकप्रिय है। यहां पर कई खूबसूरत बंगले देखे जा सकते हैं। बंगलों के अलावा यहां पर आदिवासी संग्राहलय की स्थापना भी की गई है जिसमें आदिवासियों के इतिहास और संस्कृति से जुड़ी कई महत्वपूर्ण व ऐतिहासिक वस्तुओं को देखा जा सकता है। === पशुपतिनाथ नाथ मंदिर === यह हिंदू धर्मिक स्थल है जो पशुपतिनाथ नाथ के शिव मंदिर के रूप में परिचित है। यहाँ विश्वास किया जाता है कि यहाँ भगवान शिव की पूजा करने से मनोकामनाएँ पूरी होती हैं। '''<big>बिरसा जैविक उद्यान</big>''' अगर आप छोटे बच्चों के साथ आ रहे है तो आपके लिए सबसे बेहतर डेस्टिनेशन हो सकता है भगवान बिरसा जैविक उद्यान. रांची के ओरमांझी में स्थित इस पार्क को लोग चिड़ियाघर के नाम से जानते है. इसकी स्थापना 1994 में गेतलसूद बांध के किनारे और मुख्य पटना-रांची राजमार्ग पर की गई थी। === पाचमार्ही === यह एक महत्वपूर्ण पर्यटक स्थल है। यह एक प्राकृतिक उपावस्थिति है जो लुव नदी के किनारे स्थित है। यहाँ वन्यजीवों को देखने का एक अद्वितीय अवसर है और जंगल सफारी का आनंद लिया जा सकता है। यहाँ के घने जंगल और नदी की गहराईयों में छिपे जीवों का अन्वेषण करने का अवसर भी है। === झरने === [[चित्र:Hundru.jpg|thumb|right|280px|राँची स्थित हुँडरु जलप्रपात]] प्रकृति के अनमोल उपहार झरनों को रांची के पर्यटन उद्योग की जान माना जाता है। इन झरनों में हुन्डरू, जोन्हा, दसम और पांच गाघ झरने प्रमुख हैं। यह झरने तो खूबसूरत हैं ही लेकिन इनके आस-पास के नजारे भी बहुत खूबसूरत हैं जो पर्यटकों को मंत्र-मुग्ध कर देते हैं। इन सभी झरनों में जोन्हा झरना प्रमुख है क्योंकि इस झरने के पास भगवान बुद्ध के मन्दिर के दर्शन किए जा सकते हैं। पर्यटकों को यह झरना खासतौर से आकर्षित करता है क्योंकि यहां उनके ठहरने के लिए रेस्ट हाऊस का निर्माण किया है। * [[दशम जलप्रपात]] - राँची से लगभग ४० किलोमीटर दूर राँची [[जमशेदपुर]] मार्ग पर * [[जोन्हा जलप्रपात]] - राँची से लगभग १८ किलोमीटर दूर * [[हुन्डरु जलप्रपात]] - राँची से लगभग २८ किलोमीटर दूर * [[जगन्नाथपुर मंदिर]] - [[पुरी]] की [[स्थापत्य]] शैली में निर्मित मंदिर == खानपान == [[रांची]] में सबसे लोकप्रिय व्यंजनों में से कुछ हैं: * धुस्का: धुस्का एक प्रकार का चपात है जो चावल और उड़द दाल (काली दाल)से बनाया जाता है। यह एक लोकप्रिय नाश्ता और स्ट्रीट फूड है।<ref>{{Cite news|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/jharkhand/ranchi/famous-food-of-ranchi-swt|title=रांची के ये हैं फेमस व्यंजन, घूमने जाएं तो स्वाद लेना न भूलें|date=11 दिसंबर 2023|work=प्रभात खबर}}</ref> * लिट्टी-चोखा: लिट्टी-चोखा एक पारंपरिक बिहारी व्यंजन है जो आटे की लोई और चोखा से बना होता है। चोखा एक प्रकार की चटनी है जो आलू, टमाटर, प्याज, और मिर्च से बनाई जाती है। * बांस की सब्जी: बांस की सब्जी एक विशिष्ट झारखंडी व्यंजन है जो बांस के तने से बनाई जाती है। यह सब्जी स्वादिष्ट और पौष्टिक होती है। * चाट: चाट एक प्रकार का स्नैक है जो आलू, दही, चटनी, और अन्य सामग्री से बनाया जाता है। यह एक लोकप्रिय स्ट्रीट फूड है। * कचरी: कचरी एक प्रकार का स्नैक है जो बेसन और मसालेदार सब्जियों से बनाया जाता है। यह एक लोकप्रिय स्ट्रीट फूड है। == शैक्षिक केन्द्र == राँची में अनेक प्रसिद्ध शैक्षिक संस्थान हैं। * नेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ एडवांस मैन्युफैक्चरिंग टेक्नोलॉजी * [[राँची विश्वविद्यालय]] * [[राष्ट्रीय मनोचिकत्सा संस्थान]] * [[राजेन्द्र मेडिकल कालेज एवं अस्पताल]] * [[बिरला इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालजी]], मेसरा * [[सेंट जेवियर्स महाविद्यालय, कोलकाता|सेंट जेवियर्स महाविद्यालय]] (स्थापित १९४०) * जेवियर इंस्टीट्यूट आफ़ सोशल सर्विस * एकयुप्रेशर काउंसिल, टाटीसिलवे राचीं * Birsa agriculture University kanke. == औद्योगिक संस्थान == * [[हेवी इंजिनयरिंग कारपोरेशन]] * मेकन * [[भारतीय इस्पात प्राधिकरण]] == सिनेमा हाल == पुराने राँची में बहुत से सिनेमा घर हुआ करते थे, लेकिन शहरीकरण के बढते दवाब की वजह से और सिनेमा जानेवालों की संख्या में गिरावट की वजह से पिछ्ले कुछ सालों में राँची में बहुत से सिनेमा घर बंद हो चुके हैं। पिछले वर्ष (2006) में भी [[उपहार]] एवं प्लाजा को बंद कर दिया गया। अब उसकी जगह आधुनिक मल्टीप्लेक्स माल बनाये जा रहे हैं। [[महाराष्ट्र]] एवं [[दिल्ली]] जैसे विकसित राज्यों की तर्ज पर [[झारखंड]] सरकार ने भी मल्टीप्लेक्स बनाने वालों के लिए कई तरह के कर-छूट की भी घोषणा की है। * आइप्लेक्स मल्टीप्लेक्स (2 पर्दों वाली) : हिनू पुल, इंदिरा प्लेस के निकटा * सुजाता सिनेमा: मेन रोड, राँची * सुजाता सिनेमा: मेन रोड, राँची * मीनाक्षी सिनेमा, रातू रोड, राँची * प्लाजा सिनेमा: थरपखाना, ओल्ड एच बी रोड राँची * सैनिक सिनेमा: मोराबादी, राँची * विष्णु सिनेमा: मेन रोड, राँची (बंद) * संध्या सिनेमा: पुरुलिया रोड, राँची (डांगरटोली चौक के निकट) * उपहार सिनेमा : रातू रोड राँची (बंद, इसकी जगह आईनाक्स मल्टीप्लेक्स बन रहा है) राँची के पहले शापिंग सह मल्टीप्लेक्स का शुभारंभ 7 सितंबर 2007 में हीनू में हुआ। 50-150 रुपये के टिकट वाले इस मल्टीप्लेक्स में लगभग 350 दर्शकों के बैठने की क्षमता है। == रांची के उल्लेखनीय लोग == * विश्वनाथ शाहदेव, स्वतंत्रता सेनानी, रांची के बरकागढ़ में पैदा हुए * [[लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव|लाल चिंतामणि शरण नाथ शाहदेव,]] अंतिम नागवंशी राजा * गोपाल शरण नाथ शाहदेव, नागवंशी राजकुमार और विधायक * [[राजेश चौहान]], पूर्व भारतीय क्रिकेटर, रांची में पैदा हुए [71] * [[महेंद्र सिंह धोनी]], [[भारतीय क्रिकेट टीम]] के पूर्व कप्तान * कार्ल हैबरलिन, जर्मन चिकित्सक, रांची में पैदा हुए * [[दीपिका कुमारी]], भारत का प्रतिनिधित्व करने वाली पेशेवर अंतर्राष्ट्रीय तीरंदाज * [[अंजना ओम कश्यप]], भारतीय पत्रकार और समाचार प्रस्तुतकर्ता * ब्रिटिश पत्रकार और इतिहासकार [[पीटर मैन्सफील्ड]] का जन्म रांची में हुआ था == इन्हें भी देखें == * [[राँची ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{झारखंड के शहर}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{भारत के मिलियन+ नगर}} [[श्रेणी:राँची ज़िला]] [[श्रेणी:झारखंड के शहर]] [[श्रेणी:भारत के महानगर]] [[श्रेणी:राँची ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:राँची|*]] qmsrovngxi3rcn1cpk79yncnre9jevg उत्तर कोरिया 0 2222 6635756 6623682 2026-10-31T07:03:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635756 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = कोरिया लोकतांत्रिक जनवादी गणराज्य | native_name = 조선민주주의인민공화국 | common_name = उत्तर कोरिया | image_flag = Flag of North Korea.svg | image_coat = Coat of Arms of North Korea.svg | image_map = Democratic People's Republic of Korea (orthographic projection).svg | national_anthem = 애국가<br>({{small|[[देशभक्ति का गीत (राष्ट्रगान उत्तर कोरिया)|देशभक्ति का गीत]]}})<br> | official_languages = [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] | demonym = {{hlist|उत्तरी कोरियाई|कोरियाई}} | capital = [[प्योंगयांग]] | government_type = एकात्मक [[समाजवाद|समाजवादी]] [[गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_title3 = उपराष्ट्रपति | leader_title4 = अध्यक्ष | leader_name1 = [[किम जोंग उन]] | leader_name2 = [[पाक तै सोंग]] | leader_name3 = [[चोय र्योंग है]] | leader_name4 = [[पाक इन चोल]] | largest_city = [[प्योंगयांग]] | area_km2 = 120538 | area_rank = 98वाँ | percent_water = 0.11 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,62,98,666 | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 54वीं | population_census = | population_census_year = | population_density_rank = 45वीं | GDP_PPP_year = 2015 | GDP_PPP = $40 अरब | GDP_PPP_per_capita = $1,800 | sovereignty_type = [[Division of Korea#In the North|स्थापना]] | established_event1 = [[गोजोसन]] | established_event2 = [[कोरिया के तीन साम्राज्य|तीन साम्राज्य]] | established_event3 = बालहै और सिल्ला | established_date1 = 2333 ई.पू. | established_date2 = 57 ई.पू. | established_date3 = 668 | currency = [[उत्तर कोरियाई वॉन]] (₩) | currency_code = KPW | time_zone = [[प्योंगयांग समय]] | utc_offset = +9 | date_format = yy, yyyy년 mm월 dd일 | cctld = [[.kp]] | calling_code = +850 |map_caption={{Legend|#336830|उत्तर कोरिया}} {{Legend|#61E760|उत्तर कोरिया का विवादित क्षेत्र}}|coordinates={{coord|39|2|N|125|45|E|display=inline}}|established_event4=[[गोर्यो]]|established_date4=918|established_event5=[[जोसन]]|established_date5=17 जुलाई 1392|established_event6=[[कोरिया साम्राज्य]]|established_date6=12 अक्टूबर 1897|established_event7=जापानी क़ब्ज़ा|established_date7=22 अगस्त 1910|established_event8=स्वतंत्रता की घोषणा|established_date8=1 मार्च 1919|established_event9=जापान का समर्पण|established_date9=2 सितंबर 1945|established_event10=[[कोरिया जनवादी गणराज्य]]|established_date10=6 सितंबर 1945|established_date11=3 अक्टूबर 1945|established_event11=सोवियत राज|established_event12=पहला अनंतिम सरकार|established_date12=8 फ़रवरी 1946|established_event13=दूसरा अनंतिम सरकार|established_date13=22 फ़रवरी 1947|established_event14=कोरिया लोकतांत्रिक जनवादी गणराज्य की स्थापना|established_date14=9 सितंबर 1948|established_event15=[[उत्तर कोरिया का संविधान|वर्तमान संविधान]]|established_date15=27 दिसंबर 1972|population_density_km2=212|GDP_nominal=$16 अरब|GDP_nominal_year=2019|GDP_nominal_per_capita=$640|iso3166code=KP}} '''उत्तर कोरिया''' ({{Langx|ko|조선}})''',''' आधिकारिक रूप से '''कोरिया लोकतांत्रिक जनवादी गणराज्य''', [[पूर्वी एशिया]] में कोरिया प्रायद्वीप के उत्तर में बसा हुआ देश है। देश की राजधानी और सबसे बड़ा शहर [[प्योंगयांग]] है। कोरिया प्रायद्वीप के 38वें समानांतर पर बनाया गया [[कोरियाई सैन्यविहीन क्षेत्र]] उत्तर कोरिया और [[दक्षिण कोरिया]] के बीच विभाजन रेखा के रूप में कार्य करता है। [[अमनोक नदी]] और [[तुमेन नदी]] उत्तर कोरिया और [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] के बीच सीमा का निर्धारण करती है, वहीं धुर उत्तर-पूर्वी छोर पर तुमेन नदी की एक शाखा [[रूस]] के साथ सीमा बनाती है। 1910 में, [[कोरिया साम्राज्य]] पर [[जापान]] के द्वारा कब्जा कर लिया गया था। 1945 में [[द्वितीय विश्व]] युद्ध के अन्त में जापानी आत्मसमर्पण के बाद, कोरिया को [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] और [[सोवियत संघ]] द्वारा दो क्षेत्रों में विभाजित किया कर दिया गया, जहाँ इसके उत्तरी क्षेत्र पर सोवियत संघ तथा दक्षिण क्षेत्र पर अमेरिका द्वारा कब्जा कर लिया गया। इसके [[कोरियाई पुनर्मिलन|एकीकरण]] पर बातचीत विफल रही, और 1948 में, दोनों क्षेत्रों पर अलग-अलग देश और सरकारें: उत्तर में सोशलिस्ट डेमोक्रेटिक पीपुल रिपब्लिक ऑफ़ कोरिया, और दक्षिण में पूँजीवादी गणराज्य कोरिया बन गईं। दोनों देश के बीच एक [[कोरियाई युद्ध|यूद्ध (1950-1953)]] भी लड़ा जा चुका हैं। [[कोरियाई युद्धविधि समझौता|कोरियाई युद्धविधि समझौते]] से युद्धविराम तो हुआ, लेकिन दोनों देश के बीच शान्ति समझौते हस्ताक्षर नहीं किए गए।<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,528320,00.html|title=गुरिल्ला वार क्षमताओं को बढ़ाता नार्थ कोरिया :यू.एस|agency=Associated Press|date=23 June 2009|publisher=FOX News Network, LLC|accessdate=4 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627213353/http://www.foxnews.com/story/0,2933,528320,00.html|archive-date=27 जून 2009|url-status=live}}</ref> उत्तर कोरिया आधिकारिक तौर पर स्वयं को आत्मनिर्भर [[समाजवाद|समाजवादी राज्य]] के रूप में बताता है।<ref>{{cite book|postscript=&nbsp;Amended and supplemented on 1 April, Juche 102 (2013), at the Seventh Session of the Twelfth Supreme People's Assembly. |title=Socialist Constitution of the Democratic People's Republic of Korea |url=http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4+4047#.pdf |year=2014 |publisher=Foreign Languages Publishing House |location=Pyongyang |isbn=978-9946-0-1099-1 |page=1 |chapter=Preamble |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160608030306/http://www.naenara.com.kp/en/book/download.php?4%2B4047 |archivedate= 8 June 2016 |df= }}</ref> और औपचारिक रूप से चुनाव भी किया जाता है। हालाँकि आलोचक इसे [[तानाशाही|अधिनायकवादी तानाशाही]] का रूप मानते है, क्योंकि यहाँ की सत्ता पर किम इल-सुंग और उसके परिवार के लोगो का अधिपत्य हैं। कई अन्तरराष्ट्रीय संगठनों के अनुसार उत्तर कोरिया में मानवाधिकार उल्लंघन का समकालीन दुनिया में कोई समानान्तर नहीं है।<ref>{{citation|title=Report of the Commission of Inquiry on Human Rights in the Democratic People's Republic of Korea, Chapter VII. Conclusions and recommendations|work=United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights|date=17 February 2014|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|accessdate=1 November 2014|page=346|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227104633/http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/CoIDPRK/Report/A.HRC.25.CRP.1_ENG.doc|archive-date=27 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Issues North Korea|work=Amnesty International UK|url=http://www.amnesty.org.uk/issues/North-Korea|accessdate=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140702014419/http://amnesty.org.uk/issues/North-Korea|archive-date=2 जुलाई 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=World Report 2014: North Korea|work=[[Human Rights Watch]]|url=https://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/north-korea|accessdate=1 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707145323/http://www.hrw.org/world-report/2014/country-chapters/north-korea|archive-date=7 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> सत्तारूढ़ परिवार के सदस्य की अगुवाई में कोरिया की श्रमिक पार्टी (डब्ल्यूपीके), देश की सत्ता चलती है और दोनों देशों के पुनर्मिलन के लिए डेमोक्रेटिक फ़्रण्ट का नेतृत्व करता है जिसमें सभी राजनीतिक अधिकारियों के सदस्य होने की आवश्यकता होती है।<ref name="parlunion5">{{cite web|title=The Parliamentary System of the Democratic People's Republic of Korea | publisher= Association of Secretaries General of Parliaments (ASGP) of the [[Inter-Parliamentary Union]] | work=Constitutional and Parliamentary Information | url=http://www.asgp.info/Resources/Data/Documents/CJOZSZTEPVVOCWJVUPPZVWPAPUOFGF.pdf |format=PDF| accessdate=1 October 2010 |page=5|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120303054935/http://www.asgp.info/Resources/Data/Documents/CJOZSZTEPVVOCWJVUPPZVWPAPUOFGF.pdf|archivedate=3 March 2012}}</ref> राष्ट्रीय आत्मनिर्भरता की विचारधारा "जुचे", 1972 में "मार्क्सवादी-लेनीनवादी के रचनात्मक प्रयोग" के रूप में संविधान में पेश की गई। राज्य के उद्यमों और [[सामूहिक कृषि]] के माध्यम से कृषि उत्पादन पर राज्य का स्वामित्व होता हैं। स्वास्थ्य सेवाओं, शिक्षा, आवास और खाद्य उत्पादन जैसी अधिकांश सेवाएँ सब्सिडी वाली या राज्य-वित्त पोषित हैं। 1994 से 1998 तक, उत्तर कोरिया में अकाल पड़ा था, जिसके परिणामस्वरूप 0.24 से 0.42 मिलियन लोगों की मौत हुई और देश अब भी खाद्य उत्पादन में संघर्ष कर रहा है।<ref name="Pajamas Media">{{cite web |url=http://www.thenational.ae/featured-content/latest/un-north-koreas-policies-cause-the-nations-food-shortages |title=UN: North Korea's policies cause the nation's food shortages |publisher=Pajamas Media |date=23 October 2009 |accessdate=22 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421075039/http://www.thenational.ae/featured-content/latest/un-north-koreas-policies-cause-the-nations-food-shortages |archive-date=21 अप्रैल 2012 |url-status=live }}</ref> उत्तर कोरिया ''सोंगुन'' या "सैन्य-पहले" नीति का पालन करता है।<ref>H. Hodge (2003). [http://www.carlisle.army.mil/USAWC/Parameters/Articles/03spring/hodge.htm "North Korea’s Military Strategy"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224223043/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/03spring/hodge.htm |date=24 फ़रवरी 2013 }} {{Cite web |url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/03spring/hodge.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224223043/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/Articles/03spring/hodge.htm |archive-date=24 फ़रवरी 2013 |url-status=dead}}, ''Parameters'', U.S. Army War College Quarterly.</ref> 1.21 मिलियन की इसकी सक्रिय सेना, चीन, अमेरिका और भारत के बाद दुनिया में चौथी सबसे बड़ी है।<ref name="bgn">{{cite web |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |title=पृष्ठभूमि नोट: उत्तर कोरिया |accessdate=1 August 2007 |author=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |date=April 2007 |work=[[United States Department of State]] |authorlink=Bureau of East Asian and Pacific Affairs |archive-url=https://web.archive.org/web/20090701191406/http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2792.htm |archive-date=1 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> नार्थ कोरिया एक परमाणु हथियार सम्पन्न देश हैं।<ref name="economist-armied">{{cite news | url = http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces | title = सशस्त्र बलों: पूरी तरह से सशस्त्र सेना | work = [[The Economist]] | date = 19 July 2011 | accessdate = 28 July 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110728030228/http://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/armed-forces | archive-date = 28 जुलाई 2011 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite book | url = http://csis.org/files/publication/110712_Cordesman_KoreaMilBalance_WEB.pdf | title = कोरियाई सैन्य बैलेंस | author = Anthony H. Cordesman | publisher = Center for Strategic & International Studies | date = 21 July 2011 | isbn = 978-0-89206-632-2 | accessdate = 28 July 2011 | page = 156 | quote = The DPRK has [[Nuclear weapon design|implosion fission]] weapons. | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011185007/http://csis.org/files/publication/110712_Cordesman_KoreaMilBalance_WEB.pdf | archive-date = 11 अक्तूबर 2011 | url-status = live }}</ref> उत्तर कोरिया अपने आप को एक नास्तिक देश मानता है यहाँ पर कोई आधिकारिक पन्थ भी नहीं है साथ ही सार्वजनिक रूप से पन्थ को एक हासिए पे ही रखा जाता हैं। यहां के तानाशाह ''किम जोंग उन'' ने नार्थ कोरिया के डिफेंस मिनिस्टर को अपनी एंटी एयरक्राफ्ट गन से गोली मारी थी क्योंकि ''किम जोंग उन'' की एक स्पीच में उनको हल्की सी आँख लग गई थी और ''किम जोंग उन'' ने अपने फूफा को देशद्रोह के आरोप में उन्हें फंसाया गया और उन्हें १२० शिकारी कुत्तों के सामने छोड़ दिया क्योंकि ''किम जोंग उन'' को लगता था कि उनके फूफा उनसे नॉर्थ कोरिया की सत्ता न छीन ले। ''किम जोंग उन'' ने एक ''अमेरिकन सिटीजन'' ''Otto Warmbier'' नाम के एक शख्स को सजा सुनाई थी क्योंकि Otto Warmbier से एक छोटी सी भूल हो गई थी। जब Otto Warmbier अपने देश [[अमेरिका]] गए तब वहां उनकी मृत्यु हो गई थी। == इतिहास == ===जापानी आधिपत्य (1910-1945)=== सन् १९०५ में रूसी -जापान युद्ध के बाद जापान द्वारा कब्जा किए जाने के पहले प्रायद्वीप पर कोरियाई साम्राज्य का शासन था। सन् १९४५ में द्वितीय विश्व युद्ध की समाप्ति के बाद यह सोवियत संघ और अमेरिका के कब्जे वाले क्षेत्रों में बाँट दिया गया। उत्तर कोरिया ने [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र संघ]] की पर्यवेक्षण में सन् १९४८ में दक्षिण में हुए चुनाव में भाग लेने से इंकार कर दिया, जिसके परिणामस्वरूप दो कब्जे वाले क्षेत्रों में अलग कोरियाई सरकारों का गठन हुआ। उत्तर और दक्षिण कोरिया दोनों ही पूरे प्रायद्वीप पर सम्प्रभुता का दावा किया,सकी परिणति सन् १९५० में कोरियाई युद्ध के रूप में हुई। 1953 में हुए युद्धविराम के बाद लड़ाई तो खत्म हो गई, लेकिन दोनों देश अभी भी आधिकारिक रूप से युद्धरत हैं, क्योंकि शान्तिसन्धि पर कभी हस्ताक्षर नहीं किए गए। दोनों देशों को सन् १९९१ में संयुक्त राष्ट्र में स्वीकार किया गया। २६ मई २००९ में उत्तर कोरिया ने एकतरफा युद्धविराम वापस ले लिया। ===सोवियत आधिपत्य और कोरिया का विभाजन (1945–1950)=== 1945 में जब [[द्वितीय विश्वयुद्ध|दूसरा विश्व युद्ध]] समाप्त हुआ तो, कोरियाई प्रायद्वीप को 38वीं समानान्तर रेखा से दो क्षेत्रों में विभाजित कर दिया गया, जिसके उत्तरी क्षेत्र में सोवियत संघ का और दक्षिणी हिस्से पर संयुक्त राज्य अमेरिका का कब्जा रहा। विभाजन रेखा हेतु दो अमेरिकी अधिकारियों, डीन रस्क और चार्ल्स बोनेस्टेल को काम सौंपा गया, उन्होंने देश को लगभग आधे-आधे भाग में विभाजित किया था लेकिन राजधानी [[सियोल]] को अमेरिकी नियन्त्रण के तहत रखा था।<ref>{{Cite book|title=The Two Koreas: A Contemporary History|url=https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8|last2=Carlin|first2=Robert|publisher=Basic Books|year=2014|isbn=9780465031238|page=[https://archive.org/details/twokoreascontemp0000ober_x9n8/page/5 5]|last1=Oberdorfer|first1=Don}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC|title=A History of Korea: From Antiquity to the Present|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=9780742567177|publication-date=2010|page=306|last1=Seth|first1=Michael J.|accessdate=16 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101084332/https://books.google.com/books?id=WJtMGXyGlUEC|archive-date=1 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> फिर भी, विभाजन तुरन्त [[सोवियत संघ]] द्वारा स्वीकार किया गया। सोवियत जनरल तेरेन्ति शैतकोव ने 1945 में सोवियत नागरिक प्राधिकरण की स्थापना की सिफारिश की, और उत्तर कोरिया के लिए फरवरी 1946 में स्थापित अस्थायी पीपल्स कमेटी के अध्यक्ष के रूप में [[किम इल-सुंग]] का समर्थन किया। अस्थायी सरकार के दौरान, शैतकोव की मुख्य उपलब्धि, व्यापक भूमि सुधार कार्यक्रम रही जिसने उत्तरी कोरिया की जमींदारी प्रणाली को समाप्त कर दिया। वहाँ के जमींदार और जापानी सहयोगी दक्षिण की और भाग खड़े हुए। शैतकोव ने वहाँ के कई प्रमुख उद्योगों को राष्ट्रीयकृत कर दिया और कोरिया के भविष्य पर बातचीत करने के लिए [[मास्को|मॉस्को]] और सियोल में सोवियत प्रतिनिधिमण्डल का नेतृत्व भी किया।<ref name=LankovArticle>{{cite news|last=Lankov|first=Andrei|date=25 January 2012|title=Terenti Shtykov: the other ruler of nascent N. Korea|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2012/01/363_103451.html|newspaper=[[The Korea Times]]|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417010008/https://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2012/01/363_103451.html|archive-date=17 अप्रैल 2015|url-status=live}}</ref><ref name=ABC-CLIO>{{cite web|url=http://www.historyandtheheadlines.abc-clio.com/contentpages/ContentPage.aspx?entryId=1498210&currentSection=1498040&productid=33|title=Terentii Shtykov|author=Timothy Dowling|publisher=ABC-CLIO|access-date=26 April 2015|website=History and the Headlines|date=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924030620/http://www.historyandtheheadlines.abc-clio.com/contentpages/ContentPage.aspx?entryId=1498210&currentSection=1498040&productid=33|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=dead}}</ref><ref name=Lankov1945-1948>{{cite book|last=Lankov|first=Andrei|chapter="North Korea in 1945–48: The Soviet Occupation and the Birth of the State,"|title=From Stalin to Kim Il Sung—The Formation of North Korea, 1945–1960|pages=2–3}}</ref><ref name=Lankov2>{{cite book|last=Lankov|first=Andrei|date=10 April 2013|title=The Real North Korea: Life and Politics in the Failed Stalinist Utopia|url=https://archive.org/details/isbn_9780199964291|page=[https://archive.org/details/isbn_9780199964291/page/7 7]|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{cite book|last=Armstrong|first=Charles|date=15 April 2013|title=The North Korean Revolution, 1945–1950|publisher=Cornell University Press. Kindle Locations 1363–1367}}</ref> 9 सितम्बर 1948 में डेमोक्रेटिक पीपल्स रिपब्लिक ऑफ़ कोरिया को स्थापित किया गया। शैतकोव पहले सोवियत राजदूत के रूप में रहे, जबकि किम इल-शुंग को इसका प्रमुख बनया गया। 1948 में सोवियत सेना उत्तरी कोरिया से वापस लौट गई और 1949 में अमेरिकी सेना दक्षिण कोरिया से हट गई। राजदूत शैतकोव को सन्देह था की दक्षिण की कम्युनिस्ट विरोधी सरकार, उत्तर पर आक्रमण करने की योजना बना रही हैं, वही वे समाजवाद के तहत कोरियाई प्रायद्वीप के एकीकरण की किम के लक्ष्य के प्रति सहानुभूति रखते थे। दोनों ने दक्षिण पर पहले हमले करने के लिए [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसेफ स्टालिन]] को मनाने में सफल रहे, जो आगे चल कर कोरियाई युद्ध के रूप में हुआ। ===कोरियाई युद्ध (1950-1953)=== अधिनायकवादी यूएसएसआर द्वारा उत्तर कोरिया को समर्थन दिए जाने के कारण, देश [[रूसीकरण]]करने की योजना बनाई गई थी, लेकिन संस्कृति और भाषा में भारी अंतर के कारण, यह विचार केवल आंशिक रूप से ही सफल हो सका। ===युद्ध के बाद की स्थिति=== == प्रशासनिक विभाग == <div class="left"> {| class="wikitable" |- !मानचित्र !! !! नाम !! कोरियाई नाम !! प्रशासनिक सीट |- |rowspan="15"|{{North Korea Provincial level Labelled Map}} !colspan="5"| राजधानी (''चिखालसि'') |- | 1 || [[प्योंगयांग]] ||평양직할시|| ([[चुंग-गूयोक]]) |- !colspan="5"| विशेष शहर |- | 2 || [[रसोन|रासोन]] <cite id = "Ad_1></cite>[[#Ad 2|*]] ||라선특별시|| ([[रेजिन-गूयोक]]) <cite id = "Ad_1></cite>[[#Ad 2|*]] |- !colspan="5"| प्रांत |- | 3 || दक्षिण प्योंगान ||평안남도|| प्योंगसांग |- | 4 || उत्तर प्योंगान ||평안북도|| सिनुइजू |- | 5 || जाकांग ||자강도|| कांग्गये |- | 6 || दक्षिण ह्वांग्हे ||황해남도|| हैजु |- | 7 || उत्तर ह्वांग्हे ||황해북도|| सारिवोन |- | 8 || कांग्वोन ||강원도|| वोनसान |- | 9 || दक्षिण हामगयोंग ||함경남도|| हमहुंग |- | 10 || उत्तर हामगयोंग ||함경북도|| चोंगजिन |- | 11 || रयानगांग ||량강도|| हेसान |- |} </div> == अर्थव्यवस्था == समाज और संस्कृतिपीपुल्स रिपब्लिक की स्थापना के बाद से विकसित हुई। जुचे विचारधारा कोरिया की सांस्कृतिक विशिष्टता और रचनात्मकता के साथ-साथ काम करने वाले लोगों की उत्पादक शक्तियों पर जोर देती है। उत्तरी कोरिया में कला मुख्य रूप से व्यावहारिक है; सांस्कृतिक अभिव्यक्ति जुचे विचारधारा और कोरियाई प्रायद्वीप के क्रांति और पुनर्मिलन के लिए संघर्ष जारी रखने की आवश्यकता के लिए एक साधन के रूप में कार्य करती है। विदेशी सरकारों और नागरिकों, विशेष रूप से जापानी और अमेरिकियों को साम्राज्यवादी के रूप में नकारात्मक रूप से चित्रित किया गया है; क्रांतिकारी नायकों और नायिकाओं को संतों के रूप में देखा जाता है जो उद्देश्यों के शुद्धतम से कार्य करते हैं। क्रांतिकारी संघर्ष (साहित्य में वर्णित साहित्य जैसे साहित्य में दिखाया गया), वर्तमान समाज की खुशी, और नेता की प्रतिभा के दौरान तीन सबसे संगत थीम शहीद हैं। == इन्हें भी देखें == * [[कोरिया]] * उत्तर कोरिया * [[दक्षिण कोरिया]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{एशिया}} [[श्रेणी:उत्तर कोरिया]] [[श्रेणी:एशिया के देश]] 3eyizqhn03cgp15r056oo08rarirlzj गंगा नदी 0 2403 6635771 6632321 2026-10-31T07:18:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635771 wikitext text/x-wiki {{pp-template|small=yes}}{{निर्वाचित लेख}} {{Geobox |नदी <!-- *** Name section *** --> | name = गंगा | native_name = <!-- *** Map section *** --> | map = River Ganga and tributaries.jpg | map_caption = गंगा नदी के मार्ग एवं उसकी विभिन्न [[उपनदियाँ]] <!-- General section *** --> | country = [[भारत]],[[बांग्लादेश]] | country1 = | city1 = [[हरिद्वार]] | city2 = [[हस्तिनापुर(मेरठ)]] | city3 = [[मुरादाबाद]] | city4 = [[रामपुर]] | city5 = [[कानपुर]] | city6 = [[प्रयाग(प्रयागराज)]] | city7 = [[काशी(वाराणसी)]] | city8 = [[पटना(पाटलिपुत्र)]] | city9 = [[राजशाही]] | length = 2525 | length_imperial = 1560 | watershed = 907000 | watershed_imperial = 354300 | discharge_location = मुख | discharge_average = 12015 | discharge_average_imperial = | discharge_max_month = | discharge_max = | discharge_max_imperial = | discharge_min_month = | discharge_min = | discharge_min_imperial = | discharge1_location = | discharge1_average = | discharge1_average_imperial = <!-- *** Source *** --> |source_name = [[गंगोत्री हिमनद]] |source_location = [[उत्तराखण्ड]] |source_country = भारत |source_country1 = |source_elevation = 3892 |source_elevation_imperial = 12769 |source_lat_d = 30 |source_lat_m = 59 |source_lat_s = |source_lat_NS = N |source_long_d = 78 |source_long_m = 55 |source_long_s = 55 |source_long_EW = E <!-- *** Mouth *** --> | mouth_name = [[सुंदरवन]] | mouth_location = [[बंगाल की खाड़ी]] | mouth_country = बांग्लादेश | mouth_country1 = | mouth_elevation = 0 | mouth_elevation_imperial = 0 | mouth_lat_d = 22 | mouth_lat_m = 05 | mouth_lat_s = | mouth_lat_NS = N | mouth_long_d = 90 | mouth_long_m = 50 | mouth_long_s = | mouth_long_EW = E <!-- *** Tributaries *** --> | tributary_left = [[महाकाली]] | tributary_left1 = [[करनाली]] | tributary_left2 = [[कोसी]] | tributary_left3 = [[गंडक]] | tributary_left4 = [[सरयू]] | tributary_right = [[यमुना]] | tributary_right1 = [[सोन नदी]] | tributary_right2 = [[महानंदा]] | tributary_right3 = | tributary_right4 = <!-- *** Image *** ---> | image = Varanasi Munshi Ghat3.jpg | image_size = 350 | image_caption = मुंशी घाट [[वाराणसी]] में गंगा }} '''गंगा नदी''' ( {{langx|sa|गङा}} ; {{langx|bn|গঙ্গা}} ;{{langx|sat|ᱜᱟᱝ}} ) [[भारत]] की सबसे महत्त्वपूर्ण व [[हिन्दू]] धर्म की मान्यतानुसार सबसे पवित्र [[नदी]] है। गंगा नदी का उद्गम भागीरथी व अलकनंदा नदी मिलकर करती है। यह [[भारत]] और [[बांग्लादेश]] में कुल मिलाकर 2526 किलोमीटर (कि॰मी॰) की दूरी तय करती हुई [[उत्तराखंड]] में [[हिमालय]] के [[गंगोत्री हिमानी|गंगोत्री]] हिमनद के गोमुख स्थान से लेकर [[बंगाल की खाड़ी]] के [[सुंदरवन राष्ट्रीय उद्यान|सुन्दरवन]] तक भारत की मुख्य नदी के रूप में विशाल भू-भाग को सींचती है। गंगा नदी देश की प्राकृतिक सम्पदा ही नहीं, जन-जन की भावनात्मक आस्था का आधार भी है। 2,071 कि॰मी॰ तक भारत तथा उसके बाद [[बांग्लादेश]] में अपनी लंबी यात्रा करते हुए यह सहायक नदियों के साथ दस लाख वर्ग किलोमीटर क्षेत्रफल के अति विशाल उपजाऊ मैदान की रचना करती है। सामाजिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक और आर्थिक दृष्टि से अत्यंत महत्त्वपूर्ण गंगा का यह मैदान अपनी घनी जनसंख्या के कारण भी जाना जाता है। 100 फीट (31 मी॰) की अधिकतम गहराई वाली यह नदी भारत में पवित्र नदी भी मानी जाती है तथा इसकी उपासना [[माँ]] तथा [[देवी]] के रूप में की जाती है। भारतीय पुराण और साहित्य में अपने सौंदर्य और महत्त्व के कारण बार-बार आदर के साथ वंदित '''गंगा नदी''' के प्रति विदेशी साहित्य में भी प्रशंसा और भावुकतापूर्ण वर्णन किए गए हैं। इस नदी में [[मछली|मछलियों]] तथा [[सर्प|सर्पों]] की अनेक प्रजातियाँ तो पायी जाती ही<ref>{{Cite web|url=https://sharechat.com/|title=ShareChat - Funny, Romantic, Videos, Shayari, Quotes {{!}} Messaging app|website=ShareChat|language=Indian Languages|access-date=}}</ref> हैं, तथा मीठे पानी वाले दुर्लभ [[गंगा डाल्फ़िन|डॉलफिन]] भी पाए जाते हैं। यह [[कृषि]], [[पर्यटन]], साहसिक खेलों तथा उद्योगों के विकास में महत्त्वपूर्ण योगदान देती है तथा अपने तट पर बसे शहरों की जलापूर्ति भी करती है। इसके तट पर विकसित धार्मिक स्थल और तीर्थ भारतीय सामाजिक व्यवस्था के विशेष अंग हैं। इसके ऊपर बने पुल, बाँध और नदी परियोजनाएँ भारत की बिजली, पानी और कृषि से सम्बन्धित जरूरतों को पूरा करती हैं। वैज्ञानिक मानते हैं कि इस नदी के जल में [[बैक्टीरियोफेज]] नामक [[विषाणु]] होते हैं, जो [[जीवाणु|जीवाणुओं]] व अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवों को जीवित नहीं रहने देते हैं। गंगा की इस अनुपम शुद्धीकरण क्षमता तथा सामाजिक श्रद्धा के बावजूद इसको प्रदूषित होने से रोका नहीं जा सका है। फिर भी इसके प्रयत्न जारी हैं और सफ़ाई की अनेक परियोजनाओं(नमामी गंगे योजना ) के क्रम में [[नवंबर|नवम्बर]],[[2008]] में [[भारत सरकार]] द्वारा इसे भारत की राष्ट्रीय नदी<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/national/news/today-history-november-4th-ganga-became-national-river-of-india-all-you-need-to-know-about-namami-gange-127881216.html|title=इतिहास में आज:जानिए कैसे बनी गंगा हमारी राष्ट्रीय नदी; मोदी से पहले मनमोहन सिंह ने शुरू कर दिया था गंगा की सफाई पर काम|date=4 नवम्बर 2020|website=दैनिक भास्कर}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://learningenglish.voanews.com/a/the-ganges-much-more-than-just-a-river/5548367.html|title=The Ganges: Much More Than Just a River |trans-title=द गंगा: एक नदी से कहीं अधिक |website=वॉयस ऑफ़ अमेरिका|language=en|access-date=2023-02-28}}</ref> तथा प्रयाग (प्रयागराज) और हल्दिया के बीच (1620 किलोमीटर) गंगा नदी जलमार्ग को राष्ट्रीय जलमार्ग घोषित किया है।<ref>{{cite book |last= |first=|title= समकालीन भारत |year=अप्रैल २००३ |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद |location=नई दिल्ली |id= |page=२४७-२४८ }}</ref> भारत में गंगाजल को उत्तम जल माना जाता है।(इसमे गंगेटिक डॉल्फ़िन भी पाई जाता है, जिसे भारत सरकार द्वारा 2009 में जलीय जीव के रूप मे मान्यता दी गई है ) अन्त में ये बङाल की खाड़ी में समुद्र में गिरती है जहां यह सुंदरवन डेल्टा बनाती है। == उद्गम == {{मुख्य|गंगोत्री}} [[चित्र:Bhagirathi River at Gangotri.JPG|अंगूठा|बाएँ|[[भागीरथी]] नदी, [[गंगोत्री]] में]] गंगा नदी की प्रधान शाखा भागीरथी है जो गढ़वाल में हिमालय के गौमुख नामक स्थान पर गंगोत्री हिमनद या ग्लेशियर से निकलती हैं।<ref name="टीडीआईएल"/> गंगा के इस उद्गम स्थल की ऊँचाई 3140 मीटर है। यहाँ गंगा जी को समर्पित एक मंदिर है। [[गंगोत्री]] तीर्थ, शहर से 19 कि॰मी॰ उत्तर की ओर 3,892 मी॰ (12,770 फीट) की ऊँचाई पर इस हिमनद का मुख है। यह हिमनद 25 कि॰मी॰ लंबा व 4 कि॰मी॰ चौड़ा और लगभग 40 मीटर ऊँचा है। इसी ग्लेशियर से भागीरथी एक छोटे से गुफानुमा मुख पर अवतरित होती हैं। इसका जल स्रोत 5,000 मीटर ऊँचाई पर स्थित एक घाटी है। इस घाटी का मूल पश्चिमी ढलान की संतोपंथ की चोटियों में है। गौमुख के रास्ते में 3,600 मीटर ऊँचे चिरबासा ग्राम से विशाल गौमुख हिमनद के दर्शन होते हैं।<ref name="गंगोत्री">{{cite web|url= http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/home.asp|title= गंगोत्री|access-date= १४ जून २००९ |format= एचटीएम|publisher= उत्तराखंड सरकार|language= |archive-date= 14 जून 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090614092631/http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/home.asp|url-status= dead}}</ref> इस हिमनद में [[नंदा देवी|नन्दा देवी]], [[कामत पर्वत]] एवं [[त्रिशूल पर्वत]] का हिम पिघल कर आता है। यद्यपि गंगा के आकार लेने में अनेक छोटी धाराओं का योगदान है, लेकिन 6 बड़ी और उनकी सहायक 5 छोटी धाराओं का भौगोलिक और सांस्कृतिक महत्त्व अधिक है। [[अलकनंदा|अलकनन्दा]] (विष्णु गंगा) की सहायक नदी [[धौली]], [[विष्णु गंगा]] तथा [[मंदाकिनी|मन्दाकिनी]] है। [[धौली|धौली गंगा]] का [[अलकनंदा|अलकनन्दा]] से [[विष्णु प्रयाग]] में संगम होता है। यह 1372 मीटर की ऊँचाई पर स्थित है। फिर 2805 मीटर ऊँचे [[नंद प्रयाग|नन्द प्रयाग]] में अलकनंदा का [[नंदाकिनी नदी|नन्दाकिनी नदी]] से संगम होता है। इसके बाद [[कर्ण प्रयाग]] में अलकनंदा का कर्ण गंगा या पिंडर नदी से संगम होता है। फिर [[ऋषिकेश]] से 139 कि॰मी॰ दूर स्थित [[रुद्र प्रयाग]] में अलकनंदा [[मंदाकिनी|मन्दाकिनी]] से मिलती है। इसके बाद भागीरथी व अलकनंदा 1500 फीट पर स्थित [[देव प्रयाग]] में संगम करती हैं यहाँ से यह सम्मिलित जल-धारा गंगा नदी के नाम से आगे प्रवाहित होती है। इन पाँच प्रयागों को सम्मिलित रूप से [[पंच प्रयाग]] कहा जाता है।<ref name="टीडीआईएल">{{cite web|url= http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/utrn0078.htm|title= उत्तरांचल-एक परिचय|access-date= २८ अप्रैल २००८ |format= एचटीएम|publisher= टीडीआईएल|language= |archive-date= 12 जून 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080612140446/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/utrn0078.htm|url-status= dead}}</ref> इस प्रकार 200 कि॰मी॰ का सँकरा पहाड़ी रास्ता तय करके गंगा नदी [[ऋषिकेश]] होते हुए प्रथम बार मैदानों का स्पर्श [[हरिद्वार]] में करती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/origin-of-the-ganga-river-in-hindi-1536760228-2|title=गोत्री हिन्दुओं का एक तीर्थ स्थान है|last=गोयल|first=शिखा|date=|website=जागरण जोश|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509055239/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/origin-of-the-ganga-river-in-hindi-1536760228-2|archive-date=9 मई 2025|access-date=13 सितंबर 2018}}</ref> ==गंगा का मैदान== {{मुख्य|सिंधु-गंगा-ब्रह्मपुत्र का मैदान}} [[चित्र:NorthIndiaCircuit 250.jpg|अंगूठा|[[प्रयाग|त्रिवेणी-संगम]], [[प्रयाग|प्रयागराज]]]] हरिद्वार से लगभग 800 कि॰मी॰ मैदानी यात्रा करते हुए [[बिजनौर जिला|बिजनौर]]''',''' [[गढ़मुक्तेश्वर]], सोरों, [[फर्रुखाबाद]], [[कन्नौज]], [[बिठूर]], [[कानपुर]] होते हुए गंगा [[प्रयाग]] (प्रयागराज) पहुँचती है। यहाँ इसका संगम [[यमुना]] नदी से होता है। यह संगम स्थल हिंदुओं का एक महत्त्वपूर्ण तीर्थ है। इसे तीर्थराज प्रयाग कहा जाता है। इसके बाद [[मिर्ज़ापुर]] होते हुए हिंदू धर्म की प्रमुख मोक्षदायिनी नगरी [[काशी]] ([[वाराणसी]]) में गंगा एक वक्र लेती है, जिससे यहाँ उत्तरवाहिनी कहलाती है। यहाँ से [[गाज़ीपुर ज़िला|गाज़ीपुर]], [[पटना]], [[भागलपुर]] होते हुए [[साहिबगंज]] पहुँचती है। इस बीच इसमें बहुत-सी सहायक नदियाँ, जैसे [[सोन]], [[गण्डकी नदी|गण्डक]], [[सरयू]], [[कोसी]] आदि मिल जाती हैं। [[भागलपुर]] में [[राजमहल]] की पहाड़ियों से यह दक्षिणवर्ती होती है। पश्चिम बंगाल के मुर्शिदाबाद जिले के गिरिया स्थान के पास गंगा नदी दो शाखाओं में विभाजित हो जाती है— भागीरथी और पद्मा। भागीरथी नदी गिरिया से दक्षिण की ओर बहने लगती है जबकि पद्मा नदी दक्षिण-पूर्व की ओर बहती [[फरक्का बैराज]] ([[1974]] निर्मित) से छनते हुई बंग्ला देश में प्रवेश करती है। यहाँ से गंगा का डेल्टाई भाग शुरू हो जाता है। मुर्शिदाबाद शहर से हुगली शहर तक गंगा का नाम भागीरथी नदी तथा हुगली शहर से मुहाने तक गंगा का नाम हुगली नदी है। गंगा का यह मैदान मूलत: एक भू-अभिनति गर्त है जिसका निर्माण मुख्य रूप से हिमालय पर्वतमाला निर्माण प्रक्रिया के तीसरे चरण में लगभग 3-4 करोड़ वर्ष पहले हुआ था। तब से इसे हिमालय और प्रायद्वीप से निकलने वाली नदियाँ अपने साथ लाये हुए अवसादों से पाट रही हैं। इन मैदानों में जलोढ़ की औसत गहराई 1000 से 2000 मीटर है। इस मैदान में नदी की प्रौढ़ावस्था में बनने वाली अपरदनी और निक्षेपण स्थलाकृतियाँ, जैसे- बालू-रोधका, विसर्प, गोखुर झीलें और गुम्फित नदियाँ पायी जाती हैं।<ref>{{cite web |url= http://vimi.wordpress.com/2009/02/22/bharat_sanrachana/|title=भारत की भौतिक संरचना|access-date=22 जून २००९|format=|publisher=पर्यावरण के विभिन्न घटक|language=}}</ref> गंगा की इस घाटी में एक ऐसी सभ्यता का उद्भव और विकास हुआ जिसका प्राचीन इतिहास अत्यन्त गौरवमयी व वैभवशाली है। जहाँ ज्ञान, धर्म, अध्यात्म व सभ्यता-संस्कृति की ऐसी किरण प्रस्फुटित हुई जिससे न केवल भारत, बल्कि समस्त संसार आलोकित हुआ। पाषाण या प्रस्तर युग का जन्म और विकास यहाँ होने के अनेक साक्ष्य मिले हैं। इसी घाटी में [[रामायण]] और [[महाभारत]] कालीन युग का उद्भव और विलय हुआ। [[शतपथ ब्राह्मण]], [[पंचविश ब्राह्मण]], [[गौपथ ब्राह्मण]], [[ऐतरेय आरण्यक]], [[कौशितकी आरण्यक]], [[सांख्यायन आरण्यक]], वाजसनेयी संहिता और [[महाभारत]] इत्यादि में वर्णित घटनाओं से उत्तर वैदिककालीन गंगा घाटी की जानकारी मिलती है। प्राचीन [[मगध महाजनपद]] का उद्भव गंगा घाटी में ही हुआ, जहाँ से गणराज्यों की परंपरा विश्व में पहली बार प्रारंभ हुई। यहीं भारत का वह स्वर्ण युग विकसित हुआ जब [[मौर्य वंश|मौर्य]] और [[गुप्त वंश|गुप्त]] वंशीय राजाओं ने यहाँ शासन किया।<ref>{{cite web|url=http://www.mithilavihar.com/mithilaStatic/bihar-prAcIn_itihAs1.jsp|title=बिहार का इतिहास (प्राचीन बिहार)|access-date=२२ जून २००९|format=जेएसपी|publisher=मिथिलाविहार|language=}}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==गंगा का सुंदरवन डेल्टा== {{मुख्य|सुन्दरवन}} [[चित्र:Sundarbans.jpg|अंगूठा|[[सुंदरवन]]-विश्व का सबसे बड़ा [[डेल्टा]]-गंगा का मुहाना-[[बंगाल की खाड़ी]] में]] हुगली नदी [[कोलकाता]], [[हावड़ा]] होते हुए सुंदरवन के भारतीय भाग में सागर से संगम करती है। पद्मा में [[ब्रह्मपुत्र]] से निकली शाखा नदी [[जमुना नदी]] एवं [[मेघना नदी]] मिलती हैं। अंततः ये 350 कि॰मी॰ चौड़े [[सुंदरवन]] [[डेल्टा]] में जाकर [[बंगाल की खाड़ी]] में सागर संगम करती है। यह डेल्टा गंगा एवं उसकी सहायक नदियों द्वारा लायी गयी नवीन जलोढ़ से 1,000 वर्षों में निर्मित समतल तथा निम्न मैदान है। यहाँ गंगा और बंगाल की खाड़ी के संगम पर एक प्रसिद्ध हिंदू तीर्थ है जिसे [[गंगासागर|गंगा-सागर-संगम]] कहते हैं।<ref name="इंडियानेट">{{cite web|url= http://www.indianetzone.com/2/ganga_river.htm|title= गंगा रिवर|access-date= १४ जून २००९|format= एचटीएम|publisher= इण्डिया नेट ज़ोन|language= अंग्रेज़ी|archive-date= 2 जून 2009|archive-url= https://web.archive.org/web/20090602081624/http://www.indianetzone.com/2/ganga_river.htm|url-status= dead}}</ref> विश्व का सबसे बड़ा [[डेल्टा]] ([[सुंदरवन|सुन्दरवन]]) बहुत-सी प्रसिद्ध वनस्पतियों और प्रसिद्ध [[बंगाल बाघ|बंगाल टाईगर]] का निवास स्थान है।<ref name="इंडियानेट"/> यह डेल्टा धीरे-धीरे सागर की ओर बढ़ रहा है। कुछ समय पहले कोलकाता सागर तट पर ही स्थित था और सागर का विस्तार राजमहल तथा सिलहट तक था, परंतु अब यह तट से 15-20 मील (24-32 किलोमीटर) दूर स्थित लगभग 1,80,000 वर्ग किलोमीटर के क्षेत्र में फैला हुआ है। जब डेल्टा का सागर की ओर निरंतर विस्तार होता है तो उसे प्रगतिशील डेल्टा कहते हैं।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=सविन्द्र |title= भौतिक भूगोल |year=जुलाई २००२ |publisher=वसुन्धरा प्रकाशन |location=गोरखपुर |url=https://www.boookart.com/products/vasundhara-prakashan-geography-bhauthik-bhugol-sanvindra-singh |id= |page=२४७-२४८ |access-date= २८ फ़रवरी २०२३}}</ref> सुंदरवन डेल्टा में भूमि का ढाल अत्यंत कम होने के कारण यहाँ गंगा अत्यंत धीमी गति से बहती है और अपने साथ लायी गयी मिट्टी को मुहाने पर जमा कर देती है, जिससे डेल्टा का आकार बढ़ता जाता है और नदी की कई धाराएँ तथा उपधाराएँ बन जाती हैं। इस प्रकार बनी हुई गंगा की प्रमुख शाखा नदियाँ [[जालंगी नदी]], [[इच्छामती नदी]], [[भैरव नदी]], [[विद्याधरी नदी]] और [[कालिन्दी नदी]] हैं। नदियों के वक्र गति से बहने के कारण दक्षिणी भाग में कई धनुषाकार झीलें बन गई हैं। ढाल उत्तर से दक्षिण है, अतः अधिकांश नदियाँ उत्तर से दक्षिण की ओर बहती हैं। ज्वार के समय इन नदियों में ज्वार का पानी भर जाने के कारण इन्हें ज्वारीय नदियाँ भी कहते हैं। डेल्टा के सुदूर दक्षिणी भाग में समुद्र का खारा पानी पहुँचने का कारण यह भाग नीचा, नमकीन एवं दलदली है तथा यहाँ आसानी से पनपने वाले मैंग्रोव जाति के वनों से भरा पड़ा है। यह डेल्टा [[चावल]] की कृषि के लिए अधिक विख्यात है। यहाँ विश्व में सबसे अधिक कच्चे [[जूट]] का उत्पादन होता है। [[कटका अभयारण्य|कटका अभ्यारण्य]] सुन्दरवन के उन इलाकों में से है जहाँ का रास्ता छोटी-छोटी नहरों से होकर गुजरता है। यहाँ बड़ी तादाद में [[सुंदरी|सुन्दरी]] पेड़ मिलते हैं जिसके कारण इन वनों का नाम सुन्दरवन पड़ा है। इसके अलावा यहाँ पर [[देवा]], [[केवड़ा]], [[तर्मजा]], [[आमलोपी]] और [[गोरान]] वृक्षों की ऐसी प्रजातियाँ हैं, जो सुन्दरवन में पायी जाती हैं। यहाँ के वनों की एक खास बात यह है कि यहाँ वही पेड़ पनपते या बच सकते हैं, जो मीठे और खारे पानी के मिश्रण में रह सकते हों।<ref>{{cite web |url= http://hindi.webdunia.com/samayik/bbchindi/bbchindi/0711/07/1071107081_1.htm|title= सुंदरवन के मुहाने पर|access-date=२२ जून २००९|format= एचटीएम|publisher=बीबीसी|language=}}</ref> == सहायक नदियाँ == {{मुख्य|गंगा की सहायक नदियाँ}} [[चित्र:Devprayag Bhagirathi Alaknanda.jpg|अंगूठा|देवप्रयाग में भागीरथी (बाएँ) एवं अलकनंदा (दाएँ) मिलकर गंगा का निर्माण करती हुईं]] गंगा में बायें ओर से आकर मिलने वाली प्रमुख सहायक नदियाँ राम गंगा <ref>{{Cite web|url=https://mysarkari-result.com/essay-on-ganga-river/|title=Short Essay of Ganga River in Hindi|last=|first=|date=|website=mysarkari-result.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206111208/https://mysarkari-result.com/essay-on-ganga-river/|archive-date=6 फ़रवरी 2020|access-date=|url-status=dead}}</ref>, करनाली (सरयू), ताप्ती, गंडक, कोसी और काक्षी हैं तथा दाहिनी नदियाँ यमुना, चम्बल, सोन, बेतवा, केन, दक्षिणी टोस पुु हैं यमुना, गंगा की सबसे प्रमुख सहायक नदी है जो हिमालय की बन्दरपूँछ चोटी के आधार पर यमुनोत्री हिमखण्ड से निकली है।<ref>{{cite web |url= http://bharat.gov.in/knowindia/rivers.php|title=भारत के बारे में जानो|access-date=२१ जून २००९|format=|publisher=भारत सरकार|language=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bharatbhraman.agoodplace4all.com/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81/|title=भारत की प्रमुख नदियाँ|access-date=२१ जून २००९|format=|publisher=भारत भ्रमण|language=|archive-date=29 सितंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929070610/http://bharatbhraman.agoodplace4all.com/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%81/|url-status=dead}}</ref> हिमालय के ऊपरी भाग में इसमें टोंस<ref>{{cite web |url= http://hindi.indiawaterportal.org/?q=content/उत्तराखंड-की-प्रमुख-नदियाँ |title=उत्तराखंड की प्रमुख नदियाँ|access-date=२१ जून २००९|format=|publisher=इंडिया वाटर पोर्टल |language=}}</ref> तथा बाद में [[लघु हिमालय]] में आने पर इसमें गिरि और आसन नदियाँ मिलती हैं। चम्बल, बेतवा, शारदा और केन यमुना की सहायक नदियाँ हैं। चम्बल इटावा के पास तथा बेतवा हमीरपुर के पास यमुना में मिलती हैं। [[यमुना]] [[प्रयागराज]] के निकट दायें ओर से गंगा नदी में जा मिलती है। रामगंगा मुख्य हिमालय के दक्षिणी भाग [[नैनीताल]] के निकट से निकलकर [[बिजनौर जिला|बिजनौर जिले]] से बहती हुई [[कन्नौज]] के पास गंगा में मिलती है। करनाली नदी मप्सातुंग नामक हिमनद से निकलकर [[अयोध्या]], [[फैजाबाद]] होती हुई [[बलिया जिला|बलिया जिले]] के सीमा के पास गंगा में मिल जाती है। इस नदी को पर्वतीय भाग में कौरियाला तथा मैदानी भाग में [[सरयू]] कहा जाता है। [[गंडक]] हिमालय से निकलकर [[नेपाल]] में शालीग्राम नाम से बहती हुई मैदानी भाग में नारायणी नदी का नाम पाती है। यह काली गंडक और त्रिशूल नदियों का जल लेकर प्रवाहित होती हुई सोनपुर के पास गंगा में मिलती है। [[कोसी]] की मुख्यधारा अरुण है जो गोसाई धाम के उत्तर से निकलती है। [[ब्रह्मपुत्र]] के घाटी के दक्षिण से सर्पाकार रूप में [[अरुण नदी]] बहती है, जहाँ यारू नामक नदी इससे मिलती है। इसके बाद [[एवरेस्ट]] के [[कंचनजंघा]] शिखरों के बीच से बहती हुई यह दक्षिण की ओर ९० किलोमीटर बहती है, जहाँ पश्चिम से सूनकोसी तथा पूरब से तामूर कोसी नामक नदियाँ इसमें मिलती हैं। इसके बाद कोसी नदी के नाम से यह [[शिवालिक]] को पार करके मैदान में उतरती है तथा बिहार राज्य से बहती हुई गंगा में मिल जाती है। [[अमरकंटक]] पहाड़ी ([[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]]) से निकलकर सोन नदी [[पटना]] के पास गंगा में मिलती है। मध्य-प्रदेश के [[मऊ]] के निकट जनायाब पर्वत से निकलकर [[चम्बल नदी]] [[इटावा]] से ३८ किलोमीटर की दूरी पर यमुना नदी में मिलती है। [[बेतवा नदी]] मध्य प्रदेश में [[भोपाल]] से निकलकर उत्तर [[हमीरपुर]] के निकट यमुना में मिलती है। भागीरथी नदी के बाएँ किनारे से मिलने वाली अनेक नदियों में बाँसलई, द्वारका, मयूराक्षी, रूपनारायण, कंसावती और रसूलपुर प्रमुख हैं। जलांगी और माथा भाँगा या चूनीं बाएँ किनारे से मिलती हैं जो अतीत काल में गंगा या पद्मा की शाखा नदियाँ थीं। किन्तु ये वर्तमान समय में गंगा से पृथक होकर वर्षाकालीन नदियाँ बन गई हैं। सहायक नदी # महाकाली # करनाली # कोसी # गंडक # सरयू # यमुना # सोमनदी # महानंदा ==जीव-जन्तु== {{मुख्य|गंगा घाटी के जीव-जन्तु और वनस्पति}} [[चित्र:Indian Gharial Crocodile Digon3.JPG|अंगूठा|गंगा नदी में पाए जाने वाले घड़ियाल]] [[चित्र:Comdolph.jpg|अंगूठा|गंगा नदी में पायी जाने वाली डॉलफिन मछली जिसे आम बोलचाल की भाषा में सोंस कहते हैं]] ऐतिहासिक साक्ष्यों से यह ज्ञात होता है कि १६वीं तथा १७वीं शताब्दी तक गंगा-यमुना प्रदेश घने वनों से ढका हुआ था। इन वनों में जंगली [[हाथी]], [[भैंस]], गेंडा, शेर, [[बाघ]] तथा गवल का शिकार होता था। गंगा का तटवर्ती क्षेत्र अपने शान्त व अनुकूल पर्यावरण के कारण रंग-बिरंगे पक्षियों का संसार अपने आंचल में संजोए हुए है। इसमें मछलियों की १४० प्रजातियाँ, ३५ सरीसृप तथा इसके तट पर ४२ स्तनधारी प्रजातियाँ पायी जाती हैं। यहाँ की उत्कृष्ट पारिस्थितिकी संरचना में कई प्रजाति के वन्य जीवों जैसे— [[नीलगाय]], साम्भर, [[खरगोश]], [[नेवला]], चिंकारा के साथ सरीसृप वर्ग के जीव-जन्तुओं को भी आश्रय मिला हुआ है। इस इलाके में ऐसे कई जीव-जन्तुओं की प्रजातियाँ हैं जो दुर्लभ होने के कारण संरक्षित घोषित की जा चुकी हैं। गंगा के पर्वतीय किनारों पर [[लंगूर]], लाल बंदर, भूरे भालू, लोमड़ी, चीते, बर्फीले चीते, हिरण, भौंकने वाले हिरण, साम्भर, कस्तूरी मृग, सेरो, बरड़ मृग, साही, तहर आदि काफ़ी संख्या में मिलते हैं। विभिन्न रंगों की तितलियाँ तथा कीट भी यहाँ पाए जाते हैं।<ref>{{cite web|url=http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/profile_environment.asp|title=पर्यावरण|access-date=२२ जून २००९ |format=एएसपी|publisher=गंगोत्री|language=|archive-date=19 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619065813/http://210.212.78.56/50cities/gangotri/hindi/profile_environment.asp|url-status=dead}}</ref> बढ़ती हुई जनसंख्या के दबाव में धीरे-धीरे वनों का लोप होने लगा है और गंगा की घाटी में सर्वत्र कृषि होती है फिर भी गंगा के मैदानी भाग में हिरण, जंगली सूअर, जंगली बिल्लियाँ, भेड़िया, गीदड़, लोमड़ी की अनेक प्रजातियाँ काफी संख्या में पाए जाते हैं। [[डालफिन|डॉलफिन]] की दो प्रजातियाँ गंगा में पाई जाती हैं। जिन्हें [[गंगा डालफिन|गंगा डॉलफिन]] और [[इरावदी डालफिन|इरावदी डॉलफिन]] के नाम से जाना जाता है। इसके अलावा गंगा में पाई जाने वाले [[शार्क]] की वजह से भी गंगा की प्रसिद्धि है, जिसमें बहते हुए पानी में पाई जानेवाली [[शार्क]] के कारण विश्व के वैज्ञानिकों की काफी रुचि है। इस नदी और बंगाल की खाड़ी के मिलन स्थल पर बनने वाले मुहाने को सुन्दरवन के नाम से जाना जाता है जो विश्व की बहुत-सी प्रसिद्ध वनस्पतियों और प्रसिद्ध बंगाल बाघ का गृहक्षेत्र है। ==आर्थिक महत्त्व== {{मुख्य|गंगा का आर्थिक महत्त्व}} [[चित्र:Rafting Tara.jpg|अंगूठा|गंगा में [[राफ्टिंग|रैफ्टिंग]] भी होती है।]] गंगा अपनी उपत्यकाओं (घाटियों) में [[भारत]] और [[बांग्लादेश]] के कृषि आधारित अर्थ में भारी सहयोग तो करती ही है, यह अपनी सहायक नदियों सहित बहुत बड़े क्षेत्र के लिए सिंचाई के बारहमासी स्रोत भी हैं। इन क्षेत्रों में उगायी जाने वाली प्रधान उपज में मुख्यतः [[धान]], [[गन्ना]], [[दाल]], [[तिलहन]], [[आलू]] एवम् [[गेहूँ]] हैं। जो भारत की कृषि आज का महत्त्वपूर्ण स्रोत हैं। गंगा के तटीय क्षेत्रों में दलदल तथा झीलों के कारण यहाँ लेग्यूम, मिर्च, सरसो, तिल, गन्ना और जूट की बहुतायत फसल होती है। नदी में [[मत्स्य पालन|मत्स्य उद्योग]] भी बहुत जोरों पर चलता है। गंगा नदी प्रणाली भारत की सबसे बड़ी नदी प्रणाली है; इसमें लगभग ३७५ मत्स्य प्रजातियाँ उपलब्ध हैं। वैज्ञानिकों द्वारा [[उत्तर प्रदेश]] व [[बिहार]] में १११ मत्स्य प्रजातियों की उपलब्धता बतायी गयी है।<ref>{{cite web|url= http://fisheries.up.nic.in/manual.htm|title= प्रशिक्षण एवं प्रसार संबंधी मैनुअल|access-date= |last= |first= |authorlink= |author2= |date= |year= २००७ |format= एचटीएम|work= |publisher= मत्स्य विभाग, उत्तर प्रदेश|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20090410015807/http://fisheries.up.nic.in/manual.htm|archivedate= 10 अप्रैल 2009|quote= |url-status= dead}}</ref> [[फरक्का बैराज|फरक्का बांध]] बन जाने से गंगा नदी में हिल्सा मछली के बीजोत्पादन में सहायता मिली है।<ref>{{cite web|url= http://www.cifri.ernet.in/technology.html|title= हिल्सा ब्रीडिंग एण्ड हिल्साह हैचेरी|access-date= |last= |first= |authorlink= |author2= |date= |year= |format= |work= |publisher= सी.आई.एफ.आर.आई.|pages= |language= अंग्रेज़ी|archiveurl= https://web.archive.org/web/20090208024227/http://www.cifri.ernet.in/technology.html|archivedate= 8 फ़रवरी 2009|quote= |url-status= dead}}</ref> गंगा का महत्त्व पर्यटन पर आधारित आय के कारण भी है। इसके तट पर ऐतिहासिक दृष्टि से महत्त्वपूर्ण तथा प्राकृतिक सौन्दर्य से भरपूर कई पर्यटन स्थल है जो राष्ट्रीय आय का महत्त्वपूर्ण स्रोत है। गंगा नदी पर रैफ्टिंग के शिविरों का आयोजन किया जाता है। जो साहसिक खेलों और पर्यावरण द्वारा भारत के आर्थिक सहयोग में सहयोग करते हैं। गंगा तट के तीन बड़े शहर [[हरिद्वार]], [[प्रयागराज]] एवम् [[वाराणसी]] जो तीर्थ स्थलों में विशेष स्थान रखते हैं। इस कारण यहाँ श्रद्धालुओं की बड़ी संख्या निरन्तर बनी रहती है तथा धार्मिक पर्यटन में महत्त्वपूर्ण योगदान करती हैं। गर्मी के मौसम में जब पहाड़ों से बर्फ पिघलती है, तब नदी में पानी की मात्रा व बहाव अत्यधिक होता है, इस समय उत्तराखण्ड में ऋषिकेश, बद्रीनाथ मार्ग पर कौडियाला से ऋषिकेश के मध्य रैफ्टिंग, क्याकिंग व कैनोइंग के शिविरों का आयोजन किया जाता है, जो साहसिक खेलों के शौकीनों व पर्यटकों को विशेष रूप से आकर्षित करके भारत के आर्थिक सहयोग में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाता है।<ref>{{cite web|url= http://www.uttara.in/hindi/gmvn/tourist/adv_sports/rafting.html|title= राफ्टिंग|access-date= २२ जून २००९|last= |first= |authorlink= |author2= |date= |year= २००७ |format= एचटीएमएल|work= |publisher= उत्तराखंड पोर्टल|pages= |language= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080917041249/http://www.uttara.in/hindi/gmvn/tourist/adv_sports/rafting.html|archivedate= 17 सितंबर 2008|quote= |url-status= dead}}</ref> ==बाँध एवम् नदी परियोजनाएँ== {{मुख्य|गंगा के बाँध एवं नदी परियोजनाएँ}} [[चित्र:Tehri dam india.jpg|अंगूठा|[[टिहरी बाँध|टिहरी बांध]]]] गंगा नदी पर निर्मित अनेक बाँध भारतीय जन-जीवन तथा अर्थव्यवस्था का महत्त्वपूर्ण अंग हैं। इनमें प्रमुख हैं— फ़रक्का बाँध, टिहरी बाँध, तथा भीमगोडा बाँध। फ़रक्का बाँध (बैराज) भारत के [[पश्चिम बंगाल]] प्रान्त में स्थित गंगा नदी पर बनाया गया है। इस बाँध का निर्माण [[कोलकाता]] बंदरगाह को गाद (सिल्ट) से मुक्त कराने के लिए किया गया था जो कि १९५० से १९६० तक इस बंदरगाह की प्रमुख समस्या थी। कोलकाता [[हुगली]] नदी पर स्थित एक प्रमुख बंदरगाह है। ग्रीष्म ऋतु में हुगली नदी के बहाव को निरन्तर बनाए रखने के लिए गंगा नदी के जल के एक बड़े हिस्से को फ़रक्का बाँध के द्वारा हुगली नदी में मोड़ दिया जाता है। गंगा पर निर्मित दूसरा प्रमुख [[टिहरी बाँध|टिहरी बाँध]], टिहरी विकास परियोजना का एक प्राथमिक बाँध है जो [[उत्तराखंड|उत्तराखण्ड]] प्रान्त के [[टिहरी जिला|टिहरी]] जिले में स्थित है। यह बाँध गंगा नदी की प्रमुख सहयोगी नदी [[भागीरथी]] पर बनाया गया है। टिहरी बाँध की ऊँचाई २६१ मीटर है जो इसे विश्व का पाँचवाँ सबसे ऊँचा बाँध बनाती है। इस बाँध से २४०० मेगावाट विद्युत उत्पादन, २,७०,००० हेक्टर क्षेत्र की सिंचाई और प्रतिदिन १०२.२० करोड़ लीटर पेयजल दिल्ली, उत्तर-प्रदेश एवम् उत्तराखण्ड को उपलब्ध कराना प्रस्तावित है। तीसरा प्रमुख भीमगोडा बाँध [[हरिद्वार]] में स्थित है जिसको सन् १८४० में अंग्रेज़ों ने गंगा नदी के पानी को विभाजित कर ऊपरी गंगा नहर में मोड़ने के लिए बनवाया था। यह नहर हरिद्वार के भीमगोडा नामक स्‍थान से गंगा नदी के दाहिने तट से निकलती है। प्रारम्‍भ में इस नहर में जलापूर्ति गंगा नदी में एक अस्‍थायी बाँध बनाकर की जाती थी। वर्षाकाल प्रारम्‍भ होते ही अस्‍थायी बाँध टूट जाया करता था तथा मॉनसून अवधि में नहर में पानी चलाया जाता था। इस प्रकार इस नहर से केवल रबी की फसलों की ही सिंचाई हो पाती थी। अस्‍थायी बाँध निर्माण स्‍थल के अनुप्रवाह (नीचे की ओर बहाव) में वर्ष १९७८-१९८४ की अवधि में भीमगोडा बैराज का निर्माण करवाया गया। इसके बन जाने के बाद ऊपरी गंगा नहर प्रणाली से खरीफ की फसल में भी पानी दिया जाने लगा।<ref>{{cite web|url=http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hTS1MnnwBHAwP3IH83AyNzoxCTQFMzQxNfU_2CbEdFANeB8hE!|title=सिंचाई का इतिहास व प्रदेश की मुख्‍य नहर प्रणालियों का सिंहावलोकन|access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=उत्तर प्रदेश सिंचाई विभाग|language=|archive-date=21 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090721074133/http://idup.gov.in/wps/portal/!ut/p/c0/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os3hTS1MnnwBHAwP3IH83AyNzoxCTQFMzQxNfU_2CbEdFANeB8hE!|url-status=dead}}</ref> == प्रदूषण एवं पर्यावरण == {{मुख्य|गंगा प्रदूषण नियंत्रण}} [[चित्र:Gaumukh.jpg|अंगूठा|गोमुख पर शुद्ध गंगा]]गंगा नदी विश्व भर में अपनी शुद्धीकरण क्षमता के कारण जानी जाती है। लम्बे समय से प्रचलित इसकी शुद्धीकरण की मान्यता का वैज्ञानिक आधार भी है। वैज्ञानिक मानते हैं कि इस नदी के जल में [[बैक्टीरियोफेज]] नामक [[विषाणु]] होते हैं, जो [[जीवाणु]]ओं व अन्य हानिकारक सूक्ष्मजीवों को जीवित नहीं रहने देते हैं। नदी के जल में प्राणवायु ([[ऑक्सीजन]]) की मात्रा को बनाये रखने की असाधारण क्षमता है; किन्तु इसका कारण अभी तक अज्ञात है। एक राष्ट्रीय सार्वजनिक रेडियो कार्यक्रम के अनुसार इस कारण [[हैजा]] और [[पेचिश]] जैसी बीमारियाँ होने का खतरा बहुत ही कम हो जाता है, जिससे महामारियाँ होने की सम्भावना बड़े स्तर पर टल जाती है।<ref>बैक्टीरियोफेज का स्व-शुद्धिकरण प्रभाव, ऑक्सीजन रिटेन्शन रहस्य: [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=17134270 मिस्ट्री फ़ैक्टर गिव्स गैन्जेस ए क्लीन रेप्युटेशन] जूलियन क्रैन्डा-२ हॉल्लिक. नेशनल पब्लिक रेडियो।</ref> लेकिन गंगा के तट पर घने बसे औद्योगिक नगरों के नालों की गंदगी सीधे गंगा नदी में मिलने से प्रदूषण पिछले कई सालों से भारत सरकार और जनता के चिन्ता का विषय बना हुआ है। औद्योगिक कचरे के साथ-साथ प्लास्टिक कचरे की बहुतायत ने गंगा जल को बेहद प्रदूषित किया है। वैज्ञानिक जाँच के अनुसार गंगा का बायोलॉजिकल ऑक्सीजन स्तर ३ डिग्री (सामान्य) से बढ़कर ६ डिग्री हो चुका है। गंगा में २ करोड़ ९० लाख लीटर प्रदूषित कचरा प्रतिदिन गिर रहा है। विश्व बैंक रिपोर्ट के अनुसार उत्तर-प्रदेश की १२ प्रतिशत बीमारियों की वजह प्रदूषित गंगा जल है। यह घोर चिन्तनीय है कि गंगाजल न स्नान के योग्य रहा, न पीने के योग्य रहा और न ही सिंचाई के योग्य। गंगा के पराभव का अर्थ होगा, हमारी समूची सभ्यता का अन्त।<ref>{{cite web |url= http://www.patrika.com/article.aspx?id=10912|title=खतरे में गंगा का अस्तित्व|access-date=२२ जून २००९|format=एएसपीएक्स| publisher=पत्रिका|language=}}</ref> गंगा में बढ़ते प्रदूषण पर नियंत्रण पाने के लिए घड़ियालों की मदद ली जा रही है।<ref>{{cite web |url= http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/4126070.cms|title=गंगा को प्रदूषण से बचाएंगे ७१ घड़ियाल |access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=नवभारत टाइम्स|language=}}</ref> शहर की गंदगी को साफ करने के लिए संयन्त्रों को लगाया जा रहा है और उद्योगों के कचरों को इसमें गिरने से रोकने के लिए कानून बने हैं। इसी क्रम में गंगा को राष्ट्रीय धरोहर भी घोषित कर दिया गया है और गंगा एक्शन प्लान व राष्ट्रीय नदी संरक्षण योजना लागू की गयी हैं। हालाँकि इसकी सफलता पर प्रश्नचिह्न भी लगाये जाते रहे हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.lokmanch.com/cms/index.php/culture/4089-ganga-pollution-state-government-responsible|title=अब गंगा प्रदूषण मामला राज्य सरकार जिम्मेवार|access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=लोकमंच|language=}}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> जनता भी इस विषय में जागृत हुई है। इसके साथ ही धार्मिक भावनाएँ आहत न हों इसके भी प्रयत्न किये जा रहे हैं।<ref>{{cite web|url=http://josh18.in.com/hindi/-moneylife/319321/0|title=अब मूर्ति विसर्जन से नहीं होगी गंगा मैली|access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=जोश|language=}}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इतना सबकुछ होने के बावजूद गंगा के अस्तित्व पर संकट के बादल छाये हुए हैं। २००७ की एक [[संयुक्त राष्ट्र]] रिपोर्ट के अनुसार हिमालय पर स्थित गंगा की जलापूर्ति करने वाले हिमनद की २०३० तक समाप्त होने की सम्भावना है। इसके बाद नदी का बहाव वर्षा-ऋतु पर आश्रित होकर मौसमी ही रह जाएगा।<ref>[http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/06/24/global_warming_threatens_to_dry_up_ganges/ बोस्टन.कॉम पर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703224857/http://www.boston.com/news/world/asia/articles/2007/06/24/global_warming_threatens_to_dry_up_ganges/ |date=3 जुलाई 2009 }} देखें- [[वैश्विक ऊष्मीकरण]] का उ.प्र. की गंगा पर प्रभाव।</ref> === नमामी गंगे === इस नदी की सफाई के लिए कई बार पहल की गयी लेकिन कोई भी संतोषजनक स्थिति तक नहीं पहुँच पाया।<ref>{{cite web |title=Ganga, Yamuna banks cleaned |trans-title=गंगा यमुना के किनारे पर सफाई |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-12/allahabad/43979274_1_yamuna-banks-ganga-and-yamuna-holy-river |publisher=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=१२ नवम्बर २०१३ |accessdate=३ जून २०१५ |language=अंग्रेज़ी |archive-date=14 दिसंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214032657/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-11-12/allahabad/43979274_1_yamuna-banks-ganga-and-yamuna-holy-river |url-status=dead }}</ref> प्रधानमन्त्री चुने जाने के बाद भारत के प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने गंगा नदी में प्रदूषण पर नियन्त्रण करने और इसकी सफाई का अभियान चलाया।<ref>{{cite web |title=Why Narendra Modi decided to contest from Varanasi |trans-title=नरेन्द्र मोदी ने वाराणसी से चुनाव लड़ने का निर्णय क्यों लिया |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-17/news/48297677_1_narendra-modi-nilanjan-mukhopadhyay-prime-ministerial-candidate |publisher=द इकोनॉमिक टाइम्स |date=१७ मार्च २०१४ |accessdate=३ जून २०१५ |language=अंग्रेज़ी |archive-date=4 सितंबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140904190658/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-03-17/news/48297677_1_narendra-modi-nilanjan-mukhopadhyay-prime-ministerial-candidate |url-status=dead }}</ref> इसके बाद उन्होंने जुलाई २०१४ में भारत के आम बजट में नमामि गंगा नामक एक परियोजना आरम्भ की।<ref>{{cite web|title=Namami Ganga development Project gets 2037 crores |trans-title=नमामि गंगा विकास परियोजना को २०३७ करोड़ मिले |url=http://news.biharprabha.com/2014/07/namami-ganga-development-project-gets-2037-crores/ |publisher=बिहार प्रभा |date=१० जुलाई २०१४ |accessdate=३ जून २०१५ |language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसी परियोजना के हिस्से के रूप में भारत सरकार ने गंगा के किनारे स्थित ४८ औद्योगिक इकाइयों को बन्द करने का आदेश दिया है।<ref>{{cite web |title=निखरेगा गंगा का रूप, 48 फैक्ट्रियों को बंद करने का आदेश जारी हुआ |url=http://archive.patrika.com/news/48-industrial-units-polluting-ganga-asked-to-close-down/1017955 |publisher=पत्रिका समाचार समूह |date=१५ जुलाई २०१४ |accessdate=३ जून २०१५ }}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> भारत में 2020 के 25 मार्च से 3 मई तक लोक डाउन होने का कारण गंगा के किनारे सभी फैक्टरी बंद है जिस के कर उन का गंदा पानी गंगा में नहीं जा रहा है और गंगा का जल बहुत अधिक साफ हुआ है पिछले दस वर्षो में पहली बार हरकिपोड़ी में गंगा का पानी पीने के लायक बताया गया है।<ref>{{cite web|title=For 1st time in decades, tests show Ganga water in Haridwar fit to drink|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/for-1st-time-in-decades-tests-show-ganga-water-in-haridwar-fit-to-drink/articleshow/75239530.cms|publisher=The times of India|date=20 अप्रैल 2020|access-date=27 अगस्त 2025|archive-date=8 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250508005749/https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/for-1st-time-in-decades-tests-show-ganga-water-in-haridwar-fit-to-drink/articleshow/75239530.cms|url-status=dead}}</ref> ==धार्मिक महत्त्व== [[चित्र:Ganga Aarti at Varanasi ghats.jpg|अंगूठा|खड़ी|वाराणसी घाट पर गंगा की आरती]] [[भारत]] की अनेक धार्मिक अवधारणाओं में [[गंगा]] नदी को [[देवी]] के रूप में निरुपित किया गया है। बहुत से पवित्र [[तीर्थस्थल]] गंगा नदी के किनारे पर बसे हुए हैं, जिनमें [[वाराणसी]], [[हरिद्वार]] और [[प्रयागराज]] उत्तरकाशी प्रमुख हैं। गंगा नदी को भारत की नदियों में सबसे पवित्र माना जाता है एवं यह मान्यता है कि गंगा में स्नान करने से मनुष्य के सारे [[पाप|पापों]] का नाश हो जाता है। मरने के बाद लोग गंगा में राख विसर्जित करना [[मोक्ष]] प्राप्ति के लिए आवश्यक समझते हैं, यहाँ तक कि कुछ लोग गंगा के किनारे ही प्राण विसर्जन या [[अंतिम संस्कार]] की इच्छा भी रखते हैं। इसके घाटों पर लोग [[पूजा]] अर्चना करते हैं और ध्यान लगाते हैं। गंगाजल को पवित्र समझा जाता है तथा समस्त संस्कारों में उसका होना आवश्यक है। पंचामृत में भी गंगाजल को एक अमृत माना गया है। अनेक पर्वों और उत्सवों का गंगा से सीधा सम्बन्ध है। उदाहरण के लिए [[मकर संक्रांति]], [[कुंभ|कुम्भ]] और [[गंगा दशहरा]] के समय गंगा में नहाना या केवल दर्शन ही कर लेना बहुत महत्त्वपूर्ण समझा जाता है। इसके तटों पर अनेक प्रसिद्ध मेलों का आयोजन किया जाता है और अनेक प्रसिद्ध मंदिर गंगा के तट पर ही बने हुए हैं। महाभारत के अनुसार मात्र प्रयाग में माघ मास में गंगा-यमुना के संगम पर तीन करोड़ दस हजार तीर्थों का संगम होता है। ये तीर्थ स्थल सम्पूर्ण भारत में सांस्कृतिक एकता स्थापित करते हैं।<ref name="सिंह जुलाई १३-२३">{{cite book |last=सिंह|first=डॉ॰ राजकुमार |title=विचार विमर्श|year=जुलाई |publisher=सागर प्रकाशन|location=मथुरा |id= |page=१३-२३ |year=}}</ref> गंगा को लक्ष्य करके अनेक भक्ति ग्रन्थ लिखे गये हैं। जिनमें श्रीगंगासहस्रनामस्तोत्रम्<ref>{{cite web|url= http://www.pustak.org/bs/home.php?bookid=6127 |title= श्रीगंगासहस्त्रनामस्तोत्रम|access-date= २२ जून २००९|format= |publisher= भारतीय साहित्य संग्रह|language= |archive-date= 13 अगस्त 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100813163032/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=6127|url-status= dead}}</ref> और आरती<ref>{{cite web|url= https://www.thebhajan.com/aarti/ganga-maa-ki-aarti/|title= श्रीगंगाजी की आरती|access-date= २२ जून २००९|format= |publisher= द भजन|language= |archive-date= 15 अक्तूबर 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20101015070124/http://bhavishyawani.mywebdunia.com/2009/02/25/gangaji_ki_aarti.html|url-status= dead}}</ref> सबसे लोकप्रिय हैं। अनेक लोग अपने दैनिक जीवन में श्रद्धा के साथ इनका प्रयोग करते हैं। गंगोत्री तथा अन्य स्थानों पर गंगा के मंदिर और मूर्तियाँ भी स्थापित हैं जिनके दर्शन कर श्रद्धालु स्वयं को कृतार्थ समझते हैं। [[उत्तराखंड|उत्तराखण्ड]] के [[पंच प्रयाग]] तथा [[प्रयागराज]] जो उत्तर प्रदेश में स्थित है गंगा के वे प्रसिद्ध संगम स्थल हैं जहाँ वह अन्य नदियों से मिलती हैं। ये सभी संगम धार्मिक दृष्टि से पूज्य माने गये हैं। ==पौराणिक प्रसंग== {{मुख्य|गंगा के पौराणिक प्रसंग}} [[चित्र:Ganga shantanu.jpg|अंगूठा|खड़ी|'''गंगा और शांतनु'''- [[राजा रवि वर्मा]] की कलाकृति]] गंगा नदी के साथ अनेक पौराणिक कथाएँ जुड़ी हुई हैं। पुराणो के अनुसार [[ब्रह्मा]] ने [[विष्णु]] के पैर धोए उस जल को कमंडलू मे सुरक्षित रखा ऊस जल को गंगा कहा कियाा तथा पृथ्वी पर आते समय शिवजी ने गंगा को अपने शिर जटाओं में रखा। [[त्रिमूर्ति]] के तीनों सदस्यों के स्पर्श के कारण यह पवित्र समझा गया। एक अन्य कथा के अनुसार राजा [[सगर]] ने साठ हजार पुत्रों की प्राप्ति की।<ref name="इंडिया वाटर">{{cite web |url= http://hindi.indiawaterportal.org/?q=content/गंगा|title=गंगा - इंडिया वाटर पोर्टल |access-date= १४ जून २००९|last= |first= |authorlink= |author2= |date= |year= |format= |work= |publisher= इंडिया वाटर पोर्टल |pages= |language= |quote= }}</ref> एक दिन राजा सगर ने एक अश्ववमेध नामक [[यज्ञ]] किया। यज्ञ के लिए [[घोड़ा]] आवश्यक था जो [[इंद्र|इन्द्र]] ने चुरा लिया था। सगर ने अपने सारे पुत्रों को घोड़े की खोज में भेज दिया अन्त में उन्हें घोड़ा [[पाताल]] लोक में मिला जो एक [[ऋषि]] कपिल मुनि के समीप बँधा था। सगर के पुत्रों ने यह सोचकर कि ऋषि ही घोड़े के गायब होने की वजह हैं, उन्होंने ऋषि का अपमान किया। [[तपस्या]] में लीन ऋषि ने हजारों वर्ष बाद अपनी आँखें खोली और उनके क्रोध से सगर के सभी साठ हजार पुत्र जलकर वहीं भस्म हो गए।<ref>{{cite web|url= http://forum.spiritualindia.org/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE-t16004.0.html|title= भगीरथ और गंगा|access-date= |last= |first= |authorlink= |author2= |date = 14 जून 2009 |format= एचटीएमएल|work= |publisher= स्पिरिचुअल इण्डिया|pages= |language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20130613073528/http://forum.spiritualindia.org/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%A5-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%BE-t16004.0.html|archive-date= 13 जून 2013|quote= |url-status= dead}}</ref> सगर के पुत्रों की [[आत्मा]]एँ [[भूत]] बनकर विचरने लगीं क्योंकि उनका [[अंतिम संस्कार]] नहीं किया गया था। सगर के पुत्र अंशुमान ने आत्माओं की मुक्ति का असफल प्रयास किया और बाद में अंशुमान के पुत्र दिलीप ने भी। [[भगीरथ]] राजा दिलीप की दूसरी [[पत्नी]] के पुत्र थे। उन्होंने अपने पूर्वजों का अंतिम संस्कार किया। उन्होंने गंगा को [[पृथ्वी]] पर लाने का प्रण किया जिससे उनके अंतिम संस्कार कर, राख को गंगाजल में प्रवाहित किया जा सके और भटकती आत्माएँ [[स्वर्ग]] में जा सकें। भगीरथ ने [[ब्रह्मा]] की घोर तपस्या की ताकि गंगा को [[पृथ्वी]] पर लाया जा सके। [[ब्रह्मा]] प्रसन्न हुए और गंगा को पृथ्वी पर भेजने के लिए तैयार हुए और गंगा को पृथ्वी पर और उसके बाद [[पाताल]] में जाने का आदेश दिया ताकि सगर के पुत्रों की आत्माओं की [[मुक्ति]] सम्भव हो सके। तब गंगा ने कहा कि मैं इतनी ऊँचाई से जब पृथ्वी पर अवतरित होऊँगी तो पृथ्वी इतना वेग कैसे सह पाएगी? तत्पश्चात् भगीरथ ने भगवान [[शिव]] से निवेदन किया और उन्होंने अपनी खुली जटाओं में गंगा के वेग को रोककर, एक लट खोल दी, जिससे गंगा की अविरल धारा [[पृथ्वी]] पर प्रवाहित हुई। वह धारा भगीरथ के पीछे-पीछे [[गंगा सागर|गंगा-सागर]] संगम तक गई, जहाँ सगर-पुत्रों का उद्धार हुआ। शिव के स्पर्श से गंगा और भी पावन हो गयीं और पृथ्वीवासियों के लिए श्रद्धा का केन्द्र बन गई। पुराणों के अनुसार स्वर्ग में गंगा को [[मन्दाकिनी]] और पाताल में [[भागीरथी]] कहते हैं। इसी प्रकार एक पौराणिक कथा राजा शान्तनु और गंगा के विवाह तथा उनके सात पुत्रों के जन्म की है। ==साहित्यिक उल्लेख== [[चित्र:Gangadhara.jpg|अंगूठा|खड़ी|गंगा अवतरण एक लोकचित्र]]भारत की राष्ट्र-नदी गंगा जल ही नहीं, अपितु भारत और हिन्दी साहित्य की मानवीय चेतना को भी प्रवाहित करती है।<ref>{{cite web |url= http://www.abhivyakti-hindi.org/snibandh/2009/hindikavyameganganadii.htm|title=हिंदी काव्य में गंगा नदी|access-date=३० जून २००९|format=|publisher=अभिव्यक्ति|language=}}</ref> ऋग्वेद, महाभारत, रामायण एवं अनेक पुराणों में गंगा को पुण्य सलिला, पाप-नाशिनी, मोक्ष प्रदायिनी, सरित्श्रेष्ठा एवं महानदी कहा गया है। संस्कृत कवि जगन्नाथ राय ने गंगा की स्तुति में 'श्रीगंगालहरी' नामक काव्य की रचना की है। हिन्दी के आदि [[महाकाव्य]] [[पृथ्वीराज रासो]]{{Ref_label|पृथ्वीराज रासो|क|none}} तथा [[वीसलदेव रास]]{{Ref_label|वीसलदेव रास|ख|none}} ([[नरपति नाल्ह]]) में गंगा का उल्लेख है। आदिकाल का सर्वाधिक लोक विश्रुत ग्रन्थ [[जगनिक]] रचित [[आल्हखण्ड]]{{Ref_label|आल्हखण्ड|ग|none}} में [[गंगा]], [[यमुना]] और [[सरस्वती]] का उल्लेख है। कवि ने प्रयागराज की इस त्रिवेणी को पापनाशक बतलाया है। श्रृंगार-रस के कवि [[विद्यापति]]{{Ref_label|विद्यापति|घ|none}}, [[कबीर]] वाणी और [[जायसी]] के [[पद्मावत]] में भी गंगा का उल्लेख है, किन्तु [[सूरदास]]{{Ref_label|सूरदास|ङ|none}} और [[तुलसीदास]] ने भक्ति भावना से गंगा-महात्म्य का वर्णन विस्तार से किया है। गोस्वामी तुलसीदास ने [[कवितावली]] के [[उत्तरकाण्ड]] में ‘श्री गंगा महात्म्य’ का वर्णन तीन छंदों में किया है— इन छंदों में कवि ने गंगा दर्शन, गंगा स्नान, गंगा जल सेवन, गंगा तट पर बसने वालों के महत्त्व को वर्णित किया है।{{Ref_label|तुलसीदास|च|none}} [[रीतिकाल]] में [[सेनापति]] और [[पद्माकर]] का गंगा वर्णन श्लाघनीय है। पद्माकर ने गंगा की महिमा और कीर्ति का वर्णन करने के लिए गंगालहरी<ref>{{cite web|url=http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/bund0016.htm|title=बुन्देली काव्य का ऐतिहासिक संदर्भ|access-date=२३ जून २००९|format=|publisher=टीडीआईएल|language=|archive-date=31 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231190110/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/bund0016.htm|url-status=dead}}</ref> नामक ग्रन्थ की रचना की है। सेनापति{{Ref_label|सेनापति|छ|none}} [[कवित्त रत्नाकर]] में गंगा महात्म्य का वर्णन करते हुए कहते हैं कि पाप की नाव को नष्ट करने के लिए गंगा की पुण्यधारा तलवार-सी सुशोभित है। [[रसखान]], [[रहीम]]{{Ref_label|रहीम|ज|none}} आदि ने भी गंगा प्रभाव का सुन्दर वर्णन किया है। आधुनिक काल के कवियों में [[जगन्नाथदास रत्नाकर]] के ग्रन्थ [[गंगावतरण]] में कपिल मुनि द्वारा शापित सगर के साठ हजार पुत्रों के उद्धार के लिए [[भगीरथ]] की 'भगीरथ-तपस्या' से गंगा के भूमि पर अवतरित होने की कथा है। सम्पूर्ण ग्रन्थ तेरह सर्गों में विभक्त और रोला छंद में निबद्ध है। अन्य कवियों में [[भारतेन्दु हरिश्चन्द्र]], [[सुमित्रानन्दन पन्त]] और [[श्रीधर पाठक]] आदि ने भी यत्र-तत्र गंगा का वर्णन किया है।<ref name="सिंह जुलाई १३-२३"/> छायावादी कवियों का प्रकृति वर्णन हिन्दी साहित्य में उल्लेखनीय है। सुमित्रानन्दन पन्त ने ‘नौका विहार’<ref>{{cite web|url=http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A4|title=नौका-विहार / सुमित्रानंदन पंत|access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=कविताकोश|language=|archive-date=24 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124145632/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%A8%E0%A5%8C%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%2F_%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%A8_%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A4|url-status=dead}}</ref> में ग्रीष्मकालीन तापस बाला गंगा का जो चित्र उकेरा है, वह अति रमणीय है। उन्होंने गंगा<ref>{{cite web |url=http://www.anubhuti-hindi.org/gauravgram/snp/ganga.htm|title=गंगा|access-date=२२ जून २००९|format=|publisher=अनुभूति|language=}}</ref> नामक कविता भी लिखी है। गंगा नदी के कई प्रतीकात्मक अर्थों का वर्णन जवाहर लाल नेहरू ने अपनी पुस्तक ''भारत एक खोज'' (डिस्कवरी ऑफ इंडिया) में किया है।{{Ref_label|नेहरू|झ|none}} गंगा की पौराणिक कहानियों को महेन्द्र मित्तल अपनी कृति ''माँ गंगा'' में संजोया है।<ref>{{cite web|url=http://www.pustak.org/bs/home.php?bookid=3944|title=माँ गंगा|access-date=३० जून २००९|format=|publisher=भारतीय साहित्य संग्रह|language=|archive-date=13 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100813133140/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=3944|url-status=dead}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Ram Jhula Bridge, Rishikesh.jpg|रामझूला पुल [[ऋषिकेश]]। चित्र:Boat Sailing up Padma River Bangladesh.jpg|[[पद्मा नदी]] उपांत्य रूप में गंगा का रूप है। चित्र:Jppul.png|गंगा पर बना दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल चित्र:MeghnaRiver.jpg|गंगा अपनी चरम स्थिति में [[मेघना नदी]] के रूप में चित्र:Haridwar ghat.jpg|[[हर की पौड़ी|हरिद्वार घाट]] चित्र:Evening view of river Ganga.jpg|गंगा नदी बंगाल में [[हुगली नदी]] के रूप में </gallery> ==टीका टिप्पणी== <div style=font-size:80%;> '''क.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|पृथ्वीराज रासो|क|none}} इंदो किं अंदोलिया अमी ए चक्कीवं गंगा सिरे। .................एतने चरित्र ते गंग तीरे। <br> '''ख.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|वीसलदेव रास|ख|none}} कइ रे हिमालइ माहिं गिलउं। कइ तउ झंफघडं गंग-दुवारि।..................बहिन दिवाऊँ राइ की। थारा ब्याह कराबुं गंग नइ पारि। <br> '''ग.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|आल्हखण्ड|ग|none}}प्रागराज सो तीरथ ध्यावौं। जहँ पर गंग मातु लहराय॥/एक ओर से जमुना आई। दोनों मिलीं भुजा फैलाय॥/सरस्वती नीचे से निकली। तिरबेनी सो तीर्थ कहाय॥ <br> '''घ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|विद्यापति|घ|none}}कज्जल रूप तुअ काली कहिअए, उज्जल रूप तुअ बानी।/रविमंडल परचण्डा कहिअए, गंगा कहिअए पानी॥ <br> '''ङ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|सूरदास|ङ|none}}सुकदेव कह्यो सुनौ नरनाह। गंगा ज्यौं आई जगमाँह॥/कहौं सो कथा सुनौ चितलाइ। सुनै सो भवतरि हरि पुर जाइ॥ <br> '''च.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|तुलसीदास|च|none}}देवनदी कहँ जो जन जान किए मनसा कहुँ कोटि उधारे।/देखि चले झगरैं सुरनारि, सुरेस बनाइ विमान सवाँरे। <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;पूजा को साजु विरंचि रचैं तुलसी जे महातम जानि तिहारे।/ओक की लोक परी हरि लोक विलोकत गंग तरंग तिहारे॥ (कवितावली-उत्तरकाण्ड १४५) <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;ब्रह्म जो व्यापक वेद कहैं, गमनाहिं गिरा गुन-ग्यान-गुनी को।/जो करता, भरता, हरता, सुर साहेबु, साहेबु दीन दुखी को। <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;सोइ भयो द्रव रूप सही, जो है नाथ विरंचि महेस मुनी को।/मानि प्रतीति सदा तुलसी, जगु काहे न सेवत देव धुनी को॥ (कवितावली-उत्तरकाण्ड १४६) <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;बारि तिहारो निहारि मुरारि भएँ परसें पद पापु लहौंगो।/ईस ह्वै सीस धरौं पै डरौं, प्रभु की समताँ बड़े दोष दहौंगो। <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;बरु बारहिं बार सरीर धरौं, रघुबीर को ह्वै तव तीर रहौंगो।/भागीरथी बिनवौं कर जोरि, बहोरि न खोरि लगै सो कहौंगो॥ (कवितावली-उत्तरकाण्ड १४७)<ref>{{cite book |last=तुलसीदास|first=|url=http://kavitakosh.org/kk/%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80/_%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8 |title=कवितावली <!--|year=संवत २०५८-->|publisher=गीताप्रेस|location=गोरखपुर |id= |page=१३६ से १३७ |access-date=२३ जून २००९ }}</ref> <br> '''छ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|सेनापति|छ|none}}पावन अधिक सब तीरथ तैं जाकी धार, जहाँ मरि पापी होत सुरपुर पति है।/देखत ही जाकौ भलो घाट पहचानियत, एक रूप बानी जाके पानी की रहति है। <br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;बड़ी रज राखै जाकौं महाधीर तरसत, सेनापति ठौर-ठौर नीकीयै बहति है।/पाप पतवारि के कतल करिबे को गंगा, पुण्य की असील तरवारि सी लसति है॥--सेनापति <br> '''ज.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|रहीम|ज|none}}अच्युत चरण तरंगिणी, शिव सिर मालति माल। हरि न बनायो सुरसरी, कीजौ इंदव भाल॥--रहीम <br> '''झ.'''&nbsp;&nbsp;&nbsp; {{Note_label|नेहरू|झ|none}}"The Ganga, especially, is the river of India, beloved of her people, round which are interwined her memories, her hopes and fears, her songs of triumph, her victories and her defeats. She has been a symbol of India's age long culture and civilization, ever changing , ever flowing, and yet ever the same Ganga." -जवाहरलाल नेहरू </div> ==इन्हें भी देखें== * [[टीन का पुरा]] * [[गंगा देवी]] * [[गंगोत्री]] * [[भागीरथी]] * [[अलकनंदा]] * [[यमुना]] * [[ब्रह्मपुत्र]] * [[सुन्दरवन]] * [[गंगा का मैदान]] * [[गंगा बेसिन]] * [[गंगा नदी डॉल्फिन]] * [[गंगा सागर]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{गंगा}} {{भारत की नदियाँ}} {{विश्व की नदियां}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:भारत की नदियाँ]] [[श्रेणी:गंगा नदी]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड की नदियाँ]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड का भूगोल]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का भूगोल]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:बिहार का भूगोल]] [[श्रेणी:बिहार की नदियाँ]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल का भूगोल]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल की नदियाँ]] [[श्रेणी:उत्तम लेख]] [[श्रेणी:भूगोल के निर्वाचित लेख]] [[श्रेणी:पवित्र नदियाँ]] [[श्रेणी:कॉमन्स पर निर्वाचित चित्र युक्त लेख]] [[श्रेणी:ऋग्वैदिक नदियाँ]] [[श्रेणी:सीमावर्ती नदियाँ]] [[श्रेणी:गंगा जलसम्भर द्रोणी]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय प्रतीक]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म में नदियाँ]] [[श्रेणी:बांग्लादेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:झारखण्ड की नदियाँ]] ie4uxxjzssju3sx50xfbxmm1j6wnbzf कीव 0 2426 6635821 6631150 2026-10-31T08:51:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635821 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = कीव | native_name = Київ | native_name_lang = uk | settlement_type = विशेष अधिकार वाला नगर | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Parliament of Ukraine. Listed ID 80-382-0099.SW. - Mykhaila Hrushevskoho Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 452.jpg | photo2a = P1130119-1.JPG | photo2b = Ku02.JPG | photo3a = Банкова вул., 10 DSC 8398.JPG | photo3b = Bohdan Khmelnytsky Kiev 2018 G6.jpg | photo4a = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} | imagesize = 270px | image_caption = '''ऊपर-से-नीचे, बाए-से-दाए''': वेरखोवना राडा, कीव पेचेर्स्क लावरा, रेड विश्वविद्या, चिमाएरा भवन, बोहदान ख्मेलनित्सकी स्मारक, स्वतंत्रता मैदान | image_flag = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg | image_shield = COA of Kyiv Kurovskyi.svg | shield_size = 75px | image_map = | mapsize = 230px | pushpin_map = Ukraine#Europe | map_caption = यूक्रेन में कीव | subdivision_type = राष्ट्र | subdivision_name = {{flagicon|UKR}} [[यूक्रेन]] | subdivision_type1 = नगर पालिका | subdivision_name1 = कीव नगर पालिका | established_title = स्थापित | established_date = AD 482 (आधिकारिक रूप से)<ref>{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|title=Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest|author=Oksana Lyachynska|date=31 मई 2012|website=Kyiv Post}}</ref> | seat_type = नगर सभा | seat = कीव नगर सभा | leader_title = नगर महापौर | leader_name = विताली क्लिक्शको | unit_pref = मेट्रिक | area_total_km2 = 839 | demographics_type1 = सकल घरेलू उत्पाद (2018) | demographics1_footnotes = <ref>http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2020/vvp/vrp/vrp2019_u.xls</ref> | demographics1_title1 = कुल | demographics1_info1 = [[अमेरिकी डॉलर|यूएस]] 3 अरब | demographics1_title2 = प्रति जन | demographics1_info2 = [[अमेरिकी डॉलर|यूएस]]10,000 | population_as_of = 1 जनवरी 2021 | population_total = {{decrease}} 2,962,180<ref name="ua2021estimate">{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|title=Чисельність наявного населення України (Actual population of Ukraine)|publisher=State Statistics Service of Ukraine|language=uk|access-date=11 जुलाई 2021|archive-date=14 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214173606/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2021/zb_chuselnist%202021.pdf|url-status=dead}}</ref> | population_metro = कीव महानगरीय क्षेत्र में 3,475,000 (1 जनवरी 2021) <ref name="citypopulation.de">{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | title=Major Agglomerations of the World | publisher=Citypopulation.de | date=1 जनवरी 2021 | access-date=23 सितंबर 2021}}</ref> | population_density_km2 = 3299 | timezone = EET | utc_offset = +2 | timezone_DST = EEST | utc_offset_DST = +3 | coordinates = {{coord|50|27|00|N|30|31|24|E|region:UA|display=inline,title}} <!-- Please note: these are the nearest DMS coords to a "center marker of Ukraine" sculpture of a blue globe--> | elevation_m = 179 | population_demonym = कीवान,<ref>[https://en.wiktionary.org/wiki/Kyivan kyivan, Wiktionary.com] (28 नवंबर 2017)</ref> किएवान<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/kievan kievan. (n.d.). Dictionary.com Unabridged], Dictionary.com से 29 मई 2013 को पाया गया।</ref> | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 01xxx–04xxx | area_code = +380 44 | blank_name = FIPS code | blank_info = UP12 | blank1_name = वाहन पंजीकरण प्लेट | blank1_info = AA, KA (2004 से पहले: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT) | website = [https://kyivcity.gov.ua/ kyivcity.gov.ua] | official_name = | named_for = क्यी }} '''कीव''' या '''कियीव''' ({{langx|uk|Київ|translit=Kyiv}}, {{IPA-uk|ˈkɪjiu̯|उच्चारण|uk-Київ.ogg}})<ref>{{cite news|last=Zraick|first=Karen|date=13 November 2019|url=https://www.nytimes.com/2019/11/13/us/politics/kiev-pronunciation.html|title=Wait, How Do You Pronounce Kiev?|work=The New York Times|access-date=22 नवंबर 2019}}</ref> [[युक्रेन|यूक्रेन]] की राजधानी और सबसे अधिक आबादी वाला शहर है। यह उत्तर-मध्य यूक्रेन में [[नीपर|द्नीपर नदी]] के किनारे स्थित है। 5 अगस्त 2023 तक, इसकी जनसंख्या 3,133,712 थी,<ref>{{Cite web|url=https://expert.in.ua/kyiv/16042024-yak-skorotylosya-naselennya-kyyeva-za-chas-vijny-ostanni-dani/|title=Як скоротилося населення Києва за час війни: останні дані|last=Степанова|first=Ольга|date=2024-04-16|website=Експерт|language=uk|access-date=2024-12-06}}</ref> जिससे कीव यूरोप का [[जनसंख्या के आधार पर यूरोप के महानगर|सातवां सबसे अधिक आबादी वाला]] शहर बन गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/features/euro_cities1.html|title=City Mayors: The 500 largest European cities (1 to 100)|website=www.citymayors.com}}</ref>कीव [[पूर्वी यूरोप]] का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक, वैज्ञानिक, शैक्षिक और सांस्कृतिक केंद्र है। यह कई उच्च तकनीक उद्योगों, उच्च शिक्षा संस्थानों और ऐतिहासिक स्थलों का घर है। शहर में सार्वजनिक परिवहन और बुनियादी अर्थव्यवस्था की एक व्यापक व्यवस्था है, जिसमें कीव मेट्रो भी शामिल है। यह कहा जाता है कि शहर का नाम "क्यी" के नाम पर पड़ा है, जो इसके चार महान संस्थापकों में से एक हैं। अपने इतिहास के दौरान, कीव पूर्वी यूरोप के सबसे पुराने शहरों में से एक, प्रमुखता और अस्पष्टता के कई चरणों से गुज़रा है। अपने इतिहास के दौरान, कीव, पूर्वी यूरोप के सबसे पुराने शहरों में से एक, प्रमुखता और अस्पष्टता के कई चरणों से गुज़रा। यह शहर संभवत: 5वीं शताब्दी के प्रारंभ में एक वाणिज्यिक केंद्र के रूप में अस्तित्व में था। [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैंडिनेविया]] और [[क़ुस्तुंतुनिया|कॉन्स्टेंटिनोपल]] के बीच के एक महान व्यापार मार्ग पर एक [[स्लाव लोग|स्लाविक]] रिहायशी क्षेत्र, कीव [[ख़ज़र लोग|खज़ारों]] की तब तक एक सहायक नदी थी,<ref>{{Cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/kiev|title=Kiev|website=TheFreeDictionary.com|access-date=4 जुलाई 2015}}</ref> जब तक कि उसपर 9वीं शताब्दी के मध्य में [[वरैंजियाई|वरंगियन]] ([[वाइकिंग]]) द्वारा कब्जा नहीं किया गया था। वारंगियन शासन के तहत, शहर [[कीवयाई रूस|कीवन रस की]] राजधानी बन गया, जो पहला [[पूर्वी स्लाव लोग|पूर्वी स्लाव]] राज्य था। 1240 में मंगोल आक्रमणों के दौरान पूरी तरह से नष्ट हो गया, शहर भविष्य में कई शताब्दियों तक अधिकांशत: प्रभावहीन रहा। यह अपने शक्तिशाली पड़ोसियों, पहले लिथुआनिया, फिर पोलैंड और अंततः [[रूसी साम्राज्य|रूस]] द्वारा नियंत्रित क्षेत्रों के बाहरी इलाके में सीमांत महत्व की एक प्रांतीय राजधानी रहा। 19वीं सदी के अंत में रूसी साम्राज्य की [[औद्योगिक क्रांति]] के दौरान यह शहर फिर से समृद्ध हुआ। 1918 में, यूक्रेनी पीपुल्स रिपब्लिक द्वारा [[रूसी सोवियत संघात्मक समाजवादी गणराज्य|सोवियत रूस]] से स्वतंत्रता की घोषणा के बाद, कीव इसकी राजधानी बन गया। 1921 के बाद से, कीव सोवियत यूक्रेन का एक शहर था, जिसे [[लाल सेना]] द्वारा घोषित किया गया था, और 1934 से, कीव इसकी राजधानी थी। [[महान देशभक्तिपूर्ण युद्ध (द्वितीय विश्वयुद्ध)|द्वितीय विश्व युद्ध के]] दौरान शहर लगभग पूरी तरह से बर्बाद हो गया था, लेकिन युद्ध के बाद के वर्षों में जल्द ही फिर से ठीक हो गया और [[सोवियत संघ]] का तीसरा सबसे बड़ा शहर बना रहा।1991 में [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के पतन]] और यूक्रेनी स्वतंत्रता के बाद, कीव यूक्रेन की राजधानी बना रहा और देश के अन्य क्षेत्रों से जातीय यूक्रेनी प्रवासियों की लगातार आमद का अनुभव किया।<ref name="History of Ukraine">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT481|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|publisher=University of Toronto Press|year=2010|isbn=978-1-4426-9879-6|edition=2nd, Revised|page=481}}</ref> देश के [[बाज़ार अर्थव्यवस्था|बाजार अर्थव्यवस्था]] और [[प्रतिनिधिक लोकतंत्र|चुनावी लोकतंत्र]] में परिवर्तन के दौरान, कीव यूक्रेन का सबसे बड़ा और सबसे धनी शहर बना हुआ है। सोवियत के पतन के बाद इसका शस्त्र-आश्रित औद्योगिक उत्पादन गिर गया, विज्ञान और [[प्रौद्योगिकी]] पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा, लेकिन सेवाओं और [[वित्त]] जैसे अर्थव्यवस्था के नए क्षेत्रों ने वेतन और आधारभूत संरचना में निवेश से कीव विकसित होता रहा, साथ ही [[आवास]] और शहरी विकास के लिए निरंतर वित्त पोषण प्रदान किया। कीव यूक्रेन के सबसे [[पश्चिमी विश्व|पश्चिमी समर्थक]] क्षेत्र के रूप में उभरा; यहाँ चुनाव के दौरान यूरोपीय संघ के साथ कड़े एकीकरण की वकालत करने वाली पार्टियों का बोलबाला रहा है।<ref name="radiosvoboda.org">{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/24756059.html|title=Виборчі комісії фіксують перемогу опозиційних кандидатів у Києві|website=www.radiosvoboda.org}}</ref><ref name="Битва за Київ">{{Cite news|url=http://kontrakty.ua/article/59790|date=19 March 2013|access-date=19 August 2013|agency=Kontrakty|language=uk|script-title=uk:Битва за Київ: чому посада мера вже не потрібна Кличку і чи будуть вибори взагалі|archive-date=24 अगस्त 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824001327/http://kontrakty.ua/article/59790|url-status=dead}}</ref> ==नामकरण == [[चित्र:Kyiv episcopate (16457821).jpg|अंगूठाकार| ''पोलैंड और हंगरी के सेबस्टियन मुंस्टर के मानचित्र का'' विवरण, 1552, जिसमें कीव को "क्यूइया एपेटस" लेबल दिखाया गया है ({{langx|la|Kyovia episcopatus|italic=off}} &#x27; <span>कीव उपनिषद</span> &#x27; [[श्रेणी:Articles containing Latin-language text]] )]] यूक्रेनी नाम {{langx|uk|Ки́їв|}} है, यूक्रेनी [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक वर्णमाला]] में लिखा गया है, और आमतौर पर लैटिन अक्षरों (या रोमनकृत ) में Kyiv के रूप में लिखा जाता है।20वीं सदी की शुरुआत में वर्णमाला के मानकीकरण से पहले, नाम की वर्तनी {{Lang|uk|Кыѣвъ}}, {{Lang|uk|Киѣвъ}}, or {{Lang|uk|Кіѣвъ}} भी थी, अब-अप्रचलित अक्षर यात के साथ। 14 वीं और 15 वीं शताब्दी से पुरानी यूक्रेनी वर्तनी नाममात्र *Києвъ थी, लेकिन विभिन्न सत्यापित वर्तनी में кїєва ( जीन। ), вь और иев (ac . ), кїєво या кїєвом ( ins. ), києвє, Кіеве, вѣ, вѣ, вѣ या иѣве ( loc. ) शामिल हैं।<ref>{{Cite book|title=Slovnyk staroukraïnsʹkoï movy XIV–XV st.|publisher=Naukova Dumka|year=1977|editor-last=Humetsʹka|editor-first=L. L.|volume=1|location=Kyiv|pages=474|trans-title=Dictionary of the Old Ukrainian language of the 14th and 15th c.}}</ref>यह नाम ओल्ड ईस्ट स्लाविक Kyjevŭ ( Kыѥвъ) से निकला है। लॉरेंटियन कोडेक्स और नोवगोरोड क्रॉनिकल जैसे पुराने पूर्व स्लाव इतिहास ने वर्तनी Києвъ, Къıєвъ, या Кїєвъ का इस्तेमाल किया।<ref>[http://litopys.org.ua/lavrlet/lavr25.htm Lavretian Chronicle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118004304/http://litopys.org.ua/lavrlet/lavr25.htm|date=18 January 2008}} and [http://litopys.org.ua/novglet/novg23.htm Novgorod Chronicles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200802215430/http://litopys.org.ua/novglet/novg24.htm|date=2 August 2020}}: [http://litopys.org.ua/novglet/novg24.htm "''В лЂто 6743. Не хотя исперва оканныи, всепагубныи диаволъ роду человЂческому добра, въздвиже крамолу межи рускыми князи да быша человЂци не жили мирно: о том бо ся злыи радуется кровопролитью крестияньскому. Поиде князь Володимиръ Рюриковиць с '''кыяны''' и Данило Романович с галицаны на Михаила /л.158./ Всеволодица Чермного къ Чернигову, а Изяславъ побЂжа в Половци; и много воева около Чернигова и посадъ пожьже, а Михаилъ выступи ис Чернигова; и много пустошивъ около Чернигова, поиде опять; и Михаилъ створивъ прелесть на ДанилЂ и много би галицанъ и бещисла, Данила же едва уиде; а Володимиръ пришедши опять, сЂде въ '''КиевЂ'''. И не ту бысть того до сыти зла, нь прииде Изяславъ с погаными Половци в силЂ тяжьцЂ и Михаилъ с черниговци под '''Киевъ''', и взяша '''Кыевъ'''; а Володимера и княгыню его изымаша Половци, поведоша в землю свою, и много зла сътвориша '''кияномъ'''; а Михаилъ сЂде в ГалицЂ, а Изяславъ в '''КиевЂ'''; и опять пустиша Володимира Половци на искупЂ и жену его, и на НЂмцЂх имаша искупъ князи. 'В лЂто 6744 &#x5B;1236''&#x5D;. Поиде князь Ярославъ из Новаграда къ '''Киеву''' на столъ, понявши съ собою новгородцовъ болших муж: Судимира въ СлавнЂ, Якима Влунковица, Костя Вячеслалича, а новоторжець 100 муж; а в НовЂградЂ посади сына своего Александра; и, пришедши, сЂде в '''КиевЂ''' на столЂ; и державъ новгородцовъ и новоторжанъ одину недЂлю и, одаривъ, отпусти прочь; и приидоша вси здрави. Того же лЂта пришедше безбожныи Татарове, плениша всю землю Болгарьскую А и град их Великыи взяша, исЂкоша вся и жены и дЂти''" and others.'']</ref> यह सबसे अधिक संभावना है कि प्रोटो-स्लाविक नाम ''* किजेव गोर्डो'' (शाब्दिक रूप से, "की का महल"), से लिया गया है और यह शहर के प्रसिद्ध नामांकित संस्थापक ( {{langx|uk|Кий}} Кий ), {{langx|ru|Кий}} ) से जुड़ा है।''कीव'' (''Kyiv)'' शहर के लिए रोमनकृत आधिकारिक यूक्रेनी नाम है,<ref name="collins">{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kiev|title=Kiev|website=Collins English Dictionary|publisher=HarperCollins|language=en|access-date=14 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Kiev|title=Kiev|website=Merriam-Webster.com Dictionary|publisher=Merriam-Webster|language=en|access-date=14 November 2020}}</ref> और इसका उपयोग विधायी और आधिकारिक कृत्यों के लिए किया जाता है।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.uazone.net/Kiev_Kyiv.html|title=Kiev?, Kyiv?! Which is right?|last=Ukrainian Commission for Legal Terminology|publisher=UA Zone|access-date=15 March 2011}}</ref> ''कीव (Kyiv)'' शहर का पारंपरिक अंग्रेजी नाम है,<ref name="collins" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lexico.com/definition/kiev|title=Kiev|website=Oxford Dictionary on Lexico.com|language=en|access-date=14 November 2020|archive-date=12 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112023014/https://www.lexico.com/definition/kiev|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/kiev|title=Kiev|website=Longman Dictionary of Contemporary English Online|publisher=Pearson English Language Teaching|access-date=14 November 2020}}</ref> लेकिन रूसी नाम से इसकी ऐतिहासिक व्युत्पत्ति के कारण, [[रूस-यूक्रेनी युद्ध]] के फैलने के बाद ''कीव'' कई पश्चिमी मीडिया में बदनाम हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/kyiv-not-kiev-why-spelling-matters-in-ukraines-quest-for-an-independent-identity/|title=Kyiv not Kiev: Why spelling matters in Ukraine's quest for an independent identity|date=21 Oct 2019|publisher=[[The Atlantic Council]]}}</ref>इतिहास में इस शहर को विभिन्न नामों से जाना जाता था। [[नॉर्वे|नॉर्स]] कथाओं में यह Kænugarðr था या Kœnugarðr,<ref>{{Cite journal|last=Voĭtovych|first=L. V.|date=30 June 2015|title=Hol'mgard: De pravyly Rus'ki kni͡azi Svi͡atoslav Ihorevych, Volodymyr Svi͡atosalvych ta I͡aroslav Volodymyrovych?|trans-title=Holmgard: where ruled the Rus Kniazes Sviatoslav Ihorevych, Volodymyr Sviatoslavych, and Yaroslav Volodymyrovych?|url=https://dlib.eastview.com/browse/doc/45217859|journal=Ukraïnsʹkyĭ istorychnyĭ zhurnal|issue=3|pages=40, 51|via=East View On Demand}}</ref> अर्थात ''कीवंस का शहर",<ref name=":3">{{Cite book|title=Etymolohichno-semantychnyĭ slovnyk Ukraïnsʹkoï movy|last=Ohienko|first=Ivan|publisher=Society of Volyn|year=1982|volume=2|location=Winnipeg, MB|pages=211–12|author-link=Ilarion Ohienko}}</ref> जो आधुनिक आइसलैंडिक {{langx|is|Kænugarður}} में अभी भी उपयोग में है'' । शायद शहर का नाम रखने वाली सबसे पुरानी मूल पांडुलिपि कीवान पत्र है, जिसे शहर के यहूदी समुदाय के प्रतिनिधियों द्वारा लगभग 930 ई. में {{langx|he|קייוב׳}} लिखा गया था।<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/7574224|title=Khazarian Hebrew documents of the tenth century|last=गॉल्ब|first=नॉर्मन|last2=प्रित्सैक|first2=ओमेलहान|date=1982|publisher=कॉर्नेल विश्वविद्यालय प्रेस|isbn=0-8014-1221-8|location=ईथाका|oclc=7574224}}</ref> एक लंबे इतिहास वाले एक प्रमुख शहर के रूप में, इसके अंग्रेजी नाम का क्रमिक विकास होता रहा। प्रारंभिक अंग्रेजी स्रोतों ने इस शब्द को ''Kiou'', ''Kiow'', ''Kiew'', ''Kiovia'' के रूप में लिखा है। क्षेत्र के सबसे पुराने अंग्रेजी मानचित्रों में से एक पर, रूस {{lang|la|Russiae, Moscoviae et Tartariae|italic=yes}}, जो [[अब्राहम ओरटेलियस|ऑर्टेलियस]] (लंदन, 1570) द्वारा प्रकाशित हुआ था, शहर के नाम की वर्तनी ''कीउ'' (''Kiiow)'' है। गिलाउम डी ब्यूप्लान द्वारा 1650 के नक्शे पर, शहर का नाम ''किओव'' है, और इस क्षेत्र का नाम ''क्लोविया'' ''Kÿowia''.रखा गया था। जोसेफ मार्शल (लंदन, 1772) द्वारा ''ट्रेवल्स'' पुस्तक में, शहर को ''किओविया'' (''Kiovia)'' कहा जाता है।<ref name="Marshall">{{Cite book|title=Travels through Germany, Russia, and Poland in the years 1769 and 1770.|url=https://archive.org/details/travelsthroughge0000mars|last=मार्शल|first=जोसेफ, fl.1770|publisher=अर्नो प्रेस|year=1971|isbn=0-405-02763-X|location=न्यूयॉर्क|lccn=77135821|orig-year=1772}}</ref>अंग्रेजी में, ''कीव'' 1804 की शुरुआत में जॉन कैरी के "यूरोप का नया नक्शा, नवीनतम अधिकारियों से" और मैरी होल्डरनेस के 1823 के यात्रा वृतांत ''न्यू रूस: जर्नी फ्रॉम रीगा टू द क्रीमिया में कीव के माध्यम से'' मुद्रन में दिखाई दिया।<ref name="Holderness">{{Cite book|title=Journey from Riga to the Crimea, with some account of the manners and customs of the colonists of new Russia.|last=Holderness|first=Mary|publisher=Sherwood, Jones and co.|year=1823|location=London|page=316|lccn=04024846|oclc=5073195}}</ref> ''[[ऑक्सफोर्ड इंग्लिश डिक्शनरी]]'' ने 1883 में प्रकाशित एक उद्धरण में ''कीव'' (''Kiev)'' और 2018 में काईव (''Kyiv)'' को शामिल किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.oed.com/view/Entry/90670?rskey=NBEvyD&result=1&isAdvanced=true|title=I, n.1|date=September 2019|website=OED Online|publisher=Oxford University Press|access-date=22 November 2019|quote=2017 ''Thai News Service'' (Nexis) 21 Apr. Kyiv filed a lawsuit against Russia at the ICJ for intervening militarily.}}</ref>नाम का यूक्रेनी संस्करण, ''काईव (Kyiw)'', 1883 में प्रकाशित पोलैंड साम्राज्य के भौगोलिक शब्दकोश के खंड 4 में दिखाई देता है।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=p2cYAQAAIAAJ&dq=kyiw&pg=PA61|title=Slownik geograficzny Krolestwa Polskiego i innych krajow slowianskich|date=1883|publisher=Druk „Wieku” Nowy Świat}}</ref>[[File:1804ம் ஆண்டு நில வரைபடத்தில் கீவ்.jpg|अंगूठाकार| जॉन कैरी, लंदन, 1808 द्वारा ''न्यू यूनिवर्सल एटलस'' का एक टुकड़ा। यह शहर पूर्व पोलिश (बाएं) और [[रूसी साम्राज्य|रूसी]] (दाएं) प्रभाव क्षेत्रों के बीच की सीमा रेखा पर स्थित था, जिसका नाम कीव के रूप में प्रस्तुत किया गया था।]] यूक्रेन के 1991 में [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ से अलग]] होने के बाद, यूक्रेनी सरकार ने अक्टूबर 1995 में विधायी और आधिकारिक कृत्यों के लिए लैटिन वर्णमाला में भौगोलिक नामों के लिप्यंतरण के लिए राष्ट्रीय नियम पेश किए,<ref name=":1"/> जिसके अनुसार यूक्रेनी नाम {{lang|uk|Київ}} को (''Kyiv)'' ''कीव'' के रूप में रोमनकृत है। ये नियम स्थान के नाम और पते के साथ-साथ पासपोर्ट में व्यक्तिगत नाम, सड़क के संकेत आदि के लिए लागू होते हैं। 2018 में, यूक्रेनी विदेश मंत्रालय ने "पुराने, सोवियत-युग" स्थान-नामों के स्थान पर, देशों और संगठनों द्वारा आधिकारिक यूक्रेनी वर्तनी के उपयोग को बढ़ावा देने के लिए #CorrectUA, नामक एक ऑनलाइन अभियान शुरू किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/2808601-the-economist-starts-using-kyiv-instead-of-kiev.html|title=The Economist starts using Kyiv instead of Kiev|date=30 October 2019|agency=Ukrinform}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.ua/en/page/open/id/5418|title=CorrectUA|website=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|archive-url=https://web.archive.org/web/20191124043651/https://mfa.gov.ua/en/page/open/id/5418|archive-date=24 November 2019|access-date=22 November 2019}}</ref>अंग्रेजी भाषा के स्रोतों में उपयोग किए जाने वाले वैकल्पिक रोमानीकरण में (''Kyïv)'' क्यूव '','' (ग्रंथ सूची सूचीकरण में प्रयुक्त [[एऍलए-ऍलसी रोमनाइजेशन|एएलए-एलसी रोमानीकरण]] के अनुसार), (''Kyjiv)'' ''काजीव'' (भाषाविज्ञान में प्रयुक्त विद्वानों के लिप्यंतरण), और (''Kyyiv)'' कीव (1965 ''बीजीएन'' /पीसीजीएन लिप्यंतरण मानक) शामिल हैं।अमेरिकी मीडिया संगठन एनपीआर ने जनवरी 2022 में स्थानीय आबादी के इतिहास और पहचान के पक्ष में, यूक्रेनी के ज्यादा समान (''Kyiv) काईव'' के ऑन-एयर उच्चारण को अपनाया।<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2022/01/25/1075357281/how-do-you-pronounce-kyiv|title=Kyiv or Kiev? Why people disagree about how to pronounce the Ukrainian capital's name|last=Socolovsky|first=Jerome|date=25 January 2022|work=NPR|access-date=26 January 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/01/25/world/europe/kyiv-pronunciation.html|title=How Do You Say Kyiv? It Can Be Hard for English Speakers.|last=Victor|first=Daniel|date=25 January 2022|work=The New York Times|access-date=26 January 2022|last2=Zraick|first2=Karen|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == इतिहास == कीव के क्षेत्र में पहले ज्ञात मानव वहां पुरापाषाण काल ([[पाषाण युग]]) के बाद के काल में रहते थे।<ref name="use">[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kyiv] at [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]</ref> [[कांस्य युग]] के दौरान कीव के आसपास की आबादी तथाकथित ट्रिपिलियन संस्कृति का हिस्सा बन गई, जैसा कि क्षेत्र में मिली उस संस्कृति की कलाकृतियों से स्पष्ट है।<ref>[http://leksika.com.ua/13290305/ure/kiyiv Kiev] in the [[Ukrainian Soviet Encyclopedia]]: "Населення періоду мідного віку на тер. </ref> प्रारंभिक [[लौह युग]] के दौरान कुछ जनजातियाँ कीव के आसपास बस गईं जो भूमि की खेती, खेती और [[स्किथी लोग|सीथियन]] और उत्तरी काला सागर तट के प्राचीन राज्यों के साथ व्यापार करती थीं।<ref name="use" /> दूसरी से चौथी शताब्दी के रोमन सिक्कों की खोज से पता चलता है कि [[रोमन साम्राज्य]] के पूर्वी प्रांतों के साथ व्यापारिक संबंध थे।<ref name="use" /> ज़रुबिंट्सी संस्कृति के लोगों को प्राचीन स्लावों का प्रत्यक्ष पूर्वज माना जाता है जिन्होंने बाद में कीव की स्थापना की।<ref name="use" /> कीव के आसपास के क्षेत्र के उल्लेखनीय पुरातत्त्वविदों में विकेंटी ख्वॉयका शामिल हैं।शहर की स्थापना के समय विद्वानों ने बहस जारी रखी: पारंपरिक स्थापना तिथि 482 ईस्वी है, इसलिए शहर ने 1982 में अपनी 1,500 वीं वर्षगांठ मनाई। पुरातत्व संबंधी आंकड़े छठी या सातवीं शताब्दी में एक स्थापना का संकेत देते हैं,<ref name="eob">"[https://www.britannica.com/place/Kyiv Kyiv]", [[ब्रिटैनिका विश्वकोष|ब्रिटानिका ज्ञानकोष]]। </ref><ref>[[Petro Tolochko]], Glib Ivakin, Yaroslava Vermenych. </ref> कुछ शोधकर्ताओं ने इसका स्थापनाकाल 9वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में पाया है।<ref>Rabinovich GA From the history of urban settlements in the eastern Slavs. </ref>[[चित्र:Kyi,_Czech,_Khoryv_and_Lubed_in_der_Radziwiłłchronik.jpg|अंगूठाकार| रैडज़िविल क्रॉनिकल में पौराणिक की, शेक, खोरीव और लाइबिड]] शहर की उत्पत्ति के कई पौराणिक कहानियाँ हैं। एक कहानी स्लाव जनजाति (पूर्वी पोलन) के सदस्यों के बारे में बताती है, जिसमें भाइयों क्यी (सबसे बड़े, जिनके नाम पर शहर का नाम रखा गया था) श्केक और खोरिव, और उनकी बहन लाइबिड हैं जिन्होंने शहर की स्थापना की ( ''प्राथमिक क्रॉनिकल'' देखें)।<ref name="use"/> एक अन्य किंवदंती में कहा गया है कि सेंट एंड्रयू पहली शताब्दी में इस क्षेत्र से गुजरे थे। जहां अब शहर है, उन्होंने एक क्रॉस बनाया, जहां बाद में एक [[गिरिजाघर]] बनाया गया था। [[मध्ययुग|मध्य युग]] के बाद से सेंट माइकल की एक छवि ने शहर के साथ-साथ डची का भी प्रतिनिधित्व किया है।[[चित्र:Pál_Vágó_(1853-1928)_painter_The_Hungarian_at_Kiev_(1896-99).jpg|दाएँ|अंगूठाकार| 830 में रूस के खगनाते के समय में कीव में हंगेरियाई लोग।]] उस समय से संबंधित बहुत कम ऐतिहासिक साक्ष्य हैं जब शहर की स्थापना हुई थी। 6 वीं शताब्दी से इस क्षेत्र में बिखरी हुई [[स्लाव लोग|स्लाव]] बस्तियों का अस्तित्व था, लेकिन यह स्पष्ट नहीं है कि उनमें से कोई बाद में शहर में विकसित हुआ या नहीं। टॉलेमी दुनिया के नक्शे पर बोरीस्थनीज की मध्य-धारा के साथ संकेतित कई बस्तियां हैं, जिनमें से अज़ागेरियम है, जिसे कुछ इतिहासकार कीव के पूर्ववर्ती मानते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books/about/%D0%A0%D0%B8%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D0%B8%D0%B5%D0%B2.html?id=YWg2ywEACAAJ|title=Римский Киев: или Castrum Azagarium на Киево-Подоле|last=Ерофалов-Пилипчак|first=Борис|date=22 फरवरी 2019|publisher=A+C|via=गूगल पुस्तकें}}</ref>हालांकि, अलेक्जेंडर मैकबीन ''के प्राचीन भूगोल के 1773 के शब्दकोश के'' अनुसार, यह समझौता आधुनिक शहर चेरनोबिल से मेल खाता है। अज़ागरियम के ठीक दक्षिण में, एक और बस्ती है, अमाडोका, जिसे अमादोसी लोगों की राजधानी के रूप में माना जाता है<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=eMUBAAAAYAAJ&pg=PA29&lpg=PA29&dq=Amadoca&source=bl&ots=IlQ3FheTTw&sig=ACfU3U0CbJwExMEZ01bbTNgNHIofesupoQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiz0fCGkYjqAhU5RDABHRzPB90Q6AEwEHoECAoQAQ#v=onepage&q=Amadoca&f=false|title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane|last=Hazlitt|first=William|date=22 February 1851|publisher=Whittaker|via=Google Books}}</ref> जो पश्चिम में अमाडोका के दलदल और पूर्व में अमाडोका पहाड़ों के बीच के क्षेत्र में रहते हैं।इतिहास में उल्लेखित कीव का एक अन्य नाम, जिसकी उत्पत्ति पूरी तरह से स्पष्ट नहीं है, संबत है, जिसका स्पष्ट रूप से खजर [[ख़ज़र लोग|साम्राज्य]] से कुछ लेना-देना है। द ''प्राइमरी क्रॉनिकल'' का कहना है कि कीव के निवासियों ने आस्कॉल्ड को बताया, "''तीन भाई क्यी, श्केक और खोरीव थे।'' ''उन्होंने इस शहर की स्थापना की और मर गए, और अब हम रह रहे हैं और उनके रिश्तेदारों खजरों को कर दे रहे हैं''"। अपनी पुस्तक डी एडमिनिस्ट्रांडो इम्पीरियो में, कॉन्स्टेंटाइन पोर्फिरोजेनिटस ने छोटे-कार्गो नावों के एक कारवां का उल्लेख किया है जो सालाना इकट्ठा होते हैं, और लिखते हैं, "वे नीपर नदी के नीचे आते हैं और कीव (किओवा) के मजबूत बिंदु पर इकट्ठा होते हैं, जिसे संबात भी कहा जाता है"।<ref>Sigfús Blöndal. </ref>कम से कम तीन अरबी भाषी 10वीं शताब्दी के भूगोलवेत्ता जिन्होंने इस क्षेत्र की यात्रा की, ज़ांबाट शहर का उल्लेख रूस के मुख्य शहर के रूप में किया। उनमें से अहमद इब्न रुस्तह, [[अबू सईद गर्देजी|अबू सईद गरदेज़ी]] और हुदुद अल-आलम के लेखक हैं। उन लेखकों के ग्रंथों की खोज रूसी प्राच्यविद् अलेक्जेंडर तुमांस्की ने की थी। संबत की व्युत्पत्ति का तर्क कई इतिहासकारों द्वारा दिया गया है, जिनमें [[:ru:Ильинский, Григорий Андреевич|ग्रिगोरी]] इलिन्स्की, [[निकोलाई करमज़िन|निकोले]] करमज़िन, जान पोटोकी, [[:ru:Ламбин, Николай Петрович|निकोले लैम्बिन]], जोआचिम लेलेवेल, गुसब्रांडुर विगफसन शामिल हैं । इतिहासकार जूलियस ब्रुत्स्कस ने अपने काम "द खजर ओरिजिन ऑफ एंशिएंट कीव" में परिकल्पना की है कि संबत और कीव दोनों क्रमशः खजर मूल के हैं जिसका अर्थ है "पहाड़ी किला" और "निचला समझौता"। ब्रुत्ज़्कुस का दावा है कि संबत कीव नहीं है, बल्कि वाइसहोरोड (हाई सिटी) है जो पास में स्थित है।प्राथमिक कथाएँ (प्राइमरी क्रॉनिकल्स) बताती हैं कि 9वीं या 10वीं शताब्दी की शुरुआत के दौरान किसी समय आस्कोल्ड और डिर, जो वाइकिंग या वारंगियन वंश के हो सकते थे, ने कीव में शासन किया। 882 में नोवगोरोड के ओलेग द्वारा उनकी हत्या कर दी गई थी, लेकिन कुछ इतिहासकार, जैसे ओमेलजन प्रित्सक और कॉन्स्टेंटाइन जुकरमैन, विवाद करते हैं कि खजर शासन 920 के दशक के अंत तक जारी रहा (उल्लेखनीय ऐतिहासिक दस्तावेजों में कीवान पत्र और शेचटर पत्र हैं)।अन्य इतिहासकारों का मानान है कि कुछ [[ख़ज़र लोग|खजर]] जनजातियों के साथ कार्पेथियन बेसिन में प्रवास करने से पहले, मग्यार जनजातियों ने 840 और 878 के बीच इस शहर पर शासन किया। प्राथमिक कथाओं में हंगरी लोगों के कीव से आगे जाने का भी उल्लेख है। आज भी कीव में एक जगह मौजूद है जिसे " [[:ru:Угорское урочище|उहोर्स्के यूरोचिश]] " (हंगेरियाई स्थान) के नाम से जाना जाता है,<ref>[https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200613215705/https://pechersk.kyivcity.gov.ua/content/mennyu-1.html |date=13 जून 2020 }}.</ref> जिसे आस्कोल्ड्स ग्रेव के नाम से जाना जाता है।[[चित्र:Lebedev_baptism.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| ''कीवीयों का [[बपतिस्मा]], क्लावडी लेबेदेवी की'' एक चित्रकारी।]] कीव शहर वरंगियन और यूनानियों के बीच व्यापार मार्ग पर खड़ा था। 968 में खानाबदोश पेचनेग्स ने हमला किया और फिर शहर को घेर लिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs|title=The Pechenegs|last=Lowe|first=Steven|last2=Ryaboy|first2=Dmitriy V.|archive-url=https://web.archive.org/web/20091027115640/http://www.geocities.com/egfroth1/Pechenegs|archive-date=27 October 2009|access-date=27 October 2009}}</ref> 1000 ईस्वी तक शहर की आबादी 45,000 थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-fm0wWa_L80C&pg=PA10|title=The Making of Urban Europe, 1000–1994|last=Paul M. HOHENBERG|last2=Lynn Hollen Lees|last3=Paul M Hohenberg|publisher=Harvard University Press|year=2009|isbn=978-0-674-03873-8|page=10}}</ref>मार्च 1169 में, व्लादिमीर- सुज़ाल के ग्रैंड प्रिंस एंड्री बोगोलीबुस्की ने पुराने शहर और राजकुमार के हॉल को खंडहर में छोड़कर कीव को बर्खास्त कर दिया।<ref>{{Cite book|url=http://shron.chtyvo.org.ua/Plokhii_Serhii/The_Origins_of_the_Slavic_Nations_Premodern_Identities_in_Russia_Ukraine_and_Belarus__en.pdf|title=The Origins of the Slavic Nations|last=Plokhy|first=Serhii|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=9780521864039|page=42|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329135435/http://shron.chtyvo.org.ua/Plokhii_Serhii/The_Origins_of_the_Slavic_Nations_Premodern_Identities_in_Russia_Ukraine_and_Belarus__en.pdf|archive-date=29 March 2017}}</ref><ref>{{Cite book|title=Treasure of the Land of Darkness: The Fur Trade and Its Significance for Medieval Russia|last=Martin|first=Janet L. B.|publisher=Cambridge University Press|year=2004|isbn=9780521548113|location=Cambridge, England|page=127|doi=10.1017/CBO9780511523199|orig-year=1986}}</ref> उन्होंने धार्मिक कलाकृति के कई टुकड़े - ''व्लादिमीर आइकन के थियोटोकोस'' सहित - पास के विशोरोड से लिए।<ref>Janet Martin, ''Medieval Russia:980–1584'', (Cambridge University Press, 1996), 100.</ref> 1203 में, राजकुमार रुरिक रोस्टिस्लाविच और उनके किपचक सहयोगियों ने कीव पर कब्जा कर लिया और जला दिया। 1230 के दशक में, विभिन्न रूसी राजकुमारों द्वारा शहर को कई बार घेर लिया गया और तबाह कर दिया गया। शहर इन हमलों से उबर नहीं पाया था, जब 1240 में, [[बातु ख़ान|बाटू खान]] के नेतृत्व में रूस के मंगोल आक्रमण ने कीव के विनाश को पूरा किया।<ref>[https://web.archive.org/web/20110427075859/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html The Destruction of Kiev], University of Toronto Research Repository</ref>इन घटनाओं का शहर के भविष्य और पूर्वी स्लाव सभ्यता पर गहरा प्रभाव पड़ा। बोगोलीबुस्की की लूट से पहले, कीव की दुनिया के सबसे बड़े शहरों में से एक के रूप में प्रतिष्ठा थी, जिसकी आबादी 12 वीं शताब्दी की शुरुआत में 100,000 से अधिक थी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mRE9AAAAIAAJ&pg=PA38|title=Ukraine. A History. &#91;Illustr.&#93; (Repr.)|last=Orest Subtelny|publisher=CUP Archive|year=1989|page=38}}</ref>1320 के दशक की शुरुआत में, ग्रैंड ड्यूक गेडिमिनस के नेतृत्व में एक लिथुआनियाई सेना ने इरपेन नदी पर लड़ाई में कीव के स्टानिस्लाव के नेतृत्व में एक स्लाव सेना को हराया और शहर पर विजय प्राप्त की। [[तातार लोग|टाटर्स]], जिन्होंने कीव पर भी दावा किया, ने 1324-1325 में जवाबी कार्रवाई की, इसलिए जबकि कीव पर लिथुआनियाई राजकुमार का शासन था, उसे [[सुनहरा उर्दू|गोल्डन]] होर्डे को श्रद्धांजलि देनी पड़ी। अंत में, 1362 में ब्लू वाटर्स की लड़ाई के परिणामस्वरूप, लिथुआनिया के ग्रैंड ड्यूक, अल्गिरदास ने कीव और आसपास के क्षेत्रों को लिथुआनिया के ग्रैंड डची में शामिल किया।<ref>Jones, Michael (2000). </ref> 1482 में, क्रीमियन टाटर्स ने कीव के अधिकांश हिस्से को तहस नहस कर दिया और जला दिया।<ref>Jerzy Lukowski, W. H. Zawadzki (2006). </ref>[[चित्र:Старий_Київ.jpg|अंगूठाकार| कीव के शहर का 1686 का मानचित्र("किओविया")।]] 1569 ( ल्यूबेल्स्की संघ) के साथ, जब पोलिश-लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल की स्थापना हुई, कीव क्षेत्र ( पोडोलिया, वोल्हिनिया और पोडलाचिया ) की लिथुआनियाई-नियंत्रित भूमि को लिथुआनिया के ग्रैंड डची से राज्य के क्राउन में स्थानांतरित कर दिया गया। पोलैंड और कीव कीव वोइवोडीशिप की राजधानी बन गए <ref>Davies, Norman (1982). </ref> हादियाच की 1658 संधि ने पोलिश-लिथुआनियाई-रूथेनियन राष्ट्रमंडल के<ref>Magocsi, Paul Robert (1996). </ref> कीव को रूस के ग्रैंड डची की राजधानी बनने की परिकल्पना की थी, लेकिन संधि का यह प्रावधान कभी भी लागू नहीं हुआ।<ref>Т.Г. Таирова-Яковлева, Иван Выговский // Единорогъ. Материалы по военной истории Восточной Европы эпохи Средних веков и Раннего Нового времени, вып.1, М., 2009: ''Под влиянием польской общественности и сильного диктата Ватикана сейм в мае 1659 г. ''</ref>पेरेयास्लाव की 1654 की संधि के बाद से रूसी सैनिकों द्वारा कब्जा कर लिया गया, कीव 1667 से एंड्रसोवो के युद्धविराम के बाद [[रूसी त्सार-राज्य|रूस के साम्राज्य]] का हिस्सा बन गया और एक सीमा तक स्वायत्त भी बना रहा। कीव से संबंधित पोलिश-रूसी संधियों में से किसी की भी कभी पुष्टि नहीं की गई है।<ref>[[Eugeniusz Romer]], O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. </ref> [[रूसी साम्राज्य]] में, कीव एक प्राथमिक ईसाई केंद्र था, जो तीर्थयात्रियों को आकर्षित करता था, और साम्राज्य के कई सबसे महत्वपूर्ण धार्मिक आंकड़ों का पालना था, लेकिन 19वीं शताब्दी तक, शहर का व्यावसायिक महत्व मामूली रहा।[[चित्र:Pic_I_V_Ivasiuk_Mykola_Bohdan_Khmelnytskys_Entry_to_Kyiv.jpg|अंगूठाकार| पोलिश वर्चस्व के खिलाफ खमेलनित्सकी विद्रोह के बाद कीव में प्रवेश करने वाले कोसैक बोहदान खमेलनित्सकी । माइकोला-इवासिउक द्वारा चित्रकारी।]] 1834 में, रूसी सरकार ने सेंट व्लादिमीर विश्वविद्यालय की स्थापना की, जिसे अब यूक्रेनी कवि तारास शेवचेंको (1814-1861) के बाद कीव का तारास शेवचेंको राष्ट्रीय विश्वविद्यालय कहा जाता है। (शेवचेंको ने भूगोल विभाग के लिए एक क्षेत्र शोधकर्ता और संपादक के रूप में काम किया)। सेंट व्लादिमीर विश्वविद्यालय के चिकित्सा संकाय, सोवियत काल के दौरान 1919-1921 में एक स्वतंत्र संस्थान में अलग हो गए, 1995 में बोगोमोलेट्स नेशनल मेडिकल यूनिवर्सिटी बन गए।[[चित्र:Kiev_downtown.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| 19वीं सदी के अंत में कीव]] 19वीं शताब्दी के अंत में रूसी औद्योगिक क्रांति के दौरान, कीव [[रूसी साम्राज्य]] का एक महत्वपूर्ण व्यापार और परिवहन केंद्र बन गया, रेलवे और द्नीपर नदी पर चीनी और अनाज निर्यात में विशेषज्ञता हासिल की। 1900 तक, शहर 250,000 की आबादी वाला एक महत्वपूर्ण औद्योगिक केंद्र भी बन गया था। उस अवधि के स्थलों में रेलवे बुनियादी ढांचा, कई शैक्षिक और सांस्कृतिक सुविधाओं की नींव, और उल्लेखनीय स्थापत्य स्मारक (ज्यादातर व्यापारी-उन्मुख) शामिल हैं। 1892 में, रूसी साम्राज्य की पहली इलेक्ट्रिक ट्राम लाइन कीव (दुनिया में तीसरी) में चलने लगी।कीव 19वीं सदी के अंत में [[रूसी साम्राज्य]] में [[औद्योगिक क्रांति]] के दौरान समृद्ध हुआ, जब यह साम्राज्य का तीसरा सबसे महत्वपूर्ण शहर और इसके दक्षिण-पश्चिम में वाणिज्य का प्रमुख केंद्र बन गया। [[रूसी क्रांति|1917 की रूसी क्रांति]] के बाद की अशांत अवधि में, कीव एक के बाद आए कई यूक्रेनी राज्यों की राजधानी बना और कई संघर्षों के बीच में फंस गया: [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]], जिसके दौरान जर्मन सैनिकों ने 2 मार्च 1918 से नवंबर 1918 तक इस पर कब्जा कर लिया, [[रूसी गृहयुद्ध|रूसी नागरिक 1917]] से 1922 का युद्ध और 1919-1921 का पोलिश-सोवियत युद्ध। 1919 के अंतिम तीन महीनों के दौरान, कीव पर रुक-रुक कर श्वेत सेना का नियंत्रण रहा। 1918 के अंत से अगस्त 1920 तक कीव ने सोलह बार हाथ बदले।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/walkingsincedayb0000ekst|title=Walking Since Daybreak|last=Eksteins|first=Modris|publisher=[[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin]]|year=1999|isbn=0-618-08231-X|page=[https://archive.org/details/walkingsincedayb0000ekst/page/87 87]|url-access=registration}}</ref>[[File:Kiev_Radyanskaya_pl_approx1930.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| 1930 में कीव के परिषद कक्ष]] 1921 से 1991 तक, शहर यूक्रेनी सोवियत समाजवादी गणराज्य का हिस्सा बना, जो 1922 में [[सोवियत संघ]] का एक संस्थापक गणराज्य बन गया। [[विश्वयुद्धों के मध्य की अवधि|युद्ध के बीच की अवधि]] के दौरान सोवियत यूक्रेन में हुई प्रमुख घटनाओं ने कीव को प्रभावित किया: 1920 के उक्रेनीकरण के साथ-साथ ग्रामीण [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|उक्रेनोफोन]] आबादी के प्रवास ने रूसोफोन शहर को यूक्रेनी-भाषी बना दिया और शहर में यूक्रेनी सांस्कृतिक जीवन के विकास को बढ़ावा दिया; 1920 के दशक के उत्तरार्ध में शुरू हुए सोवियत औद्योगीकरण ने शहर को एक प्रमुख औद्योगिक, तकनीकी और वैज्ञानिक केंद्र में बदल दिया, जो वाणिज्य और धर्म का एक पूर्व केंद्र था; 1932-1933 महान अकाल ने प्रवासी आबादी के उस हिस्से को तबाह कर दिया जो राशन कार्ड के लिए पंजीकृत नहीं थे; और [[जोसेफ़ स्टालिन|जोसफ स्टालिन]] के 1937-1938 के [[महान शुद्धिकरण]] ने शहर के बुद्धिजीवियों को लगभग समाप्त कर दिया<ref name="Brama">{{Cite web|url=http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html|title=The Great Purge under Stalin 1937–38|publisher=brama.com|access-date=14 January 2010|archive-date=24 जनवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100124123256/http://www.brama.com/ukraine/history/terror/index.html|url-status=dead}}</ref>1934 में, कीव सोवियत यूक्रेन की राजधानी बना। सोवियत औद्योगीकरण के वर्षों के दौरान शहर में फिर से उछाल आया क्योंकि इसकी आबादी तेजी से बढ़ी और कई औद्योगिक दिग्गज स्थापित हुए, जिनमें से कुछ आज भी मौजूद हैं।[[चित्र:Ruined_Kiev_in_WWII.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| [[महान देशभक्तिपूर्ण युद्ध (द्वितीय विश्वयुद्ध)|&nbsp;द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान कीव के खंडहर]] [[महान देशभक्तिपूर्ण युद्ध (द्वितीय विश्वयुद्ध)|द्वितीय विश्व युद्ध]] में, शहर को फिर से महत्वपूर्ण क्षति हुई, और [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]] ने 19 सितंबर 1941 से 6 नवंबर 1943 तक इस पर कब्जा कर लिया। 1941 में कीव के महान घेराव युद्ध में [[धुरी राष्ट्र|धुरी बलों]] ने 600,000 से अधिक सोवियत सैनिकों को मार डाला या कब्जा कर लिया। पकड़े गए अधिकांश लोग कभी जीवित नहीं लौटे।<ref>Daniel Goldhagen, ''Hitler's Willing Executioners'' (p. 290) – "2.8&nbsp;million young, healthy Soviet POWs" killed by the Germans, "mainly by starvation... in less than eight months" of 1941–42, before "the decimation of Soviet POWs... was stopped" and the Germans "began to use them as laborers".</ref> वेहरमाच के शहर पर कब्जा करने के कुछ ही समय बाद, एनकेवीडी अधिकारियों की एक टीम, जो छिपी हुई थी ने शहर की मुख्य सड़क, ख्रेशचैटिक पर अधिकांश इमारतों को [[डाइनामाइट]] से उडा दिया, जहां जर्मन सैन्य और नागरिक अधिकारियों ने अधिकांश इमारतों पर कब्जा कर लिया था; इमारतें दिनों तक जलती रहीं और 25,000 लोग बेघर हो गए।कथित तौर पर एनकेवीडी की कार्रवाइयों के जवाब में, जर्मनों ने उन सभी स्थानीय यहूदियों को घेर लिया, जो उन्हें मिल सकते थे, लगभग 34,000,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/babiyar.html|title=Babi Yar|date=2012|website=Jewish Virtual Library}}</ref> और 29 और 30 सितंबर 1941 को कीव के बाबी यार में उनका नरसंहार किया। इसके बाद के महीनों में, हजारों और लोगों को बाबी यार ले जाया गया जहां उन्हें गोली मार दी गई। यह अनुमान लगाया गया है कि द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान जर्मनों ने बाबी यार में विभिन्न जातीय समूहों के 100,000 से अधिक लोगों की हत्या कर दी थी, जिनमें ज्यादातर नागरिक थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.ushmm.org/wlc/article.php?lang=en&ModuleId=10005421|title=Kiev and Babi Yar|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=[[United States Holocaust Memorial Museum]]}}</ref>[[चित्र:Kiev_24.7.1990_Ukrainian_Flag.JPG|दाएँ|अंगूठाकार| 24 जुलाई 1990 को पहली बार कीव के सिटी हॉल के बाहर यूक्रेनी राष्ट्रीय ध्वज फहराया गया था।]] युद्ध के बाद के वर्षों में कीव आर्थिक रूप से ठीक होता गया और एक बार फिर सोवियत संघ का तीसरा सबसे महत्वपूर्ण शहर बन गया। 1986 में [[चेर्नोबिल परमाणु दुर्घटना|चेरनोबिल परमाणु ऊर्जा संयंत्र में विनाशकारी दुर्घटना]] शहर के उत्तर में केवल {{Convert|100|km|mi|abbr=on}} हुई। हालांकि, उस समय दक्षिण की ओर चल रही हवा ने अधिकांश रेडियोधर्मी मलबे को कीव से दूर उड़ा दिया।[[सोवियत संघ का इतिहास (१९८५-१९९१)|सोवियत संघ के पतन के]] दौरान यूक्रेनी संसद ने 24 अगस्त 1991 को शहर में यूक्रेन की स्वतंत्रता की घोषणा की घोषणा की । 2004-2005 में, ऑरेंज क्रांति के समर्थन में, शहर में उस समय तक सोवियत संघ के बाद के सबसे बड़े सार्वजनिक प्रदर्शन हुए। नवंबर 2013 से फरवरी 2014 तक, केंद्रीय कीव यूरोमैदान का प्राथमिक स्थान बन गया। == वातावरण == === भूगोल === [[चित्र:Kyiv,_Ukraine_ESA22370890_(cropped).jpeg|अंगूठाकार| एक कॉपरनिकस कार्यक्रम प्रहरी-2 कीव और [[नीपर]] की छवि]] भौगोलिक रूप से, कीव पोलेसिया वुडलैंड पारिस्थितिक क्षेत्र की सीमा पर स्थित है, जो यूरोपीय मिश्रित जंगल क्षेत्र का एक हिस्सा है, और पूर्वी यूरोपीय वन [[बायोम|स्टेपी बायोम]] है। हालांकि, शहर का अनूठा परिदृश्य इसे आसपास के क्षेत्र से अलग करता है। कीव पूरी तरह से कीव ओब्लास्ट से घिरा हुआ है।मूल रूप से पश्चिमी तट पर, आज कीव [[नीपर]] के दोनों किनारों पर स्थित है, जो शहर के बीच से [[काला सागर]] की ओर दक्षिण की ओर बहती है। शहर का पुराना और ऊँचा पश्चिमी भाग कई जंगली पहाड़ियों ( कीव हिल्स ) पर स्थित है, जिसमें खड्ड और छोटी नदियाँ हैं। कीव की भौगोलिक राहत ने पोडिल (निचला मतलब), पेचेर्सक (गुफाएं), और उज्विज़ (एक खड़ी सड़क, "वंश") जैसे इसके [[स्थान नामिकी|शीर्ष नामों]] में योगदान दिया। कीव, अपने मध्य-प्रवाह में नीपर के पश्चिमी तट से सटे बड़े नीपर अपलैंड का एक हिस्सा है, और जो शहर के उन्नयन परिवर्तन में योगदान देता है।शहर के भीतर नीपर नदी शहर की सीमा के भीतर [[उपनदी|सहायक नदियों]], द्वीपों और बंदरगाहों की एक शाखा प्रणाली बनाती है। यह शहर उत्तर में देसना नदी के मुहाने और कीव जलाशय और दक्षिण में कानिव जलाशय के करीब है। नीपर और डेसना दोनों नदियाँ कीव में [[दिक्चालन|नौगम्य]] हैं, हालाँकि जलाशय शिपिंग तालों द्वारा विनियमित और सर्दियों के फ़्रीज़-ओवर द्वारा सीमित हैं।कुल मिलाकर, कीव की सीमाओं के भीतर खुले पानी के 448 निकाय हैं, जिनमें स्वयं नीपर, इसके जलाशय और कई छोटी नदियाँ, दर्जनों झीलें और कृत्रिम रूप से बनाए गए तालाब शामिल हैं। वे 7949 हेक्टेयर पर स्थित हैं। इसके अतिरिक्त, शहर में 16 विकसित समुद्र तट (कुल 140 हेक्टेयर) और 35 निकट-जल मनोरंजन क्षेत्र (1,000 हेक्टेयर से अधिक का क्षेत्रफल) हैं। कई का उपयोग आनंद और मनोरंजन के लिए किया जाता है, हालांकि पानी के कुछ निकाय तैरने के लिए उपयुक्त नहीं हैं।<ref>{{Cite web|url=https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/|title=У Києві біля водойм відкрито 32 зони для відпочинку, з яких 12 – із можливістю купання|date=19 June 2020|website=kyivcity.gov.ua|publisher=Kyivcity.gov.ua|language=uk|access-date=12 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809002809/https://kyivcity.gov.ua/news/u_kiyevi_bilya_vodoym_vidkrito_32_zoni_dlya_vidpochinku_z_yakikh_12__iz_mozhlivistyu_kupannya/|archive-date=9 अगस्त 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2020/06/19/7256376/|title=У Кличка розповіли, де в Києві можна купатися, а де тільки засмагати. Список|date=19 June 2020|website=pravda.com.ua|publisher=Pravda.com.ua|language=uk|access-date=12 October 2020}}</ref>[[संयुक्त राष्ट्र]] 2011 के मूल्यांकन के अनुसार, कीव और उसके महानगरीय क्षेत्र में [[प्राकृतिक आपदा|प्राकृतिक आपदाओं]] का कोई जोखिम नहीं था। <ref name="UN Urban agglomerations types of natural risks">{{Cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls|title=Urban agglomerations with 750,000 inhabitants or more in 2011 and types of natural risks|date=April 2012|publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006152606/http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F23-City_Risk_Natural-Disasters.xls|archive-date=6 October 2014|access-date=1 September 2013}}</ref> === जलवायु === {{Weather box | location = कीव (1981–2010, अधिकतम 1881–वर्तमान) | width= auto | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 11.1 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.4 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 33.6 | Jun record high C = 35.0 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 39.3 | Sep record high C = 33.8 | Oct record high C = 28.0 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 14.7 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -0.9 | Feb high C = 0.0 | Mar high C = 5.6 | Apr high C = 14.0 | May high C = 20.7 | Jun high C = 23.5 | Jul high C = 25.6 | Aug high C = 24.9 | Sep high C = 19.0 | Oct high C = 12.5 | Nov high C = 4.9 | Dec high C = 0.0 | year high C = 12.5 | Jan mean C = −3.5 | Feb mean C = −3.0 | Mar mean C = 1.8 | Apr mean C = 9.3 | May mean C = 15.5 | Jun mean C = 18.5 | Jul mean C = 20.5 | Aug mean C = 19.7 | Sep mean C = 14.2 | Oct mean C = 8.4 | Nov mean C = 1.9 | Dec mean C = -2.3 | year mean C = 8.4 | Jan low C = -5.8 | Feb low C = -5.7 | Mar low C = -1.4 | Apr low C = 5.1 | May low C = 10.8 | Jun low C = 14.2 | Jul low C = 16.1 | Aug low C = 15.2 | Sep low C = 10.2 | Oct low C = 4.9 | Nov low C = 0.0 | Dec low C = -4.6 | year low C = 4.9 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -32.2 | Mar record low C = -24.9 | Apr record low C = -10.4 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 2.4 | Jul record low C = 5.8 | Aug record low C = 3.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -17.8 | Nov record low C = -21.9 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 36 | Feb precipitation mm = 39 | Mar precipitation mm = 37 | Apr precipitation mm = 46 | May precipitation mm = 57 | Jun precipitation mm = 82 | Jul precipitation mm = 71 | Aug precipitation mm = 60 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 41 | Nov precipitation mm = 50 | Dec precipitation mm = 45 | year precipitation mm = 621 | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 11 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 9 | year rain days = 138 | Jan snow days = 17 | Feb snow days = 17 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.03 | Oct snow days = 2 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | year snow days = 73 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 80 | Mar humidity = 74 | Apr humidity = 64 | May humidity = 62 | Jun humidity = 67 | Jul humidity = 68 | Aug humidity = 67 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 77 | Nov humidity = 85 | Dec humidity = 86 | year humidity = 74 | Jan sun = 42 | Feb sun = 64 | Mar sun = 112 | Apr sun = 162 | May sun = 257 | Jun sun = 273 | Jul sun = 287 | Aug sun = 252 | Sep sun = 189 | Oct sun = 123 | Nov sun = 51 | Dec sun = 31 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net,<ref name="pogoda">{{cite web|url = http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|title = Weather and Climate – The Climate of Kiev|publisher = Weather and Climate (Погода и климат)|accessdate = 1 मार्च 2013|language = ru|archive-date = 10 जनवरी 2010|archive-url = https://web.archive.org/web/20100110134605/http://pogoda.ru.net/climate/33345.htm|url-status = dead}}</ref> केंद्रीय भूभौतिकी वेधशाला (अधिकतम)<ref name=extremes1>{{cite web |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |title=ЦГО Кліматичні дані по м.Києву |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=केंद्रीय भूभौतिकी वेधशाला |language=uk |accessdate=12 अक्टूबर 2020 |archive-date=18 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418123950/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?lang=en&fn=k_klimat&f=kyiv |url-status=dead }}</ref><ref name=extremes2>{{cite web |url=http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords/ |title=ЦГО Кліматичні рекорди |website=cgo-sreznevskyi.kyiv.ua |publisher=केंद्रीय भूभौतिकी वेधशाला |language=uk |accessdate=12 अक्टूबर 2020 |archive-date=31 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200331222524/http://cgo-sreznevskyi.kyiv.ua/index.php?dv=klimat-rekords%2F |url-status=dead }}</ref> | source 2 = डेनिश मौसम विज्ञान संस्थान (sun, 1931–1960)<ref name=DMI>{{cite web | last1 = Cappelen | first1 = John | last2 = Jensen | first2 = Jens | archiveurl = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archivedate=27 अप्रैल 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kiev | page = 332 | publisher = डेनिश मौसम विज्ञान संस्थान | language =da| accessdate = 1 अप्रैल 2016}}</ref> | date = अगस्त 2010 }} == कानूनी स्थिति, स्थानीय सरकार और राजनीति == === कानूनी स्थिति और स्थानीय सरकार === कीव शहर की नगर पालिका को देश के अन्य प्रशासनिक उपखंडों की तुलना में यूक्रेन के भीतर एक विशेष कानूनी दर्जा प्राप्त है। सबसे महत्वपूर्ण अंतर यह है कि शहर को यूक्रेन का एक क्षेत्र माना जाता है (यूक्रेन के क्षेत्र देखें)। यह एकमात्र ऐसा शहर है जिसका दोहरा अधिकार क्षेत्र है। सिटी स्टेट एडमिनिस्ट्रेशन के प्रमुख - शहर के गवर्नर - को [[युक्रेन के राष्ट्रपति|यूक्रेन के राष्ट्रपति]] द्वारा नियुक्त किया जाता है, जबकि सिटी काउंसिल के प्रमुख - कीव के मेयर - को स्थानीय लोकप्रिय वोट द्वारा चुना जाता है।कीव के मेयर विटाली क्लिट्स्को हैं, जिन्होंने 5 जून 2014 को शपथ ली थी,<ref name="KKMs5614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/208052.html Vitali Klitschko sworn in as mayor of Kyiv], [[Interfax-Ukraine]] (5 June 2014)</ref> जब उन्होंने 25 मई 2014 को कीव के मेयर के चुनाव में लगभग 57% मतों के साथ जीत हासिल की थी।<ref name="votecountKMEIU4614">[https://en.interfax.com.ua/news/general/207829.html Klitschko officially announced as winner of Kyiv mayor election], [[Interfax-Ukraine]] (4 June 2014)</ref> 25 जून 2014 से, क्लिट्स्को कीव सिटी एडमिनिस्ट्रेशन के प्रमुख भी हैं।<ref name="Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree">[http://en.interfax.com.ua/news/general/210904.html Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration – decree], [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014)<br />[http://en.interfax.com.ua/news/general/210980.html Poroshenko orders Klitschko to bring title of best European capital back to Kyiv], [[Interfax-Ukraine]] (25 June 2014)</ref> क्लिट्स्को को आखिरी बार 2020 कीव स्थानीय चुनाव में 50.52% वोटों के साथ चुनाव के पहले दौर में फिर से चुना गया था।<ref name="3131537KlitschkoRE">[https://www.ukrinform.net/rubric-elections/3131537-vitali-klitschko-wins-in-first-round-of-kyiv-mayor-election.html Vitali Klitschko wins in first round of Kyiv mayor election], [[Ukrinform]] (6 November 2020)</ref>राष्ट्रीय सरकार की अधिकांश प्रमुख इमारतें ह्रुशेवस्कोहो गली (वुलिट्सिया मायखाइला ह्रुशेवस्कोहो) और इंस्टीट्यूट गली (वुलिट्सिया इंस्टिटुत्स्का) के साथ स्थित हैं। ह्रुशेवस्कोहो गली का नाम यूक्रेनी शिक्षाविद, राजनेता, इतिहासकार और राजनेता मायखाइलो ह्रुशेव्स्की के नाम पर रखा गया है, जिन्होंने बार, यूक्रेन के इतिहास के बारे में "बार स्टारोस्टो: ऐतिहासिक नोट्स: XV-XVIII" नामक एक अकादमिक पुस्तक लिखी है। शहर के उस हिस्से को अनौपचारिक रूप से सरकारी तिमाही के रूप में भी जाना जाता है ( {{langx|uk|урядовий квартал}} )शहर राज्य प्रशासन और परिषद ख्रेशचैटिक स्ट्रीट पर कीव नगर परिषद भवन में स्थित है। ओब्लास्ट राज्य प्रशासन और परिषद प्लोशा लेसी उक्रेयंकी (लेसिया उक्रेयंका स्क्वायर) पर कीव ओब्लास्ट परिषद भवन में स्थित है। कीव-स्विआतोशिन रायन राज्य प्रशासन प्रॉस्पेक्ट पेरेमोही (विजय पार्कवे) पर किल्टसेवा दोरोहा (रिंग रोड) के पास स्थित है, जबकि कीव-सिवातोशिन रायन स्थानीय परिषद वुलित्सिया यंतर्ना (यंतरनया स्ट्रीट) पर स्थित है। === राजनीति === शहर की बढ़ती राजनीतिक और आर्थिक भूमिका, इसके अंतरराष्ट्रीय संबंधों के साथ-साथ व्यापक इंटरनेट और सोशल नेटवर्क पैठ के साथ,<ref name="Siumar on Kyiv">{{Cite news|url=http://www.pravda.com.ua/articles/2012/05/22/6964965/|title=Київ: стратегічна позиція чи "чемодан" без ручки?|last=Сюмар, Вікторія|date=22 May 2012|access-date=19 August 2013|agency=[[युक्रेइंस्का प्रावडा]]}}</ref> ने कीव को यूक्रेन का सबसे बड़ा पश्चिमी और लोकतंत्र समर्थक क्षेत्र बना दिया है; (तथाकथित) यूरोपीय संघ के साथ कड़े एकीकरण की वकालत करने वाली राष्ट्रीय जनतांत्रिक पार्टियों को कीव में चुनावों के दौरान सबसे अधिक वोट प्राप्त होते हैं।<ref name="radiosvoboda.org"/><ref name="Битва за Київ"/><ref name="Nebozhenko">{{Cite web|url=http://gazeta.ua/articles/politics/_u-kozhnogo-kiyanina-v-golovi-dosvid-majdanu-i-ce-golovnij-bil-vsih-predstavnikiv/493982|date=20 April 2013|language=uk|script-title=uk:У кожного киянина в голові – досвід Майдану|access-date=19 August 2013}}</ref> फरवरी 2014 की पहली छमाही में कीव इंटरनेशनल इंस्टीट्यूट ऑफ सोशियोलॉजी द्वारा किए गए एक सर्वेक्षण में, कीव में मतदान करने वालों में से 5.3% का मानना था कि "यूक्रेन और [[रूस]] को एक ही राज्य में एकजुट होना चाहिए", पूरे राष्ट्र में यह प्रतिशत 12.5 था।<ref>[http://www.kiis.com.ua/?lang=eng&cat=reports&id=236&page=1 How relations between Ukraine and Russia should look like? ]</ref> === उप विभाजन === [[चित्र:View_to_Kiev.jpg|अंगूठाकार| कीव के बाएं किनारे के पड़ोस का एक दृश्य]] ==== पारंपरिक उपखंड ==== [[चित्र:2018-07-15_Dniprovska_Embankment,_Berezniaky,_Kyiv_2.jpg|अंगूठाकार| द्निप्रो रायोन में बेरेज़्नियाकी पड़ोस]] [[नीपर|नीपर नदी]] स्वाभाविक रूप से कीव को दाएँ किनारे और बाएँ किनारे के क्षेत्रों में विभाजित करती है। ऐतिहासिक रूप से नदी के पश्चिमी दाहिने किनारे पर स्थित, शहर का विस्तार केवल 20 वीं शताब्दी में बाएं किनारे में हुआ। कीव के अधिकांश आकर्षण के साथ-साथ अधिकांश व्यावसायिक और सरकारी संस्थान दाहिने किनारे पर स्थित हैं। पूर्वी "वाम बैंक" मुख्य रूप से आवासीय है। दाएँ किनारे और बाएँ किनारे दोनों में बड़े औद्योगिक और हरित क्षेत्र हैं।कीव को अनौपचारिक रूप से ऐतिहासिक या क्षेत्रीय पड़ोस में विभाजित किया गया है, प्रत्येक आवास में लगभग 5,000 से 100,000 निवासी हैं।{{Panorama|image=File:Панорама Правого берега.jpg|fullwidth=14570|fullheight=2000|caption={{center|कीव के दाहिने किनारे के एक [[पनोरमा|पनोरमिक]] दृश्य, जहाँ (May 2011)}}|alt=|height=210}} ==== औपचारिक उपखंड ==== [[चित्र:Адміністративний_поділ_Києва.gif|अंगूठाकार|280x280पिक्सेल| कीव के दस रियोन (जिलों) : {{Unbulleted list|Г&nbsp;— [[होलोसीव क्षेत्र]]|О&nbsp;— [[ओबोलॉन क्षेत्र]]|Печ&nbsp;— [[पेकर्स्क क्षेत्र]]|Под&nbsp;— [[पोडिल क्षेत्र]]|Ш&nbsp;— [[शेवकेन्को क्षेत्र, कीव|शेवकेन्को क्षेत्र]]|Св&nbsp;— [[स्वियतोसिन क्षेत्र]]|Сол&nbsp;— [[सोलोमियांका क्षेत्र]]|Дар&nbsp;— [[डार्नीत्सिया क्षेत्र]]|Дес&nbsp;— [[डेस्ना क्षेत्र, कीव|डेस्ना क्षेत्र]]|Дн&nbsp;— [[दनिप्रो क्षेत्र, कीव|दनिप्रो क्षेत्र]]}}]] == जनसांख्यिकी == आधिकारिक पंजीकरण आंकड़ों के अनुसार, जुलाई 2013 में कीव शहर की सीमा के भीतर 2,847,200 निवासी थे।<ref name="Kiev statistical report">{{Cite web|url=http://kyiv.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=527|date=1 नवंबर 2015|publisher=UkrStat.gov.ua|language=uk|script-title=uk:Чисельність населення м.Києва|trans-title=Population of Kyiv city|access-date=9 जनवरी 2016}}</ref> === ऐतिहासिक जनसंख्या === {{ऐतिहासिक जनसंख्याएं|10xx|50=991000|56=1632000|55=1970|54=1367200|53=1965|52=1104300|51=1959|49=1956|58=1947000|48=180000|47=1943|46=930000|45=1940|44=578000|43=1930|42=513000|57=1975|59=1980|40=413000|69=2005|shading=on|state=collapsed|74=2890432|73=2015|72=2786518|71=2010|70=2596400|68=2615300|60=2191500|67=2000|66=2637900|65=1996|64=2593400|63=1991|62=2461000|61=1985|41=1926|39=1923|100000|11=1835|17=1865|16=56000|15=1856|14=50000|13=1845|12=36500|10=19000|19=1874|9=1797|8=42000|7=1763|6=10000|5=1666|4=15000|1647|18=71300|20=127500|38=366000|30=442000|37=1922|36=544000|35=1919|34=430500|33=1917|32=626300|31=1914|29=1912|21=1884|28=468000|27=1909|26=450000|25=1905|24=247700|23=1897|22=154500|footnote=संबन्धित वर्ष के १ जनवरी को।<ref>{{Cite book|editor-last1=विलेन्कुक|editor-first1=एस०आर०|editor-last2=यात्सुक|editor-first2=टी०बी०|title=Kyiv Statistical Yearbook for 2008|location=कीव|publisher=Vydavnytstvo विदावन्यीत्स्त्वो कॉन्सलटैंट एलएलसी|year=2009|page=213|isbn=978-966-8459-28-3}}</ref><ref>{{Cite book|last1=कुदरित्स्की|first1=ए. वी.|title=KIEV entsiklopedicheskiy spravochnik|location=कीव|publisher=Glavnaya redaktsia Ukrainskoy Sovetskoy Entsiklopedii|year=1982|page=30}}</ref>}} अखिल-यूक्रेनी जनगणना के अनुसार, 2001 में कीव की जनसंख्या 2,611,300 थी। जनसंख्या में हुए ऐतिहासिक परिवर्तनों को बगल की सारणी में दिखाया गया है। जनगणना के अनुसार, कुछ 1,393,000 (53.3%) महिलाएं थीं और 1,219,000 (46.7%) पुरुष थे। पिछली जनगणना (1989) के साथ परिणामों की तुलना करने से जनसंख्या की उम्र बढ़ने की प्रवृत्ति का पता चलता है, जो कि पूरे देश में प्रचलित है, लेकिन कीव में कामकाजी उम्र के प्रवासियों की आमद से आंशिक रूप से ऑफसेट है। कुछ 1,069,700 लोगों ने उच्च या पूर्ण माध्यमिक शिक्षा प्राप्त की, 1989 के बाद से 21.7% की उल्लेखनीय वृद्धि हुई।शहर में बेचे जाने वाले बेकरी उत्पादों की मात्रा के आधार पर जून 2007 के अनौपचारिक जनसंख्या अनुमान (इस प्रकार अस्थायी आगंतुकों और यात्रियों सहित) ने कम से कम 3.5 लाख लोगों की संख्या दी।<ref name="undercounted residents in Kiev">{{Cite news|url=http://www.korrespondent.net/main/194785|title=There are up to 1.5 mln undercounted residents in Kiev|date=15 June 2007|work=[[कोरेस्पॉन्डेन्ट]]|access-date=2 सितम्बर 2013|language=ru}}</ref> === जातीय संरचना === 2001 की जनगणना के आंकड़ों के अनुसार, कीव के क्षेत्र में 130 से अधिक राष्ट्रीयताएं और जातीय समूह रहते हैं। यूक्रेनियन कीव में सबसे बड़े [[जातीय समूह]] का गठन करते हैं, और वे 2,110,800 लोगों, या 82.2% आबादी के लिए जिम्मेदार हैं। [[रूसी लोग|रूसियों]] में 337,300 (13.1%), यहूदी 17,900 (0.7%), बेलारूसवासी 16,500 (0.6%), पोल 6,900 (0.3%), अर्मेनियाई 4,900 (0.2%), अजरबैजान 2,600 (0.1%), [[तातार लोग|टाटार]] 2,500 (0.1%) शामिल हैं। जॉर्जियाई 2,400 (0.1%), मोल्दोवन 1,900 (0.1%)।इंटरनेशनल रिपब्लिकन इंस्टीट्यूट के 2015 के एक अध्ययन में पाया गया कि कीव का 94% जातीय यूक्रेनी था, और 5% जातीय रूसी था।<ref name="iri1">{{Cite journal|title=Ukrainian Municipal Survey, March 2–20 2015|url=http://www.iri.org/sites/default/files/wysiwyg/2015-05-19_ukraine_national_municipal_survey_march_2-20_2015.pdf|journal=IRI}}</ref> शहर की अधिकांश गैर-स्लाव आबादी में [[तातार लोग|टाटार]], कोकेशियान और पूर्व सोवियत संघ के अन्य लोग शामिल हैं। === भाषा सांख्यिकी === [[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]] और रूसी दोनों आमतौर पर शहर में बोली जाती हैं; कीव की आबादी के लगभग 75% ने अपनी मूल भाषा पर 2001 की जनगणना के सवाल पर "यूक्रेनी" का जवाब दिया, लगभग 25% ने "रूसी" का जवाब दिया। 2006 के एक सर्वेक्षण के अनुसार, कीवंस के 23% लोग यूक्रेनियन का उपयोग करते हैं, 52% रूसी का उपयोग करते हैं, और 24% दोनों के बीच स्विच करते हैं।<ref name="ZerkaloKiev">"Kiev: the city, its residents, problems of today, wishes for tomorrow", ''Zerkalo Nedeli'', 29 April – 12 May 2006. [http://www.zerkalo-nedeli.com/ie/show/596/53322/ in Russian] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217114918/http://www.zerkalo-nedeli.com/ie/show/596/53322/ |date=17 फ़रवरी 2007 }}.</ref> 2003 के समाजशास्त्रीय सर्वेक्षण में, जब प्रश्न "रोजमर्रा की जिंदगी में आप किस भाषा का उपयोग करते हैं?" पूछा गया, 52% ने कहा "ज्यादातर रूसी", 32% "रूसी और यूक्रेनी दोनों समान माप में", 14% "ज्यादातर यूक्रेनी", और 4.3% "विशेष रूप से यूक्रेनी"।<ref>{{Cite news|url=http://www.wumag.kiev.ua/index2.php?param=pgs20032/72|title=What language is spoken in Ukraine?|access-date=12 फरवरी 2016|publisher=Welcome to Ukraine}}</ref>1897 की जनगणना के अनुसार, कीव के लगभग 240,000 लोगों में से लगभग 56% लोग रूसी भाषा बोलते थे, 23% यूक्रेनी भाषा बोलते थे, 13% यहूदी बोलते थे, 7% पोलिश बोलते थे और 1% बेलारूसी भाषा बोलते थे।<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=533 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам. г. Киев] (in Russian).</ref>इंटरनेशनल रिपब्लिकन इंस्टीट्यूट द्वारा 2015 के एक अध्ययन में पाया गया कि कीव में घर पर बोली जाने वाली भाषाएं यूक्रेनी (27%), रूसी (32%) और यूक्रेनी और रूसी (40%) का एक समान संयोजन थीं।<ref name="iri1"/> === यहूदी === कीव के यहूदियों का पहली बार 10वीं शताब्दी के एक पत्र में उल्लेख किया गया है। उन्नीसवीं सदी तक यहूदी आबादी अपेक्षाकृत कम रही।<ref name="jewishvirtuallibrary.org">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/kiev|title=Kiev|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=24 May 2019}}</ref> पोग्रोम्स की एक श्रृंखला 1882 में और दूसरी 1905 में की गई थी। [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] की पूर्व संध्या पर, शहर की यहूदी आबादी 81,000 से अधिक थी।<ref>{{Cite web|url=https://dbs.bh.org.il/place/kiev|title=The Jewish Community of Kiev|publisher=The Museum of the Jewish People at Beit Hatfutsot|access-date=3 मार्च 2022|archive-date=13 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200613221401/https://dbs.bh.org.il/place/kiev|url-status=dead}}</ref> 1939 में कीव में लगभग 224,000 यहूदी थे,<ref name="jewishvirtuallibrary.org" /> जिनमें से कुछ जून 1941 में शुरू हुए सोवियत संघ के [[ऑपरेशन बर्बरोस्सा|जर्मन आक्रमण]] से पहले शहर छोड़कर भाग गए थे। 29 और 30 सितंबर 1941 को, [[नाज़ी जर्मनी|जर्मन]] वेहरमाच, एसएस, यूक्रेनी सहायक पुलिस और स्थानीय सहयोगियों द्वारा बाबी यार में लगभग 34,000 कीवान यहूदियों का नरसंहार किया गया था।<ref>{{Cite book|title=Encyclopedia of the Holocaust, vol. 1|last=गुटमैन|first=इसरायल|publisher=मैकमिलन|year=1990|pages=133–6}}</ref>युद्ध के अंत में यहूदियों ने कीव लौटना शुरू किया, लेकिन सितंबर 1945 में एक और नरसंहार का अनुभव किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.quest-cdecjournal.it/focus.php?id=212|title=State-sponsored Anti-Semitism in Postwar USSR. Studies and Research Perspectives; Antonella Salomoni|date=2 April 2010|publisher=Quest. Issues in Contemporary Jewish History / Questioni di storia ebraica contemporanea|access-date=26 July 2012}}</ref> 21वीं सदी में, कीव के यहूदी समुदाय की संख्या लगभग 20,000 है। शहर में दो प्रमुख आराधनालय हैं: ग्रेट कोरल सिनेगॉग और ब्रोडस्की कोरल सिनेगॉग।<ref>{{Cite web|url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site&page=country&subj_cs=4755|title=Jewish People Around the World|last=alla levy|archive-url=https://www.webcitation.org/6HjzgTHua?url=http://www.jpeopleworld.com/index.php?dir=site&page=country&subj_cs=4755|archive-date=29 जून 2013|access-date=4 जुलाई 2015}}</ref> == नगर दृश्य == {{Panorama|image=File:Panorama of Podil.jpg|fullwidth=5178|fullheight=982|caption=<center>कीव के केंद्र में [[पोडिल]] का एक पैनोर्मिक दृश्य</center>|alt=|height=250}}आधुनिक कीव पुराने का मिश्रण है।<ref name="Forgotten Soviet Plans For Kyiv">[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/109648/ Forgotten Soviet Plans For Kyiv] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204003123/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/109648/|date=4 फरवरी 2012}}, [[कीव पोस्ट]] (28 जुलाई 2011)</ref> कीव ने 1907-1914 के दौरान निर्मित 1,000 से अधिक इमारतों का लगभग 70 प्रतिशत संरक्षित किया और वास्तुकला से लेकर दुकानों और स्वयं लोगों तक हर चीज को नए रूप में देखा गया। जब यूक्रेनी एसएसआर की राजधानी को [[ख़ारकिव|खार्किव]] से कीव में स्थानांतरित किया गया था, तो शहर को "एक राजधानी की चमक और पॉलिश" देने के लिए कई नई इमारतों को चालू किया गया था।<ref name="Forgotten Soviet Plans For Kyiv" /> शोकेस सिटी सेंटर बनाने के तरीके पर केंद्रित चर्चाओं में, ख्रेशचैटिक और मैदान नेज़ालेज़्नोस्ती (इंडिपेंडेंस स्क्वायर) का वर्तमान शहर केंद्र स्पष्ट विकल्प नहीं थे।<ref name="Forgotten Soviet Plans For Kyiv" /> कुछ शुरुआती, अंततः भौतिक नहीं, विचारों में पेचेर्सक, लिप्की, यूरोपीय स्क्वायर और मायखाइलिवस्का स्क्वायर का एक हिस्सा शामिल था।<ref name="Forgotten Soviet Plans For Kyiv" /> == संबंधित शहर == कीव इन शहरों से जुड़ा हुआ है:<ref>{{cite web|title=Перелік міст, з якими Києвом підписані документи про поріднення, дружбу, співробітництво, партнерство|url=https://kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|website=kyivcity.gov.ua|publisher=कीव|language=uk|date=2018-02-15|access-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826063927/https://kyivcity.gov.ua/files/2018/2/15/Mista-pobratymy.pdf|archive-date=26 अगस्त 2021|url-status=dead}}</ref> *{{flagicon|TUR}} [[अंकारा]], तुर्की (1993) *{{flagicon|TKM}} [[अश्क़ाबाद]], तुर्कमेनिस्तान (2001) *{{flagicon|GRC}} [[एथेंस]], यूनान (1996) *{{flagicon|AZE}} [[बाकू]], अज़रबैजान (1997) *{{flagicon|CHN}} [[बीजिंग]], चीन (1993) *{{flagicon|KGZ}} [[बिश्केक]], किर्गिज़स्तान (1997) *{{flagicon|BRA}} [[ब्रासीलिया]], ब्राज़ील (2000) *{{flagicon|SVK}} [[ब्रातिस्लावा]], स्लोवाकिया (1969) *{{flagicon|BEL}} [[ब्रसेल्स]], बेल्जियम (1997) *{{flagicon|ARG}} [[ब्यूनस आयर्स]], आर्जेंटिना (2000) *{{flagicon|USA}} [[शिकागो]], संयुक्त राज्य (1991) *{{flagicon|MDA}} [[चिसिनाऊ]], मोल्डोवा (1993) *{{flagicon|SCO}} [[एडिनबर्ग]], स्कॉटलैंड (1989) *{{flagicon|ITA}} [[फ्लोरेंस]], इटली (1967) *{{flagicon|CUB}} [[हवाना]], क्यूबा (1994) *{{flagicon|IDN}} [[जकार्ता]], इंडोनिशिया (2005) *{{flagicon|POL}} [[क्राकुव]], पोलैंड (1993) *{{flagicon|JPN}} [[क्योटो]], जापान (1971) *{{flagicon|GER}} [[लाइपत्सिग]], जर्मनी (1956) *{{flagicon|PER}} [[लीमा]], पेरू (2005) *{{flagicon|MEX}} [[मेक्सिको नगर]], मेक्सिका (1997) *{{flagicon|GER}} [[म्यूनिख़]], जर्मनी (1989) *{{flagicon|KAZ}} [[अस्ताना]], कज़ाकिस्तान (1998) *{{flagicon|DEN}} ओडेंस, डेनमार्क (1989) *{{flagicon|KGZ}} ओश, किरगिज़स्तान (2002) *{{flagicon|RSA}} [[प्रिटोरिया]], दक्षिण अफ्रीका (1993) *{{flagicon|LVA}} [[रीगा]], लैटविया (1998) *{{flagicon|BRA}} [[रियो डि जेनेरो]], ब्राज़ील (2000) *{{flagicon|CHL}} [[सैंटियागो]], चिली (1998) *{{flagicon|BUL}} [[सोफ़िया]], बुल्गारिया (1997) *{{flagicon|CHN}} सूझो, चीन (2005) *{{flagicon|EST}} [[ताल्लिन]], एस्टोनिया (1994) *{{flagicon|FIN}} टामपेरे, फ़िनलैंड (1954) *{{flagicon|UZB}} [[ताशकंद]], उज़्बेकिस्तान (1998) *{{flagicon|GEO}} [[तिब्लिसी]], जोर्जिया (1999) *{{flagicon|FRA}} तोलोस, फ्रांस (1975) *{{flagicon|LTU}} विलनियस, लिथुआनिया (1991) *{{flagicon|POL}} [[वारसॉ]], पोलैंड (1994) *{{flagicon|CHN}} [[वूहान]], चीन (1990) ==इन्हें भी देखें== {{युक्रेन के शहर}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|30em}} [[श्रेणी:युक्रेन के शहर]] [[श्रेणी:युक्रेन]] [[श्रेणी:यूरोप में राजधानियाँ]] {{substub}} qsdxe4v7k894q4s2l3kedmk3z92k396 लिस्बन 0 2501 6635674 6634722 2026-10-31T00:15:31Z Kent Wang 952357 West facade of Lisbon Cathedral (retouched).jpg 6635674 wikitext text/x-wiki '''लिस्बन''' [[युरोप]] में [[पुर्तगाल]] देश की राजधानी है। <br><gallery class=center caption="लिस्बन - Lisboa"> Lissabon-Praca do Comercio-14-2011-gje.jpg Igreja e Mosteiro de São Vicente de Fora.jpg Roof terrace of Igreja de São Vicente de Fora 830.jpg West facade of Lisbon Cathedral (retouched).jpg Nave of Igreja de Nossa Senhora dos Mártires 45.jpg Lissabon-Ascensor da Bica-06-2011-gje.jpg Lissabon-Travessa da Laranjeira-04-Waesche-2011-gje.jpg Lissabon-Fado mit Joana Veiga-04-2011-gje.jpg|Fado </gallery> [[श्रेणी:विश्व के प्रमुख नगर]] [[श्रेणी:यूरोपीय नगर]] [[श्रेणी:यूरोप में राजधानियाँ]] {{substub}} 7jewd7otakn0617jkcnsgcijomsxj4y श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर 0 2554 6635552 6580564 2026-10-30T12:04:26Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635552 wikitext text/x-wiki {{About|जम्मू-कश्मीर के शहर श्रीनगर|उत्तराखण्ड के श्रीनगर नामक शहर|श्रीनगर, उत्तराखण्ड|अन्य प्रयोगों |श्रीनगर (बहुविकल्पी)}} {{Infobox settlement | name = श्रीनगर | image_caption = | pushpin_label = श्रीनगर | pushpin_map = India Jammu and Kashmir#India | coordinates = {{coord|34|5|24|N|74|47|24|E|display=inline}} | pushpin_map_caption = श्रीनगर (जम्मू और कश्मीर) | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|केन्द्र-शासित प्रदेश]] | subdivision_name1 = [[जम्मू और कश्मीर (केंद्र शासित प्रदेश)|जम्मू और कश्मीर]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[श्रीनगर ज़िला|श्रीनगर]] | leader_title1 = नगर आयुक्त | leader_name1 = [[उवैस अहमद राणा]] | elevation_m = 1585 | area_total_km2 = 294 | area_metro_km2 = 766 | population_total = 1180570 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[दसलाखी नगर|37वीं]] | population_density_km2 = auto | population_metro = 1273312 | population_blank1_title = महानगरीय पद | population_blank1 = [[दसलाखी नगर|38वाँ]] | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[कश्मीरी भाषा|कश्मीरी]], [[उर्दू]], [[हिन्दी]], [[डोगरी भाषा|डोगरी]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]<ref name="OfficialLang">{{cite web |url=http://egazette.nic.in/WriteReadData/2020/222037.pdf |title=The Jammu and Kashmir Official Languages Act, 2020 |publisher=The Gazette of India|date=27 September 2020 |access-date=27 September 2020}}</ref><ref>{{cite news | title=Parliament passes JK Official Languages Bill, 2020 | work=Rising Kashmir | date=23 September 2020 | url=http://risingkashmir.com/news/parliament-passes-jk-official-languages-bill-2020 | access-date=23 September 2020 | archive-date=24 September 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200924141909/http://risingkashmir.com/news/parliament-passes-jk-official-languages-bill-2020 | url-status=dead }}</ref> | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड|PIN]] | postal_code = 190001 | area_code_type = दूरभाष कोड | area_code = 0194 | registration_plate = JK 01 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 888 [[स्त्री|♀]]/ 1000 [[नर|♂]] | blank2_name_sec1 = [[साक्षरता दर|साक्षरता]] | blank2_info_sec1 = 69.15% | blank3_name_sec1 = दिल्ली से दूरी | blank3_info_sec1 = {{convert|876|km|mi}} पश्चिमोत्तर | blank4_name_sec1 = मुम्बई से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|2275|km|mi}} पूर्वोत्तर ([[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)|भूमि]]) | blank1_name_sec2 = [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|जलवायु]] | blank1_info_sec2 = [[आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु|Cfa]] | blank2_name_sec2 = [[वर्षण]] | blank2_info_sec2 = {{convert|710|mm|in}} | blank3_name_sec2 = औसत ग्रीष्म तापमान | blank3_info_sec2 = {{convert|23.3|°C|°F}} | blank4_name_sec2 = औसत शीत तापमान | blank4_info_sec2 = {{convert|3.2|°C|°F}} | website = {{URL|srinagar.nic.in}} | native_name = {{hlist|{{unq|سِریٖنَگَر}}|Srinagar}} | image_skyline = {{multiple image |perrow = 1/2/2 |border = infobox |total_width = 275 |image1 = Houseboats, Dal Lake, Kashmir.jpg |caption1 = [[डल झील]] |image2 = Shankaracharya Temple in Srinagar, India, under snow.jpg |caption2 = [[शंकराचार्य मंदिर]] |image3 = Red and Yellow Tulips.JPG |caption3 = [[इंदिरा गांधी स्मारक ट्यूलिप बाग़]] |image4 = A view of Pari Mahal Jammu and Kashmir India.jpg |caption4 = [[परी महल]] |image5 = Hazratbal shrine.jpg |caption5 = [[हज़रतबल दरगाह]] }} | settlement_type = [[शहर]] | named_for = [[लक्ष्मी]] या [[सूर्य देवता|सूर्य]] | government_type = [[नगर निगम (भारत)|नगर निगम]] | governing_body = [[श्रीनगर नगर निगम]] | area_footnotes = <ref name='Srinagar City'>{{cite web|title=Srinagar City|url=https://kvksrinagar.org/about-srinagar|website=kvksrinagar.org|access-date=27 February 2021|archive-date=15 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210915232528/https://kvksrinagar.org/about-srinagar|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Srinagar Updates|url=https://www.tribuneindia.com/news/archive/j-k/solid-waste-management-in-srinagar-still-on-paper-437649|date=27 July 2017|work=The Tribune|access-date=27 February 2021}}</ref> | area_metro_footnotes = <ref>{{cite web|title=Srinagar Metropolitan Region|url=http://www.sdasrinagar.com/wp-content/uploads/2019/03/Master-Plan-2035-ReportFinal.pdf|website=sdasrinagar.com|access-date=27 February 2021|archive-date=3 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103013956/http://www.sdasrinagar.com/wp-content/uploads/2019/03/Master-Plan-2035-ReportFinal.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Srinagar Master Plan|url=https://www.crosstownnews.in/post/36837/sac-approves-srinagar-master-plan-2035-new-master-plan-includes-766-sq-km-area-for-projected-population-of-35-mn.html|date=21 February 2019|work=crosstownnews.in|access-date=27 February 2021}}</ref> | population_demonym = श्रीनगरी }} '''श्रीनगर''' ({{Langx|ks|{{unq|سِریٖنَگَر}}}}, {{Langx|en|Srinagar|italic=no}}) [[भारत]] के [[जम्मू और कश्मीर]] राज्य का सबसे बड़ा शहर और ग्रीष्मकालीन राजधानी है। यह [[कश्मीर घाटी]] में [[झेलम नदी]] के किनारे बसा हुआ है, जो [[सिन्धु नदी]] के एक प्रमुख [[उपनदी]] है। प्रसिद्ध [[डल झील]] और [[आंचार झील]] भी नगर-भूगोल का महत्वपूर्ण भाग हैं। कश्मीर घाटी के मध्य में बसा यह नगर भारत के प्रमुख पर्यटन स्थलों में से एक है। दस लाख से अधिक जनसंख्या रखने वाला यह भारत का उत्तरतम नगर है। श्रीनगर अपने उद्यानों व प्राकृतिक वातावरण के लिए जाना जाता है और यहाँ के कश्मीर शॉल व [[मेवा]] देशभर में प्रसिद्ध है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QDYhj5IQJrsC|title=Jammu, Kashmir, Ladakh: ringside views|date=1998|publisher=अटलांटिक पब्लिशर्स|isbn=978-81-85495-51-4|editor-last=कौल|editor-first=श्याम|location=नई दिल्ली|editor-last2=कचरु|editor-first2=ओंकार}}</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=cb7UAAAAMAAJ District Census Handbook, Jammu & Kashmir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512072405/https://books.google.com/books?id=cb7UAAAAMAAJ |date=12 मई 2016 }}," M. H. Kamili, Superintendent of Census Operations, Jammu and Kashmir, Government of India</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=YSqOAAAAMAAJ Restoration of Panchayats in Jammu and Kashmir]," Joya Roy (Editor), Institute of Social Sciences, New Delhi, India, 1999</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xc6GAwAAQBAJ|title=Computerisation of land records|date=2005|publisher=सैग पब्लिशर्स|isbn=978-81-321-0349-3|editor-last=हबिबुल्ला|editor-first=वजाहत|series=Land reforms in India|location=नई दिल्ली|editor-last2=आहुजा|editor-first2=मनोज}}</ref> == विवरण == [[चित्र:Srinagar pano.jpg|left|thumb|450px|श्रीनगर का विहंगम दृश्य। श्रीनगर, कश्मीर का सबसे बड़ा नगर है।]] श्रीनगर विभिन्न मंदिरों व मस्जिदों के लिए विशेष रूप से प्रसिद्ध है। 1700 मीटर ऊंचाई पर बसा श्रीनगर विशेष रूप से झीलों और हाऊसबोट के लिए जाना जाता है। इसके अलावा श्रीनगर परम्परागत कश्मीरी हस्तशिल्प और सूखे मेवों के लिए भी विश्व प्रसिद्ध है। श्रीनगर का इतिहास काफी पुराना है। माना जाता है कि इस जगह की स्थापना [[सम्राट अशोक मौर्य]] ने की थी। इस जिले के चारों ओर पांच अन्य जिले स्थित है। श्रीनगर जिला कारगिल के उत्तर, पुलवामा के दक्षिण, बुद्धगम के उत्तर-पश्चिम के बगल में स्थित है। श्रीनगर प्रान्त की ग्रीष्मकालीन राजधानी है। ये शहर और उसके आस-पार के क्षेत्र एक ज़माने में दुनिया के सबसे ख़ूबसूरत पर्यटन स्थल माने जाते थे -- जैसे डल झील, [[शालिमार]] और [[निशात]] बाग़, [[गुलमर्ग]], [[पहलगाम]], [[चश्माशाही]], आदि। यहाँ [[हिन्दी सिनेमा]] की कई फ़िल्मों की शूटिंग हुआ करती थी। श्रीनगर की [[हज़रतबल|हज़रतबल मस्जिद]] में माना जाता है कि वहाँ हजरत [[मुहम्मद]] की दाढ़ी का एक बाल रखा है। श्रीनगर में ही शंकराचार्य पर्वत है जहाँ विख्यात हिन्दू धर्मसुधारक और [[अद्वैत वेदान्त]] के प्रतिपादक [[आदि शंकराचार्य]] सर्वज्ञानपीठ के आसन पर विराजमान हुए थे। डल झील और झेलम नदी (संस्कृत : वितस्ता, कश्मीरी : व्यथ) में आने जाने, घूमने और बाज़ार और ख़रीददारी का ज़रिया ख़ास तौर पर शिकारा नाम की नावें हैं। कमल के फूलों से सजी रहने वाली डल झील पर कई ख़ूबसूरत नावों पर तैरते घर भी हैं जिनको हाउसबोट कहा जाता है। इतिहासकार मानते हैं कि श्रीनगर मौर्य सम्राट [[अशोक]] द्वारा बसाया गया था।{{cn}} [[चित्र:Kashmir Dal lake boat.jpg|right|thumb|400px|[[डल झील]] में एक शिकारा]] श्रीनगर से कुछ दूर एक बहुत पुराना मार्तण्ड (सूर्य) मन्दिर है। कुछ और दूर [[अनन्तनाग ज़िला|अनन्तनाग ज़िले]] में शिव को समर्पित [[अमरनाथ]] की गुफा है जहाँ हज़ारों तीर्थयात्री जाते हैं। श्रीनगर से तीस किलोमीटर दूर मुस्लिम सूफ़ी संत शेख़ नूरुद्दिन वली की दरगाह चरार-ए-शरीफ़ है, जिसे कुछ वर्ष पहले इस्लामी आतंकवादियों ने ही जला दिया था, पर बाद में इसकी वापिस मरम्मत हुई। ==इतिहास== राजतरंगिणी में अशोक को श्रीनगर का प्रथम सम्म्राट् बताया है। इसी सन्दर्भ में हेनसांग का मानना है कि श्रीनगर का संस्थापक अशोक ही था।<ref>{{Cite book|page=93|url=http://archive.org/details/ancient-history|title=प्राचीन भारत का इतिहास|last=शर्मा के के}}</ref> == श्रीनगर का वास्तु == श्रीनगर केवल प्राकृतिक सौंदर्य ही नहीं, वास्तु विरासत की दृष्टि से भी खूब समृद्ध है। यहां कई सुंदर मस्जिदें हैं। [[हजरत बल]] यहां का महत्वपूर्ण धर्मस्थल है। यहां हजरत मोहम्मद का बाल संग्रहीत होने के कारण मुसलिम समुदाय के लिए यह अत्यंत पवित्र स्थान है। [[संगमरमर]] की बनी इस सफेद इमारत का [[गुंबद]] दूर से ही पर्यटकों को इसकी भव्यता का एहसास कराता है। शाह हमदान मसजिद होने के कारण प्रसिद्ध है। 1395 में इसका पहली बार जीर्णोद्धार हुआ था। इसके बाद कई बार इसका जीर्णोद्धार किया गया। यहां की जामा मसजिद भी लकडी द्वारा निर्मित मसजिद है। इसकी इमारत तीन सौ से अधिक स्तंभों पर खडी है। ये स्तंभ देवदार वृक्ष के तने के हैं। इनके अतिरिक्त पत्थर मस्जिद, दस्तगीर साहिब एवं मख्दूम साहिब भी देखने योग्य हैं। श्रीनगर के मध्य हरीपर्वत पहाडी पर 16वीं शताब्दी में बना एक किला भी पर्यटकों को आकर्षित करता है। इसका निर्माण अफगान गवर्नर अता मुहम्मद खान ने करवाया था। अकबर ने इस किले का विस्तार किया था। दूसरी ओर डल झील के सामने तख्त-ए-सुलेमान पहाडी है। उसके शिखर पर प्रसिद्ध [[शंकराचार्य मंदिर]] है। यह प्राचीन मंदिर भगवान [[शंकर]] को समर्पित है। 10वीं शताब्दी में [[आदि शंकराचार्य|आदि गुरु शंकराचार्य]] यहां आए थे, जिसके कारण इस मंदिर का यही नाम पड गया। पहाडी से एक ओर [[डल झील]] का विस्तार तो दूसरी ओर श्रीनगर का विहंगम दृश्य देखते बनता है। पृष्ठभूमि में हिमशिखरों की भव्य कतार साफ नजर आती है। यहां आने वाला हर सैलानी सबसे पहले श्रीनगर पहुंचता है, जो कि यहां का प्रमुख शहर तथा राज्य की ग्रीष्मकालीन राजधानी है। श्रीनगर घाटी का मुख्य व्यावसायिक केंद्र भी है। अन्य पर्वतीय स्थलों की तुलना में यह शहर कुछ अलग लगता है। यहां के घर व बाजार पहाडी ढलानों पर नहीं बसे। एक विस्तृत घाटी के मध्य स्थित होने के कारण यह मैदानी शहरों जैसा लगता है। किंतु पृष्ठभूमि में दिखाई पडते बर्फाछादित पर्वत शिखर यह एहसास कराते हैं कि सैलानी वास्तव में समुद्रतल से 1730 मीटर ऊंची सैरगाह में हैं। हाउसबोट में रहने वालों को जब कहीं आना-जाना होता है तो पहले वे शिकारे से सडक तक आते हैं। झील के सौंदर्य को निरखने के लिए शिकारे से जरूर घूमना चाहिए। इस तरह घूमते हुए शॉल, केसर, आभूषण, फूल आदि बेचने वाले अपने शिकारे में सजी दुकान के साथ आपके करीब आते रहेंगे। यही नहीं, आप पानी में तैरते फोटो स्टूडियो में कश्मीरी ड्रेस में अपनी तसवीर भी खिंचवा सकते हैं। == डल झील == [[File:Dal Lake 01.JPG|thumb|300px|निशात बाग़ की तरफ से डल झील में सूर्यास्त का दृश्य ]] [[File:Dal Lake 02.JPG|thumb|300px|डल झील के एक किनारे का दृश्य।]] श्रीनगर का सबसे बडा आकर्षण यहां की डल झील है। जहां सुबह से शाम तक रौनक नजर आती है। सैलानी घंटों इसके किनारे घूमते रहते हैं या शिकारे में बैठ नौका विहार का लुत्फउठाते हैं। दिन के हर प्रहर में इस झील की खूबसूरती का कोई अलग रंग दिखाई देता है। देखा जाए तो डल झील अपने आपमें एक तैरते नगर के समान है। तैरते आवास यानी हाउसबोट, तैरते बाजार और तैरते वेजीटेबल गार्डन इसकी खासियत हैं। कई लोग तो डल झील के तैरते घरों यानी हाउसबोट में रहने का लुत्फलेने के लिए ही यहां आते हैं। झील के मध्य एक छोटे से टापू पर नेहरू पार्क है। वहां से भी झील का रूप कुछ अलग नजर आता है। दूर सडक के पास लगे सरपत के ऊंचे झाडों की कतार, उनके आगे चलता ऊंचा फव्वारा बडा मनोहारी मंजर प्रस्तुत करता है। झील के आसपास पैदल घूमना भी सुखद लगता है। शाम होने पर भी यह झील जीवंत नजर आती है। सूर्यास्त के समय आकाश का नारंगी रंग झील को अपने रंग में रंग लेता है, तो सूर्यास्त के बाद हाउसबोट की जगमगाती लाइटों का प्रतिबिंब झील के सौंदर्य को दुगना कर देता है। शाम के समय यहां खासी भीड नजर आती है। भीड-भाड से परे शांत वातावरण में किसी हाउसबोट में रहने की इछा है तो पर्यटक नागिन लेक या झेलम नदी पर खडे हाउसबोट में ठहर सकते हैं। नागिन झील भी कश्मीर की सुंदर और छोटी-सी झील है। यहां प्राय: विदेशी सैलानी ठहरना पसंद करते हैं। उधर झेलम नदी में छोटे हाउसबोट होते हैं। == हाउसबोट का इतिहास == आज हाउसबोट एक तरह की लग्जरी में तब्दील हो चुके हैं और कुछ लोग दूर-दूर से केवल हाउसबोट में रहने का लुत्फउठाने के लिए ही कश्मीर आते हैं। हाउसबोट में ठहरना सचमुच अपने आपमें एक अनोखा अनुभव है भी। पर इसकी शुरुआत वास्तव में लग्जरी नहीं, बल्कि मजबूरी में हुई थी। कश्मीर में हाउसबोट का प्रचलन डोगरा राजाओं के काल में तब शुरू हुआ था, जब उन्होंने किसी बाहरी व्यक्ति द्वारा कश्मीर में स्थायी संपत्ति खरीदने और घर बनाने पर प्रतिबंध लगा दिया था। उस समय कई अंग्रेजों और अन्य लोगों ने बडी नाव पर लकडी के केबिन बना कर यहां रहना शुरू कर दिया। फिर तो डल झील, नागिन झील और झेलम पर हाउसबोट में रहने का चलन हो गया। बाद में स्थानीय लोग भी हाउसबोट में रहने लगे। आज भी झेलम नदी पर स्थानीय लोगों के हाउसबोट तैरते देखे जा सकते हैं। शुरुआती दौर में बने हाउसबोट बहुत छोटे होते थे, उनमें इतनी सुविधाएं भी नहीं थीं, लेकिन अब वे लग्जरी का रूप ले चुके हैं। सभी सुविधाओं से लैस आधुनिक हाउसबोट किसी छोटे होटल के समान हैं। डबल बेड वाले कमरे, अटैच बाथ, वॉर्डरोब, टीवी, डाइनिंग हॉल, खुली डैक आदि सब पानी पर खडे हाउसबोट में होता है। लकडी के बने हाउसबोट देखने में भी बेहद सुंदर लगते हैं। अपने आकार एवं सुविधाओं के आधार पर ये विभिन्न दर्जे के होते हैं। शहर के मध्य बहती झेलम नदी पर बने पुराने लकडी के पुल भी पर्यटकों के लिए एक आकर्षण है। कई मस्जिदें और अन्य भवन इस नदी के निकट ही स्थित है। == बादशाहों का उद्यान प्रेम == मुगल बादशाहों को वादी-ए-कश्मीर ने सबसे अधिक प्रभावित किया था। यहां के [[मुगल गार्डन]] इस बात के प्रमाण हैं। ये उद्यान इतने बेहतरीन और नियोजित ढंग से बने हैं कि मुगलों का उद्यान-प्रेम इनकी खूबसूरती के रूप में यहां आज भी झलकता है। मुगल उद्यानों को देखे बिना श्रीनगर की यात्रा अधूरी-सी लगती है। अलग-अलग खासियत लिए ये उद्यान किसी शाही प्रणय स्थल जैसे नजर आते हैं। [[शाहजहां]] द्वारा बनवाया गया चश्म-ए-शाही इनमें सबसे छोटा है। यहां एक चश्मे के आसपास हरा-भरा बगीचा है। इससे कुछ ही दूर [[दारा शिकोह]] द्वारा बनवाया गया परी महल भी दर्शनीय है। [[निशात बाग]] [[1633]] में [[नूरजहां]] के भाई द्वारा बनवाया गया था। ऊंचाई की ओर बढते इस उद्यान में 12 सोपान हैं। [[शालीमार बाग]] [[जहांगीर]] ने अपनी बेगम [[नूरजहां]] के लिए बनवाया था। इस बाग में कुछ कक्ष बने हैं। अंतिम कक्ष शाही परिवार की स्त्रियों के लिए था। इसके सामने दोनों ओर सुंदर झरने बने हैं। मुगल उद्यानों के पीछे की ओर जावरान पहाडियां हैं, तो सामने डल झील का विस्तार नजर आता है। इन उद्यानों में [[चिनार]] के पेडों के अलावा और भी छायादार वृक्ष हैं। रंग-बिरंगे फूलों की तो इनमें भरमार रहती है। इन उद्यानों के मध्य बनाए गए झरनों से बहता पानी भी सैलानियों को मुग्ध कर देता है। ये सभी बाग वास्तव में शाही आरामगाह के उत्कृष्ट नमूने हैं। ==संस्कृति== ===पूजा स्थल=== श्रीनगर में कई धार्मिक पवित्र स्थान हैं। वे हैं: * दरगाह [[हज़रतबल]] * [[जामा मस्जिद, श्रीनगर]] ===संगीत और फिल्में=== 1990 के दशक में उग्रवाद के उदय से पहले, अकेले श्रीनगर में लगभग 10 सिनेमा हॉल थे - फिरदौस, शिराज, खय्याम, नाज़, नीलम, शाह, ब्रॉडवे, रीगल और पैलेडियम।<ref>{{cite web |title=Kashmir's first multiplex likely to open with Lal Singh Chadda or Vikram Vedha by Sept end |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/sep/07/kashmirs-first-multiplex-likely-to-open-with-lal-singh-chadda-or-vikram-vedha-by-sept-end-2495730.html}}</ref> [[File:Inox Multiplex Sonwar Srinagar..jpg|thumb|आईनॉक्स सिनेमा सोनवर श्रीनगर]] [[जम्मू और कश्मीर में विद्रोह|1989 के आतंक]] के कारण श्रीनगर में नौ सहित कश्मीर में सिनेमाघर बंद कर दिए गए थे।<ref name="Jammu-Kashmir.Com Homepage 2012">{{cite web | title=Forgotten, Forbidden Cinema Culture Of Kashmir | website=Jammu-Kashmir.Com Homepage | date=29 April 2012 | url=http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2012/kashmir20120429d.html | access-date=11 August 2015 | archive-date=22 मई 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150522014532/http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2012/kashmir20120429d.html | url-status=dead }}</ref> आईनॉक्स गोल्ड क्लास, एक तीन-स्क्रीन मल्टीप्लेक्स श्रीनगर के प्रसिद्ध सिनेमा हॉल के निकट स्थित है जिसे ब्रॉडवे सिनेमा कहा जाता है। यह कश्मीर में पहला मल्टीप्लेक्स है और इसे श्रीनगर के बादामी बाग छावनी क्षेत्र में शिवपोरा में मेसर्स टकसाल हॉस्पिटैलिटी प्राइवेट लिमिटेड कंपनी द्वारा बनाया गया है, जिसके मालिक विजय धर हैं। यहां यह उल्लेखनीय है कि श्री धर दिल्ली पब्लिक स्कूल, श्रीनगर भी चलाते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|date=2020-06-24|title=Kashmir to get first multiplex cinema theatre, soon|url=https://zeenews.india.com/india/kashmir-to-get-first-multiplex-cinema-theatre-soon-2291618.html|access-date=2020-07-01|website=Zee News|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Srinagar likely to get its first multiplex cinema theatre|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jun/21/srinagar-likely-to-get-its-first-multiplex-cinema-theatre-2159499.html|access-date=2020-07-01|website=The New Indian Express}}</ref> आइनॉक्स गोल्ड मल्टीप्लेक्स का उद्घाटन एलजी मनोज सिन्हा ने 20 सितंबर, 2022 को किया था, बाद में समारोह के बाद पत्रकारों और चयनित दर्शकों के लिए पहली फिल्म [[लाल सिंह चड्ढा]] दिखाई गई। सिनेमा को 30 सितंबर को आम जनता के लिए खोल दिया गया था, रिलीज हुई फिल्में विक्रम वेधा और [[पोन्नियिन सेल्वन: I]] थीं। == मुख्य आकर्षण == === हज़रतबल === {{main|हज़रतबल}} हजरतबल मस्जिद श्रीनगर में स्थित प्रसिद्ध डल झील के किनारे स्थित है। इसका निर्माण पैगम्बर मोहम्मद मोई-ए-मुक्कादस के सम्मान में करवाया गया था। इस मस्जिद को कई अन्य नामों जैसे हजरतबल, अस्सार-ए-शरीफ, मादिनात-ऊस-सेनी, दरगाह शरीफ और दरगाह आदि के नाम से भी जाना जाता है। इस मस्जिद के समीप ही एक खूबसूरत बगीचा और इश्‍रातत महल है। जिसका निर्माण 1623 ई. में सादिक खान ने करवाया था। '''निगीन झील''' शहर से लगभग 8 किलोमीटर की दुरी पर स्तिथ निगीन झील अपने नील पानी और आश्चर्यजनक खूबसूरती के लिए जाना जाता है जो डल झील का ही एक हिस्सा है। यह [https://www.mapofholiday.com/srinagar-me-ghumne-ki-jagah/ श्रीनगर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221023074224/https://www.mapofholiday.com/srinagar-me-ghumne-ki-jagah/ |date=23 अक्तूबर 2022 }} में एक लोकप्रिय स्थल है और शांति से समय बिताने के लिए एकदम सही जगह है। यह झील चिनार के पेड़ों के घने जंगलों से घिरी हुई है और ज़बरवां पर्वत की तलहटी में स्थित है। रोमांच और मस्ती चाहने वालों के लिए यह आकर्षक झील, नौकायन और कई जल गतिविधियों के लिए एक आदर्श स्थान है। निगीन झील, डल झील की तुलना में कम भीड़ भाड़ वाली स्थान है और झील के नील साफ पानी इस स्थान को एक अद्भुत रूप देती है। === शंकराचार्य मंदिर === {{मुख्य|शंकराचार्य मंदिर}} यह मंदिर शंकराचार्य पर्वत पर स्थित है। शंकराचार्य मंदिर समुद्र तल से 1100 फीट की ऊंचाई पर स्थित है। इसे तख्त-ए-सुलेमन के नाम से भी जाना जाता है। यह मंदिर कश्मीर स्थित सबसे पुराने मंदिरों में से एक है। इस मंदिर का निर्माण राजा गोपादित्य ने 371 ई. पूर्व करवाया था। डोगरा शासक महाराजा [[गुलाब सिंह]] ने मंदिर तक पंहुचने के लिए सीढ़िया बनवाई थी। इसके अलावा मंदिर की वास्तुकला भी काफी खूबसूरत है। === जामा मस्जिद === जामा मस्जिद कश्मीर की सबसे पुरानी और बड़ी मस्जिदों में से है। मस्जिद की वास्तुकला काफी अदभूत है। माना जाता है कि जामा मस्जिद की नींव सुल्लान सिकंदर ने 1398 ई. में रखी थी। इस मस्जिद की लंबाई 384 फीट और चौड़ाई 38 फीट है। इस मस्जिद में तीस हजार लोग एक-साथ नमाज अदा कर सकते हैं। === खीर भवानी मंदिर === {{main|खीर भवानी मंदिर}} श्रीनगर जिले के तुल्लामुला में स्थित [[खीर भवानी मंदिर]] यहां के प्रमुख धार्मिक स्थलों में से एक है। यह मंदिर माता रंगने देवी को समर्पित है। प्रत्येक वर्ष जेष्ठ अष्टमी (मई-जून) के अवसर पर मंदिर में वार्षिक उत्सव का आयोजन किया जाता है। इस अवसर पर काफी संख्या में लोग देवी के दर्शन के लिए विशेष रूप से आते हैं। === चट्टी पदशाही === चेत्ती पदशाही कश्मीर के प्रमुख सिख गुरूद्वारों में से एक है। सिखों के छठें गुरू कश्मीर घूमने के लिए आए थे, उस समय वह यहां कुछ समय के लिए ठहरें थे। यह गुरूद्वारा हरी पर्वत किले से बस कुछ ही दूरी पर स्थित है। === निशात बाग === इस बगीचे को 1633 ई. में नूरजहां के भाई आसिफ खान ने बनवाया था। यह बगीचा डल झील के किनारे स्थित है। श्रीनगर जिला मुख्यालय से निशांत गार्डन 11 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। इस जगह से झील के साथ-साथ अन्य कई खूबसूरत दृश्यों का नजारा देखा जा सकता है। === डल झील === {{main|डल झील}} पांच मील लम्बी और ढाई मील चौड़ी डल झील श्रीनगर की ही नहीं बल्कि पूरे भारत की सबसे खूबसूरत झीलों में से है। दुनिया भर में यह झील विशेष रूप से शिकारों या हाऊस बोट के लिए जानी जाती है। डल झील के आस-पास की प्राकृतिक सुंदरता अधिक संख्या में लोगों को अपनी ओर आकर्षित करती है। डल झील चार भागों गगरीबल, लोकुट डल, बोड डल और नागिन में बंटी हुई है। इसके अलावा यहां स्थित दो द्वीप सोना लेंक और रूपा लेंक इस झील की खूबसूरती को ओर अधिक बढ़ाते हैं। == निकटवर्ती स्थल == === गुलमर्ग === {{main|गुलमर्ग}} कश्मीर घाटी में [[श्रीनगर]] से दूर भी किसी दिशा में निकल जाएं तो प्रकृति के इतने रूप देखने को मिलते हैं कि लगता है जैसे उसने अपना खजाना यहीं समेट रखा है। राजमार्गो पर लगे दिशा-निर्देशों पर लिखे अनेक शहरों के नाम सैलानियों को आकर्षित करते हैं। लेकिन अधिकतर सैलानी, [[गुलमर्ग]], [[सोनमर्ग]] और [[पहलगाम]] आदि घूमने जाते हैं। गुलमर्ग के रास्ते में कई छोटे सुंदर गांव और आसपास धान के खेत आंखों को सुहाते हैं। सीधी लंबी सडक के दोनों और ऊंची दीवार के समान दिखाई पडती पेडों की कतार अत्यंत भव्य दिखाई देती है। पुरानी फिल्मों में इन रास्तों के बीच फिल्माए गीत पर्यटकों को याद आ जाते हैं। तंग मार्ग के बाद ऊंचाई बढने के साथ ही घने पेडों का सिलसिला शुरू हो जाता है। कुछ देर बाद सैलानी गुलमर्ग पहुंचते हैं तो घास का विस्तृत तश्तरीनुमा मैदान देख कर मंत्रमुग्ध हो जाते हैं। जिस प्रकार उत्तराखंड में पहाडी ढलवां मैदानों को बुग्याल कहते हैं, कश्मीर में उन्हें मर्ग कहते है। गुलमर्ग का अर्थ है फूलों का मैदान। समुद्र तल से 2680 मीटर की ऊंचाई पर स्थित गुलमर्ग सैलानियों के लिए वर्ष भर का रेसॉर्ट है। यहां से किराये पर घोडे लेकर [[खिलनमर्ग]], सेवन स्प्रिंग और अलपत्थर जैसे स्थानों की सैर भी कर सकते हैं। विश्व का सबसे ऊंचा गोल्फकोर्स भी यहीं है। सर्दियों में जब यहां बर्फ की मोटी चादर बिछी होती है तब यह स्थान हिमक्रीडा और स्कीइंग के शौकीन लोगों के लिए तो जैसे स्वर्ग बन जाता है। यहां चलने वाली गंडोला केबल कार द्वारा बर्फीली ऊंचाइयों तक पहुंचना रोमांचक लगता है। ढलानों पर लगे चीड या [[देवदार]] के पेडों पर बर्फलदी दिखती है। तमाम पर्यटक बर्फ पर स्कीइंग का आनंद लेते हैं तो बहुत से स्लेजिंग करके ही संतुष्ट हो लेते हैं। यहां पर्यटक चाहें तो स्कीइंग कोर्स भी कर सकते हैं। हर वर्ष होने वाले विंटर गेम्स के समय यहां विदेशी सैलानी भी बडी तादाद में आते हैं। === सोनमर्ग === {{main|सोनमर्ग}} सोनमर्ग का अर्थ सोने से बना घास का मैदान होता है। यह जगह श्रीनगर के उत्तर-पूर्व से 87 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। सोनमर्ग पर स्थित सिंध घाटी कश्मीर की सबसे बड़ी घाटी है। यह घाटी करीबन साठ मील लम्बी है। सोनमर्ग भी कश्मीर की एक निराली सैरगाह है। समुद्र तल से लगभग 3000 मीटर की ऊंचाई पर स्थित यह एक रमणीक स्थल है। सिंध नदी के दोनों और फैले यहां के मर्ग सोने से सुंदर दिखाई देते हैं। इसीलिए इसे सोनमर्ग अर्थात सोने का मैदान कहा गया होगा। सोनमर्ग से घुडसवारी करके थाजिवास ग्लेशियर भी देखने जा सकते हैं। वहां ग्लेशियर पर घूमने का आनंद भी लिया जा सकता है। अनंत हिमनदों के सामने खडे होकर प्रकृति की विशालता का एहसास मन में रोमांच उत्पन्न कर देता है। प्रतिवर्ष होने वाली [[अमरनाथ]] यात्रा का एक मार्ग सोनमर्ग से [[बलतल]] होकर भी है। यहां से लद्दाख के रास्ते में पडने वाला जोजीला दर्रा 30 किमी दूर है। [[पहलगाम]] का रास्ता भी सैलानियों को बहुत प्रभावित करता है। मार्ग में पाम्पोर में केसर के खेत दिखाई देते हैं। जगह-जगह क्रिकेट के बैट रखे नजर आते हैं। यहां विलो-ट्री की लकडी से ये बैट बनते हैं। इनके अलावा अवंतिपुर में 9वीं शताब्दी में बने दो मंदिरों के भग्नावशेष तथा मार्तड का सूर्य मंदिर भी आकर्षक हैं। सागरतल से 2130 मीटर की ऊंचाई पर बसा पहलगाम कभी चरवाहों का छोटा सा गांव था। किंतु यहां बिखरी नैसर्गिक छटा ने इसे खुशनुमा सैरगाह बना दिया। [[लिद्दर नदी]] इसकी छटा को और बढाती है। नदी पर कई जगह बने लकडी के पुल और दूर दिखते हिमशिखर तो पिक्चर पोस्टकार्ड से दृश्य प्रस्तुत करते हैं। देवदार के जंगल, झरने और फूलों के मैदान तो जगह-जगह नजर आएंगे। बैसरन के मर्ग, आडु, चंदनवाडी जैसे स्थान घोडों पर बैठकर घूमे जा सकते हैं। साहसी पर्यटक पहलगाम से तरसर, मरसर झीलें, दुधसर झील और कोलहाई ग्लेशियर जैसे ट्रेकिंग रूटों पर निकल सकते हैं। अमरनाथ यात्रा का मुख्य मार्ग पहलगाम से चंदनवाडी, शेषनाग होते हुए जाता है। === कोकरनाग वेरीनाग === सैलानियों को आकर्षित करने वाले अन्य स्थानों में [[कोकरनाग]] 2012 मीटर की ऊंचाई पर स्थित है। यह स्थान औषधीय गुणों वाले प्राकृतिक चश्मों के लिए प्रसिद्ध है। कश्मीरी भाषा में नाग का अर्थ चश्मा भी होता है। [[वेरीनाग]] में भी कुछ प्राकृतिक चश्में हैं। यहां बादशाह जहांगीर ने चश्मों का जल एक ताल में एकत्र कर उसके आसपास एक उद्यान बनवाया था। 80 मीटर के दायरे में फैले आठ कोणों वाले इस ताल एवं उद्यान में चिनार के वृक्षों की कतारें सैलानियों का मन मोह लेती है। == आवागमन == ;वायु मार्ग सबसे नजदीकी हवाई अड्डा [[श्रीनगर अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] है। इंडियन एयरलाइन्स दिल्ली, अमृतसर, जम्मू, लेह, चंडीगढ़, अहमदाबाद और मुम्बई से श्रीनगर के लिए उड़ान भरती है। ;रेल मार्ग हाल ही में श्रीनगर में रेलवे स्टेशन बन गया है, व रेल सेवा भी आरंभ हो चुकी है। श्रीनगर रेल मार्ग द्वारा [[अनंतनाग]], क़ाज़ीगुंड तक जुड़ा है। जून २०१३ में [[क़ाज़ीगुंड]] से [[बनिहाल]] तक, भारत की सबसे बड़ी सुरंग के रास्ते, रेल सेवा शुरु कर दी गयी है। इसके बाद भारत की मुख्य रेलवे का सबसे निकटतम रेलवे स्टेशन जम्मू तवी है। रेलवे स्टेशन से जम्मू तवी 293 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। [[बनिहाल]] से जम्मू तवी तक रेलमार्ग निर्माणाधीन है। ;सड़क मार्ग श्रीनगर [[राष्ट्रीय राजमार्ग 44 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 44]] (पुराना संख्यांक 1ए) द्वारा कई प्रमुख शहरों से सड़क मार्ग द्वारा जुड़ा हुआ है। राष्ट्रीय राजमार्ग 44 पूरे भारत को पार करता हुआ [[कन्याकुमारी]] तक जाता है। ;विभिन्न शहरों से दूरी [[जम्मू]]- 293 किलोमीटर<br /> [[लेह]] - 434 किलोमीटर<br /> [[कारगिल]]- 204 किलोमीटर<br /> [[गुलमर्ग]]- 52 किलोमीटर<br /> [[दिल्ली]]- 876 किलोमीटर<br /> [[चंडीगढ़]]- 630 किलोमीटर == इन्हें भी देखें == * [[श्रीनगर]] * [[श्रीनगर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} {{कश्मीर घाटी}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर के शहर]] [[श्रेणी:श्रीनगर ज़िला]] [[श्रेणी:श्रीनगर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:श्रीनगर|*]] [[श्रेणी:भारत के तीर्थ]] [[श्रेणी:भारत के राज्यों और केन्द्र शासित प्रदेशों की राजधानियाँ]] 8lccw3b67vl57vk1alg7zotb96er7v0 अर्जेण्टीना 0 2600 6635755 6526576 2026-10-31T07:03:23Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635755 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश |native_name = República Argentina |common_name = अर्जेंटीना |conventional_long_name = अर्जेंटीनी गणराज्य |image_flag = Flag of Argentina.svg |image_coat = Coat_of_arms_of_Argentina.svg |image_map = ARG orthographic (+all claims).svg |national_motto = "En unión y libertad"<br />{{small|("एकता एवं स्वतंत्रता में")}} |national_anthem = Himno Nacional Argentino<br />{{small|(आर्जेंटीनी राष्ट्रगान)}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> |official_languages = [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] |capital = [[ब्यूनस आयर्स]] |largest_city = [[ब्यूनस आयर्स]] |government_type = संघीय [[अध्यक्षीय प्रणाली|अध्यक्षीय गणराज्य]] |leader_title1 = राष्ट्रपति |leader_name1 = [[जेवियर मिलेई]] |leader_title2 = उपराष्ट्रपति |leader_name2 = [[विक्टोरिया विलारुएल]] |leader_title3 = अध्यक्ष |leader_name3 = [[गिलर्मो फ़्रैंकोस]] |sovereignty_type = स्वतंत्रता |sovereignty_note = [[स्पेन]] से |established_event1 = [[मई क्रांति]] |established_date1 = 25 मई 1810 |established_event2 = स्वतंत्रता की घोषणा |established_date2 = 9 जुलाई 1816 |established_event3 =[[अर्जेंटीना का संविधान|वर्तमान संविधान]] |established_date3 = 1 मई 1853 |area_rank = 8वाँ |area_km2 = 27,80,085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km{{smallsup|2}}); Argentina Continental (2,780,084.6 km{{smallsup|2}}); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km{{smallsup|2}}); Antártida Argentina (873,718.4 km{{smallsup|2}}) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km{{smallsup|2}}); Parte continental americana (2,780,084.8 km{{smallsup|2}}); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km{{smallsup|2}}); Sector antártico argentino (873,718.4 km{{smallsup|2}}) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> |percent_water = 1.1 |population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 4,70,67,441<ref>{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=INDEC |website=www.indec.gob.ar |access-date=2024-07-03 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}</ref> |population_estimate_year = 2024 |population_estimate_rank = 32वाँ |population_census = {{IncreaseNeutral}} 4,60,44,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes, es decir, 5.927.607 de personas más que las relevadas en el último censo, en 2010. En mayo de 2022, pocos días después del relevamiento, el INDEC había difundido los primeros resultados preliminares, que indicaban que la población argentina tenía 47.327.407 habitantes. Sin embargo el dato fue corregido esta tarde. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022: 4 datos claves sobre la población argentina |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}<!-- auto-translated from Spanish by Module:CS1 translator --></ref> |population_census_year = 2022 |population_density_rank = 178वाँ |GDP_PPP_year = 2024 |GDP_PPP = {{decrease}} $1.354 खरब<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=213,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=10 October 2024 |access-date=9 November 2024 |archive-date=27 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227022327/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=213,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> |GDP_PPP_rank = 30वाँ |GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $28,704<ref name="IMFWEO.AR" /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 69वाँ |HDI_year = 2023 <!-- use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.865 <!--number only--> |HDI_rank = 47वाँ |currency = [[आर्जेंटीनी पेसो]] ($) |currency_code = ARS |time_zone = ART |utc_offset = -3 |demonym = आर्जेंटीनी |cctld = [[.ar]] |calling_code = +54 |other_symbol=[[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px]]|other_symbol_type=[[मई का सूर्य]]|coordinates={{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}}|religion={{unbulleted list |{{Tree list}} * 78.2% [[ईसाई धर्म]] ** 62.9% [[कैथोलिक संप्रदाय]] ** 15.3% अन्य ईसाई संप्रदाय {{Tree list/end}} |20.5% [[अधार्मिकता]] |1.3% अन्य}}|religion_ref=<ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref>|religion_year=2019|leader_title4=उपाध्यक्ष|leader_name4=[[मार्टिन मेनेम]]|leader_title5=सर्वोच्च न्यायालय राष्ट्रपति|leader_name5=[[होरासियो रोसाटी]]|population_density_km2={{#expr:47067441/2780085 round 1}}|population_census_rank=32वाँ|GDP_nominal={{decrease}} $604.382 अरब<ref name="IMFWEO.AR" />|GDP_nominal_rank=24वाँ|GDP_nominal_year=2024|GDP_nominal_per_capita={{decrease}} $12,814<ref name="IMFWEO.AR" />|GDP_nominal_per_capita_rank=71वाँ|Gini=40.7 <!--number only-->|Gini_year=2022 <!-- use the year to which the data refers, not the publication year-->|Gini_change=decrease <!--increase/decrease/steady-->|Gini_ref=<ref name=gini />|HDI_ref=<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref>|iso3166code=ar}} '''अर्जेंटीना''' ({{Langx|es|Argentina|italics=no}}) [[दक्षिण अमेरिका]] में स्थित एक देश है। क्षेत्रफल एवं जनसंख्या की दृष्टि से दक्षिणी अमरीका का [[ब्राज़ील|ब्राजील]] देश के बाद द्वितीय विशालतम देश है (क्षेत्रफल: २७,७६,६५६ वर्ग कि.मी.)। इसके उतत्र में ब्राजील पश्चिम में चिली तथा उत्तरपश्चिम में पराग्वे है। देश २२° द.अ. तथा ५५° द.अ. के मध्य ३७,७०० कि॰मी॰ की लंबाई में उत्तर दक्षिण फैला हुआ है। इसकी आकृति एक अधोमुखी त्रिभुज के समान है जो लगभग २,६०० कि॰मी॰ चौड़े आधार से दक्षिण की ओर संकरा होता चला गया है। उत्तर में यह [[बोलीविया]] एवं [[पैराग्वे]], उत्तर-पूर्व में [[उरुग्वे|युरुगए]] तथा [[ब्राज़ील|ब्राजील]] और पश्चिम में [[चिली]] देश से घिरा है। [https://www.afactshindi.com/2020/03/Interesting-facts-about-argentina-in-hindi.html?m=1 अर्जेन्टीना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805010522/https://www.afactshindi.com/2020/03/Interesting-facts-about-argentina-in-hindi.html?m=1 |date=5 अगस्त 2020 }} का नाम ''अर्जेन्टम'' से पड़ा जिसाक अर्थ [[चाँदी]] होता है। चांदी के लिए प्रयुक्त लैटिन तथा स्पैनिश पर्यायवाची शब्दों से ही, जो क्रमश: 'अर्जेटम' एवं 'प्लाटा' हैं, अर्जेटीना और 'रायो डी ला प्लाटा' (देश की महान एस्चुअरी) का नामकरण हुआ है। आरंभ में यह [[उपनिवेश]] था जिसकी स्थापना [[स्पेन]] के [[चार्ल्स तृतीय]] ने पुर्तगाली दबाव को रोकने के लिए की थी। सन् १८१० ई. में देश की जनता ने स्पेन की सत्ता के विरुद्ध आंदोलन आरंभ किया जिसके परिणाम स्वरूप १८१६ ई. में यह स्वतंत्र हुआ। परंतु स्थायी सरकार की स्थापना १८५३ ई से ही संभव हुई। [https://www.afactshindi.com/2020/03/Interesting-facts-about-argentina-in-hindi.html?m=1 अर्जेंटीना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805010522/https://www.afactshindi.com/2020/03/Interesting-facts-about-argentina-in-hindi.html?m=1 |date=5 अगस्त 2020 }} गणतंत्र के अतंर्गत २२ राज्यों के अतिरिक्त एक फेडरल जिला तथा टेरा डेल फ्यूगो, अंटार्कटिका महाद्वीप के कुछ भाग और दक्षिणी अतलांतक सागर के कुछ द्वीप हैं। == प्रकृतिक दशा == पश्चिम के पर्वतीय क्षेत्रफल को छोड़कर देश का अन्य शेष भाग मुख्यत: निम्न भूमि है। देश सामान्यत: चार स्थलाकृतिक प्रदेशों में विभक्त हो जाता है: ऐंडीज़ पर्वतीय प्रदेश, उत्तर का मैदान, पंपाज़ और पैटागोनिया। ऐंडीज़ पर्वतीय प्रदेश के अंतर्गत देश का लगभग ३० प्रतिशत भाग आता है। पश्चिम में उत्तर दक्षिण फैली इस पर्वतश्रेणी का उत्थान तृतीयक कल्प में आल्प्स गिरि-निर्माण-काल में हुआ था। यह चिली देश के साथ प्राकृतिक सीमा निर्धारित करती है। इस श्रेणी में ही, मध्य एशिया के पश्चात् सीमा निर्धारित करती है। इस श्रेणी में ही, मध्य एशिया के पश्चात्, विश्व के उच्चतम शिखर स्थित हैं, जैसे माउंट अकोंकागुआ (७,०२३ मीटर), मर्सीडरियो (६,६७२ मीटर) और टुपनगाटो (६,८०२ मीटर)। इस प्रदेश में अंगूर, शहतूत तथा अन्य फल बहुतायत से पैदा होते हैं। उत्तर के मैदानी प्रदेश के अंतर्गत चैको मैसोपोटामिया तथा मिसिओनेज़ क्षेत्र हैं। इस प्रदेश में जलोढ के विस्तृत निक्षेप पाए जाते हैं। अधिकांश भाग वर्षा में बाढ़ग्रस्त हो जाते हैं। चैको क्षेत्र वनसंसाधन में धनी है तथा मिसिओनेज़ में यर्बा माते (एक प्रकार की चाय) की खेती होती है। पराना, परागुए आदि नदियों से घिरा मैसोपोटामिया पशुओं के लिए प्रसिद्ध है। देश के मध्य में स्थित [[पम्पास]] अत्यधिक उपजाऊ और विस्तृत समतल घास की मैदान है। यह देश का सबसे समृद्धिशाली भाग है जिसमें ८० प्रतिशत जनसंख्या रहती है। कृषि एवं पशुपालन उद्योगों के कुल उत्पादन का लगभग दो तिहाई भाग यहीं से प्राप्त होता है। पैटागोनिया प्रदेश रायो निग्रो से दक्षिण की ओर देश के दक्षिणी छोर तक फैला है (क्षेत्रफल: ७,७७,००० वर्ग कि.मी.)। यह अर्धशुष्क एवं अल्प जनसंख्यावाला पठारी प्रदेश है। यहाँ विशेष रूप से पशु पालन का कारोबार होता है। नदियां ऐंडीज़ पर्वत अथवा उत्तर की उच्च भूमि से निकलकर पूर्व की ओर प्रवाहित होती है और अतलांतक सागर में गिरती हैं। पराना, परागुए तथा युरुगुए मुख्य नदियां हैं। देश की [[जलवायु]] प्रधानत: शीतोष्ण है। परंतु, उत्तर में चैको की अत्यधिक उष्ण जलवायु, मध्य में पंपाज़ की सम ओर सुहावनी जलवायु, तथा उपअंटार्कटिक शीत से प्रभावित दक्षिणी पैटागोनिया का हिमानी क्षेत्र जलवायु की विविधता को प्रदर्शित करते हैं। देश का यथेष्ट अक्षांशीय विस्तार तथा उच्चावच का विशिष्ट अंतर ही इस विविधता के प्रधान कारण है। अधिकतम ताप (५५०सें.) उत्तरी छोर पर और निम्नतम (१८०सें.) दक्षिणी छोर पर मिलते हैं। वर्षा की मात्रा पूर्व से पश्चिम की ओर घटती जाती है। जलवायु, मिट्टी और उच्चावच में विशिष्ट क्षेत्रीय विभिन्नताओं के कारण ही देश में उष्णकटिबंधीय वर्षावाले वनों से लेकर मरुस्थलीय कांटेदार झाडियां तक पाई जाती हैं। K == जनसंख्या एवं नगर == देश की जनंसख्या का अधिकांश, कुछ समय पूर्व से (१८८० ई.), आप्रवासित यूरोपवासी (मुख्यत: इटली एवं स्पेन निवासी) हैं। अन्य दक्षिणी अमरीका के देशों के विपरीत यहाँ नीग्रो अथवा इंडियन आदिवासियों की संख्या नगण्य है। इस प्रकार देशवासियों में प्रजातीय एवं सांस्कृतिक समानताएं मिलती हैं। [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]] राष्ट्रभाषा है। ९५ प्रतिशत मनुष्य [[रोमन कैथॉलिक]] हैं। नगरीय जनसंख्या के आधे लोग [[ग्रेटर ब्यूनस आयर्स]] में वास करते हैं। इस क्षेत्र की गणना विश्व के विशालतम महानगरीय क्षेत्रों में होती है। मुख्य नगर हैं- ब्यूनस आयर्स, रोज़ैरियो, कार्डोबा, ला प्लाटा, मार डेल प्लाटा, तुकुमन, सांता फे, पराना, बाहिया ब्लैंका, साल्टा, कोरियेंटीयज़, तथा मैंडोजा। == यातायात == पराना, युरुगुए तथा परागुए नदियां अंतर्देशीय जल यातायात के लिए विश्वविख्यात हैं। ब्यूनस आयर्स एवं ला प्लाटा (दोनों प्लाटा एस्चुअरी पर स्थित) और बाहिया ब्लैका मुख्य पत्तन हैं। [[पराना नदी]] पर रोज़ेरियो सबसे बड़ा अंतर्देशीय पत्तन है ब्यूनस आयर्स [[पश्चिमी गोलार्ध]] का, न्यूयार्क के बाद, दूसरा विशालतम पत्तन है तथा इसके अंतर्गत देश का ८० प्रतिशत आयात निर्यात आता हैं। == आर्थिक दशा == {{main|अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था}} '''[[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]]''' की अर्थव्यवस्था [[विश्व बैंक]] के अनुसार वित्तीय वर्ष 2017 के लिए एक उच्च आय वाली [[अर्थव्यवस्था]] है। <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-1|[1]]]</sup> यह [[लातिनी अमरीका|लैटिन अमेरिका]] की तीसरी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है, <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-2|[2]]]</sup> और [[ब्राज़ील|ब्राजील]] के बाद [[दक्षिण अमेरिका]] में दूसरी सबसे बड़ी है। <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-3|[3]]]</sup> इस देश के तुलनात्मक लाभों में समृद्ध [[प्राकृतिक संसाधन]], एक अत्यधिक साक्षर आबादी, एक निर्यात प्रधान कृषि क्षेत्र और एक विविध [[उद्योग|औद्योगिक आधार]] शुमार हैं। अर्जेंटीना का आर्थिक प्रदर्शन ऐतिहासिक रूप से बहुत असमान रहा है, जिसमें उच्च आर्थिक विकास के साथ बारी-बारी से गंभीर मंदी देखने को मिलती है, विशेष रूप से बीसवीं शताब्दी के बाद से, जब आय बढ़ोतरी में असमानता और गरीबी दोनों बढ़ी। बीसवीं शताब्दी की शुरुआत में अर्जेंटीना का दुनिया के दस सबसे ज़्यादा प्रति व्यक्ति जीडीपी स्तर वाले देशों में आता था, कनाडा और ऑस्ट्रेलिया के बराबर और फ्रांस और इटली दोनों से आगे। <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-maddison-4|[4]]]</sup> अर्जेंटीना की मुद्रा 2018 में लगभग 50% घटकर 38 से अधिक अर्जेंटीना पेसोस प्रति [[अमेरिकी डॉलर|अमेरिकी डॉलर हो गई]] और आज वह [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष|अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] से एक स्टैंड-बाय प्रोग्राम के तहत है। <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-5|[5]]]</sup> अर्जेंटीना को एफटीएसई ग्लोबल इक्विटी इंडेक्स (2018), <sup>[[अर्जेंटीना की अर्थव्यवस्था#cite%20note-6|[6]]]</sup> द्वारा एक उभरता हुआ बाजार माना जाता है और यह [[जी-20|जी -20 की प्रमुख अर्थव्यवस्थाओं में से एक है]] । अर्जेटीना विश्व का एक महत्वपूर्ण खाद्य उत्पादक और खाद्य निर्यातक देश है। [[गेहूँ]] मुख्य व्यावसायिक फसल है जिसकी अधिकतम खेती पंपाज़ में होती है। इस प्रदेश की अन्य महत्वपूर्ण फसलें [[मक्का]], [[जौ]], [[जई]], [[पटुआ]] और अल्फाल्फा हैं। यर्बा माते, सोयाबीन, सूरज मुखी के बीज, गन्ना कपास, अंगूर जैतून इत्यादि का उत्पादन देश के अन्य भागों में काफी मात्रा में होता है। मांस, चमड़ा तथा ऊन के उत्पादन एवं निर्यात की दृष्टि से अर्जेंटीना विश्व का एक महत्वपूर्ण देश है। पशुपालन उद्योग मुख्यत: पंपाज़ प्रदेश में विकसित किया गया है। देश में डेरी उद्योग का भी यथेष्ट विकास हुआ है। मत्स्यक्षेत्रों के विकास की संभावनाओं को लेकर यह देश आगे बढ़ रहा है। === खनिज संसाधन === इसमें देश निर्धन है। सीसा, जस्ता, टंगस्टन, मैंगनीज़, लोहा और बेरीलियम ही यहाँ के उल्लेखनीय खनिज हैं। मिट्टी का तेल भी अर्जेंटीना का मुख्य खनिज है जो मुख्यतया पैटागोनिया प्रदेश में मिलता है। यांत्रिक ऊर्जा में भी देश निर्धन है यद्यपि पेट्रेलियम के उत्पादन में अब वृद्धि हो रही है। === औद्योगिक विकास === मुख्यत: ब्यूनस आयर्स फ़ेडरल कैपिटल में (३२ प्रतिशत), ब्यूनस आयर्स राज्य (३२ प्रतिशत) तथा सांता फे (१० प्रतिशत) में केंद्रित है। वस्तुनिर्माण उद्योग की वृद्धि का कृषि एवं पशुपालन उद्योगों पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है। मांस को डिब्बों में बंद करना, कांच, शृंगारसामग्री, रंग, हल्की मशीनों, यंत्र, वस्त्र, वस्तुनिर्माण की मशीनों और बिजली की मोटरों आदि का निर्माण महत्वपूर्ण उद्योग है। == विदेशी व्यापार == यहाँ से मांस, धान्य फसलों, अलसी तथा अलसी का तेल, ऊन, चमड़ा, वन्य एवं दुग्ध पदार्थ और पशुओं का निर्यात होता है। मशीनों, ईधन एवं स्नेहक, लोहा तथा इस्पात से निर्मित वस्तुओं, लकड़ी, खाद्यपदार्थ, रसायन एवं ओषधि, अलौह धातु तथा उनसे निर्मित सामान का यहाँ आयात किया जाता है। यह व्यापार मुख्यत: संयुक्त राज्य अमरीका, ब्रिटेन, बाज़ीज, पश्चिमी जर्मनी, नीदरलैंड, इटली, वेनेज्युला तथा फ्रांस से होता है। == विभाग == अर्जेन्टीना में 24 प्रान्त हैं - [[चित्र:Map of Argentina with provinces names es.png|thumb|right|400px]] {{columns |col1 = [[चित्र:ViñedoCafayate.jpg|thumb|left|250px|एन्ट्रे रियोस.]] 1. [[ब्यूनस आयर्स]] (राजधानी) 2. [[ब्यूनर्स आयर्स (प्रान्त)]] 3. [[कैटमार्का]] 4. [[चाको]] 5. [[चुबुट]] 6. [[कोर्डोबा]] 7. [[कोरियेन्टेस]] 8. [[एन्ट्रे रियोस]] 9. [[चीनी गणराज्य|फ़ॉरमोसा]] 10. [[ज्यूजुई]] 11. [[ला पम्पा]] 12. [[ला रियोजा]] |col2 = 13. [[मेन्दोज़ा]] 14. [[मिसियोनेस]] 15. [[न्यूक्वीन]] 16. [[रियो नेग्रो]] 17. [[साल्टा]] 18. [[सैन जुआन]] 19. [[सैन लुई]] 20. [[सैन्ता क्रुज प्रान्त, अर्जेन्टीना|सैन्ता क्रुज]] 21. [[सैन्टा फै]] 22. [[सैन्टियागो डेल एस्त्रो]] 23. [[तिएर्रा देल फ़ुएगो|टिएरा डेल फ़ुएगो]] 24. [[टुकुमेन]] }} == यह भी देखिए == * [[wikt:अर्जेन्टीना|अर्जेन्टीना]] (विक्षनरी) * [[अर्जेंटीना का आर्थिक इतिहास]] {{Sister project links}} {{Commons|Argentina}} {{दक्षिण अमेरिका}} [[श्रेणी:अर्जेण्टीना| ]] [[श्रेणी:स्पेनी-भाषी देश व क्षेत्र]] 4tf9dgysbt34rr6qrxnf7eo9dq9da0b बोत्सवाना 0 2626 6635554 6357899 2026-10-30T12:05:29Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635554 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = | conventional_long_name = बोत्सवाना गणराज्य</br> Republic of Botswana</br> Lefatshe la Botswana | common_name = बोत्सवाना | image_flag = Flag of Botswana.svg | image_coat =Coat_of_arms_of_Botswana.svg | image_map = LocationBotswana.svg | national_motto = ''पुला'' (वर्षा) | national_anthem = ''Fatshe leno la rona'' (''यह हमारी भूमि'') | official_languages = [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]], [[श्वाना भाषा|सेत्सवाना]] | demonym = बत्सवाना | capital = [[गोबोर्नी]] | latd = 25 | latm = 40 | latNS = S | longd = 25 | longm = 55 | longEW = E | largest_city = राजधानी | government_type = [[संसदीय लोकतंत्र]] <!--cia.gov--> | leader_title1 = [[बोत्सवाना के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[इयान खामा]] | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता|स्वतंत्रता]] | sovereignty_note = [[यूनाइटेड किंगडम]] से | established_event1 = तिथि | established_date1 = 30 सितम्बर 1960 | area_rank = 47वां | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 581,730 | area_sq_mi = 224,610 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.6 | population_estimate = 2,155,784<ref name="cia">{{cite web |title=Botswana |trans-title=बोत्सवाना |work=द वर्ल्ड फेक्टबुक |publisher=सेण्ट्रल इंटेलिजेन्स एजेन्सी |year=2014 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |accessdate=16 अप्रैल 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015203531/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bc.html |archive-date=15 अक्तूबर 2015 |url-status=live }}</ref> | population_estimate_rank = 144वां | population_estimate_year = 2010 | population_census = 1,680,863 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 3.4 | population_density_sq_mi = 8.9 | population_density_rank = 229वां | GDP_PPP = $25.399 अरब<ref name=imf2>{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=616&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=99&pr.y=11|title=Botswana|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111184618/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=616&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=99&pr.y=11|archive-date=11 जनवरी 2012|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = 2009 | GDP_PPP_per_capita = $13,992<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $11.630 अरब<ref name=imf2/> | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2009 | GDP_nominal_per_capita = $6,406<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.683<!--number only, between 0 and 1--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=21–25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 109वाँ | Gini_year = 1993 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini = 63 | Gini_ref =<ref name="cia"/> | Gini_rank = | currency = [[बोत्सवानाई पुला|पुला]] | currency_code = BWP | country_code = | time_zone = [[केन्द्रीय अफ्रीकी समय]] ([[UTC+02]]) | utc_offset = | time_zone_DST = लागू नहीं | utc_offset_DST = | drives_on = बाएं | cctld = [[.bw]] | calling_code = [[+267]] | footnotes = }} [[चित्र:बोत्सवाना मानचित्र.png|thumb|right|बोत्सवाना का मानचित्र]] '''बोत्सवाना गणराज्य''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Republic of Botswana, [[श्वाना भाषा|श्वाना]]: Lefatshe la Botswana), [[अफ़्रीका|अफ्रीकी महाद्वीप]] के दक्षिण में स्थित एक [[स्थल-रुद्ध देश]] है। 30 सितम्बर 1960 को [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटेन की यूनाइटेड किंगडम]] से स्वतंत्रता मिलने से पूर्व इसे ब्रिटिश संरक्षित राज्य, '''बेचुआनालैंड''' के नाम से जाना जाता था। स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद ब्रिटिश [[राष्ट्रमंडल (बहुविकल्पी शब्द)|राष्ट्रमंडल]] के अंतर्गत इस देश ने एक नया नाम बोत्सवाना अपना लिया। स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद यहाँ लगातार स्वतंत्र और निष्पक्ष लोकतांत्रिक चुनाव आयोजित किये जा रहे हैं। [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]],[[अंगोला]], [[ज़ाम्बिया|जांबिया]] और [[दक्षिण अफ्रीका]] इसके पड़ोसी देश हैं। भौगोलिक दृष्टि से बोत्सवाना एक सपाट देश है और इसके लगभग 70% भाग में [[कालाहारी मरुस्थल]] फैला है। इसके दक्षिण और दक्षिणपश्चिम में [[दक्षिण अफ्रीका]], पश्चिम और उत्तर में [[नामीबिया]] तथा उत्तरपूर्व में [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]] स्थित है। यह सिर्फ एक बिंदु पर [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]] से मिलता है। यह एक छोटा सा देश है, जिसकी जनसंख्या सिर्फ 20 लाख है। स्वतंत्रता के समय यह अफ्रीका के कुछ सबसे गरीब देशों मे से एक था जिसका सकल घरेलू उत्पाद प्रति व्यक्ति मात्र 70 अमेरिकी डॉलर था, लेकिन तब से लेकर अब तक बोत्सवाना ने आर्थिक रूप से तरक्की की है और अब इसकी गिनती अफ्रीका के मध्यम आय वाले देशों में होने लगी है। इसकी [[अर्थव्यवस्था]] विश्व की कुछ सबसे तेजी से बढ़ती अर्थव्यवस्थाओं में से है, जिसकी औसत वृद्धि दर 9% की है और [[अन्तर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष|अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] के 2010 के अनुमान के अनुसार इसका सकल घरेलू उत्पाद (क्रय शक्ति समता) प्रति व्यक्ति लगभग 14,800 अमेरिकी डॉलर के बराबर है। बड़े स्तर पर व्याप्त गरीबी, असमानता और निम्न [[मानव विकास सूचकांक]] के बावजूद बोत्सवाना ने, सुशासन और व्यापक आर्थिक वित्तीय प्रबंधन द्वारा समर्थित विकास के स्तरों पर प्रभावशाली रूप से तरक्की की है। [[सकल घरेलू उत्पाद]] का 10 प्रतिशत शिक्षा पर व्यय किए जाने से इस क्षेत्र में महत्वपूर्ण शैक्षिक उपलब्धियों हासिल हुई हैं और देश में लगभग लगभग सभी के लिए मुफ्त शिक्षा का प्रावधान किया गया है, हालाँकि इस सबके बावजूद देश में पर्याप्त कौशल और कार्यबल का अभाव है। बेरोजगारी की दर भी लगातार 20 प्रतिशत के साथ उच्च स्तर पर बनी हुई है। शहरी क्षेत्रों की तुलना में ग्रामीण क्षेत्रों में घरेलू आय काफी कम है, हालाँकि ग्रामीण क्षेत्रों में गरीबी की दर में गिरावट आई है, लेकिन अभी भी वो शहरी क्षेत्रों की तुलना में काफी अधिक है। सरकार की ओर से एचआईवी /एड्स की दवाओं की नि:शुल्क उपलब्धता के चलते एचआईवी/एड्स संक्रमण की दर में अभूतपूर्व कमी दर्ज की गयी है। [[हीरा|हीरे]] और [[मांस]] बाजार पर बुरी तरह निर्भर देश की अर्थव्यवस्था में, विविधता लाने के प्रयास किए जा रहे हैं। ==बोत्सवाना का इतिहास == [[बोत्सवाना का इतिहास]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} === इन्हें भी देखें === ; सिंहावलोकन * [https://web.archive.org/web/20070127120513/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1068674.stm बीबीसी न्यूज- ''Country Profile: Botswana''] ; निर्देशियायें * [https://web.archive.org/web/20070101204658/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/Botswana/ Open Directory Project - ''Botswana''] directory category * [https://web.archive.org/web/20070205052255/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/bots.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Botswana''] directory category * [https://web.archive.org/web/20060717193446/http://www.afrika.no/index/Countries/Botswana/index.html The Index on Africa - ''Botswana''] directory category * [https://web.archive.org/web/20060614094854/http://www.multimap.com/index/BC.htm] Botswana Map * https://web.archive.org/web/20050924163355/http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Botswana.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Botswana''] directory category * [https://web.archive.org/web/20060627214816/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Botswana/ Yahoo! - ''Botswana''] directory category * [https://web.archive.org/web/20070212083100/http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Botswana.html Encyclopedia of the Nations : Botswana] {{Authority control}} [[श्रेणी:बोत्स्वाना]] [[श्रेणी:देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका]] [[श्रेणी:स्थलरुद्ध देश]] [[श्रेणी:कॉमनवेल्थ के सदस्य]] {{अफ़्रीका-आधार}} ofjilf2iyy77a9ry391gqo36huymv9b लुधियाना 0 3131 6635765 6612654 2026-10-31T07:16:02Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635765 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = लुधियाना | native_name = {{hlist|ਲੁਧਿਆਣਾ|Ludhiana}} | native_name_lang = pa | settlement_type = [[महानगर]]<ref>{{cite web |title=Metropolitan Cities of India |url=http://www.cpcb.nic.in/EnvironmetalPlanning/ground/Chapter3.pdf |website=cpcb.nic.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923210838/http://www.cpcb.nic.in/EnvironmetalPlanning/ground/Chapter3.pdf |access-date=22 December 2020|archive-date=23 September 2015 }}</ref> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image3 = Lady Willingdon CMC Ludhiana from lawns.jpg | caption3= [[क्रिश्चियन मेडिकल कॉलेज, लुधियाना|क्रिश्चियन मेडिकल कॉलेज]] | image2= Punjabi Bhawan, Ludhiana.jpg | caption2= पंजाबी भवन | image1 = Omaxe Twin Tower (1).jpg | caption1 = [[ठक्करवाल]] | image6 = Dukhniwaran_Sahib.jpg | caption6=[[गुरद्वारा दुख निवारण साहिब]] | image7 = Guru_Nanak_Dev_Engineering_College,_Ludhiana,_Punjab,_India_9.jpg | caption7=[[गुरु नानक देव इंजीनियरिंग कॉलेज, लुधियाना|GNDEC]] | image4 = Canal_Road_Ludhiana.jpg | caption4= [[राष्ट्रीय राजमार्ग ५ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 5]] | image5 = GURU NANAK STADIUM AT LUDHIANA.jpg | caption5 = [[गुरु नानक स्टेडियम]] }} | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Punjab#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|30.9090|75.8516|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{IND}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name1 = [[पंजाब, भारत|पंजाब]] | subdivision_name2 = [[लुधियाना ज़िला|लुधियाना]] | subdivision_name3 = लुधियाना पश्चिम; लुधियाना पूर्व | established_title = <!-- Established --> | established_date = | named_for = [[लोधी राजवंश]] | founder = यूसुफ़ ख़ान और निहंद ख़ान | government_type = [[महापौर-परिषद सरकार|महापौर-परिषद]] | governing_body = [[लुधियाना नगर निगम]] | leader_title = उपायुक्त | leader_name = हिमांशु जैन<ref>{{cite web |title=Who's Who {{!}} District Ludhiana, Government of Punjab {{!}} India |url=https://ludhiana.nic.in/about-district/whos-who/ |website=ludhiana.nic.in |access-date=8 July 2022 |archive-date=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928202516/https://ludhiana.nic.in/about-district/whos-who/ |url-status=live }}</ref> | leader_title2 = महापौर | leader_name2 = [[इंदरजीत कौर]] ([[आम आदमी पार्टी|AAP]])<ref>{{cite news |title=Ludhiana Gets Its First Woman Mayor |url=https://www.ndtv.com/ludhiana-news/ludhiana-gets-its-first-woman-mayor-inderjit-kaur-7521319 |work=NDTV |date=21 January 2025 |access-date=19 February 2025}}</ref> | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name='LMC'>{{cite web|title=Ludhiana City|url=http://mcludhiana.gov.in/about_%20introduction.html|access-date=20 November 2020|archive-date=12 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812012800/http://mcludhiana.gov.in/about_%20introduction.html|url-status=dead}}</ref><ref name='Smart City Ludhiana'>{{cite web|title=Smart City Ludhiana|url=http://smartcities.gov.in/upload/uploadfiles/files/Punjab_Ludhiana.pdf|access-date=20 November 2020|archive-date=27 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327170424/http://smartcities.gov.in/upload/uploadfiles/files/Punjab_Ludhiana.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="District"/> | area_total_km2 = 310 | area_metro_km2 = 1182.58 | area_rank = प्रथम (पंजाब) | elevation_footnotes = | elevation_m = 247 | population_total = 16,18,879 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name='LMC'/><ref name='Smart City Ludhiana'/><ref name=":0"/> | population_density_km2 = auto | population_rank = 22वाँ (भारत)<br>प्रथम (भारत) | blank5_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] {{nobold|(2018)}} | blank5_info_sec1 = {{nowrap|{{increase}} 0.794<ref name="un-gdl">{{cite web |title=United Nations HDI report – Punjab |url=https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Punjab.html |date=9 March 2012 |work=in.undp.org |access-date=20 February 2021 |archive-date=16 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016095349/https://www.in.undp.org/content/india/en/home/library/hdr/human-development-reports/State_Human_Development_Reports/Punjab.html |url-status=live }}</ref> ({{color|green|उच्च}})}} | population_demonym = लुधियानवी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचकांक संख्या|PIN]] | postal_code = 141001-141016 | area_code = 0161 | area_code_type = दूरभाष कोड | registration_plate = PB-10, PB-91 | website = {{URL|www.ludhiana.nic.in}} | footnotes = | official_name = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = लोगो | image_map = }} '''लुधियाना''' ({{langx|pa|ਲੁਧਿਆਣਾ}}, {{langx|en|Ludhiana|italic=no}}) [[भारत]] के [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] राज्य के [[लुधियाना ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ऐतिहासिक नगर [[सतलुज नदी]] के किनारे सन् 1480 में बसाया गया था। इसका नाम [[लोदी वंश|लोदी]] [[लोदी वंश|वंश]] के ऊपर रखा गया।<ref>"[https://books.google.com/books?id=2ZWRCwAAQBAJ Economic Transformation of a Developing Economy: The Experience of Punjab, India]," Edited by Lakhwinder Singh and Nirvikar Singh, Springer, 2016, ISBN 9789811001970</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=LbSQIDJXueoC Regional Development and Planning in India]," Vishwambhar Nath, Concept Publishing Company, 2009, ISBN 9788180693779</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=saH_0C4qjp4C Agricultural Growth and Structural Changes in the Punjab Economy: An Input-output Analysis]," G. S. Bhalla, Centre for the Study of Regional Development, Jawaharlal Nehru University, 1990, ISBN 9780896290853</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=Cba6Om_iTOAC Punjab Travel Guide]," Swati Mitra (Editor), Eicher Goodearth Pvt Ltd, 2011, ISBN 9789380262178</ref> == नामोत्पत्ति व इतिहास == इसका प्राचीन नाम लोदियाना था, जो कि लोधी वंश के नाम पर था।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2006/02/28/280206_ludhiana_manchester_feature.shtml|title=India's Manchester|work=BBC|date=२८ फरवरी २००६|access-date=27 फ़रवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20140818191404/http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2006/02/28/280206_ludhiana_manchester_feature.shtml|archive-date=18 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> सतलुज नदी के किनारे स्थित यह शहर 1480 में दिल्ली की लोधी वंश के द्वारा स्थापित किया गया था। प्रथम सिख युद्ध (1845) में लुधियाना में एक बड़ी लड़ाई लड़ी गयी थी। लुधियाना अब पंजाब का सबसे अधिक आबादी वाला महानगरीय शहर है। यहाँ का प्रमुख व्यापार कपड़ा निर्माण, ऊनी वस्त्र, मशीन टूल्स, मोपेड, तथा सिलाई मशीनों के इंजीनियरिंग केंद्र हैं। इसके होज़री माल की पूर्व और पश्चिम के सभी बाजारों में काफी मांग है, और यह ऊनी वस्त्र, मशीन टूल्स, मोपेड, सिलाई मशीन और मोटर पार्ट्स को पूरी दुनिया में निर्यात करता है। विशव प्रसिद्ध पंजाब कृषि विश्वविद्यालय लुधियाना में स्थित है। इसमें बड़े अनाज बाजार हैं, और यह ग्रामीण ओलंपिक के लिए भी प्रसिद्ध है। इस जगह के आसपास स्थित कई गुरुद्वारों का ऐतिहासिक महत्व है। एक और महत्वपूर्ण ऐतिहासिक स्मारक लोदी किला है, जो लगभग 500 वर्ष पुराना है, और मुस्लिम शासक सिकंदर लोदी द्वारा सतलुज नदी के तट पर बनाया गया था। == भूगोल == पंजाब के मध्यवर्ती स्थित शहरों में से एक, लुधियाना सतलज नदी के किनारे पर स्थित है। यह रोपर और फतेहगढ़ साहिब की सीमाओं और पश्चिम में, फरीदकोट के क्षेत्रों को अपनी सीमाओं पर छूता है। दक्षिण की ओर से संगरूर और पटियाला का जिला है। इसकी स्थलाकृति एक जलोढ़ मैदान के प्रतिनिधि है और जिले को सतलज बाढ़ के मैदान में विभाजित करती है। (लुधियाना का इंटरैक्टिव मानचित्र) == इतिहास == लुधियाना का इतिहास 1481 तक एक लंबा रास्ता तय करता है जब यह मीर होता नामक एक छोटा गांव था। प्रारंभ में १९४९ तक योध्श द्वारा शासित हुए, बाद में यह राजा समुद्रगुप्त और राजपूतों के अधीन आया। मूल लुधियानाविया वास्तव में 9 वीं शताब्दी में बहुत बाद में बसे। १९ वीं शताब्दी की शुरुआत में, यह एक छोटी अवधि के लिए [[महाराजा रणजीत सिंह]] (१८०६) के शासनकाल के तहत किया गया है। उस समय के दौरान, यह एक महत्वपूर्ण ब्रिटिश छावनी बन गया, जो पहले 1809 में अंग्रेजों ने किया था। उन्होंने महाराजा के नियंत्रण को सतलज नदी के दाहिनी किनार तक सीमित कर दिया और ब्रिटिश सैनिकों को स्थायी रूप से लुधियाना में तैनात किया गया। == जनसंख्या == 2024 में लुधियाना शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 2,298,000 है | [[भारत की जनगणना २०११|भारत की जनगणना]] की अनंतिम रिपोर्ट के अनुसार, 2011 में लुधियाना की जनसंख्या 1,618,879 है। <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/11-ludhiana.html|title=Ludhiana Population 2024}}</ref> == लुधियाना में रुचि के स्थान == ==== गुरुद्वारा मंजी साहिब, आलमगीर ==== लुधियाना से 10 किमी की दूरी पर, गुरुद्वारा इस जगह की याद दिलाता है जहां मुस्लिम भक्तों नबी खान और गनी खान ने [[गुरु गोबिन्द सिंह|गुरु गोबिंद सिंह]] को युद्ध के दौरान सुरक्षा के लिए भेजा था। गुरु गोबिंद सिंह जी (1666-1708), सिख गुरुओं के अंतिम, शांतिवादी सिख पंथ को एक मार्शल समुदाय में बदल दिया। उन्होंने 'खालसा' के रूप में जानेवाली अच्छी तरह से संगठित सिख सेना में दीक्षा की शुरूआत की। वहां एक सरोवर है जहां यह माना जाता है कि गुरुजी ने वंहा धरती मैं तीर कर पानी निकला था। ==== पीर-आई-दस्तीगिर मंदिर ==== लुधियाना के उत्तर-पश्चिम में किले में पीर-ई-दस्तगीर का मंदिर भी शामिल है, जिसे अब्दुल कादिर गैलानी भी कहा जाता है, जो हिंदू और मुस्लिम दोनों तीर्थयात्रीों को आकर्षित करता है। ==== फिल्लौर क़िला ==== यह किला महाराज रणजीत सिंह के बहादुर जनरल दीवान मोहकम चंद ने बनाया था। यह अब पुलिस प्रशिक्षण केंद्र है। ==== पंजाब कृषि विश्वविद्यालय संग्रहालय ==== 1962 में स्थापित विश्व प्रसिद्ध पंजाब कृषि विश्वविद्यालय शहर के बाहरी इलाके में स्थित है। यह लैंड ग्रांट कॉलेज ऑफ अमेरिका के बाद पैटर्न है। पंजाब के ग्रामीण इतिहास का संग्रहालय विश्वविद्यालय के परिसर में है। संग्रहालय की इमारत ग्रामीण पंजाब के पारंपरिक घरों के समान है। एक 100 यार्ड लंबा मार्ग, दोनों तरफ पानी के चैनलों से घूमता है, संग्रहालय के पतले नक्काशीदार दरवाजे की ओर जाता है। पुराने कांस्य के बर्तन, खेती के उपकरण आदि के प्रदर्शन हैं। ==== गुरुद्वारा चरण कमल ==== लुधियाना से 35 किमी गांव माछीवाड़ा गांव में स्थित यह गुरुद्वार एक ऐसी जगह का स्मरण करता है जहां एक विशाल मुगल सेना के खिलाफ एक गुरिल्ला युद्ध लड़ते हुए श्री गुरु गोबिंद सिंह ने विश्राम किया था। ==== गुरुद्वारा नानकसर जगराओं ==== यह लुधियाना से 38 किमी दूर स्थित है, सिख संत के एक उल्लेखनीय स्मारक है। ==== घंटा घर ==== यह लुधियाना के बीच बाजार में स्थित है,जो की बहुत ही सुन्दर बाजार है। यहाँ प्रत्येक रविवार को एक भीड़ बाजार लगता है,जहाँ कम मूल्यो पर सामान मिलता है। == आवागमन == [[श्रीनगर]] से [[कन्याकुमारी]] जाने वाला [[राष्ट्रीय राजमार्ग 5 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 5]] और [[पाकिस्तान]] सीमा के समीप स्थित [[फ़िरोज़पुर]] से [[तिब्बत]] सीमा तक जाने वाला [[राष्ट्रीय राजमार्ग 44 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 44]] दोनो यहाँ से गुज़रते हैं। लुधियाना सड़क और रेल मार्ग से अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है क्योंकि लुधियाना रेलवे स्टेशन मुख्य दिल्ली-अमृतसर मार्ग पर है, और जालंधर, फिरोजपुर, धुरी और दिल्ली जाने वाली लाइनों के साथ एक महत्वपूर्ण रेलवे जंक्शन है। यह शहर जम्मू, अमृतसर, जालंधर, पटियाला, पठानकोट, कानपुर, जयपुर, अजमेर, चंडीगढ़, अंबाला, पानीपत, दिल्ली, पुणे, मुंबई, इंदौर जैसे प्रमुख शहरों सहित भारत के अधिकांश स्थानों से दैनिक या साप्ताहिक ट्रेनों से बहुत अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://www.makemytrip.com/railways/ludhiana-kolkata-train-tickets.html|title=Ludhiana To Kolkata Trains|access-date=31 जुलाई 2024|archive-date=10 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140310023120/http://www.makemytrip.com/railways/ludhiana-kolkata-train-tickets.html|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[लुधियाना ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के मिलियन+ नगर}} [[श्रेणी:पंजाब के शहर]] [[श्रेणी:लुधियाना ज़िला]] [[श्रेणी:लुधियाना ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:लुधियाना|*]] 5z7zvw33h6ute5n0tadsuxhs6hoag5l अंग्रेज़ी भाषा 0 3423 6635701 6633724 2026-10-31T04:19:54Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635701 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भाषा |name= अंग्रज़ी |nativename=English |states= [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[संयुक्त राष्ट्र]], [[कैनडा]], [[ऑस्ट्रेलिआ]], [[दक्षिण अफ़्रीका]], [[फ़िजी]], [[न्यूज़ीलैंड]], [[ज़िंबाब्वे]] समेत विश्व के अन्य कई देशों में। |speakers=५३ देश<br />[[संयुक्त राष्ट्र]]<br />[[यूरोपीय संघ]]<br />[[राष्ट्रकुल|राष्ट्रमण्डल]]<br />[[नाटो]]<br />[[उत्तर अमेरिकी मुक्त व्यापार समझौता|नाफ्टा]] |fam1=[[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द यूरोपीय भाषा]] |fam2=[[जर्मन|जर्मनी]] |fam3=पश्चिमी जर्मनिक उपशाखा |fam4=ऐंग्लो फ़्रिसियन |familycolor=Indo-European |iso1=en |iso2=eng |iso3=eng |map=[[file:Anglospeak (subnational version).svg|frameless]] }} '''अंग्रेज़ी भाषा''' अथवा '''आंग्ल भाषा''' (अंग्रेज़ी: English, इंग्लिश) [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]] में आती है और इस दृष्टि से [[हिन्दी]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]], [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आदि के साथ इसका दूर का संबंध बनता है। ये इस परिवार की '''[[जर्मैनी भाषा परिवार|जर्मनिक शाखा]]''' में रखी जाती है। इसे दुनिया की सर्वप्रथम अंतर्राष्ट्रीय भाषा माना जाता है। यह दुनिया के कई देशों की मुख्य राजभाषा है और आज के दौर में कई देशों में (मुख्यतः भूतपूर्व ब्रिटिश उपनिवेशों में) विज्ञान, कंप्यूटर, साहित्य, राजनीति और उच्च शिक्षा की भी मुख्य भाषा है। अंग्रेज़ी भाषा [[रोमन लिपि]] में लिखी जाती है। यह एक [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा]] है जिसकी उत्पत्ति [[एंग्लो-सेक्सन इंग्लैंड]] में हुई थी। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के 19 वीं शताब्दी के पूर्वार्ध{{Fact|date=June 2009}} और [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के 18 वीं, 19 वीं और 20 वीं शताब्दी के सैन्य, वैज्ञानिक, राजनीतिक, आर्थिक और सांस्कृतिक प्रभाव के परिणाम स्वरूप यह दुनिया के कई भागों में सामान्य (बोलचाल की) भाषा बन गई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bartleby.com/224/1501.html|title=§1. The world-wide expansion of the English language. XV. Changes in the Language since Shakespeare’s Time. Vol. 14. The Victorian Age, Part Two. The Cambridge History of English and American Literature: An Encyclopedia in Eighteen Volumes. 1907–21|website=www.bartleby.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831065001/https://www.bartleby.com/224/1501.html|archive-date=31 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> कई [[अंतर्राष्ट्रीय संगठन|अंतर्राष्ट्रीय संगठनों]] और [[कोमनवेल्थ ऑफ़ नेशन्स|राष्ट्रमंडल देशों]] में बड़े पैमाने पर इसका इस्तेमाल एक [[द्वितीय भाषा]] और [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|अधिकारिक भाषा]] के रूप में होता है। ऐतिहासिक दृष्टि से, अंग्रेज़ी भाषा की उत्पत्ति ५वीं शताब्दी की शुरुआत से [[ग्रेट ब्रिटेन|इंग्लैंड]] में बसने वाले [[एंग्लो-सेक्सन]] लोगों द्वारा लायी गयी अनेक बोलियों, जिन्हें अब [[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] कहा जाता है, से हुई है। [[वाइकिंग]] हमलावरों की [[ओल्ड नार्वेजियन भाषा|प्राचीन नोर्स भाषा]] का अंग्रेज़ी भाषा पर गहरा प्रभाव पड़ा है। [[इंग्लैंड पर नोर्मन विजय|नॉर्मन विजय]] के बाद पुरानी अंग्रेज़ी का विकास [[मध्य अंग्रेज़ी|मध्य अंग्रेज़ी]] के रूप में हुआ, इसके लिए [[नोर्मन भाषा|नॉर्मन]] शब्दावली और वर्तनी के नियमों का भारी मात्र में उपयोग हुआ। वहां से [[आधुनिक अंग्रेज़ी]] का विकास हुआ और अभी भी इसमें अनेक भाषाओँ से विदेशी शब्दों को अपनाने और साथ ही साथ नए शब्दों को गढ़ने की प्रक्रिया निरंतर जारी है। एक बड़ी मात्र में अंग्रेज़ी के शब्दों खासकर तकनीकी शब्दों, का गठन प्राचीन ग्रीक और लैटिन की जड़ों पर आधारित है। == महत्त्व == आधुनिक अंग्रेज़ी, जिसको कभी - कभी प्रथम वैश्विक [[सामान्य भाषा]] के तौर पर भी वर्णित किया जाता है,<ref name="Global English: gift or curse">{{cite web |title=Global English: gift or curse? |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |access-date=2005-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101401/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |archive-date=5 फ़रवरी 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="Graddol" />[[संचार]], [[विज्ञान]], [[व्यवसाय|व्यापार]],<ref name="Global English: gift or curse"/> [[विमानन]], मनोरंजन, [[रेडियो]] और [[राजनय|कूटनीति]] के क्षेत्रों की [[भाषाई साम्राज्यवाद|प्रमुख]] [[अंतरराष्ट्रीय सहायक भाषा|अंतर्राष्ट्रीय भाषा]] है।<ref name="triumph">{{cite web |url=http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 |title=The triumph of English |access-date=2007-03-26 |date=2001-12-20 |publisher=The Economist |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326145147/http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 |archive-date=26 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="triumph"/>[[ब्रिटिश द्वीप|ब्रिटिश द्वीपों]] के परे इसके विस्तार का प्रारंभ [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के विकास के साथ हुआ और 19 वीं सदी के अंत तक इसकी पहुँच सही मायने में वैश्विक हो चुकी थी।<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |title=Lecture 7: World-Wide English |access-date=2007-03-26 |publisher=<sub>E</sub>HistLing |archive-url=https://web.archive.org/web/20070401233529/http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |archive-date=1 अप्रैल 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="auto"/> यह संयुक्त राज्य अमेरिका की प्रमुख भाषा है। [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद से अमेरिका की एक वैश्विक [[महाशक्ति]] के रूप में पहचान और उसके बढ़ते आर्थिक और सांस्कृतिक प्रभाव के कारण अंग्रेज़ी भाषा के प्रसार में महत्त्वपूर्ण गति आयी है।<ref name="Graddol">{{cite web |url=http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |format=PDF |title=The Future of English? |access-date=2007-04-15 |year=1997 |author=[[David Graddol]] |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219042327/http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |archive-date=19 फ़रवरी 2007 |url-status=live }}</ref> अंग्रेज़ी भाषा का काम चलाऊ ज्ञान अनेक क्षेत्रों, जैसे की चिकित्सा और कंप्यूटर, के लिए एक आवश्यकता बन चुका है; परिणामस्वरूप एक अरब से ज्यादा लोग कम से कम बुनियादी स्तर की अंग्रेज़ी बोल लेते हैं (देखें: अंग्रेज़ी भाषा को सीखना और सिखाना). यह [[संयुक्त राष्ट्र]] की छह आधिकारिक भाषाओं में से भी एक है। [[डेविड क्रिस्टल]] जैसे भाषाविदों के अनुसार अंग्रेज़ी के बड़े पैमाने पर प्रसार का एक असर, जैसा की अन्य वैश्विक भाषाओँ के साथ भी हुआ है, दुनिया के अनेक हिस्सों में स्थानीय [[प्राकृतिक भाषा#भाषाई विविधता|भाषाओँ की विविधता]] को कम करने के रूप में दिखाई देता है, विशेष तौर पर यह असर [[ऑस्ट्रलेसिया|ऑस्ट्रेलेशिया]] और [[उत्तरी अमेरिका]] में दिखता है और इसका भारी भरकम प्रभाव [[भाषा संघर्षण|भाषा के संघर्षण (एट्ट्रीशन)]] में एक महत्त्वपूर्ण भूमिका निरंतर अदा कर रहा है।<ref name="Crystal-LanguageDeath">{{cite book | last = Crystal | first = David | authorlink = David Crystal | title = Language Death | publisher = [[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]] | year = 2002 | doi = 10.2277/0521012716 | isbn = 0521012716 }}</ref> इसी प्रकार [[ऐतिहासिक भाषाविद|ऐतिहासी भाषाविद]], जो की [[भाषा परिवर्तन]] की जटिलता और गतिशीलता से अवगत हैं, अंग्रेज़ी भाषा द्वारा अलग भाषाओँ के एक नए [[भाषा-परिवार|परिवार]] का निर्माण करने की इसकी असीम संभावनाओं के प्रति हमेशा अवगत रहते हैं। इन भाषाविदों के अनुसार इसका कारण है अंग्रेज़ी भाषा का विशाल आकार और इसका इस्तेमाल करने वाले समुदायों का प्रसार और इसकी प्राकृतिक आंतरिक विविधता, जैसे की इसके [[अंग्रेज़ी-क्रीओल आधारित भाषाएँ|क्रीओल्स (creoles)]] और [[पिजिन|पिजिंस (pidgins)]].<ref name="Cheshire">{{cite book | last = Cheshire | first = Jenny | authorlink = Jenny Cheshire | title = English Around The World: Sociolinguistic Perspectives | publisher = [[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]] | year = 1991 | doi = 10.2277/0521395658 | isbn = 0521395658 }}</ref> == इतिहास == इंग्लिश एक [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|वेस्ट जर्मेनिक]] भाषा है जिसकी उत्पत्ति [[एंग्लो फ़्रिसियन भाषाओं|एन्ग्लो-फ्रिशियन]] और [[लोअर सक्सोन|लोअर सेक्सन]] बोलियों से हुई है। इन बोलियों को [[ग्रेट ब्रिटेन|ब्रिटेन]] में 5 वीं शताब्दी में जर्मन खानाबदोशों और रोमन सहायक सेनाओं द्वारा वर्त्तमान के उत्तर पश्चिमी जर्मनी और उत्तरी [[नीदरलैण्ड]]{{Fact|date=October 2008}} के विभिन्न भागों से लाया गया था। इन जर्मेनिक जनजातियों में से एक थी [[एन्ग्लेस]]<ref>[18] ^ [http://www.anglik.net/englishlanguagehistory.htm अंग्लिक अंग्रेज़ी भाषा संसाधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604161756/http://www.anglik.net/englishlanguagehistory.htm |date=4 जून 2002 }}</ref>, जो संभवतः [[एन्गेल्न|एन्गल्न]] से आये थे। [[बीड]] ने लिखा है कि उनका पूरा देश ही, अपनी पुरानी भूमि को छोड़कर, ब्रिटेन<ref>{{Cite web|url=http://www.ccel.org/ccel/bede/history.v.i.xiv.html|title=Bede's Ecclesiastical History of England - Christian Classics Ethereal Library|website=www.ccel.org|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308011702/http://www.ccel.org/ccel/bede/history.v.i.xiv.html|archive-date=8 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> आ गया था।'इंग्लैंड'(एन्ग्लालैंड) और '''इंग्लिश'' ' नाम इस जनजाति के नाम से ही प्राप्त हुए हैं। <br />[[एंग्लो-सेक्सन|एंग्लो सेक्संस]] ने 449 ई. में [[डेनमार्क]] और [[जूटलैंड]] से आक्रमण करना प्रारंभ किया था,<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://lrc.la.utexas.edu/eieol/engol/00|title=Introduction to Old English|website=lrc.la.utexas.edu|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731075602/https://lrc.la.utexas.edu/eieol/engol/00|archive-date=31 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>[21] ^ [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html पश्चिमी यूरोप पर जर्मेनिक आक्रमण, कैलगरी विश्वविद्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812103150/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html |date=12 अगस्त 2013 }}</ref> उनके आगमन से पहले इंग्लैंड के स्थानीय लोग [[ब्राईथोनिक भाषाएँ|ब्रायोथोनिक]], एक [[केल्टी भाषाएँ|सेल्टिक]] भाषा, बोलते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.englishlanguageexpert.com/articles/brief-history.php|title=अंग्रेज़ी भाषा विशेषज्ञ|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203213549/http://www.englishlanguageexpert.com/articles/brief-history.php|archive-date=3 फ़रवरी 2010|url-status=dead}}</ref> हालाँकि बोली में सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण परिवर्तन 1066 के [[नोर्मन आक्रमण|नॉर्मन आक्रमण]] के पश्चात् ही आये, परन्तु भाषा ने अपने नाम को बनाये रखा और नॉर्मन आक्रमण पूर्व की बोली को अब [[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] कहा जाता है। शुरुआत में [[पुराना अंग्रेज़ी भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] विविध बोलियों का एक समूह थी जो की ग्रेट ब्रिटेन के एंग्लो-सेक्सन राज्यों की विविधता को दर्शाती है।<ref>डेविड ग्रदोल, दिक् लीथ और जुआन स्वान, इंग्लिश: हिस्ट्री, डाईवर्सिटी एंड चेंज (न्यू यार्क: रूटलेज, 1996), 101.</ref> इनमें से एक बोली, लेट वेस्ट सेक्सन, अंततः अपना वर्चस्व स्थापित करने में सफल हुई. मूल पुरानी अंग्रेज़ी भाषा फिर आक्रमण की दो लहरों से प्रभावित हुई. पहला जर्मेनिक परिवार के [[उत्तर जर्मेनिक भाषाएँ|उत्तरी जर्मेनिक]] शाखा के भाषा बोलने वालों द्वारा था; उन्होंने 8 वीं और 9 वीं सदी में ब्रिटिश द्वीपों के कुछ हिस्सों को जीतकर उपनिवेश बना दिया. दूसरा 11 वीं सदी के [[नोर्मंस]] थे, जो की पुरानी नॉर्मन भाषा बोलते थे और इसकी [[एंग्लो नोर्मन भाषा|एंग्लो-नॉर्मन]] नमक एक अंग्रेज़ी किस्म का विकास किया। (सदियाँ बीतने के साथ, इसने अपने विशिष्ट नॉर्मन तत्त्व को पैरिसियन फ्रेंच और तत्पश्चात अंग्रेज़ी के प्रभाव के कारण खो दिया तथा अंततः यह [[विधि फ्रेंच|एंग्लो-फ्रेंच]] विशिष्ट बोली में तब्दील हो गयी।) इन दो हमलों के कारण अंग्रेज़ी कुछ हद तक "मिश्रित" हो गयी (हालाँकि विशुद्ध भाषायी अर्थ में यह कभी भी एक वास्तविक मिश्रित भाषा नहीं रही; मिश्रित भाषाओँ की उत्पत्ति अलग अलग भाषाओँ को बोलने वालों के मिश्रण से होती है। वे लोग आपसी बातचीत के लिए एक मिलीजुली जबान का विकास कर लेते हैं)। [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैंदिनेवियंस]] के साथ सहनिवास के परिणामस्वरूप अंग्रेज़ी भाषा के एंग्लो-फ़्रिसियन कोर का शाब्दिक अनुपूरण हुआ। बाद के [[नोर्मंस|नॉर्मन]] कब्जे के परिणामस्वरूप भाषा के जर्मनिक कोर का सुन्दरीकरण हुआ, इसमें [[रोमांस भाषाओं|रोमांस भाषाओँ]] से कई सुन्दर शब्दों को समाविष्ट किया गया। यह नोर्मन प्रभाव मुख्यतया अदालतों और सरकार के माध्यम से अंग्रेज़ी में प्रविष्ट हो गया। इस प्रकार अंग्रेज़ी एक "उधार" की भाषा के रूप में विकसित हुई जिसमें लचीलापन और एक विशाल शब्दावली थी। [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के उदय और विस्तार और साथ ही [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के एक [[महाशक्ति|महान शक्ति]] के रूप में उभरने के परिणामस्वरूप अंग्रेज़ी का प्रसार दुनिया भर में हुआ।{{Fact|date=June 2009}} === अंग्रेज़ी शब्दावली का इतिहास === पाँचवीं और छठी सदी में ब्रिटेन के द्वीपों पर उत्तर की ओर से एंगल और सेक्सन क़बीलों ने हमला किया था और उन्होंने केल्टिक भाषाएँ बोलने वाले स्थानीय लोगों को स्कॉटलैंड, आयरलैंड और वेल्स की ओर धकेल दिया था। आठवीं और नवीं सदी में उत्तर से वाइकिंग्स और नोर्स क़बीलों के हमले भी आरंभ हो गए थे और इस प्रकार वर्तमान इंगलैंड का क्षेत्र कई प्रकार की भाषा बोलने वालों का देश बन गया और कई पुराने शब्दों को नए अर्थ मिल गए। जैसे – ड्रीम (''dream'') का अर्थ उस समय तक आनंद लेना था लेकिन उत्तर के वाइकिंग्स ने इसे सपने का अर्थ दे दिया। इसी प्रकार स्कर्ट का शब्द भी उत्तरी हमलावरों के साथ यहाँ आया। लेकिन इसका रूप बदल कर शर्ट (''shirt'') हो गया। बाद में दोनों शब्द अलग-अलग अर्थों में प्रयुक्त होने लगे और आज तक हो रहे हैं। सन् ५०० से लेकर ११०० तक के काल को पुरानी अंग्रेज़ी का दौर कहा जाता है। १०६६ ईस्वी में ड्यूक ऑफ़ नॉरमंडी ने इंगलैंड पर हमला किया और यहाँ के एंग्लो-सैक्सॉन क़बीलों पर विजय पाई। इस प्रकार पुरानी [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी भाषा]] के शब्द स्थानीय भाषा में मिलने लगे। अंग्रेज़ी का यह दौर ११०० से १५०० तक जारी रहा और इसे अंग्रेज़ी का विस्तार वाला दौर मध्यकालीन अंग्रेज़ी कहा जाता है। क़ानून और अपराध-दंड से संबंध रखने वाले बहुत से अंग्रेज़ी शब्द इसी काल में प्रचलित हुए। [[अंग्रेजी साहित्य|अंग्रेज़ी साहित्य]] में [[चौसठ कलाएँ|चौसर]] (''Chaucer'') की शायरी को इस भाषा का महत्त्वपूर्ण उदाहरण बताया जाता है। सन् १५०० के बाद अंग्रेज़ी का आधुनिक काल आरंभ होता है जिसमें [[यूनानी भाषा]] के कुछ शब्दों ने मिलना आरंभ किया। यह दौर का [[विलियम शेक्सपीयर|शेक्सपियर]] जैसे साहित्यकार के नाम से आरंभ होता है और ये दौर सन १८०० तक चलता है। उसके बाद अंग्रेज़ी का आधुनिकतम दौर कहलाता है जिसमें अंग्रेज़ी व्याकरण सरल हो चुका है और उसमें अंग्रेज़ों के नए औपनिवेशिक एशियाई और अफ्रीक़ी लोगों की भाषाओं के बहुत से शब्द शामिल हो चुके हैं। <br /> विश्व राजनीति, साहित्य, व्यवसाय आदि में [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीका]] के बढ़ती हुए प्रभाव से अमरीकी अंग्रेज़ी ने भी विशेष स्थान प्राप्त कर लिया है। इसका दूसरा कारण ब्रिटिश लोगों का साम्राज्यवाद भी था। वर्तनी की सरलता और बात करने की सरल और सुगम [[शैलीविज्ञान|शैली]] अमरीकी अंग्रेज़ी की विशेषताएँ हैं। == वर्गीकरण और संबंधित भाषाएँ == अंग्रेज़ी भाषा [[इंडो-यूरोपियन भाषाओँ|इंडो-यूरोपीय]] भाषा परिवार के [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मनिक शाखा]] के पश्चिमी उप-शाखा की सदस्य है। अंग्रेज़ी के निकटतम जीवित सम्बन्धियों में दो ही नाम हैं, या तो [[स्कौट्स भाषा|स्कॉट्स]], जो मुख्यतया स्कॉटलैंड अथवा उत्तरी आयरलैंड के हिस्सों में बोली जाती है, या [[फ़्रिसियन भाषाओं|फ़्रिसियन]]. चूँकि, स्कॉट्स को भाषाविद या तो एक पृथक भाषा या अंग्रेज़ी की बोलियों के एक समूह के रूप में देखते हैं, इसलिए अक्सर स्कॉट्स की अपेक्षा फ़्रिसियन को अंग्रेज़ी का निकटतम सम्बन्धी कहा जाता है। इनके बाद अन्य जर्मेनिक भाषाओँ का नंबर आता है जिनका नाता थोड़ा दूर का है, वे हैं, [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिमी यूरोपीय भाषाएँ]] ([[डच भाषा|डच]], [[अफ़्रीकांस]], [[निम्न जर्मन]], [[जर्मन भाषा|उच्च जर्मन]]) और [[उत्तर जर्मेनिक भाषाएँ|उत्तरी जर्मेनिक भाषाएँ]] ([[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]],[[डेनिश भाषा|डेनिश]], [[नार्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]], [[आईस्लैंडिक् भाषा|आईस्लैंडिक्]]) और [[फिरोज़ी भाषा|फ़ारोईस]]. स्कॉट्स और संभवतः फ़्रिसियन के अपवाद के सिवा इनमें से किसी भी भाषा का अंग्रेज़ी के साथ पारस्परिक मेल नहीं बैठता है। इसका कारण शब्द [[Lexis (भाषाविज्ञान)|भण्डारण]], [[वाक्यविन्यास]], [[शब्दों के अर्थ की विद्या|शब्दार्थ विज्ञान]] और [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विoज्ञान]] में भिन्नता का होना है।{{Fact|date=April 2008}} अन्य जर्मेनिक भाषाओँ के साथ अंग्रेज़ी के <span class="goog-gtc-fnr-highlight">शब्द भण्डारण</span> में अंतर का मुख्य कारण अंग्रेज़ी में बड़ी मात्रा में लैटिन शब्दों का उपयोग है (उदाहरण के तौर पर, "एग्जिट" बनाम डच ''उइत्गैंग'') (जिसका शाब्दिक अर्थ है "आउट गैंग", जहाँ "गैंग वैसा ही है जैसे की "गैंगवे" में) और फ्रेंच ("चेंज" बनाम जर्मन शब्द ''आन्देरुंग'', "मूवमेंट" बनाम जर्मन ''बेवेगुंग'' (शब्दार्थ, "अथारिंग" और "बे-वे-इंग" ("रस्ते पर बढ़ते रहना")) जर्मन और अंग्रेज़ी का वाक्यविन्यास भी अंग्रेज़ी से काफी अलग है, वाक्यों को बनाने के लिए अलग नियम हैं (उदाहरण, जर्मन '''इच '''हबे ''' नोच नी एत्वास ऑफ डेम प्लात्ज़ '''गेसेहें''' '' ', बनाम अंग्रेज़ी " आई '''हेव ''' स्टिल नेवर '''सीन ''' एनिथिंग इन दी स्क्वेर "). शब्दार्थ विज्ञान अंग्रेज़ी और उसके सम्बन्धियों के बीच [[झूठा मित्र|झूठी दोस्तियों]] का कारण है। ध्वनी के अंतर मूल रूप से सम्बंधित शब्दों को भी धुंधला देते हैं ("इनफ" बनाम जर्मन ''गेनुग''), ''और'' कभी कभार ध्वनी और शब्दार्थ दोनों ही अलग होते हैं (जर्मन ''ज़ीत'', "समय", अंग्रेज़ी के "टाइड" से सम्बंधित है, लेकिन अंग्रेज़ी शब्द का अर्थ ज्वार भाटा हो गया है)। {{Fact|date=April 2008}} १५०० सौ से ज्यादा वर्षों से अंग्रेज़ी में यौगिक शब्दों के निर्माण और मौजूदा शब्दों में सुधार की क्रिया अपने अलग अंदाज में, जर्मनिक भाषाओँ से पृथक, चल रही है। उदाहरण के तौर पर, अंग्रेज़ी में मूल शब्दों में -हुड, -शिप, -डम, -नेस जैसे प्रत्ययों को जोड़कर एबस्ट्रेक्ट संज्ञा का गठन हो सकता है। लगभग सभी जर्मेनिक भाषाओँ में इन सभी के सजातीय प्रत्यय मौजूद हैं लेकिन उनके उपयोग भिन्न हो गए हैं, जैसे की जर्मन "फ्री-हीत" बनाम अंग्रेज़ी "फ्री-डम" (-हीत प्रत्यय अंग्रेज़ी -हुड का सजातीय है, जबकि अंग्रेज़ी -डम प्रत्यय जर्मन -तुम का) एक अंग्रेज़ी बोलने वाला अनेक [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रेंच]] शब्दों को भी सुगमता से पढ़ सकता है (हालाँकि अक्सर उनका उच्चारण काफी अलग होता है) क्योंकि अंग्रेज़ी में फ्रेंच और [[नोर्मन भाषा|नॉर्मन]] शब्दों का बड़ी मात्रा में समायोजन है। यह समायोजन नॉर्मन विजय के बाद [[एंग्लो नोर्मन|एंग्लो-नॉर्मन]] भाषा से और बाद की सदियों में सीधे फ्रेंच भाषा से शब्दों को उठाने के कारण है। परिणामस्वरूप, अंग्रेज़ी [[शब्दावली विज्ञान|शब्दावली]] का एक बड़ा भाग फ्रेंच भाषा से आता है, कुछ मामूली वर्तनी के अंतर (शब्दांत, पुरानी फ्रेंच वर्तनी का प्रयोग आदि) और तथाकथित झूठे दोस्तों के अर्थों में अंतर के साथ. अधिकांश फ्रेंच एकल शब्दों का अंग्रेज़ी उच्चारण ('''मिराज'' ' और '''कूप डी’इतट'' ' जैसे वाक्यांशों के अपवाद के सिवाय) पूर्णतया अंग्रेज़ीकृत हो गया है और जोर देने की विशिष्ट अंग्रेज़ी पद्धति का अनुसरण करता है। {{Fact|date=April 2008}}डेनिश आक्रमण के फलस्वरूप कुछ उत्तरी [[जर्मेनियम|जर्मेनिक]] शब्द भी अंग्रेज़ी भाषा में आ गए ([[दनेलाव|डेनलौ]] देखें); इनमें शामिल हैं "स्काई", "विंडो", "एग" और "[[वे|दे]]" (और उसके प्रकार) भी और "आर" ("टू बी" का वर्त्तमान बहुवचन){{Fact|date=April 2008}} == भौगोलिक वितरण == {{See also| जनसंख्या के आधार पर विश्व के अंग्रेज़ बोलने वाले देशों की सूची}} {{English official language clickable map|state=open}} [[चित्र:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|दुनिया के प्रमुख अंग्रेज़ी भाषी देशों के स्थानीय अंग्रेज़ी वक्ताओं की सम्बंधित संख्या को दर्शाता पाई चार्ट]] लगभग 37.5 करोड़ लोग अंग्रेज़ी को प्रथम भाषा के रूप में बोलते हैं।<ref>कर्टिस, एंडी. ''रंग, रेस और अंग्रेज़ी भाषा शिक्षण: अर्थ के रंग .'' 2006, पृष्ठ 192.</ref> स्थानीय वक्ताओं की संख्या के हिसाब से [[मन्दारिन भाषा|मंदारिन चीनी]] और [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] के बाद वर्त्तमान में संभवतः अंग्रेज़ी ही तीसरे नंबर पर आती है।<ref name="ethnologue">[33] ^ [https://web.archive.org/web/19990429232804/http://www.sil.org/ethnologue/top100.html एथ्नोलोगुए, 1999]</ref><ref name="CIA World Factbook">[https: / / www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html सीआईए दुनिया Factbook], फील्ड लिस्टिंग - भाषाएँ (दुनिया).</ref> हालाँकि यदि स्थानीय और गैर स्थानीय वक्ताओं को मिला दिया जाये तो यह संभवतः दुनिया की सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा बन जायेगी, परन्तु यदि [[चीनी भाषा]] के मिश्रणों को जोड़ा जाये तो यह संभवतः दूसरे स्थान पर रहेगी (यह इस बात पर निर्भर करेगा की चीनी भाषा के मिश्रणों को "भाषा" कहा जाये की "बोली").<ref name="Languages of the World">[35] ^ [http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm दुनिया की भाषाएँ (चार्ट),] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=27 सितंबर 2011 }} कामरी (1998), वेबर (1997), और ग्रीष्मकालीन संस्थान भाषाविज्ञान (एसआईएल) 1999 एथ्नोलोग सर्वेक्षण. [http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm दुनिया की सबसे व्यापक रूप से बोली जाने वाली भाषाओँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=27 सितंबर 2011 }} पर उपलब्ध</ref> सर्वाधिक वक्ताओं (जिनकी मात्रभाषा अंग्रेज़ी है) की संख्या के हिसाब से, घटते हुए क्रम से, देश इस प्रकार हैं: संयुक्त राज्य (21.5 करोड़),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|title=U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population|format=pdf|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages|language=en|access-date=24 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228134018/http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|archive-date=28 दिसंबर 2014|url-status=live}}टैबिल 47 214809000 पंच साल या उससे ऊपर के उन लोगों का आंकडा देता है जो घर पर केवल अंग्रेज़ी बोलते हैं। अमेरिकी समुदाय के सर्वेक्षण पर आधारित, इन परिणामों में वे लोग शामिल नहीं हैं जो समूह में रहते हैं (जैसे की महाविद्यालय शयनगृह, संसथान और सामूहिक गृह) और परिभाषा के अर्न्तगत उन लोगों को भी छोड़ता है को घर पर एक से अधिक भाषा का प्रयोग करते हैं।</ref> यूनाइटेड किंगडम (6.1 करोड़)<ref name="Crystal">[46] ^ [http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 अंग्रेज़ी भाषा का कैम्ब्रिज विश्वकोश, द्वितीय संस्करण, क्रिस्टल, डेविड, कैंब्रिज, ब्रिटेन: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, &#91;1995&#93; (2003/08/03).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195628/http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 |date=3 मार्च 2016 }}</ref>, कनाडा (1.82 करोड़)<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm कनाडा, प्रांतों और क्षेत्रों-20% नमूना डेटा, जनगणना 2006 के लिए मातृभाषा और आयु समूहों, 2006 मायने, द्वारा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310155903/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm|date=10 मार्च 2009}} जनसंख्या, [[सांख्यिकी कनाडा|सांख्यिकी कनाडॉ॰]]</ref>, ऑस्ट्रेलिया (1.55 करोड़)<ref name="Australia speakers">[48] ^ [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&amp;documentproductno=0&amp;documenttype=Details&amp;order=1&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;javascript=true&amp;textversion=false&amp;navmapdisplayed=true&amp;breadcrumb=TLPD&amp;&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&amp;producttype=Census%20Tables&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;topic=Language&amp; जनगणना डाटा ऑस्ट्रेलियाई सांख्यिकी ब्यूरो का ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306052015/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& |date=6 मार्च 2008 }} घर पर बोली जाने वाली मुख्य भाषा. यह आंकड़ा घर पर केवल अंग्रेज़ी बोलने वालों की संख्या का है।</ref>, आयरलैंड (38 लाख),<ref name="Crystal" /> दक्षिण अफ्रीका (37 लाख)<ref name="SA speakers">[50] ^ [http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf जनगणना संक्षिप्त में, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809034210/http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf|date=9 अगस्त 2007}} पृष्ठ 15 (टैबिल 2.5), 2001 की जनगणना, [[सांख्यिकी दक्षिण अफ्रीका|सांख्यिकी दक्षिण अफ्रीका की]].</ref> और न्यूजीलैंड (30-37 लाख)<ref name="NZ speakers">[51] ^ [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/classification-counts/about-people/language-spoken.htm बोली जाने वाली भाषाएँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329040855/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/classification-counts/about-people/language-spoken.htm|date=29 मार्च 2007}}, 2006 की जनगणना, [[सांख्यिकी न्यूज़ीलैंड|सांख्यिकी न्यूजीलैंड की]]। स्थानीय भाषियों के लिए कोई आंकडे प्रदान नहीं किये गए हैं, लेकिन यह केवल अंग्रेज़ी बोलने वालों (3,008,058) और अंग्रेज़ी बोलने वालो की कुल संख्या (3,673,623) के बीच का कोई आंकडा होगा, यदि आप उन 197,187 लोगों को छोड़ दें जिन्होंने प्रयोज्य जवाब नहीं दिया है।</ref>. [[जमैका]] और [[नाईजीरिया]] जैसे जैसे देशों में भी लाखों की [[बोली कन्टीन्यूअम|संख्या में कोन्टिन्युआ]] बोली के स्थानीय वक्ता हैं। यह बोली [[अंग्रेज़ी-क्रीओल आधारित भाषाएँ|अंग्रेज़ी आधारित क्रियोल]] से लेकर अंग्रेज़ी के एक शुद्ध स्वरूप तक का इस्तेमाल करती है। [[भारत]] में अंग्रेज़ी का द्वितीय भाषा के रूप में उपयोग करने वालों की संख्या सबसे अधिक है ('[[भारतीय अंग्रेज़ी]]'). क्रिस्टल का दावा है कि यदि स्थानीय और गैर स्थानीय वक्ताओं को जोड़ दिया जाये तो वर्त्तमान में भारत में अंग्रेज़ी को बोलने और समझने वालों की संख्या विश्व में सबसे अधिक है।<ref>[52] ^ [http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0, 1355064,00.html उपमहाद्वीप अपनी आवाज बुलंद करता है,]{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }} क्रिस्टल, डेविड, गार्जियन साप्ताहिक: शुक्रवार 19 नवम्बर 2004.</ref> इसके बाद [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन गणराज्य]] का नंबर आता है।<ref>[53] ^ येओंग झाओ; कीथ पी. कैम्पबेल (1995). "चीन में अंग्रेज़ी". दुनिया की अंग्रेजियाँ 14 (3): 377-390. हाँग काँग द्वारा 2.5 लाख अतिरिक्त वक्ताओं का योगदान दिया जाता है -(१९९६ जनगणना द्वारा).</ref> === कुल वक्ताओं की संख्या के अनुसार देशों का क्रम === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !रैंक !देश !कुल ! जनसंख्या का प्रतिशत !प्रथम भाषा ! एक अतिरिक्त भाषा के रूप में !जनसंख्या ! class="unsortable"| टिप्पणी |- | 1 | {{USA}} | 251,388,301 | 96% | 215,423,557 | 35,964,744 | 262,375,152 | <small>स्रोत: अमेरिकी जनगणना 2000: [https://web.archive.org/web/20100215185553/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf भाषा का प्रयोग और अंग्रेज़ी बोलने] की [https://web.archive.org/web/20100215185553/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf योग्यता: 2000,] टैबिल 1. </small><small>दूसरी भाषा बोलने वालों की संख्या में वे लोग शामिल हैं जिन्होंने कहा की वे घर पर अंग्रेज़ी का प्रयोग नहीं करते हैं परन्तु "अच्छी" तरह या "बहुत अच्छी" तरह इसे जानते हैं। </small><small>नोट: आंकड़ों में 5 वर्ष या उससे अधिक उम्र के लोगों को ही शामिल किया गया है </small> |- | 2 | {{IND}} | 90,000,000 | 8% | 78,598 | 65,000,000 ''द्वितीय '' भाषा के रूप में बोलने वाले. <br />25,000,000 ''तृतीय'' भाषा के रूप में बोलने वाले | 1,028,737,436 | <small>आंकडों में दोनों शामिल हैं, अंग्रेज़ी को ''दूसरी'' और ''तीसरी भाषा'' के रूप में ''''''''''''''बोलने वाले'' '' '' '' '' '' '' .1991 के आंकडे.<ref>[54] ^ जनगणना भारत की [http://www.censusindia.gov.in/ भारतीय जनगणना,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |date=14 मई 2007 }} अंक 10, 2003, पीपी 8-10, (फ़ीचर: जनगणना और सर्वेक्षण में पश्चिम बंगाल की भाषाएँ, द्विभाषीय और त्रिभाषीय).</ref><ref>[55] ^ त्रोफ़, हरबर्ट एस 2004. [http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf भारत और इसकी भाषाएँ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308101143/http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf |date=8 मार्च 2008 }} सीमंस एजी, म्यूनिख</ref> आंकड़ों में अंग्रेज़ी बोलने वाले शामिल हैं लेकिन अंग्रेज़ी का ''इस्तेमाल'' करने वाले नहीं.<ref>"अंग्रेज़ी का उपयोग करने वालों" और "अंग्रेज़ी बोलने वालों" के बीच का अंतर, देखें: TESOL- भारत (अन्य भाषा बोलने वालों के लिए अंग्रेज़ी के अध्यापक). {{bquote|Wikipedia's India estimate of 350 million includes two categories - "English Speakers" and "English Users". The distinction between the Speakers and Users is that Users only know how to read English words while Speakers know how to read English, understand spoken English as well as form their own sentences to converse in English. The distinction becomes clear when you consider the China numbers. China has over 200~350 million users that can read English words but, as anyone can see on the streets of China, only handful of million who are English speakers.}}उनका लेख विकिपीडिया के पूर्व के लेख में दी गयी संख्या 35 करोड़ और एक ज्यादा उचित संख्या 9 करोड़ के अंतर को स्पष्ट करता है।</ref> </small> |- | 3 | {{NGR}} | 79,000,000 | 53% | 4,000,000 | >75,000,000 | 148,000,000 | <small>आंकडे [[नाइजीरिया पिजिन|नाईजीरिया की पिगिन]] बोलने वालों के हैं, यह एक अंग्रेज़ी आधारित पिगिन या क्रियोल है। </small><small>इहीमेयर के अनुसार 3 से 5 लाख स्थानीय वक्ता हैं; तालिका में इस सीमा के मध्य बिंदु का प्रयोग किया गया है। </small><small>Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. </small><small>2006</small><small>[https://web.archive.org/web/20070610000126/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf "एक बुनियादी विवरण और विश्लेषणात्मक उपचार संज्ञा खण्ड के नाइजीरिया पिडगिन में."] </small><small>''नॉर्डिक जर्नल ऑफ अफ्रीकन स्टडीज'' 15 (3): 296-313</small> |- | 4 | {{UK}} | 59,600,000 | 98% | 58,100,000 | 1,500,000 | 60,000,000 | <small>स्रोत: क्रिस्टल (2005), पी. </small><small>109</small> |- | 5 | {{PHI}} | 45,900,000 | 52% | 27000 | 42500000 | 88000000 | <small>कुल वक्ता : जनगणना 2000, [https://web.archive.org/web/20080127174205/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html आंकड़ों के ऊपर लेखन फिगर 7]. </small><small>5 वर्ष या उससे अधिक आयु के 6.67 करोड़ लोगों में से 63.71% लोग अंग्रेज़ी बोल सकते हैं। </small><small>स्थानीय वक्ताओं: जनगणना 1995, एंड्रयू गोंजालेज द्वारा [https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf फिलिपींस में भाषा प्लानिंग] परिस्थिति में उद्घृत, बहुभाषी तथा बहुसांस्कृतिक विकास जर्नल, 19 (5 और 6), 487-525</small><small>(1998)</small> |- | 6 | {{CAN}} | 25,246,220 | 85% | 17,694,830 | 7,551,390 | 29,639,030 | <small>स्रोत: 2001 की जनगणना - [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1b&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both ज्ञान राजभाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155721/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1b&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=16 अक्तूबर 2018 }} और [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1a&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both मातृ भाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155718/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=16 अक्तूबर 2018 }} की. </small><small>इस जन्म का वक्ताओं आंकड़ा दोनों फ्रेंच और एक मातृभाषा के रूप में अंग्रेज़ी, प्लस अंग्रेज़ी के साथ 17.572.170 लोगों और एक मातृभाषा के रूप में फ्रांस के साथ नहीं 122660 लोग शामिल हैं।</small> |- | 7 | {{AUS}} | 18,172,989 | 92% | 15,581,329 | 2,591,660 | 19,855,288 | <small>स्रोत: 2006 की जनगणना.<ref>[58] ^ [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&amp;documentproductno=0&amp;documenttype=Details&amp;order=1&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;javascript=true&amp;textversion=false&amp;navmapdisplayed=true&amp;breadcrumb=TLPD&amp;&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;productlabel=Proficiency%20in%20Spoken%20English/Language%20by%20Age%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&amp;producttype=Census%20Tables&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;topic=Cultural%20&amp; ऑस्ट्रेलियाई सांख्यिकी ब्यूरो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816141608/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |date=16 अगस्त 2021 }}</ref> यह आंकड़ा पहली भाषा में वास्तव में जो केवल घर पर अंग्रेज़ी बोलने ऑस्ट्रेलियाई निवासियों की संख्या है अंग्रेज़ी बोलने वालों कॉलम दिखाया. </small><small>अतिरिक्त भाषा कॉलम "कौन" अच्छी तरह से "या" बहुत अच्छी तरह से अंग्रेज़ी बोलने का दावा अन्य निवासियों की संख्या दर्शाता है। </small><small>निवासियों का एक अन्य 5% उनके घर या अंग्रेज़ी भाषा प्रवीणता राज्य नहीं था।</small> |- | colspan="8"| <small>नोट: कुल = पहली भाषा + अन्य भाषा; प्रतिशत = कुल / जनसंख्या</small> |} अंग्रेज़ी इन देशों की प्राथमिक भाषा है : [[एंगुइला]], [[अण्टीगुआ और बारबूडा|एंटीगुआ और बारबुडा]], ऑस्ट्रेलिया ([[ऑस्ट्रेलियाई अंग्रेज़ी|ऑस्ट्रेलियन अंग्रेज़ी]]), [[दि बहामास|बहामा]], [[बारबाडोस]], [[बरमूडा]], [[बेलीज]] ([[बेलीज़ क्रीओल भाषा|बेलिजिया क्रीओल]]), [[ब्रिटिश हिंद महासागर क्षेत्र|ब्रिटिश हिंद महासागरीय क्षेत्र]], [[ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स|ब्रिटिश वर्जिन द्वीप]], कनाडा ([[कनाडाई अंग्रेज़ी|कनाडियन अंग्रेज़ी]]), [[केमैन द्वीप]], [[फ़ॉकलैंड द्वीप]], [[जिब्राल्टर]], [[ग्रेनाडा|ग्रेनेडा]], [[गुआम]], [[ग्वेर्नसे]] ([[चैनल द्वीप अंग्रेज़ी]]), [[गयाना|गुयाना]], आयरलैंड ([[हिबेर्नो -अंग्रेज़ी]]), [[आइल ऑफ मैन]] ([[मानद्वीप की अंग्रेज़ी]]), जमैका ([[जमैका अंग्रेज़ी]]), [[जर्सी]], [[मोंटेसेराट]], [[नाउरू|नॉरू]], [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूज़ीलैंड]] ([[न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी|न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी]]), [[पिटकैर्न आइलैंड्स|पिटकेर्न द्वीप]], [[सेंट हेलेना]], [[सेंट किट्स एंड नेविस|सेंट किट्स और नेविस]], [[सेंट विंसेंट और ग्रेनाडाइन्स|सेंट विंसेंट और द ग्रेनाडाइन्स]], [[सिंगापुर]],[[साउथ जोर्जिया और साउथ सैंडविच आइलैंड्स|दक्षिण जॉर्जिया और दक्षिण सैंडविच द्वीप]], [[त्रिनिदाद और टोबैगो]], [[तुर्क एंड काइकोस आइलैंड्स|तुर्क और कोइकोस द्वीप समूह]], ब्रिटेन, [[संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह|अमेरिका वर्जिन द्वीप समूह]] और संयुक्त राज्य अमेरिका. कई अन्य देशों में, जहां अंग्रेज़ी सर्वाधिक बोली जाने वाली भाषा नहीं है, यह एक आधिकारिक भाषा है;ये देश हैं: बोत्सवाना, कैमरून, डोमिनिका, फिजी, माइक्रोनेशिया के फ़ेडेरेटेद राज्य, घाना, जाम्बिया, भारत, केन्या, किरिबाती, लेसोथो, लाइबेरिया, मैडागास्कर, माल्टा, मार्शल द्वीप, मॉरीशस, नामीबिया, नाइजीरिया, पाकिस्तान, पलाऊ, पापुआ न्यू गिनी, फिलीपिंस (फिलीपीन अंग्रेज़ी), पर्टो रीको, रवांडा, सोलोमन द्वीप, सेंट लूसिया, समोआ, सेशेल्स, [[सियरा लेओन|सियरालेओन]], [[श्रीलंका|श्रीलंका श्रीलंका]], [[एस्वातीनी|स्वाजीलैंड]], [[तंज़ानिया|तंजानिया]], [[युगाण्डा|युगांडा]], [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]] और [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]]. यह [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[दक्षिण अफ्रीकी अंग्रेज़ी]]) कि 11 आधिकारिक भाषाओं में से एक है जिन्हें बराबर का दर्जा दिया जाता है। अंग्रेज़ी इन जगहों की भी अधिकारिक भाषा है: ऑस्ट्रेलिया के मौजूदा [[निर्भर क्षेत्र|निर्भर क्षेत्रों]] ([[नॉरफ़ॉक आइलैंड]], [[क्रिसमस आइलैंड|क्रिसमस द्वीप]] और [[कोकोस द्वीप]]) और संयुक्त राज्य ([[नार्दर्न मैरियाना आइलैंड्स|उत्तरी मारियाना द्वीप समूह]], [[अमेरिकन समोआ]] और [[पर्टो रिको|पर्टो रीको]]),<ref>{{citation |url=http://books.google.com/books?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993&source=web&ots=AZKLran6u3&sig=8fkQ9gwM0B0kwVYMNtXr-_9dnro |title=Puerto Rico: Culture, Politics, and Identity |author=Nancy Morris |year=1995 |publisher=Praeger/Greenwood |isbn=0275952282 |pages=62 |access-date=24 फ़रवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404074742/http://books.google.com/books?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993&source=web&ots=AZKLran6u3&sig=8fkQ9gwM0B0kwVYMNtXr-_9dnro |archive-date=4 अप्रैल 2015 |url-status=live }}</ref> ब्रिटेन के पूर्व के उपनिवेश [[हॉन्ग कॉन्ग|हाँग काँग]] और [[नीदरलैंड्स एंटिलीज़]]. अंग्रेज़ी यूनाइटेड किंगडम के कई पूर्व उपनिवेशों और संरक्षित स्थानों की एक महत्त्वपूर्ण भाषा है, परन्तु इसे आधिकारिक दर्जा प्राप्त नहीं है। ऐसे स्थानों में शामिल हैं: मलेशिया, [[ब्रुनेई]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[बांग्लादेश|बंगलादेश]] और [[बहरीन]]. अंग्रेज़ी अमेरिका और ब्रिटेन में भी अधिकारिक भाषा नहीं है।<ref>[61] ^ [http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html अमेरिका में बोली जाने वाली भाषाएँ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213657/http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html |date=17 जनवरी 2009 }}, राष्ट्रीय वर्चुअल अनुवाद केन्द्र, 2006.</ref><ref>[63] ^ [http://www.us-English.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&amp;TID=1 अमेरिकी अंग्रेज़ी फाउंडेशन,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112204559/http://www.us-english.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&TID=1 |date=12 जनवरी 2008 }} राजभाषा रिसर्च {{ndash}} ब्रिटेन.</ref> यद्यपि संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार की कोई आधिकारिक भाषा नहीं है, इसकी 50 में से 30 राज्य सरकारों द्वारा अंग्रेज़ी को अधिकारिक दर्जा दिया गया है।<ref>[64] ^ अमेरिकी [http://www.us-english.org/inc/official/states.asp अंग्रेज़ी,Inc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106211903/http://www.us-english.org/inc/official/states.asp |date=6 जनवरी 2010 }}</ref> हालाँकि अंग्रेज़ी इसराइल की एक ''विधि सम्मत'' आधिकारिक भाषा नहीं है, लेकिन देश ने ब्रिटिश जनादेश के बाद से अधिकारिक भाषा के तौर पर इसके वास्तविक उपयोग को बनाये रखा है।<ref>[65] ^ [65] ^ [http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html इस्राइल में बहुभाषावाद,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730191439/http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html |date=30 जुलाई 2009 }} भाषा नीति अनुसंधान केंद्र</ref> === अंग्रेज़ी एक वैश्विक भाषा के रूप में === {{See also|अंतर्राष्ट्रीय अंग्रेज़ी|विश्व भाषा}} अंग्रेज़ी के प्रयोग के इतना विस्तृत होने के कारण इसे अक्सर "[[दुनिया की भाषा|वैश्विक भाषा]]" भी कहा जाता है, आधुनिक युग की ''[[सामान्य भाषा]]'' .<ref name="Graddol" /> हालाँकि अधिकांश देशों में यह अधिकारिक भाषा नहीं है, फिर भी वर्त्तमान में दुनिया भर में अक्सर इसको [[द्वितीय भाषा]] के रूप में सिखाया जाता है। कुछ भाषाविदों (जैसे की डेविड ग्रादोल) का विश्वास है कि यह अब "स्थानीय अंग्रेज़ी वक्ताओं" की सांस्कृतिक संपत्ति नहीं रह गयी है, बल्कि अपने निरंतर विकास के साथ यह दुनिया भर की संस्कृतियों का अपने में समायोजन कर रही है।<ref name="Graddol" /> अंतर्राष्ट्रीय संधि के द्वारा यह हवाई और समुद्री संचार के लिए आधिकारिक भाषा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357|title=अंतर्राष्ट्रीय समुद्री संगठन|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20031227092334/http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357|archive-date=27 दिसंबर 2003|url-status=live}}</ref> अंग्रेज़ी अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति सहित [[संयुक्त राष्ट्र]] और कई अन्य [[अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति|अंतरराष्ट्रीय संगठनों]] की एक आधिकारिक भाषा है। एक विदेशी भाषा के रूप में अंग्रेज़ी का सर्वाधिक अध्ययन यूरोपीय संघ में (89% स्कूली बच्चों द्वारा) होता है, इसके बाद नंबर आता है फ्रेंच (32%), जर्मन (18%), स्पेनिश (8%) और रूसियों का; यूरोपियों में विदेशी भाषाओँ कि उपयोगिता कि धरना का क्रम इस प्रकार है: 68% अंग्रेज़ी, फ्रेंच 25%, 22% जर्मन और 16% स्पेनिश.<ref name="srv06">[[यूरोबैरोमीटर]] द्वारा [http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf 2006 सर्वेक्षण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf|date=16 नवंबर 2013}}, [http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html यूरोपीय संघ की आधिकारिक भाषाओँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619124053/http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html|date=19 जून 2006}} की वेबसाइट में</ref> अंग्रेज़ी न बोलने वाले यूरोपीय संघ के देशों में जनसँख्या का एक बड़ा प्रतिशत अंग्रेज़ी में बातचीत करने का सक्षम होने का दावा करता है, इनका क्रम इस प्रकार है: [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] (87%), [[स्वीडन]] (85%), [[डेनमार्क]] (83%), [[लक्ज़मबर्ग|लक्समबर्ग]] (66%), [[फ़िनलैण्ड|फिनलैंड]] (60%), [[स्लोवेनिया]] (56%), [[ऑस्ट्रिया]] (53%), [[बेल्जियम]] (52%) और जर्मनी (51%).<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|title=यूरोपीय संघ|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|archive-date=28 जनवरी 2007|url-status=live}}</ref> [[नॉर्वे]] और [[आइसलैण्ड|आइसलैंड]] भी-सक्षम अंग्रेज़ी बोलने वालों का एक बड़ा बहुमत है।{{Fact|date=July 2008}} दुनिया भर के कई देशों में अंग्रेज़ी में लिखित [[पुस्तक|किताबें]], [[पत्रिका|पत्रिकाएं]] और [[समाचारपत्र|अख़बार]] उपलब्ध होते हैं। [[विज्ञान]] के क्षेत्र में भी अंग्रेज़ी भाषा का ही प्रयोग सबसे अधिक होता है।<ref name="Graddol" /> 1997 में, [[विज्ञान प्रशस्ति पत्र सूचकांक]] के अनुसार उसके 95% लेख अंग्रेज़ी में थे, हालाँकि इनमें से केवल आधे ही अंग्रेज़ी बोलने वाले देशों के लेखकों के थे। === बोलियाँ और क्षेत्रीय किस्में === {{Main| अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची}} ब्रिटिश साम्राज्य के विस्तार और [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद से अमेरिका के प्रभुत्व के कारण दुनिया भर में अंग्रेज़ी का प्रसार हुआ।<ref name="Graddol" /> इस वैश्विक प्रसार के कारण अनेक [[अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची|अंग्रेज़ी बोलियों]] और अंग्रेज़ी आधारित [[क्रीओल भाषा|क्रीओल भाषाओँ]] और [[पिजिन|पिजिंस]] का विकास हुआ। अंग्रेज़ी की दो शिक्षित स्थानीय बोलियों को दुनिया के अधिकांश हिस्सों में एक मानक के तौर पर स्वीकृत किया जाता है- एक शिक्षित दक्षिणी ब्रिटिश पर आधारित है और दूसरी शिक्षित मध्यपश्चिमी अमेरिकन पर आधारित है। पहले वाले को कभी कभार BBC (या रानी की) अंग्रेज़ी कहा जाता है, "[[प्राप्त उच्चारण]]" के प्रति अपने झुकाव की वजह से यह कबीले गौर है; यह [[कैम्ब्रिज अंग्रेज़ी भाषा शिक्षण प्रत्यायन|कैम्ब्रिज मॉडल]] का अनुसरण करती है। यह मॉडल यूरोप, अफ्रीका भारतीय उपमहाद्वीप और अन्य क्षेत्रों जो की या तो ब्रिटिश राष्ट्रमंडल से प्रभावित हैं या फिर अमेरिका के साथ पहचानकृत होने के उनिच्चुक हैं, में अन्य भाषाओँ को बोलने वालों को अंग्रेज़ी सिखाने के लिए एक मानक के तौर पर काम करती है। बाद वाली बोली, [[सामान्य अमेरिकी|जनरल अमेरिकी]], संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा के अधिकांश हिस्सों में फैली हुई है। यह अमेरिकी महाद्वीपों और अमेरिका के निकट सम्बन्ध में रहे अथवा उसकी इच्छा रखने वाले क्षेत्रों (जैसे की [[फ़िलीपीन्स|फिलीपींस]]) के लिए एक मॉडल के तौर पर इस्तेमाल होती है। इन दो प्रमुख बोलियों के आलावा अंग्रेज़ी की अनेक [[विविध (भाषाविज्ञान)|किस्में]] हैं, जिनमे से अधिकांश में कई उप-प्रकार शामिल हैं, जैसे की [[अंग्रेज़ी भाषा|ब्रिटिश अंग्रेज़ी]] के तहत [[कोकनी]], [[स्काउस]] और [[जिओर्दी|जिओर्डी]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|कनाडियन अंग्रेज़ी]] के तहत [[न्यूफ़ाउंडलैंड अंग्रेज़ी]]; और [[अमेरिकी अंग्रेज़ी]] के तहत [[अफ्रीकी अमेरिकी मातृभाषा अंग्रेज़ी|अफ्रीकन अमेरिकन स्थानीय अंग्रेज़ी]] ("एबोनिक्स") और [[दक्षिणी अमेरिकी अंग्रेज़ी]]. अंग्रेज़ी एक [[बहुकेंद्रित भाषा]] है और इसमें फ्रांस की '[[Académie française|एकेदिमिया फ्रान्काई]]' की तरह कोई केन्द्रीय भाषा प्राधिकरण नहीं है; इसलिए किसी एक किस्म को "सही" अथवा "गलत" नहीं माना जाता है। [[स्कौट्स भाषा|स्कॉट्स]] का विकास, मुख्यतः स्वतन्त्र रूप से{{Fact|date=May 2008}}, समान मूल से हुआ था लेकिन [[संघ के अधिनियम 1707|संघ के अधिनियम 1707(Acts of Union 1707)]] के पश्चात् [[भाषा संघर्षण]] की एक प्रक्रिया आरंभ हुई जिसके तहत उत्तरोत्तर पीढियों ने अंग्रेज़ी के ज्यादा से ज्यादा लक्षणों को अपनाया इसके परिणामस्वरूप यह अंग्रेज़ी की एक बोली के रूप में विकसित हो गयी। वर्त्तमान में इस बात पर विवाद चल रहा है कि यह एक पृथक भाषा है अथवा अंग्रेज़ी की [[बोली|एक बोली मात्र]] है जिसे [[स्कॉटिश अंग्रेज़ी]] का नाम दिया गया है। पारंपरिक प्रकारों के उच्चारण, व्याकरण और शब्द भंडार अंग्रेज़ी की अन्य किस्मों से भिन्न, कभी कभार भारी मात्रा में, हैं। अंग्रेज़ी के दूसरी भाषा के रूप में व्यापक प्रयोग के कारण इसके [[उच्चारण (भाषाविज्ञान)|वक्ताओं के लहजे]] भी भिन्न प्रकार के होते हैं जिनसे वक्ता की स्थानीय बोली अथवा भाषा का पता चलता है। क्षेत्रीय लहजों की अधिक विशिष्ट विशेषताओं के लिए '[[अंग्रेज़ी के क्षेत्रीय लहजे|अंग्रेज़ी के क्षेत्रीय लहजों]]' को देखें और क्षेत्रीय बोलियों की अधिक विशिष्ट विशेषताओं के लिए [[अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची|अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूचि]] को देखें. इंग्लैंड में, व्याकरण या शब्दकोश के बजाय अंतर अब उच्चारण तक ही सीमित रह गया है। [[सर्वेक्षण अंग्रेज़ी बोलियों का|अंग्रेज़ी बोलियों के सर्वेक्षण]] के दौरान देश भर में व्याकरण और शब्कोष में भिन्नता पाई गयी, परन्तु ''शब्द भण्डारण के एट्रिशन'' की एक प्रक्रिया के कारण अधिकांश भिन्नताएं समाप्त हो गयी हैं।<ref>[77] ^ पीटर त्रजिल, ''इंग्लैंड की बोलियाँ '' द्वितीय संस्करण, पृष्ठ 125, ब्लैकवेल, ऑक्सफोर्ड, 2002</ref> जिस प्रकार अंग्रेज़ी ने अपने इतिहास के दौरान स्वयं दुनिया के कई हिस्सों से शब्दों का इस्तेमाल किया है, उसी प्रकार अंग्रेज़ी के [[उधारशब्द]] भी दुनिया की कई भाषाओँ में दिखाई देते हैं। यह इसके वक्ताओं के तकनीकी और सांस्कृतिक प्रभाव को इंगित करता है। अंग्रेज़ी आधारित अनेक [[पिजिन]] और [[क्रीओल भाषा|क्रेओल भाषाओँ]] का गठन किया गया है, जैसे की [[जमैका (भाषा)|जमैकन पेटोईस]], [[नाइजीरिया पिजिन|नाइजीरियन पिजिन]] और [[टोक पिसिन]]. अंग्रेज़ी शब्दों की भरमार वाली गैर अंग्रेज़ी भाषाओँ के प्रकारों का वर्णन करने के लिए अंग्रेज़ी भाषा में अनेक शब्दों की रचना की गयी है। === अंग्रेज़ी की निर्माण किस्में === * [[मूल अंग्रेज़ी|बुनियादी अंग्रेज़ी]] का आसान अंतरराष्ट्रीय उपयोग के लिए सरलीकरण किया गया है। निर्माता और अन्य अंतरराष्ट्रीय व्यवसाय मैनुअल लिखने और संवाद करने के लिए बुनियादी अंग्रेज़ी का प्रयोग करते हैं। एशिया में कुछ पाठशाला इसका उपयोग नौसिखियों को व्यावहारिक अंग्रेज़ी सिखाने के लिए करते हैं। * क्रिया ''टू बी'' के प्रकार [[ई-प्राइम]] में शामिल नहीं होते हैं। * [[अंग्रेज़ी वर्तनी सुधार|अंग्रेज़ी सुधार]] अंग्रेज़ी भाषा को बेहतर बनाने का एक सामूहिक प्रयास है। * [[मैन्युअल कोडित अंग्रेज़ी|मनुष्य द्वारा कोडित अंग्रेज़ी]] {{ndash}} अंग्रेज़ी भाषा को हस्त संकेतों द्वारा दर्शाने के लिए अनेक प्रणालियाँ विकसित की गयी हैं जिनका उपयोग मुख्यतया बधिरों की शिक्षा के लिए किया जाता है। एन्ग्लोफ़ोन देशों में प्रयुक्त [[ब्रिटिश सांकेतिक भाषा]] और [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] से इनको भ्रमित नहीं करना चाहिए। ये सांकेतिक भाषाएँ स्वतन्त्र हैं और अंग्रेज़ी पर आधारित नहीं हैं। * विशिष्ट क्षेत्रों में अंतर्राष्ट्रीय सहयोग और संचार के सहायतार्थ, 1980 के दशक में [[एडवर्ड जॉनसन (प्रोलिंगुआ लिमिटेड)|एडवर्ड जॉनसन]] द्वारा सीमित शब्दकोश पर आधारित [[सीस्पीक]] और सम्बंधित [[नाटो ध्वन्यात्मक वर्णमाला|एयरस्पीक]] और पुलिसस्पीक की रचना की गयी थी। [[चैनल सुरंग]] में प्रयोग के लिए एक [[टनलस्पीक]] भी है। * [[विशेष अंग्रेज़ी]] [[वोईस ऑफ अमेरिका]]द्वारा प्रयुक्त अंग्रेज़ी का एक सरलीकृत संस्करण है यह सिर्फ 1500 शब्दों की शब्दावली का प्रयोग करता है। == ध्वनीज्ञान == === '''स्वर''' === {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" !International Phonetic Alphabet|IPA !! विवरण !! हिन्दी उच्चारण (लगभग) !भारतीय अंग्रेजी उच्चारण !! अंग्रेज़ी शब्द || अंग्रेज़ी स्पेलिंग के अक्षर |- ! colspan="6" style="text-align:left; background:#dedede" | [[:en:monophthong]]s |- | {{IPA|i/iː}} || [[:en:Close front unrounded vowel]] || colspan="2" | ई || mach'''i'''ne||e, ee, ea, ie, i, ey, eo |- | {{IPA|ɪ}} || [[:en:Near-close near-front unrounded vowel]] || colspan="2" | इ|| b'''i'''t|| i, e, y, a, u, ee, ey, ia, ai, ui, ei |- | {{IPA|ɛ}} || [[:en:Open-mid front unrounded vowel]] || छोटा ऐ (ऐतिहासिक रूप से छोटा ए) |ए|| r'''e'''d|| e, ea, a, u, ie, ei, ai, ay |- | {{IPA|æ}} || [[:en:Near-open front unrounded vowel]] || ॲ |ऐ|| c'''a'''t|| a |- | {{IPA|ɒ}} || [[:en:Open back rounded vowel]] || ऑ | rowspan="2" |ऑ~आ|| h'''o'''t||o, ua, au, ou, ow |- | {{IPA|ɔː}}|| [[:en:Open-mid back rounded vowel]] || औ || c'''au'''ght||a, or, our, ore, ough, oor, aw, al, oar, ough, o, ar |- | {{IPA|ɑ/ɑː}} || [[:en:Open back unrounded vowel]] || colspan="2" | आ|| f'''a'''ther||a, au, e, ea |- | {{IPA|ʊ}} || [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] || colspan="2" | उ || p'''u'''t||u, o, ou, oo, oe |- | {{IPA|u/uː}} || [[:en:Close back rounded vowel]] || colspan="2" | ऊ ||r'''u'''le||u, oo, o, ou, ui, ew, eau, oe, wo |- | {{IPA|ʌ/ɐ}} || [[:en:Open-mid back unrounded vowel]], [[:en:Near-open central vowel]] || colspan="2" | अ|| c'''u'''t|| u, o, ou, oo, oe |- | {{IPA|ɜː}}|| [[:en:Open-mid central unrounded vowel]] || अऽ |अर्||b'''ir'''d||er, ir, ur, or, ear, our |- | {{IPA|ə}} || [[:en:Schwa]] || colspan="2" | अ||'''a'''bove|| a, ar, e, er, o (unstressed) |- | {{IPA|ɨ}} || [[:en:Close central unrounded vowel]] || colspan="2" | इ|| ros'''e'''s||es, i |- ! colspan="6" style="text-align:left; background:#dedede" | [[:en:diphthongs]] |- | {{IPA|eɪ}} || [[:en:Close-mid front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Close front unrounded vowel]] ||एइ |ए||g'''a'''te||a, ay, ai, ey, ea |- | {{IPA|əʊ}}|| [[:en:Close-mid back rounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] ||अउ |ओ|| h'''o'''me||o, ow, oa, ou |- | {{IPA|aɪ}} || [[:en:Open front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-front rounded vowel]] || colspan="2" | आइ||t'''i'''me||i, y, igh, ei, uy |- | {{IPA|aʊ}} || [[:en:Open front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] || colspan="2" | आउ|| h'''ou'''se||ou, ow |- | {{IPA|ɔɪ}} || [[:en:Open-mid back rounded vowel]] <br /> [[:en:Close front unrounded vowel]] ||(छोटा औ)+इ |ऑइ~वाइ||sp'''oi'''l||oi, oy |} === '''व्यंजन''' === {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" ! ![[:en:bilabial consonant|bilabial ओष्ठ्य]] ![[:en:labiodental consonant|Labiodental दन्त्योष्ठ्य]] ![[:en:interdental consonant|dental दन्त्य]] ![[:en:alveolar consonant|alveolar वर्त्स्य]] ![[:en:palato-alveolar consonant|post-<br />alveolar परा-वर्त्स]] ![[:en:palatal consonant|palatal तालव्य]] ![[:en:velar consonant|velar कण्ठ्य]] ![[:en:glottal consonant|glottal काकल्य]] |- |'''[[:en:plosive consonant|plosive स्पर्श]]''' | style="text-align:center;"|{{IPA|p प b ब}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|t *त--ट d *द--ड}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|k क g ग}} | |- |'''[[:en:nasal consonant|nasal अनुनासिक]]''' | style="text-align:center;"|{{IPA|m म}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|n न}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|ŋ ङ}} | |- |'''[[:en:flap consonant|flap उत्क्षिपित]]''' | | | | style="text-align:center;" | | | | | |- |'''[[:en:fricative consonant|fricative संघर्षी]]''' | | style="text-align:center;"|{{IPA|f फ़ v व़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|θ *थ़ ð *द़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|s स z ज़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|ʃ श ʒ *श़}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|h *ह}} |- |'''[[:en:affricate consonant|affricate स्पर्श-संघर्षी]]''' | | | | | style="text-align:center;" |{{IPA|tʃ च dʒ ज}} | | | |- |'''[[:en:approximant अर्धस्वर]]''' | {{IPA|w *व}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|ɹ *र}} | | style="text-align:center;"|{{IPA|j य}} | | |- |'''[[:en:lateral consonant|lateral approximant पार्श्विक]]''' | | | | style="text-align:center;" |{{IPA|l ल}} | | | | |} यहाँ * का अर्थ उन स्वरों पर निशान लगाना है जो हिंदी के ध्वनि-तंत्र में नहीं होते, या जिनका शुद्ध उच्चारण अधिकांश भारतीय नहीं कर पाते। === ध्वनि-अक्षरमाला सम्बन्ध === {| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" ! IPA || align="left" | वर्ण्माला का अक्षर||अन्य बोलियों में |- | [[:en:voiceless bilabial plosive|p]] || p || |- | [[:en:voiced bilabial plosive|b]] || b || |- | [[:en:voiceless alveolar plosive|t]] || t, th ''(rarely) thyme, Thames'' || th ''thing'' ''([[:en:African American Vernacular English|African-American]], [[:en:New York-New Jersey English|New York]])'' |- | [[:en:voiced alveolar plosive|d]] || d || th ''that'' ''([[:en:African American Vernacular English|African-American]], [[:en:New York-New Jersey English|New York]])'' |- | [[:en:voiceless velar plosive|k]] || c ''(+ a, o, u, consonants)'', k, ck, ch, qu ''(rarely) conquer'', kh ''(in foreign words)'' || |- | [[:en:voiced velar plosive|g]] || g, gh, gu ''(+ a, e, i)'', gue ''(final position)'' || <!-- removed gg because doubled consonants are almost always pronounced just like single ones: hammer, dagger, abyss, berry, etc. --> |- | [[:en:bilabial nasal|m]] || m || |- | [[:en:alveolar nasal|n]] || n || |- | [[:en:velar nasal|ŋ]] || n ''(before g or k)'', ng || |- | [[:en:voiceless labiodental fricative|f]] || f, ph, gh ''(final, infrequent) laugh, rough'' || th ''thing'' ''(many forms of [[:en:English English|English used in England]])'' |- | [[:en:voiced labiodental fricative|v]] || v || th ''with'' ''([[:en:Cockney]], [[:en:Estuary English]])'' |- | [[:en:voiceless dental fricative|θ]] ||rowspan=2| th : there is no obvious way to identify which is which from the spelling.|| |- | [[:en:voiced dental fricative|ð]] |- | [[:en:voiceless alveolar fricative|s]] || s, c ''(+ e, i, y)'', sc ''(+ e, i, y)'' || |- | [[:en:voiced alveolar fricative|z]] || z, s ''(finally or occasionally medially)'', |} === सूप्रसेग्मेंटल विशेषताएँ === ==== टोन समूह ==== अंग्रेज़ी एक [[इन्टोनेशन (भाषाविज्ञान)|इन्टोनेशन भाषा]] है। इसका अर्थ यह है कि [[मानव आवाज|वाणी]] के [[पिच (संगीत)|उतार चढाव]] को [[वाक्यविन्यास|परिस्थिति के अनुसार]] इस्तेमाल किया जाता है। उदाहरण के तौर पर, [[आश्चर्य (भावना)|आश्चर्य]] अथवा [[विडंबना|व्यंग्य]] [[वाक्य (भाषाविज्ञान)|व्यक्त करना]], या एक वक्तव्य को [[सवाल|प्रश्न]] में बदलना. अंग्रेज़ी में, इन्टोनेशन पैटर्न शब्दों के समूह पर होते हैं जिन्हें टोन समूह, टोन इकाई, इन्टोनेशन समूह या इन्द्रिय समूहों के नाम से जाना जाता है। टोन समूहों को एक ही सांस में कहा जाता है, इस कारण से इनकी लम्बाई सीमित रहती है। ये औसतन पांच शब्द लम्बे होते हैं और लगभग दो सेकंड में ख़तम हो जाते हैं। उदाहरण के लिए (प्राप्त उच्चारण में बोला गया): :{{IPA | /duː juː niːd ˈɛnɪˌθɪŋ/}}''डू यू नीड एनिथ़िङ? ?'' ::''{{IPA | <nowiki>/aɪ dəʊnt | nəʊ/</nowiki>}}आइ डोंट, नो '' :::{{IPA | /aɪ dəʊnt nəʊ/}}''आइ डोंट नो '' (उदहारण के लिए, घटाकर, “''डनो'' ”आम बोलचाल की भाषा में, यहाँ डोंट और नो के बीच के अंतर को और अधिक घटा दिया गया है) ==== इन्टोनेशन के अभिलक्षण ==== अंग्रेज़ी एक बहुत [[तनाव (भाषाविज्ञान)|जोर दे कर]] बोलने वाली भाषा है। शब्दों और वाक्यों, दोनों के कुछ शब्दांशों को उच्चारण के समय अपेक्षाकृत अधिक महत्त्व/ जोर मिलता है जबकि अन्य को नहीं. पहले प्रकार के शब्दांशों को ऐ''क्सेंचुएटेड/ स्ट्रेस्ड'' कहा जाता है और बाद वालों को ''अनेक्सेंचुएटेड/ अनस्ट्रेस्ड'' . इस प्रकार एक वाक्य में प्रत्येक टोन समूह को शब्दांशों में विभाजित किया जा सकता है जो की या तो स्ट्रेस्ड (शक्तिशाली) होंगे या अनस्ट्रेस्ड (कमजोर). स्ट्रेस्ड शब्दांश न्यूक्लियर शब्दांश कहा जाता है। उदाहरण के लिए: : ''दैट'' वास द <u>'''बेस्ट''' </u> थिंग यू कुड हेव '''डन''' !'''' यहां सारे शब्दांश अनस्ट्रेस्ड हैं, सिवाय ''बेस्ट'' और ''डन '' के, जो की स्ट्रेस्ड हैं। ''बेस्ट'' पर जोर (स्ट्रेस) थोड़ा अधिक दिया गया है इसलिए यह न्यूक्लियर शब्दांश है। न्यूक्लियर [[अक्षर|शब्दांश]] वक्ता के मुख्य बिंदु का वर्णन करता है। उदाहरण के लिए: :''जोन '' ने उस पैसे को नहीं चुराया है। (... (किसी और ने.) ::जोन ने उस पैसे ''को नहीं'' चुराया है। (... किसी ने कहा की उसने ही चुराया है। या ...उस समय नहीं, पर बाद में उसने ऐसा किया।) :::जोन ने उस पैसे को नहीं ''चुराया '' है। (... उसने पैसों को किसी और तरीके से हासिल किया है।) ::::जोन ने ''उस '' पैसे को नहीं चुराया है। (... उसने कोई अन्य पैसों को चुराया है।) :::::जोन ने उस ''पैसे '' को नहीं चुराया है। (... वह कुछ और चोरी किया था।) यह भी :''मैंने '' उसे वह नहीं बताया. (... उसे किसी और ने बताया.) ::मैंने उसे वह ''नहीं '' बताया. (... तुमने कहा था की मैंने बताया. या ...अब मैं बताउंगी) :::मैंने उसे वह नहीं ''बताया'' . (... मैंने ऐसा नहीं कहा; उसने ऐसा मतलब निकल लिया होगा, आदि) ::::मैंने ''उसे '' वह नहीं बताया. (... मैंने किसी और को कहा) :::::मैंने उसे ''वह '' नहीं बताया. (... मैंने उसे उसे कुछ और कहा) यह भावना व्यक्त करने के लिए भी इस्तेमाल किया जा सकता है: : ''ओह'' सचमुच? (...मुझे यह नहीं पता था) ::ओह, ''सचमुच'' ? (...मुझे तुमपर विश्वास नहीं है। या ... यह तो एकदम स्पष्ट है) न्यूक्लियर शब्दांशों को ज्यादा ऊँचे स्वर में बोला जाता है और इनको '''बोलने के लहजे में एक विशिष्ट बदलाव''' होता है। इस लहजे के सबसे सामान्य बदलाव हैं '''आवाज को ऊँचा करना (rising pitch)''' और '''आवाज को निचा करना (falling pitch)''', हालाँकि '''गिरती-चढ़ती आवाज (fall-rising pitch)''' और '''चढ़ती-गिरती आवाज (rise-falling pitch)''' का भी यदा कदा इस्तेमाल होता है। अन्य भाषाओँ की अपेक्षा अंग्रेज़ी भाषा में आवाज को ऊँचा और नीचा करने का महत्त्व कहीं अधिक है। नीची आवाज में बोलना निश्चितता दर्शाता है और ऊँची आवाज में बोलना अनिश्चितता। इसका अर्थ पर एक महत्त्वपूर्ण प्रभाव पड़ सकता है, खासकर सकारात्मक अथवा नकारात्मक दृष्टिकोण को दर्शाने में; नीची आवाज में बोलने का मतलब है आपका "दृष्टिकोण (सकारात्मक/ नकारात्मक) ज्ञात" है और चढ़ती हुई आवाज का मतलब "दृष्टिकोण अज्ञात" है। हाँ/ नहीं वाले प्रश्नों की चढ़ती हुई आवाज के पीछे भी यही है। उदाहरण के लिए: :''आप भुगतान कब पाना चाहते हैं?'' :: ''अभी? ?'' (ऊँची आवाज. इस मामले में यह एक प्रश्न को दर्शाता है: "क्या मेरा भुगतान अभी? किया जा सकता है?" या "क्या अभी? भुगतान करने की आपकी इच्छा है?") ::: ''अभी? .'' (गिरती आवाज. इस मामले में यह एक वक्तव्य को दर्शाता है: "मेरी इच्छा अभी? भुगतान पाने की है।") === स्वर === {{See also|IPA chart for English dialects}} {{Cleanup-section|date=December 2008}} [[स्वर]] प्रत्येक क्षेत्र में भिन्न भिन्न होते हैं। जहाँ प्रतीक जोड़े में दृश्य हैं, पहला अमेरिकी अंग्रेज़ी के [[सामान्य अमेरिकी]] उच्चारण से मेल खाता है, दूसरा ब्रिटिश अंग्रेज़ी के [[प्राप्त उच्चारण]] से मेल खाता है। {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ![[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] !विवरण ! शब्द |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"|[[monophthong|मोनोफ्थोंग्स]] |- | {{IPA | i(ː)}} | [[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|ea}}डी |- | {{IPA | ɪ}} | [[निकट-बंद निकट-मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|i}}डी |- | {{IPA | ɛ}} | [[खुला-मध्य मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|e}}डी |- | {{IPA | æ}} | [[निकट-खुला मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|a}}डी |- | {{IPA | ɒ}} | [[खुला पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|o}}एक्स<ref group="vn" name="n1">[94] ^ कुछ अमेरिकी अंग्रेज़ी बोलियों में इस ध्वनि का अभाव होता है ; इस ध्वनि वाले शब्दों का उच्चारण {{IPA|/ɑ/}} या {{IPA|/ɔ/}}के साथ होता है।[[अंग्रेज़ी कम वापस स्वर#लूत-कपड़ा विभाजन की ध्वनि इतिहास|देखें, "लौट-क्लोथ स्प्लिट"]]</ref> |- | {{IPA | ɔ(ː)}} | [[खुला-मध्य पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|aw}}एक्स<ref group="vn" name="n2">[97] ^ उत्तरी अमेरिकी अंग्रेज़ी की कुछ बोलियों में यह स्वर नहीं होता है। [[अंग्रेज़ी low back स्वर#खाट-विलय पकड़ा की ध्वनि इतिहास|देखें "cot-caught merger"]]</ref> |- | {{IPA | ɑ(ː)}} | [[खुला पिछला अगोलाकर स्वर]] | बीआर {{bold dark red|a}} |- | {{IPA | ʊ}} | [[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | जी {{bold dark red|oo}}डी |- | {{IPA | u(ː)}} | [[बंद पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|oo}}एड<ref group="vn" name="n7">[121] ^ अक्षर ''<यू>'' प्रतिनिधित्व कर सकता हैं {{IPA|/u/}}या [[आयोटेशन|आयोटेटेड]] स्वर का{{IPA|/ju/}} BRP, अगर यह आयोतेतेद स्वर {{IPA|/ju/}} [108], के बाद {{IPA|/t/}} {{IPA|/d/}} {{IPA|/s/}} या {{IPA|/z/}} यह अक्सर व्यंजन, पूर्ववर्ती [111] के लिए, [112], इसे बदल के {{IPA|/ʨ/}} {{IPA|/ʥ/}} {{IPA|/ɕ/}} और {{IPA|/ʑ/}} क्रमश, टयून, ड्यूरिंग, शुगर और एज्यूर. अमेरिकी अंग्रेज़ी में, पेलेटलाइज़ेशन आमतौर पर जब तक कि [115 नहीं होता] r द्वारा {{IPA|/ju/}} जाता है, परिणाम ''है कि'' [116 के साथ] [117] {{IPA|/(t, d,s, z)jur/}} बारी {{IPA|/tʃɚ/}} {{IPA|/dʒɚ/}} {{IPA|/ʃɚ/}} {{IPA|/ʒɚ/}} क्रमश, ''नेचर '' वेर्ड्यूर ''श्योर '' और ''ट्रेज़र.''</ref> |- | {{IPA | ʌ}} | [[खुला-मध्य पिछला अगोलाकर स्वर]], [[निकट- खुला केन्द्रीय स्वर]] | बी {{bold dark red|u}}डी |- | {{IPA | ɝ/ɜː}} | [[खुला-मध्य केन्द्रीय अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|ir}}डी<ref group="vn" name="n3">[126] ^ इस आवाज के उत्तरी अमेरिकी भिन्नरूप एक रोटिक स्वर है।</ref> |- | {{IPA | ə}} | [[Schwa|स्च्वा]] | Ros[128]'s<ref group="vn" name="n4">[130] ^ उत्तरी अमेरिकी अंग्रेज़ी के कई वक्ता इन दो निर्बल स्वर के बीच अंतर नहीं करते हैं। उन के लिए, ''गुलाब'' और ''रोजा'' का उच्चारण एक ही तरह से किया जाता है और प्रतीक आमतौर पर इस्तेमाल किया [[Schwa|स्च्वा]] {{IPA|/ə/}}</ref> |- | {{IPA | ɨ}} | [[बंद केन्द्रीय अगोलाकर स्वर]] | आर ओ एस {{bold dark red|e}}एस<ref group="vn" name="n4"/><ref group="vn" name="n5">[136] ^ यह आवाज अक्सर {{IPA | /i/}} या {{IPA | /ɪ/}} ट्रांसक्राइब की जाती है।</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"| [[संधिस्वर|डिप्थोन्ग्स]] |- | {{IPA | e(ɪ)/eɪ}} | [[बंद -मध्य मुख अगोलाकर स्वर]]<br />[[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | b[138]ed<ref group="vn" name="n6">[143] ^ दिफ्थोंग्स {{IPA | /eɪ/}} और {{IPA | /oʊ/}} कई अमेरिकी जनरल वक्ताओं के लिए, {{IPA | /eː/}} के रूप {{IPA | /eː/}} और {{IPA | /oː/}} मोनोफ्थोंगल रहे {{IPA | /oː/}}</ref> |- | {{IPA | o(ʊ)/əʊ}} | [[बंद -मध्य पिछला गोलाकार स्वर]]<br />[[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | b[145]de<ref group="vn" name="n6"/> |- | {{IPA | aɪ}} | [[खुला मुख अगोलाकर स्वर]]<br />निकट-बंद निकट-मुख अगोलाकर स्वर | cr[148]<ref group="vn" name="n8">[149] ^ स्वर लंबाई और अंग्रेज़ी बोलियों के बहुमत में एक ध्वन्यात्मक भूमिका निभाता है ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी जैसे कुछ बोलियों में फोनेमिक होने के लिए कहा है। आधुनिक अंग्रेज़ी भाषा के कुछ बोलियों में, उदाहरण के लिए सामान्य अमेरिकी में, वहाँ अल्लोफोनिक स्वर लंबाई होती है: स्वर फोनेमेस एक शब्दांश के कोडा में आवाज उठाई व्यंजन फोनेमेस पहले लंबे स्वर अल्लोफोनेस के रूप में महसूस कर रहे हैं। महान स्वर शिफ्ट से पहले, स्वर लंबाई फोनेमिकलि कोन्त्रास्तिव था।</ref> |- | {{IPA | aʊ}} | [[खुला मुख अगोलाकर स्वर]] <br />[[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | c[151] |- | {{IPA | ɔɪ}} | [[खुला-मध्य पिछला गोलाकार स्वर]]<br />[[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | b[153] |- | {{IPA | ʊɚ/ʊə}} | [[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]]<br /> [[Schwa|स्च्वा]] | b[155]<ref group="vn" name="n9">[158] ^ यह ध्वनि केवल गैर में होता है-रोटिक लहजा कुछ लहजों में, यह ध्वनि हो सकता है [156] {{IPA|/ɔː/}} इसके बजाय {{IPA|/ʊə/}} देखो [[अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक र से पहले भाषा स्वर परिवर्तन|अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक]] r [[अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक र से पहले भाषा स्वर परिवर्तन|पहले भाषा स्वर परिवर्तन.]]</ref> |- | {{IPA | ɛɚ/ɛə}} | [[खुला-मध्य मुख अगोलाकर स्वर]]<br /> [[Schwa|स्च्वा]] | f[160]<ref group="vn" name="n10">[163] ^ यह ध्वनि केवल गैर रोटिक लहजों में होती है। कुछ लहजों में, [१६१] के स्च्वा ऑफ़ग्लाइड {{IPA|/ɛə/}} छोड़े जा सकते हैं, ध्वनि को {{IPA|/ɛː/}} में मोनोफ़्थाइज़ और लम्बा करके.</ref> |} ==== टिप्पणियाँ ==== {{reflist|group=vn}} === व्यंजन === यह अंग्रेज़ी व्यंजन प्रणाली है जो [[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला]](IPA) से प्रतीकों का प्रयोग कर रही है। {| class="wikitable" ! &nbsp; ![[बिलाबियल व्यंजन|बिलाबियल]] ![[लेबिओदेंतल व्यंजन|लेबियो -<br /> डेंटल]] ![[इंटर डेंटल व्यंजन|डेंटल]] ![[एल्विओलर व्यंजन|एल्विओलर]] ![[पोस्ट एल्विओलर व्यंजन|पोस्ट -<br /> एल्विओलर]] ![[पेलेतल व्यंजन|पेलेतल]] ![[वेलर व्यंजन|वेलर]] ![[लेबियल-वेलर व्यंजन|लेबिअल -<br /> वेलर]] ![[ग्लोतल व्यंजन|ग्लोट्टल]] |- ![[नेसल व्यंजन|नेजल]] | style="text-align:center"|{{IPA | m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | n}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"| {{IPA | ŋ}}[167]<ref group="cn" name="c1">[169] ^ कुछ उत्तरी ब्रिटिश लहजों में वेलर नेसल {{IPA | [ŋ]}} /n/ का गैर फोनेमिक एलोफोन है, जो केवल /k/ और /g/ के पहले आता है। हालांकि यह सिर्फ शब्दांश कोडा में होता है अन्य सभी बोलियों में यह एक अलग फोनेम, है</ref>[169] | | &nbsp; |- ![[स्टाप व्यंजन|प्लोसिव]] | style="text-align:center"|{{IPA | p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ![[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|[173]<ref group="cn" name="c4">[176] ^ ध्वनी {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, and /ɹ/}} कुछ बोलियों में लेबिअलाइस्ड होती है। लेबिअलाइज़ेशन प्रारंभिक स्थिति में कभी कन्ट्रस्टिव नहीं होता है इसलिए कभी कभी इसे ट्रन्स्क्राइब नहीं करते हैं। अमेरिकी जनरल के अधिकांश वक्ताओं एहसास <r> (हमेशा) का रेत्रोफ्लेक्स [[Retroflex approximant|एप्प्रोक्सिमंत [175] के रूप में, {{IPA|/ɻ/}}]] उसी जबकि स्कॉटिश अंग्रेज़ी, इस दंतउलूखल त्रिल आदि के रूप में महसूस किया है।</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ![[फ्रिक्तेतिव व्यंजन|फ्रिकेतिव]] | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | f&nbsp;&nbsp;v}} | style="text-align:center"|{{IPA | θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">[179] ^ कुछ बोलियों में, कोकनी, इंटरदेंतल्स / θ जैसे / और / ð / आमतौर / च के साथ विलय कर रहे हैं / और / दूसरों / और ध्, अफ्रीकी अमेरिकी देशी भाषा अंग्रेज़ी, जैसे / ð / के साथ विलय कर दिया है दंत / घ /. कुछ आयरिश प्रकारों में /θ/ और /ð/ सम्बंधित डेंटल प्लोसिव्स बन जाते हैं, जो आम एल्विओलर प्लोसिव्स से कंट्रास्ट खाते हैं।</ref> | style="text-align:center"|{{IPA | s&nbsp;&nbsp;z}} | style="text-align:center"|[181]<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center"| [183]<ref group="cn" name="c5">[184] ^ [[बेज़बान पेलेतल फ्रिकेतिव|ध्वनी रहित पेलेतिव फ्रिकेतिव]] /ç/ अधिकांश लहजों में /j/ से पहले /h/ का [[एलोफोन]] मात्र है। उदाहरण, ''ह्यूमन '' /çjuːmən/. हालांकि, कुछ लहजों में ([[अंग्रेज़ी व्यंजन समूहों की ध्वनि इतिहास|इसेदेखें]]), /j/ छोड़ दिया जाता है, लेकिन प्रारंभिक व्यंजन समान रहता है।</ref> | style="text-align:center"|[185]<ref group="cn" name="c6">[191] ^ बेज़बान फ्रिकातिव वेलर / x/ स्कॉटिश या स्कॉट्स के लिए अंग्रेज़ी का वेल्श वक्ताओं द्वारा प्रयोग किया जाता है / गेलिक शब्दों झील जैसे [186] ''या'' {{IPA|/lɒx/}} से उधर शब्द और हिब्रू बक तरह के लिए कुछ वक्ताओं {{IPA|/bax/}} या ''चानुका '' द्वारा / जानुका/x / एक्स / भी दक्षिण अफ्रीकी अंग्रेज़ी में किया जाता है। कुछ बोलियों जैसे की [[स्काउस]]([[लिवरपूल|लिवेर्पूल]]) या {{IPA|[x]}}या [[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट]]{{IPA|[kx]}} /क/ के [[एलोफोन]] की तरह इस्तेमाल हो सकते हैं, उदाहरण ''डोकर'' . {{IPA|[dɒkxə]}}अधिकांश स्थानीय वक्ताओं को विदेशी भाषा सीखते वक्त इसके उच्चारण के लिए खासी मशक्कत करनी पड़ती है। अधिकांश वक्ताओं ने आवाज़ [k] और [j] का प्रयोग करते हैं।</ref> | | style="text-align:center"|{{IPA | h}} |- ![[प्रालंब व्यंजन|फ्लेप]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | ɾ}}{{#tag:ref|The [[alveolar tap]] {{IPA | [ɾ]}} is an allophone of /t/ and /d/ in unstressed syllables in [[North American English]] and [[Australian English]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |title=Australian English Pronunciation into the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |format=PDF |access-date=2007-07-22 |journal=Prospect |volume=21 |pages=3–21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724185054/http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |archive-date=24 जुलाई 2007 |url-status=dead }}</ref> This is the sound of ''tt'' or ''dd'' in the words ''latter'' and ''ladder'', which are homophones for many speakers of North American English. In some accents such as [[Scottish English]] and [[Indian English]] it replaces {{IPA|/ɹ/}}. This is the same sound represented by single ''r'' in most varieties of [[Spanish language|Spanish]].|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ![[एप्रोक्सिमेत व्यंजन|एप्रोक्सिमेंट]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|[195]<ref group="cn" name="c4"/> | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | j}} | &nbsp; | style="text-align:center"|[198]<ref group="cn" name="c7">[200] ^ बेज़बान W {{IPA | [ʍ]}} स्कॉटिश और आयरिश अंग्रेज़ी में पाया जाता है, साथ ही में अमेरिका, न्यूजीलैंड और ब्रिटेन की अंग्रेज़ी की कुछ किस्मों में. अधिकांश बोलियों में इसे /w/ के साथ मिला दिया जाता है, स्कोट्स की कुछ बोलियों में इसे /f/ के साथ मिला दिया जाता है।</ref> | &nbsp; |- ![[लेटरल व्यंजन|लेटरल]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ==== टिप्पणियाँ ==== {{reflist|group=cn}} ==== वाणी और एस्पिरेशंस ==== अंग्रेज़ी में [[स्टाप व्यंजन|स्टाप व्यंजनों]] की [[आवाज़ (phonetics)|वाणी]] और [[एस्पिरेशंस (ध्वनी विज्ञान)|एस्पिरेशंस]] बोली और सन्दर्भ पर निर्भर करती है, लेकिन कुछ ही सामान्य नियम दिए जा सकते हैं: * बेज़बान [[स्टाप व्यंजन|प्लोसिव्स]] और [[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट्स]](/[203]/, /[204]/, /[205]/ और /[206]/) को एस्पिरेतेड तब करते हैं जब वे शब्द की शुरुआत में होते हैं अथवा स्ट्रेस्ड शब्दांश को शुरू करते वक्त [207] तुलना करें पिन [208] और स्पिन [209], क्रेप [210] और स्क्रेप [211]. ** कुछ बोलियों में, एस्पिरेशंस की पहुँच तनावरहित शब्दांशों तक भी होती है। ** अन्य बोलियों में, जैसे की [[भारतीय अंग्रेज़ी]], सभी वाणीरहित अवरोध गैर एस्पिरेतेड रहते हैं। * कुछ बोलियों में शब्द-आरंभिक वाणीकृत प्लोसिव्स वाणीरहित हो सकते हैं। * शब्द-टर्मिनल वाणी रहित प्लोसिव्स कुछ बोलियों में ग्लोतल स्टाप के साथ पाए जा सकते हैं; उदहारण; ''टेप'' {{IPA |tʰæp̚}}[212], ''सेक'' {{IPA |sæk̚}}[213] * शब्द-टर्मिनल वाणीकृत प्लोसिव्स कुछ बोलियों में वाणी रहित भी हो सकते हैं (उदहारण, [[अमेरिकी अंग्रेज़ी]] की कुछ किस्में)[214] उदहारण: ''सेड'' [[215]], ''बेग'' [[216]].अन्य बोलियों में, अंतिम स्थान पर वे पूर्णतया वाणीकृत होते हैं, लेकिन शुरुआती स्थान पर केवल आंशिक रूप से वाणीकृत होते हैं। == व्याकरण == {{Main| अंग्रेज़ी व्याकरण}} अन्य [[इंडो-यूरोपियन भाषाओँ]] की तुलना में अंग्रेज़ी में न्यूनतम [[मोड़ना|मोड़(घुमाव/बदलाव)]] होते हैं। उदाहरण के लिए, आधुनिक जर्मन या डच और [[रोमांस भाषाओं]] के विपरीत आधुनिक अंग्रेज़ी में [[व्याकरण लिंग|लिंग व्याकरण]] और [[करार (भाषाविज्ञान)|विशेषण समझौते]] का अभाव है। [[व्याकरण का केस|केस]] मार्किंग (अंकन) भाषा से लगभग गायब हो चुकी है और आज इसका इस्तेमाल मुख्य रूप से [[सर्वनाम]] में ही किया जाता है। जर्मनिक मूल से प्राप्त ''मजबूत'' ''(स्पीक/स्पोक/स्पोकेन)'' बनाम [[युरोपीय कमजोर क्रिया|कमजोर क्रिया]] के स्वरूप का आधुनिक अंग्रेज़ी में महत्त्व घाट गया है और घुमाव के अवशेषों (जैसे की [[बहुवचन]] अंकन) का उपयोग बढ़ गया है। वर्त्तमान में भाषा अधिक [[प्रुथ्कात्मक भाषा|विश्लेषणात्मक]] बन गयी है और अर्थ स्पष्ट करने के लिए[[modal क्रिया|द्योतक क्रिया]] और [[शब्द क्रम]] जैसे साधनों का विकास हुआ है। [[सहायक क्रिया|सहायक क्रियायें]] प्रश्नों, नकारात्मकता, [[व्याकरण की आवाज|पैसिव वोईस]] और प्रगतिशील [[व्याकरण पहलू|पहलुओं]] को दर्शाती हैं। == शब्दावली == चूँकी अंग्रेज़ी एक जर्मनिक भाषा है, उसकी अधिकतर दैनिक उपयोग की शब्दावली '''प्राचीन जर्मन''' से आयी है। इसके अतिरिक्त भी अंग्रेज़ी में कई ऋणशब्द हैं। एक सर्वेक्षण के अनुसार स्थिति ये है: * [[फ़्रांसीसी शब्द|फ़्रांसिसी]] और प्राचीन फ़्रांसिसी: २८.३ % * [[लातिन भाषा|लैटिन]]: २८.२ % * [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन ग्रीक]]: ५.३२ % * प्राचीन अंग्रेज़ी, प्राचीन नॉर्स और [[डच]]: २५ % अंग्रेज़ी के मूल शब्द लगभग १०,००० हैं अंग्रेज़ी शब्दावली सदियाँ बीतने के साथ काफी बदल गयी है।<ref>अंग्रेज़ी शब्दावली परिवर्तन की प्रक्रियाएं और ट्रिगर्स cf. [http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOnMon1.pdf ''अंग्रेज़ी और सामान्य ऐतिहासिक कोशकला''(जोकिम ग्रेगा और मेरिओं शोनर द्वारा) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409102913/http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOnMon1.pdf |date=9 अप्रैल 2016 }}</ref> {{wiktionary|Appendix:List of Proto-Indo-European roots}} [[आद्य-भारत और यूरोपीय भाषा|प्रोटो-इंडो-यूरोपियन]] (PIE) से निकली अनेक भाषाओँ की तरह अंग्रेज़ी के सबसे आम शब्दों के मूल (जर्मनिक शाखा के द्वारा) को PIE में खोजा जा सकता है। इन शब्दों में शामिल हैं बुनियादी सर्वनाम '<nowiki/>''' जैसे आई, [[पुराना अंग्रेज़ी भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] के शब्द ''आईसी'' से, (cf. लैटिन ''ईगो'', ग्रीक ''ईगो'', संस्कृत ''अहम्''), ''मी'' (cf. लैटिन ''मी'', ग्रीक ''इमे'', संस्कृत ''मम्''), संख्यायें (उदहारण, ''वन'', ''टू'', ''थ्री'', cf. लैटिन ''उनस, ड्यूओ, त्रेस'', ग्रीक ''ओइनोस'' "एस (पांसे पर)", ''ड्यूओ, त्रीस''), सामान्य पारिवारिक सम्बन्ध जैसे की माता, पिता, भाई, बहन आदि (cf. ग्रीक "मीतर", लैटिन "मातर" संस्कृत "मात्र"; ''माता''), कई जानवरों के नाम (cf. संस्कृत ''मूस'', ग्रीक ''मिस'', लैटिन ''मुस'' ; ''माउस'') और कई आम क्रियायें (cf. ग्रीक ''गिग्नोमी'', लैटिन ''नोसियर'', हिट्टी ''केन्स'' ; ''टू नो''). जर्मेनिक शब्द (आमतौर पर पुरानी अंग्रेज़ी और कुछ कम हद तक नॉर्स मूल के शब्द) अंग्रेज़ी के लैटिन शब्दों से ज्यादा छोटे होते हैं और सामान्य बोलचाल में इनका उपयोग ज्यादा आम है। इसमें लगभग सभी बुनियादी सर्वनाम, पूर्वसर्ग, संयोजक, द्योतक क्रियायें आदि शामिल हैं जो की अंग्रेज़ी के बुनियादी वाक्यविन्यास और व्याकरण को बनाती हैं। लम्बे लैटिन शब्दों को अक्सर ज्यादा अलंकृत और शिक्षित माना जाता है। हालाँकि लैटिन शब्दों के जरूरत से ज्यादा प्रयोग को दिखावटी अथवा [[ओब्फस्केशन|मुद्दा छिपाने]] की एक कोशिश माना जाता है। [[जॉर्ज ऑरवेल|जोर्ज ओरवेल]] का [[निबन्ध|निबंध]] "[[राजनीति और अंग्रेज़ी भाषा|राजनीती और अंग्रेज़ी" इस चीज और भाषा]] के अन्य कथित दुरूपयोगों की आलोचना करता है। इस निबंध को अंग्रेज़ी भाषा की एक महत्त्वपूर्ण समीक्षा माना जाता है। एक अंग्रेज़ी भाषी को लैटिन और जर्मेनिक [[पर्याय (वर्गिकी)|पर्यायवाचियों]] में से चयन करने की सुविधा मिलती है: ''कम'' या ''एराइव'' ; ''साईट'' या ''विज़न'' ; ''फ्रीडम'' या ''लिबर्टी'' . कुछ मामलों में, एक जर्मेनिक व्युत्पन्न शब्द (''ओवरसी''), एक लैटिन व्युत्पन्न शब्द (''सुपरवाइज़'') और समान लैटिन शब्द (''सर्वे'') से व्युत्पन्न एक फ्रेंच शब्द में से चयन करने का विकल्प रहता है। विविध अर्थों और बारीकियों को समेटे ये पर्यायवाची शब्द वक्ताओं को बारीक़ भेद और विचारों की भिन्नता को व्यक्त करने में सहायक होते हैं। पर्यायवाची शब्द समूहों के [[व्युपत्ति|इतिहास]] का ज्ञान अंग्रजी वक्ता को अपनी[[पंजीकरण (sociolinguistics)|भाषा पर अधिक नियंत्रण प्रदान कर सकता है।]]देखें: [[अंग्रेज़ी में जर्मेनिक और लैटिन समकक्षों की सूचि.|अंग्रेज़ी में जर्मेनिक और लैटिन समकक्षों की सूचि]]. इस बात का एक अपवाद और एक विशेषता है जो शायद केवल अंग्रजी भाषा में ही पाई जाती है। वह यह है कि, गोश्त की संज्ञा आमतौर पर उसे प्रदान करने वाले जानवर की संज्ञा से भिन्न और असंबंधित होती है। जानवर का आमतौर पर जर्मेनिक नाम होता है और गोश्त का फ्रेंच से व्युत्पन्न होता है। उदाहरण, ''[[हिरण|हिरन]]'' और ''[[हिरन का मांस|वेनिसन]]'' ; ''[[ढोर|गाय]]'' और ''[[बीफ़|बीफ]]'' ; ''सूअर/''[[वाराह|पिग]]'' '' और ''[[पोर्क]]'', तथा ''[[घरेलू भेड़|भेड़]]'' और ''[[मेमना और मटन|मटन]]'' . इसे [[नोर्मन आक्रमण|नॉर्मन आक्रमण]] का परिणाम माना जाता है, जहाँ एंग्लो-सेक्सन निम्न वर्ग द्वारा प्रदान किये गए गोश्त को फ्रेंच बोलने वाले अभिजात वर्ग के लोग खाते थे।{{Fact|date=May 2008}} किसी बहस के दौरान अपनी बात को सीधे तौर पर प्रकट करने के लिए वक्ता इन शब्दों का इस्तेमाल करना पसंद करते हैं क्योंकि अनौपचारिक परिवेश में प्रयुक्त अधिकांश शब्द आमतौर पर जर्मेनिक होते हैं। अधिकांश लैटिन शब्दों का प्रयोग आमतौर पर औपचारिक भाषण अथवा लेखन में होता है, जैसे की एक [[न्यायालय|अदालत]] अथवा एक [[विश्वज्ञानकोश|विश्वकोश]] लेख।{{Fact|date=December 2007}} हालाँकि अन्य लैटिन शब्द भी हैं जिनका उपयोग आमतौर पर सामान्य बोलचाल में किया जाता है और वे ज्यादा औपचारिक भी प्रतीत नहीं होते हैं; ये शब्द मुख्यता अवधारणाओं के लिए हैं जिनका कोई जर्मेनिक शब्द अब नहीं बचा है। सन्दर्भ से इनका तालमेल बेहतर होता है और कई मामलों में ये लैटिन भी प्रतीत नहीं होते हैं। उदाहरण, ये सभी शब्द लैटिन हैं: ''पहाड़'', ''तराई'', ''नदी'', ''चाची'', '' चाचा'', ''चलना'', ''उपयोग'' ''धक्का'' और ''रहना'' . अंग्रेज़ी आसानी से तकनीकी शब्दों को स्वीकार करती है और अक्सर नए शब्दों और वाक्यों को आयात भी करती है। इसके उदाहरण हैं, समकालीन शब्द जैसे की ''[[HTTP cookie|कूकी]]'', ''[[अंतरजाल|इन्टरनेट]]'' और ''[[यूनिफ़ॉर्म रिसोर्स लोकेटर|URL]]'' (तकनीकी शब्द),''[[शैलीविज्ञान|जेनर]]'', ''[[über|उबेर]]'', ''[[सामान्य भाषा|लिंगुआ फ्रांका]]'' और ''एमिगो'' (फ्रेंच, इतालवी, जर्मन और स्पेनिश से क्रमशः आयातित शब्द). इसके अलावा, ठेठ शब्द ([[कठबोली|स्लैंग]]) अक्सर पुराने शब्दों और वाक्यांशों को नया अर्थ प्रदान करते हैं। वास्तव में, यह द्रव्यता इतनी स्पष्ट है कि अंग्रेज़ी के समकालीन उपयोग और उसके औपचारिक प्रकारों में अक्सर भेद करने की आवश्यकता होती है। इन्हें भी देखें: [[सामाजिक भाषा ज्ञान]] === अंग्रेज़ी में शब्दों की संख्या === ''ऑक्सफोर्ड अंग्रेज़ी शब्दकोष'' का शुरुआती ''स्पष्टीकरण'' : {{bquote|The Vocabulary of a widely diffused and highly cultivated living language is not a fixed quantity circumscribed by definite limits... there is absolutely no defining line in any direction: the circle of the English language has a well-defined centre but no discernible circumference.}} अंग्रेज़ी शब्दावली बेशक विशाल है, परन्तु इसको एक संख्या प्रदान करना गणना से अधिक परिभाषा के तहत आयेगा. [[Académie française|फ्रेंच]], [[भाषा नियामकों की सूची|जर्मन]], [[Accademia della Crusca|इतालवी]] और [[Real Academia Española|स्पेनिश]] भाषाओँ के विपरीत, अंग्रेज़ी भाषा के लिए अधिकारिक तौर पर स्वीकृत शब्दों और मात्राओं को परिभाषित करने के लिए कोई [[भाषा नियामकों की सूची|अकादमी]] नहीं है। चिकित्सा, विज्ञान, प्रौद्योगिकी और अन्य क्षेत्रों में नियमित रूप से [[नियोलोजिज़्म|निओलोजिज़्म]] गढे जा रहे हैं और नए [[कठबोली|स्लैंग]] निरंतर विकसित हो रहे हैं। इनमें से कुछ नए शब्दों का व्यापक इएतेमाल होता है; अन्य छोटे दायरों तक ही सीमित रहते हैं। अप्रवासी समुदायों में प्रयुक्त विदेशी शब्द अक्सर व्यापक अंग्रेज़ी उपयोग में अपना स्थान बना लेते हैं। प्राचीन, उपबोली और क्षेत्रीय शब्दों को व्यापक तौर पर "अंग्रेज़ी" कहा भी जा सकता है और नहीं भी. ''[[ऑक्सफोर्ड अंग्रेज़ी शब्दकोष]]'', द्वितीय संस्करण (''OED2'') में ६ लाख से अधिक परिभाषाएं शामिल हैं, ज्यादा ही समग्र निति का अनुसरण करते हुए: {{bquote|It embraces not only the standard language of literature and conversation, whether current at the moment, or obsolete, or archaic, but also the main technical vocabulary, and a large measure of dialectal usage and slang (Supplement to the ''OED,'' 1933).<ref>It went on to clarify,{{bquote|Hence we exclude all words that had become obsolete by 1150 [the end of the [[Old English]] era] . . . Dialectal words and forms which occur since 1500 are not admitted, except when they continue the history of the word or sense once in general use, illustrate the history of a word, or have themselves a certain literary currency.}}</ref>}} ''[[वेबस्टर का शब्दकोश|वेबस्टर के तीसरे नए अंतर्राष्ट्रीय शब्दकोश, बिना छंटनी]]'' के (475,000 प्रमुख शब्द), के संपादकों ने अपनी प्रस्तावना में इस संख्या के कहीं अधिक होने का अनुमान लगाया है। ऐसा अनुमान है कि लगभग 25,000 शब्द हर साल भाषा में जुड़ते हैं।<ref>[229] ^ किस्टर, केन. "शब्दकोष परिभाषित"''लाइब्रेरी जर्नल,'' 6/15/92, Vol. 117 अंक 11, p43, 4p, 2bw</ref> === शब्दों के मूल === {{Main|अंतर्राष्ट्रीय मूल के अंग्रेज़ी शब्दों की सूचियाँ}} फ्रेंच प्रभाव का एक परिणाम यह है कि कुछ हद तक अंग्रेज़ी की शब्दावली [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मेनिक]] (उत्तरी जर्मेनिक शाखा के लघु प्रभाव वाले मुख्यतया पश्चिमी जर्मेनिक शब्द) और लैटिन (लैटिन व्युत्पन्न, सीधे तौर पर अथवा नॉर्मन फ्रेंच या अन्य रोमांस भाषाओँ से) शब्दों में विभाजित हो गयी है। अंग्रेज़ी के 1000 सबसे आम शब्दों में से 83% और 100 सबसे आम में से पूरे 100 जर्मेनिक हैं।<ref name="auto1"/> इसके उलट, विज्ञान, दर्शन, गणित जैसे विषयों के अधिक उन्नत शब्दों में से अधिकांश लैटिन अथवा ग्रीक से आये हैं। खगोल विज्ञान, गणित और रसायन विज्ञान से उल्लेखनीय संख्या में शब्द अरबी से आये हैं। अंग्रेज़ी शब्दावली के अनुपाती मूलों को प्रदर्शित करने के लिए अनेक आंकडे प्रस्तुत किये गए हैं। अधिकांश भाषाविदों के अनुसार अभी? तक इनमे से कोई भी निश्चित नहीं है। थॉमस फिन्केंस्तात और डीटर वोल्फ (1973)<ref>{{cite book |last=Finkenstaedt |first=Thomas |author2=Dieter Wolff |title=Ordered profusion; studies in dictionaries and the English lexicon |publisher=C. Winter |year=1973 |isbn=3-533-02253-6}}</ref> द्वारा ''और्डर्ड प्रोफ़्युज़न'' में पुरानी ''लघु ऑक्सफोर्ड डिक्शनरी'' (तृतीय संस्करण) के लगभग 80,000 शब्दों का कम्प्यूटरीकृत सर्वेक्षण प्रकाशित हुआ था, इसने अंग्रेज़ी शब्दों की उत्पत्ति का अनुमान इस प्रकार लगाया था: [[चित्र:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|250px|अंग्रेज़ी शब्दावली में प्रभाव]] * ''[[Langues d'oïl|Langue d'oïl]]'', फ्रेंच और [[ओल्ड नोर्मन|पुराने नोर्मन]] सहित: [[फ्रेंच मूल के अंग्रेज़ी शब्दों की सूची|28,3%]] * लैटीन, आधुनिक वैज्ञानिक और तकनीकी लाटिन सहित: [[अंग्रेज़ी व्युत्पन्नियों साथ लैटिन शब्दों की सूची|28.24%]] * अन्य [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मेनिक भाषाओं]]([[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] से सीधे विरासत में मिले शब्दों सहित): 25% * ग्रीक: [[अंग्रेज़ी व्युत्पादों के साथ ग्रीक शब्दों की सूची|5.32%]] * बिना किसी इतिहास के: 4.03% * असली नामों से व्युत्पन्न: 3.28% * अन्य सभी भाषाओं का योगदान 1% से कम है। [[जोसफ एम. विलियम्स]] द्वारा ''ओरिजिंस ऑफ़ द इंग्लिश लैंग्वेज'' में हजारों व्यवसायिक पत्रों से लिए गए 10,000 शब्दों के एक सर्वेक्षण ने ये आंकडे प्रस्तुत किये:<ref>[234] ^ [http://www.amazon.com/dp/0029344700 जोसफ एम. विललाम्स, Amazon.com में अंग्रेज़ी भाषा के मूल ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409103059/http://www.amazon.com/dp/0029344700 |date=9 अप्रैल 2016 }}</ref> * फ्रेंच (langue d'oïl): 41% * "मूल" अंग्रेज़ी: 33% * लाटिन: 15% * ओल्ड नॉर्स: 2% * डच: 1% * अन्य: 10% ==== डच मूल ==== {{Main|डच मूल के अंग्रेड़ी शब्दों की सूची}} नौसेना, जहाजों के प्रकार, अन्य वस्तुएं और जल क्रियाओं का वर्णन करने वाले अनेक शब्द डच मूल के हैं। उदाहरण, ''यौट'' (''जात''), ''स्किपर'' (''शिपर'') और ''क्रूसर'' (''क्रूसर''). डच का अंग्रेज़ी स्लैंग में भी योगदान है, उदाहरण, ''स्पूक'', अब अप्रचलित शब्द ''स्नाइडर'' (दरजी) और ''स्तिवर'' (छोटा सिक्का). ==== फ्रेंच मूल ==== {{Main|अंग्रेज़ी में बोले जाने वाले फ़रेंच शब्दों और वाक्यांशों की सूची}} अंग्रेज़ी शब्दावली का एक बड़ा हिस्सा फ्रेंच ([[Langues d'oïl]]) मूल का है, अधिकांश शब्द [[एंग्लो नोर्मन भाषा|एंग्लो-नॉर्मन]] से निकल कर आये हैं। एंग्लो-[[इंग्लैंड पर नोर्मन विजय|नॉर्मन भाषा नॉर्मन की इंग्लैंड]] विजय के बाद [[उच्च वर्ग|उच्च वर्गों]] द्वारा सैकडों सालों तक बोली जाती थी। उदाहरण, ''कोम्पतीशन'', ''आर्ट'', '' टेबल'', ''पब्लिसिटी'', ''पोलिस'', ''रोल'', ''रोटीन'', '' मशीन'', ''फोर्स'', और अनेक अन्य शब्द जिनका [[एन्ग्लिकरण|अंग्रेज़ीकरण]] या तो हो चुका है या हो रहा है; कई का उच्चारण अब फ्रेंच के बजाय अंग्रेज़ी के [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विज्ञा]]न के नियमों के तहत किया जाता है (कुछ अपवाद भी हैं, जैसे की ''फेकेड'' और ''अफेयर दी सिउर''). == लेखन प्रणाली == {{Main|अंग्रेज़ अक्षरमाला|अंग्रेज़ी लेखन प्रणाली}} नौवीं शताब्दी के आसपास से अंग्रेज़ी के लेखन के लिए [[एंग्लो-सेक्सन रून्स]] के स्थान पर [[रोमन लिपि|लैटिन वर्णमाला]] का प्रयोग हो रहा है। वर्तनी प्रणाली, अथवा [[इमला|ओर्थोग्राफी]], बहुस्तरीय है। इसमें स्थानीय जर्मेनिक प्रणाली के ऊपर फ्रेंच, ग्रीक और लैटिन वर्तनी के तत्त्व शामिल हैं; भाषा के [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विज्ञान]] से यह काफी हट गया है। शब्दों के उच्चारण और उनकी वर्तनी में अक्सर काफी अंतर पाया जाता है। हालाँकि अक्षर और ध्वनी अलगाव में मेल नहीं खाते हैं, फिर भी शब्द संरचना, ध्वनी और लहजों को ध्यान में रखकर बनाये गए वर्तनी नियम 75% विश्वसनीय हैं।<ref>[238] ^ अब्बोत्त, एम. (2000). शब्द वर्तनी के लिए विश्वसनीय समान्यीकरण की पहचान: बहुस्तर विश्लेषण का महत्व. प्राथमिक स्कूल जर्नल 101 (2), 233-245.</ref> कुछ ध्वन्यात्मक वर्तनी अधिवक्ताओं का दावा है कि अंग्रेज़ी 80% से ज्यादा ध्वन्यात्मक है।<ref>[239] ^ मोअट्स, एल.एम्.((२००१).भाषण से मुद्रित करने के लिए: भाषा के शिक्षकों के लिए अनिवार्य. बाल्टीमोर, एमडी: पॉल एच. ब्रूक्स कंपनी.</ref> हालाँकि अन्य भाषाओँ की अपेक्षा अंग्रेज़ी में अक्षर और ध्वनी के बीच सम्बन्ध उतना प्रगाढ़ नहीं है; उदाहरण, ध्वनी अनुक्रम ''आउघ'' को सात भिन्न प्रकारों से उच्चारित किया जा सकता है। इस जटिल ओर्थोग्रफिक इतिहास का परिणाम यह है कि पढ़ना एक चुनौतीपूर्ण कार्य हो सकता है।<ref>[240] ^ डियन ंक्ग़ुइन्नेस्स, ''क्यों हमारे बच्चे नहीं ''पढ़'' '' सकते (न्यूयॉर्क: टचस्टोन, 1997) पीपी. 156-169</ref> ग्रीक, फ्रेंच और स्पेनिश और कई अन्य भाषाओँ की तुलना में, एक छात्र को अंग्रेज़ी पाठन का पारंगत बनने में ज्यादा वक्त लगता है।<ref>[241] ^ जिएग्लेर, जे.सी. और गोस्वामी, यू (,2005.भाषाओँ की सीमा के परे पाठन अधिग्रहण, विकास डिसलेक्सिया और कुशल पाठन''मनोवैज्ञानिक बुलेटिन, 131'' (1), 3-29.</ref> === बुनियादी ध्वनि-अक्षर मेल === {{See also|Hard and soft C|Hard and soft G}} सिर्फ व्यंजन अक्षरों का उच्चारण ही अपेक्षाकृत नियमित तरीके से किया जाता है: {| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" | align="left"| अक्षरात्मक प्रतिनिधित्व | बोली विशिष्ट |- | [[बेज़बान बिलाबियल प्लोसिव्स|P]] | P | |- | [[ध्वनिकृत बिलाबियल प्लोसिव्स|b]] | b | |- | [[बेज़बान एल्विओलर प्लोसिव्स|t]] | t, th ''(शायद ही कभी) थाइम, थेम्स'' | th ''थिंग '' ''([[अफ्रीकी अमेरिकी मातृभाषा अंग्रेज़ी|अफ्रीकी अमेरिकी]], [[न्यूयॉर्क बोली|न्यू यार्क]])'' |- | [[ध्वनिकृत एल्विओलर प्लोसिव्स|d]] | d | th ''दैट '' (''अफ्रीकी अमेरिकी, न्यू यार्क '' |- | [[बेज़बान वेलर प्लोसिव्स|k]] | c (''+ a, o, u, व्यंजन ''), k, ck, ch, qu (''(शायद ही कभी) कौन्कर '', kh (''(विदेशी शब्दों में)'' | |- | [[ध्वनिकृत वेलर प्लोसिव्स|g]] | g, gh, gu (''+ a, e, i''), ग्यू (''अंतिम स्थान '') | |- | [[बिलाबियल नेसल|m]] | m | |- | [[एल्विओलर नेसल|n]] | n | |- | [[वेलर नेसल|ŋ]] | n (''g या क से पहले ''), ng | |- | [[बेजबान लेबियो डेंटल फ्रिक्तेतिव|f]] | f, ph, gh (''(अंतिम, यदा कदा) लाफ, रफ '' | th ''थिंग '' ''([[इंग्लैंड में अंग्रेज़ी भाषा]] के अनेक प्रकार)'' |- | [[ध्वनिकृत लेबियो डेंटल फ्रिक्तेतिव|v]] | v | th ''विद '' (''[[कोकनी]], [[नदी के मुहाने अंग्रेज़ी|एस्तुअरी इंग्लिश]]'') |- | [[बेजबान डेंटल फ्रिक्तेतिव|θ]] | '''' th थिक, थिंक, थ्रू (/0} | |- | [[ध्वनिकृत डेंटल फ्रिक्तेतिव|ð]] | th ''दैट, दिस, दी '' | |- | [[बेजबान एल्विओलर फ्रिक्तेतिव|s]] | s, c (''+ e, i, y''), sc (''+ e, i, y''), ç (''फेकेद '') | |- | [[ध्वनिकृत एल्विओलर फ्रिक्तेतिव|Z]] | z, s (''अंतिम अथवा यदा कदा मध्यवर्ती)'', ss ((''शायद ही कभी'') ''पोस्सेस, देस्सेर्ट, '' शुरुआती-शब्द x ''ज़ाइलोफ़ोन '' | |- | {{IPA|ʃ}} | sh, sch, ti (स्वर से पहले) ''पोर्शन'', ci/ce (स्वर से पहले) ''सस्पिशन'', ''ओशन ''; si/ssi (स्वर से पहले) ''टेंशन'', ''मिशन ''; ch (''(खास कर फ्रेंच मूल के शब्दों में ''); शायद ही कभी s/ss u से पहले ''शुगर'', ''इशू ''; chsi केवल ''फुचसिया '' | |- | {{IPA|ʒ}} | मध्यवर्ती si (स्वर से पहले) ''डिविजन'', मध्यवर्ती s ("ur" से पहले) ''प्लेज़र'', zh (''विदेशी शब्दों में ''), z उ से पहले ''azure'', g (''फ्रेंच मूल के शब्दों में)'' (''+e, i, y'') ''जेनर'' | |- | [[बेज़बान वेलर फ्रिकेतिव|X]] | kh, ch, h (''विदेशी शब्दों में '') | कभी कभार ch ''लोच '' (''[[स्कॉटिश अंग्रेज़ी|स्कॉटिश इंग्लिश]], [[वेल्श अंग्रेज़ी|वेल्श इंग्लिश]]'') |- | [[बेज़बान ग्लोतल फ्रिकेतिव|h]] | h (''शब्दांश-शुरुआत में, अन्यथा चुप '') | |- | {{IPA|tʃ}} | ch, tch, t u से पहले ''फ्यूचर '', ''कल्चर '' | t (''+ u, ue, eu'') ''टयून, टयूस्डे, ट्यूटोनिक'' (''कई बोलियाँ - [[अंग्रेज़ी व्यंजन समूहों की ध्वनि इतिहास]] देखें'') |- | {{IPA|dʒ}} | j, g (''+ e, i, y''), dg (''+ e, i, व्यंजन) बैज, जज (e) मेंट'' | d (''+ u, ue, ew'') ''दयून, ड्यू, ड्यू '' (''कई बोलियाँ - योड संघीकरण का एक और उदाहरण '') |- | (([[एल्विओलर एप्रोक्सिमेंट|IPA | ɹ]])) | r, wr (शुरुआती) ''रैन्गल '' | |- | [[पेलेतल एप्रोक्सिमेंट|j]] | y (''या शुरुआत में या स्वरों से घिरा हुआ '') | |- | [[एल्विओलर लेटरल एप्रोक्सिमेंट|l]] | l | |- | {{IPA|w}} | W | |- | {{IPA|ʍ}} | wh (''उच्चारित '' hw) | स्कॉटिश और आयरिश अंग्रेज़ी, साथ ही अमेरिका, न्यूजीलैंड और इंग्लैंड की अंग्रेज़ी की कुछ किस्मे, |} === लिखित लहजे === {{Main|English words with diacritics}} अधिकांश जर्मेनिक भाषाओँ के विपरीत, अंग्रेज़ी में [[विशेषक|डायाक्रिटिक्स]], सिवाय विदेशी [[उधारशब्द|उधारशब्दों]] के (जैसे की ''कैफे'' का [[तीव्र उच्चारण|तीव्र लहजा]]), लगभग नहीं के बराबर हैं और दो स्वरों के उच्चारण को एक ध्वनी (''नाईव, ज़ो'') की बजाय पृथक दर्शाने के लिए [[डायारेसिस|डायारिसिस]] निशान के असामान्य उपयोग में (अक्सर औपचारिक लेखन में).डेकोर, कैफे, रेस्यूम, एंट्री, फिअंसी और नाइव जैसे शब्द अक्सर दोनों तरीकों से लिखे जाते हैं। विशेषक चिह्न अक्सर शब्द के साथ उनको "उच्च कोटि" का दर्शाने के लिए जोड़े जाते हैं। हाल में, अंग्रेज़ी भाषित देशों में कई कंप्यूटर कुंजीपटलों में प्रभावी विशेषक कुंजियों के आभाव के कारण caf'e या cafe' जैसे कंप्यूटर से उत्पन्न चिह्नों का प्रचलन बढ़ गया है।{{Fact|date=April 2009}} कुछ अंग्रेज़ी शब्द अपने को पृथक दर्शाने के लिए डायाक्रिटिक्स को बनाये रखते हैं। उदाहरण, ''[[Animé (oleo-resin)|animé]], [[खोजी पत्रकारिता|exposé]], [[Lamé (fencing)|lamé]], [[öre]], [[øre]], [[pâté]], [[piqué]]'', and ''[[rosé]]'', हालाँकि अक्सर इनको छोड़ भी दिया जाता है (उदहारण के तौर पर ''''résumé'' /resumé'' को अमेरिका में [[résumé|रिज्यूमे]] लिखा जाता है). उच्चारण को स्पष्ट करने के लिए कुछ उधार शब्द डायाक्रिटिक का उपयोग कर सकते हैं, हालाँकि मूल शब्द में यह मौजूद नहीं था। उदाहरण, ''maté'', स्पेनिश ''[[yerba mate]]'' से) == औपचारिक लिखित अंग्रेज़ी == {{Main| औप्चारिक लिखित अंग्रेज़ी}} दुनिया भर के शिक्षित अंग्रेज़ी वक्ताओं द्वारा लगभग सार्वभौमिक रूप से स्वीकृत भाषा के एक संस्करण को औपचारिक लिखित अंग्रेज़ी कहा जाता है। लगभग हर जगह इसका लिखित प्रकार समान ही रहता है, इसके विपरीत भाषित अंग्रेज़ी [[बोली|बोलियों]], [[उच्चारण (भाषाविज्ञान)|लहजों]], [[कठबोली|स्लैंग]] के प्रकारों, स्थानीय और क्षेत्रीय अभिव्यक्तियों के अनुसार भिन्न भिन्न होती है। भाषा के औपचारिक लिखित संस्करण में स्थानीय भिन्नताएं काफी सीमित हैं। इस [[अमेरिकी और ब्रिटिश अंग्रेज़ी वर्तनी मतभेद|भिन्नता का दायरा मुख्यतः ब्रिटिश और अमेरिकी अंग्रेज़ी के वर्तनी अंतर तक ही सिमटा हुआ है।]] == बुनियादी और सरलीकृत संस्करण == अंग्रेज़ी पाठन को आसन करने के लिए इसके कुछ सरलीकृत संस्करण भी मौजूद हैं। इनमें से एक है ''[[बुनियादी अंग्रेज़ी|बेसिक इंग्लिश]]'', सीमित शब्दों के साथ [[चार्ल्स के ओग्डेन]] ने इसका [[भाषा का निर्माण|गठन]] किया और अपनी किताब ''बेसिक इंग्लिश: ए जनरल इन्ट्रोडक्शन विद रूल्स एंड ग्रामर'' (१९३०) में इसका वर्णन किया। यह भाषा अंग्रेज़ी के एक सरलीकृत संस्करण पर आधारित है। ओग्डेन का कहना था की अंग्रेज़ी सीखने के लिए सात वर्ष लगेंगे, [[एस्पेरांतो|एस्पेरेन्तो]] के लिए सात महीने और बेसिक इंग्लिश के लिए केवल सात दिन. कम्पनियाँ जिनको अंतर्राष्ट्रीय उपयोग के लिए जटिल पुस्तकों की आवश्यकता हो और साथ ही स्कूल जिनको कम अवधि में लोगों को बुनियादी अंग्रेज़ी सिखानी हो, वे बेसिक इंग्लिश का उपयोग कर सकते हैं। ओग्डेन ने बेसिक इंग्लिश में ऐसा कोई शब्द नहीं डाला जिसे कुछ अन्य शब्दों के साथ बोला जा सके और अन्य भाषाओँ के वक्ताओं के लिए भी ये शब्द काम करें, इस बात का भी उसने ख्याल रखा. अपने शब्दों के समूह पर उसने बड़ी संख्या में परीक्षण और सुधार किये. उसने न सिर्फ व्याकरण को सरल बनाया, वरन उपयोगकर्ताओं के लिए व्याकरण को सामान्य रखने की भी कोशिश की. [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के तुंरत बाद विश्व शांति के लिए एक औजार के रूप में इसको खूब प्रचार मिला.{{Fact|date=March 2009}} हालाँकि इसको एक प्रोग्राम में तब्दील नहीं किया गया, लेकिन विभिन्न अंतर्राष्ट्रीय उपयोगों के लिए इसी प्रकार के अन्य संस्करण बनाये गए। एक अन्य संस्करण, [[सरलीकृत अंग्रेज़ी|सरलीकृत अंग्रेज़ी,]] मौजूद है जो की एक [[नियंत्रित प्राकृतिक भाषा|नियंत्रित भाषा]] है जिसका गठन मूल रूप से [[वांतरिक्ष|एयरोस्पेस]] उद्योग के रखरखाव मैनुअल के लिए किया गया था। यह अंग्रेज़ी के एक सीमित और मानकीकृत उपसमूह को उपलब्ध{{Who|date=March 2009}} कराता है। सरलीकृत अंग्रेज़ी में अनुमोदित शब्दों का एक शब्दकोश है और उन शब्दों को कुछ विशिष्ट मायनों में ही इस्तेमाल किया जा सकता है। उदाहरण के लिए, शब्द ''क्लोज़'' का उपयोग इस वाक्यांश में हो सकता है "क्लोज़ द डोर " पर "डू नोट गो क्लोज़ टू द लैंडिंग गियर" में इसका उपयोग नहीं हो सकता है। == [[भाषाई साम्राज्यवाद]] एवं अंग्रेज़ी == अंग्रेज़ों ने दुनिया के अनेक देशों को राजनीतिक रूप से अपना उपनिवेश बनाया। इसके साथ ही उन्होंने उन देशों पर बड़ी चालाकी से अंग्रेज़ी भी लाद दी। इसी का परिणाम है कि आज ब्रिटेन के बाहर अमेरिका, आस्ट्रेलिया, न्यूजीलैण्ड, कनाडा, भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश्, दक्षिण अफ्रिका आदि अनेक देशों में अंग्रेज़ी का वर्चस्व है। अंग्रेज़ी ने यहां कि देशी भाषाओं को बुरी तरह पंगु बना रखा है। '''ब्रिटिश काउन्सिल''' जैसी संस्थायें इस अंग्रेज़ी के प्रसार के लिये तरह-तरह के दुष्प्रचार एवं गुप्त अभियान करती रहतीं हैं। परंतु मातृभाषा के तौर पर हिंदी और चीनी भाषा अंग्रेज़ी से कोसों आगे निकल चुकी है। आज भारत की प्राचीन शिक्षा पद्धति की बात करें तो,, यह की शिक्षा पद्धति हि एक ऐसी शिक्षा पद्धति थी जिसके द्वारा युनानीयों को चाणक्य द्वारा पराजित किया गया था बार बार गुलामी के दोर में भारतीय अपनी संस्कृति, शिक्षा पद्धति, नैतिकता से बहुत पिछड़ ग्रे थे,, जब अंग्रेजों ने भारत की भु आधारित क्षमता का विश्लेषण किया तो उन्होंने देखा की भारत की शिक्षा पद्धति जो संस्कृति से जुड़ी जो इन्हें अद्भुत क्षमता वाला बनाती है, इसका परिवर्तन करना होगा उन्होंने भारत की शिक्षा पद्धति में परिवर्तन किया और मैकालय द्वारा प्रतिपादित शिक्षा पद्धति जो केवल खाना मात्र सिखाती है और पाश्चात्य संस्कृति का अनुसरण करना सिखाती हैं,वह भारत देश में लागू की, आज चाहे भारत आज़ाद है, परन्तु भारत पुर्णत: अंग्रेज़ी भाषा और पाश्चात्य सभ्यता का गुलाम है,,ओर भारत में जब तक यह शिक्षा पद्धति रहेगी जब तक भारत का आर्थिक सामाजिक, संस्कृतिक, नैतिक विकास नहीं हो सकता। भारत अपनी अतुल्य भाषाओं के क्षेत्र में पिछे होता जा रहा है, अपने शोध नितियों जैसे कार्यो को अंग्रेज़ी भाषा में प्रतिपादित कर रहा है जो किसी भी सामने वाले को अपनी उपलब्धियों को चौरी करवाने तुल्य है भारत जैसे देश में कृषि की शिक्षा अंग्रेज़ी में दि जाती है जिसका उपभोग संयंत्र पर कोई उपयोग नहीं है, किसी भी तकनीक का प्रतिपादन अंग्रेज़ी में होता है और किसान वर्ग तक उस तकनीक को हिंदी में रुपान्तरित करने में जो समय लगता है वह हमें प्रगति के मार्ग में लघु गति का प्रमाण है। भारतीय जनमानस को यह समझना होगा कि शिक्षा मतलब भाषा, भाषा मतलब संचार, संचार मतलब उपभोग, उपभोग मतलब प्रगति। । == इन्हें भी देखें == <!--{{Wikipedia-Books}}--> * [[अंग्रेज़ी वर्णमाला]] * [[अंग्रेज़ी साहित्य]] * [[जर्मैनी भाषा परिवार]] == सन्दर्भ == === ग्रन्थसूची === * {{cite book |last=Baugh |first=Albert C. |author2=Thomas Cable |title=A history of the English language | edition=5th |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-28099-0}} * {{cite book |last=Bragg |first=Melvyn |authorlink=Melvyn Bragg |title=The Adventure of English: The Biography of a Language |publisher=Arcade Publishing |year=2004 |isbn=1-55970-710-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/adventureofengli00bra_vcr }} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |year=1997 |title=English as a Global Language |url=https://archive.org/details/englishasgloball0000crys |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-53032-6}} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |title=The Cambridge encyclopedia of the English language | edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-53033-4}} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |title=The Stories of English |url=https://archive.org/details/storiesofenglish0000crys |publisher=Allen Lane |year=2004 |isbn=0-7139-9752-4}} * {{cite book |last=Halliday |first=MAK |title=An introduction to functional grammar |url=https://archive.org/details/investigatingeng0000wrig | edition=2nd |location=London |publisher=Edward Arnold |year=1994 |isbn=0-340-55782-6}} * {{cite book |last=Hayford |first=Harrison |author2=Howard P. Vincent |title=Reader and Writer |url=https://archive.org/details/readerandwriter030101mbp |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1954 |access-date=15 जून 2020 |archive-date=3 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192617/https://archive.org/details/readerandwriter030101mbp |url-status=bot: unknown }} * केन्यन, जॉन शमूएल और क्नोत्त, थॉमस अल्बर्ट, ''अमेरिकी अंग्रेज़ी का एक उच्चारण शब्दकोष, '' जी और सी मरियम कंपनी, स्प्रिंगफील्ड, मास, अमरीका, 1953. * {{cite book |last=McArthur |first=T. (ed.) |title=The Oxford Companion to the English Language |publisher=Oxford University Press |year=1992 |isbn=0-19-214183-X |url-access=registration |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar }} * {{cite book |last=Plotkin |first=Vulf |title=The Language System of English |publisher=BrownWalker Press |year=2006 |isbn=1-58112-993-9}} * {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |title=Old English and Its Closest Relatives |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |publisher=Stanford Univ. Press |year=1992 |isbn=0-8047-2221-8}} ;शब्दकोश * [https://web.archive.org/web/20160301142208/http://www.dicts.info/dictlist1.php अंग्रेज़ी द्विभाषी शब्दकोशों का संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20090105173926/http://dict.org/ dict.org] * [https://web.archive.org/web/20090227063412/http://polyglot.lss.wisc.edu/dare/dare.html अमेरिकी क्षेत्रीय अंग्रेज़ी का शब्दकोश ] * [https://web.archive.org/web/20190514234130/http://www.prefixsuffix.com/ अंग्रेज़ी भाषा की शब्द जड़ों, उपसर्गों और प्रत्यय का शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20070605183435/http://www.askoxford.com/ ऑक्सफ़ोर्ड का ऑनलाइन शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20100104072337/http://m-w.com/ मरियम-वेबस्टर का ऑनलाइन शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ मक्कुँरी ऑनलाइन शब्दकोश ] ===टिप्पड़ीसूचना=== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20191210155243/https://www.thegreatinfo.in/2019/10/english-kaise-sikhe.html अंग्रेज़ी भाषा सीखने का आसान तरिका] *[https://web.archive.org/web/20110524211644/http://hi.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80 '''राष्ट्रीय अस्मिता और अंग्रेज़ी'''] (लेखक - ऋषिकेश राय) *'''[https://www.helpinhindi.in/2021/03/fast-english-kaise-sikhe.html फ़ास्ट इंग्लिश कैसे सीखें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524163826/https://www.helpinhindi.in/2021/03/fast-english-kaise-sikhe.html |date=24 मई 2021 }}''' *[https://definatetips.blogspot.com/2023/08/English-Speaking-Course.html अंग्रेजी बोलना सीखें मुफ़्त में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230810225150/https://definatetips.blogspot.com/2023/08/English-Speaking-Course.html |date=10 अगस्त 2023 }} (मनीष गुप्ता) {{विश्व की प्रमुख भाषाएं}} {{भारत की भाषाएँ|state=collapsed}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:जर्मैनी भाषाएँ]] [[श्रेणी:विश्व की प्रमुख भाषाएं|भाषा, अंग्रेज़ी]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी]] [[श्रेणी:विश्लेषी भाषाएँ]] sib9hfzdvy5b4dhysyh7my8edg9qmfb 6635703 6635701 2026-10-31T04:30:23Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635703 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भाषा |name= अंग्रज़ी |nativename=English |states= [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[संयुक्त राष्ट्र]], [[कैनडा]], [[ऑस्ट्रेलिआ]], [[दक्षिण अफ़्रीका]], [[फ़िजी]], [[न्यूज़ीलैंड]], [[ज़िंबाब्वे]] समेत विश्व के अन्य कई देशों में। |speakers=५३ देश<br />[[संयुक्त राष्ट्र]]<br />[[यूरोपीय संघ]]<br />[[राष्ट्रकुल|राष्ट्रमण्डल]]<br />[[नाटो]]<br />[[उत्तर अमेरिकी मुक्त व्यापार समझौता|नाफ्टा]] |fam1=[[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|हिन्द यूरोपीय भाषा]] |fam2=[[जर्मन|जर्मनी]] |fam3=पश्चिमी जर्मनिक उपशाखा |fam4=ऐंग्लो फ़्रिसियन |familycolor=Indo-European |iso1=en |iso2=eng |iso3=eng |map=[[file:Anglospeak (subnational version).svg|frameless]] }} '''अंग्रेज़ी भाषा''' अथवा '''आंग्ल भाषा''' (अंग्रेज़ी: English, इंग्लिश) [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]] में आती है और इस दृष्टि से [[हिन्दी]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]], [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] आदि के साथ इसका दूर का संबंध बनता है। ये इस परिवार की '''[[जर्मैनी भाषा परिवार|जर्मनिक शाखा]]''' में रखी जाती है। इसे दुनिया की सर्वप्रथम अंतर्राष्ट्रीय भाषा माना जाता है। यह दुनिया के कई देशों की मुख्य राजभाषा है और आज के दौर में कई देशों में (मुख्यतः भूतपूर्व ब्रिटिश उपनिवेशों में) विज्ञान, कंप्यूटर, साहित्य, राजनीति और उच्च शिक्षा की भी मुख्य भाषा है। अंग्रेज़ी भाषा [[रोमन लिपि]] में लिखी जाती है। यह एक [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा]] है जिसकी उत्पत्ति [[एंग्लो-सेक्सन इंग्लैंड]] में हुई थी। [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के 19 वीं शताब्दी के पूर्वार्ध{{Fact|date=June 2009}} और [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के 18 वीं, 19 वीं और 20 वीं शताब्दी के सैन्य, वैज्ञानिक, राजनीतिक, आर्थिक और सांस्कृतिक प्रभाव के परिणाम स्वरूप यह दुनिया के कई भागों में सामान्य (बोलचाल की) भाषा बन गई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bartleby.com/224/1501.html|title=§1. The world-wide expansion of the English language. XV. Changes in the Language since Shakespeare’s Time. Vol. 14. The Victorian Age, Part Two. The Cambridge History of English and American Literature: An Encyclopedia in Eighteen Volumes. 1907–21|website=www.bartleby.com|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831065001/https://www.bartleby.com/224/1501.html|archive-date=31 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref> कई [[अंतर्राष्ट्रीय संगठन|अंतर्राष्ट्रीय संगठनों]] और [[कोमनवेल्थ ऑफ़ नेशन्स|राष्ट्रमंडल देशों]] में बड़े पैमाने पर इसका इस्तेमाल एक [[द्वितीय भाषा]] और [[भारत की आधिकारिक भाषाएँ|अधिकारिक भाषा]] के रूप में होता है। ऐतिहासिक दृष्टि से, अंग्रेज़ी भाषा की उत्पत्ति ५वीं शताब्दी की शुरुआत से [[ग्रेट ब्रिटेन|इंग्लैंड]] में बसने वाले [[एंग्लो-सेक्सन]] लोगों द्वारा लायी गयी अनेक बोलियों, जिन्हें अब [[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] कहा जाता है, से हुई है। [[वाइकिंग]] हमलावरों की [[ओल्ड नार्वेजियन भाषा|प्राचीन नोर्स भाषा]] का अंग्रेज़ी भाषा पर गहरा प्रभाव पड़ा है। [[इंग्लैंड पर नोर्मन विजय|नॉर्मन विजय]] के बाद पुरानी अंग्रेज़ी का विकास [[मध्य अंग्रेज़ी|मध्य अंग्रेज़ी]] के रूप में हुआ, इसके लिए [[नोर्मन भाषा|नॉर्मन]] शब्दावली और वर्तनी के नियमों का भारी मात्र में उपयोग हुआ। वहां से [[आधुनिक अंग्रेज़ी]] का विकास हुआ और अभी भी इसमें अनेक भाषाओँ से विदेशी शब्दों को अपनाने और साथ ही साथ नए शब्दों को गढ़ने की प्रक्रिया निरंतर जारी है। एक बड़ी मात्र में अंग्रेज़ी के शब्दों खासकर तकनीकी शब्दों, का गठन प्राचीन ग्रीक और लैटिन की जड़ों पर आधारित है। == महत्त्व == आधुनिक अंग्रेज़ी, जिसको कभी - कभी प्रथम वैश्विक [[सामान्य भाषा]] के तौर पर भी वर्णित किया जाता है,<ref name="Global English: gift or curse">{{cite web |title=Global English: gift or curse? |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |access-date=2005-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205101401/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=92238D4607726060BCBD3DB70C472D0F.tomcat1?fromPage=online&aid=291932 |archive-date=5 फ़रवरी 2016 |url-status=live }}</ref><ref name="Graddol" />[[संचार]], [[विज्ञान]], [[व्यवसाय|व्यापार]],<ref name="Global English: gift or curse"/> [[विमानन]], मनोरंजन, [[रेडियो]] और [[राजनय|कूटनीति]] के क्षेत्रों की [[भाषाई साम्राज्यवाद|प्रमुख]] [[अंतरराष्ट्रीय सहायक भाषा|अंतर्राष्ट्रीय भाषा]] है।<ref name="triumph">{{cite web |url=http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 |title=The triumph of English |access-date=2007-03-26 |date=2001-12-20 |publisher=The Economist |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326145147/http://www.economist.com/world/europe/displayStory.cfm?Story_ID=883997 |archive-date=26 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="triumph"/>[[ब्रिटिश द्वीप|ब्रिटिश द्वीपों]] के परे इसके विस्तार का प्रारंभ [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के विकास के साथ हुआ और 19 वीं सदी के अंत तक इसकी पहुँच सही मायने में वैश्विक हो चुकी थी।<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |title=Lecture 7: World-Wide English |access-date=2007-03-26 |publisher=<sub>E</sub>HistLing |archive-url=https://web.archive.org/web/20070401233529/http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |archive-date=1 अप्रैल 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="auto"/> यह संयुक्त राज्य अमेरिका की प्रमुख भाषा है। [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद से अमेरिका की एक वैश्विक [[महाशक्ति]] के रूप में पहचान और उसके बढ़ते आर्थिक और सांस्कृतिक प्रभाव के कारण अंग्रेज़ी भाषा के प्रसार में महत्त्वपूर्ण गति आयी है।<ref name="Graddol">{{cite web |url=http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |format=PDF |title=The Future of English? |access-date=2007-04-15 |year=1997 |author=[[David Graddol]] |publisher=The British Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20070219042327/http://www.britishcouncil.org/de/learning-elt-future.pdf |archive-date=19 फ़रवरी 2007 |url-status=live }}</ref> अंग्रेज़ी भाषा का काम चलाऊ ज्ञान अनेक क्षेत्रों, जैसे की चिकित्सा और कंप्यूटर, के लिए एक आवश्यकता बन चुका है; परिणामस्वरूप एक अरब से ज्यादा लोग कम से कम बुनियादी स्तर की अंग्रेज़ी बोल लेते हैं (देखें: अंग्रेज़ी भाषा को सीखना और सिखाना). यह [[संयुक्त राष्ट्र]] की छह आधिकारिक भाषाओं में से भी एक है। [[डेविड क्रिस्टल]] जैसे भाषाविदों के अनुसार अंग्रेज़ी के बड़े पैमाने पर प्रसार का एक असर, जैसा की अन्य वैश्विक भाषाओँ के साथ भी हुआ है, दुनिया के अनेक हिस्सों में स्थानीय [[प्राकृतिक भाषा#भाषाई विविधता|भाषाओँ की विविधता]] को कम करने के रूप में दिखाई देता है, विशेष तौर पर यह असर [[ऑस्ट्रलेसिया|ऑस्ट्रेलेशिया]] और [[उत्तरी अमेरिका]] में दिखता है और इसका भारी भरकम प्रभाव [[भाषा संघर्षण|भाषा के संघर्षण (एट्ट्रीशन)]] में एक महत्त्वपूर्ण भूमिका निरंतर अदा कर रहा है।<ref name="Crystal-LanguageDeath">{{cite book | last = Crystal | first = David | authorlink = David Crystal | title = Language Death | publisher = [[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]] | year = 2002 | doi = 10.2277/0521012716 | isbn = 0521012716 }}</ref> इसी प्रकार [[ऐतिहासिक भाषाविद|ऐतिहासी भाषाविद]], जो की [[भाषा परिवर्तन]] की जटिलता और गतिशीलता से अवगत हैं, अंग्रेज़ी भाषा द्वारा अलग भाषाओँ के एक नए [[भाषा-परिवार|परिवार]] का निर्माण करने की इसकी असीम संभावनाओं के प्रति हमेशा अवगत रहते हैं। इन भाषाविदों के अनुसार इसका कारण है अंग्रेज़ी भाषा का विशाल आकार और इसका इस्तेमाल करने वाले समुदायों का प्रसार और इसकी प्राकृतिक आंतरिक विविधता, जैसे की इसके [[अंग्रेज़ी-क्रीओल आधारित भाषाएँ|क्रीओल्स (creoles)]] और [[पिजिन|पिजिंस (pidgins)]].<ref name="Cheshire">{{cite book | last = Cheshire | first = Jenny | authorlink = Jenny Cheshire | title = English Around The World: Sociolinguistic Perspectives | publisher = [[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]] | year = 1991 | doi = 10.2277/0521395658 | isbn = 0521395658 }}</ref> == इतिहास == इंग्लिश एक [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|वेस्ट जर्मेनिक]] भाषा है जिसकी उत्पत्ति [[एंग्लो फ़्रिसियन भाषाओं|एन्ग्लो-फ्रिशियन]] और [[लोअर सक्सोन|लोअर सेक्सन]] बोलियों से हुई है। इन बोलियों को [[ग्रेट ब्रिटेन|ब्रिटेन]] में 5 वीं शताब्दी में जर्मन खानाबदोशों और रोमन सहायक सेनाओं द्वारा वर्त्तमान के उत्तर पश्चिमी जर्मनी और उत्तरी [[नीदरलैण्ड]]{{Fact|date=October 2008}} के विभिन्न भागों से लाया गया था। इन जर्मेनिक जनजातियों में से एक थी [[एन्ग्लेस]]<ref>[18] ^ [http://www.anglik.net/englishlanguagehistory.htm अंग्लिक अंग्रेज़ी भाषा संसाधन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020604161756/http://www.anglik.net/englishlanguagehistory.htm |date=4 जून 2002 }}</ref>, जो संभवतः [[एन्गेल्न|एन्गल्न]] से आये थे। [[बीड]] ने लिखा है कि उनका पूरा देश ही, अपनी पुरानी भूमि को छोड़कर, ब्रिटेन<ref>{{Cite web|url=http://www.ccel.org/ccel/bede/history.v.i.xiv.html|title=Bede's Ecclesiastical History of England - Christian Classics Ethereal Library|website=www.ccel.org|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190308011702/http://www.ccel.org/ccel/bede/history.v.i.xiv.html|archive-date=8 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> आ गया था।'इंग्लैंड'(एन्ग्लालैंड) और '''इंग्लिश'' ' नाम इस जनजाति के नाम से ही प्राप्त हुए हैं। <br />[[एंग्लो-सेक्सन|एंग्लो सेक्संस]] ने 449 ई. में [[डेनमार्क]] और [[जूटलैंड]] से आक्रमण करना प्रारंभ किया था,<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://lrc.la.utexas.edu/eieol/engol/00|title=Introduction to Old English|website=lrc.la.utexas.edu|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731075602/https://lrc.la.utexas.edu/eieol/engol/00|archive-date=31 जुलाई 2018|url-status=dead}}</ref><ref>[21] ^ [http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html पश्चिमी यूरोप पर जर्मेनिक आक्रमण, कैलगरी विश्वविद्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812103150/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/firsteuro/invas.html |date=12 अगस्त 2013 }}</ref> उनके आगमन से पहले इंग्लैंड के स्थानीय लोग [[ब्राईथोनिक भाषाएँ|ब्रायोथोनिक]], एक [[केल्टी भाषाएँ|सेल्टिक]] भाषा, बोलते थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.englishlanguageexpert.com/articles/brief-history.php|title=अंग्रेज़ी भाषा विशेषज्ञ|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20100203213549/http://www.englishlanguageexpert.com/articles/brief-history.php|archive-date=3 फ़रवरी 2010|url-status=dead}}</ref> हालाँकि बोली में सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण परिवर्तन 1066 के [[नोर्मन आक्रमण|नॉर्मन आक्रमण]] के पश्चात् ही आये, परन्तु भाषा ने अपने नाम को बनाये रखा और नॉर्मन आक्रमण पूर्व की बोली को अब [[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] कहा जाता है। शुरुआत में [[पुराना अंग्रेज़ी भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] विविध बोलियों का एक समूह थी जो की ग्रेट ब्रिटेन के एंग्लो-सेक्सन राज्यों की विविधता को दर्शाती है।<ref>डेविड ग्रदोल, दिक् लीथ और जुआन स्वान, इंग्लिश: हिस्ट्री, डाईवर्सिटी एंड चेंज (न्यू यार्क: रूटलेज, 1996), 101.</ref> इनमें से एक बोली, लेट वेस्ट सेक्सन, अंततः अपना वर्चस्व स्थापित करने में सफल हुई. मूल पुरानी अंग्रेज़ी भाषा फिर आक्रमण की दो लहरों से प्रभावित हुई. पहला जर्मेनिक परिवार के [[उत्तर जर्मेनिक भाषाएँ|उत्तरी जर्मेनिक]] शाखा के भाषा बोलने वालों द्वारा था; उन्होंने 8 वीं और 9 वीं सदी में ब्रिटिश द्वीपों के कुछ हिस्सों को जीतकर उपनिवेश बना दिया. दूसरा 11 वीं सदी के [[नोर्मंस]] थे, जो की पुरानी नॉर्मन भाषा बोलते थे और इसकी [[एंग्लो नोर्मन भाषा|एंग्लो-नॉर्मन]] नमक एक अंग्रेज़ी किस्म का विकास किया। (सदियाँ बीतने के साथ, इसने अपने विशिष्ट नॉर्मन तत्त्व को पैरिसियन फ्रेंच और तत्पश्चात अंग्रेज़ी के प्रभाव के कारण खो दिया तथा अंततः यह [[विधि फ्रेंच|एंग्लो-फ्रेंच]] विशिष्ट बोली में तब्दील हो गयी।) इन दो हमलों के कारण अंग्रेज़ी कुछ हद तक "मिश्रित" हो गयी (हालाँकि विशुद्ध भाषायी अर्थ में यह कभी भी एक वास्तविक मिश्रित भाषा नहीं रही; मिश्रित भाषाओँ की उत्पत्ति अलग अलग भाषाओँ को बोलने वालों के मिश्रण से होती है। वे लोग आपसी बातचीत के लिए एक मिलीजुली जबान का विकास कर लेते हैं)। [[स्कैण्डिनेवियाई देश|स्कैंदिनेवियंस]] के साथ सहनिवास के परिणामस्वरूप अंग्रेज़ी भाषा के एंग्लो-फ़्रिसियन कोर का शाब्दिक अनुपूरण हुआ। बाद के [[नोर्मंस|नॉर्मन]] कब्जे के परिणामस्वरूप भाषा के जर्मनिक कोर का सुन्दरीकरण हुआ, इसमें [[रोमांस भाषाओं|रोमांस भाषाओँ]] से कई सुन्दर शब्दों को समाविष्ट किया गया। यह नोर्मन प्रभाव मुख्यतया अदालतों और सरकार के माध्यम से अंग्रेज़ी में प्रविष्ट हो गया। इस प्रकार अंग्रेज़ी एक "उधार" की भाषा के रूप में विकसित हुई जिसमें लचीलापन और एक विशाल शब्दावली थी। [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के उदय और विस्तार और साथ ही [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के एक [[महाशक्ति|महान शक्ति]] के रूप में उभरने के परिणामस्वरूप अंग्रेज़ी का प्रसार दुनिया भर में हुआ।{{Fact|date=June 2009}} === अंग्रेज़ी शब्दावली का इतिहास === पाँचवीं और छठी सदी में ब्रिटेन के द्वीपों पर उत्तर की ओर से एंगल और सेक्सन क़बीलों ने हमला किया था और उन्होंने केल्टिक भाषाएँ बोलने वाले स्थानीय लोगों को स्कॉटलैंड, आयरलैंड और वेल्स की ओर धकेल दिया था। आठवीं और नवीं सदी में उत्तर से वाइकिंग्स और नोर्स क़बीलों के हमले भी आरंभ हो गए थे और इस प्रकार वर्तमान इंगलैंड का क्षेत्र कई प्रकार की भाषा बोलने वालों का देश बन गया और कई पुराने शब्दों को नए अर्थ मिल गए। जैसे – ड्रीम (''dream'') का अर्थ उस समय तक आनंद लेना था लेकिन उत्तर के वाइकिंग्स ने इसे सपने का अर्थ दे दिया। इसी प्रकार स्कर्ट का शब्द भी उत्तरी हमलावरों के साथ यहाँ आया। लेकिन इसका रूप बदल कर शर्ट (''shirt'') हो गया। बाद में दोनों शब्द अलग-अलग अर्थों में प्रयुक्त होने लगे और आज तक हो रहे हैं। सन् ५०० से लेकर ११०० तक के काल को पुरानी अंग्रेज़ी का दौर कहा जाता है। १०६६ ईस्वी में ड्यूक ऑफ़ नॉरमंडी ने इंगलैंड पर हमला किया और यहाँ के एंग्लो-सैक्सॉन क़बीलों पर विजय पाई। इस प्रकार पुरानी [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी भाषा]] के शब्द स्थानीय भाषा में मिलने लगे। अंग्रेज़ी का यह दौर ११०० से १५०० तक जारी रहा और इसे अंग्रेज़ी का विस्तार वाला दौर मध्यकालीन अंग्रेज़ी कहा जाता है। क़ानून और अपराध-दंड से संबंध रखने वाले बहुत से अंग्रेज़ी शब्द इसी काल में प्रचलित हुए। [[अंग्रेजी साहित्य|अंग्रेज़ी साहित्य]] में [[चौसठ कलाएँ|चौसर]] (''Chaucer'') की शायरी को इस भाषा का महत्त्वपूर्ण उदाहरण बताया जाता है। सन् १५०० के बाद अंग्रेज़ी का आधुनिक काल आरंभ होता है जिसमें [[यूनानी भाषा]] के कुछ शब्दों ने मिलना आरंभ किया। यह दौर का [[विलियम शेक्सपीयर|शेक्सपियर]] जैसे साहित्यकार के नाम से आरंभ होता है और ये दौर सन १८०० तक चलता है। उसके बाद अंग्रेज़ी का आधुनिकतम दौर कहलाता है जिसमें अंग्रेज़ी व्याकरण सरल हो चुका है और उसमें अंग्रेज़ों के नए औपनिवेशिक एशियाई और अफ्रीक़ी लोगों की भाषाओं के बहुत से शब्द शामिल हो चुके हैं। <br /> विश्व राजनीति, साहित्य, व्यवसाय आदि में [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीका]] के बढ़ती हुए प्रभाव से अमरीकी अंग्रेज़ी ने भी विशेष स्थान प्राप्त कर लिया है। इसका दूसरा कारण ब्रिटिश लोगों का साम्राज्यवाद भी था। वर्तनी की सरलता और बात करने की सरल और सुगम [[शैलीविज्ञान|शैली]] अमरीकी अंग्रेज़ी की विशेषताएँ हैं। == वर्गीकरण और संबंधित भाषाएँ == अंग्रेज़ी भाषा [[इंडो-यूरोपियन भाषाओँ|इंडो-यूरोपीय]] भाषा परिवार के [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मनिक शाखा]] के पश्चिमी उप-शाखा की सदस्य है। अंग्रेज़ी के निकटतम जीवित सम्बन्धियों में दो ही नाम हैं, या तो [[स्कौट्स भाषा|स्कॉट्स]], जो मुख्यतया स्कॉटलैंड अथवा उत्तरी आयरलैंड के हिस्सों में बोली जाती है, या [[फ़्रिसियन भाषाओं|फ़्रिसियन]]. चूँकि, स्कॉट्स को भाषाविद या तो एक पृथक भाषा या अंग्रेज़ी की बोलियों के एक समूह के रूप में देखते हैं, इसलिए अक्सर स्कॉट्स की अपेक्षा फ़्रिसियन को अंग्रेज़ी का निकटतम सम्बन्धी कहा जाता है। इनके बाद अन्य जर्मेनिक भाषाओँ का नंबर आता है जिनका नाता थोड़ा दूर का है, वे हैं, [[पश्चिम जर्मेनिक भाषा|पश्चिमी यूरोपीय भाषाएँ]] ([[डच भाषा|डच]], [[अफ़्रीकांस]], [[निम्न जर्मन]], [[जर्मन भाषा|उच्च जर्मन]]) और [[उत्तर जर्मेनिक भाषाएँ|उत्तरी जर्मेनिक भाषाएँ]] ([[स्वीडिश भाषा|स्वीडिश]],[[डेनिश भाषा|डेनिश]], [[नार्वेजियन भाषा|नॉर्वेजियन]], [[आईस्लैंडिक् भाषा|आईस्लैंडिक्]]) और [[फिरोज़ी भाषा|फ़ारोईस]]. स्कॉट्स और संभवतः फ़्रिसियन के अपवाद के सिवा इनमें से किसी भी भाषा का अंग्रेज़ी के साथ पारस्परिक मेल नहीं बैठता है। इसका कारण शब्द [[Lexis (भाषाविज्ञान)|भण्डारण]], [[वाक्यविन्यास]], [[शब्दों के अर्थ की विद्या|शब्दार्थ विज्ञान]] और [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विoज्ञान]] में भिन्नता का होना है।{{Fact|date=April 2008}} अन्य जर्मेनिक भाषाओँ के साथ अंग्रेज़ी के <span class="goog-gtc-fnr-highlight">शब्द भण्डारण</span> में अंतर का मुख्य कारण अंग्रेज़ी में बड़ी मात्रा में लैटिन शब्दों का उपयोग है (उदाहरण के तौर पर, "एग्जिट" बनाम डच ''उइत्गैंग'') (जिसका शाब्दिक अर्थ है "आउट गैंग", जहाँ "गैंग वैसा ही है जैसे की "गैंगवे" में) और फ्रेंच ("चेंज" बनाम जर्मन शब्द ''आन्देरुंग'', "मूवमेंट" बनाम जर्मन ''बेवेगुंग'' (शब्दार्थ, "अथारिंग" और "बे-वे-इंग" ("रस्ते पर बढ़ते रहना")) जर्मन और अंग्रेज़ी का वाक्यविन्यास भी अंग्रेज़ी से काफी अलग है, वाक्यों को बनाने के लिए अलग नियम हैं (उदाहरण, जर्मन '''इच '''हबे ''' नोच नी एत्वास ऑफ डेम प्लात्ज़ '''गेसेहें''' '' ', बनाम अंग्रेज़ी " आई '''हेव ''' स्टिल नेवर '''सीन ''' एनिथिंग इन दी स्क्वेर "). शब्दार्थ विज्ञान अंग्रेज़ी और उसके सम्बन्धियों के बीच [[झूठा मित्र|झूठी दोस्तियों]] का कारण है। ध्वनी के अंतर मूल रूप से सम्बंधित शब्दों को भी धुंधला देते हैं ("इनफ" बनाम जर्मन ''गेनुग''), ''और'' कभी कभार ध्वनी और शब्दार्थ दोनों ही अलग होते हैं (जर्मन ''ज़ीत'', "समय", अंग्रेज़ी के "टाइड" से सम्बंधित है, लेकिन अंग्रेज़ी शब्द का अर्थ ज्वार भाटा हो गया है)। {{Fact|date=April 2008}} १५०० सौ से ज्यादा वर्षों से अंग्रेज़ी में यौगिक शब्दों के निर्माण और मौजूदा शब्दों में सुधार की क्रिया अपने अलग अंदाज में, जर्मनिक भाषाओँ से पृथक, चल रही है। उदाहरण के तौर पर, अंग्रेज़ी में मूल शब्दों में -हुड, -शिप, -डम, -नेस जैसे प्रत्ययों को जोड़कर एबस्ट्रेक्ट संज्ञा का गठन हो सकता है। लगभग सभी जर्मेनिक भाषाओँ में इन सभी के सजातीय प्रत्यय मौजूद हैं लेकिन उनके उपयोग भिन्न हो गए हैं, जैसे की जर्मन "फ्री-हीत" बनाम अंग्रेज़ी "फ्री-डम" (-हीत प्रत्यय अंग्रेज़ी -हुड का सजातीय है, जबकि अंग्रेज़ी -डम प्रत्यय जर्मन -तुम का) एक अंग्रेज़ी बोलने वाला अनेक [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रेंच]] शब्दों को भी सुगमता से पढ़ सकता है (हालाँकि अक्सर उनका उच्चारण काफी अलग होता है) क्योंकि अंग्रेज़ी में फ्रेंच और [[नोर्मन भाषा|नॉर्मन]] शब्दों का बड़ी मात्रा में समायोजन है। यह समायोजन नॉर्मन विजय के बाद [[एंग्लो नोर्मन|एंग्लो-नॉर्मन]] भाषा से और बाद की सदियों में सीधे फ्रेंच भाषा से शब्दों को उठाने के कारण है। परिणामस्वरूप, अंग्रेज़ी [[शब्दावली विज्ञान|शब्दावली]] का एक बड़ा भाग फ्रेंच भाषा से आता है, कुछ मामूली वर्तनी के अंतर (शब्दांत, पुरानी फ्रेंच वर्तनी का प्रयोग आदि) और तथाकथित झूठे दोस्तों के अर्थों में अंतर के साथ. अधिकांश फ्रेंच एकल शब्दों का अंग्रेज़ी उच्चारण ('''मिराज'' ' और '''कूप डी’इतट'' ' जैसे वाक्यांशों के अपवाद के सिवाय) पूर्णतया अंग्रेज़ीकृत हो गया है और जोर देने की विशिष्ट अंग्रेज़ी पद्धति का अनुसरण करता है। {{Fact|date=April 2008}}डेनिश आक्रमण के फलस्वरूप कुछ उत्तरी [[जर्मेनियम|जर्मेनिक]] शब्द भी अंग्रेज़ी भाषा में आ गए ([[दनेलाव|डेनलौ]] देखें); इनमें शामिल हैं "स्काई", "विंडो", "एग" और "[[वे|दे]]" (और उसके प्रकार) भी और "आर" ("टू बी" का वर्त्तमान बहुवचन){{Fact|date=April 2008}} == भौगोलिक वितरण == {{See also| जनसंख्या के आधार पर विश्व के अंग्रेज़ बोलने वाले देशों की सूची}} {{English official language clickable map|state=open}} [[चित्र:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|दुनिया के प्रमुख अंग्रेज़ी भाषी देशों के स्थानीय अंग्रेज़ी वक्ताओं की सम्बंधित संख्या को दर्शाता पाई चार्ट]] लगभग 37.5 करोड़ लोग अंग्रेज़ी को प्रथम भाषा के रूप में बोलते हैं।<ref>कर्टिस, एंडी. ''रंग, रेस और अंग्रेज़ी भाषा शिक्षण: अर्थ के रंग .'' 2006, पृष्ठ 192.</ref> स्थानीय वक्ताओं की संख्या के हिसाब से [[मन्दारिन भाषा|मंदारिन चीनी]] और [[स्पेनी भाषा|स्पेनिश]] के बाद वर्त्तमान में संभवतः अंग्रेज़ी ही तीसरे नंबर पर आती है।<ref name="ethnologue">[33] ^ [https://web.archive.org/web/19990429232804/http://www.sil.org/ethnologue/top100.html एथ्नोलोगुए, 1999]</ref><ref name="CIA World Factbook">[https: / / www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2098.html सीआईए दुनिया Factbook], फील्ड लिस्टिंग - भाषाएँ (दुनिया).</ref> हालाँकि यदि स्थानीय और गैर स्थानीय वक्ताओं को मिला दिया जाये तो यह संभवतः दुनिया की सबसे अधिक बोली जाने वाली भाषा बन जायेगी, परन्तु यदि [[चीनी भाषा]] के मिश्रणों को जोड़ा जाये तो यह संभवतः दूसरे स्थान पर रहेगी (यह इस बात पर निर्भर करेगा की चीनी भाषा के मिश्रणों को "भाषा" कहा जाये की "बोली").<ref name="Languages of the World">[35] ^ [http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm दुनिया की भाषाएँ (चार्ट),] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=27 सितंबर 2011 }} कामरी (1998), वेबर (1997), और ग्रीष्मकालीन संस्थान भाषाविज्ञान (एसआईएल) 1999 एथ्नोलोग सर्वेक्षण. [http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm दुनिया की सबसे व्यापक रूप से बोली जाने वाली भाषाओँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927062910/http://www2.ignatius.edu/faculty/turner/languages.htm |date=27 सितंबर 2011 }} पर उपलब्ध</ref> सर्वाधिक वक्ताओं (जिनकी मात्रभाषा अंग्रेज़ी है) की संख्या के हिसाब से, घटते हुए क्रम से, देश इस प्रकार हैं: संयुक्त राज्य (21.5 करोड़),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|title=U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population|format=pdf|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages|language=en|access-date=24 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228134018/http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf|archive-date=28 दिसंबर 2014|url-status=live}}टैबिल 47 214809000 पंच साल या उससे ऊपर के उन लोगों का आंकडा देता है जो घर पर केवल अंग्रेज़ी बोलते हैं। अमेरिकी समुदाय के सर्वेक्षण पर आधारित, इन परिणामों में वे लोग शामिल नहीं हैं जो समूह में रहते हैं (जैसे की महाविद्यालय शयनगृह, संसथान और सामूहिक गृह) और परिभाषा के अर्न्तगत उन लोगों को भी छोड़ता है को घर पर एक से अधिक भाषा का प्रयोग करते हैं।</ref> यूनाइटेड किंगडम (6.1 करोड़)<ref name="Crystal">[46] ^ [http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 अंग्रेज़ी भाषा का कैम्ब्रिज विश्वकोश, द्वितीय संस्करण, क्रिस्टल, डेविड, कैंब्रिज, ब्रिटेन: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, &#91;1995&#93; (2003/08/03).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303195628/http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 |date=3 मार्च 2016 }}</ref>, कनाडा (1.82 करोड़)<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm कनाडा, प्रांतों और क्षेत्रों-20% नमूना डेटा, जनगणना 2006 के लिए मातृभाषा और आयु समूहों, 2006 मायने, द्वारा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310155903/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/language/Table401.cfm|date=10 मार्च 2009}} जनसंख्या, [[सांख्यिकी कनाडा|सांख्यिकी कनाडॉ॰]]</ref>, ऑस्ट्रेलिया (1.55 करोड़)<ref name="Australia speakers">[48] ^ [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&amp;documentproductno=0&amp;documenttype=Details&amp;order=1&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;javascript=true&amp;textversion=false&amp;navmapdisplayed=true&amp;breadcrumb=TLPD&amp;&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&amp;producttype=Census%20Tables&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;topic=Language&amp; जनगणना डाटा ऑस्ट्रेलियाई सांख्यिकी ब्यूरो का ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080306052015/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&documentproductno=0&documenttype=Details&order=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&producttype=Census%20Tables&javascript=true&textversion=false&navmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&collection=Census&period=2006&productlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& |date=6 मार्च 2008 }} घर पर बोली जाने वाली मुख्य भाषा. यह आंकड़ा घर पर केवल अंग्रेज़ी बोलने वालों की संख्या का है।</ref>, आयरलैंड (38 लाख),<ref name="Crystal" /> दक्षिण अफ्रीका (37 लाख)<ref name="SA speakers">[50] ^ [http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf जनगणना संक्षिप्त में, ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809034210/http://www.statssa.gov.za/publications/CinBrief/CinBrief2001.pdf|date=9 अगस्त 2007}} पृष्ठ 15 (टैबिल 2.5), 2001 की जनगणना, [[सांख्यिकी दक्षिण अफ्रीका|सांख्यिकी दक्षिण अफ्रीका की]].</ref> और न्यूजीलैंड (30-37 लाख)<ref name="NZ speakers">[51] ^ [http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/classification-counts/about-people/language-spoken.htm बोली जाने वाली भाषाएँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329040855/http://www.stats.govt.nz/census/2006-census-data/classification-counts/about-people/language-spoken.htm|date=29 मार्च 2007}}, 2006 की जनगणना, [[सांख्यिकी न्यूज़ीलैंड|सांख्यिकी न्यूजीलैंड की]]। स्थानीय भाषियों के लिए कोई आंकडे प्रदान नहीं किये गए हैं, लेकिन यह केवल अंग्रेज़ी बोलने वालों (3,008,058) और अंग्रेज़ी बोलने वालो की कुल संख्या (3,673,623) के बीच का कोई आंकडा होगा, यदि आप उन 197,187 लोगों को छोड़ दें जिन्होंने प्रयोज्य जवाब नहीं दिया है।</ref>. [[जमैका]] और [[नाईजीरिया]] जैसे जैसे देशों में भी लाखों की [[बोली कन्टीन्यूअम|संख्या में कोन्टिन्युआ]] बोली के स्थानीय वक्ता हैं। यह बोली [[अंग्रेज़ी-क्रीओल आधारित भाषाएँ|अंग्रेज़ी आधारित क्रियोल]] से लेकर अंग्रेज़ी के एक शुद्ध स्वरूप तक का इस्तेमाल करती है। [[भारत]] में अंग्रेज़ी का द्वितीय भाषा के रूप में उपयोग करने वालों की संख्या सबसे अधिक है ('[[भारतीय अंग्रेज़ी]]'). क्रिस्टल का दावा है कि यदि स्थानीय और गैर स्थानीय वक्ताओं को जोड़ दिया जाये तो वर्त्तमान में भारत में अंग्रेज़ी को बोलने और समझने वालों की संख्या विश्व में सबसे अधिक है।<ref>[52] ^ [http://education.guardian.co.uk/tefl/story/0, 1355064,00.html उपमहाद्वीप अपनी आवाज बुलंद करता है,]{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }} क्रिस्टल, डेविड, गार्जियन साप्ताहिक: शुक्रवार 19 नवम्बर 2004.</ref> इसके बाद [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन गणराज्य]] का नंबर आता है।<ref>[53] ^ येओंग झाओ; कीथ पी. कैम्पबेल (1995). "चीन में अंग्रेज़ी". दुनिया की अंग्रेजियाँ 14 (3): 377-390. हाँग काँग द्वारा 2.5 लाख अतिरिक्त वक्ताओं का योगदान दिया जाता है -(१९९६ जनगणना द्वारा).</ref> === कुल वक्ताओं की संख्या के अनुसार देशों का क्रम === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !रैंक !देश !कुल ! जनसंख्या का प्रतिशत !प्रथम भाषा ! एक अतिरिक्त भाषा के रूप में !जनसंख्या ! class="unsortable"| टिप्पणी |- | 1 | {{USA}} | 251,388,301 | 96% | 215,423,557 | 35,964,744 | 262,375,152 | <small>स्रोत: अमेरिकी जनगणना 2000: [https://web.archive.org/web/20100215185553/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf भाषा का प्रयोग और अंग्रेज़ी बोलने] की [https://web.archive.org/web/20100215185553/http://www.census.gov/prod/2003pubs/c2kbr-29.pdf योग्यता: 2000,] टैबिल 1. </small><small>दूसरी भाषा बोलने वालों की संख्या में वे लोग शामिल हैं जिन्होंने कहा की वे घर पर अंग्रेज़ी का प्रयोग नहीं करते हैं परन्तु "अच्छी" तरह या "बहुत अच्छी" तरह इसे जानते हैं। </small><small>नोट: आंकड़ों में 5 वर्ष या उससे अधिक उम्र के लोगों को ही शामिल किया गया है </small> |- | 2 | {{IND}} | 90,000,000 | 8% | 78,598 | 65,000,000 ''द्वितीय '' भाषा के रूप में बोलने वाले. <br />25,000,000 ''तृतीय'' भाषा के रूप में बोलने वाले | 1,028,737,436 | <small>आंकडों में दोनों शामिल हैं, अंग्रेज़ी को ''दूसरी'' और ''तीसरी भाषा'' के रूप में ''''''''''''''बोलने वाले'' '' '' '' '' '' '' .1991 के आंकडे.<ref>[54] ^ जनगणना भारत की [http://www.censusindia.gov.in/ भारतीय जनगणना,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |date=14 मई 2007 }} अंक 10, 2003, पीपी 8-10, (फ़ीचर: जनगणना और सर्वेक्षण में पश्चिम बंगाल की भाषाएँ, द्विभाषीय और त्रिभाषीय).</ref><ref>[55] ^ त्रोफ़, हरबर्ट एस 2004. [http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf भारत और इसकी भाषाएँ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308101143/http://www.lilaproject.org/docs/India%20and%20its%20Languages%20v1.0.pdf |date=8 मार्च 2008 }} सीमंस एजी, म्यूनिख</ref> आंकड़ों में अंग्रेज़ी बोलने वाले शामिल हैं लेकिन अंग्रेज़ी का ''इस्तेमाल'' करने वाले नहीं.<ref>"अंग्रेज़ी का उपयोग करने वालों" और "अंग्रेज़ी बोलने वालों" के बीच का अंतर, देखें: TESOL- भारत (अन्य भाषा बोलने वालों के लिए अंग्रेज़ी के अध्यापक). {{bquote|Wikipedia's India estimate of 350 million includes two categories - "English Speakers" and "English Users". The distinction between the Speakers and Users is that Users only know how to read English words while Speakers know how to read English, understand spoken English as well as form their own sentences to converse in English. The distinction becomes clear when you consider the China numbers. China has over 200~350 million users that can read English words but, as anyone can see on the streets of China, only handful of million who are English speakers.}}उनका लेख विकिपीडिया के पूर्व के लेख में दी गयी संख्या 35 करोड़ और एक ज्यादा उचित संख्या 9 करोड़ के अंतर को स्पष्ट करता है।</ref> </small> |- | 3 | {{NGR}} | 79,000,000 | 53% | 4,000,000 | >75,000,000 | 148,000,000 | <small>आंकडे [[नाइजीरिया पिजिन|नाईजीरिया की पिगिन]] बोलने वालों के हैं, यह एक अंग्रेज़ी आधारित पिगिन या क्रियोल है। </small><small>इहीमेयर के अनुसार 3 से 5 लाख स्थानीय वक्ता हैं; तालिका में इस सीमा के मध्य बिंदु का प्रयोग किया गया है। </small><small>Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. </small><small>2006</small><small>[https://web.archive.org/web/20070610000126/http://www.njas.helsinki.fi/pdf-files/vol15num3/ihemere.pdf "एक बुनियादी विवरण और विश्लेषणात्मक उपचार संज्ञा खण्ड के नाइजीरिया पिडगिन में."] </small><small>''नॉर्डिक जर्नल ऑफ अफ्रीकन स्टडीज'' 15 (3): 296-313</small> |- | 4 | {{UK}} | 59,600,000 | 98% | 58,100,000 | 1,500,000 | 60,000,000 | <small>स्रोत: क्रिस्टल (2005), पी. </small><small>109</small> |- | 5 | {{PHI}} | 45,900,000 | 52% | 27000 | 42500000 | 88000000 | <small>कुल वक्ता : जनगणना 2000, [https://web.archive.org/web/20080127174205/http://www.census.gov.ph/data/sectordata/sr05153tx.html आंकड़ों के ऊपर लेखन फिगर 7]. </small><small>5 वर्ष या उससे अधिक आयु के 6.67 करोड़ लोगों में से 63.71% लोग अंग्रेज़ी बोल सकते हैं। </small><small>स्थानीय वक्ताओं: जनगणना 1995, एंड्रयू गोंजालेज द्वारा [https://web.archive.org/web/20070616101625/http://www.multilingual-matters.net/jmmd/019/0487/jmmd0190487.pdf फिलिपींस में भाषा प्लानिंग] परिस्थिति में उद्घृत, बहुभाषी तथा बहुसांस्कृतिक विकास जर्नल, 19 (5 और 6), 487-525</small><small>(1998)</small> |- | 6 | {{CAN}} | 25,246,220 | 85% | 17,694,830 | 7,551,390 | 29,639,030 | <small>स्रोत: 2001 की जनगणना - [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1b&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both ज्ञान राजभाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155721/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1b&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=16 अक्तूबर 2018 }} और [http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&amp;Geo=PR&amp;View=1a&amp;Table=1a&amp;StartRec=1&amp;Sort=2&amp;B1=Counts&amp;B2=Both मातृ भाषा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181016155718/http://www12.statcan.ca/english/census01/products/highlight/LanguageComposition/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&View=1a&Table=1a&StartRec=1&Sort=2&B1=Counts&B2=Both |date=16 अक्तूबर 2018 }} की. </small><small>इस जन्म का वक्ताओं आंकड़ा दोनों फ्रेंच और एक मातृभाषा के रूप में अंग्रेज़ी, प्लस अंग्रेज़ी के साथ 17.572.170 लोगों और एक मातृभाषा के रूप में फ्रांस के साथ नहीं 122660 लोग शामिल हैं।</small> |- | 7 | {{AUS}} | 18,172,989 | 92% | 15,581,329 | 2,591,660 | 19,855,288 | <small>स्रोत: 2006 की जनगणना.<ref>[58] ^ [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/ViewData?action=404&amp;documentproductno=0&amp;documenttype=Details&amp;order=1&amp;tabname=Details&amp;areacode=0&amp;issue=2006&amp;producttype=Census%20Tables&amp;javascript=true&amp;textversion=false&amp;navmapdisplayed=true&amp;breadcrumb=TLPD&amp;&amp;collection=Census&amp;period=2006&amp;productlabel=Proficiency%20in%20Spoken%20English/Language%20by%20Age%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&amp;producttype=Census%20Tables&amp;method=Place%20of%20Usual%20Residence&amp;topic=Cultural%20&amp; ऑस्ट्रेलियाई सांख्यिकी ब्यूरो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210816141608/https://www.abs.gov.au/websitedbs/censushome.nsf/home/cowsredirect |date=16 अगस्त 2021 }}</ref> यह आंकड़ा पहली भाषा में वास्तव में जो केवल घर पर अंग्रेज़ी बोलने ऑस्ट्रेलियाई निवासियों की संख्या है अंग्रेज़ी बोलने वालों कॉलम दिखाया. </small><small>अतिरिक्त भाषा कॉलम "कौन" अच्छी तरह से "या" बहुत अच्छी तरह से अंग्रेज़ी बोलने का दावा अन्य निवासियों की संख्या दर्शाता है। </small><small>निवासियों का एक अन्य 5% उनके घर या अंग्रेज़ी भाषा प्रवीणता राज्य नहीं था।</small> |- | colspan="8"| <small>नोट: कुल = पहली भाषा + अन्य भाषा; प्रतिशत = कुल / जनसंख्या</small> |} अंग्रेज़ी इन देशों की प्राथमिक भाषा है : [[एंगुइला]], [[अण्टीगुआ और बारबूडा|एंटीगुआ और बारबुडा]], ऑस्ट्रेलिया ([[ऑस्ट्रेलियाई अंग्रेज़ी|ऑस्ट्रेलियन अंग्रेज़ी]]), [[दि बहामास|बहामा]], [[बारबाडोस]], [[बरमूडा]], [[बेलीज]] ([[बेलीज़ क्रीओल भाषा|बेलिजिया क्रीओल]]), [[ब्रिटिश हिंद महासागर क्षेत्र|ब्रिटिश हिंद महासागरीय क्षेत्र]], [[ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स|ब्रिटिश वर्जिन द्वीप]], कनाडा ([[कनाडाई अंग्रेज़ी|कनाडियन अंग्रेज़ी]]), [[केमैन द्वीप]], [[फ़ॉकलैंड द्वीप]], [[जिब्राल्टर]], [[ग्रेनाडा|ग्रेनेडा]], [[गुआम]], [[ग्वेर्नसे]] ([[चैनल द्वीप अंग्रेज़ी]]), [[गयाना|गुयाना]], आयरलैंड ([[हिबेर्नो -अंग्रेज़ी]]), [[आइल ऑफ मैन]] ([[मानद्वीप की अंग्रेज़ी]]), जमैका ([[जमैका अंग्रेज़ी]]), [[जर्सी]], [[मोंटेसेराट]], [[नाउरू|नॉरू]], [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूज़ीलैंड]] ([[न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी|न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी]]), [[पिटकैर्न आइलैंड्स|पिटकेर्न द्वीप]], [[सेंट हेलेना]], [[सेंट किट्स एंड नेविस|सेंट किट्स और नेविस]], [[सेंट विंसेंट और ग्रेनाडाइन्स|सेंट विंसेंट और द ग्रेनाडाइन्स]], [[सिंगापुर]],[[साउथ जोर्जिया और साउथ सैंडविच आइलैंड्स|दक्षिण जॉर्जिया और दक्षिण सैंडविच द्वीप]], [[त्रिनिदाद और टोबैगो]], [[तुर्क एंड काइकोस आइलैंड्स|तुर्क और कोइकोस द्वीप समूह]], ब्रिटेन, [[संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह|अमेरिका वर्जिन द्वीप समूह]] और संयुक्त राज्य अमेरिका. कई अन्य देशों में, जहां अंग्रेज़ी सर्वाधिक बोली जाने वाली भाषा नहीं है, यह एक आधिकारिक भाषा है;ये देश हैं: बोत्सवाना, कैमरून, डोमिनिका, फिजी, माइक्रोनेशिया के फ़ेडेरेटेद राज्य, घाना, जाम्बिया, भारत, केन्या, किरिबाती, लेसोथो, लाइबेरिया, मैडागास्कर, माल्टा, मार्शल द्वीप, मॉरीशस, नामीबिया, नाइजीरिया, पाकिस्तान, पलाऊ, पापुआ न्यू गिनी, फिलीपिंस (फिलीपीन अंग्रेज़ी), पर्टो रीको, रवांडा, सोलोमन द्वीप, सेंट लूसिया, समोआ, सेशेल्स, [[सियरा लेओन|सियरालेओन]], [[श्रीलंका|श्रीलंका श्रीलंका]], [[एस्वातीनी|स्वाजीलैंड]], [[तंज़ानिया|तंजानिया]], [[युगाण्डा|युगांडा]], [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]] और [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]]. यह [[दक्षिण अफ्रीका]] ([[दक्षिण अफ्रीकी अंग्रेज़ी]]) कि 11 आधिकारिक भाषाओं में से एक है जिन्हें बराबर का दर्जा दिया जाता है। अंग्रेज़ी इन जगहों की भी अधिकारिक भाषा है: ऑस्ट्रेलिया के मौजूदा [[निर्भर क्षेत्र|निर्भर क्षेत्रों]] ([[नॉरफ़ॉक आइलैंड]], [[क्रिसमस आइलैंड|क्रिसमस द्वीप]] और [[कोकोस द्वीप]]) और संयुक्त राज्य ([[नार्दर्न मैरियाना आइलैंड्स|उत्तरी मारियाना द्वीप समूह]], [[अमेरिकन समोआ]] और [[पर्टो रिको|पर्टो रीको]]),<ref>{{citation |url=http://books.google.com/books?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993&source=web&ots=AZKLran6u3&sig=8fkQ9gwM0B0kwVYMNtXr-_9dnro |title=Puerto Rico: Culture, Politics, and Identity |author=Nancy Morris |year=1995 |publisher=Praeger/Greenwood |isbn=0275952282 |pages=62 |access-date=24 फ़रवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404074742/http://books.google.com/books?id=vyQDYqz2kFsC&pg=RA1-PA62&lpg=RA1-PA62&dq=%22puerto+rico%22+official+language+1993&source=web&ots=AZKLran6u3&sig=8fkQ9gwM0B0kwVYMNtXr-_9dnro |archive-date=4 अप्रैल 2015 |url-status=live }}</ref> ब्रिटेन के पूर्व के उपनिवेश [[हॉन्ग कॉन्ग|हाँग काँग]] और [[नीदरलैंड्स एंटिलीज़]]. अंग्रेज़ी यूनाइटेड किंगडम के कई पूर्व उपनिवेशों और संरक्षित स्थानों की एक महत्त्वपूर्ण भाषा है, परन्तु इसे आधिकारिक दर्जा प्राप्त नहीं है। ऐसे स्थानों में शामिल हैं: मलेशिया, [[ब्रुनेई]], [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[बांग्लादेश|बंगलादेश]] और [[बहरीन]]. अंग्रेज़ी अमेरिका और ब्रिटेन में भी अधिकारिक भाषा नहीं है।<ref>[61] ^ [http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html अमेरिका में बोली जाने वाली भाषाएँ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117213657/http://www.nvtc.gov/lotw/months/november/USlanguages.html |date=17 जनवरी 2009 }}, राष्ट्रीय वर्चुअल अनुवाद केन्द्र, 2006.</ref><ref>[63] ^ [http://www.us-English.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&amp;TID=1 अमेरिकी अंग्रेज़ी फाउंडेशन,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080112204559/http://www.us-english.org/foundation/research/olp/viewResearch.asp?CID=22&TID=1 |date=12 जनवरी 2008 }} राजभाषा रिसर्च {{ndash}} ब्रिटेन.</ref> यद्यपि संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार की कोई आधिकारिक भाषा नहीं है, इसकी 50 में से 30 राज्य सरकारों द्वारा अंग्रेज़ी को अधिकारिक दर्जा दिया गया है।<ref>[64] ^ अमेरिकी [http://www.us-english.org/inc/official/states.asp अंग्रेज़ी,Inc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106211903/http://www.us-english.org/inc/official/states.asp |date=6 जनवरी 2010 }}</ref> हालाँकि अंग्रेज़ी इसराइल की एक ''विधि सम्मत'' आधिकारिक भाषा नहीं है, लेकिन देश ने ब्रिटिश जनादेश के बाद से अधिकारिक भाषा के तौर पर इसके वास्तविक उपयोग को बनाये रखा है।<ref>[65] ^ [65] ^ [http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html इस्राइल में बहुभाषावाद,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730191439/http://www.biu.ac.il/hu/lprc/home/fog0000000007.html |date=30 जुलाई 2009 }} भाषा नीति अनुसंधान केंद्र</ref> === अंग्रेज़ी एक वैश्विक भाषा के रूप में === {{See also|अंतर्राष्ट्रीय अंग्रेज़ी|विश्व भाषा}} अंग्रेज़ी के प्रयोग के इतना विस्तृत होने के कारण इसे अक्सर "[[दुनिया की भाषा|वैश्विक भाषा]]" भी कहा जाता है, आधुनिक युग की ''[[सामान्य भाषा]]'' .<ref name="Graddol" /> हालाँकि अधिकांश देशों में यह अधिकारिक भाषा नहीं है, फिर भी वर्त्तमान में दुनिया भर में अक्सर इसको [[द्वितीय भाषा]] के रूप में सिखाया जाता है। कुछ भाषाविदों (जैसे की डेविड ग्रादोल) का विश्वास है कि यह अब "स्थानीय अंग्रेज़ी वक्ताओं" की सांस्कृतिक संपत्ति नहीं रह गयी है, बल्कि अपने निरंतर विकास के साथ यह दुनिया भर की संस्कृतियों का अपने में समायोजन कर रही है।<ref name="Graddol" /> अंतर्राष्ट्रीय संधि के द्वारा यह हवाई और समुद्री संचार के लिए आधिकारिक भाषा है।<ref>{{Cite web|url=http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357|title=अंतर्राष्ट्रीय समुद्री संगठन|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20031227092334/http://www.imo.org/Safety/index.asp?topic_id=357|archive-date=27 दिसंबर 2003|url-status=live}}</ref> अंग्रेज़ी अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति सहित [[संयुक्त राष्ट्र]] और कई अन्य [[अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति|अंतरराष्ट्रीय संगठनों]] की एक आधिकारिक भाषा है। एक विदेशी भाषा के रूप में अंग्रेज़ी का सर्वाधिक अध्ययन यूरोपीय संघ में (89% स्कूली बच्चों द्वारा) होता है, इसके बाद नंबर आता है फ्रेंच (32%), जर्मन (18%), स्पेनिश (8%) और रूसियों का; यूरोपियों में विदेशी भाषाओँ कि उपयोगिता कि धरना का क्रम इस प्रकार है: 68% अंग्रेज़ी, फ्रेंच 25%, 22% जर्मन और 16% स्पेनिश.<ref name="srv06">[[यूरोबैरोमीटर]] द्वारा [http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf 2006 सर्वेक्षण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131116073533/http://ec.europa.eu/education/languages/pdf/doc631_en.pdf|date=16 नवंबर 2013}}, [http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html यूरोपीय संघ की आधिकारिक भाषाओँ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619124053/http://ec.europa.eu/education/policies/lang/languages/index_en.html|date=19 जून 2006}} की वेबसाइट में</ref> अंग्रेज़ी न बोलने वाले यूरोपीय संघ के देशों में जनसँख्या का एक बड़ा प्रतिशत अंग्रेज़ी में बातचीत करने का सक्षम होने का दावा करता है, इनका क्रम इस प्रकार है: [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]] (87%), [[स्वीडन]] (85%), [[डेनमार्क]] (83%), [[लक्ज़मबर्ग|लक्समबर्ग]] (66%), [[फ़िनलैण्ड|फिनलैंड]] (60%), [[स्लोवेनिया]] (56%), [[ऑस्ट्रिया]] (53%), [[बेल्जियम]] (52%) और जर्मनी (51%).<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|title=यूरोपीय संघ|accessdate=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|archive-date=28 जनवरी 2007|url-status=live}}</ref> [[नॉर्वे]] और [[आइसलैण्ड|आइसलैंड]] भी-सक्षम अंग्रेज़ी बोलने वालों का एक बड़ा बहुमत है।{{Fact|date=July 2008}} दुनिया भर के कई देशों में अंग्रेज़ी में लिखित [[पुस्तक|किताबें]], [[पत्रिका|पत्रिकाएं]] और [[समाचारपत्र|अख़बार]] उपलब्ध होते हैं। [[विज्ञान]] के क्षेत्र में भी अंग्रेज़ी भाषा का ही प्रयोग सबसे अधिक होता है।<ref name="Graddol" /> 1997 में, [[विज्ञान प्रशस्ति पत्र सूचकांक]] के अनुसार उसके 95% लेख अंग्रेज़ी में थे, हालाँकि इनमें से केवल आधे ही अंग्रेज़ी बोलने वाले देशों के लेखकों के थे। === बोलियाँ और क्षेत्रीय किस्में === {{Main| अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची}} ब्रिटिश साम्राज्य के विस्तार और [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद से अमेरिका के प्रभुत्व के कारण दुनिया भर में अंग्रेज़ी का प्रसार हुआ।<ref name="Graddol" /> इस वैश्विक प्रसार के कारण अनेक [[अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची|अंग्रेज़ी बोलियों]] और अंग्रेज़ी आधारित [[क्रीओल भाषा|क्रीओल भाषाओँ]] और [[पिजिन|पिजिंस]] का विकास हुआ। अंग्रेज़ी की दो शिक्षित स्थानीय बोलियों को दुनिया के अधिकांश हिस्सों में एक मानक के तौर पर स्वीकृत किया जाता है- एक शिक्षित दक्षिणी ब्रिटिश पर आधारित है और दूसरी शिक्षित मध्यपश्चिमी अमेरिकन पर आधारित है। पहले वाले को कभी कभार BBC (या रानी की) अंग्रेज़ी कहा जाता है, "[[प्राप्त उच्चारण]]" के प्रति अपने झुकाव की वजह से यह कबीले गौर है; यह [[कैम्ब्रिज अंग्रेज़ी भाषा शिक्षण प्रत्यायन|कैम्ब्रिज मॉडल]] का अनुसरण करती है। यह मॉडल यूरोप, अफ्रीका भारतीय उपमहाद्वीप और अन्य क्षेत्रों जो की या तो ब्रिटिश राष्ट्रमंडल से प्रभावित हैं या फिर अमेरिका के साथ पहचानकृत होने के उनिच्चुक हैं, में अन्य भाषाओँ को बोलने वालों को अंग्रेज़ी सिखाने के लिए एक मानक के तौर पर काम करती है। बाद वाली बोली, [[सामान्य अमेरिकी|जनरल अमेरिकी]], संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा के अधिकांश हिस्सों में फैली हुई है। यह अमेरिकी महाद्वीपों और अमेरिका के निकट सम्बन्ध में रहे अथवा उसकी इच्छा रखने वाले क्षेत्रों (जैसे की [[फ़िलीपीन्स|फिलीपींस]]) के लिए एक मॉडल के तौर पर इस्तेमाल होती है। इन दो प्रमुख बोलियों के आलावा अंग्रेज़ी की अनेक [[विविध (भाषाविज्ञान)|किस्में]] हैं, जिनमे से अधिकांश में कई उप-प्रकार शामिल हैं, जैसे की [[अंग्रेज़ी भाषा|ब्रिटिश अंग्रेज़ी]] के तहत [[कोकनी]], [[स्काउस]] और [[जिओर्दी|जिओर्डी]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|कनाडियन अंग्रेज़ी]] के तहत [[न्यूफ़ाउंडलैंड अंग्रेज़ी]]; और [[अमेरिकी अंग्रेज़ी]] के तहत [[अफ्रीकी अमेरिकी मातृभाषा अंग्रेज़ी|अफ्रीकन अमेरिकन स्थानीय अंग्रेज़ी]] ("एबोनिक्स") और [[दक्षिणी अमेरिकी अंग्रेज़ी]]. अंग्रेज़ी एक [[बहुकेंद्रित भाषा]] है और इसमें फ्रांस की '[[Académie française|एकेदिमिया फ्रान्काई]]' की तरह कोई केन्द्रीय भाषा प्राधिकरण नहीं है; इसलिए किसी एक किस्म को "सही" अथवा "गलत" नहीं माना जाता है। [[स्कौट्स भाषा|स्कॉट्स]] का विकास, मुख्यतः स्वतन्त्र रूप से{{Fact|date=May 2008}}, समान मूल से हुआ था लेकिन [[संघ के अधिनियम 1707|संघ के अधिनियम 1707(Acts of Union 1707)]] के पश्चात् [[भाषा संघर्षण]] की एक प्रक्रिया आरंभ हुई जिसके तहत उत्तरोत्तर पीढियों ने अंग्रेज़ी के ज्यादा से ज्यादा लक्षणों को अपनाया इसके परिणामस्वरूप यह अंग्रेज़ी की एक बोली के रूप में विकसित हो गयी। वर्त्तमान में इस बात पर विवाद चल रहा है कि यह एक पृथक भाषा है अथवा अंग्रेज़ी की [[बोली|एक बोली मात्र]] है जिसे [[स्कॉटिश अंग्रेज़ी]] का नाम दिया गया है। पारंपरिक प्रकारों के उच्चारण, व्याकरण और शब्द भंडार अंग्रेज़ी की अन्य किस्मों से भिन्न, कभी कभार भारी मात्रा में, हैं। अंग्रेज़ी के दूसरी भाषा के रूप में व्यापक प्रयोग के कारण इसके [[उच्चारण (भाषाविज्ञान)|वक्ताओं के लहजे]] भी भिन्न प्रकार के होते हैं जिनसे वक्ता की स्थानीय बोली अथवा भाषा का पता चलता है। क्षेत्रीय लहजों की अधिक विशिष्ट विशेषताओं के लिए '[[अंग्रेज़ी के क्षेत्रीय लहजे|अंग्रेज़ी के क्षेत्रीय लहजों]]' को देखें और क्षेत्रीय बोलियों की अधिक विशिष्ट विशेषताओं के लिए [[अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूची|अंग्रेज़ी भाषा की बोलियों की सूचि]] को देखें. इंग्लैंड में, व्याकरण या शब्दकोश के बजाय अंतर अब उच्चारण तक ही सीमित रह गया है। [[सर्वेक्षण अंग्रेज़ी बोलियों का|अंग्रेज़ी बोलियों के सर्वेक्षण]] के दौरान देश भर में व्याकरण और शब्कोष में भिन्नता पाई गयी, परन्तु ''शब्द भण्डारण के एट्रिशन'' की एक प्रक्रिया के कारण अधिकांश भिन्नताएं समाप्त हो गयी हैं।<ref>[77] ^ पीटर त्रजिल, ''इंग्लैंड की बोलियाँ '' द्वितीय संस्करण, पृष्ठ 125, ब्लैकवेल, ऑक्सफोर्ड, 2002</ref> जिस प्रकार अंग्रेज़ी ने अपने इतिहास के दौरान स्वयं दुनिया के कई हिस्सों से शब्दों का इस्तेमाल किया है, उसी प्रकार अंग्रेज़ी के [[उधारशब्द]] भी दुनिया की कई भाषाओँ में दिखाई देते हैं। यह इसके वक्ताओं के तकनीकी और सांस्कृतिक प्रभाव को इंगित करता है। अंग्रेज़ी आधारित अनेक [[पिजिन]] और [[क्रीओल भाषा|क्रेओल भाषाओँ]] का गठन किया गया है, जैसे की [[जमैका (भाषा)|जमैकन पेटोईस]], [[नाइजीरिया पिजिन|नाइजीरियन पिजिन]] और [[टोक पिसिन]]. अंग्रेज़ी शब्दों की भरमार वाली गैर अंग्रेज़ी भाषाओँ के प्रकारों का वर्णन करने के लिए अंग्रेज़ी भाषा में अनेक शब्दों की रचना की गयी है। === अंग्रेज़ी की निर्माण किस्में === * [[मूल अंग्रेज़ी|बुनियादी अंग्रेज़ी]] का आसान अंतरराष्ट्रीय उपयोग के लिए सरलीकरण किया गया है। निर्माता और अन्य अंतरराष्ट्रीय व्यवसाय मैनुअल लिखने और संवाद करने के लिए बुनियादी अंग्रेज़ी का प्रयोग करते हैं। एशिया में कुछ पाठशाला इसका उपयोग नौसिखियों को व्यावहारिक अंग्रेज़ी सिखाने के लिए करते हैं। * क्रिया ''टू बी'' के प्रकार [[ई-प्राइम]] में शामिल नहीं होते हैं। * [[अंग्रेज़ी वर्तनी सुधार|अंग्रेज़ी सुधार]] अंग्रेज़ी भाषा को बेहतर बनाने का एक सामूहिक प्रयास है। * [[मैन्युअल कोडित अंग्रेज़ी|मनुष्य द्वारा कोडित अंग्रेज़ी]] {{ndash}} अंग्रेज़ी भाषा को हस्त संकेतों द्वारा दर्शाने के लिए अनेक प्रणालियाँ विकसित की गयी हैं जिनका उपयोग मुख्यतया बधिरों की शिक्षा के लिए किया जाता है। एन्ग्लोफ़ोन देशों में प्रयुक्त [[ब्रिटिश सांकेतिक भाषा]] और [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] से इनको भ्रमित नहीं करना चाहिए। ये सांकेतिक भाषाएँ स्वतन्त्र हैं और अंग्रेज़ी पर आधारित नहीं हैं। * विशिष्ट क्षेत्रों में अंतर्राष्ट्रीय सहयोग और संचार के सहायतार्थ, 1980 के दशक में [[एडवर्ड जॉनसन (प्रोलिंगुआ लिमिटेड)|एडवर्ड जॉनसन]] द्वारा सीमित शब्दकोश पर आधारित [[सीस्पीक]] और सम्बंधित [[नाटो ध्वन्यात्मक वर्णमाला|एयरस्पीक]] और पुलिसस्पीक की रचना की गयी थी। [[चैनल सुरंग]] में प्रयोग के लिए एक [[टनलस्पीक]] भी है। * [[विशेष अंग्रेज़ी]] [[वोईस ऑफ अमेरिका]]द्वारा प्रयुक्त अंग्रेज़ी का एक सरलीकृत संस्करण है यह सिर्फ 1500 शब्दों की शब्दावली का प्रयोग करता है। == ध्वनीज्ञान == === '''स्वर''' === {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" !International Phonetic Alphabet|IPA !! विवरण !! हिन्दी उच्चारण (लगभग) !भारतीय अंग्रेजी उच्चारण !! अंग्रेज़ी शब्द || अंग्रेज़ी स्पेलिंग के अक्षर |- ! colspan="6" style="text-align:left; background:#dedede" | [[:en:monophthong]]s |- | {{IPA|i/iː}} || [[:en:Close front unrounded vowel]] || colspan="2" | ई || mach'''i'''ne||e, ee, ea, ie, i, ey, eo |- | {{IPA|ɪ}} || [[:en:Near-close near-front unrounded vowel]] || colspan="2" | इ|| b'''i'''t|| i, e, y, a, u, ee, ey, ia, ai, ui, ei |- | {{IPA|ɛ}} || [[:en:Open-mid front unrounded vowel]] || छोटा ऐ (ऐतिहासिक रूप से छोटा ए) |ए|| r'''e'''d|| e, ea, a, u, ie, ei, ai, ay |- | {{IPA|æ}} || [[:en:Near-open front unrounded vowel]] || ॲ |ऐ|| c'''a'''t|| a |- | {{IPA|ɒ}} || [[:en:Open back rounded vowel]] || ऑ | rowspan="2" |ऑ~आ|| h'''o'''t||o, ua, au, ou, ow |- | {{IPA|ɔː}}|| [[:en:Open-mid back rounded vowel]] || औ || c'''au'''ght||a, or, our, ore, ough, oor, aw, al, oar, ough, o, ar |- | {{IPA|ɑ/ɑː}} || [[:en:Open back unrounded vowel]] || colspan="2" | आ|| f'''a'''ther||a, au, e, ea |- | {{IPA|ʊ}} || [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] || colspan="2" | उ || p'''u'''t||u, o, ou, oo, oe |- | {{IPA|u/uː}} || [[:en:Close back rounded vowel]] || colspan="2" | ऊ ||r'''u'''le||u, oo, o, ou, ui, ew, eau, oe, wo |- | {{IPA|ʌ/ɐ}} || [[:en:Open-mid back unrounded vowel]], [[:en:Near-open central vowel]] || colspan="2" | अ|| c'''u'''t|| u, o, ou, oo, oe |- | {{IPA|ɜː}}|| [[:en:Open-mid central unrounded vowel]] || अऽ |अर्||b'''ir'''d||er, ir, ur, or, ear, our |- | {{IPA|ə}} || [[:en:Schwa]] || colspan="2" | अ||'''a'''bove|| a, ar, e, er, o (unstressed) |- | {{IPA|ɨ}} || [[:en:Close central unrounded vowel]] || colspan="2" | इ|| ros'''e'''s||es, i |- ! colspan="6" style="text-align:left; background:#dedede" | [[:en:diphthongs]] |- | {{IPA|eɪ}} || [[:en:Close-mid front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Close front unrounded vowel]] ||एइ |ए||g'''a'''te||a, ay, ai, ey, ea |- | {{IPA|əʊ}}|| [[:en:Close-mid back rounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] ||अउ |ओ|| h'''o'''me||o, ow, oa, ou |- | {{IPA|aɪ}} || [[:en:Open front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-front rounded vowel]] || colspan="2" | आइ||t'''i'''me||i, y, igh, ei, uy |- | {{IPA|aʊ}} || [[:en:Open front unrounded vowel]] <br /> [[:en:Near-close near-back rounded vowel]] || colspan="2" | आउ|| h'''ou'''se||ou, ow |- | {{IPA|ɔɪ}} || [[:en:Open-mid back rounded vowel]] <br /> [[:en:Close front unrounded vowel]] ||(छोटा औ)+इ |ऑइ~वाइ||sp'''oi'''l||oi, oy |} === '''व्यंजन''' === {|border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" class="wikitable" ! ![[:en:bilabial consonant|bilabial ओष्ठ्य]] ![[:en:labiodental consonant|Labiodental दन्त्योष्ठ्य]] ![[:en:interdental consonant|dental दन्त्य]] ![[:en:alveolar consonant|alveolar वर्त्स्य]] ![[:en:palato-alveolar consonant|post-<br />alveolar परा-वर्त्स]] ![[:en:palatal consonant|palatal तालव्य]] ![[:en:velar consonant|velar कण्ठ्य]] ![[:en:glottal consonant|glottal काकल्य]] |- |'''[[:en:plosive consonant|plosive स्पर्श]]''' | style="text-align:center;"|{{IPA|p प b ब}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|t *त--ट d *द--ड}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|k क g ग}} | |- |'''[[:en:nasal consonant|nasal अनुनासिक]]''' | style="text-align:center;"|{{IPA|m म}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|n न}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|ŋ ङ}} | |- |'''[[:en:flap consonant|flap उत्क्षिपित]]''' | | | | style="text-align:center;" | | | | | |- |'''[[:en:fricative consonant|fricative संघर्षी]]''' | | style="text-align:center;"|{{IPA|f फ़ v व़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|θ *थ़ ð *द़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|s स z ज़}} | style="text-align:center;"|{{IPA|ʃ श ʒ *श़}} | | | style="text-align:center;"|{{IPA|h *ह}} |- |'''[[:en:affricate consonant|affricate स्पर्श-संघर्षी]]''' | | | | | style="text-align:center;" |{{IPA|tʃ च dʒ ज}} | | | |- |'''[[:en:approximant अर्धस्वर]]''' | {{IPA|w *व}} | | | style="text-align:center;" |{{IPA|ɹ *र}} | | style="text-align:center;"|{{IPA|j य}} | | |- |'''[[:en:lateral consonant|lateral approximant पार्श्विक]]''' | | | | style="text-align:center;" |{{IPA|l ल}} | | | | |} यहाँ * का अर्थ उन स्वरों पर निशान लगाना है जो हिंदी के ध्वनि-तंत्र में नहीं होते, या जिनका शुद्ध उच्चारण अधिकांश भारतीय नहीं कर पाते। === ध्वनि-अक्षरमाला सम्बन्ध === {| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" ! IPA || align="left" | वर्ण्माला का अक्षर||अन्य बोलियों में |- | [[:en:voiceless bilabial plosive|p]] || p || |- | [[:en:voiced bilabial plosive|b]] || b || |- | [[:en:voiceless alveolar plosive|t]] || t, th ''(rarely) thyme, Thames'' || th ''thing'' ''([[:en:African American Vernacular English|African-American]], [[:en:New York-New Jersey English|New York]])'' |- | [[:en:voiced alveolar plosive|d]] || d || th ''that'' ''([[:en:African American Vernacular English|African-American]], [[:en:New York-New Jersey English|New York]])'' |- | [[:en:voiceless velar plosive|k]] || c ''(+ a, o, u, consonants)'', k, ck, ch, qu ''(rarely) conquer'', kh ''(in foreign words)'' || |- | [[:en:voiced velar plosive|g]] || g, gh, gu ''(+ a, e, i)'', gue ''(final position)'' || <!-- removed gg because doubled consonants are almost always pronounced just like single ones: hammer, dagger, abyss, berry, etc. --> |- | [[:en:bilabial nasal|m]] || m || |- | [[:en:alveolar nasal|n]] || n || |- | [[:en:velar nasal|ŋ]] || n ''(before g or k)'', ng || |- | [[:en:voiceless labiodental fricative|f]] || f, ph, gh ''(final, infrequent) laugh, rough'' || th ''thing'' ''(many forms of [[:en:English English|English used in England]])'' |- | [[:en:voiced labiodental fricative|v]] || v || th ''with'' ''([[:en:Cockney]], [[:en:Estuary English]])'' |- | [[:en:voiceless dental fricative|θ]] ||rowspan=2| th : there is no obvious way to identify which is which from the spelling.|| |- | [[:en:voiced dental fricative|ð]] |- | [[:en:voiceless alveolar fricative|s]] || s, c ''(+ e, i, y)'', sc ''(+ e, i, y)'' || |- | [[:en:voiced alveolar fricative|z]] || z, s ''(finally or occasionally medially)'', |} === सूप्रसेग्मेंटल विशेषताएँ === ==== टोन समूह ==== अंग्रेज़ी एक [[इन्टोनेशन (भाषाविज्ञान)|इन्टोनेशन भाषा]] है। इसका अर्थ यह है कि [[मानव आवाज|वाणी]] के [[पिच (संगीत)|उतार चढाव]] को [[वाक्यविन्यास|परिस्थिति के अनुसार]] इस्तेमाल किया जाता है। उदाहरण के तौर पर, [[आश्चर्य (भावना)|आश्चर्य]] अथवा [[विडंबना|व्यंग्य]] [[वाक्य (भाषाविज्ञान)|व्यक्त करना]], या एक वक्तव्य को [[सवाल|प्रश्न]] में बदलना. अंग्रेज़ी में, इन्टोनेशन पैटर्न शब्दों के समूह पर होते हैं जिन्हें टोन समूह, टोन इकाई, इन्टोनेशन समूह या इन्द्रिय समूहों के नाम से जाना जाता है। टोन समूहों को एक ही सांस में कहा जाता है, इस कारण से इनकी लम्बाई सीमित रहती है। ये औसतन पांच शब्द लम्बे होते हैं और लगभग दो सेकंड में ख़तम हो जाते हैं। उदाहरण के लिए (प्राप्त उच्चारण में बोला गया): :{{IPA | /duː juː niːd ˈɛnɪˌθɪŋ/}}''डू यू नीड एनिथ़िङ? ?'' ::''{{IPA | <nowiki>/aɪ dəʊnt | nəʊ/</nowiki>}}आइ डोंट, नो '' :::{{IPA | /aɪ dəʊnt nəʊ/}}''आइ डोंट नो '' (उदहारण के लिए, घटाकर, “''डनो'' ”आम बोलचाल की भाषा में, यहाँ डोंट और नो के बीच के अंतर को और अधिक घटा दिया गया है) ==== इन्टोनेशन के अभिलक्षण ==== अंग्रेज़ी एक बहुत [[तनाव (भाषाविज्ञान)|जोर दे कर]] बोलने वाली भाषा है। शब्दों और वाक्यों, दोनों के कुछ शब्दांशों को उच्चारण के समय अपेक्षाकृत अधिक महत्त्व/ जोर मिलता है जबकि अन्य को नहीं. पहले प्रकार के शब्दांशों को ऐ''क्सेंचुएटेड/ स्ट्रेस्ड'' कहा जाता है और बाद वालों को ''अनेक्सेंचुएटेड/ अनस्ट्रेस्ड'' . इस प्रकार एक वाक्य में प्रत्येक टोन समूह को शब्दांशों में विभाजित किया जा सकता है जो की या तो स्ट्रेस्ड (शक्तिशाली) होंगे या अनस्ट्रेस्ड (कमजोर). स्ट्रेस्ड शब्दांश न्यूक्लियर शब्दांश कहा जाता है। उदाहरण के लिए: : ''दैट'' वास द <u>'''बेस्ट''' </u> थिंग यू कुड हेव '''डन''' !'''' यहां सारे शब्दांश अनस्ट्रेस्ड हैं, सिवाय ''बेस्ट'' और ''डन '' के, जो की स्ट्रेस्ड हैं। ''बेस्ट'' पर जोर (स्ट्रेस) थोड़ा अधिक दिया गया है इसलिए यह न्यूक्लियर शब्दांश है। न्यूक्लियर [[अक्षर|शब्दांश]] वक्ता के मुख्य बिंदु का वर्णन करता है। उदाहरण के लिए: :''जोन '' ने उस पैसे को नहीं चुराया है। (... (किसी और ने.) ::जोन ने उस पैसे ''को नहीं'' चुराया है। (... किसी ने कहा की उसने ही चुराया है। या ...उस समय नहीं, पर बाद में उसने ऐसा किया।) :::जोन ने उस पैसे को नहीं ''चुराया '' है। (... उसने पैसों को किसी और तरीके से हासिल किया है।) ::::जोन ने ''उस '' पैसे को नहीं चुराया है। (... उसने कोई अन्य पैसों को चुराया है।) :::::जोन ने उस ''पैसे '' को नहीं चुराया है। (... वह कुछ और चोरी किया था।) यह भी :''मैंने '' उसे वह नहीं बताया. (... उसे किसी और ने बताया.) ::मैंने उसे वह ''नहीं '' बताया. (... तुमने कहा था की मैंने बताया. या ...अब मैं बताउंगी) :::मैंने उसे वह नहीं ''बताया'' . (... मैंने ऐसा नहीं कहा; उसने ऐसा मतलब निकल लिया होगा, आदि) ::::मैंने ''उसे '' वह नहीं बताया. (... मैंने किसी और को कहा) :::::मैंने उसे ''वह '' नहीं बताया. (... मैंने उसे उसे कुछ और कहा) यह भावना व्यक्त करने के लिए भी इस्तेमाल किया जा सकता है: : ''ओह'' सचमुच? (...मुझे यह नहीं पता था) ::ओह, ''सचमुच'' ? (...मुझे तुमपर विश्वास नहीं है। या ... यह तो एकदम स्पष्ट है) न्यूक्लियर शब्दांशों को ज्यादा ऊँचे स्वर में बोला जाता है और इनको '''बोलने के लहजे में एक विशिष्ट बदलाव''' होता है। इस लहजे के सबसे सामान्य बदलाव हैं '''आवाज को ऊँचा करना (rising pitch)''' और '''आवाज को निचा करना (falling pitch)''', हालाँकि '''गिरती-चढ़ती आवाज (fall-rising pitch)''' और '''चढ़ती-गिरती आवाज (rise-falling pitch)''' का भी यदा कदा इस्तेमाल होता है। अन्य भाषाओँ की अपेक्षा अंग्रेज़ी भाषा में आवाज को ऊँचा और नीचा करने का महत्त्व कहीं अधिक है। नीची आवाज में बोलना निश्चितता दर्शाता है और ऊँची आवाज में बोलना अनिश्चितता। इसका अर्थ पर एक महत्त्वपूर्ण प्रभाव पड़ सकता है, खासकर सकारात्मक अथवा नकारात्मक दृष्टिकोण को दर्शाने में; नीची आवाज में बोलने का मतलब है आपका "दृष्टिकोण (सकारात्मक/ नकारात्मक) ज्ञात" है और चढ़ती हुई आवाज का मतलब "दृष्टिकोण अज्ञात" है। हाँ/ नहीं वाले प्रश्नों की चढ़ती हुई आवाज के पीछे भी यही है। उदाहरण के लिए: :''आप भुगतान कब पाना चाहते हैं?'' :: ''अभी? ?'' (ऊँची आवाज. इस मामले में यह एक प्रश्न को दर्शाता है: "क्या मेरा भुगतान अभी? किया जा सकता है?" या "क्या अभी? भुगतान करने की आपकी इच्छा है?") ::: ''अभी? .'' (गिरती आवाज. इस मामले में यह एक वक्तव्य को दर्शाता है: "मेरी इच्छा अभी? भुगतान पाने की है।") === स्वर === {{See also|IPA chart for English dialects}} {{Cleanup-section|date=December 2008}} [[स्वर]] प्रत्येक क्षेत्र में भिन्न भिन्न होते हैं। जहाँ प्रतीक जोड़े में दृश्य हैं, पहला अमेरिकी अंग्रेज़ी के [[सामान्य अमेरिकी]] उच्चारण से मेल खाता है, दूसरा ब्रिटिश अंग्रेज़ी के [[प्राप्त उच्चारण]] से मेल खाता है। {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ![[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|IPA]] !विवरण ! शब्द |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"|[[monophthong|मोनोफ्थोंग्स]] |- | {{IPA | i(ː)}} | [[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|ea}}डी |- | {{IPA | ɪ}} | [[निकट-बंद निकट-मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|i}}डी |- | {{IPA | ɛ}} | [[खुला-मध्य मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|e}}डी |- | {{IPA | æ}} | [[निकट-खुला मुख अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|a}}डी |- | {{IPA | ɒ}} | [[खुला पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|o}}एक्स<ref group="vn" name="n1">[94] ^ कुछ अमेरिकी अंग्रेज़ी बोलियों में इस ध्वनि का अभाव होता है ; इस ध्वनि वाले शब्दों का उच्चारण {{IPA|/ɑ/}} या {{IPA|/ɔ/}}के साथ होता है।[[अंग्रेज़ी कम वापस स्वर#लूत-कपड़ा विभाजन की ध्वनि इतिहास|देखें, "लौट-क्लोथ स्प्लिट"]]</ref> |- | {{IPA | ɔ(ː)}} | [[खुला-मध्य पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|aw}}एक्स<ref group="vn" name="n2">[97] ^ उत्तरी अमेरिकी अंग्रेज़ी की कुछ बोलियों में यह स्वर नहीं होता है। [[अंग्रेज़ी low back स्वर#खाट-विलय पकड़ा की ध्वनि इतिहास|देखें "cot-caught merger"]]</ref> |- | {{IPA | ɑ(ː)}} | [[खुला पिछला अगोलाकर स्वर]] | बीआर {{bold dark red|a}} |- | {{IPA | ʊ}} | [[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | जी {{bold dark red|oo}}डी |- | {{IPA | u(ː)}} | [[बंद पिछला गोलाकार स्वर]] | बी {{bold dark red|oo}}एड<ref group="vn" name="n7">[121] ^ अक्षर ''<यू>'' प्रतिनिधित्व कर सकता हैं {{IPA|/u/}}या [[आयोटेशन|आयोटेटेड]] स्वर का{{IPA|/ju/}} BRP, अगर यह आयोतेतेद स्वर {{IPA|/ju/}} [108], के बाद {{IPA|/t/}} {{IPA|/d/}} {{IPA|/s/}} या {{IPA|/z/}} यह अक्सर व्यंजन, पूर्ववर्ती [111] के लिए, [112], इसे बदल के {{IPA|/ʨ/}} {{IPA|/ʥ/}} {{IPA|/ɕ/}} और {{IPA|/ʑ/}} क्रमश, टयून, ड्यूरिंग, शुगर और एज्यूर. अमेरिकी अंग्रेज़ी में, पेलेटलाइज़ेशन आमतौर पर जब तक कि [115 नहीं होता] r द्वारा {{IPA|/ju/}} जाता है, परिणाम ''है कि'' [116 के साथ] [117] {{IPA|/(t, d,s, z)jur/}} बारी {{IPA|/tʃɚ/}} {{IPA|/dʒɚ/}} {{IPA|/ʃɚ/}} {{IPA|/ʒɚ/}} क्रमश, ''नेचर '' वेर्ड्यूर ''श्योर '' और ''ट्रेज़र.''</ref> |- | {{IPA | ʌ}} | [[खुला-मध्य पिछला अगोलाकर स्वर]], [[निकट- खुला केन्द्रीय स्वर]] | बी {{bold dark red|u}}डी |- | {{IPA | ɝ/ɜː}} | [[खुला-मध्य केन्द्रीय अगोलाकर स्वर]] | बी {{bold dark red|ir}}डी<ref group="vn" name="n3">[126] ^ इस आवाज के उत्तरी अमेरिकी भिन्नरूप एक रोटिक स्वर है।</ref> |- | {{IPA | ə}} | [[Schwa|स्च्वा]] | Ros[128]'s<ref group="vn" name="n4">[130] ^ उत्तरी अमेरिकी अंग्रेज़ी के कई वक्ता इन दो निर्बल स्वर के बीच अंतर नहीं करते हैं। उन के लिए, ''गुलाब'' और ''रोजा'' का उच्चारण एक ही तरह से किया जाता है और प्रतीक आमतौर पर इस्तेमाल किया [[Schwa|स्च्वा]] {{IPA|/ə/}}</ref> |- | {{IPA | ɨ}} | [[बंद केन्द्रीय अगोलाकर स्वर]] | आर ओ एस {{bold dark red|e}}एस<ref group="vn" name="n4"/><ref group="vn" name="n5">[136] ^ यह आवाज अक्सर {{IPA | /i/}} या {{IPA | /ɪ/}} ट्रांसक्राइब की जाती है।</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left;background:#dedede"| [[संधिस्वर|डिप्थोन्ग्स]] |- | {{IPA | e(ɪ)/eɪ}} | [[बंद -मध्य मुख अगोलाकर स्वर]]<br />[[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | b[138]ed<ref group="vn" name="n6">[143] ^ दिफ्थोंग्स {{IPA | /eɪ/}} और {{IPA | /oʊ/}} कई अमेरिकी जनरल वक्ताओं के लिए, {{IPA | /eː/}} के रूप {{IPA | /eː/}} और {{IPA | /oː/}} मोनोफ्थोंगल रहे {{IPA | /oː/}}</ref> |- | {{IPA | o(ʊ)/əʊ}} | [[बंद -मध्य पिछला गोलाकार स्वर]]<br />[[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | b[145]de<ref group="vn" name="n6"/> |- | {{IPA | aɪ}} | [[खुला मुख अगोलाकर स्वर]]<br />निकट-बंद निकट-मुख अगोलाकर स्वर | cr[148]<ref group="vn" name="n8">[149] ^ स्वर लंबाई और अंग्रेज़ी बोलियों के बहुमत में एक ध्वन्यात्मक भूमिका निभाता है ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड अंग्रेज़ी जैसे कुछ बोलियों में फोनेमिक होने के लिए कहा है। आधुनिक अंग्रेज़ी भाषा के कुछ बोलियों में, उदाहरण के लिए सामान्य अमेरिकी में, वहाँ अल्लोफोनिक स्वर लंबाई होती है: स्वर फोनेमेस एक शब्दांश के कोडा में आवाज उठाई व्यंजन फोनेमेस पहले लंबे स्वर अल्लोफोनेस के रूप में महसूस कर रहे हैं। महान स्वर शिफ्ट से पहले, स्वर लंबाई फोनेमिकलि कोन्त्रास्तिव था।</ref> |- | {{IPA | aʊ}} | [[खुला मुख अगोलाकर स्वर]] <br />[[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]] | c[151] |- | {{IPA | ɔɪ}} | [[खुला-मध्य पिछला गोलाकार स्वर]]<br />[[बंद मुख अगोलाकर स्वर]] | b[153] |- | {{IPA | ʊɚ/ʊə}} | [[निकट-बंद निकट-पिछला स्वर]]<br /> [[Schwa|स्च्वा]] | b[155]<ref group="vn" name="n9">[158] ^ यह ध्वनि केवल गैर में होता है-रोटिक लहजा कुछ लहजों में, यह ध्वनि हो सकता है [156] {{IPA|/ɔː/}} इसके बजाय {{IPA|/ʊə/}} देखो [[अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक र से पहले भाषा स्वर परिवर्तन|अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक]] r [[अंग्रेज़ी-ऐतिहासिक र से पहले भाषा स्वर परिवर्तन|पहले भाषा स्वर परिवर्तन.]]</ref> |- | {{IPA | ɛɚ/ɛə}} | [[खुला-मध्य मुख अगोलाकर स्वर]]<br /> [[Schwa|स्च्वा]] | f[160]<ref group="vn" name="n10">[163] ^ यह ध्वनि केवल गैर रोटिक लहजों में होती है। कुछ लहजों में, [१६१] के स्च्वा ऑफ़ग्लाइड {{IPA|/ɛə/}} छोड़े जा सकते हैं, ध्वनि को {{IPA|/ɛː/}} में मोनोफ़्थाइज़ और लम्बा करके.</ref> |} ==== टिप्पणियाँ ==== {{reflist|group=vn}} === व्यंजन === यह अंग्रेज़ी व्यंजन प्रणाली है जो [[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|अंतर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला]](IPA) से प्रतीकों का प्रयोग कर रही है। {| class="wikitable" ! &nbsp; ![[बिलाबियल व्यंजन|बिलाबियल]] ![[लेबिओदेंतल व्यंजन|लेबियो -<br /> डेंटल]] ![[इंटर डेंटल व्यंजन|डेंटल]] ![[एल्विओलर व्यंजन|एल्विओलर]] ![[पोस्ट एल्विओलर व्यंजन|पोस्ट -<br /> एल्विओलर]] ![[पेलेतल व्यंजन|पेलेतल]] ![[वेलर व्यंजन|वेलर]] ![[लेबियल-वेलर व्यंजन|लेबिअल -<br /> वेलर]] ![[ग्लोतल व्यंजन|ग्लोट्टल]] |- ![[नेसल व्यंजन|नेजल]] | style="text-align:center"|{{IPA | m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | n}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"| {{IPA | ŋ}}[167]<ref group="cn" name="c1">[169] ^ कुछ उत्तरी ब्रिटिश लहजों में वेलर नेसल {{IPA | [ŋ]}} /n/ का गैर फोनेमिक एलोफोन है, जो केवल /k/ और /g/ के पहले आता है। हालांकि यह सिर्फ शब्दांश कोडा में होता है अन्य सभी बोलियों में यह एक अलग फोनेम, है</ref>[169] | | &nbsp; |- ![[स्टाप व्यंजन|प्लोसिव]] | style="text-align:center"|{{IPA | p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ![[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|[173]<ref group="cn" name="c4">[176] ^ ध्वनी {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, and /ɹ/}} कुछ बोलियों में लेबिअलाइस्ड होती है। लेबिअलाइज़ेशन प्रारंभिक स्थिति में कभी कन्ट्रस्टिव नहीं होता है इसलिए कभी कभी इसे ट्रन्स्क्राइब नहीं करते हैं। अमेरिकी जनरल के अधिकांश वक्ताओं एहसास <r> (हमेशा) का रेत्रोफ्लेक्स [[Retroflex approximant|एप्प्रोक्सिमंत [175] के रूप में, {{IPA|/ɻ/}}]] उसी जबकि स्कॉटिश अंग्रेज़ी, इस दंतउलूखल त्रिल आदि के रूप में महसूस किया है।</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ![[फ्रिक्तेतिव व्यंजन|फ्रिकेतिव]] | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | f&nbsp;&nbsp;v}} | style="text-align:center"|{{IPA | θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">[179] ^ कुछ बोलियों में, कोकनी, इंटरदेंतल्स / θ जैसे / और / ð / आमतौर / च के साथ विलय कर रहे हैं / और / दूसरों / और ध्, अफ्रीकी अमेरिकी देशी भाषा अंग्रेज़ी, जैसे / ð / के साथ विलय कर दिया है दंत / घ /. कुछ आयरिश प्रकारों में /θ/ और /ð/ सम्बंधित डेंटल प्लोसिव्स बन जाते हैं, जो आम एल्विओलर प्लोसिव्स से कंट्रास्ट खाते हैं।</ref> | style="text-align:center"|{{IPA | s&nbsp;&nbsp;z}} | style="text-align:center"|[181]<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center"| [183]<ref group="cn" name="c5">[184] ^ [[बेज़बान पेलेतल फ्रिकेतिव|ध्वनी रहित पेलेतिव फ्रिकेतिव]] /ç/ अधिकांश लहजों में /j/ से पहले /h/ का [[एलोफोन]] मात्र है। उदाहरण, ''ह्यूमन '' /çjuːmən/. हालांकि, कुछ लहजों में ([[अंग्रेज़ी व्यंजन समूहों की ध्वनि इतिहास|इसेदेखें]]), /j/ छोड़ दिया जाता है, लेकिन प्रारंभिक व्यंजन समान रहता है।</ref> | style="text-align:center"|[185]<ref group="cn" name="c6">[191] ^ बेज़बान फ्रिकातिव वेलर / x/ स्कॉटिश या स्कॉट्स के लिए अंग्रेज़ी का वेल्श वक्ताओं द्वारा प्रयोग किया जाता है / गेलिक शब्दों झील जैसे [186] ''या'' {{IPA|/lɒx/}} से उधर शब्द और हिब्रू बक तरह के लिए कुछ वक्ताओं {{IPA|/bax/}} या ''चानुका '' द्वारा / जानुका/x / एक्स / भी दक्षिण अफ्रीकी अंग्रेज़ी में किया जाता है। कुछ बोलियों जैसे की [[स्काउस]]([[लिवरपूल|लिवेर्पूल]]) या {{IPA|[x]}}या [[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट]]{{IPA|[kx]}} /क/ के [[एलोफोन]] की तरह इस्तेमाल हो सकते हैं, उदाहरण ''डोकर'' . {{IPA|[dɒkxə]}}अधिकांश स्थानीय वक्ताओं को विदेशी भाषा सीखते वक्त इसके उच्चारण के लिए खासी मशक्कत करनी पड़ती है। अधिकांश वक्ताओं ने आवाज़ [k] और [j] का प्रयोग करते हैं।</ref> | | style="text-align:center"|{{IPA | h}} |- ![[प्रालंब व्यंजन|फ्लेप]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | ɾ}}{{#tag:ref|The [[alveolar tap]] {{IPA | [ɾ]}} is an allophone of /t/ and /d/ in unstressed syllables in [[North American English]] and [[Australian English]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |title=Australian English Pronunciation into the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |format=PDF |access-date=2007-07-22 |journal=Prospect |volume=21 |pages=3–21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724185054/http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospect_Erratum_v1.pdf |archive-date=24 जुलाई 2007 |url-status=dead }}</ref> This is the sound of ''tt'' or ''dd'' in the words ''latter'' and ''ladder'', which are homophones for many speakers of North American English. In some accents such as [[Scottish English]] and [[Indian English]] it replaces {{IPA|/ɹ/}}. This is the same sound represented by single ''r'' in most varieties of [[Spanish language|Spanish]].|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ![[एप्रोक्सिमेत व्यंजन|एप्रोक्सिमेंट]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|[195]<ref group="cn" name="c4"/> | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | j}} | &nbsp; | style="text-align:center"|[198]<ref group="cn" name="c7">[200] ^ बेज़बान W {{IPA | [ʍ]}} स्कॉटिश और आयरिश अंग्रेज़ी में पाया जाता है, साथ ही में अमेरिका, न्यूजीलैंड और ब्रिटेन की अंग्रेज़ी की कुछ किस्मों में. अधिकांश बोलियों में इसे /w/ के साथ मिला दिया जाता है, स्कोट्स की कुछ बोलियों में इसे /f/ के साथ मिला दिया जाता है।</ref> | &nbsp; |- ![[लेटरल व्यंजन|लेटरल]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center"|{{IPA | l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ==== टिप्पणियाँ ==== {{reflist|group=cn}} ==== वाणी और एस्पिरेशंस ==== अंग्रेज़ी में [[स्टाप व्यंजन|स्टाप व्यंजनों]] की [[आवाज़ (phonetics)|वाणी]] और [[एस्पिरेशंस (ध्वनी विज्ञान)|एस्पिरेशंस]] बोली और सन्दर्भ पर निर्भर करती है, लेकिन कुछ ही सामान्य नियम दिए जा सकते हैं: * बेज़बान [[स्टाप व्यंजन|प्लोसिव्स]] और [[एफ्रिकेट व्यंजन|एफ्रिकेट्स]](/[203]/, /[204]/, /[205]/ और /[206]/) को एस्पिरेतेड तब करते हैं जब वे शब्द की शुरुआत में होते हैं अथवा स्ट्रेस्ड शब्दांश को शुरू करते वक्त [207] तुलना करें पिन [208] और स्पिन [209], क्रेप [210] और स्क्रेप [211]. ** कुछ बोलियों में, एस्पिरेशंस की पहुँच तनावरहित शब्दांशों तक भी होती है। ** अन्य बोलियों में, जैसे की [[भारतीय अंग्रेज़ी]], सभी वाणीरहित अवरोध गैर एस्पिरेतेड रहते हैं। * कुछ बोलियों में शब्द-आरंभिक वाणीकृत प्लोसिव्स वाणीरहित हो सकते हैं। * शब्द-टर्मिनल वाणी रहित प्लोसिव्स कुछ बोलियों में ग्लोतल स्टाप के साथ पाए जा सकते हैं; उदहारण; ''टेप'' {{IPA |tʰæp̚}}[212], ''सेक'' {{IPA |sæk̚}}[213] * शब्द-टर्मिनल वाणीकृत प्लोसिव्स कुछ बोलियों में वाणी रहित भी हो सकते हैं (उदहारण, [[अमेरिकी अंग्रेज़ी]] की कुछ किस्में)[214] उदहारण: ''सेड'' [[215]], ''बेग'' [[216]].अन्य बोलियों में, अंतिम स्थान पर वे पूर्णतया वाणीकृत होते हैं, लेकिन शुरुआती स्थान पर केवल आंशिक रूप से वाणीकृत होते हैं। == व्याकरण == {{Main| अंग्रेज़ी व्याकरण}} अन्य [[इंडो-यूरोपियन भाषाओँ]] की तुलना में अंग्रेज़ी में न्यूनतम [[मोड़ना|मोड़(घुमाव/बदलाव)]] होते हैं। उदाहरण के लिए, आधुनिक जर्मन या डच और [[रोमांस भाषाओं]] के विपरीत आधुनिक अंग्रेज़ी में [[व्याकरण लिंग|लिंग व्याकरण]] और [[करार (भाषाविज्ञान)|विशेषण समझौते]] का अभाव है। [[व्याकरण का केस|केस]] मार्किंग (अंकन) भाषा से लगभग गायब हो चुकी है और आज इसका इस्तेमाल मुख्य रूप से [[सर्वनाम]] में ही किया जाता है। जर्मनिक मूल से प्राप्त ''मजबूत'' ''(स्पीक/स्पोक/स्पोकेन)'' बनाम [[युरोपीय कमजोर क्रिया|कमजोर क्रिया]] के स्वरूप का आधुनिक अंग्रेज़ी में महत्त्व घाट गया है और घुमाव के अवशेषों (जैसे की [[बहुवचन]] अंकन) का उपयोग बढ़ गया है। वर्त्तमान में भाषा अधिक [[प्रुथ्कात्मक भाषा|विश्लेषणात्मक]] बन गयी है और अर्थ स्पष्ट करने के लिए[[modal क्रिया|द्योतक क्रिया]] और [[शब्द क्रम]] जैसे साधनों का विकास हुआ है। [[सहायक क्रिया|सहायक क्रियायें]] प्रश्नों, नकारात्मकता, [[व्याकरण की आवाज|पैसिव वोईस]] और प्रगतिशील [[व्याकरण पहलू|पहलुओं]] को दर्शाती हैं। == शब्दावली == चूँकी अंग्रेज़ी एक जर्मनिक भाषा है, उसकी अधिकतर दैनिक उपयोग की शब्दावली '''प्राचीन जर्मन''' से आयी है। इसके अतिरिक्त भी अंग्रेज़ी में कई ऋणशब्द हैं। एक सर्वेक्षण के अनुसार स्थिति ये है: * [[फ़्रांसीसी शब्द|फ़्रांसिसी]] और प्राचीन फ़्रांसिसी: २८.३ % * [[लातिन भाषा|लैटिन]]: २८.२ % * [[प्राचीन यूनानी भाषा|प्राचीन ग्रीक]]: ५.३२ % * प्राचीन अंग्रेज़ी, प्राचीन नॉर्स और [[डच]]: २५ % अंग्रेज़ी के मूल शब्द लगभग १०,००० हैं अंग्रेज़ी शब्दावली सदियाँ बीतने के साथ काफी बदल गयी है।<ref>अंग्रेज़ी शब्दावली परिवर्तन की प्रक्रियाएं और ट्रिगर्स cf. [http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOnMon1.pdf ''अंग्रेज़ी और सामान्य ऐतिहासिक कोशकला''(जोकिम ग्रेगा और मेरिओं शोनर द्वारा) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409102913/http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOnMon1.pdf |date=9 अप्रैल 2016 }}</ref> {{wiktionary|Appendix:List of Proto-Indo-European roots}} [[आद्य-भारत और यूरोपीय भाषा|प्रोटो-इंडो-यूरोपियन]] (PIE) से निकली अनेक भाषाओँ की तरह अंग्रेज़ी के सबसे आम शब्दों के मूल (जर्मनिक शाखा के द्वारा) को PIE में खोजा जा सकता है। इन शब्दों में शामिल हैं बुनियादी सर्वनाम '<nowiki/>''' जैसे आई, [[पुराना अंग्रेज़ी भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] के शब्द ''आईसी'' से, (cf. लैटिन ''ईगो'', ग्रीक ''ईगो'', संस्कृत ''अहम्''), ''मी'' (cf. लैटिन ''मी'', ग्रीक ''इमे'', संस्कृत ''मम्''), संख्यायें (उदहारण, ''वन'', ''टू'', ''थ्री'', cf. लैटिन ''उनस, ड्यूओ, त्रेस'', ग्रीक ''ओइनोस'' "एस (पांसे पर)", ''ड्यूओ, त्रीस''), सामान्य पारिवारिक सम्बन्ध जैसे की माता, पिता, भाई, बहन आदि (cf. ग्रीक "मीतर", लैटिन "मातर" संस्कृत "मात्र"; ''माता''), कई जानवरों के नाम (cf. संस्कृत ''मूस'', ग्रीक ''मिस'', लैटिन ''मुस'' ; ''माउस'') और कई आम क्रियायें (cf. ग्रीक ''गिग्नोमी'', लैटिन ''नोसियर'', हिट्टी ''केन्स'' ; ''टू नो''). जर्मेनिक शब्द (आमतौर पर पुरानी अंग्रेज़ी और कुछ कम हद तक नॉर्स मूल के शब्द) अंग्रेज़ी के लैटिन शब्दों से ज्यादा छोटे होते हैं और सामान्य बोलचाल में इनका उपयोग ज्यादा आम है। इसमें लगभग सभी बुनियादी सर्वनाम, पूर्वसर्ग, संयोजक, द्योतक क्रियायें आदि शामिल हैं जो की अंग्रेज़ी के बुनियादी वाक्यविन्यास और व्याकरण को बनाती हैं। लम्बे लैटिन शब्दों को अक्सर ज्यादा अलंकृत और शिक्षित माना जाता है। हालाँकि लैटिन शब्दों के जरूरत से ज्यादा प्रयोग को दिखावटी अथवा [[ओब्फस्केशन|मुद्दा छिपाने]] की एक कोशिश माना जाता है। [[जॉर्ज ऑरवेल|जोर्ज ओरवेल]] का [[निबन्ध|निबंध]] "[[राजनीति और अंग्रेज़ी भाषा|राजनीती और अंग्रेज़ी" इस चीज और भाषा]] के अन्य कथित दुरूपयोगों की आलोचना करता है। इस निबंध को अंग्रेज़ी भाषा की एक महत्त्वपूर्ण समीक्षा माना जाता है। एक अंग्रेज़ी भाषी को लैटिन और जर्मेनिक [[पर्याय (वर्गिकी)|पर्यायवाचियों]] में से चयन करने की सुविधा मिलती है: ''कम'' या ''एराइव'' ; ''साईट'' या ''विज़न'' ; ''फ्रीडम'' या ''लिबर्टी'' . कुछ मामलों में, एक जर्मेनिक व्युत्पन्न शब्द (''ओवरसी''), एक लैटिन व्युत्पन्न शब्द (''सुपरवाइज़'') और समान लैटिन शब्द (''सर्वे'') से व्युत्पन्न एक फ्रेंच शब्द में से चयन करने का विकल्प रहता है। विविध अर्थों और बारीकियों को समेटे ये पर्यायवाची शब्द वक्ताओं को बारीक़ भेद और विचारों की भिन्नता को व्यक्त करने में सहायक होते हैं। पर्यायवाची शब्द समूहों के [[व्युपत्ति|इतिहास]] का ज्ञान अंग्रजी वक्ता को अपनी[[पंजीकरण (sociolinguistics)|भाषा पर अधिक नियंत्रण प्रदान कर सकता है।]]देखें: [[अंग्रेज़ी में जर्मेनिक और लैटिन समकक्षों की सूचि.|अंग्रेज़ी में जर्मेनिक और लैटिन समकक्षों की सूचि]]. इस बात का एक अपवाद और एक विशेषता है जो शायद केवल अंग्रजी भाषा में ही पाई जाती है। वह यह है कि, गोश्त की संज्ञा आमतौर पर उसे प्रदान करने वाले जानवर की संज्ञा से भिन्न और असंबंधित होती है। जानवर का आमतौर पर जर्मेनिक नाम होता है और गोश्त का फ्रेंच से व्युत्पन्न होता है। उदाहरण, ''[[हिरण|हिरन]]'' और ''[[हिरन का मांस|वेनिसन]]'' ; ''[[ढोर|गाय]]'' और ''[[बीफ़|बीफ]]'' ; ''सूअर/''[[वाराह|पिग]]'' '' और ''[[पोर्क]]'', तथा ''[[घरेलू भेड़|भेड़]]'' और ''[[मेमना और मटन|मटन]]'' . इसे [[नोर्मन आक्रमण|नॉर्मन आक्रमण]] का परिणाम माना जाता है, जहाँ एंग्लो-सेक्सन निम्न वर्ग द्वारा प्रदान किये गए गोश्त को फ्रेंच बोलने वाले अभिजात वर्ग के लोग खाते थे।{{Fact|date=May 2008}} किसी बहस के दौरान अपनी बात को सीधे तौर पर प्रकट करने के लिए वक्ता इन शब्दों का इस्तेमाल करना पसंद करते हैं क्योंकि अनौपचारिक परिवेश में प्रयुक्त अधिकांश शब्द आमतौर पर जर्मेनिक होते हैं। अधिकांश लैटिन शब्दों का प्रयोग आमतौर पर औपचारिक भाषण अथवा लेखन में होता है, जैसे की एक [[न्यायालय|अदालत]] अथवा एक [[विश्वज्ञानकोश|विश्वकोश]] लेख।{{Fact|date=December 2007}} हालाँकि अन्य लैटिन शब्द भी हैं जिनका उपयोग आमतौर पर सामान्य बोलचाल में किया जाता है और वे ज्यादा औपचारिक भी प्रतीत नहीं होते हैं; ये शब्द मुख्यता अवधारणाओं के लिए हैं जिनका कोई जर्मेनिक शब्द अब नहीं बचा है। सन्दर्भ से इनका तालमेल बेहतर होता है और कई मामलों में ये लैटिन भी प्रतीत नहीं होते हैं। उदाहरण, ये सभी शब्द लैटिन हैं: ''पहाड़'', ''तराई'', ''नदी'', ''चाची'', '' चाचा'', ''चलना'', ''उपयोग'' ''धक्का'' और ''रहना'' . अंग्रेज़ी आसानी से तकनीकी शब्दों को स्वीकार करती है और अक्सर नए शब्दों और वाक्यों को आयात भी करती है। इसके उदाहरण हैं, समकालीन शब्द जैसे की ''[[HTTP cookie|कूकी]]'', ''[[अंतरजाल|इन्टरनेट]]'' और ''[[यूनिफ़ॉर्म रिसोर्स लोकेटर|URL]]'' (तकनीकी शब्द),''[[शैलीविज्ञान|जेनर]]'', ''[[über|उबेर]]'', ''[[सामान्य भाषा|लिंगुआ फ्रांका]]'' और ''एमिगो'' (फ्रेंच, इतालवी, जर्मन और स्पेनिश से क्रमशः आयातित शब्द). इसके अलावा, ठेठ शब्द ([[कठबोली|स्लैंग]]) अक्सर पुराने शब्दों और वाक्यांशों को नया अर्थ प्रदान करते हैं। वास्तव में, यह द्रव्यता इतनी स्पष्ट है कि अंग्रेज़ी के समकालीन उपयोग और उसके औपचारिक प्रकारों में अक्सर भेद करने की आवश्यकता होती है। इन्हें भी देखें: [[सामाजिक भाषा ज्ञान]] === अंग्रेज़ी में शब्दों की संख्या === ''ऑक्सफोर्ड अंग्रेज़ी शब्दकोष'' का शुरुआती ''स्पष्टीकरण'' : {{bquote|The Vocabulary of a widely diffused and highly cultivated living language is not a fixed quantity circumscribed by definite limits... there is absolutely no defining line in any direction: the circle of the English language has a well-defined centre but no discernible circumference.}} अंग्रेज़ी शब्दावली बेशक विशाल है, परन्तु इसको एक संख्या प्रदान करना गणना से अधिक परिभाषा के तहत आयेगा. [[Académie française|फ्रेंच]], [[भाषा नियामकों की सूची|जर्मन]], [[Accademia della Crusca|इतालवी]] और [[Real Academia Española|स्पेनिश]] भाषाओँ के विपरीत, अंग्रेज़ी भाषा के लिए अधिकारिक तौर पर स्वीकृत शब्दों और मात्राओं को परिभाषित करने के लिए कोई [[भाषा नियामकों की सूची|अकादमी]] नहीं है। चिकित्सा, विज्ञान, प्रौद्योगिकी और अन्य क्षेत्रों में नियमित रूप से [[नियोलोजिज़्म|निओलोजिज़्म]] गढे जा रहे हैं और नए [[कठबोली|स्लैंग]] निरंतर विकसित हो रहे हैं। इनमें से कुछ नए शब्दों का व्यापक इएतेमाल होता है; अन्य छोटे दायरों तक ही सीमित रहते हैं। अप्रवासी समुदायों में प्रयुक्त विदेशी शब्द अक्सर व्यापक अंग्रेज़ी उपयोग में अपना स्थान बना लेते हैं। प्राचीन, उपबोली और क्षेत्रीय शब्दों को व्यापक तौर पर "अंग्रेज़ी" कहा भी जा सकता है और नहीं भी. ''[[ऑक्सफोर्ड अंग्रेज़ी शब्दकोष]]'', द्वितीय संस्करण (''OED2'') में ६ लाख से अधिक परिभाषाएं शामिल हैं, ज्यादा ही समग्र निति का अनुसरण करते हुए: {{bquote|It embraces not only the standard language of literature and conversation, whether current at the moment, or obsolete, or archaic, but also the main technical vocabulary, and a large measure of dialectal usage and slang (Supplement to the ''OED,'' 1933).<ref>It went on to clarify,{{bquote|Hence we exclude all words that had become obsolete by 1150 [the end of the [[Old English]] era] . . . Dialectal words and forms which occur since 1500 are not admitted, except when they continue the history of the word or sense once in general use, illustrate the history of a word, or have themselves a certain literary currency.}}</ref>}} ''[[वेबस्टर का शब्दकोश|वेबस्टर के तीसरे नए अंतर्राष्ट्रीय शब्दकोश, बिना छंटनी]]'' के (475,000 प्रमुख शब्द), के संपादकों ने अपनी प्रस्तावना में इस संख्या के कहीं अधिक होने का अनुमान लगाया है। ऐसा अनुमान है कि लगभग 25,000 शब्द हर साल भाषा में जुड़ते हैं।<ref>[229] ^ किस्टर, केन. "शब्दकोष परिभाषित"''लाइब्रेरी जर्नल,'' 6/15/92, Vol. 117 अंक 11, p43, 4p, 2bw</ref> === शब्दों के मूल === {{Main|अंतर्राष्ट्रीय मूल के अंग्रेज़ी शब्दों की सूचियाँ}} फ्रेंच प्रभाव का एक परिणाम यह है कि कुछ हद तक अंग्रेज़ी की शब्दावली [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मेनिक]] (उत्तरी जर्मेनिक शाखा के लघु प्रभाव वाले मुख्यतया पश्चिमी जर्मेनिक शब्द) और लैटिन (लैटिन व्युत्पन्न, सीधे तौर पर अथवा नॉर्मन फ्रेंच या अन्य रोमांस भाषाओँ से) शब्दों में विभाजित हो गयी है। अंग्रेज़ी के 1000 सबसे आम शब्दों में से 83% और 100 सबसे आम में से पूरे 100 जर्मेनिक हैं।<ref name="auto1"/> इसके उलट, विज्ञान, दर्शन, गणित जैसे विषयों के अधिक उन्नत शब्दों में से अधिकांश लैटिन अथवा ग्रीक से आये हैं। खगोल विज्ञान, गणित और रसायन विज्ञान से उल्लेखनीय संख्या में शब्द अरबी से आये हैं। अंग्रेज़ी शब्दावली के अनुपाती मूलों को प्रदर्शित करने के लिए अनेक आंकडे प्रस्तुत किये गए हैं। अधिकांश भाषाविदों के अनुसार अभी? तक इनमे से कोई भी निश्चित नहीं है। थॉमस फिन्केंस्तात और डीटर वोल्फ (1973)<ref>{{cite book |last=Finkenstaedt |first=Thomas |author2=Dieter Wolff |title=Ordered profusion; studies in dictionaries and the English lexicon |publisher=C. Winter |year=1973 |isbn=3-533-02253-6}}</ref> द्वारा ''और्डर्ड प्रोफ़्युज़न'' में पुरानी ''लघु ऑक्सफोर्ड डिक्शनरी'' (तृतीय संस्करण) के लगभग 80,000 शब्दों का कम्प्यूटरीकृत सर्वेक्षण प्रकाशित हुआ था, इसने अंग्रेज़ी शब्दों की उत्पत्ति का अनुमान इस प्रकार लगाया था: [[चित्र:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|250px|अंग्रेज़ी शब्दावली में प्रभाव]] * ''[[Langues d'oïl|Langue d'oïl]]'', फ्रेंच और [[ओल्ड नोर्मन|पुराने नोर्मन]] सहित: [[फ्रेंच मूल के अंग्रेज़ी शब्दों की सूची|28,3%]] * लैटीन, आधुनिक वैज्ञानिक और तकनीकी लाटिन सहित: [[अंग्रेज़ी व्युत्पन्नियों साथ लैटिन शब्दों की सूची|28.24%]] * अन्य [[जर्मेनिक भाषाएँ|जर्मेनिक भाषाओं]]([[ऐंग्लो-सैक्सन भाषा|पुरानी अंग्रेज़ी]] से सीधे विरासत में मिले शब्दों सहित): 25% * ग्रीक: [[अंग्रेज़ी व्युत्पादों के साथ ग्रीक शब्दों की सूची|5.32%]] * बिना किसी इतिहास के: 4.03% * असली नामों से व्युत्पन्न: 3.28% * अन्य सभी भाषाओं का योगदान 1% से कम है। [[जोसफ एम. विलियम्स]] द्वारा ''ओरिजिंस ऑफ़ द इंग्लिश लैंग्वेज'' में हजारों व्यवसायिक पत्रों से लिए गए 10,000 शब्दों के एक सर्वेक्षण ने ये आंकडे प्रस्तुत किये:<ref>[234] ^ [http://www.amazon.com/dp/0029344700 जोसफ एम. विललाम्स, Amazon.com में अंग्रेज़ी भाषा के मूल ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409103059/http://www.amazon.com/dp/0029344700 |date=9 अप्रैल 2016 }}</ref> * फ्रेंच (langue d'oïl): 41% * "मूल" अंग्रेज़ी: 33% * लाटिन: 15% * ओल्ड नॉर्स: 2% * डच: 1% * अन्य: 10% ==== डच मूल ==== {{Main|डच मूल के अंग्रेड़ी शब्दों की सूची}} नौसेना, जहाजों के प्रकार, अन्य वस्तुएं और जल क्रियाओं का वर्णन करने वाले अनेक शब्द डच मूल के हैं। उदाहरण, ''यौट'' (''जात''), ''स्किपर'' (''शिपर'') और ''क्रूसर'' (''क्रूसर''). डच का अंग्रेज़ी स्लैंग में भी योगदान है, उदाहरण, ''स्पूक'', अब अप्रचलित शब्द ''स्नाइडर'' (दरजी) और ''स्तिवर'' (छोटा सिक्का). ==== फ्रेंच मूल ==== {{Main|अंग्रेज़ी में बोले जाने वाले फ़रेंच शब्दों और वाक्यांशों की सूची}} अंग्रेज़ी शब्दावली का एक बड़ा हिस्सा फ्रेंच ([[Langues d'oïl]]) मूल का है, अधिकांश शब्द [[एंग्लो नोर्मन भाषा|एंग्लो-नॉर्मन]] से निकल कर आये हैं। एंग्लो-[[इंग्लैंड पर नोर्मन विजय|नॉर्मन भाषा नॉर्मन की इंग्लैंड]] विजय के बाद [[उच्च वर्ग|उच्च वर्गों]] द्वारा सैकडों सालों तक बोली जाती थी। उदाहरण, ''कोम्पतीशन'', ''आर्ट'', '' टेबल'', ''पब्लिसिटी'', ''पोलिस'', ''रोल'', ''रोटीन'', '' मशीन'', ''फोर्स'', और अनेक अन्य शब्द जिनका [[एन्ग्लिकरण|अंग्रेज़ीकरण]] या तो हो चुका है या हो रहा है; कई का उच्चारण अब फ्रेंच के बजाय अंग्रेज़ी के [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विज्ञा]]न के नियमों के तहत किया जाता है (कुछ अपवाद भी हैं, जैसे की ''फेकेड'' और ''अफेयर दी सिउर''). == लेखन प्रणाली == {{Main|अंग्रेज़ अक्षरमाला|अंग्रेज़ी लेखन प्रणाली}} नौवीं शताब्दी के आसपास से अंग्रेज़ी के लेखन के लिए [[एंग्लो-सेक्सन रून्स]] के स्थान पर [[रोमन लिपि|लैटिन वर्णमाला]] का प्रयोग हो रहा है। वर्तनी प्रणाली, अथवा [[इमला|ओर्थोग्राफी]], बहुस्तरीय है। इसमें स्थानीय जर्मेनिक प्रणाली के ऊपर फ्रेंच, ग्रीक और लैटिन वर्तनी के तत्त्व शामिल हैं; भाषा के [[ध्वनि विज्ञान|ध्वनी विज्ञान]] से यह काफी हट गया है। शब्दों के उच्चारण और उनकी वर्तनी में अक्सर काफी अंतर पाया जाता है। हालाँकि अक्षर और ध्वनी अलगाव में मेल नहीं खाते हैं, फिर भी शब्द संरचना, ध्वनी और लहजों को ध्यान में रखकर बनाये गए वर्तनी नियम 75% विश्वसनीय हैं।<ref>[238] ^ अब्बोत्त, एम. (2000). शब्द वर्तनी के लिए विश्वसनीय समान्यीकरण की पहचान: बहुस्तर विश्लेषण का महत्व. प्राथमिक स्कूल जर्नल 101 (2), 233-245.</ref> कुछ ध्वन्यात्मक वर्तनी अधिवक्ताओं का दावा है कि अंग्रेज़ी 80% से ज्यादा ध्वन्यात्मक है।<ref>[239] ^ मोअट्स, एल.एम्.((२००१).भाषण से मुद्रित करने के लिए: भाषा के शिक्षकों के लिए अनिवार्य. बाल्टीमोर, एमडी: पॉल एच. ब्रूक्स कंपनी.</ref> हालाँकि अन्य भाषाओँ की अपेक्षा अंग्रेज़ी में अक्षर और ध्वनी के बीच सम्बन्ध उतना प्रगाढ़ नहीं है; उदाहरण, ध्वनी अनुक्रम ''आउघ'' को सात भिन्न प्रकारों से उच्चारित किया जा सकता है। इस जटिल ओर्थोग्रफिक इतिहास का परिणाम यह है कि पढ़ना एक चुनौतीपूर्ण कार्य हो सकता है।<ref>[240] ^ डियन ंक्ग़ुइन्नेस्स, ''क्यों हमारे बच्चे नहीं ''पढ़'' '' सकते (न्यूयॉर्क: टचस्टोन, 1997) पीपी. 156-169</ref> ग्रीक, फ्रेंच और स्पेनिश और कई अन्य भाषाओँ की तुलना में, एक छात्र को अंग्रेज़ी पाठन का पारंगत बनने में ज्यादा वक्त लगता है।<ref>[241] ^ जिएग्लेर, जे.सी. और गोस्वामी, यू (,2005.भाषाओँ की सीमा के परे पाठन अधिग्रहण, विकास डिसलेक्सिया और कुशल पाठन''मनोवैज्ञानिक बुलेटिन, 131'' (1), 3-29.</ref> === बुनियादी ध्वनि-अक्षर मेल === {{See also|Hard and soft C|Hard and soft G}} सिर्फ व्यंजन अक्षरों का उच्चारण ही अपेक्षाकृत नियमित तरीके से किया जाता है: {| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" | align="left"| अक्षरात्मक प्रतिनिधित्व | बोली विशिष्ट |- | [[बेज़बान बिलाबियल प्लोसिव्स|P]] | P | |- | [[ध्वनिकृत बिलाबियल प्लोसिव्स|b]] | b | |- | [[बेज़बान एल्विओलर प्लोसिव्स|t]] | t, th ''(शायद ही कभी) थाइम, थेम्स'' | th ''थिंग '' ''([[अफ्रीकी अमेरिकी मातृभाषा अंग्रेज़ी|अफ्रीकी अमेरिकी]], [[न्यूयॉर्क बोली|न्यू यार्क]])'' |- | [[ध्वनिकृत एल्विओलर प्लोसिव्स|d]] | d | th ''दैट '' (''अफ्रीकी अमेरिकी, न्यू यार्क '' |- | [[बेज़बान वेलर प्लोसिव्स|k]] | c (''+ a, o, u, व्यंजन ''), k, ck, ch, qu (''(शायद ही कभी) कौन्कर '', kh (''(विदेशी शब्दों में)'' | |- | [[ध्वनिकृत वेलर प्लोसिव्स|g]] | g, gh, gu (''+ a, e, i''), ग्यू (''अंतिम स्थान '') | |- | [[बिलाबियल नेसल|m]] | m | |- | [[एल्विओलर नेसल|n]] | n | |- | [[वेलर नेसल|ŋ]] | n (''g या क से पहले ''), ng | |- | [[बेजबान लेबियो डेंटल फ्रिक्तेतिव|f]] | f, ph, gh (''(अंतिम, यदा कदा) लाफ, रफ '' | th ''थिंग '' ''([[इंग्लैंड में अंग्रेज़ी भाषा]] के अनेक प्रकार)'' |- | [[ध्वनिकृत लेबियो डेंटल फ्रिक्तेतिव|v]] | v | th ''विद '' (''[[कोकनी]], [[नदी के मुहाने अंग्रेज़ी|एस्तुअरी इंग्लिश]]'') |- | [[बेजबान डेंटल फ्रिक्तेतिव|θ]] | '''' th थिक, थिंक, थ्रू (/0} | |- | [[ध्वनिकृत डेंटल फ्रिक्तेतिव|ð]] | th ''दैट, दिस, दी '' | |- | [[बेजबान एल्विओलर फ्रिक्तेतिव|s]] | s, c (''+ e, i, y''), sc (''+ e, i, y''), ç (''फेकेद '') | |- | [[ध्वनिकृत एल्विओलर फ्रिक्तेतिव|Z]] | z, s (''अंतिम अथवा यदा कदा मध्यवर्ती)'', ss ((''शायद ही कभी'') ''पोस्सेस, देस्सेर्ट, '' शुरुआती-शब्द x ''ज़ाइलोफ़ोन '' | |- | {{IPA|ʃ}} | sh, sch, ti (स्वर से पहले) ''पोर्शन'', ci/ce (स्वर से पहले) ''सस्पिशन'', ''ओशन ''; si/ssi (स्वर से पहले) ''टेंशन'', ''मिशन ''; ch (''(खास कर फ्रेंच मूल के शब्दों में ''); शायद ही कभी s/ss u से पहले ''शुगर'', ''इशू ''; chsi केवल ''फुचसिया '' | |- | {{IPA|ʒ}} | मध्यवर्ती si (स्वर से पहले) ''डिविजन'', मध्यवर्ती s ("ur" से पहले) ''प्लेज़र'', zh (''विदेशी शब्दों में ''), z उ से पहले ''azure'', g (''फ्रेंच मूल के शब्दों में)'' (''+e, i, y'') ''जेनर'' | |- | [[बेज़बान वेलर फ्रिकेतिव|X]] | kh, ch, h (''विदेशी शब्दों में '') | कभी कभार ch ''लोच '' (''[[स्कॉटिश अंग्रेज़ी|स्कॉटिश इंग्लिश]], [[वेल्श अंग्रेज़ी|वेल्श इंग्लिश]]'') |- | [[बेज़बान ग्लोतल फ्रिकेतिव|h]] | h (''शब्दांश-शुरुआत में, अन्यथा चुप '') | |- | {{IPA|tʃ}} | ch, tch, t u से पहले ''फ्यूचर '', ''कल्चर '' | t (''+ u, ue, eu'') ''टयून, टयूस्डे, ट्यूटोनिक'' (''कई बोलियाँ - [[अंग्रेज़ी व्यंजन समूहों की ध्वनि इतिहास]] देखें'') |- | {{IPA|dʒ}} | j, g (''+ e, i, y''), dg (''+ e, i, व्यंजन) बैज, जज (e) मेंट'' | d (''+ u, ue, ew'') ''दयून, ड्यू, ड्यू '' (''कई बोलियाँ - योड संघीकरण का एक और उदाहरण '') |- | (([[एल्विओलर एप्रोक्सिमेंट|IPA | ɹ]])) | r, wr (शुरुआती) ''रैन्गल '' | |- | [[पेलेतल एप्रोक्सिमेंट|j]] | y (''या शुरुआत में या स्वरों से घिरा हुआ '') | |- | [[एल्विओलर लेटरल एप्रोक्सिमेंट|l]] | l | |- | {{IPA|w}} | W | |- | {{IPA|ʍ}} | wh (''उच्चारित '' hw) | स्कॉटिश और आयरिश अंग्रेज़ी, साथ ही अमेरिका, न्यूजीलैंड और इंग्लैंड की अंग्रेज़ी की कुछ किस्मे, |} === लिखित लहजे === {{Main|English words with diacritics}} अधिकांश जर्मेनिक भाषाओँ के विपरीत, अंग्रेज़ी में [[विशेषक|डायाक्रिटिक्स]], सिवाय विदेशी [[उधारशब्द|उधारशब्दों]] के (जैसे की ''कैफे'' का [[तीव्र उच्चारण|तीव्र लहजा]]), लगभग नहीं के बराबर हैं और दो स्वरों के उच्चारण को एक ध्वनी (''नाईव, ज़ो'') की बजाय पृथक दर्शाने के लिए [[डायारेसिस|डायारिसिस]] निशान के असामान्य उपयोग में (अक्सर औपचारिक लेखन में).डेकोर, कैफे, रेस्यूम, एंट्री, फिअंसी और नाइव जैसे शब्द अक्सर दोनों तरीकों से लिखे जाते हैं। विशेषक चिह्न अक्सर शब्द के साथ उनको "उच्च कोटि" का दर्शाने के लिए जोड़े जाते हैं। हाल में, अंग्रेज़ी भाषित देशों में कई कंप्यूटर कुंजीपटलों में प्रभावी विशेषक कुंजियों के आभाव के कारण caf'e या cafe' जैसे कंप्यूटर से उत्पन्न चिह्नों का प्रचलन बढ़ गया है।{{Fact|date=April 2009}} कुछ अंग्रेज़ी शब्द अपने को पृथक दर्शाने के लिए डायाक्रिटिक्स को बनाये रखते हैं। उदाहरण, ''[[Animé (oleo-resin)|animé]], [[खोजी पत्रकारिता|exposé]], [[Lamé (fencing)|lamé]], [[öre]], [[øre]], [[pâté]], [[piqué]]'', and ''[[rosé]]'', हालाँकि अक्सर इनको छोड़ भी दिया जाता है (उदहारण के तौर पर ''''résumé'' /resumé'' को अमेरिका में [[résumé|रिज्यूमे]] लिखा जाता है). उच्चारण को स्पष्ट करने के लिए कुछ उधार शब्द डायाक्रिटिक का उपयोग कर सकते हैं, हालाँकि मूल शब्द में यह मौजूद नहीं था। उदाहरण, ''maté'', स्पेनिश ''[[yerba mate]]'' से) == औपचारिक लिखित अंग्रेज़ी == {{Main| औप्चारिक लिखित अंग्रेज़ी}} दुनिया भर के शिक्षित अंग्रेज़ी वक्ताओं द्वारा लगभग सार्वभौमिक रूप से स्वीकृत भाषा के एक संस्करण को औपचारिक लिखित अंग्रेज़ी कहा जाता है। लगभग हर जगह इसका लिखित प्रकार समान ही रहता है, इसके विपरीत भाषित अंग्रेज़ी [[बोली|बोलियों]], [[उच्चारण (भाषाविज्ञान)|लहजों]], [[कठबोली|स्लैंग]] के प्रकारों, स्थानीय और क्षेत्रीय अभिव्यक्तियों के अनुसार भिन्न भिन्न होती है। भाषा के औपचारिक लिखित संस्करण में स्थानीय भिन्नताएं काफी सीमित हैं। इस [[अमेरिकी और ब्रिटिश अंग्रेज़ी वर्तनी मतभेद|भिन्नता का दायरा मुख्यतः ब्रिटिश और अमेरिकी अंग्रेज़ी के वर्तनी अंतर तक ही सिमटा हुआ है।]] == बुनियादी और सरलीकृत संस्करण == अंग्रेज़ी पाठन को आसन करने के लिए इसके कुछ सरलीकृत संस्करण भी मौजूद हैं। इनमें से एक है ''[[बुनियादी अंग्रेज़ी|बेसिक इंग्लिश]]'', सीमित शब्दों के साथ [[चार्ल्स के ओग्डेन]] ने इसका [[भाषा का निर्माण|गठन]] किया और अपनी किताब ''बेसिक इंग्लिश: ए जनरल इन्ट्रोडक्शन विद रूल्स एंड ग्रामर'' (१९३०) में इसका वर्णन किया। यह भाषा अंग्रेज़ी के एक सरलीकृत संस्करण पर आधारित है। ओग्डेन का कहना था की अंग्रेज़ी सीखने के लिए सात वर्ष लगेंगे, [[एस्पेरांतो|एस्पेरेन्तो]] के लिए सात महीने और बेसिक इंग्लिश के लिए केवल सात दिन. कम्पनियाँ जिनको अंतर्राष्ट्रीय उपयोग के लिए जटिल पुस्तकों की आवश्यकता हो और साथ ही स्कूल जिनको कम अवधि में लोगों को बुनियादी अंग्रेज़ी सिखानी हो, वे बेसिक इंग्लिश का उपयोग कर सकते हैं। ओग्डेन ने बेसिक इंग्लिश में ऐसा कोई शब्द नहीं डाला जिसे कुछ अन्य शब्दों के साथ बोला जा सके और अन्य भाषाओँ के वक्ताओं के लिए भी ये शब्द काम करें, इस बात का भी उसने ख्याल रखा. अपने शब्दों के समूह पर उसने बड़ी संख्या में परीक्षण और सुधार किये. उसने न सिर्फ व्याकरण को सरल बनाया, वरन उपयोगकर्ताओं के लिए व्याकरण को सामान्य रखने की भी कोशिश की. [[द्वितीय विश्व युद्घ|द्वितीय विश्व युद्ध]] के तुंरत बाद विश्व शांति के लिए एक औजार के रूप में इसको खूब प्रचार मिला.{{Fact|date=March 2009}} हालाँकि इसको एक प्रोग्राम में तब्दील नहीं किया गया, लेकिन विभिन्न अंतर्राष्ट्रीय उपयोगों के लिए इसी प्रकार के अन्य संस्करण बनाये गए। एक अन्य संस्करण, [[सरलीकृत अंग्रेज़ी|सरलीकृत अंग्रेज़ी,]] मौजूद है जो की एक [[नियंत्रित प्राकृतिक भाषा|नियंत्रित भाषा]] है जिसका गठन मूल रूप से [[वांतरिक्ष|एयरोस्पेस]] उद्योग के रखरखाव मैनुअल के लिए किया गया था। यह अंग्रेज़ी के एक सीमित और मानकीकृत उपसमूह को उपलब्ध{{Who|date=March 2009}} कराता है। सरलीकृत अंग्रेज़ी में अनुमोदित शब्दों का एक शब्दकोश है और उन शब्दों को कुछ विशिष्ट मायनों में ही इस्तेमाल किया जा सकता है। उदाहरण के लिए, शब्द ''क्लोज़'' का उपयोग इस वाक्यांश में हो सकता है "क्लोज़ द डोर " पर "डू नोट गो क्लोज़ टू द लैंडिंग गियर" में इसका उपयोग नहीं हो सकता है। == [[भाषाई साम्राज्यवाद]] एवं अंग्रेज़ी == अंग्रेज़ों ने दुनिया के अनेक देशों को राजनीतिक रूप से अपना उपनिवेश बनाया। इसके साथ ही उन्होंने उन देशों पर बड़ी चालाकी से अंग्रेज़ी भी लाद दी। इसी का परिणाम है कि आज ब्रिटेन के बाहर अमेरिका, आस्ट्रेलिया, न्यूजीलैण्ड, कनाडा, भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश्, दक्षिण अफ्रिका आदि अनेक देशों में अंग्रेज़ी का वर्चस्व है। अंग्रेज़ी ने यहां कि देशी भाषाओं को बुरी तरह पंगु बना रखा है। '''ब्रिटिश काउन्सिल''' जैसी संस्थायें इस अंग्रेज़ी के प्रसार के लिये तरह-तरह के दुष्प्रचार एवं गुप्त अभियान करती रहतीं हैं। परंतु मातृभाषा के तौर पर हिंदी और चीनी भाषा अंग्रेज़ी से कोसों आगे निकल चुकी है। आज भारत की प्राचीन शिक्षा पद्धति की बात करें तो,, यह की शिक्षा पद्धति हि एक ऐसी शिक्षा पद्धति थी जिसके द्वारा युनानीयों को चाणक्य द्वारा पराजित किया गया था। बार बार गुलामी के दोर में भारतीय अपनी संस्कृति, शिक्षा पद्धति, नैतिकता से बहुत पिछड़ ग्रे थे,, जब अंग्रेजों ने भारत की भु आधारित क्षमता का विश्लेषण किया तो उन्होंने देखा की भारत की शिक्षा पद्धति जो संस्कृति से जुड़ी जो इन्हें अद्भुत क्षमता वाला बनाती है, इसका परिवर्तन करना होगा उन्होंने भारत की शिक्षा पद्धति में परिवर्तन किया और मैकालय द्वारा प्रतिपादित शिक्षा पद्धति जो केवल खाना मात्र सिखाती है और पाश्चात्य संस्कृति का अनुसरण करना सिखाती हैं,वह भारत देश में लागू की, आज चाहे भारत आज़ाद है, परन्तु भारत पुर्णत: अंग्रेज़ी भाषा और पाश्चात्य सभ्यता का गुलाम है,,ओर भारत में जब तक यह शिक्षा पद्धति रहेगी जब तक भारत का आर्थिक सामाजिक, संस्कृतिक, नैतिक विकास नहीं हो सकता। भारत अपनी अतुल्य भाषाओं के क्षेत्र में पिछे होता जा रहा है, अपने शोध नितियों जैसे कार्यो को अंग्रेज़ी भाषा में प्रतिपादित कर रहा है जो किसी भी सामने वाले को अपनी उपलब्धियों को चौरी करवाने तुल्य है। भारत जैसे देश में कृषि की शिक्षा अंग्रेज़ी में दि जाती है जिसका उपभोग संयंत्र पर कोई उपयोग नहीं है, किसी भी तकनीक का प्रतिपादन अंग्रेज़ी में होता है और किसान वर्ग तक उस तकनीक को हिंदी में रुपान्तरित करने में जो समय लगता है वह हमें प्रगति के मार्ग में लघु गति का प्रमाण है। भारतीय जनमानस को यह समझना होगा कि शिक्षा मतलब भाषा, भाषा मतलब संचार, संचार मतलब उपभोग, उपभोग मतलब प्रगति। == इन्हें भी देखें == <!--{{Wikipedia-Books}}--> * [[अंग्रेज़ी वर्णमाला]] * [[अंग्रेज़ी साहित्य]] * [[जर्मैनी भाषा परिवार]] == सन्दर्भ == === ग्रन्थसूची === * {{cite book |last=Baugh |first=Albert C. |author2=Thomas Cable |title=A history of the English language | edition=5th |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-28099-0}} * {{cite book |last=Bragg |first=Melvyn |authorlink=Melvyn Bragg |title=The Adventure of English: The Biography of a Language |publisher=Arcade Publishing |year=2004 |isbn=1-55970-710-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/adventureofengli00bra_vcr }} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |year=1997 |title=English as a Global Language |url=https://archive.org/details/englishasgloball0000crys |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-53032-6}} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |title=The Cambridge encyclopedia of the English language | edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=0-521-53033-4}} * {{cite book |last=Crystal |first=David |authorlink=David Crystal |title=The Stories of English |url=https://archive.org/details/storiesofenglish0000crys |publisher=Allen Lane |year=2004 |isbn=0-7139-9752-4}} * {{cite book |last=Halliday |first=MAK |title=An introduction to functional grammar |url=https://archive.org/details/investigatingeng0000wrig | edition=2nd |location=London |publisher=Edward Arnold |year=1994 |isbn=0-340-55782-6}} * {{cite book |last=Hayford |first=Harrison |author2=Howard P. Vincent |title=Reader and Writer |url=https://archive.org/details/readerandwriter030101mbp |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1954 |access-date=15 जून 2020 |archive-date=3 मार्च 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192617/https://archive.org/details/readerandwriter030101mbp |url-status=bot: unknown }} * केन्यन, जॉन शमूएल और क्नोत्त, थॉमस अल्बर्ट, ''अमेरिकी अंग्रेज़ी का एक उच्चारण शब्दकोष, '' जी और सी मरियम कंपनी, स्प्रिंगफील्ड, मास, अमरीका, 1953. * {{cite book |last=McArthur |first=T. (ed.) |title=The Oxford Companion to the English Language |publisher=Oxford University Press |year=1992 |isbn=0-19-214183-X |url-access=registration |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00mcar }} * {{cite book |last=Plotkin |first=Vulf |title=The Language System of English |publisher=BrownWalker Press |year=2006 |isbn=1-58112-993-9}} * {{cite book |last=Robinson |first=Orrin |title=Old English and Its Closest Relatives |url=https://archive.org/details/oldenglishitsclo0000robi |publisher=Stanford Univ. Press |year=1992 |isbn=0-8047-2221-8}} ;शब्दकोश * [https://web.archive.org/web/20160301142208/http://www.dicts.info/dictlist1.php अंग्रेज़ी द्विभाषी शब्दकोशों का संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20090105173926/http://dict.org/ dict.org] * [https://web.archive.org/web/20090227063412/http://polyglot.lss.wisc.edu/dare/dare.html अमेरिकी क्षेत्रीय अंग्रेज़ी का शब्दकोश ] * [https://web.archive.org/web/20190514234130/http://www.prefixsuffix.com/ अंग्रेज़ी भाषा की शब्द जड़ों, उपसर्गों और प्रत्यय का शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20070605183435/http://www.askoxford.com/ ऑक्सफ़ोर्ड का ऑनलाइन शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20100104072337/http://m-w.com/ मरियम-वेबस्टर का ऑनलाइन शब्दकोश] * [https://web.archive.org/web/20190721141547/https://www.macquariedictionary.com.au/ मक्कुँरी ऑनलाइन शब्दकोश ] ===टिप्पड़ीसूचना=== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20191210155243/https://www.thegreatinfo.in/2019/10/english-kaise-sikhe.html अंग्रेज़ी भाषा सीखने का आसान तरिका] *[https://web.archive.org/web/20110524211644/http://hi.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%85%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%9C%E0%A5%80 '''राष्ट्रीय अस्मिता और अंग्रेज़ी'''] (लेखक - ऋषिकेश राय) *'''[https://www.helpinhindi.in/2021/03/fast-english-kaise-sikhe.html फ़ास्ट इंग्लिश कैसे सीखें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210524163826/https://www.helpinhindi.in/2021/03/fast-english-kaise-sikhe.html |date=24 मई 2021 }}''' *[https://definatetips.blogspot.com/2023/08/English-Speaking-Course.html अंग्रेजी बोलना सीखें मुफ़्त में] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230810225150/https://definatetips.blogspot.com/2023/08/English-Speaking-Course.html |date=10 अगस्त 2023 }} (मनीष गुप्ता) {{विश्व की प्रमुख भाषाएं}} {{भारत की भाषाएँ|state=collapsed}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:जर्मैनी भाषाएँ]] [[श्रेणी:विश्व की प्रमुख भाषाएं|भाषा, अंग्रेज़ी]] [[श्रेणी:अंग्रेज़ी]] [[श्रेणी:विश्लेषी भाषाएँ]] 0qtma3q1m0usg6hq3xeg4o1exryzu8n अंतरजाल 0 4517 6635735 6633743 2026-10-31T06:28:56Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635735 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेजी|English}}{{अंतरजाल}} '''अंतरजाल''' या '''भू-जाल''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Internet) एक वैश्विक [[कम्प्यूटर नेटवर्क|संगणक संजाल]] है जो विभिन्न प्रकार की [[सूचना एवं संचार प्रौद्योगिकी]] सुविधाएँ प्रदान करता है, जिसमें मानकीकृत [[संचार प्रोटोकॉल|संचार प्रोटोकॉलों]] का उपयोग करके परस्पर जुड़े जाल-तन्त्र शामिल हैं। यह [[इंटर-नेटवर्किंग|संजालों का एक संजाल]] है जिसमें स्थानीय से वैश्विक स्तर के निजी, सार्वजनिक, शैक्षणिक, व्यवसाय और सरकारी संजाल शामिल हैं, जो वैद्युतिक, तार-रहित और प्रकाशीय संजालीकरण तकनीकों की एक विस्तृत शृंखला से जुड़े हैं। अन्तर्जाल में सूचना संसाधनों और सेवाओं की एक विशाल शृंखला होती है, जैसे कि संयोजित [[हाइपरटेक्स्ट|अतिपाठ]] दस्तावेज़ और [[विश्व व्यापी वेब|विश्वव्यापी जाल]] के [[वेब ऐप्लीकेशन|अनुप्रयोगों]], [[ईमेल|वैद्युतिक पत्र]], [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|दूरभाषी]] और फ़ाइल साझाकरण। 1960 के दशक में ''अंतरजाल नेटवर्क'' की उत्पत्ति [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] संघीय सरकार द्वारा ''कंप्यूटर नेटवर्क'' के माध्यम से मज़बूत, ग़लती-सहिष्णु संचार के निर्माण के लिए शुरू की गई थी। 1985 के शुरुआती दिनों में वाणिज्यिक नेटवर्क और उद्यमों को जोड़ने से आधुनिक ''अंतरजाल'' के युग की शुरुआत हुई, और तेजी से वृद्धि के कारण संस्थागत, व्यक्तिगत और ''मोबाइल कंप्यूटर नेटवर्क'' से जुड़े थे। 2000 के दशक के अंत तक, इसकी सेवाओं और प्रौद्योगिकियों को रोजमर्रा की जिंदगी के लगभग हर पहलू में शामिल किया गया था। टेलीफ़ोनी, रेडियो, [[दूरदर्शन|टेलीविज़न]], पेपर मेल और अखबारों सहित अधिकांश पारंपरिक संचार मीडिया, [[ईमेल]] द्वारा पुनर्निर्मित, पुनर्निर्धारित, या अंतरजाल से दूर किए जाने वाले ईमेल सेवाओं, अंतरजाल टेलीफ़ोनी, अंतरजाल टेलीविजन, ऑनलाइन संगीत, डिजिटल समाचार पत्र, और ''वीडियो स्ट्रीमिंग वेबसाइटें'' अखबार, पुस्तक, और अन्य प्रिंट प्रकाशन वेबसाइट प्रौद्योगिकी के अनुकूल हैं, या ''ब्लॉगिंग'', ''वेब फ़ीड्स'' और ''ऑनलाइन समाचार एग्रीगेटर्स'' में पुन: स्थापित किए जा रहे हैं। ''अंतरजाल'' ने त्वरित ''मैसेजिंग'', ''अंतरजाल फ़ौरम'' और ''सोशल नेटवर्किंग'' के माध्यम से व्यक्तिगत इंटरैक्शन के नए रूपों को सक्षम और त्वरित किया है। ऑनलाइन खुदरा विक्रेताओं और छोटे व्यवसायों और उद्यमियों के लिए [[ऑनलाइन क्रय|ऑनलाइन खरीदारी]] तेजी से बढ़ी है, क्योंकि यह कंपनियों को एक बड़े बाजार की सेवा या पूरी तरह से ऑनलाइन वस्तुओं और सेवाओं को बेचने के लिए अपनी "ईंट और मोर्टार" उपस्थिति बढ़ाने में सक्षम बनाता है। ''अंतरजाल'' पर व्यापार से व्यापार और वित्तीय सेवाओं को पूरे उद्योगों में आपूर्ति शृंखला पर असर पड़ता है। ''अंतरजाल'' का उपयोग या उपयोग के लिए तकनीकी कार्यान्वयन या नीतियों में कोई केंद्रीकृत शासन नहीं है; प्रत्येक घटक ''नेटवर्क'' अपनी नीतियाँ निर्धारित करता है। ''अंतरजाल'', ''अंतरजाल प्रोटोकॉल एड्रेस'' (आए पी एड्रेस), ''स्पेस'' और ''डोमेन नेम सिस्टम'' (डी एन एस) में दो प्रमुख नाम रिक्त स्थान की केवल अति परिभाषा परिभाषाएँ एक रखरखाव संगठन, ''अंतरजाल कॉरपोरेशन फॉर असाइन्ड'' नाम और नंबर (आए सी ए एन एन)। मुख्य [[प्रोटोकॉल]] के तकनीकी आधारभूत और मानकीकरण, ''अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फ़ोर्स'' (आए ई टी एफ़) की एक गतिविधि है, जो कि किसी भी गैर-लाभप्रद संगठन के साथ संबद्ध अंतरराष्ट्रीय सहभागी हैं, जो किसी को भी तकनीकी विशेषज्ञता में योगदान दे सकते हैं। == इतिहास == {{main|अन्तरजाल का इतिहास}}'' पॉल बैरन और डोनल्ड डेविस द्वारा पैकेट स्विचिंग में संशोधन 1960 के दशक के मध्य में शुरू हुआ, और पैकेट ने एन पी एलनेटवर्क, ए आर पी ए एन ए टी, टायनेट, मेरिट नेटवर्क, टेलनेट, साइक्लेड्स जैसे नेटवर्क स्विच किए, 1960 के दशक और 1970 के दशक में विभिन्न [[प्रोटोकॉल]] का उपयोग करके विकसित किया गया था। ए आर पी ए एन ई टी परियोजना ने अंतरजालवर्किंग के लिए प्रोटोकॉल के विकास के लिए नेतृत्व किया, जिससे कई अलग-अलग नेटवर्क नेटवर्क के एक नेटवर्क में शामिल हो सकें। ए आर पी एन ई टी विकास दो नेटवर्क नोडों से शुरू हुआ, जो [[कैलिफ़ोर्निया]], [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] (यू सी एल ए) हेनरी सैमुएरी स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग और लियोनार्ड क्लेनरॉक द्वारा निर्देशित एप्लाइड साइंस और एस आर आए अंतरराष्ट्रीय (एस आर आए) में एन एल एस सिस्टम में नेटवर्क मापन केंद्र के बीच जुड़े थे। 29 अक्टूबर 1969 को मेनलो पार्क, [[कैलिफ़ोर्निया]] में डगलस एंजेलबार्ट। तीसरी साइट यूनिवर्सिटी ऑफ़ कैलिफ़ोर्निया, सांता बारबरा में कल्लेर फ्राइड इंटरएक्टिव मैथमेटिक्स सेंटर थी, इसके बाद यूटा विश्वविद्यालय यूटा ग्राफिक्स डिपार्टमेंट के पास था। भविष्य के विकास के शुरुआती संकेत में, 1971 के अंत तक पंद्रह स्थल युवा ए आर पी ए एन ए टी से जुड़े हुए थे। ये प्रारंभिक वर्ष 1972 की फ़िल्म कंप्यूटर नेटवर्क: द हेरल्ड्स ऑफ़ रिसोर्स शेयरिंग में प्रलेखित किए गए थे। [[चित्र:Internet users by country world map.PNG|अंगूठाकार|436x436पिक्सेल|वर्ष २००९ में प्रति देश में अंतरजाल उपयोगकर्ता]] ए आर पी ए एन ई टी पर प्रारंभिक अंतरराष्ट्रीय सहयोग दुर्लभ थे। यूरोपीय डेवलपर्स एक्स 25 नेटवर्क विकसित करने के लिए चिंतित थे। उल्लेखनीय अपवाद १)1973 में नॉर्वेजियन सिज़्मिक अर्रे (नोर्स) थे, इसके बाद 1973 में स्वीडन ने तनुम पृथ्वी स्टेशन से उपग्रह लिंक और ब्रिटेन में पीटर टी। क्रिस्टीन के अनुसंधान समूह के साथ, शुरू में लंदन विश्वविद्यालय, कंप्यूटर विज्ञान संस्थान और बाद में यूनिवर्सिटी कॉलेज लंदन में। दिसंबर 1974 में, विनटन सर्फ़, योजोन दलाल और कार्ल सनशाइन द्वारा आर एफ़ सी 625 (अंतरजाल ट्रांसमिशन नियंत्रण कार्यक्रम की विशिष्टता) ने अंतरजाल को इस्तेमाल करने के लिए लघुकथ के रूप में अंतरजाल का इस्तेमाल किया और बाद में आरएफसी ने इस प्रयोग को दोहराया। 1981 में राष्ट्रीय विज्ञान फ़ाउंडेशन (एन एस एफ़) ने कम्प्यूटर साइंस नेटवर्क (सी एस एन ई टी) को वित्त पोषित करने के लिए ए आर पी ए एन ए टी तक पहुँच का विस्तार किया था। 1982 में, अंतरजाल प्रोटोकॉल सूट (टी सी पी / आए पी) को मानकीकृत किया गया था, जिससे दुनिया भर में इंटरकनेक्टेड नेटवर्क्स की अनुमति थी। 1983 में टी सी पी / आए पी नेटवर्क का विस्तार फिर से विस्तार हुआ, जब राष्ट्रीय विज्ञान फाउंडेशन नेटवर्क (एन एस एफ़ नेट) ने शोधकर्ताओं के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका में [[महासंगणक|सुपरकंप्यूटर]] साइटों तक पहुंच प्रदान की, पहले ५६ केबीटी / एस की रफ्तार और बाद में 2.5 एमबीटी / एस और 45 एमबीटी / एस। वाणिज्यिक अंतरजाल सेवा प्रदाता (आए एस पी) 1990 के दशक के उत्तरार्ध में और 1990 के दशक के आरंभ में उभरा। 1990 में एआरपीएनेट को निष्क्रिय कर दिया गया था। 1995 तक, संयुक्त राज्य में अंतरजाल का पूरी तरह से व्यावसायीकरण किया गया था जब एन एस एफ़ एन टी को डिकमीशन किया गया था, जिससे वाणिज्यिक ट्रैफ़िक लेने के लिए अंतरजाल के इस्तेमाल पर अंतिम प्रतिबंध हटा दिया गया था। १९८० के दशक के उत्तरार्ध में और १९८० के दशक के उत्तरार्ध में और १९९० की शुरुआत में यूरोप में अंतरजाल का तेजी से विस्तार हुआ। दिसंबर १९९८ में एन एस एफ़ एन ई टी और यूरोप में नेटवर्क के बीच समर्पित ट्रान्साटलांटिक संचार की शुरुआत [[प्रिंसटन विश्वविद्यालय]] और [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] के बीच एक कम गति वाले उपग्रह रिले के साथ की गई थी। यद्यपि अन्य नेटवर्क प्रोटोकॉल जैसे कि यू यू पी पी इस समय से पहले अच्छी तरह से वैश्विक पहुँच थे, इसने इंटरकाँटिनेंटल नेटवर्क के रूप में अंतरजाल की शुरुआत की। १९८९ के मध्य में अंतरजाल का सार्वजनिक [[वाणिज्य क्षेत्र|वाणिज्यिक]] उपयोग अंतरजाल के ५००,००० उपयोगकर्ताओं को एम सी आए मेल और कंपोसर्व की ईमेल क्षमताओं के साथ हुआ। बस महीने बाद 1 जनवरी १९९० को, पी एस आई नेट ने वाणिज्यिक उपयोग के लिए वैकल्पिक अंतरजाल रीढ़ की शुरुआत की; एक ऐसा नेटवर्क जो वाणिज्यिक अंतरजाल में बढ़ेगा जिसे आज हम जानते हैं मार्च १९९० में, एन एस एफ़ एन ई टी और यूरोप के बीच पहली उच्च गति वाली टी १ (१.५ एमबीटी / एस) लिंक, [[कॉर्नेल विश्वविद्यालय|कॉर्नेल यूनिवर्सिटी]] और [[यूरोपीय नाभिकीय अनुसंधान संगठन|सर्न]] के बीच स्थापित किया गया था, उपग्रहों में सक्षम होने की तुलना में बहुत अधिक मजबूत संचार की अनुमति थी। छः महीने बाद टिम बर्नर्स-ली, वर्डवेब, सीईआरएन प्रबंधन के दो साल के लॉबिंग के बाद पहला वेब ब्राउज़र लिखना शुरू कर देंगे। १९९० के दशक तक, बर्नर्स-ली ने काम कर रहे वेब: हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल (एचटीटीपी ०.९), हाइपरटेक्स्ट मार्कअप लैंग्वेज (एच टी एम एल), पहला वेब ब्राउज़र (जो कि एक एच टी एम एल एडिटर भी था, के लिए आवश्यक सभी उपकरण तैयार किए थे यूज़नेट समाचारसमूहों और एफ़टीपी फाइलों तक पहुंच सकता है), पहले एच टी टी पी सर्वर सॉफ़्टवेयर (बाद में सर्न एच टी टी पी डी के रूप में जाना जाता है), पहला वेब सर्वर, और पहला वेब पेज जो परियोजना को खुद ही वर्णित करता है १९९१ में वाणिज्यिक अंतरजाल एक्सचेंज की स्थापना की गई थी, जो पी एस आए नेट को अन्य वाणिज्यिक नेटवर्क सीईआरएफनेट और अल्टरनेट के साथ संवाद करने की अनुमति दे रहा था। १९९५ से अंतरजाल ने संस्कृति और वाणिज्य पर काफी प्रभाव डाला है, जिसमें ईमेल, त्वरित संदेश, टेलीफोनी (वॉयस ओवर अंतरजाल प्रोटोकॉल या वी ओ आए पी), दो-तरफा इंटरैक्टिव वीडियो कॉल, और वर्ल्ड वाइड वेब के पास त्वरित संचार की वृद्धि शामिल है इसकी चर्चा मंच, ब्लॉग, सोशल नेटवर्किंग, और ऑनलाइन शॉपिंग साइटें डेटा की बढ़ती मात्रा १-जी बी आए टी / s, १०-जी बी आए टी, या अधिक पर काम कर फ़ाइबर ऑप्टिक नेटवर्क पर उच्च और उच्च गति पर प्रेषित होती है। [[चित्र:Tim Berners-Lee.jpg|अंगूठाकार|टिम बर्नर्स ली अंतरजाल के निर्माता]] अंतरजाल ऑनलाइन बढ़ने और ज्ञान, वाणिज्य, मनोरंजन और सोशल नेटवर्किंग से कहीं अधिक बढ़ती जा रही है। १९९० के अंत के दौरान, अनुमान लगाया गया कि सार्वजनिक अंतरजाल पर यातायात में प्रति वर्ष १०० प्रतिशत की वृद्धि हुई, जबकि अंतरजाल उपयोगकर्ताओं की औसत वार्षिक वृद्धि २०% और ५०% के बीच थी। यह विकास अक्सर केंद्रीय प्रशासन की कमी के कारण होता है, जो नेटवर्क के जैविक विकास की अनुमति देता है, साथ ही साथ अंतरजाल प्रोटोकॉल की गैर-स्वामित्व वाली प्रकृति, जो विक्रेता अंतर को प्रोत्साहित करती है और किसी एक कंपनी को नेटवर्क पर बहुत अधिक नियंत्रण करने से रोकती है। ३१ मार्च २०११ तक, अंतरजाल उपयोगकर्ताओं की अनुमानित कुल संख्या २.०९५ अरब (विश्व जनसंख्या का ३०.२%) थी। यह अनुमान लगाया गया है कि १९९३ में अंतरजाल ने २-रास्ता दूरसंचार के माध्यम से बहने वाली जानकारी का केवल १% ही किया, २००० तक यह आँकड़ा ५१% हो गया, और २००७ तक अंतरजाल पर सभी दूरसंचार सूचनाओं में ९७% से अधिक डेटा लिया गया। ====== संक्षिप्त इतिहास ====== * '''१९६९''' [[टिम बर्नर्स ली]] ने अंतरजाल बनाया था। ''अंतरजाल'' ''अमेरिकी रक्षा विभाग'' के द्वारा ''यू सी एल ए'' के तथा ''स्टैनफोर्ड अनुसंधान संस्थान कंप्यूटर्स'' का ''नेटवर्किंग'' करके ''अंतरजाल'' की संरचना की गई। * '''१९७९''' ''ब्रिटिश डाकघर'' पहला अंतरराष्ट्रीय ''कंप्यूटर नेटवर्क'' बना कर नये प्रौद्योगिकी का उपयोग करना आरम्भ किया। * '''१९८०''' [[बिल गेट्स]] का आए बी एम के ''कंप्यूटर्स'' पर एक ''माइक्रोसॉफ़्ट ऑपरेटिंग सिस्टम'' लगाने के लिए सौदा हुआ। * '''१९८४''' [[ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेयर|ऐप्पल]] ने पहली बार फ़ाइलों और फ़ोल्डरों, ''ड्रॉप डाउन मेन्यू'', [[माउस]], ग्राफ़िक्स का प्रयोग आदि से युक्त "''आधुनिक सफल कम्प्यूटर''" लांच किया। * '''१९८९''' ''टिम बेर्नर ली'' ने ''अंतरजाल'' पर संचार को सरल बनाने के लिए ''ब्राउज़रों'', पन्नों और ''लिंक'' का उपयोग कर के [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] बनाया। * '''१९९६''' [[गूगल]] ने ''स्टैनफ़ोर्ड विश्वविद्यालय'' में एक अनुसंधान परियोजना शुरू किया जो कि दो साल बाद औपचारिक रूप से काम करने लगा। * '''२००९''' ''डॉ स्टीफ़न वोल्फ़रैम'' ने "''[[वॉलफ्रेम अल्फा]]''" लाँच किया। [[चित्र:Submarine cable map umap.png|center|thumb|500px|विश्व के समुद्री संचार केबल का मानचित्र (२०१५)]] == प्रोटोकॉल == जबकि अंतरजाल इंफ्ऱास्ट्रक्चर में [[हार्डवेयर]] घटकों का उपयोग अक्सर अन्य सॉफ्टवेयर सिस्टमों का समर्थन करने के लिए किया जा सकता है, यह सॉफ्टवेयर का मानदंड और डिजाइन है जो अंतरजाल की विशेषता देता है और इसकी स्केलेबिलिटी और सफलता के लिए नींव प्रदान करता है। अंतरजाल सॉफ़्टवेयर सिस्टम के वास्तुशिल्प डिज़ाइन के लिए जिम्मेदारी अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फ़ोर्स (आए ई टी एफ़) द्वारा धारित की गई है। आए ई टी एफ़ अंतरजाल वास्तुकला के विभिन्न पहलुओं के बारे में, किसी भी व्यक्ति के लिए मानक-सेटिंग वाले काम समूहों का आयोजन करता है। परिणामस्वरूप योगदान और मानक आए ई टी एफ़ वेब साइट पर टिप्पणियों के लिए अनुरोध (आर एफ़ सी) दस्तावेजों के रूप में प्रकाशित किए गए हैं। नेटवर्किंग के मुख्य तरीकों जो अंतरजाल को सक्षम करते हैं विशेष रूप से नामित आर एफ़ सी में निहित हैं जो कि अंतरजाल मानकों का गठन करते हैं। अन्य कम कठोर दस्तावेज केवल सूचनात्मक, प्रयोगात्मक या ऐतिहासिक हैं, या अंतरजाल तकनीकों को कार्यान्वित करते समय सर्वोत्तम वर्तमान प्रथाओं (बी सी पी) को दस्तावेज देते हैं। अंतरजाल मानक अंतरजाल प्रोटोकॉल सूट के रूप में जाना जाता है एक रूपरेखा का वर्णन करता है। यह एक मॉडल वास्तुकला है जो तरीकों को एक प्रोटोकॉल के स्तरित सिस्टम में विभाजित करता है, मूल रूप से आरएफसी ११२२ और आर एफ़ सी ११२३ में प्रलेखित किया गया है। परतें पर्यावरण या क्षेत्र के अनुरूप होती हैं जिसमें उनकी सेवाएँ संचालित होती हैं। शीर्ष पर एक आवेदन परत है, सॉफ्टवेयर अनुप्रयोगों में उपयोग किए गए एप्लिकेशन-विशिष्ट नेटवर्किंग विधियों के लिए स्थान। उदाहरण के लिए, एक वेब ब्राउज़र प्रोग्राम क्लाइंट-सर्वर एप्लिकेशन मॉडल और सर्वर और क्लाइंट के बीच इंटरैक्शन के एक विशिष्ट प्रोटोकॉल का उपयोग करता है, जबकि कई [[संगणक संचिका|फ़ाइल]] साझाकरण सिस्टम एक पीयर-टू-पीयर प्रतिमान का उपयोग करता है इस शीर्ष परत के नीचे, ट्रांसपोर्ट लेयर विभिन्न होस्ट्स पर अनुप्रयोगों को उचित डेटा विनिमय पद्धतियों के साथ नेटवर्क के माध्यम से तार्किक चैनल के साथ जोड़ता है। [[चित्र:प्रोटोकौल स्टौक.png|पाठ=प्रोटोकौल स्टौक|अंगूठाकार|186x186पिक्सेल|चूँकि उपयोगकर्ता डेटा प्रोटोकॉल स्टैक के माध्यम से संसाधित होता है, प्रत्येक अमूर्त परत भेजने वाले मेज़बान पर सांकेतिकरण जानकारी जोड़ती है। मेज़बान और रूटर के बीच लिंक स्तर पर तार पर डेटा प्रेषित होता है प्राप्त होस्ट द्वारा इनकिप्सुलेशन हटा दी जाती है। प्रत्येक हॉप पर इंटरमीडिएट रिले लिंक लिंक को अपडेट करते हैं, और रूटिंग उद्देश्यों के लिए आईपी परत का निरीक्षण करते हैं।]] इन परतों को समझना नेटवर्किंग प्रौद्योगिकियां हैं जो नेटवर्क को अपनी सीमाओं पर एक दूसरे से जुड़ते हैं और उनके बीच यातायात का आदान-प्रदान करते हैं। अंतरजाल स्तर [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] (आए पी) पते के माध्यम से एक दूसरे को पहचानने और खोजने के लिए कंप्यूटरों को सक्षम बनाता है, और मध्यवर्ती (ट्रांज़िट) नेटवर्क के माध्यम से अपने ट्रैफिक को रूट करता है। अंतिम, आर्किटेक्चर के निचले भाग में लिंक परत है, जो समान नेटवर्क लिंक पर मेजबानों के बीच लॉजिकल कनेक्टिविटी प्रदान करता है, जैसे स्थानीय क्षेत्र नेटवर्क (एल ए एन) या डायल-अप कनेक्शन। मॉडल, जिसे टी सी पी / आए पी के रूप में भी जाना जाता है, को शारीरिक कनेक्शन के लिए उपयोग किए जाने वाले अंतर्निहित हार्डवेयर से अलग होने के लिए डिज़ाइन किया गया है, जो कि मॉडल किसी भी विस्तार से संबंधित नहीं है। अन्य मॉडलों को विकसित किया गया है, जैसे कि ओ एस आए मॉडल, जो संचार के हर पहलू में व्यापक होने का प्रयास करता है। हालांकि कई समानताएँ मॉडल के बीच मौजूद हैं, वे विवरण या कार्यान्वयन के विवरण में संगत नहीं हैं। फिर भी, टीसीपी / आए पी प्रोटोकॉल आमतौर पर ओ एस आए नेटवर्किंग की चर्चा में शामिल हैं। अंतरजाल मॉडल का सबसे प्रमुख घटक अंतरजाल प्रोटोकॉल (आए पी) है, जो नेटवर्क पर कंप्यूटरों के लिए एड्रेसिंग सिस्टम, आए पी पते सहित, प्रदान करता है। आए पी ​​अंतरजालवर्किंग को सक्षम करता है और संक्षेप में, अंतरजाल खुद को स्थापित करता है। अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ४ (आए पी वी ४) अंतरजाल की पहली पीढ़ी पर प्रयुक्त प्रारंभिक संस्करण है और अभी भी प्रमुख उपयोग में है। यह ४.३ अरब (१०९) मेजबानों को संबोधित करने के लिए डिजाइन किया गया था हालांकि, अंतरजाल के विस्फोटक वृद्धि ने आए पी वी ४ पते के थकावट को जन्म दिया है, जो २०११ में अपने अंतिम चरण में प्रवेश किया था, जब वैश्विक पता आवंटन पूल समाप्त हो गया था। एक नया प्रोटोकॉल संस्करण, [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आए पी वी ६]], १९९० के दशक के मध्य में विकसित किया गया था, जो काफी बड़े पते क्षमताओं को प्रदान करता है और अंतरजाल यातायात के अधिक कुशल मार्ग प्रदान करता है। वर्तमान में [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आए पी वी ६]] दुनिया भर में बढ़ते तैनाती में है, क्योंकि अंतरजाल ऐड्रेस रजिस्ट्री (आर आए आर) ने सभी संसाधन प्रबंधकों को त्वरित अपनाने और रूपांतरण की योजना बनाने के लिए आग्रह किया। आए पी वी ७ आए पी वी ४ के साथ डिज़ाइन से सीधे इंटरऑपरेट नहीं है। संक्षेप में, यह अंतरजाल के एक समानांतर संस्करण को स्थापित करता है जो सीधे आए पी वी ४ सॉफ्टवेयर से सुलभ नहीं होता है। इस प्रकार, अंतरजालवर्किंग या नोड्स के लिए अनुवाद सुविधा मौजूद होने चाहिए, दोनों नेटवर्क के लिए डुप्लिकेट नेटवर्किंग सॉफ़्टवेयर होना चाहिए। मूल रूप से सभी आधुनिक कंप्यूटर [[प्रचालन तन्त्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] के दोनों संस्करणों का समर्थन करते हैं। हालांकि, नेटवर्क इंफ्रास्ट्रक्चर इस विकास में कम हो गया है। इसके बुनियादी ढाँचे को बनाने वाले भौतिक कनेक्शन के जटिल सरणी के अलावा, अंतरजाल को द्वि- या बहु-पार्श्व व्यावसायिक अनुबंधों द्वारा सहायता प्रदान की जाती है, उदाहरण के लिए, पीयरिंग समझौतों, और तकनीकी विनिर्देशों या प्रोटोकॉल द्वारा जो नेटवर्क पर डेटा के आदान-प्रदान का वर्णन करते हैं। दरअसल, अंतरजाल को इसके इंटरकनेक्शन और रूटिंग नीतियों द्वारा परिभाषित किया गया है। == अभिशासन == अंतरजाल एक वैश्विक नेटवर्क है जिसमें कई स्वेच्छा से जुड़े हुए स्वायत्त नेटवर्क हैं। यह केंद्रीय शासी निकाय के बिना संचालित होता है कोर प्रोटोकॉल (आईपीवी ४ और [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आईपीवी ६]]) की तकनीकी आधारभूत और मानकीकरण, अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फोर्स (आईईटीएफ) की एक गतिविधि है, जो कि ढीला जुड़े अंतरराष्ट्रीय सहभागियों का एक गैर-लाभकारी संगठन है जो किसी को भी तकनीकी विशेषज्ञता का योगदान दे सकती है। इंटरऑपरेबिलिटी बनाए रखने के लिए, अंतरजाल का प्रमुख नाम रिक्त स्थान असाइन किया गया नाम और नंबर (आईसीएएनएन) के लिए अंतरजाल कॉरपोरेशन द्वारा प्रशासित किया जाता है। आईसीएएनएनएन एक अंतर्राष्ट्रीय बोर्ड ऑफ़ डायरेक्टर्स द्वारा संचालित है जो अंतरजाल तकनीकी, व्यापार, अकादमिक और अन्य गैर-वाणिज्यिक समुदायों से प्राप्त है। आईसीएएनएन अंतरजाल प्रोटोकॉल में [[डोमेन नाम प्रणाली|डोमेन नाम]], [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] (आईपी) पते, अनुप्रयोग पोर्ट नंबरों और अन्य कई मापदंडों सहित, अंतरजाल पर उपयोग के लिए अद्वितीय पहचानकर्ता के असाइनमेंट का समन्वयन करता है। अंतरजाल की वैश्विक पहुँच को बनाए रखने के लिए विश्व स्तर पर एकीकृत नाम रिक्त स्थान आवश्यक हैं। आईसीएएनएन की यह भूमिका वैश्विक अंतरजाल के लिए शायद केवल एक केंद्रीय समन्वयकारी संस्था है। [[चित्र:ICANN headquarters in Playa Vista.jpg|अंगूठाकार|प्लेया विस्टा, लॉस एंजिल्स, कैलिफ़ोर्निया में आएसीएएनएन मुख्यालय]] क्षेत्रीय अंतरजाल रजिस्ट्री (आरआईआर) आईपी पते: * अफ्रीका के लिए अफ्रीकी नेटवर्क सूचना केंद्र (ऐफ़्री एनआएसी) * उत्तरी अमेरिका के लिए अंतरजाल नंबर (एआरआईएन) के लिए अमेरिकी रजिस्ट्री * एशिया और प्रशांत क्षेत्र के लिए एशिया-प्रशांत नेटवर्क सूचना केंद्र (एपीएनआईसी) * लैटिन अमेरिका और कैरेबियाई क्षेत्र के लिए लैटिन अमेरिकी और कैरेबियाई अंतरजाल पते रजिस्ट्री (एलएसीएनआईसी) * रीसेओ आईपी यूरोफेन्स - यूरोप, मध्य पूर्व और मध्य एशिया के लिए नेटवर्क कोऑर्डिनेशन सेंटर (आरआईपीई एनसीसी) संयुक्त राज्य के वाणिज्य विभाग की एक एजेंसी, राष्ट्रीय दूरसंचार और सूचना प्रशासन को १ अक्टूबर २०१६ को आएएएनए के नेतृत्व में संक्रमण तक डीएनएस रूट ज़ोन में परिवर्तन के लिए अंतिम स्वीकृति मिली थी। अंतरजाल सोसाइटी (आएएसओसी) की स्थापना १९९२ में "पूरे विश्व के सभी लोगों के लाभ के लिए अंतरजाल के खुले विकास, विकास और उपयोग को आश्वस्त करने" के लिए किया गया था। इसके सदस्यों में व्यक्तियों (किसी में शामिल हो सकते हैं) के साथ-साथ निगमों, संगठनों, सरकारें, और विश्वविद्यालय शामिल हैं अन्य गतिविधियों में अएएसओसी एक कम औपचारिक रूप से संगठित समूहों के लिए एक प्रशासनिक घर प्रदान करता है जो अंतरजाल के विकास और प्रबंधन में शामिल हैं, जिनमें शामिल हैं: अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फोर्स (आएईटीएफ), अंतरजाल आर्किटेक्चर बोर्ड (आएएबी), अंतरजाल इंजीनियरिंग स्टीयरिंग ग्रुप (आएईएसजी) ), अंतरजाल रिसर्च टास्क फोर्स (आईआरटीएफ), और अंतरजाल रिसर्च स्टीयरिंग ग्रुप (आएआरएसजी)। १६ नवंबर २००५ को, [[तूनिस|तुनिस]] में संयुक्त राष्ट्र-प्रायोजित विश्व सम्मेलन ने अंतरजाल से संबंधित मुद्दों पर चर्चा करने के लिए अंतरजाल गवर्नेंस फोरम (आएजीएफ) की स्थापना की। == दुष्प्रभाव == [[देव संस्कृति विश्वविद्यालय|देवसंस्कृती संस्कृति विश्वविद्यालय]] की शोध के अनुसार [[सोशल मीडिया|सोशल मिडिया]] के व्यसन का शिकार होने वाले विद्यार्थियों के निद्रा चक्र, भावनात्मक परिपक्वता और शैक्षणिक प्रदर्शन पर नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। जो युवा प्रतिदिन सोशल मीडिया पर ज्यादा समय व्यतीत करते हैं, उनमें अनिद्रा की समस्या उत्पन्न हो जाती है। अच्छी नींद का सामान्य स्वास्थ्य से गहरा संबंध होता है। अतः नींद की अवधि में कमी अथवा व्यवधान आने से संपूर्ण स्वास्थ्य असंतुलित हो जाता है और धीरे - धीरे अनेक समस्याएँ प्रकट होने लगती हैं। अध्ययन के परिणामों में यह भी पाया गया है कि सोशल मीडिया की आदत में महिला वर्ग की अपेक्षा पुरुष वर्ग में नींद की गुणवत्ता ज्यादा प्रभावित होती है। शोध के द्वितीय मापदंड में भावनात्मक परिपक्वता के स्तर का सर्वेक्षण किया है। इस संदर्भ में यह देखा गया कि सोशल मीडिया का एडिक्शन युवाओं की भावनात्मक योग्यता पर नकारात्मक प्रभाव डालता है। क्रोध, चिड़चिड़ापन, आवेश, आलस्य, निराशा, आत्महीनता, आत्मविश्वास में कमी जैसी अनेक मनोव्याधियों के उत्पन्न होने का प्रमुख कारण भावनात्मक परिपक्वता के स्तर में कमी ही है। अकेलापन महसूस करना, अवसाद, तनाव जैसी गंभीर समस्याएँ सोशल मीडिया के व्यसनी लोगों में सामान्य बात है। महिला वर्ग की भावनात्मक योग्यता पुरुष वर्ग की तुलना में ज्यादा प्रभावित होती है। विद्यार्थियों की शैक्षणिक उपलब्धियों पर भी सोशल मीडिया की आदत का अत्यंत नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। शैक्षणिक गतिविधियों में लगने वाला कीमती समय जब सोशल साइट्स पर व्यतीत होने लगता है तो निश्चित रूप से विद्यार्थी के परीक्षा परिणाम पर इसका नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। इसमें भी महिला वर्ग की तुलना में पुरुष वर्ग की शैक्षणिक योग्यता ज्यादा प्रभावित होती है। विद्यार्थियों में यह देखा गया है कि पढ़ाई की आवश्यक गतिविधियों ; जैसे- कक्षाओं में पढ़ाई जाने वाली पाठ्य सामग्री, अध्यापकों से संवाद, पढ़ाई को लेकर सहपाठियों से पारस्परिक चर्चा जैसी अनेक महत्त्वपूर्ण शैक्षणिक उपलब्धियों को बढ़ाने वाली गतिविधियों में न्यूनता आ जाती है। फलस्वरूप इसका सीधा दुष्परिणाम विद्यार्थी की शैक्षणिक उपलब्धि पर दिखाई देता है। विद्यार्थियों की शैक्षणिक उपलब्धियों पर भी सोशल मीडिया की आदत का अत्यंत नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। शैक्षणिक गतिविधियों में लगने वाला कीमती समय जब सोशल साइट्स पर व्यतीत होने लगता है तो निश्चित रूप से विद्यार्थी के परीक्षा परिणाम पर इसका नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। इसमें भी महिला वर्ग की तुलना में पुरुष वर्ग की शैक्षणिक योग्यता ज्यादा प्रभावित होती है ।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/akhand-jyoti-june-2023|title=Akhand Jyoti June 2023|last=All World Gayatri Pariwar|date=|year=2023|access-date=2023-06-20}}</ref> == भूमिकारूप व्यवस्था == अंतरजाल के संचार बुनियादी ढाँचे में अपने [[हार्डवेयर]] घटकों और [[सॉफ्टवेयर]] परतों की एक प्रणाली होती है जो आर्किटेक्चर के विभिन्न पहलुओं को नियंत्रित करती हैं। ==== रूटिंग और सेवा स्तर ==== [[चित्र:World map of submarine cables.png|अंगूठाकार|334x334पिक्सेल|दुनिया भर के पनडुब्बी फाइबरओप्टिक दूरसंचार केबल्स दिखा २००७ मानचित्र।]] [[अन्तर्जाल सेवा प्रदाता|अंतरजाल सेवा प्रदाताओं]] के दायरे के विभिन्न स्तरों पर अलग-अलग नेटवर्क के बीच विश्वव्यापी कनेक्टिविटी की स्थापना अंतिम उपयोगकर्ता जो फ़ंक्शन करने या जानकारी प्राप्त करने के लिए केवल अंतरजाल तक पहुँचते हैं, रूटिंग पदानुक्रम के निचले भाग को दर्शाते हैं। रूटिंग पदानुक्रम के शीर्ष पर स्तरीय १ नेटवर्क हैं, बड़े दूरसंचार कंपनियाँ जो पीयरिंग समझौतों के माध्यम से सीधे एक-दूसरे के साथ यातायात का आदान-प्रदान करते हैं। टीयर २ और निचले स्तर के नेटवर्क्स अन्य प्रदाताओं के अंतरजाल ट्रांज़िट को वैश्विक अंतरजाल पर कम से कम कुछ पार्ट्स तक पहुंचाने के लिए खरीदते हैं, हालांकि वे पीयरिंग में भी व्यस्त हो सकते हैं। एक आईएसपी कनेक्टिविटी के लिए एक एकल अपस्ट्रीम प्रदाता का उपयोग कर सकता है, या अतिरेक और लोड संतुलन प्राप्त करने के लिए मल्टीहोमिंग को लागू कर सकता है अंतरजाल एक्सचेंज अंक भौतिक कनेक्शन के साथ कई आईएसपी के लिए प्रमुख यातायात एक्सचेंज हैं। शैक्षणिक संस्थानों, बड़े उद्यमों और सरकारों जैसे बड़े संगठन, [[भारतीय मानक समय|आईएसपी]] के रूप में समान कार्य कर सकते हैं, अपने आंतरिक नेटवर्क की ओर से पीयरिंग और क्रय ट्रांज़िट में शामिल हो सकते हैं। अनुसंधान नेटवर्क बड़े उप-नेटवर्क जैसे कि जीईएन्ट, ग्लोरियाड, अंतरजाल २ और [[यूनाइटेड किंगडम|यूके]] के राष्ट्रीय अनुसंधान और शिक्षा नेटवर्क, जेनेट के साथ आपस में जुड़े होते हैं। [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाईड वेब]] के अंतरजाल आईपी रूटिंग संरचना और हाइपरटेक्स्ट लिंक दोनों पैमाने पर मुक्त नेटवर्क के उदाहरण हैं। कंप्यूटर और रूटर अपने ऑपरेटिंग सिस्टम में रूटिंग टेबल का उपयोग आईपी पैकेट को अगली-हॉप राउटर या गंतव्य के लिए डायल करने के लिए करते हैं। रूटिंग टेबल मैनुअल कॉन्फ़िगरेशन द्वारा या स्वचालित रूप से प्रोटोकॉल रूटिंग द्वारा बनाए जाते हैं। अंत-नोड्स आम तौर पर एक डिफ़ॉल्ट मार्ग का उपयोग करते हैं जो आईएसपी की तरफ पारगमन प्रदान करता है, जबकि आईएसपी रूटर्स ने बॉर्डर गेटवे प्रोटोकॉल का उपयोग करने के लिए वैश्विक अंतरजाल के जटिल कनेक्शन भर में सबसे कुशल मार्ग स्थापित करने के लिए उपयोग किया है। ==== पहुँच ==== [[चित्र:Internet Access at Home.png|अंगूठाकार|311x311पिक्सेल|यह चित्र दिखाता है कि कैसे घर पर अंतरजाल का उपयोग समय के साथ बढ़ गया है]] उपयोगकर्ताओं द्वारा अंतरजाल एक्सेस के सामान्य तरीके में टेलीफोन सर्किट, समाक्षीय केबल, [[फाइबर-ऑप्टिक संचारण|फाइबर ऑप्टिक]] या [[ताम्र|तांबे]] के तार, [[वाई-फ़ाई|वाई-फाई]], सैटेलाइट और सेलुलर टेलिफोन टेक्नोलॉजी (3 जी, 4 जी) के माध्यम से कंप्यूटर मॉडेम के साथ डायल-अप शामिल हैं। अक्सर पुस्तकालयों और अंतरजाल कैफे में कंप्यूटर से अंतरजाल को एक्सेस किया जा सकता है। अंतरजाल का उपयोग अंक कई सार्वजनिक स्थानों जैसे कि हवाई अड्डे के हॉल और कॉफी की दुकानों में मौजूद हैं। विभिन्न शब्दों का उपयोग किया जाता है, जैसे कि सार्वजनिक अंतरजाल कियोस्क, सार्वजनिक एक्सेस टर्मिनल, और वेबपॉफोन। कई होटल में सार्वजनिक टर्मिनल भी हैं, हालांकि ये आमतौर पर शुल्क आधारित हैं। इन टर्मिनलों को विभिन्न उपयोगों, जैसे टिकट बुकिंग, बैंक जमा, या ऑनलाइन भुगतान के लिए व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। वाई-फाई स्थानीय कंप्यूटर नेटवर्क के माध्यम से अंतरजाल के लिए वायरलेस एक्सेस प्रदान करता है। ऐसे पहुंच प्रदान करने वाले हॉटस्पॉट्स में वाई-फाई कैफे शामिल हैं, जहाँ उपयोगकर्ताओं को अपने वायरलेस उपकरणों जैसे [[लैपटॉप]] या [[पर्सनल डिजिटल एसिस्टेंट|पीडीए]] लाने की जरूरत है ये सेवाएँ सभी के लिए निःशुल्क, केवल ग्राहकों के लिए निःशुल्क या शुल्क-आधारित हो सकती हैं। बड़े पैमाने पर प्रयासों ने वायरलेस कम्युनिटी नेटवर्क के लिए नेतृत्व किया है [[न्यूयॉर्क]], [[लंदन]], [[वियना|विएना]], [[टोरोंटो|टोरंटो]], [[सैन फ़्रांसिस्को|सैन फ्रांसिस्को]], [[फ़िलाडेल्फ़िया|फिलाडेल्फिया]], [[शिकागो]] और [[पिट्सबर्ग, पेन्सिलवेनिया|पिट्सबर्ग]] में बड़े शहर क्षेत्रों को कवर करने वाले वाणिज्यिक वाई-फाई सेवाओं को जगह दी गई है। तब पार्क को पार्क बेंच के रूप में अंतरजाल से एक्सेस किया जा सकता है। [[वाई-फ़ाई|वाई-फाई]] के अलावा, मालिकाना मोबाइल वायरलेस नेटवर्क जैसे रिकोशेट, सेलुलर फोन नेटवर्क पर विभिन्न उच्च गति वाली डेटा सेवाओं और निश्चित वायरलेस सेवाओं के साथ प्रयोग हुए हैं। उच्च अंत वाले मोबाइल फोन जैसे सामान्य रूप से स्मार्टफोन फ़ोन नेटवर्क के माध्यम से अंतरजाल एक्सेस के साथ आते हैं। ओपेरा जैसे [[वेब ब्राउज़र]] इन उन्नत हैंडसेट पर उपलब्ध हैं, जो कि कई अन्य अंतरजाल सॉफ़्टवेयर चला सकते हैं। अधिक मोबाइल फोन के पास पीसी की तुलना में अंतरजाल का उपयोग होता है, हालांकि यह व्यापक रूप से प्रयोग नहीं किया जाता है। एक अंतरजाल एक्सेस प्रदाता और प्रोटोकॉल मैट्रिक्स ऑनलाइन प्राप्त करने के लिए उपयोग किए जाने वाले तरीकों को अलग करता है। == उपयोग के मुख्य क्षेत्रों == ==== ई-व्यापार ==== [[चित्र:IBM head office Bangalore.jpg|अंगूठाकार|बैंगलोर में एक आईबीएम कार्यालय]] ऑनलाइन व्यापार या ई-व्यवसाय एक ऐसा शब्द है जिसका उपयोग किसी भी प्रकार के व्यवसाय या व्यावसायिक लेनदेन के लिए किया जा सकता है जिसमें अंतरजाल पर सूचना साझा करना शामिल है वाणिज्य व्यवसायों, समूहों और व्यक्तियों के बीच उत्पादों और सेवाओं के आदान-प्रदान का गठन करता है और किसी भी व्यवसाय की आवश्यक गतिविधियों में से एक के रूप में देखा जा सकता है। इलेक्ट्रॉनिक कॉमर्स आईसीटी के इस्तेमाल के लिए व्यक्तियों, समूहों और अन्य व्यवसायों के साथ बाहरी गतिविधियों और व्यापार के संबंधों को सक्षम करने के लिए केंद्रित करता है। अंतरजाल नेटवर्क की मदद से व्यवसाय करना। "ई-बिज़नेस" शब्द को १९९६ में [[आईबीएम]] के मार्केटिंग और अंतरजाल टीम ने बनाया था। ==== मास मीडिया ==== अंतरजाल प्रकाशन की शैली ऑफ़लाइन प्रकाशनों से अलग नहीं होती हैं - समाचार साइटें, साहित्यिक, गैर-कल्पना, बच्चों, महिलाओं, आदि हैं। हालांकि, अगर ऑफ़लाइन प्रकाशनों को समय-समय पर जारी किया जाता है (एक दिन, सप्ताह, महीने में), तो ऑनलाइन प्रकाशन अपडेट हो जाते हैं नई सामग्री के रूप में यहाँ अंतरजाल रेडियो और अंतरजाल टीवी भी है। अंतरजाल मीडिया के विकास के लिए धन्यवाद, पेपर प्रेस को पढ़ना पसंद करते लोगों की संख्या साल दर साल घट रही है। इसलिए, २००९ के सर्वेक्षणों ने दिखाया था कि १८ से ३५ वर्ष के अमेरिकी निवासियों के केवल १९% पेपर प्रेस के माध्यम से देखते हैं अमेरिका में कागज [[समाचारपत्र|समाचार पत्रों]] के पाठकों की औसत आयु ५५ साल है। १९९८ से २००९ तक अमेरिका में अखबारों का कुल परिचालन ६२ लाख से घटकर ४९ मिलियन प्रतियाँ हो गया है। ==== साहित्य, संगीत, सिनेमा ==== अंतरजाल के माध्यम से पहुँचने वाले इलेक्ट्रॉनिक पुस्तकालयों में बड़ी संख्या में काम करता है उसी समय, [[वेब २.०|वेब]] पर उपलब्ध कई किताबें लंबे समय तक ग्रैबिलोग्राफ़िक दुर्लभता बन गई हैं, और कुछ भी प्रकाशित नहीं हुई हैं। नौसिखिए लेखकों और कवियों के रूप में, और कुछ प्रसिद्ध लेखक अंतरजाल पर अपनी रचनाएँ डालते हैं। अंतरजाल पर संगीत का प्रसार एमपी ३ प्रारूप के रूप में शुरू हुआ, फिर [[ऍमपी ४|एमपी ४]] आया। रिकॉर्डिंग की गुणवत्ता को संरक्षित करते हुए अंतरजाल पर संचरण के लिए उपयुक्त आकारों में ऑडियो फाइलों को संकुचित करना। कलाकार की नई डिस्क से अलग-अलग गाने के अंतरजाल पर दिखने पर उसे एक अच्छा विज्ञापन माना जाता है और रिकॉर्डों की बिक्री के स्तर में काफी बढ़ोतरी होती है। अंतरजाल पर कई फिल्में भी पोस्ट की गई हैं, ज्यादातर अवैध रूप से व्यापक रूप से उपयोग किए जाने वाले फ़ाइल-साझाकरण नेटवर्क तक पहुँचने के लिए (विशेष रूप से, प्रौद्योगिकी बिटटॉरेंट के उपयोग के साथ) प्रतिलिपि बनाने और अंतरजाल साहित्य, संगीत और फिल्में पोस्ट करने में आसानी के साथ, कॉपीराइट सुरक्षा की समस्या ने विशेष प्रासंगिकता हासिल कर ली है। ==== लिंक ==== [[ईमेल|ई-मेल]] वर्तमान में संचार के सर्वाधिक इस्तेमाल किए जाने वाले साधनों में से एक है इसके अलावा लोकप्रिय आईपी टेलीफोनी और इस तरह [[स्काइप]] (बंद स्रोत के साथ मुक्त मालिकाना सॉफ्टवेयर के रूप में कार्यक्रमों के उपयोग, एन्क्रिप्टेड ध्वनि और वीडियो संचार कंप्यूटर (वीओआईपी) के बीच अंतरजाल पर मोबाइल और लैंडलाइन पर कॉल के लिए, भुगतान सेवाओं को उपलब्ध कराने प्रौद्योगिकी सहकर्मी का उपयोग कर, और साथ ही फोन के लिए। हाल के वर्षों में, त्वरित संदेशवाहक, अंतरजाल के जरिए संदेश प्रेषित करते हुए, लोकप्रियता हासिल हुई है, वे रोजमर्रा की जिंदगी से सेल्युलर संचार को विस्थापित करना शुरू कर देते हैं, जो उनकी तुलना में अक्सर कार्यशीलता, गति और लागत में निम्नतर है। अंतरजाल का विकास, संचार के साधन के रूप में उपयोग किया जाता है, एक दूरस्थ नौकरी के रूप में रोजगार के इस फ़ॉर्म का एक बढ़ती प्रसार की ओर जाता है। ==== संचार ==== [[चित्र:Crowdsourcing.png|अंगूठाकार|255x255पिक्सेल|इस चित्र के द्वारा क्राऊडसोर्सिंग को दर्शाया गया है]] अंतरजाल लोगों के बड़े पैमाने पर [[संचार]] का एक तरीका है, विभिन्न हितों से एकजुट है इसके लिए, [[अंतरजाल फोरम|अंतरजाल फ़ोरम]], [[चिट्ठा|ब्लॉग]] और सोशल नेटवर्क का इस्तेमाल किया जाता है। सोशल नेटवर्क एक प्रकार का अंतरजाल हेवन बन गया है, जहाँ हर कोई अपने आभासी बनाने के लिए तकनीकी और सामाजिक आधार ढूँढ सकता है। इसी समय, प्रत्येक उपयोगकर्ता के पास न केवल संचार और बनाने का अवसर होता है, बल्कि एक विशेष सोशल नेटवर्क के बहुसंख्यक दर्शकों के साथ उनकी रचनात्मकता के फल भी साझा करता है। ==== क्राउडसोर्सिंग ==== अंतरजाल कई स्वयंसेवकों की शक्तियों द्वारा सामाजिक रूप से महत्वपूर्ण कार्यों को हल करने के लिए एक अच्छा उपकरण साबित हुआ, जो अपनी गतिविधियों का समन्वय करते हैं। [[विकिपीडिया]], स्वयंसेवक बलों द्वारा बनाई गई एक [[ऑनलाइन विश्वकोषों की सूची|ऑनलाइन विश्वकोश]], अपनी तरह की सबसे बड़ी परियोजनाओं में से एक है। तथाकथित सिविल साइंस कार्यक्रमों के उदाहरण, विश्व जल शोध दिवस, स्टारडस्ट @ होम और क्लिकवर्कर्स, नासा के तत्वावधान में हैं, आकाशगंगा ज़ू, आकाशगंगाओं के वर्गीकरण के लिए एक परियोजना। वितरित कंप्यूटिंग परियोजनाओं जैसे फ़ोल्डिंग @ होम, वर्ल्ड कम्युनिटी ग्रिड, आइंस्टीन @ होम और अन्य लोगों को एक नागरिक विज्ञान के रूप में भी माना जा सकता है, हालांकि कंप्यूटिंग का मुख्य कार्य स्वयंसेवा कंप्यूटर्स की मदद से किया जाता है। == सेवाएँ == अंतरजाल में कई नेटवर्क सेवाएँ होती हैं, सबसे प्रमुख रूप से [[मोबाइल अनुप्रयोग|मोबाइल ऐप]] जैसे सोशल मीडिया एप्लिकेशन, [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]], [[इलेक्ट्रॉनिक मेलिंग सूची|इलेक्ट्रॉनिक मेल]], मल्टीप्लेयर ऑनलाइन गेम्स, अंतरजाल टेलीफोनी, और फ़ाइल साझाकरण सेवाएँ। ==== वर्ल्ड वाइड वेब ==== [[चित्र:Microsoft Dubai.jpg|अंगूठाकार|दुबई में माईक्रोसौफ़्ट का एक कार्यालय]] बहुत से लोग शब्द अंतरजाल और [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]], या सिर्फ वेब का उपयोग करते हैं, परन्तु दो शब्दों का पर्याय नहीं है। [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] प्राथमिक अनुप्रयोग प्रोग्राम है, जो अरबों लोग अंतरजाल पर उपयोग करते हैं, और यह उनके जीवन को अतीत में बदल चुका है। हालांकि, अंतरजाल कई अन्य सेवाएँ प्रदान करता है। वेब दस्तावेजों, छवियों और अन्य संसाधनों का एक वैश्विक समूह है, जो तार्किक रूप से [[हाइपरलिंक]] से जुड़े हुए हैं और वर्दी संसाधन पहचानकर्ता (यूआरआई) के साथ संदर्भित हैं। यूआरआई ने सांकेतिक रूप से सेवाएँ, [[सर्वर]], और अन्य [[डेटाबेस]], और [[दस्तावेज़|दस्तावेजों]] और संसाधनों की पहचान की है जो वे प्रदान कर सकते हैं। [[हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल|हायपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल]] (एचटीटीपी) [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] का मुख्य एक्सेस [[प्रोटोकॉल]] है वेब सेवा भी सॉफ्टवेयर सिस्टम को व्यापारिक तर्क और सामाग्री साझा करने और विनिमय करने के लिए संवाद करने के लिए [[हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल|एचटीटीपी]] का उपयोग करती है। [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] के [[इण्टरनेट ऍक्सप्लोरर|अंतरजाल एक्सप्लोरर]] / एज, [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स]], [[ऑपेरा|ओपेरा]], ऐप्पल सफारी और [[गूगल क्रोम]] जैसे [[वेब ब्राउज़र|वर्ल्ड वाइड वेब ब्राउज़र सॉफ्टवेयर]], दस्तावेजों में एम्बेडेड [[हाइपरलिंक]] के जरिए उपयोगकर्ताओं को एक [[वेबपेज|वेब पेज]] से दूसरे पर नेविगेट करने देता है। इन दस्तावेजों में कंप्यूटर सामाग्री का कोई भी संयोजन हो सकता है, जिसमें ग्राफिक्स, आवाज, पाठ, वीडियो, [[मल्टीमीडिया]] और इंटरैक्टिव सामग्री शामिल होती है, जबकि उपयोगकर्ता पृष्ठ के साथ इंटरैक्ट कर रहा है। क्लाइंट साइड सॉफ़्टवेयर में [[एनिमेशन]], गेम, ऑफिस एप्लिकेशन और वैज्ञानिक प्रदर्शन शामिल हो सकते हैं। खोजशब्द-संचालित अंतरजाल अनुसंधान के जरिए खोज इंजन जैसे याहू !, [[बिंग]] और [[गूगल]] के उपयोग से, दुनियाभर में उपयोगकर्ताओं को एक विशाल और विविध मात्रा में ऑनलाइन जानकारी के लिए आसान, त्वरित पहुँच है मुद्रित मीडिया, किताबें, विश्वकोश और पारंपरिक पुस्तकालयों की तुलना में, [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] ने बड़े पैमाने पर जानकारी के विकेंद्रीकरण को सक्षम किया है। [[वेब २.०|वेब]] ने व्यक्तियों और संगठनों को बहुत कम व्यय और समय के देरी पर संभावित बड़े दर्शकों के लिए विचारों और जानकारी को प्रकाशित करने के लिए भी सक्षम किया है। एक वेब पेज प्रकाशित करने, एक [[चिट्ठा|ब्लॉग]], या एक [[वेबसाइट]] बनाने में थोड़ा प्रारंभिक लागत शामिल है और कई लागत-मुक्त सेवाएँ उपलब्ध हैं हालांकि, आकर्षक, विविध और अप-टू-डेट सूचनाओं के साथ बड़े, पेशेवर [[वेबसाइट|वेब साइट्स]] को प्रकाशित करना और बनाए रखना अभी भी कठिन और महंगी प्रस्ताव है। कई व्यक्तियों और कुछ कंपनियाँ और समूह वेब लॉग्स या [[चिट्ठा|ब्लॉग]] का उपयोग करते हैं, जो कि आसानी से आसानी से अपडेट करने योग्य ऑनलाइन डायरी के रूप में उपयोग किया जाता है। कुछ वाणिज्यिक संगठन कर्मचारियों को उम्मीद करते हैं कि विशेषज्ञ ज्ञान और निःशुल्क जानकारी से प्रभावित होंगे और नतीजे के रूप में निगम को आकर्षित करेंगे। लोकप्रिय [[वेबपेज|वेब पेजों]] पर [[विज्ञापन]] आकर्षक हो सकता है, और [[ई-वाणिज्य|ई-कॉमर्स]], जो सीधे [[वेब २.०|वेब]] के माध्यम से उत्पादों और सेवाओं की बिक्री होती है, बढ़ती रहती है। ऑनलाइन विज्ञापन विपणन और विज्ञापन का एक रूप है जो उपभोक्ताओं को प्रचार विपणन संदेश देने के लिए अंतरजाल का उपयोग करता है। इसमें ईमेल विपणन, खोज इंजन विपणन (एसईएम), सोशल मीडिया मार्केटिंग, कई प्रकार के प्रदर्शन विज्ञापन (वेब बैनर विज्ञापन सहित), और मोबाइल विज्ञापन शामिल हैं। 2011 में, संयुक्त राज्य में अंतरजाल विज्ञापन राजस्व ने केबल टीवी के उन लोगों को पीछे छोड़ दिया और लगभग सभी प्रसारण टेलीविजन से अधिक थे। १९ कई आम [[ऑनलाइन विज्ञापन]] प्रथा विवादास्पद हैं और नियमित रूप से कानून के अधीन हैं। जब [[वेब २.०|वेब]] १९९० के दशक में विकसित हुआ, तो एक विशिष्ट [[वेबपेज|वेब पेज]] को [[वेब सर्वर]] पर पूरा फ़ॉर्म में संग्रहित किया गया था, जो [[एचटीएमएल]] में प्रारूपित है, एक अनुरोध के जवाब में एक [[वेब ब्राउज़र]] के संचरण के लिए पूरा किया गया था। समय के साथ, वेब पेज बनाने और पेश करने की प्रक्रिया गतिशील हो गई है, एक लचीली डिजाइन, लेआउट, और सामग्री बना रही है। [[वेबसाइट|वेबसाइटों]] को अक्सर सामग्री प्रबंधन सॉफ्टवेयर का उपयोग करके, शुरू में, बहुत कम सामग्री के साथ बनाया जाता है। इन सिस्टमों के योगदानकर्ता, जो भुगतान किया जा सकता कर्मचारी, किसी संगठन या जनता के सदस्य, उस प्रयोजन के लिए डिज़ाइन किए गए संपादन पृष्ठों का उपयोग करके अंतर्निहित डाटाबेस को भरें, जबकि कैज़ुअल विज़िटर्स [[एचटीएमएल]] प्रपत्र में इस सामग्री को देखने और पढ़ें। नये प्रविष्टि सामग्री को लेने की प्रक्रिया में निर्मित संपादकीय, अनुमोदन और सुरक्षा व्यवस्था हो सकती है या नहीं हो सकती है और इसे लक्ष्य के लिए उपलब्ध कर सकती है। ==== संचार ==== [[ईमेल]] एक महत्वपूर्ण संचार सेवा है जो अंतरजाल पर उपलब्ध है। मेलिंग पत्र या मेमो के समान एक तरह से पार्टियों के बीच इलेक्ट्रॉनिक पाठ संदेश भेजने की अवधारणा अंतरजाल के निर्माण की भविष्यवाणी करती है। चित्र, दस्तावेज, और अन्य फ़ाइलें [[ईमेल]] संलग्नक के रूप में भेजी जाती हैं। [[चित्र:Gmail logo.png|अंगूठाकार|जीमेल का लोगो [[जीमेल|(जीमेल का आर्टिकल खोलें)]]]] अंतरजाल टेलीफोनी अंतरजाल के निर्माण के द्वारा एक और आम संचार सेवा संभव है। वीओआईपी [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वॉयस-ओवर-अंतरजाल प्रोटोकॉल]] का अर्थ वह प्रोटोकॉल है जो कि सभी अंतरजाल संचार के अंतर्गत आता है। यह विचार १९९० की शुरुआत में निजी कंप्यूटरों के लिए वॉकी-टॉकी जैसी आवाज अनुप्रयोगों के साथ शुरू हुआ हाल के वर्षों में कई [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] सिस्टम सामान्य टेलीफोन के रूप में उपयोग करने में आसान और सुविधाजनक हो गए हैं लाभ यह है कि, अंतरजाल आवाज यातायात के रूप में है, [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] एक पारंपरिक टेलीफोन कॉल की तुलना में बहुत कम या मुफ्त हो सकती है, खासकर लंबी दूरी पर और खासकर उन अंतरजाल कनेक्शन जैसे केबल या एडीएसएल के लिए। [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] परंपरागत टेलीफोन सेवा के लिए एक प्रतिस्पर्धी विकल्प में परिपक्व हो रहा है। विभिन्न प्रदाताओं के बीच इंटरऑपरेबिलिटी में सुधार हुआ है और पारंपरिक टेलीफोन से कॉल करने या प्राप्त करने की क्षमता उपलब्ध है। सरल, सस्ती [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] नेटवर्क एडाप्टर उपलब्ध हैं जो एक निजी कंप्यूटर की आवश्यकता को समाप्त करते हैं। कॉल करने के लिए वॉयस गुणवत्ता अभी भी भिन्न हो सकती है, लेकिन अक्सर पारंपरिक कॉल्स के बराबर होती है और इससे भी अधिक हो सकती है। [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] के लिए शेष समस्याओं में आपातकालीन टेलीफोन नंबर डायलिंग और विश्वसनीयता शामिल है। वर्तमान में, कुछ [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] प्रदाता एक आपातकालीन सेवा प्रदान करते हैं, लेकिन यह सार्वभौमिक रूप से उपलब्ध नहीं है। "अतिरिक्त सुविधाओं" वाले पुराने पारंपरिक फोन केवल पावर विफल होने के दौरान ही संचालित होते हैं और संचालित होते हैं; वीओआईपी फोन उपकरण और अंतरजाल एक्सेस डिवाइसेज़ के लिए बैकअप पावर स्रोत के बिना ऐसा कभी नहीं कर सकता है खिलाड़ियों के बीच संचार के एक रूप के रूप में, वीओआईपी गेमिंग अनुप्रयोगों के लिए तेजी से लोकप्रिय हो गया है। [[ग्यालशिंग|गेमिंग]] के लिए लोकप्रिय [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] ग्राहकों में वेंत्रिलो और टीमेंपीक शामिल हैं आधुनिक वीडियो गेम कंसोल भी [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] चैट सुविधाओं की पेशकश करते हैं। ==== डेटा स्थानांतरण ==== फ़ाइल साझा करना अंतरजाल पर बड़ी मात्रा में डेटा स्थानांतरित करने का एक उदाहरण है एक कंप्यूटर फाइल ग्राहकों, सहयोगियों और मित्रों को एक अनुलग्नक के रूप में [[ईमेल]] कर सकती है। यह एक [[वेबसाइट]] या [[संचिका स्थानांतरण प्रोटोकॉल|फाइल ट्रांसफर प्रोटोकॉल]] (एफ़टीपी) सर्वर पर अन्य लोगों द्वारा आसानी से डाउनलोड करने के लिए अपलोड किया जा सकता है। सहकर्मियों द्वारा तत्काल उपयोग के लिए इसे "साझा स्थान" या फ़ाइल सर्वर पर रखा जा सकता है कई उपयोगकर्ताओं के लिए थोक डाउनलोड का लोड "मिरर" सर्वर या पीयर-टू-पीयर नेटवर्क के उपयोग से आसान हो सकता है। इनमें से किसी एक मामले में, फ़ाइल तक पहुँच को उपयोगकर्ता प्रमाणीकरण के द्वारा नियंत्रित किया जा सकता है, अंतरजाल पर फ़ाइल का पारगमन एन्क्रिप्शन द्वारा छिपा हुआ हो सकता है, और पैसे फ़ाइल को एक्सेस करने के लिए हाथ बदल सकते हैं। कीमत से धन के रिमोट चार्जिंग द्वारा भुगतान किया जा सकता है, उदाहरण के लिए, एक [[क्रेडिट कार्ड]] जिसका विवरण भी पारित किया जाता है - आमतौर पर पूरी तरह से एन्क्रिप्ट किया गया - अंतरजाल पर प्राप्त फाइल की उत्पत्ति और प्रामाणिकता डिजिटल हस्ताक्षर द्वारा या एमडी ५ या अन्य संदेश डाईजेस्ट्स द्वारा जाँच की जा सकती है। अंतरजाल की ये सरल विशेषताओं, दुनिया भर के आधार पर, संचरण के लिए कंप्यूटर फ़ाइल में कम की जा सकने वाली किसी भी वस्तु का उत्पादन, बिक्री और वितरण बदल रहे हैं। इसमें सभी तरह के प्रिंट प्रकाशन, सॉफ्टवेयर उत्पाद, समाचार, संगीत, फिल्म, वीडियो, फोटोग्राफी, [[चित्रालेख|ग्राफिक्स]] और अन्य कला शामिल हैं। इसके बदले में उन मौजूदा उद्योगों में भूकंपीय बदलाव हुए हैं जो पहले इन उत्पादों के उत्पादन और वितरण को नियंत्रित करते थे। [[स्ट्रीमिंग मीडिया]] अंत उपयोगकर्ताओं द्वारा तत्काल खपत या आनंद के लिए डिजिटल मीडिया का वास्तविक समय वितरण है कई रेडियो और टेलीविज़न ब्रॉडकास्टर्स अपने लाइव ऑडियो और वीडियो प्रस्तुतियों के अंतरजाल फ़ीड प्रदान करते हैं। वे टाइम-शिफ्ट देखने या सुनने जैसे कि पूर्वावलोकन, क्लासिक क्लिप्स और सुनो फिर की सुविधा भी दे सकते हैं। इन प्रदाताओं को एक शुद्ध अंतरजाल "ब्रॉडकास्टर्स" की श्रेणी में शामिल किया गया है, जिनके पास ऑन-एयर लाइसेंस नहीं था। इसका मतलब यह है कि एक अंतरजाल से जुड़े डिवाइस, जैसे कंप्यूटर या अधिक विशिष्ट, का प्रयोग उसी तरह उसी तरह से ऑन-लाइन मीडिया तक पहुँचने के लिए किया जा सकता है जितना पहले संभवतः केवल टेलीविज़न या रेडियो रिसीवर के साथ था उपलब्ध प्रकार की सामग्रियों की श्रेणी, विशेष तकनीकी वेबकास्ट से मांग-लोकप्रिय मल्टीमीडिया सेवाओं के लिए बहुत व्यापक है। ब्रॉडकास्टिंग इस विषय पर एक भिन्नता है, जहाँ आम तौर पर ऑडियो-सामग्री डाउनलोड की जाती है और कंप्यूटर पर वापस खेला जाता है या स्थानांतरित करने के लिए सुने जाने वाले पोर्टेबल मीडिया प्लेयर में स्थानांतरित हो जाता है। साधारण उपकरण का इस्तेमाल करते हुए ये तकनीक दुनिया भर में ऑडियो-विज़ुअल सामग्री को प्रसारित करने के लिए, छोटे सेंसरशिप या [[लाइसेंस]] नियंत्रण के साथ किसी को भी अनुमति देती हैं। [[डिजिटल मीडिया स्ट्रीमिंग]] नेटवर्क बैंडविड्थ की मांग को बढ़ाती है उदाहरण के लिए, मानक छवि गुणवत्ता के लिए एसडी ४८० पी के लिए १ एमबीटी / एस लिंक गति की आवश्यकता होती है, एचडी ७२० पी की गुणवत्ता में 2.५ एमबीटी / एस की आवश्यकता होती है, और उच्चतम-एचडीएक्स गुणवत्ता को १०८० पी के लिए ४.५ एमबीटी / एस की आवश्यकता होती है। [[वेबकैम]] इस घटना का एक कम लागत वाला विस्तार है। जबकि कुछ [[वेबकैम]] पूरा-फ़्रेम-दर वीडियो दे सकता है, तो चित्र आमतौर पर छोटा होता है या धीरे-धीरे अपडेट होता है अंतरजाल उपयोगकर्ता एक अफ्रीकी वॉटरहो के आसपास पशुओं को देख सकते हैं, पनामा नहर में जहाजों, स्थानीय राउंडअबाउट पर ट्रैफ़िक या अपने स्वयँ के परिसर की निगरानी, लाइव और वास्तविक समय में देख सकते हैं। वीडियो चैट रूम और वीडियो कॉन्फ्रेंसिंग भी लोकप्रिय हैं, कई व्यक्तिगत वेबकैम के लिए उपयोग किए जा रहे उपयोग के साथ, बिना और बिना दो-तरफ़ा ध्वनि [[यूट्यूब]] १५ फ़रवरी २००५ को स्थापित किया गया था और अब एक विशाल संख्या में उपयोगकर्ताओं के साथ मुफ्त [[स्ट्रीमिंग वीडियो]] की अग्रणी [[वेबसाइट]] है। यह एक फ्लैश आधारित [[वेब प्लेयर]] का उपयोग करता है जो वीडियो फ़ाइलों को स्ट्रीम और दिखाती है। पंजीकृत उपयोगकर्ता असीमित मात्रा में वीडियो अपलोड कर सकते हैं और अपनी व्यक्तिगत प्रोफ़ाइल बना सकते हैं। [[यूट्यूब]] का दावा है कि इसके उपयोगकर्ता सैकड़ों मिलियन देखते हैं, और हर दिन लाखों वीडियो अपलोड करते हैं। वर्तमान में, [[यूट्यूब]] एक [[एचटीएमएल फाइव|एचटीएमएल 5]] प्लेयर का उपयोग भी करता है। == उप-संस्कृतियाँ == आधुनिक अंतरजाल में बहुत से सामाजिक और सांस्कृतिक पहलू भी हैं। यह एक सार्वभौमिक वैश्विक सूचना पर्यावरण है। ==== अंतरजाल समुदाय ==== अंतरजाल संचार के लिए सबसे व्यापक तकनीकी अवसर प्रदान करता है। इसके अलावा, अंतरजाल पर समान रुची तथा समान दुनिया के विचार रखने वालों को ढूंढना, या पिछले परिचितों को ढूंढना, जो जीवन परिस्थितियों के कारण पृथ्वी पर अलग - अलग जगह बिखरे हुए थे, आसान है। इसके अलावा, [[वेब २.०|वेब]] पर संवाद शुरू करना, व्यक्तिगत बैठक में बैठकर शुरू करने से [[मनोविज्ञान|मनोवैज्ञानिक रूप]] से आसान है। ये कारण वेब समुदायों के निर्माण और सक्रिय विकास को निर्धारित करते हैं। अंतरजाल समुदाएँ उन लोगों का [[समुदाय]] है जो आम शौक को साझा करते हैं, और मुख्य रूप से अंतरजाल के माध्यम से संवाद करते हैं। ऐसे अंतरजाल समुदाय धीरे-धीरे पूरे समाज के जीवन में एक मूर्त भूमिका निभाने लगे हैं। ==== अंतरजाल का लत ==== अंतरजाल का लत अंतरजाल का उपयोग करने और नेटवर्क पर बहुत समय व्यतीत करने की एक जुनूनी इच्छा है। अंतरजाल का लत, चिकित्सा मानदंडों के अनुसार मानसिक रोग नहीं है। == विश्व के देशों में अंतरजाल == ==== भारत में अंतरजाल ==== [[भारत]] में ''अंतरजाल'' ८० के दशक में आया, जब [[एर्नेट]] (शैक्षिक और अनुसंधान नेटवर्क'')'' को सरकार, इलेक्ट्रौनिक्स विभाग और संयुक्त राष्ट्र उन्नति कार्यक्रम ''(यू एन डी पी)'' की ओर से प्रोत्साहन मिला। सामान्य उपयोग के लिये जाल [[१५ अगस्त]] [[१९९५]] से उपलब्ध हुआ, जब [[भारत संचार निगम लिमिटेड]] (वी एस एन एल) ने गेटवे सर्विस शुरू की। भारत में ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करने वालों की संख्या में तेज़ी से इजाफा हुआ है। यहाँ १.३२ बिलियन लोगों तक ''अंतरजाल'' की पहुँच हो चुकी है, जो कि कुल जनसंख्य का करीब ३४.८ %[https://web.archive.org/web/20160408192200/http://www.internetlivestats.com/internet-users/india/] फीसदी है। पूरी दुनिया के सभी ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करतों में भारत का योगदान [https://web.archive.org/web/20160408192200/http://www.internetlivestats.com/internet-users/india/ १३.५ %] फीसदी है। साथ ही ''अंतरजाल'' का इस्तेमाल व्यक्तिगत जरूरतों जैसे बैंकिंग, [[रेल मंत्रालय, भारत|ट्रेन इंफॉर्मेशन-रिज़र्वेशन]] और अन्य सेवाओं के लिए भी होता है। आज ''अंतरजाल'' की पहुँच लगभग सभी गाँव एवं कस्बो और दूर दराज के इलाको तक फ़ैल चुकी है l आज लगभग सभी जगहों पर इसका उपयोग हो रहा है l और वो दिन दूर नहीं जब भारत दुनिया में ''अंतरजाल'' के उपयोग के मामले में सबसे आगे हो l और २०१५ से सरकार भी पूरी तरह से ''ऑनलाइन'' होने के तैयारी में लग गई है l अब भारत के करीब लोग पूरे देश से अपने पैसे को लेंन-देंन कर सकते हैं। और घर बैठे खरीदारी कर रहे हैं। भारत पूरी तरह से ''अंतरजाल'' से जुड़ने की तैयारी में है। २०१५ से २०१८ तक भारत के ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करने वालों की करीब १०% बढ़ोत्तरी हुई है। २०१६ में टेलिकॉम कंपनी जियो ने करीब १ साल तक ''इन्टरनेट'' मुफ्त कर दिया था। जियो आने के बाद ''अंतरजाल'' को इस्तेमाल करने वालों की लगातार बढ़ोत्तरी होती जा रही है। भारत में अभी भी कई जगह मोबाइल ''नेटवर्क'' न होने के कारण लोग परेशान हैं। वर्तमान में भारत में एक नई अंतरजाल तकनीक का भी विकास हो रहा है जिसका नाम सैटेलाइट अंतरजाल<ref>{{cite news|url=https://bazartak.in/tech/satellite-internet-kya-hai-kaise-kam-karta-hai/|title=सैटेलाइट अंतरजाल क्या होता है?|last1=Bhanu|first1=Saran|date=9/10/2023|accessdate=9/10/2023|publisher=Bazartak|agency=Bazartak|archive-date=10 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010112913/https://bazartak.in/tech/satellite-internet-kya-hai-kaise-kam-karta-hai/|url-status=dead}}</ref> है, जो पश्चिमी देशों में पहले से एक विकसित तकनीक है लेकिन अब भारत में भी इसके परीक्षण शुरू हो चुका है। यह अंतरजाल की इस तकनीक को विकसित करने के लिए रिलायंस जियो और वनवेब कंपनी अग्रणी है, जिन्हे दूरसंचार विभाग से परीक्षण डेको की भी अनुमति मिल चुकी है। अमेरिका में सैटेलाइट अंतरजाल पर काम करने वाली कंपनी स्टारलिंक भी अपनी सेवाएं देने के लिए भारत में आने की कोशिश कर रही है, जिसे जल्द ही स्वीकृति भी मिल सकती है. ==== इस्टोनिया में अंतरजाल ==== यहाँ पूरे देश में ''वायरलेस अंतरजाल'' (वाई फ़ाई) की पहुँच है। चाहे आप हवाई अड्डा में हो या समुद्रतट या जंगल में, हर जगह ''अंतरजाल'' की पहुँच है। यहाँ पहुँच भी मुफ्त है। [[एस्टोनिया|इस्टोनिया]] में २५ फीसदी वोटिंग ''ऑनलाइन'' होती है। यहाँ माता-पिता अपने बच्चों की स्कूल की दैनिक गतिविधि, परीक्षा के अंक और कक्षेतर कार्य को ''ऑनलाइन'' देख सकते हैं। यहाँ एक व्यापार ''ऑनलाइन सेटप'' तैयार करने में महज १८ मिनट का समय लगता है। इस्टोनिया में ९९३,७८५ ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं, जो कि इस देश की पूरी आबादी का लगभग ७८ फीसदी है। यहाँ की जनसंख्या १, २७४,७०९ है। इस्टोनिया में ''अंतरजाल'' पर सबसे अधिक स्वतंत्रता है।<ref name="दैनिक भास्कर">{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/article/GAD-top-internet-users-in-all-over-world-4185194-PHO.html?seq=1&HT3|title=अंतरजाल, अमेरिकी देखते हैं लाइव टीवी|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|author=|date=21 मार्च 2013|accessdate=29 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615063557/http://www.bhaskar.com/article/GAD-top-internet-users-in-all-over-world-4185194-PHO.html?seq=1&HT3|archive-date=15 जून 2013|url-status=live}}</ref> *उपयोग: अधिकतर उपयोग ''ई कॉमर्स'' और ''ई-सरकार'' सेवाओं के लिए होता है। यहाँ प्रेस और ''ब्लॉगर ऑनलाइन'' कुछ भी कहने के लिए स्वतंत्र हैं। इस्टोनिया ने अमेरिका को पीछे कर दूसरे स्थान पर छोड़ा है। यह छोटा सा देश तकनीकी तौर पर बिजली घर बन गया है। यहाँ ''ऑन लाइन'' वोटिंग, इलेक्ट्रॉनिक मेडिकल रिकॉर्ड ''अंतरजाल'' के माध्यम से दूसरों के पास पहुँचते हैं। ''ब्रॉडबैंड'' से अधिकतर सुसज्जित यह देश [[डिजिटल]] दुनिया का एक मिथक बन कर उभरा है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== संयुक्त राज्य में अंतरजाल ==== [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] की जनसंख्या ३१३ मिलियन, यानी ३१३० लाख हैं, जहां २४५ मिलियन, यानी २४५० लाख लोग ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। यहाँ पर ''अंतरजाल'' की पहुँच ७८ फीसदी है और इस देश के लोग विश्व की ११ फीसदी आबादी ''अंतरजाल'' के उपयगकर्ता के तौर पर शामिल हैं। इस्टोनिया के बाद अंतरजाल पर सबसे अधिक स्वतंत्रता अमेरिका, जर्मन, ऑस्ट्रेलिया, हंगरी, इटली और फ़िलीपींस को है। यह देश दुनिया के अन्य देशों की तुलना में ''अंतरजाल'' पर अधिक स्वतंत्रता देते हैं। यहाँ पर काॅन्ग्रेसनल बिल का विरोध हो रहा है, जिसका इरादा ''प्राइवेसी'' और ''नॉन अमेरिकी वेबसाइट होस्टिंग'' को लेकर है। आधे से अधिक अमेरिकी अंतरजाल पर ''टीवी'' देखते हैं। यहाँ पर मोबाइल पर ''अंतरजाल'' का उपयोग स्वास्थ, ''ऑन लाइन बैंकिंग'', बिलों का पेमेंट और सेवाओं के लिए करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== जर्मनी में अंतरजाल ==== [[जर्मनी]] में ''अंतरजाल'' का उपयोग सबसे अधिक ''सोशल मीडिया'' के लिए किया जा रहा है। वहाँ अब अपनी अन्य जरूरतों, बैंकिग, निजी कार्य आदि के लिए भी किया जा रहा है। पिछले पांच वर्षो में जर्मनी में ''ब्राॅडबैंड'' सेवाएँ काफी सस्ती उपलब्ध हो रही हैं। इसके रेट इसकी गति आदि पर निर्भर करती है। यहाँ पर ''अंतरजाल'' से ''टीवी'' और ''टेलीफ़ोन'' सेवाएँ भी एक साथ मिलती हैं। यहाँ की ७३ फीसदी आबादी के घरों तक ''इंटनेट'' की पहुंच उपलब्ध है। जर्मनी के पाठशालों में छात्रों को मुफ्त में कंप्यूटर और ''अंतरजाल'' की सुविधा उपलब्ध कराई जाती हैं। जर्मनी में ९३ फीसदी इस्तेमाल करतों के पास ''डीएलएस कनेक्शन'' है। जर्मनी की आबादी ८१ मिलियन है और ६७ मिलियन इंटनेट इस्तेमाल करते हैं। यहाँ ८३ फीसदी अंतरजाल की एक्सेस है और विश्व के अंतरजाल उपयोगकर्ता की संख्या में यहाँ के लोगों की तीन फीसदी हिस्सेदारी है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== इटली में अंतरजाल ==== [[इटली]] में ''अंतरजाल'' तक ५८.७ फीसदी लोगों की पहुँच है। यहाँ ३५,८००,००० लोग ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। यहाँ ७८ फीसदी लोग ईमेल भेजने और पाने के लिए ''अंतरजाल'' का प्रयोग करते हैं। इसके दूसरे नंबर पर ६७.७ फीसदी उपयोगकर्ता ने ज्ञान के लिए और ६२ फीसदी उपयोगकर्ता ने वस्तुओं एवं सेवाँओं के लिए किया है। एक सर्वे के अनुसार ३४.१ मिलियन ''मोबाइल'' उपयोगी ने ''अंतरजाल'' तक अपनी पहुँच बनाई। इटली में ''अंतरजाल'' (६ एमबीपीज, असीमित डेटा केबिल्स/ एडीएसएल) २५ यूरो डॉलर में प्रतिमाह के रेट से उपलब्ध है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== फ़िलीपींस में अंतरजाल ==== [[फ़िलीपीन्स|फ़िलीपींस]] में १० लोगों में से केवल तीन लोगों तक ही ''अंतरजाल'' की पहुँच है। हालाकि इस देश का दावा है कि यह ''सोशल मीडिया'' के लिए विश्व का एक बड़ा केंद्र है। फ़िलीपींस में उपयोगकर्तों को ''अंतरजाल'' पर सबसे अधिक स्वतंत्रता मिली हुई है। यहाँ के लोग बिना किसी बाधा के ''अंतरजाल'' का उपयोग करने के लिए स्वतंत्र हैं। फंलीपींस की कुल जनसंख्या (२०११ के अनुसार) १,६६०,९९२ है। इसमें में ३२.४ फीसदी लोगों तक ''अंतरजाल'' की पहुंच है। फिलीपींस के ''अंतरजाल'' इस्तमाल करने वालों की संख्या ३३,६००,००० हैं। यहाँ पर लोग सबसे अधिक ''अंतरजाल'' का उपयोग [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] के लिए करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== ब्रिटेन में अंतरजाल ==== [[ब्रिटेन]] की आबादी लगभग ६३ मिलियन है और यहाँ पर लगभग ५३ मिलियन ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। ''अंतरजाल'' की पहुँच ८४ फीसदी लोगों तक है, जो विश्व के कुल उपयोगी की संख्या का दो फीसदी हैं। यहाँ पर उच्च स्तर पर ''अंतरजाल'' पर अभिव्यक्ति की स्वातंत्रता मिली हुई है। लेकिन हाल के वर्षो में ''सोशल मीडिया ट्विटर'' और ''फेसबुक'' पर लगाए आंशिक प्रतिबंध ने ''अंतरजाल'' पर पूर्ण स्वतंत्रता वाले देश की श्रेणी से बाहर कर दिया है। यहाँ पर इन ''सोशल मीडिया'' के सेवाओं पर प्रतिबंध लगाया जा सकता है। [[यूनाइटेड किंगडम|यूके]] में ८६ फीसदी ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता ''वीडियो साइट्स'' पर आते हैं। यहाँ २४० मियिलयन घंटे उपयोगकर्ता ''ऑन लाइन वीडियो'' ''सामग्री'' देखते हैं। ''गूगल'' के बाद यहाँ ''यूट्यूब'' और ''फ़ेसबुक'' को सबसे ज़्यादा देखा जाता है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== हंगरी में अंतरजाल ==== [[हंगरी]] में ५९ फीसदी लोग ''अंतरजाल'' के उपयोगकर्ता हैं। पिछले १९९० से ''डायल अप कनेक्शनों'' की संख्या बढ़ी है। यहाँ वर्ष २००० से ''ब्राॅडबैंड कनेक्शनों'' की संख्या में काफी तेजी आई। यहां ६,५१६,६२७ ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। यहाँ के उपयोगकर्ता अधिकतर व्यावसायिक और ''विपणन मैसेज'' के लिए ''अंतरजाल'' का उपयोग करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ====ऑस्ट्रेलिया में अंतरजाल ==== [[ऑस्ट्रेलिया]] की जनसंख्या : २२,०१५, ५७६ है, जिसमें से १९, ५५४,८३२ ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। ऑस्ट्रेलिया में ''अंतरजाल'' पर ''ऑनलाइन सामाग्री'' में उपयोगकर्ता को काफी हद तक स्वतंत्रता मिली हुई है। वह सभी राजनीतिक, सामाजिक प्रवचन, मनुष्य राइट के उल्लंघर आदि की जानकारी हासिल कर लेता है। ऑस्ट्रेलिया में ''अंतरजाल'' की उपलब्धता दर ७९ फीसदी है। ऑस्ट्रेलिया के लोग अपने घरों से कई काम अपने ''मोबाइल'' पर कर लेते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== अर्जेंटीना में अंतरजाल ==== [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] में पहली बार १९९० में ''अंतरजाल'' का उपयोग वाणिज्यक उपयोग के लिए शुरू किया गया था, हालाकि पहले इस पर शैक्षिक दृष्टिकोण से फोकस किया जा रहा था। [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिणी अमेरिका]] का यह अब सबसे बड़ा ''अंतरजाल'' का उपयोग करने वाला देश है। यहाँ की अनुमानित जनसंख्या ४२,१९२,४९२ है, जिसमें २८,०००, ००० लोग ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। यह कुल संख्या के लगभग ६६.४ फीसदी है। यहाँ २०,०४८,१०० लोग [[फेसबुक|फ़ेसबुक]] पर हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== दक्षिण-अफ़ीका में अंतरजाल ==== [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण-अफ़्रीका]] में पहला ''अंतरजाल'' कनेक्शन १९९८ में शुरू किया गया था। इसके बाद ''अंतरजाल'' का व्यावसायिक उपयोग १९९३ से शुरू हुआ। [[अफ़्रीका|अफ़्रीका महाद्वीप]] में विकास की तुलना में दक्षिण अफ्रीका तेरवाँ सबसे अधिक ''अंतरजाल'' की पहुँच वाला देश है। ''अंतरजाल'' के उपयोग के मामले में यह देश अफ़्रीका के अन्य देशों से कहीं आगे है। एक अनुमान के अनुसार यहाँ की जनसंख्या ४८,८१०,४२७ है, जिनमें से ८,५००,००० ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== जापान में अंतरजाल ==== [[जापान]] में ''अंतरजाल'' का उपयोग अधिकतर ''ब्लाॅगिंग'' के लिए करते हैं। जापान के संस्कृति में ''ब्लॉग'' बड़ा भूमिका अदा करते हैं। औसतन जापन का एक उपयोगी ६२.६ मिनट अपने समय का उपयोग ''ब्लॉग'' पर करता है। इसके बाद [[दक्षिण कोरिया]] के उपयोगी हैं, जो ४९.६ मिनट और तीसरे स्थान पर [[पोलैंड]] के उपयोगी हैं, जो ४७.७ मिनट अपना वक्त ''ब्लाॅग'' पर देते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:अंतरजाल|अंतरजाल]] [[श्रेणी:कंप्यूटर]] [[श्रेणी:सूचना प्रौद्योगिकी|अंतरजाल]] j5p0unzsbyapy7v9vcj4xngx2q7r1tu 6635737 6635735 2026-10-31T06:42:39Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635737 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेजी|English}}{{अंतरजाल}} '''अंतरजाल''' या '''भू-जाल''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Internet) एक वैश्विक [[कम्प्यूटर नेटवर्क|संगणक संजाल]] है जो विभिन्न प्रकार की [[सूचना एवं संचार प्रौद्योगिकी]] सुविधाएँ प्रदान करता है, जिसमें मानकीकृत [[संचार प्रोटोकॉल|संचार प्रोटोकॉलों]] का उपयोग करके परस्पर जुड़े जाल-तन्त्र शामिल हैं। यह [[इंटर-नेटवर्किंग|संजालों का एक संजाल]] है जिसमें स्थानीय से वैश्विक स्तर के निजी, सार्वजनिक, शैक्षणिक, व्यवसाय और सरकारी संजाल शामिल हैं, जो वैद्युतिक, तार-रहित और प्रकाशीय संजालीकरण तकनीकों की एक विस्तृत शृंखला से जुड़े हैं। अन्तर्जाल में सूचना संसाधनों और सेवाओं की एक विशाल शृंखला होती है, जैसे कि संयोजित [[हाइपरटेक्स्ट|अतिपाठ]] दस्तावेज़ और [[विश्व व्यापी वेब|विश्वव्यापी जाल]] के [[वेब ऐप्लीकेशन|अनुप्रयोगों]], [[ईमेल|वैद्युतिक पत्र]], [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|दूरभाषी]] और फ़ाइल साझाकरण। 1960 के दशक में ''अंतरजाल नेटवर्क'' की उत्पत्ति [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] संघीय सरकार द्वारा ''कंप्यूटर नेटवर्क'' के माध्यम से मज़बूत, ग़लती-सहिष्णु संचार के निर्माण के लिए शुरू की गई थी। 1985 के शुरुआती दिनों में वाणिज्यिक नेटवर्क और उद्यमों को जोड़ने से आधुनिक ''अंतरजाल'' के युग की शुरुआत हुई, और तेजी से वृद्धि के कारण संस्थागत, व्यक्तिगत और ''मोबाइल कंप्यूटर नेटवर्क'' से जुड़े थे। 2000 के दशक के अंत तक, इसकी सेवाओं और प्रौद्योगिकियों को रोजमर्रा की जिंदगी के लगभग हर पहलू में शामिल किया गया था। टेलीफ़ोनी, रेडियो, [[दूरदर्शन|टेलीविज़न]], पेपर मेल और अखबारों सहित अधिकांश पारंपरिक संचार मीडिया, [[ईमेल]] द्वारा पुनर्निर्मित, पुनर्निर्धारित, या अंतरजाल से दूर किए जाने वाले ईमेल सेवाओं, अंतरजाल टेलीफ़ोनी, अंतरजाल टेलीविजन, ऑनलाइन संगीत, डिजिटल समाचार पत्र, और ''वीडियो स्ट्रीमिंग वेबसाइटें'' अखबार, पुस्तक, और अन्य प्रिंट प्रकाशन वेबसाइट प्रौद्योगिकी के अनुकूल हैं, या ''ब्लॉगिंग'', ''वेब फ़ीड्स'' और ''ऑनलाइन समाचार एग्रीगेटर्स'' में पुन: स्थापित किए जा रहे हैं। ''अंतरजाल'' ने त्वरित ''मैसेजिंग'', ''अंतरजाल फ़ौरम'' और ''सोशल नेटवर्किंग'' के माध्यम से व्यक्तिगत इंटरैक्शन के नए रूपों को सक्षम और त्वरित किया है। ऑनलाइन खुदरा विक्रेताओं और छोटे व्यवसायों और उद्यमियों के लिए [[ऑनलाइन क्रय|ऑनलाइन खरीदारी]] तेजी से बढ़ी है, क्योंकि यह कंपनियों को एक बड़े बाजार की सेवा या पूरी तरह से ऑनलाइन वस्तुओं और सेवाओं को बेचने के लिए अपनी "ईंट और मोर्टार" उपस्थिति बढ़ाने में सक्षम बनाता है। ''अंतरजाल'' पर व्यापार से व्यापार और वित्तीय सेवाओं को पूरे उद्योगों में आपूर्ति शृंखला पर असर पड़ता है। ''अंतरजाल'' का उपयोग या उपयोग के लिए तकनीकी कार्यान्वयन या नीतियों में कोई केंद्रीकृत शासन नहीं है; प्रत्येक घटक ''नेटवर्क'' अपनी नीतियाँ निर्धारित करता है। ''अंतरजाल'', ''अंतरजाल प्रोटोकॉल एड्रेस'' (आए पी एड्रेस), ''स्पेस'' और ''डोमेन नेम सिस्टम'' (डी एन एस) में दो प्रमुख नाम रिक्त स्थान की केवल अति परिभाषा परिभाषाएँ एक रखरखाव संगठन, ''अंतरजाल कॉरपोरेशन फॉर असाइन्ड'' नाम और नंबर (आए सी ए एन एन)। मुख्य [[प्रोटोकॉल]] के तकनीकी आधारभूत और मानकीकरण, ''अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फ़ोर्स'' (आए ई टी एफ़) की एक गतिविधि है, जो कि किसी भी गैर-लाभप्रद संगठन के साथ संबद्ध अंतरराष्ट्रीय सहभागी हैं, जो किसी को भी तकनीकी विशेषज्ञता में योगदान दे सकते हैं। == इतिहास == {{main|अन्तरजाल का इतिहास}}'' पॉल बैरन और डोनल्ड डेविस द्वारा पैकेट स्विचिंग में संशोधन 1960 के दशक के मध्य में शुरू हुआ, और पैकेट ने एन पी एलनेटवर्क, ए आर पी ए एन ए टी, टायनेट, मेरिट नेटवर्क, टेलनेट, साइक्लेड्स जैसे नेटवर्क स्विच किए, 1960 के दशक और 1970 के दशक में विभिन्न [[प्रोटोकॉल]] का उपयोग करके विकसित किया गया था। ए आर पी ए एन ई टी परियोजना ने अंतरजालवर्किंग के लिए प्रोटोकॉल के विकास के लिए नेतृत्व किया, जिससे कई अलग-अलग नेटवर्क नेटवर्क के एक नेटवर्क में शामिल हो सकें। ए आर पी एन ई टी विकास दो नेटवर्क नोडों से शुरू हुआ, जो [[कैलिफ़ोर्निया]], [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] (यू सी एल ए) हेनरी सैमुएरी स्कूल ऑफ़ इंजीनियरिंग और लियोनार्ड क्लेनरॉक द्वारा निर्देशित एप्लाइड साइंस और एस आर आए अंतरराष्ट्रीय (एस आर आए) में एन एल एस सिस्टम में नेटवर्क मापन केंद्र के बीच जुड़े थे। 29 अक्टूबर 1969 को मेनलो पार्क, [[कैलिफ़ोर्निया]] में डगलस एंजेलबार्ट। तीसरी साइट यूनिवर्सिटी ऑफ़ कैलिफ़ोर्निया, सांता बारबरा में कल्लेर फ्राइड इंटरएक्टिव मैथमेटिक्स सेंटर थी, इसके बाद यूटा विश्वविद्यालय यूटा ग्राफिक्स डिपार्टमेंट के पास था। भविष्य के विकास के शुरुआती संकेत में, 1971 के अंत तक पंद्रह स्थल युवा ए आर पी ए एन ए टी से जुड़े हुए थे। ये प्रारंभिक वर्ष 1972 की फ़िल्म कंप्यूटर नेटवर्क: द हेरल्ड्स ऑफ़ रिसोर्स शेयरिंग में प्रलेखित किए गए थे। [[चित्र:Internet users by country world map.PNG|अंगूठाकार|436x436पिक्सेल|वर्ष २००९ में प्रति देश में अंतरजाल उपयोगकर्ता]] ए आर पी ए एन ई टी पर प्रारंभिक अंतरराष्ट्रीय सहयोग दुर्लभ थे। यूरोपीय डेवलपर्स एक्स 25 नेटवर्क विकसित करने के लिए चिंतित थे। उल्लेखनीय अपवाद १)1973 में नॉर्वेजियन सिज़्मिक अर्रे (नोर्स) थे, इसके बाद 1973 में स्वीडन ने तनुम पृथ्वी स्टेशन से उपग्रह लिंक और ब्रिटेन में पीटर टी। क्रिस्टीन के अनुसंधान समूह के साथ, शुरू में लंदन विश्वविद्यालय, कंप्यूटर विज्ञान संस्थान और बाद में यूनिवर्सिटी कॉलेज लंदन में। दिसंबर 1974 में, विनटन सर्फ़, योजोन दलाल और कार्ल सनशाइन द्वारा आर एफ़ सी 625 (अंतरजाल ट्रांसमिशन नियंत्रण कार्यक्रम की विशिष्टता) ने अंतरजाल को इस्तेमाल करने के लिए लघुकथ के रूप में अंतरजाल का इस्तेमाल किया और बाद में आरएफसी ने इस प्रयोग को दोहराया। 1981 में राष्ट्रीय विज्ञान फ़ाउंडेशन (एन एस एफ़) ने कम्प्यूटर साइंस नेटवर्क (सी एस एन ई टी) को वित्त पोषित करने के लिए ए आर पी ए एन ए टी तक पहुँच का विस्तार किया था। 1982 में, अंतरजाल प्रोटोकॉल सूट (टी सी पी / आए पी) को मानकीकृत किया गया था, जिससे दुनिया भर में इंटरकनेक्टेड नेटवर्क्स की अनुमति थी। 1983 में टी सी पी / आए पी नेटवर्क का विस्तार फिर से विस्तार हुआ, जब राष्ट्रीय विज्ञान फाउंडेशन नेटवर्क (एन एस एफ़ नेट) ने शोधकर्ताओं के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका में [[महासंगणक|सुपरकंप्यूटर]] साइटों तक पहुंच प्रदान की, पहले ५६ केबीटी / एस की रफ्तार और बाद में 2.5 एमबीटी / एस और 45 एमबीटी / एस। वाणिज्यिक अंतरजाल सेवा प्रदाता (आए एस पी) 1990 के दशक के उत्तरार्ध में और 1990 के दशक के आरंभ में उभरा। 1990 में एआरपीएनेट को निष्क्रिय कर दिया गया था। 1995 तक, संयुक्त राज्य में अंतरजाल का पूरी तरह से व्यावसायीकरण किया गया था जब एन एस एफ़ एन टी को डिकमीशन किया गया था, जिससे वाणिज्यिक ट्रैफ़िक लेने के लिए अंतरजाल के इस्तेमाल पर अंतिम प्रतिबंध हटा दिया गया था। १९८० के दशक के उत्तरार्ध में और १९८० के दशक के उत्तरार्ध में और १९९० की शुरुआत में यूरोप में अंतरजाल का तेजी से विस्तार हुआ। दिसंबर १९९८ में एन एस एफ़ एन ई टी और यूरोप में नेटवर्क के बीच समर्पित ट्रान्साटलांटिक संचार की शुरुआत [[प्रिंसटन विश्वविद्यालय]] और [[स्टॉकहोम]], [[स्वीडन]] के बीच एक कम गति वाले उपग्रह रिले के साथ की गई थी। यद्यपि अन्य नेटवर्क प्रोटोकॉल जैसे कि यू यू पी पी इस समय से पहले अच्छी तरह से वैश्विक पहुँच थे, इसने इंटरकाँटिनेंटल नेटवर्क के रूप में अंतरजाल की शुरुआत की। १९८९ के मध्य में अंतरजाल का सार्वजनिक [[वाणिज्य क्षेत्र|वाणिज्यिक]] उपयोग अंतरजाल के ५००,००० उपयोगकर्ताओं को एम सी आए मेल और कंपोसर्व की ईमेल क्षमताओं के साथ हुआ। बस महीने बाद 1 जनवरी १९९० को, पी एस आई नेट ने वाणिज्यिक उपयोग के लिए वैकल्पिक अंतरजाल रीढ़ की शुरुआत की; एक ऐसा नेटवर्क जो वाणिज्यिक अंतरजाल में बढ़ेगा जिसे आज हम जानते हैं मार्च १९९० में, एन एस एफ़ एन ई टी और यूरोप के बीच पहली उच्च गति वाली टी १ (१.५ एमबीटी / एस) लिंक, [[कॉर्नेल विश्वविद्यालय|कॉर्नेल यूनिवर्सिटी]] और [[यूरोपीय नाभिकीय अनुसंधान संगठन|सर्न]] के बीच स्थापित किया गया था, उपग्रहों में सक्षम होने की तुलना में बहुत अधिक मजबूत संचार की अनुमति थी। छः महीने बाद टिम बर्नर्स-ली, वर्डवेब, सीईआरएन प्रबंधन के दो साल के लॉबिंग के बाद पहला वेब ब्राउज़र लिखना शुरू कर देंगे। १९९० के दशक तक, बर्नर्स-ली ने काम कर रहे वेब: हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल (एचटीटीपी ०.९), हाइपरटेक्स्ट मार्कअप लैंग्वेज (एच टी एम एल), पहला वेब ब्राउज़र (जो कि एक एच टी एम एल एडिटर भी था, के लिए आवश्यक सभी उपकरण तैयार किए थे यूज़नेट समाचारसमूहों और एफ़टीपी फाइलों तक पहुंच सकता है), पहले एच टी टी पी सर्वर सॉफ़्टवेयर (बाद में सर्न एच टी टी पी डी के रूप में जाना जाता है), पहला वेब सर्वर, और पहला वेब पेज जो परियोजना को खुद ही वर्णित करता है १९९१ में वाणिज्यिक अंतरजाल एक्सचेंज की स्थापना की गई थी, जो पी एस आए नेट को अन्य वाणिज्यिक नेटवर्क सीईआरएफनेट और अल्टरनेट के साथ संवाद करने की अनुमति दे रहा था। १९९५ से अंतरजाल ने संस्कृति और वाणिज्य पर काफी प्रभाव डाला है, जिसमें ईमेल, त्वरित संदेश, टेलीफोनी (वॉयस ओवर अंतरजाल प्रोटोकॉल या वी ओ आए पी), दो-तरफा इंटरैक्टिव वीडियो कॉल, और वर्ल्ड वाइड वेब के पास त्वरित संचार की वृद्धि शामिल है इसकी चर्चा मंच, ब्लॉग, सोशल नेटवर्किंग, और ऑनलाइन शॉपिंग साइटें डेटा की बढ़ती मात्रा १-जी बी आए टी / s, १०-जी बी आए टी, या अधिक पर काम कर फ़ाइबर ऑप्टिक नेटवर्क पर उच्च और उच्च गति पर प्रेषित होती है। [[चित्र:Tim Berners-Lee.jpg|अंगूठाकार|टिम बर्नर्स ली अंतरजाल के निर्माता]] अंतरजाल ऑनलाइन बढ़ने और ज्ञान, वाणिज्य, मनोरंजन और सोशल नेटवर्किंग से कहीं अधिक बढ़ती जा रही है। १९९० के अंत के दौरान, अनुमान लगाया गया कि सार्वजनिक अंतरजाल पर यातायात में प्रति वर्ष १०० प्रतिशत की वृद्धि हुई, जबकि अंतरजाल उपयोगकर्ताओं की औसत वार्षिक वृद्धि २०% और ५०% के बीच थी। यह विकास अक्सर केंद्रीय प्रशासन की कमी के कारण होता है, जो नेटवर्क के जैविक विकास की अनुमति देता है, साथ ही साथ अंतरजाल प्रोटोकॉल की गैर-स्वामित्व वाली प्रकृति, जो विक्रेता अंतर को प्रोत्साहित करती है और किसी एक कंपनी को नेटवर्क पर बहुत अधिक नियंत्रण करने से रोकती है। ३१ मार्च २०११ तक, अंतरजाल उपयोगकर्ताओं की अनुमानित कुल संख्या २.०९५ अरब (विश्व जनसंख्या का ३०.२%) थी। यह अनुमान लगाया गया है कि १९९३ में अंतरजाल ने २-रास्ता दूरसंचार के माध्यम से बहने वाली जानकारी का केवल १% ही किया, २००० तक यह आँकड़ा ५१% हो गया, और २००७ तक अंतरजाल पर सभी दूरसंचार सूचनाओं में ९७% से अधिक डेटा लिया गया। ====== संक्षिप्त इतिहास ====== * '''१९६९''' [[टिम बर्नर्स ली]] ने अंतरजाल बनाया था। ''अंतरजाल'' ''अमेरिकी रक्षा विभाग'' के द्वारा ''यू सी एल ए'' के तथा ''स्टैनफोर्ड अनुसंधान संस्थान कंप्यूटर्स'' का ''नेटवर्किंग'' करके ''अंतरजाल'' की संरचना की गई। * '''१९७९''' ''ब्रिटिश डाकघर'' पहला अंतरराष्ट्रीय ''कंप्यूटर नेटवर्क'' बना कर नये प्रौद्योगिकी का उपयोग करना आरम्भ किया। * '''१९८०''' [[बिल गेट्स]] का आए बी एम के ''कंप्यूटर्स'' पर एक ''माइक्रोसॉफ़्ट ऑपरेटिंग सिस्टम'' लगाने के लिए सौदा हुआ। * '''१९८४''' [[ऍप्लिकेशन सॉफ्टवेयर|ऐप्पल]] ने पहली बार फ़ाइलों और फ़ोल्डरों, ''ड्रॉप डाउन मेन्यू'', [[माउस]], ग्राफ़िक्स का प्रयोग आदि से युक्त "''आधुनिक सफल कम्प्यूटर''" लांच किया। * '''१९८९''' ''टिम बेर्नर ली'' ने ''अंतरजाल'' पर संचार को सरल बनाने के लिए ''ब्राउज़रों'', पन्नों और ''लिंक'' का उपयोग कर के [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] बनाया। * '''१९९६''' [[गूगल]] ने ''स्टैनफ़ोर्ड विश्वविद्यालय'' में एक अनुसंधान परियोजना शुरू किया जो कि दो साल बाद औपचारिक रूप से काम करने लगा। * '''२००९''' ''डॉ स्टीफ़न वोल्फ़रैम'' ने "''[[वॉलफ्रेम अल्फा]]''" लाँच किया। [[चित्र:Submarine cable map umap.png|center|thumb|500px|विश्व के समुद्री संचार केबल का मानचित्र (२०१५)]] == प्रोटोकॉल == जबकि अंतरजाल इंफ्ऱास्ट्रक्चर में [[हार्डवेयर]] घटकों का उपयोग अक्सर अन्य सॉफ्टवेयर सिस्टमों का समर्थन करने के लिए किया जा सकता है, यह सॉफ्टवेयर का मानदंड और डिजाइन है जो अंतरजाल की विशेषता देता है और इसकी स्केलेबिलिटी और सफलता के लिए नींव प्रदान करता है। अंतरजाल सॉफ़्टवेयर सिस्टम के वास्तुशिल्प डिज़ाइन के लिए जिम्मेदारी अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फ़ोर्स (आए ई टी एफ़) द्वारा धारित की गई है। आए ई टी एफ़ अंतरजाल वास्तुकला के विभिन्न पहलुओं के बारे में, किसी भी व्यक्ति के लिए मानक-सेटिंग वाले काम समूहों का आयोजन करता है। परिणामस्वरूप योगदान और मानक आए ई टी एफ़ वेब साइट पर टिप्पणियों के लिए अनुरोध (आर एफ़ सी) दस्तावेजों के रूप में प्रकाशित किए गए हैं। नेटवर्किंग के मुख्य तरीकों जो अंतरजाल को सक्षम करते हैं विशेष रूप से नामित आर एफ़ सी में निहित हैं जो कि अंतरजाल मानकों का गठन करते हैं। अन्य कम कठोर दस्तावेज केवल सूचनात्मक, प्रयोगात्मक या ऐतिहासिक हैं, या अंतरजाल तकनीकों को कार्यान्वित करते समय सर्वोत्तम वर्तमान प्रथाओं (बी सी पी) को दस्तावेज देते हैं। अंतरजाल मानक अंतरजाल प्रोटोकॉल सूट के रूप में जाना जाता है एक रूपरेखा का वर्णन करता है। यह एक मॉडल वास्तुकला है जो तरीकों को एक प्रोटोकॉल के स्तरित सिस्टम में विभाजित करता है, मूल रूप से आरएफसी ११२२ और आर एफ़ सी ११२३ में प्रलेखित किया गया है। परतें पर्यावरण या क्षेत्र के अनुरूप होती हैं जिसमें उनकी सेवाएँ संचालित होती हैं। शीर्ष पर एक आवेदन परत है, सॉफ्टवेयर अनुप्रयोगों में उपयोग किए गए एप्लिकेशन-विशिष्ट नेटवर्किंग विधियों के लिए स्थान। उदाहरण के लिए, एक वेब ब्राउज़र प्रोग्राम क्लाइंट-सर्वर एप्लिकेशन मॉडल और सर्वर और क्लाइंट के बीच इंटरैक्शन के एक विशिष्ट प्रोटोकॉल का उपयोग करता है, जबकि कई [[संगणक संचिका|फ़ाइल]] साझाकरण सिस्टम एक पीयर-टू-पीयर प्रतिमान का उपयोग करता है इस शीर्ष परत के नीचे, ट्रांसपोर्ट लेयर विभिन्न होस्ट्स पर अनुप्रयोगों को उचित डेटा विनिमय पद्धतियों के साथ नेटवर्क के माध्यम से तार्किक चैनल के साथ जोड़ता है। [[चित्र:प्रोटोकौल स्टौक.png|पाठ=प्रोटोकौल स्टौक|अंगूठाकार|186x186पिक्सेल|चूँकि उपयोगकर्ता डेटा प्रोटोकॉल स्टैक के माध्यम से संसाधित होता है, प्रत्येक अमूर्त परत भेजने वाले मेज़बान पर सांकेतिकरण जानकारी जोड़ती है। मेज़बान और रूटर के बीच लिंक स्तर पर तार पर डेटा प्रेषित होता है प्राप्त होस्ट द्वारा इनकिप्सुलेशन हटा दी जाती है। प्रत्येक हॉप पर इंटरमीडिएट रिले लिंक लिंक को अपडेट करते हैं, और रूटिंग उद्देश्यों के लिए आईपी परत का निरीक्षण करते हैं।]] इन परतों को समझना नेटवर्किंग प्रौद्योगिकियां हैं जो नेटवर्क को अपनी सीमाओं पर एक दूसरे से जुड़ते हैं और उनके बीच यातायात का आदान-प्रदान करते हैं। अंतरजाल स्तर [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] (आए पी) पते के माध्यम से एक दूसरे को पहचानने और खोजने के लिए कंप्यूटरों को सक्षम बनाता है, और मध्यवर्ती (ट्रांज़िट) नेटवर्क के माध्यम से अपने ट्रैफिक को रूट करता है। अंतिम, आर्किटेक्चर के निचले भाग में लिंक परत है, जो समान नेटवर्क लिंक पर मेजबानों के बीच लॉजिकल कनेक्टिविटी प्रदान करता है, जैसे स्थानीय क्षेत्र नेटवर्क (एल ए एन) या डायल-अप कनेक्शन। मॉडल, जिसे टी सी पी / आए पी के रूप में भी जाना जाता है, को शारीरिक कनेक्शन के लिए उपयोग किए जाने वाले अंतर्निहित हार्डवेयर से अलग होने के लिए डिज़ाइन किया गया है, जो कि मॉडल किसी भी विस्तार से संबंधित नहीं है। अन्य मॉडलों को विकसित किया गया है, जैसे कि ओ एस आए मॉडल, जो संचार के हर पहलू में व्यापक होने का प्रयास करता है। हालांकि कई समानताएँ मॉडल के बीच मौजूद हैं, वे विवरण या कार्यान्वयन के विवरण में संगत नहीं हैं। फिर भी, टीसीपी / आए पी प्रोटोकॉल आमतौर पर ओ एस आए नेटवर्किंग की चर्चा में शामिल हैं। अंतरजाल मॉडल का सबसे प्रमुख घटक अंतरजाल प्रोटोकॉल (आए पी) है, जो नेटवर्क पर कंप्यूटरों के लिए एड्रेसिंग सिस्टम, आए पी पते सहित, प्रदान करता है। आए पी ​​अंतरजालवर्किंग को सक्षम करता है और संक्षेप में, अंतरजाल खुद को स्थापित करता है। अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ४ (आए पी वी ४) अंतरजाल की पहली पीढ़ी पर प्रयुक्त प्रारंभिक संस्करण है और अभी भी प्रमुख उपयोग में है। यह ४.३ अरब (१०९) मेजबानों को संबोधित करने के लिए डिजाइन किया गया था हालांकि, अंतरजाल के विस्फोटक वृद्धि ने आए पी वी ४ पते के थकावट को जन्म दिया है, जो २०११ में अपने अंतिम चरण में प्रवेश किया था, जब वैश्विक पता आवंटन पूल समाप्त हो गया था। एक नया प्रोटोकॉल संस्करण, [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आए पी वी ६]], १९९० के दशक के मध्य में विकसित किया गया था, जो काफी बड़े पते क्षमताओं को प्रदान करता है और अंतरजाल यातायात के अधिक कुशल मार्ग प्रदान करता है। वर्तमान में [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आए पी वी ६]] दुनिया भर में बढ़ते तैनाती में है, क्योंकि अंतरजाल ऐड्रेस रजिस्ट्री (आर आए आर) ने सभी संसाधन प्रबंधकों को त्वरित अपनाने और रूपांतरण की योजना बनाने के लिए आग्रह किया। आए पी वी ७ आए पी वी ४ के साथ डिज़ाइन से सीधे इंटरऑपरेट नहीं है। संक्षेप में, यह अंतरजाल के एक समानांतर संस्करण को स्थापित करता है जो सीधे आए पी वी ४ सॉफ्टवेयर से सुलभ नहीं होता है। इस प्रकार, अंतरजालवर्किंग या नोड्स के लिए अनुवाद सुविधा मौजूद होने चाहिए, दोनों नेटवर्क के लिए डुप्लिकेट नेटवर्किंग सॉफ़्टवेयर होना चाहिए। मूल रूप से सभी आधुनिक कंप्यूटर [[प्रचालन तन्त्र|ऑपरेटिंग सिस्टम]] [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] के दोनों संस्करणों का समर्थन करते हैं। हालांकि, नेटवर्क इंफ्रास्ट्रक्चर इस विकास में कम हो गया है। इसके बुनियादी ढाँचे को बनाने वाले भौतिक कनेक्शन के जटिल सरणी के अलावा, अंतरजाल को द्वि- या बहु-पार्श्व व्यावसायिक अनुबंधों द्वारा सहायता प्रदान की जाती है, उदाहरण के लिए, पीयरिंग समझौतों, और तकनीकी विनिर्देशों या प्रोटोकॉल द्वारा जो नेटवर्क पर डेटा के आदान-प्रदान का वर्णन करते हैं। दरअसल, अंतरजाल को इसके इंटरकनेक्शन और रूटिंग नीतियों द्वारा परिभाषित किया गया है। == अभिशासन == अंतरजाल एक वैश्विक नेटवर्क है जिसमें कई स्वेच्छा से जुड़े हुए स्वायत्त नेटवर्क हैं। यह केंद्रीय शासी निकाय के बिना संचालित होता है कोर प्रोटोकॉल (आईपीवी ४ और [[अंतरजाल प्रोटोकॉल संस्करण ६|आईपीवी ६]]) की तकनीकी आधारभूत और मानकीकरण, अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फोर्स (आईईटीएफ) की एक गतिविधि है, जो कि ढीला जुड़े अंतरराष्ट्रीय सहभागियों का एक गैर-लाभकारी संगठन है जो किसी को भी तकनीकी विशेषज्ञता का योगदान दे सकती है। इंटरऑपरेबिलिटी बनाए रखने के लिए, अंतरजाल का प्रमुख नाम रिक्त स्थान असाइन किया गया नाम और नंबर (आईसीएएनएन) के लिए अंतरजाल कॉरपोरेशन द्वारा प्रशासित किया जाता है। आईसीएएनएनएन एक अंतर्राष्ट्रीय बोर्ड ऑफ़ डायरेक्टर्स द्वारा संचालित है जो अंतरजाल तकनीकी, व्यापार, अकादमिक और अन्य गैर-वाणिज्यिक समुदायों से प्राप्त है। आईसीएएनएन अंतरजाल प्रोटोकॉल में [[डोमेन नाम प्रणाली|डोमेन नाम]], [[अंतरजाल नियमावली|अंतरजाल प्रोटोकॉल]] (आईपी) पते, अनुप्रयोग पोर्ट नंबरों और अन्य कई मापदंडों सहित, अंतरजाल पर उपयोग के लिए अद्वितीय पहचानकर्ता के असाइनमेंट का समन्वयन करता है। अंतरजाल की वैश्विक पहुँच को बनाए रखने के लिए विश्व स्तर पर एकीकृत नाम रिक्त स्थान आवश्यक हैं। आईसीएएनएन की यह भूमिका वैश्विक अंतरजाल के लिए शायद केवल एक केंद्रीय समन्वयकारी संस्था है। [[चित्र:ICANN headquarters in Playa Vista.jpg|अंगूठाकार|प्लेया विस्टा, लॉस एंजिल्स, कैलिफ़ोर्निया में आएसीएएनएन मुख्यालय]] क्षेत्रीय अंतरजाल रजिस्ट्री (आरआईआर) आईपी पते: * अफ्रीका के लिए अफ्रीकी नेटवर्क सूचना केंद्र (ऐफ़्री एनआएसी) * उत्तरी अमेरिका के लिए अंतरजाल नंबर (एआरआईएन) के लिए अमेरिकी रजिस्ट्री * एशिया और प्रशांत क्षेत्र के लिए एशिया-प्रशांत नेटवर्क सूचना केंद्र (एपीएनआईसी) * लैटिन अमेरिका और कैरेबियाई क्षेत्र के लिए लैटिन अमेरिकी और कैरेबियाई अंतरजाल पते रजिस्ट्री (एलएसीएनआईसी) * रीसेओ आईपी यूरोफेन्स - यूरोप, मध्य पूर्व और मध्य एशिया के लिए नेटवर्क कोऑर्डिनेशन सेंटर (आरआईपीई एनसीसी) संयुक्त राज्य के वाणिज्य विभाग की एक एजेंसी, राष्ट्रीय दूरसंचार और सूचना प्रशासन को १ अक्टूबर २०१६ को आएएएनए के नेतृत्व में संक्रमण तक डीएनएस रूट ज़ोन में परिवर्तन के लिए अंतिम स्वीकृति मिली थी। अंतरजाल सोसाइटी (आएएसओसी) की स्थापना १९९२ में "पूरे विश्व के सभी लोगों के लाभ के लिए अंतरजाल के खुले विकास, विकास और उपयोग को आश्वस्त करने" के लिए किया गया था। इसके सदस्यों में व्यक्तियों (किसी में शामिल हो सकते हैं) के साथ-साथ निगमों, संगठनों, सरकारें, और विश्वविद्यालय शामिल हैं अन्य गतिविधियों में अएएसओसी एक कम औपचारिक रूप से संगठित समूहों के लिए एक प्रशासनिक घर प्रदान करता है जो अंतरजाल के विकास और प्रबंधन में शामिल हैं, जिनमें शामिल हैं: अंतरजाल इंजीनियरिंग टास्क फोर्स (आएईटीएफ), अंतरजाल आर्किटेक्चर बोर्ड (आएएबी), अंतरजाल इंजीनियरिंग स्टीयरिंग ग्रुप (आएईएसजी) ), अंतरजाल रिसर्च टास्क फोर्स (आईआरटीएफ), और अंतरजाल रिसर्च स्टीयरिंग ग्रुप (आएआरएसजी)। १६ नवंबर २००५ को, [[तूनिस|तुनिस]] में संयुक्त राष्ट्र-प्रायोजित विश्व सम्मेलन ने अंतरजाल से संबंधित मुद्दों पर चर्चा करने के लिए अंतरजाल गवर्नेंस फोरम (आएजीएफ) की स्थापना की। == दुष्प्रभाव == [[देव संस्कृति विश्वविद्यालय|देवसंस्कृती संस्कृति विश्वविद्यालय]] की शोध के अनुसार [[सोशल मीडिया|सोशल मिडिया]] के व्यसन का शिकार होने वाले विद्यार्थियों के निद्रा चक्र, भावनात्मक परिपक्वता और शैक्षणिक प्रदर्शन पर नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। जो युवा प्रतिदिन सोशल मीडिया पर ज्यादा समय व्यतीत करते हैं, उनमें अनिद्रा की समस्या उत्पन्न हो जाती है। अच्छी नींद का सामान्य स्वास्थ्य से गहरा संबंध होता है। अतः नींद की अवधि में कमी अथवा व्यवधान आने से संपूर्ण स्वास्थ्य असंतुलित हो जाता है और धीरे - धीरे अनेक समस्याएँ प्रकट होने लगती हैं। अध्ययन के परिणामों में यह भी पाया गया है कि सोशल मीडिया की आदत में महिला वर्ग की अपेक्षा पुरुष वर्ग में नींद की गुणवत्ता ज्यादा प्रभावित होती है। शोध के द्वितीय मापदंड में भावनात्मक परिपक्वता के स्तर का सर्वेक्षण किया है। इस संदर्भ में यह देखा गया कि सोशल मीडिया का एडिक्शन युवाओं की भावनात्मक योग्यता पर नकारात्मक प्रभाव डालता है। क्रोध, चिड़चिड़ापन, आवेश, आलस्य, निराशा, आत्महीनता, आत्मविश्वास में कमी जैसी अनेक मनोव्याधियों के उत्पन्न होने का प्रमुख कारण भावनात्मक परिपक्वता के स्तर में कमी ही है। अकेलापन महसूस करना, अवसाद, तनाव जैसी गंभीर समस्याएँ सोशल मीडिया के व्यसनी लोगों में सामान्य बात है। महिला वर्ग की भावनात्मक योग्यता पुरुष वर्ग की तुलना में ज्यादा प्रभावित होती है। विद्यार्थियों की शैक्षणिक उपलब्धियों पर भी सोशल मीडिया की आदत का अत्यंत नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। शैक्षणिक गतिविधियों में लगने वाला कीमती समय जब सोशल साइट्स पर व्यतीत होने लगता है तो निश्चित रूप से विद्यार्थी के परीक्षा परिणाम पर इसका नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। इसमें भी महिला वर्ग की तुलना में पुरुष वर्ग की शैक्षणिक योग्यता ज्यादा प्रभावित होती है। विद्यार्थियों में यह देखा गया है कि पढ़ाई की आवश्यक गतिविधियों ; जैसे- कक्षाओं में पढ़ाई जाने वाली पाठ्य सामग्री, अध्यापकों से संवाद, पढ़ाई को लेकर सहपाठियों से पारस्परिक चर्चा जैसी अनेक महत्त्वपूर्ण शैक्षणिक उपलब्धियों को बढ़ाने वाली गतिविधियों में न्यूनता आ जाती है। फलस्वरूप इसका सीधा दुष्परिणाम विद्यार्थी की शैक्षणिक उपलब्धि पर दिखाई देता है। विद्यार्थियों की शैक्षणिक उपलब्धियों पर भी सोशल मीडिया की आदत का अत्यंत नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। शैक्षणिक गतिविधियों में लगने वाला कीमती समय जब सोशल साइट्स पर व्यतीत होने लगता है तो निश्चित रूप से विद्यार्थी के परीक्षा परिणाम पर इसका नकारात्मक प्रभाव पड़ता है। इसमें भी महिला वर्ग की तुलना में पुरुष वर्ग की शैक्षणिक योग्यता ज्यादा प्रभावित होती है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/akhand-jyoti-june-2023|title=Akhand Jyoti June 2023|last=All World Gayatri Pariwar|date=|year=2023|access-date=2023-06-20}}</ref> == भूमिकारूप व्यवस्था == अंतरजाल के संचार बुनियादी ढाँचे में अपने [[हार्डवेयर]] घटकों और [[सॉफ्टवेयर]] परतों की एक प्रणाली होती है जो आर्किटेक्चर के विभिन्न पहलुओं को नियंत्रित करती हैं। ==== रूटिंग और सेवा स्तर ==== [[चित्र:World map of submarine cables.png|अंगूठाकार|334x334पिक्सेल|दुनिया भर के पनडुब्बी फाइबरओप्टिक दूरसंचार केबल्स दिखा २००७ मानचित्र।]] [[अन्तर्जाल सेवा प्रदाता|अंतरजाल सेवा प्रदाताओं]] के दायरे के विभिन्न स्तरों पर अलग-अलग नेटवर्क के बीच विश्वव्यापी कनेक्टिविटी की स्थापना अंतिम उपयोगकर्ता जो फ़ंक्शन करने या जानकारी प्राप्त करने के लिए केवल अंतरजाल तक पहुँचते हैं, रूटिंग पदानुक्रम के निचले भाग को दर्शाते हैं। रूटिंग पदानुक्रम के शीर्ष पर स्तरीय १ नेटवर्क हैं, बड़े दूरसंचार कंपनियाँ जो पीयरिंग समझौतों के माध्यम से सीधे एक-दूसरे के साथ यातायात का आदान-प्रदान करते हैं। टीयर २ और निचले स्तर के नेटवर्क्स अन्य प्रदाताओं के अंतरजाल ट्रांज़िट को वैश्विक अंतरजाल पर कम से कम कुछ पार्ट्स तक पहुंचाने के लिए खरीदते हैं, हालांकि वे पीयरिंग में भी व्यस्त हो सकते हैं। एक आईएसपी कनेक्टिविटी के लिए एक एकल अपस्ट्रीम प्रदाता का उपयोग कर सकता है, या अतिरेक और लोड संतुलन प्राप्त करने के लिए मल्टीहोमिंग को लागू कर सकता है अंतरजाल एक्सचेंज अंक भौतिक कनेक्शन के साथ कई आईएसपी के लिए प्रमुख यातायात एक्सचेंज हैं। शैक्षणिक संस्थानों, बड़े उद्यमों और सरकारों जैसे बड़े संगठन, [[भारतीय मानक समय|आईएसपी]] के रूप में समान कार्य कर सकते हैं, अपने आंतरिक नेटवर्क की ओर से पीयरिंग और क्रय ट्रांज़िट में शामिल हो सकते हैं। अनुसंधान नेटवर्क बड़े उप-नेटवर्क जैसे कि जीईएन्ट, ग्लोरियाड, अंतरजाल २ और [[यूनाइटेड किंगडम|यूके]] के राष्ट्रीय अनुसंधान और शिक्षा नेटवर्क, जेनेट के साथ आपस में जुड़े होते हैं। [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाईड वेब]] के अंतरजाल आईपी रूटिंग संरचना और हाइपरटेक्स्ट लिंक दोनों पैमाने पर मुक्त नेटवर्क के उदाहरण हैं। कंप्यूटर और रूटर अपने ऑपरेटिंग सिस्टम में रूटिंग टेबल का उपयोग आईपी पैकेट को अगली-हॉप राउटर या गंतव्य के लिए डायल करने के लिए करते हैं। रूटिंग टेबल मैनुअल कॉन्फ़िगरेशन द्वारा या स्वचालित रूप से प्रोटोकॉल रूटिंग द्वारा बनाए जाते हैं। अंत-नोड्स आम तौर पर एक डिफ़ॉल्ट मार्ग का उपयोग करते हैं जो आईएसपी की तरफ पारगमन प्रदान करता है, जबकि आईएसपी रूटर्स ने बॉर्डर गेटवे प्रोटोकॉल का उपयोग करने के लिए वैश्विक अंतरजाल के जटिल कनेक्शन भर में सबसे कुशल मार्ग स्थापित करने के लिए उपयोग किया है। ==== पहुँच ==== [[चित्र:Internet Access at Home.png|अंगूठाकार|311x311पिक्सेल|यह चित्र दिखाता है कि कैसे घर पर अंतरजाल का उपयोग समय के साथ बढ़ गया है]] उपयोगकर्ताओं द्वारा अंतरजाल एक्सेस के सामान्य तरीके में टेलीफोन सर्किट, समाक्षीय केबल, [[फाइबर-ऑप्टिक संचारण|फाइबर ऑप्टिक]] या [[ताम्र|तांबे]] के तार, [[वाई-फ़ाई|वाई-फाई]], सैटेलाइट और सेलुलर टेलिफोन टेक्नोलॉजी (3 जी, 4 जी) के माध्यम से कंप्यूटर मॉडेम के साथ डायल-अप शामिल हैं। अक्सर पुस्तकालयों और अंतरजाल कैफे में कंप्यूटर से अंतरजाल को एक्सेस किया जा सकता है। अंतरजाल का उपयोग अंक कई सार्वजनिक स्थानों जैसे कि हवाई अड्डे के हॉल और कॉफी की दुकानों में मौजूद हैं। विभिन्न शब्दों का उपयोग किया जाता है, जैसे कि सार्वजनिक अंतरजाल कियोस्क, सार्वजनिक एक्सेस टर्मिनल, और वेबपॉफोन। कई होटल में सार्वजनिक टर्मिनल भी हैं, हालांकि ये आमतौर पर शुल्क आधारित हैं। इन टर्मिनलों को विभिन्न उपयोगों, जैसे टिकट बुकिंग, बैंक जमा, या ऑनलाइन भुगतान के लिए व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। वाई-फाई स्थानीय कंप्यूटर नेटवर्क के माध्यम से अंतरजाल के लिए वायरलेस एक्सेस प्रदान करता है। ऐसे पहुंच प्रदान करने वाले हॉटस्पॉट्स में वाई-फाई कैफे शामिल हैं, जहाँ उपयोगकर्ताओं को अपने वायरलेस उपकरणों जैसे [[लैपटॉप]] या [[पर्सनल डिजिटल एसिस्टेंट|पीडीए]] लाने की जरूरत है ये सेवाएँ सभी के लिए निःशुल्क, केवल ग्राहकों के लिए निःशुल्क या शुल्क-आधारित हो सकती हैं। बड़े पैमाने पर प्रयासों ने वायरलेस कम्युनिटी नेटवर्क के लिए नेतृत्व किया है [[न्यूयॉर्क]], [[लंदन]], [[वियना|विएना]], [[टोरोंटो|टोरंटो]], [[सैन फ़्रांसिस्को|सैन फ्रांसिस्को]], [[फ़िलाडेल्फ़िया|फिलाडेल्फिया]], [[शिकागो]] और [[पिट्सबर्ग, पेन्सिलवेनिया|पिट्सबर्ग]] में बड़े शहर क्षेत्रों को कवर करने वाले वाणिज्यिक वाई-फाई सेवाओं को जगह दी गई है। तब पार्क को पार्क बेंच के रूप में अंतरजाल से एक्सेस किया जा सकता है। [[वाई-फ़ाई|वाई-फाई]] के अलावा, मालिकाना मोबाइल वायरलेस नेटवर्क जैसे रिकोशेट, सेलुलर फोन नेटवर्क पर विभिन्न उच्च गति वाली डेटा सेवाओं और निश्चित वायरलेस सेवाओं के साथ प्रयोग हुए हैं। उच्च अंत वाले मोबाइल फोन जैसे सामान्य रूप से स्मार्टफोन फ़ोन नेटवर्क के माध्यम से अंतरजाल एक्सेस के साथ आते हैं। ओपेरा जैसे [[वेब ब्राउज़र]] इन उन्नत हैंडसेट पर उपलब्ध हैं, जो कि कई अन्य अंतरजाल सॉफ़्टवेयर चला सकते हैं। अधिक मोबाइल फोन के पास पीसी की तुलना में अंतरजाल का उपयोग होता है, हालांकि यह व्यापक रूप से प्रयोग नहीं किया जाता है। एक अंतरजाल एक्सेस प्रदाता और प्रोटोकॉल मैट्रिक्स ऑनलाइन प्राप्त करने के लिए उपयोग किए जाने वाले तरीकों को अलग करता है। == उपयोग के मुख्य क्षेत्रों == ==== ई-व्यापार ==== [[चित्र:IBM head office Bangalore.jpg|अंगूठाकार|बैंगलोर में एक आईबीएम कार्यालय]] ऑनलाइन व्यापार या ई-व्यवसाय एक ऐसा शब्द है जिसका उपयोग किसी भी प्रकार के व्यवसाय या व्यावसायिक लेनदेन के लिए किया जा सकता है जिसमें अंतरजाल पर सूचना साझा करना शामिल है वाणिज्य व्यवसायों, समूहों और व्यक्तियों के बीच उत्पादों और सेवाओं के आदान-प्रदान का गठन करता है और किसी भी व्यवसाय की आवश्यक गतिविधियों में से एक के रूप में देखा जा सकता है। इलेक्ट्रॉनिक कॉमर्स आईसीटी के इस्तेमाल के लिए व्यक्तियों, समूहों और अन्य व्यवसायों के साथ बाहरी गतिविधियों और व्यापार के संबंधों को सक्षम करने के लिए केंद्रित करता है। अंतरजाल नेटवर्क की मदद से व्यवसाय करना। "ई-बिज़नेस" शब्द को १९९६ में [[आईबीएम]] के मार्केटिंग और अंतरजाल टीम ने बनाया था। ==== मास मीडिया ==== अंतरजाल प्रकाशन की शैली ऑफ़लाइन प्रकाशनों से अलग नहीं होती हैं - समाचार साइटें, साहित्यिक, गैर-कल्पना, बच्चों, महिलाओं, आदि हैं। हालांकि, अगर ऑफ़लाइन प्रकाशनों को समय-समय पर जारी किया जाता है (एक दिन, सप्ताह, महीने में), तो ऑनलाइन प्रकाशन अपडेट हो जाते हैं नई सामग्री के रूप में यहाँ अंतरजाल रेडियो और अंतरजाल टीवी भी है। अंतरजाल मीडिया के विकास के लिए धन्यवाद, पेपर प्रेस को पढ़ना पसंद करते लोगों की संख्या साल दर साल घट रही है। इसलिए, २००९ के सर्वेक्षणों ने दिखाया था कि १८ से ३५ वर्ष के अमेरिकी निवासियों के केवल १९% पेपर प्रेस के माध्यम से देखते हैं अमेरिका में कागज [[समाचारपत्र|समाचार पत्रों]] के पाठकों की औसत आयु ५५ साल है। १९९८ से २००९ तक अमेरिका में अखबारों का कुल परिचालन ६२ लाख से घटकर ४९ मिलियन प्रतियाँ हो गया है। ==== साहित्य, संगीत, सिनेमा ==== अंतरजाल के माध्यम से पहुँचने वाले इलेक्ट्रॉनिक पुस्तकालयों में बड़ी संख्या में काम करता है उसी समय, [[वेब २.०|वेब]] पर उपलब्ध कई किताबें लंबे समय तक ग्रैबिलोग्राफ़िक दुर्लभता बन गई हैं, और कुछ भी प्रकाशित नहीं हुई हैं। नौसिखिए लेखकों और कवियों के रूप में, और कुछ प्रसिद्ध लेखक अंतरजाल पर अपनी रचनाएँ डालते हैं। अंतरजाल पर संगीत का प्रसार एमपी ३ प्रारूप के रूप में शुरू हुआ, फिर [[ऍमपी ४|एमपी ४]] आया। रिकॉर्डिंग की गुणवत्ता को संरक्षित करते हुए अंतरजाल पर संचरण के लिए उपयुक्त आकारों में ऑडियो फाइलों को संकुचित करना। कलाकार की नई डिस्क से अलग-अलग गाने के अंतरजाल पर दिखने पर उसे एक अच्छा विज्ञापन माना जाता है और रिकॉर्डों की बिक्री के स्तर में काफी बढ़ोतरी होती है। अंतरजाल पर कई फिल्में भी पोस्ट की गई हैं, ज्यादातर अवैध रूप से व्यापक रूप से उपयोग किए जाने वाले फ़ाइल-साझाकरण नेटवर्क तक पहुँचने के लिए (विशेष रूप से, प्रौद्योगिकी बिटटॉरेंट के उपयोग के साथ) प्रतिलिपि बनाने और अंतरजाल साहित्य, संगीत और फिल्में पोस्ट करने में आसानी के साथ, कॉपीराइट सुरक्षा की समस्या ने विशेष प्रासंगिकता हासिल कर ली है। ==== लिंक ==== [[ईमेल|ई-मेल]] वर्तमान में संचार के सर्वाधिक इस्तेमाल किए जाने वाले साधनों में से एक है इसके अलावा लोकप्रिय आईपी टेलीफोनी और इस तरह [[स्काइप]] (बंद स्रोत के साथ मुक्त मालिकाना सॉफ्टवेयर के रूप में कार्यक्रमों के उपयोग, एन्क्रिप्टेड ध्वनि और वीडियो संचार कंप्यूटर (वीओआईपी) के बीच अंतरजाल पर मोबाइल और लैंडलाइन पर कॉल के लिए, भुगतान सेवाओं को उपलब्ध कराने प्रौद्योगिकी सहकर्मी का उपयोग कर, और साथ ही फोन के लिए। हाल के वर्षों में, त्वरित संदेशवाहक, अंतरजाल के जरिए संदेश प्रेषित करते हुए, लोकप्रियता हासिल हुई है, वे रोजमर्रा की जिंदगी से सेल्युलर संचार को विस्थापित करना शुरू कर देते हैं, जो उनकी तुलना में अक्सर कार्यशीलता, गति और लागत में निम्नतर है। अंतरजाल का विकास, संचार के साधन के रूप में उपयोग किया जाता है, एक दूरस्थ नौकरी के रूप में रोजगार के इस फ़ॉर्म का एक बढ़ती प्रसार की ओर जाता है। ==== संचार ==== [[चित्र:Crowdsourcing.png|अंगूठाकार|255x255पिक्सेल|इस चित्र के द्वारा क्राऊडसोर्सिंग को दर्शाया गया है]] अंतरजाल लोगों के बड़े पैमाने पर [[संचार]] का एक तरीका है, विभिन्न हितों से एकजुट है इसके लिए, [[अंतरजाल फोरम|अंतरजाल फ़ोरम]], [[चिट्ठा|ब्लॉग]] और सोशल नेटवर्क का इस्तेमाल किया जाता है। सोशल नेटवर्क एक प्रकार का अंतरजाल हेवन बन गया है, जहाँ हर कोई अपने आभासी बनाने के लिए तकनीकी और सामाजिक आधार ढूँढ सकता है। इसी समय, प्रत्येक उपयोगकर्ता के पास न केवल संचार और बनाने का अवसर होता है, बल्कि एक विशेष सोशल नेटवर्क के बहुसंख्यक दर्शकों के साथ उनकी रचनात्मकता के फल भी साझा करता है। ==== क्राउडसोर्सिंग ==== अंतरजाल कई स्वयंसेवकों की शक्तियों द्वारा सामाजिक रूप से महत्वपूर्ण कार्यों को हल करने के लिए एक अच्छा उपकरण साबित हुआ, जो अपनी गतिविधियों का समन्वय करते हैं। [[विकिपीडिया]], स्वयंसेवक बलों द्वारा बनाई गई एक [[ऑनलाइन विश्वकोषों की सूची|ऑनलाइन विश्वकोश]], अपनी तरह की सबसे बड़ी परियोजनाओं में से एक है। तथाकथित सिविल साइंस कार्यक्रमों के उदाहरण, विश्व जल शोध दिवस, स्टारडस्ट @ होम और क्लिकवर्कर्स, नासा के तत्वावधान में हैं, आकाशगंगा ज़ू, आकाशगंगाओं के वर्गीकरण के लिए एक परियोजना। वितरित कंप्यूटिंग परियोजनाओं जैसे फ़ोल्डिंग @ होम, वर्ल्ड कम्युनिटी ग्रिड, आइंस्टीन @ होम और अन्य लोगों को एक नागरिक विज्ञान के रूप में भी माना जा सकता है, हालांकि कंप्यूटिंग का मुख्य कार्य स्वयंसेवा कंप्यूटर्स की मदद से किया जाता है। == सेवाएँ == अंतरजाल में कई नेटवर्क सेवाएँ होती हैं, सबसे प्रमुख रूप से [[मोबाइल अनुप्रयोग|मोबाइल ऐप]] जैसे सोशल मीडिया एप्लिकेशन, [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]], [[इलेक्ट्रॉनिक मेलिंग सूची|इलेक्ट्रॉनिक मेल]], मल्टीप्लेयर ऑनलाइन गेम्स, अंतरजाल टेलीफोनी, और फ़ाइल साझाकरण सेवाएँ। ==== वर्ल्ड वाइड वेब ==== [[चित्र:Microsoft Dubai.jpg|अंगूठाकार|दुबई में माईक्रोसौफ़्ट का एक कार्यालय]] बहुत से लोग शब्द अंतरजाल और [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]], या सिर्फ वेब का उपयोग करते हैं, परन्तु दो शब्दों का पर्याय नहीं है। [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] प्राथमिक अनुप्रयोग प्रोग्राम है, जो अरबों लोग अंतरजाल पर उपयोग करते हैं, और यह उनके जीवन को अतीत में बदल चुका है। हालांकि, अंतरजाल कई अन्य सेवाएँ प्रदान करता है। वेब दस्तावेजों, छवियों और अन्य संसाधनों का एक वैश्विक समूह है, जो तार्किक रूप से [[हाइपरलिंक]] से जुड़े हुए हैं और वर्दी संसाधन पहचानकर्ता (यूआरआई) के साथ संदर्भित हैं। यूआरआई ने सांकेतिक रूप से सेवाएँ, [[सर्वर]], और अन्य [[डेटाबेस]], और [[दस्तावेज़|दस्तावेजों]] और संसाधनों की पहचान की है जो वे प्रदान कर सकते हैं। [[हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल|हायपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल]] (एचटीटीपी) [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] का मुख्य एक्सेस [[प्रोटोकॉल]] है वेब सेवा भी सॉफ्टवेयर सिस्टम को व्यापारिक तर्क और सामाग्री साझा करने और विनिमय करने के लिए संवाद करने के लिए [[हाइपरटेक्स्ट ट्रांसफर प्रोटोकॉल|एचटीटीपी]] का उपयोग करती है। [[माइक्रोसॉफ़्ट|माइक्रोसॉफ्ट]] के [[इण्टरनेट ऍक्सप्लोरर|अंतरजाल एक्सप्लोरर]] / एज, [[मोज़िला फ़ायरफ़ॉक्स]], [[ऑपेरा|ओपेरा]], ऐप्पल सफारी और [[गूगल क्रोम]] जैसे [[वेब ब्राउज़र|वर्ल्ड वाइड वेब ब्राउज़र सॉफ्टवेयर]], दस्तावेजों में एम्बेडेड [[हाइपरलिंक]] के जरिए उपयोगकर्ताओं को एक [[वेबपेज|वेब पेज]] से दूसरे पर नेविगेट करने देता है। इन दस्तावेजों में कंप्यूटर सामाग्री का कोई भी संयोजन हो सकता है, जिसमें ग्राफिक्स, आवाज, पाठ, वीडियो, [[मल्टीमीडिया]] और इंटरैक्टिव सामग्री शामिल होती है, जबकि उपयोगकर्ता पृष्ठ के साथ इंटरैक्ट कर रहा है। क्लाइंट साइड सॉफ़्टवेयर में [[एनिमेशन]], गेम, ऑफिस एप्लिकेशन और वैज्ञानिक प्रदर्शन शामिल हो सकते हैं। खोजशब्द-संचालित अंतरजाल अनुसंधान के जरिए खोज इंजन जैसे याहू !, [[बिंग]] और [[गूगल]] के उपयोग से, दुनियाभर में उपयोगकर्ताओं को एक विशाल और विविध मात्रा में ऑनलाइन जानकारी के लिए आसान, त्वरित पहुँच है मुद्रित मीडिया, किताबें, विश्वकोश और पारंपरिक पुस्तकालयों की तुलना में, [[विश्व व्यापी वेब|वर्ल्ड वाइड वेब]] ने बड़े पैमाने पर जानकारी के विकेंद्रीकरण को सक्षम किया है। [[वेब २.०|वेब]] ने व्यक्तियों और संगठनों को बहुत कम व्यय और समय के देरी पर संभावित बड़े दर्शकों के लिए विचारों और जानकारी को प्रकाशित करने के लिए भी सक्षम किया है। एक वेब पेज प्रकाशित करने, एक [[चिट्ठा|ब्लॉग]], या एक [[वेबसाइट]] बनाने में थोड़ा प्रारंभिक लागत शामिल है और कई लागत-मुक्त सेवाएँ उपलब्ध हैं हालांकि, आकर्षक, विविध और अप-टू-डेट सूचनाओं के साथ बड़े, पेशेवर [[वेबसाइट|वेब साइट्स]] को प्रकाशित करना और बनाए रखना अभी भी कठिन और महंगी प्रस्ताव है। कई व्यक्तियों और कुछ कंपनियाँ और समूह वेब लॉग्स या [[चिट्ठा|ब्लॉग]] का उपयोग करते हैं, जो कि आसानी से आसानी से अपडेट करने योग्य ऑनलाइन डायरी के रूप में उपयोग किया जाता है। कुछ वाणिज्यिक संगठन कर्मचारियों को उम्मीद करते हैं कि विशेषज्ञ ज्ञान और निःशुल्क जानकारी से प्रभावित होंगे और नतीजे के रूप में निगम को आकर्षित करेंगे। लोकप्रिय [[वेबपेज|वेब पेजों]] पर [[विज्ञापन]] आकर्षक हो सकता है, और [[ई-वाणिज्य|ई-कॉमर्स]], जो सीधे [[वेब २.०|वेब]] के माध्यम से उत्पादों और सेवाओं की बिक्री होती है, बढ़ती रहती है। ऑनलाइन विज्ञापन विपणन और विज्ञापन का एक रूप है जो उपभोक्ताओं को प्रचार विपणन संदेश देने के लिए अंतरजाल का उपयोग करता है। इसमें ईमेल विपणन, खोज इंजन विपणन (एसईएम), सोशल मीडिया मार्केटिंग, कई प्रकार के प्रदर्शन विज्ञापन (वेब बैनर विज्ञापन सहित), और मोबाइल विज्ञापन शामिल हैं। 2011 में, संयुक्त राज्य में अंतरजाल विज्ञापन राजस्व ने केबल टीवी के उन लोगों को पीछे छोड़ दिया और लगभग सभी प्रसारण टेलीविजन से अधिक थे। १९ कई आम [[ऑनलाइन विज्ञापन]] प्रथा विवादास्पद हैं और नियमित रूप से कानून के अधीन हैं। जब [[वेब २.०|वेब]] १९९० के दशक में विकसित हुआ, तो एक विशिष्ट [[वेबपेज|वेब पेज]] को [[वेब सर्वर]] पर पूरा फ़ॉर्म में संग्रहित किया गया था, जो [[एचटीएमएल]] में प्रारूपित है, एक अनुरोध के जवाब में एक [[वेब ब्राउज़र]] के संचरण के लिए पूरा किया गया था। समय के साथ, वेब पेज बनाने और पेश करने की प्रक्रिया गतिशील हो गई है, एक लचीली डिजाइन, लेआउट, और सामग्री बना रही है। [[वेबसाइट|वेबसाइटों]] को अक्सर सामग्री प्रबंधन सॉफ्टवेयर का उपयोग करके, शुरू में, बहुत कम सामग्री के साथ बनाया जाता है। इन सिस्टमों के योगदानकर्ता, जो भुगतान किया जा सकता कर्मचारी, किसी संगठन या जनता के सदस्य, उस प्रयोजन के लिए डिज़ाइन किए गए संपादन पृष्ठों का उपयोग करके अंतर्निहित डाटाबेस को भरें, जबकि कैज़ुअल विज़िटर्स [[एचटीएमएल]] प्रपत्र में इस सामग्री को देखने और पढ़ें। नये प्रविष्टि सामग्री को लेने की प्रक्रिया में निर्मित संपादकीय, अनुमोदन और सुरक्षा व्यवस्था हो सकती है या नहीं हो सकती है और इसे लक्ष्य के लिए उपलब्ध कर सकती है। ==== संचार ==== [[ईमेल]] एक महत्वपूर्ण संचार सेवा है जो अंतरजाल पर उपलब्ध है। मेलिंग पत्र या मेमो के समान एक तरह से पार्टियों के बीच इलेक्ट्रॉनिक पाठ संदेश भेजने की अवधारणा अंतरजाल के निर्माण की भविष्यवाणी करती है। चित्र, दस्तावेज, और अन्य फ़ाइलें [[ईमेल]] संलग्नक के रूप में भेजी जाती हैं। [[चित्र:Gmail logo.png|अंगूठाकार|जीमेल का लोगो [[जीमेल|(जीमेल का आर्टिकल खोलें)]]]] अंतरजाल टेलीफोनी अंतरजाल के निर्माण के द्वारा एक और आम संचार सेवा संभव है। वीओआईपी [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वॉयस-ओवर-अंतरजाल प्रोटोकॉल]] का अर्थ वह प्रोटोकॉल है जो कि सभी अंतरजाल संचार के अंतर्गत आता है। यह विचार १९९० की शुरुआत में निजी कंप्यूटरों के लिए वॉकी-टॉकी जैसी आवाज अनुप्रयोगों के साथ शुरू हुआ हाल के वर्षों में कई [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] सिस्टम सामान्य टेलीफोन के रूप में उपयोग करने में आसान और सुविधाजनक हो गए हैं लाभ यह है कि, अंतरजाल आवाज यातायात के रूप में है, [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] एक पारंपरिक टेलीफोन कॉल की तुलना में बहुत कम या मुफ्त हो सकती है, खासकर लंबी दूरी पर और खासकर उन अंतरजाल कनेक्शन जैसे केबल या एडीएसएल के लिए। [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] परंपरागत टेलीफोन सेवा के लिए एक प्रतिस्पर्धी विकल्प में परिपक्व हो रहा है। विभिन्न प्रदाताओं के बीच इंटरऑपरेबिलिटी में सुधार हुआ है और पारंपरिक टेलीफोन से कॉल करने या प्राप्त करने की क्षमता उपलब्ध है। सरल, सस्ती [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] नेटवर्क एडाप्टर उपलब्ध हैं जो एक निजी कंप्यूटर की आवश्यकता को समाप्त करते हैं। कॉल करने के लिए वॉयस गुणवत्ता अभी भी भिन्न हो सकती है, लेकिन अक्सर पारंपरिक कॉल्स के बराबर होती है और इससे भी अधिक हो सकती है। [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] के लिए शेष समस्याओं में आपातकालीन टेलीफोन नंबर डायलिंग और विश्वसनीयता शामिल है। वर्तमान में, कुछ [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] प्रदाता एक आपातकालीन सेवा प्रदान करते हैं, लेकिन यह सार्वभौमिक रूप से उपलब्ध नहीं है। "अतिरिक्त सुविधाओं" वाले पुराने पारंपरिक फोन केवल पावर विफल होने के दौरान ही संचालित होते हैं और संचालित होते हैं; वीओआईपी फोन उपकरण और अंतरजाल एक्सेस डिवाइसेज़ के लिए बैकअप पावर स्रोत के बिना ऐसा कभी नहीं कर सकता है खिलाड़ियों के बीच संचार के एक रूप के रूप में, वीओआईपी गेमिंग अनुप्रयोगों के लिए तेजी से लोकप्रिय हो गया है। [[ग्यालशिंग|गेमिंग]] के लिए लोकप्रिय [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] ग्राहकों में वेंत्रिलो और टीमेंपीक शामिल हैं आधुनिक वीडियो गेम कंसोल भी [[वॉइस ओवर इण्टरनेट प्रोटोकॉल|वीओआईपी]] चैट सुविधाओं की पेशकश करते हैं। ==== डेटा स्थानांतरण ==== फ़ाइल साझा करना अंतरजाल पर बड़ी मात्रा में डेटा स्थानांतरित करने का एक उदाहरण है एक कंप्यूटर फाइल ग्राहकों, सहयोगियों और मित्रों को एक अनुलग्नक के रूप में [[ईमेल]] कर सकती है। यह एक [[वेबसाइट]] या [[संचिका स्थानांतरण प्रोटोकॉल|फाइल ट्रांसफर प्रोटोकॉल]] (एफ़टीपी) सर्वर पर अन्य लोगों द्वारा आसानी से डाउनलोड करने के लिए अपलोड किया जा सकता है। सहकर्मियों द्वारा तत्काल उपयोग के लिए इसे "साझा स्थान" या फ़ाइल सर्वर पर रखा जा सकता है कई उपयोगकर्ताओं के लिए थोक डाउनलोड का लोड "मिरर" सर्वर या पीयर-टू-पीयर नेटवर्क के उपयोग से आसान हो सकता है। इनमें से किसी एक मामले में, फ़ाइल तक पहुँच को उपयोगकर्ता प्रमाणीकरण के द्वारा नियंत्रित किया जा सकता है, अंतरजाल पर फ़ाइल का पारगमन एन्क्रिप्शन द्वारा छिपा हुआ हो सकता है, और पैसे फ़ाइल को एक्सेस करने के लिए हाथ बदल सकते हैं। कीमत से धन के रिमोट चार्जिंग द्वारा भुगतान किया जा सकता है, उदाहरण के लिए, एक [[क्रेडिट कार्ड]] जिसका विवरण भी पारित किया जाता है - आमतौर पर पूरी तरह से एन्क्रिप्ट किया गया - अंतरजाल पर प्राप्त फाइल की उत्पत्ति और प्रामाणिकता डिजिटल हस्ताक्षर द्वारा या एमडी ५ या अन्य संदेश डाईजेस्ट्स द्वारा जाँच की जा सकती है। अंतरजाल की ये सरल विशेषताओं, दुनिया भर के आधार पर, संचरण के लिए कंप्यूटर फ़ाइल में कम की जा सकने वाली किसी भी वस्तु का उत्पादन, बिक्री और वितरण बदल रहे हैं। इसमें सभी तरह के प्रिंट प्रकाशन, सॉफ्टवेयर उत्पाद, समाचार, संगीत, फिल्म, वीडियो, फोटोग्राफी, [[चित्रालेख|ग्राफिक्स]] और अन्य कला शामिल हैं। इसके बदले में उन मौजूदा उद्योगों में भूकंपीय बदलाव हुए हैं जो पहले इन उत्पादों के उत्पादन और वितरण को नियंत्रित करते थे। [[स्ट्रीमिंग मीडिया]] अंत उपयोगकर्ताओं द्वारा तत्काल खपत या आनंद के लिए डिजिटल मीडिया का वास्तविक समय वितरण है कई रेडियो और टेलीविज़न ब्रॉडकास्टर्स अपने लाइव ऑडियो और वीडियो प्रस्तुतियों के अंतरजाल फ़ीड प्रदान करते हैं। वे टाइम-शिफ्ट देखने या सुनने जैसे कि पूर्वावलोकन, क्लासिक क्लिप्स और सुनो फिर की सुविधा भी दे सकते हैं। इन प्रदाताओं को एक शुद्ध अंतरजाल "ब्रॉडकास्टर्स" की श्रेणी में शामिल किया गया है, जिनके पास ऑन-एयर लाइसेंस नहीं था। इसका मतलब यह है कि एक अंतरजाल से जुड़े डिवाइस, जैसे कंप्यूटर या अधिक विशिष्ट, का प्रयोग उसी तरह उसी तरह से ऑन-लाइन मीडिया तक पहुँचने के लिए किया जा सकता है जितना पहले संभवतः केवल टेलीविज़न या रेडियो रिसीवर के साथ था उपलब्ध प्रकार की सामग्रियों की श्रेणी, विशेष तकनीकी वेबकास्ट से मांग-लोकप्रिय मल्टीमीडिया सेवाओं के लिए बहुत व्यापक है। ब्रॉडकास्टिंग इस विषय पर एक भिन्नता है, जहाँ आम तौर पर ऑडियो-सामग्री डाउनलोड की जाती है और कंप्यूटर पर वापस खेला जाता है या स्थानांतरित करने के लिए सुने जाने वाले पोर्टेबल मीडिया प्लेयर में स्थानांतरित हो जाता है। साधारण उपकरण का इस्तेमाल करते हुए ये तकनीक दुनिया भर में ऑडियो-विज़ुअल सामग्री को प्रसारित करने के लिए, छोटे सेंसरशिप या [[लाइसेंस]] नियंत्रण के साथ किसी को भी अनुमति देती हैं। [[डिजिटल मीडिया स्ट्रीमिंग]] नेटवर्क बैंडविड्थ की मांग को बढ़ाती है उदाहरण के लिए, मानक छवि गुणवत्ता के लिए एसडी ४८० पी के लिए १ एमबीटी / एस लिंक गति की आवश्यकता होती है, एचडी ७२० पी की गुणवत्ता में 2.५ एमबीटी / एस की आवश्यकता होती है, और उच्चतम-एचडीएक्स गुणवत्ता को १०८० पी के लिए ४.५ एमबीटी / एस की आवश्यकता होती है। [[वेबकैम]] इस घटना का एक कम लागत वाला विस्तार है। जबकि कुछ [[वेबकैम]] पूरा-फ़्रेम-दर वीडियो दे सकता है, तो चित्र आमतौर पर छोटा होता है या धीरे-धीरे अपडेट होता है अंतरजाल उपयोगकर्ता एक अफ्रीकी वॉटरहो के आसपास पशुओं को देख सकते हैं, पनामा नहर में जहाजों, स्थानीय राउंडअबाउट पर ट्रैफ़िक या अपने स्वयँ के परिसर की निगरानी, लाइव और वास्तविक समय में देख सकते हैं। वीडियो चैट रूम और वीडियो कॉन्फ्रेंसिंग भी लोकप्रिय हैं, कई व्यक्तिगत वेबकैम के लिए उपयोग किए जा रहे उपयोग के साथ, बिना और बिना दो-तरफ़ा ध्वनि [[यूट्यूब]] १५ फ़रवरी २००५ को स्थापित किया गया था और अब एक विशाल संख्या में उपयोगकर्ताओं के साथ मुफ्त [[स्ट्रीमिंग वीडियो]] की अग्रणी [[वेबसाइट]] है। यह एक फ्लैश आधारित [[वेब प्लेयर]] का उपयोग करता है जो वीडियो फ़ाइलों को स्ट्रीम और दिखाती है। पंजीकृत उपयोगकर्ता असीमित मात्रा में वीडियो अपलोड कर सकते हैं और अपनी व्यक्तिगत प्रोफ़ाइल बना सकते हैं। [[यूट्यूब]] का दावा है कि इसके उपयोगकर्ता सैकड़ों मिलियन देखते हैं, और हर दिन लाखों वीडियो अपलोड करते हैं। वर्तमान में, [[यूट्यूब]] एक [[एचटीएमएल फाइव|एचटीएमएल 5]] प्लेयर का उपयोग भी करता है। == उप-संस्कृतियाँ == आधुनिक अंतरजाल में बहुत से सामाजिक और सांस्कृतिक पहलू भी हैं। यह एक सार्वभौमिक वैश्विक सूचना पर्यावरण है। ==== अंतरजाल समुदाय ==== अंतरजाल संचार के लिए सबसे व्यापक तकनीकी अवसर प्रदान करता है। इसके अलावा, अंतरजाल पर समान रुची तथा समान दुनिया के विचार रखने वालों को ढूंढना, या पिछले परिचितों को ढूंढना, जो जीवन परिस्थितियों के कारण पृथ्वी पर अलग - अलग जगह बिखरे हुए थे, आसान है। इसके अलावा, [[वेब २.०|वेब]] पर संवाद शुरू करना, व्यक्तिगत बैठक में बैठकर शुरू करने से [[मनोविज्ञान|मनोवैज्ञानिक रूप]] से आसान है। ये कारण वेब समुदायों के निर्माण और सक्रिय विकास को निर्धारित करते हैं। अंतरजाल समुदाएँ उन लोगों का [[समुदाय]] है जो आम शौक को साझा करते हैं, और मुख्य रूप से अंतरजाल के माध्यम से संवाद करते हैं। ऐसे अंतरजाल समुदाय धीरे-धीरे पूरे समाज के जीवन में एक मूर्त भूमिका निभाने लगे हैं। ==== अंतरजाल का लत ==== अंतरजाल का लत अंतरजाल का उपयोग करने और नेटवर्क पर बहुत समय व्यतीत करने की एक जुनूनी इच्छा है। अंतरजाल का लत, चिकित्सा मानदंडों के अनुसार मानसिक रोग नहीं है। == विश्व के देशों में अंतरजाल == ==== भारत में अंतरजाल ==== [[भारत]] में ''अंतरजाल'' ८० के दशक में आया, जब [[एर्नेट]] (शैक्षिक और अनुसंधान नेटवर्क'')'' को सरकार, इलेक्ट्रौनिक्स विभाग और संयुक्त राष्ट्र उन्नति कार्यक्रम ''(यू एन डी पी)'' की ओर से प्रोत्साहन मिला। सामान्य उपयोग के लिये जाल [[१५ अगस्त]] [[१९९५]] से उपलब्ध हुआ, जब [[भारत संचार निगम लिमिटेड]] (वी एस एन एल) ने गेटवे सर्विस शुरू की। भारत में ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करने वालों की संख्या में तेज़ी से इजाफा हुआ है। यहाँ १.३२ बिलियन लोगों तक ''अंतरजाल'' की पहुँच हो चुकी है, जो कि कुल जनसंख्य का करीब ३४.८ %[https://web.archive.org/web/20160408192200/http://www.internetlivestats.com/internet-users/india/] फीसदी है। पूरी दुनिया के सभी ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करतों में भारत का योगदान [https://web.archive.org/web/20160408192200/http://www.internetlivestats.com/internet-users/india/ १३.५ %] फीसदी है। साथ ही ''अंतरजाल'' का इस्तेमाल व्यक्तिगत जरूरतों जैसे बैंकिंग, [[रेल मंत्रालय, भारत|ट्रेन इंफॉर्मेशन-रिज़र्वेशन]] और अन्य सेवाओं के लिए भी होता है। आज ''अंतरजाल'' की पहुँच लगभग सभी गाँव एवं कस्बो और दूर दराज के इलाको तक फ़ैल चुकी है l आज लगभग सभी जगहों पर इसका उपयोग हो रहा है l और वो दिन दूर नहीं जब भारत दुनिया में ''अंतरजाल'' के उपयोग के मामले में सबसे आगे हो l और २०१५ से सरकार भी पूरी तरह से ''ऑनलाइन'' होने के तैयारी में लग गई है l अब भारत के करीब लोग पूरे देश से अपने पैसे को लेंन-देंन कर सकते हैं। और घर बैठे खरीदारी कर रहे हैं। भारत पूरी तरह से ''अंतरजाल'' से जुड़ने की तैयारी में है। २०१५ से २०१८ तक भारत के ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करने वालों की करीब १०% बढ़ोत्तरी हुई है। २०१६ में टेलिकॉम कंपनी जियो ने करीब १ साल तक ''इन्टरनेट'' मुफ्त कर दिया था। जियो आने के बाद ''अंतरजाल'' को इस्तेमाल करने वालों की लगातार बढ़ोत्तरी होती जा रही है। भारत में अभी भी कई जगह मोबाइल ''नेटवर्क'' न होने के कारण लोग परेशान हैं। वर्तमान में भारत में एक नई अंतरजाल तकनीक का भी विकास हो रहा है जिसका नाम सैटेलाइट अंतरजाल<ref>{{cite news|url=https://bazartak.in/tech/satellite-internet-kya-hai-kaise-kam-karta-hai/|title=सैटेलाइट अंतरजाल क्या होता है?|last1=Bhanu|first1=Saran|date=9/10/2023|accessdate=9/10/2023|publisher=Bazartak|agency=Bazartak|archive-date=10 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010112913/https://bazartak.in/tech/satellite-internet-kya-hai-kaise-kam-karta-hai/|url-status=dead}}</ref> है, जो पश्चिमी देशों में पहले से एक विकसित तकनीक है लेकिन अब भारत में भी इसके परीक्षण शुरू हो चुका है। यह अंतरजाल की इस तकनीक को विकसित करने के लिए रिलायंस जियो और वनवेब कंपनी अग्रणी है, जिन्हे दूरसंचार विभाग से परीक्षण डेको की भी अनुमति मिल चुकी है। अमेरिका में सैटेलाइट अंतरजाल पर काम करने वाली कंपनी स्टारलिंक भी अपनी सेवाएं देने के लिए भारत में आने की कोशिश कर रही है, जिसे जल्द ही स्वीकृति भी मिल सकती है. ==== इस्टोनिया में अंतरजाल ==== यहाँ पूरे देश में ''वायरलेस अंतरजाल'' (वाई फ़ाई) की पहुँच है। चाहे आप हवाई अड्डा में हो या समुद्रतट या जंगल में, हर जगह ''अंतरजाल'' की पहुँच है। यहाँ पहुँच भी मुफ्त है। [[एस्टोनिया|इस्टोनिया]] में २५ फीसदी वोटिंग ''ऑनलाइन'' होती है। यहाँ माता-पिता अपने बच्चों की स्कूल की दैनिक गतिविधि, परीक्षा के अंक और कक्षेतर कार्य को ''ऑनलाइन'' देख सकते हैं। यहाँ एक व्यापार ''ऑनलाइन सेटप'' तैयार करने में महज १८ मिनट का समय लगता है। इस्टोनिया में ९९३,७८५ ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं, जो कि इस देश की पूरी आबादी का लगभग ७८ फीसदी है। यहाँ की जनसंख्या १, २७४,७०९ है। इस्टोनिया में ''अंतरजाल'' पर सबसे अधिक स्वतंत्रता है।<ref name="दैनिक भास्कर">{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/article/GAD-top-internet-users-in-all-over-world-4185194-PHO.html?seq=1&HT3|title=अंतरजाल, अमेरिकी देखते हैं लाइव टीवी|publisher=[[दैनिक भास्कर]]|author=|date=21 मार्च 2013|accessdate=29 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615063557/http://www.bhaskar.com/article/GAD-top-internet-users-in-all-over-world-4185194-PHO.html?seq=1&HT3|archive-date=15 जून 2013|url-status=live}}</ref> *उपयोग: अधिकतर उपयोग ''ई कॉमर्स'' और ''ई-सरकार'' सेवाओं के लिए होता है। यहाँ प्रेस और ''ब्लॉगर ऑनलाइन'' कुछ भी कहने के लिए स्वतंत्र हैं। इस्टोनिया ने अमेरिका को पीछे कर दूसरे स्थान पर छोड़ा है। यह छोटा सा देश तकनीकी तौर पर बिजली घर बन गया है। यहाँ ''ऑन लाइन'' वोटिंग, इलेक्ट्रॉनिक मेडिकल रिकॉर्ड ''अंतरजाल'' के माध्यम से दूसरों के पास पहुँचते हैं। ''ब्रॉडबैंड'' से अधिकतर सुसज्जित यह देश [[डिजिटल]] दुनिया का एक मिथक बन कर उभरा है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== संयुक्त राज्य में अंतरजाल ==== [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] की जनसंख्या ३१३ मिलियन, यानी ३१३० लाख हैं, जहां २४५ मिलियन, यानी २४५० लाख लोग ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। यहाँ पर ''अंतरजाल'' की पहुँच ७८ फीसदी है और इस देश के लोग विश्व की ११ फीसदी आबादी ''अंतरजाल'' के उपयगकर्ता के तौर पर शामिल हैं। इस्टोनिया के बाद अंतरजाल पर सबसे अधिक स्वतंत्रता अमेरिका, जर्मन, ऑस्ट्रेलिया, हंगरी, इटली और फ़िलीपींस को है। यह देश दुनिया के अन्य देशों की तुलना में ''अंतरजाल'' पर अधिक स्वतंत्रता देते हैं। यहाँ पर काॅन्ग्रेसनल बिल का विरोध हो रहा है, जिसका इरादा ''प्राइवेसी'' और ''नॉन अमेरिकी वेबसाइट होस्टिंग'' को लेकर है। आधे से अधिक अमेरिकी अंतरजाल पर ''टीवी'' देखते हैं। यहाँ पर मोबाइल पर ''अंतरजाल'' का उपयोग स्वास्थ, ''ऑन लाइन बैंकिंग'', बिलों का पेमेंट और सेवाओं के लिए करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== जर्मनी में अंतरजाल ==== [[जर्मनी]] में ''अंतरजाल'' का उपयोग सबसे अधिक ''सोशल मीडिया'' के लिए किया जा रहा है। वहाँ अब अपनी अन्य जरूरतों, बैंकिग, निजी कार्य आदि के लिए भी किया जा रहा है। पिछले पांच वर्षो में जर्मनी में ''ब्राॅडबैंड'' सेवाएँ काफी सस्ती उपलब्ध हो रही हैं। इसके रेट इसकी गति आदि पर निर्भर करती है। यहाँ पर ''अंतरजाल'' से ''टीवी'' और ''टेलीफ़ोन'' सेवाएँ भी एक साथ मिलती हैं। यहाँ की ७३ फीसदी आबादी के घरों तक ''इंटनेट'' की पहुंच उपलब्ध है। जर्मनी के पाठशालों में छात्रों को मुफ्त में कंप्यूटर और ''अंतरजाल'' की सुविधा उपलब्ध कराई जाती हैं। जर्मनी में ९३ फीसदी इस्तेमाल करतों के पास ''डीएलएस कनेक्शन'' है। जर्मनी की आबादी ८१ मिलियन है और ६७ मिलियन इंटनेट इस्तेमाल करते हैं। यहाँ ८३ फीसदी अंतरजाल की एक्सेस है और विश्व के अंतरजाल उपयोगकर्ता की संख्या में यहाँ के लोगों की तीन फीसदी हिस्सेदारी है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== इटली में अंतरजाल ==== [[इटली]] में ''अंतरजाल'' तक ५८.७ फीसदी लोगों की पहुँच है। यहाँ ३५,८००,००० लोग ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। यहाँ ७८ फीसदी लोग ईमेल भेजने और पाने के लिए ''अंतरजाल'' का प्रयोग करते हैं। इसके दूसरे नंबर पर ६७.७ फीसदी उपयोगकर्ता ने ज्ञान के लिए और ६२ फीसदी उपयोगकर्ता ने वस्तुओं एवं सेवाँओं के लिए किया है। एक सर्वे के अनुसार ३४.१ मिलियन ''मोबाइल'' उपयोगी ने ''अंतरजाल'' तक अपनी पहुँच बनाई। इटली में ''अंतरजाल'' (६ एमबीपीज, असीमित डेटा केबिल्स/ एडीएसएल) २५ यूरो डॉलर में प्रतिमाह के रेट से उपलब्ध है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== फ़िलीपींस में अंतरजाल ==== [[फ़िलीपीन्स|फ़िलीपींस]] में १० लोगों में से केवल तीन लोगों तक ही ''अंतरजाल'' की पहुँच है। हालाकि इस देश का दावा है कि यह ''सोशल मीडिया'' के लिए विश्व का एक बड़ा केंद्र है। फ़िलीपींस में उपयोगकर्तों को ''अंतरजाल'' पर सबसे अधिक स्वतंत्रता मिली हुई है। यहाँ के लोग बिना किसी बाधा के ''अंतरजाल'' का उपयोग करने के लिए स्वतंत्र हैं। फंलीपींस की कुल जनसंख्या (२०११ के अनुसार) १,६६०,९९२ है। इसमें में ३२.४ फीसदी लोगों तक ''अंतरजाल'' की पहुंच है। फिलीपींस के ''अंतरजाल'' इस्तमाल करने वालों की संख्या ३३,६००,००० हैं। यहाँ पर लोग सबसे अधिक ''अंतरजाल'' का उपयोग [[सामाजिक मीडिया|सोशल मीडिया]] के लिए करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== ब्रिटेन में अंतरजाल ==== [[ब्रिटेन]] की आबादी लगभग ६३ मिलियन है और यहाँ पर लगभग ५३ मिलियन ''अंतरजाल'' इस्तेमाल करते हैं। ''अंतरजाल'' की पहुँच ८४ फीसदी लोगों तक है, जो विश्व के कुल उपयोगी की संख्या का दो फीसदी हैं। यहाँ पर उच्च स्तर पर ''अंतरजाल'' पर अभिव्यक्ति की स्वातंत्रता मिली हुई है। लेकिन हाल के वर्षो में ''सोशल मीडिया ट्विटर'' और ''फेसबुक'' पर लगाए आंशिक प्रतिबंध ने ''अंतरजाल'' पर पूर्ण स्वतंत्रता वाले देश की श्रेणी से बाहर कर दिया है। यहाँ पर इन ''सोशल मीडिया'' के सेवाओं पर प्रतिबंध लगाया जा सकता है। [[यूनाइटेड किंगडम|यूके]] में ८६ फीसदी ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता ''वीडियो साइट्स'' पर आते हैं। यहाँ २४० मियिलयन घंटे उपयोगकर्ता ''ऑन लाइन वीडियो'' ''सामग्री'' देखते हैं। ''गूगल'' के बाद यहाँ ''यूट्यूब'' और ''फ़ेसबुक'' को सबसे ज़्यादा देखा जाता है।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== हंगरी में अंतरजाल ==== [[हंगरी]] में ५९ फीसदी लोग ''अंतरजाल'' के उपयोगकर्ता हैं। पिछले १९९० से ''डायल अप कनेक्शनों'' की संख्या बढ़ी है। यहाँ वर्ष २००० से ''ब्राॅडबैंड कनेक्शनों'' की संख्या में काफी तेजी आई। यहां ६,५१६,६२७ ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। यहाँ के उपयोगकर्ता अधिकतर व्यावसायिक और ''विपणन मैसेज'' के लिए ''अंतरजाल'' का उपयोग करते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ====ऑस्ट्रेलिया में अंतरजाल ==== [[ऑस्ट्रेलिया]] की जनसंख्या : २२,०१५, ५७६ है, जिसमें से १९, ५५४,८३२ ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। ऑस्ट्रेलिया में ''अंतरजाल'' पर ''ऑनलाइन सामाग्री'' में उपयोगकर्ता को काफी हद तक स्वतंत्रता मिली हुई है। वह सभी राजनीतिक, सामाजिक प्रवचन, मनुष्य राइट के उल्लंघर आदि की जानकारी हासिल कर लेता है। ऑस्ट्रेलिया में ''अंतरजाल'' की उपलब्धता दर ७९ फीसदी है। ऑस्ट्रेलिया के लोग अपने घरों से कई काम अपने ''मोबाइल'' पर कर लेते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== अर्जेंटीना में अंतरजाल ==== [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] में पहली बार १९९० में ''अंतरजाल'' का उपयोग वाणिज्यक उपयोग के लिए शुरू किया गया था, हालाकि पहले इस पर शैक्षिक दृष्टिकोण से फोकस किया जा रहा था। [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिणी अमेरिका]] का यह अब सबसे बड़ा ''अंतरजाल'' का उपयोग करने वाला देश है। यहाँ की अनुमानित जनसंख्या ४२,१९२,४९२ है, जिसमें २८,०००, ००० लोग ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं। यह कुल संख्या के लगभग ६६.४ फीसदी है। यहाँ २०,०४८,१०० लोग [[फेसबुक|फ़ेसबुक]] पर हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== दक्षिण-अफ़ीका में अंतरजाल ==== [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण-अफ़्रीका]] में पहला ''अंतरजाल'' कनेक्शन १९९८ में शुरू किया गया था। इसके बाद ''अंतरजाल'' का व्यावसायिक उपयोग १९९३ से शुरू हुआ। [[अफ़्रीका|अफ़्रीका महाद्वीप]] में विकास की तुलना में दक्षिण अफ्रीका तेरवाँ सबसे अधिक ''अंतरजाल'' की पहुँच वाला देश है। ''अंतरजाल'' के उपयोग के मामले में यह देश अफ़्रीका के अन्य देशों से कहीं आगे है। एक अनुमान के अनुसार यहाँ की जनसंख्या ४८,८१०,४२७ है, जिनमें से ८,५००,००० ''अंतरजाल'' उपयोगकर्ता हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> ==== जापान में अंतरजाल ==== [[जापान]] में ''अंतरजाल'' का उपयोग अधिकतर ''ब्लाॅगिंग'' के लिए करते हैं। जापान के संस्कृति में ''ब्लॉग'' बड़ा भूमिका अदा करते हैं। औसतन जापन का एक उपयोगी ६२.६ मिनट अपने समय का उपयोग ''ब्लॉग'' पर करता है। इसके बाद [[दक्षिण कोरिया]] के उपयोगी हैं, जो ४९.६ मिनट और तीसरे स्थान पर [[पोलैंड]] के उपयोगी हैं, जो ४७.७ मिनट अपना वक्त ''ब्लाॅग'' पर देते हैं।<ref name="दैनिक भास्कर" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:अंतरजाल|अंतरजाल]] [[श्रेणी:कंप्यूटर]] [[श्रेणी:सूचना प्रौद्योगिकी|अंतरजाल]] 60sbt1r64v1epx1cdnj2skrijzuec2y यूनान 0 4865 6635760 6513605 2026-10-31T07:04:17Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635760 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = Ελληνική Δημοκρατία | conventional_long_name = हेलेनिक गणराज्य | common_name = यूनान | image_flag = Flag of Greece.svg | image_coat = Coat_of_arms_of_Greece.svg | symbol_type = चिन्ह | image_map = {{switcher|[[File:EU-Greece (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|पृथ्वी दिखाएँ|[[File:EU-Greece.svg|upright=1.15|frameless]]|यूरोप दिखाएँ|default=1}} | national_motto = "Ελευθερία ή Θάνατος"<br /><small>("स्वतंत्रता या मृत्यु")</small> | national_anthem = Ύμνος εις την Ελευθερίαν<br />{{small|(स्वतंत्रता के लिए भजन]}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Greece national anthem.ogg]]}}</div> | official_languages = [[यूनानी भाषा|यूनानी]] | capital = [[एथेंस]] <!-- Unsourced image removed: [[Image:ac.athensarms.jpg|20px|]] -->| | largest_city = [[एथेंस]] | government_type = एकात्मक [[संसदीय गणराज्य]] | leader_title1 = [[यूनान के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_title2 = [[यूनान के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] | leader_name1 = [[कोन्स्तांतिनोस तासुलास]] | leader_name2 = [[किरियाकोस मित्सोताकिस]] | area_rank = 95वाँ | area_km2 = 131957 | percent_water = 1.51 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate = {{decreaseNeutral}} 1,04,00,720<ref name="population">{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}</ref> | population_estimate_rank = 91वाँ | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{decreaseNeutral}} 1,04,32,481<ref>{{cite web |script-title=el:Αποτελέσματα Απογραφής Πληθυσμού - Κατοικιών 2021 |trans-title=Results of Population-Housing Census 2021 |url=https://www.statistics.gr/news-announcements/-/asset_publisher/oj6VK3PQ0oCe/content/nws_census_results_booklet_19072022_gr |publisher=Hellenic Statistical Authority |access-date=8 January 2024 |location=Piraeus |language=el |date=19 July 2022 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606071435/https://www.statistics.gr/news-announcements/-/asset_publisher/oj6VK3PQ0oCe/content/nws_census_results_booklet_19072022_gr |url-status=live }}</ref> | population_census_year = 2021 | population_density_rank = 105वाँ | GDP_PPP = {{increase}} $467.590&nbsp;अरब<ref name="IMF WEO">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=174,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2024&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=22 April 2025 |location=Washington, D.C. |date=22 April 2025}}</ref> | GDP_PPP_rank = 54वाँ | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $45,048<ref name="IMF WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 47वाँ | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता|स्वतन्त्र]] | sovereignty_note = [[उस्मानी साम्राज्य]] से | established_event1 = [[यूनानी स्वतंत्रता संग्राम]] | established_event2 = घोषणा | established_date1 = 25 मार्च 1821 | established_date2 = 1 जनवरी 1822 | HDI = 0.908 | HDI_rank = 34वाँ | HDI_year = 2023 | currency = [[यूरो]] (€) | currency_code = EUR | country_code = | time_zone = [[पूर्वी यूरोपीय समय|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[पूर्वी यूरोपीय ग्रीष्मसमय|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | cctld = {{hlist|[[.gr]]|[[.ελ]]}} | calling_code = +30 | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 93% [[ईसाई धर्म]] ** 90% [[यूनानी रूढ़िवाद]] ([[राज्य धर्म|आधिकारिक]])<ref>{{cite web |title=The Constitution of Greece: Section II Relations of Church and State: Article 3 |url=http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html#A3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002214338/http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html#A3 |archive-date=2 October 2017 }}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170801193832/http://www.hri.org/docs/syntagma/artcl25.html |date=1 August 2017 }}</ref><ref name="EnyediMadeley2004">{{cite book |last1=Enyedi|first1=Zsolt|last2=Madeley|first2=John T.S. |title=Church and State in Contemporary Europe|date=2 August 2004 |publisher=Routledge|isbn=9781135761417|page=228|quote=Both as a state church and as a national church, the Orthodox Church of Greece has a lot in common with Protestant state churches, and even with Catholicism in some countries.}}</ref> ** 3% अन्य ईसाई संप्रदाय {{Tree list/end}} |4% [[अधार्मिकता]] |2% [[इस्लाम]] |1% अन्य<ref name="Pew2017">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|title=Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe|date=10 May 2017|publisher=Pew Research Center|access-date=9 September 2017|archive-date=24 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180224200050/http://www.pewforum.org/2017/05/10/religious-affiliation/|url-status=live}}</ref> }} | religion_year = 2017 |coordinates={{Coord|37|58|N|23|43|E|type:city}}|map_caption={{map caption | location_color = गहरा हरा | region = यूरोप | region_color = गहरा धूसर | subregion = [[यूरोपीय संघ]] | subregion_color = हल्का हरा }}|demonym=[[यूनानी लोग|यूनानी]]|leader_title3=संसद राष्ट्रपति|leader_name3=[[निकितास काक्लामानिस]]|legislature=[[हेलेनिक संसद]]|population_density_km2=78.9|established_event3=स्वीकृत|established_date3=3 फ़रवरी 1830|established_event4=[[तृतीय हेलेनिक गणराज्य]]|established_date4=24 जुलाई 1974|established_event5=[[यूनान का संविधान|वर्तमान संविधान]]|established_date5=11 जून 1975|GDP_nominal={{increase}} $267.348&nbsp;अरब<ref name="IMF WEO" />|GDP_nominal_year=2025|GDP_nominal_rank=50वाँ|GDP_nominal_per_capita={{increase}} $25,756<ref name="IMF WEO" />|GDP_nominal_per_capita_rank=45वाँ|Gini=31.8|Gini_year=2024|Gini_change=steady|Gini_ref=<ref>{{cite web |title=Income inequality, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/5233dcb8-4ef8-16cd-d04f-0577c1caf548 |publisher=Hellenic Statistical Authority |access-date=16 April 2025 |location=Piraeus |date=16 April 2025}}</ref>|HDI_change=increase|HDI_ref=<ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref>|iso3166code=GR}} '''यूनान''' ({{Langx|el|Ελλάδα}}), आधिकारिक नाम '''हेलेनिक गणराज्य''', [[दक्षिण-पूर्वी यूरोप]] महाद्वीप में स्थित देश है। यहां के लोगों को यूनानी अथवा यवन कहते हैं। यहाँ के निवासी अपने देश को “एल्लास” कहते हैं। यह भूमध्य सागर के उत्तर-पूर्व में स्थित द्वीपों का समूह है। प्राचीन यूनानी लोग इस द्वीप से अन्य कई क्षेत्रों में गए जहाँ वे आज भी अल्पसंख्यक के रूप में उपस्थित है, जैसे - [[तुर्की]], [[मिस्र]], [[पश्चिमी यूरोप]] इत्यादि। [[यूनानी भाषा]] ने आधुनिक अंग्रेज़ी तथा अन्य यूरोपीय भाषाओं को कई शब्द दिये हैं। तकनीकी क्षेत्रों में इनकी श्रेष्ठता के कारण तकनीकी क्षेत्र के कई यूरोपीय शब्द [[यूनानी भाषा]] के मूलों से बने हैं। इसके कारण ये अन्य भाषाओं में भी आ गए हैं। == भूगोल == '''स्थिति''': 35° से 41° 30' उ.अ. तथा 19° 30' से 27° पू.दे.; क्षेत्रफल- 51,182 वर्ग मील, जनसंख्या 85,55,000 (1958, अनुमानित) बालकन प्रायद्वीप के दक्षिणी भाग में बालकन राज्य का एक देश है जिसके उत्तर में [[अल्बानिया]], यूगोस्लाविया और बलगेरिया, पूर्व के तुर्की, दक्षिण-पश्चिम, दक्षिण और दक्षिण-पूर्व में क्रमश: आयोनियन सागर, भूमध्यसागर और ईजियन सगर स्थित हैं। यूनान को हेलाज़ (Hellas) का राज्य कहते हैं। ग्रीस की सबसे आकर्षक भौगोलिक विशेषता उसके पर्वतीय भाग, बहुत गहरी कटी फटी तटरेखा तथा द्वीपों की अधिकता है। पर्वतश्रेणियाँ इसके 3/4 क्षेत्र में फैली हुई हैं। पश्चिमी भाग में पिंडस पर्वत समुद्र और तटरेखा के समांतर लगातार फैला हुआ है। इसके विपरीत, पूर्व में पर्वतश्रेणियाँ समुद्र के साथ समकोण बनाती हुई चलती हैं। इस प्रकार की छिन्न-भिन्न तटरेखा और यूरोप में एक अद्भुत झालरदार (Fringed) द्वीप का निर्माण करती हैं। सर्वप्रमुख बंदरगाह इसी झालरदार द्वीप पर स्थित हैं और समीपवर्ती ईजियन समुद्र लगभग 2,000 द्वीपों से भरा हुआ है। ये एशिया और यूरोप के बीच में सीढ़ी के पत्थर का काम करते हैं। देश का कोई भी भाग समुद्र से 80 मील से अधिक दूर नहीं है। इस देश में ्थ्रोस, मैसेडोनिया और थेसाली केवल तीन विस्तृत मैदान हैं। ग्रीस की जलवायु इसके विस्तार के विचार से असाधारण रूप से भिन्न है। इसके प्रधान कारण ऊँचाई में विभिन्नता, देश की लंबी आकृति और बालकन तथा भूमध्यसागरीय हवाओं की उपस्थिति है। समुद्रतटीय भागों में भूमध्यसागरी जलवायु पाई जाती है जिसकी विशेषता लंबी, उष्ण तथा शुष्क गर्मियाँ और वर्षायुक्त ठंढी जाड़े की ऋतुएँ हैं, थेसाली, मैसेडोनिया तथा थ्रोस के मैदानों की जलवायु वर्षा, जाड़े की ऋतु ठंड़ी तथा गर्मियाँ अधिक उष्ण होती हैं। अल्पाइन पर्वत पर तीसरा जलवायु खंड पाया जाता है। === प्राकृतिक विभाग === यूनान को पाँच प्राकृतिक विभागों- 1. थ्रोस और मैसेडोनिया, 2. ईपीरस, 3. थेसाली, 4. मध्य ग्रीस और 5. [[द्वीपसमूह]] में बाँटा जा सकता है। ==== थ्रोस और मैसेडोनिया ==== उत्तरी भाग पूर्णतया पर्वतीय हैं। वारदर, स्ट्रुमा, नेस्टास और मेरिक प्रमुख नदियाँ हैं। पर्वतीय हैं। समीप विस्तृत मैदान हैं जिनमें खाद्यान्नों, तंबाकू और फलों की खेती होती है। इस प्रदेश में एलेक्जैंड्रोपोलिस, कावला तथा सालोनिका प्रमुख बंदरगाह हैं। ==== ईपीरस ==== अधिकांश भाग पर्वतीय तथा विषम है। इसलिये कुछ सड़कों को छोड़कर यातायात का अन्य कोई साधन नहीं हैं। पर्वतीय लोगों का मुख्य उद्यम भेड़ पालना है। छोटे छोटे मैदानों में कुछ फस्लें, विशेषतया मक्का, पैदा की जाती हैं। ==== थेसाली ==== मैसेडोनिया की ही तरह थेसाली के मैदान अत्यंत उपजाऊ हैं जहाँ ग्रीस के किसी भी भाग की अपेक्षा व्यापक पैमाने पर खेती की जाती है। मुख्य फसलें गेहूँ, मक्का, जौ और कपास हैं। लारिसा यहाँ का मुख्य नगर तथा वोलास मुख्य बंदरगाह हैं। ==== मध्य ग्रीस ==== मध्य ग्रीस में थेब्स (थेवाई), लेवादी और लामियाँ के मैदानों के अतिरिक्त पथरीली और विषम भूमि के भी क्षेत्र हैं। मैदानों में मुनक्का, नारंगी, खजूर, अंजीर, जैतून, अंगूर, नीबू और मक्का की उपज होती है। पथरीली और विषम भूमि के क्षेत्र में खाल और ऊन प्राप्त होता है। इसी खंड में राष्ट्रीय राजधानी एथेन्स ग्रीस का प्रमुख बंदरगाह एवं औद्योगिक पिरोस आते हैं। ==== द्वीप समूह ==== इनमें मुख्यत: आयोनियन, ईजियन, यूबोआ, साईक्लेड्स तथा क्रीट द्वीप उल्लेख्य हैं। क्रीट इनमें सबसे बड़ा द्वीप हैं, जिसकी लंबाई 160 मील तथा चौड़ाई 35 मील हैं। सन्‌ 1951 में इसकी जनसंख्या 4,61,300 थी तथा इसमें दो प्रमुख नगर, कैंडिया और कैनिया, स्थित हैं। आयोनियन द्वीप बहुत ही घने बसे हुए हैं। सभी द्वीपों में कुछ शराब, जैतून का तेल, अंगूर, चकोतरा तथा तरकारियाँ पैदा होती हैं। यहाँ के अधिकांश निवासी मछुए, नाविक या स्पंज गोताखोर के रूप में जीविकोपार्जन करते हैं। === प्राकृतिक संपत्ति === खनिज : ग्रीस में पर्याप्त खनिज संपत्ति है लेकिन व्यवस्थित रूप में अनुसंधान न होने से इस प्राकृतिक धन का उपयोग नहीं हो पाता है। खनिज पदार्थों के विकासार्थ संयुक्तराष्ट्र द्वारा गठित उपसमिति (unrra) की सिफारिश (1947) के आधार पर 1951 ई. में एथेन्स के उपधरातलीय अन्वेषण केंद्र ने 1/50,000 अनुमाप पर ग्रीस के भूगर्भीय मानचित्र का निर्माण कार्य प्रारंभ किया। यहाँ के मुख्य खनिज लौह धातु, वाक्साइट, आयरन पाइराइट (Iron Pyrite), कुरुन पत्थर, बेराइट। सीस, जस्ता, मैगनेसाइट, गंधक, मैंगनीज, ऐंटीमीनी और लिगनाइट हैं। 1951 ई. में संयुक्त राष्ट्र आयोग की खोज से यह पता चला कि मेसिना जाते, कर्दिस्ता, त्रिकाला और ्थ्रोस के क्षेत्रों में खोदे जाने योग्य तेल के भंडार हैं। === जलशक्ति === इसका भी पर्याप्त विकास नहीं हो सका है। संयुक्त राष्ट्रसंघ के आहार और कृषि संगठन (F.A.O.) की सूचना (मार्च, 1947) के अनुसार जलविद्युत्‌ की क्षमता 8,00,000 किलावाट और 5,00,00,00,000 किलोवाट घंटा प्रति वर्ष थी जबकि विश्वयुद्ध के पूर्व केवल 22,00,00,000 किलोवाट घंटा विद्युत्‌ तैयार की जाती थी और तापविद्युत्यंत्रों के लिये कीमती ईधंन आयात किया जाता था। ग्रीस की अनियंत्रित नदियों से कटाव, बाढ़ तथा रेत की समस्या से छुटकारा पाने के लिये नदीघाटी योजनाओं द्वारा इन्हें नियंत्रित कर शक्ति एवं कृषि के लिये अतिरिक्त भूमि प्राप्त की जा रही है। इन योजनाओं में आगरा (मैसेडोनिया), लेदन नदी (पेलोपानीसस), लौरास नदी (ईपीरस) और अलीवेरियन (यूबोआ) मुख्य हैं। === प्राकृतिक वनस्पति एवं पशु === यूनान की वनस्पति को चार खंडों में विभाजित किया जा सकता है : 1. समुद्रतल से 1500 फुट तक इस क्षेत्र में तंबाकू, कपास, नारंगी, जैतून, खजूर, बादाम, अंगूर, अंजीर और अनार पाए जाते हैं तथा नदियों के किनारे लारेल, मेहँदी, गोंद, करवीर, सरो एवं सफेद चिनार के वृक्ष पाए जाते हैं। 2. दूसरे क्षेत्र में (1500' -3500') पर्वतीय ढालों पर बलूत, (Oak) अखरोट और चीड़ के वृक्ष पाए जाते हैं। चीड़ से रेजिन निकाल कर उसका उपयोग तारपीन का तेल बनाने तथा ग्रीस की प्रसिद्ध शराब रेट्जिना (Retsina) को स्वादिष्ट बनाने के लिये होता है। 3. तृतीय खंड में (3500' -5500') विशेषकर बीच (Beech) पाया जाता है। ऊँचाई पर फर और निचले भागों में चीड़ के वृक्ष मिलते हैं। 4. अल्पाइन क्षेत्र में 5,500' से अधिक ऊँचाई पर छोटे छोटे पौधे-लाइकन और काई-मिलते हैं। वसंत ऋतु में रंग बिरंगे जंगली फूल पहाड़ी भागों को सुशोभित करते हैं। जगंली जानवरों में भालू, सुअर, लिडक्स, वेदगर, गीदड़, लोमड़ी, जंगली बिल्ली तथा नेवला आदि हैं। पिंडस श्रेणी में हरिण तथा पर्वतीय क्षेत्रों में भेड़िए मिलते हैं। यहाँ नाना प्रकार के पक्षी, जिनमें गिद्ध, बाज, गरुड़, बुलबुल तथा बत्तख मुख्य हैं, पाए जाते हैं। == कृषि == कुल क्षेत्र का केवल 1/4 भाग कृषियोग्य है। प्रति व्यक्ति कृषिक्षेत्र (0.74 एकड़) तथा प्रति एकड़ उत्पादन (13.5 बुशल) दोनों यूरोपीय देशों में सबसे कम हैं। उत्पादन की कमी के मुख्य कारण अपर्याप्त वर्षा, अनुपजाऊ भूमि, बहुत चरे हुए चरागाह तथा पुरानी कृषि प्रणालियाँ हैं। द्वितीय विश्वयुद्ध के पहले प्रति दिन प्रति व्यक्ति 2500 कैलॉरी (Calorie) भोजन की मात्रा होती थी, जबकि अधिक उन्नत देशों में यह मात्रा 300 से 3200 तक हैं। यूनानियों के आहार में मांस तथा दुग्ध पदार्थों का उपभोग बहुत ही कम रहा है। अधिकांश कृषक पहले अपने ही परिवार के लिये भोजन पैदा करते थे। अभी तक पर्वतीय क्षेत्रों तथा छोटे द्वीप के कृषक आत्मनिर्भर हैं। अब अधिकांश भागों में विशेष कृषि होती है और एक ही फसल पैदा की जाती है। कृषि योग्य भूमि के 74% भाग में खाद्यान्नों और राई, गेंहूँ, मक्का, जौ, जई का उत्पादन होता है। 1951 ई. में इनका उत्पादन 13,90,000 मीटरी टन (अनुमानित) रहा। थोड़ी मात्रा में दाल, सोयाबीन, ब्राडबीन (Broad beans) और चिक पी (Chick Peas) पैदा होती हैं और आवश्यकतानुसार इन्हें विदेशों से आयात करते हैं। आलू की पूर्ति देश से ही हो जाती है। ग्रीस की व्यावसायिक फसलें तंबाकू और कपास हैं, जिनका उत्पादन 1951 ई. में क्रमश: 62,000 तथा 81,00 मीटरी टन रहा। यहाँ का कपास उच्च कोटि का है तथा उद्योग के विकास के साथ इसका उत्पादन भी बढ़ता जा रहा है। फलों का उत्पादन 26% कृषि क्षेत्र में होता है और इनसे 36% कृषिआय प्राप्त होती है। इनमें जैतून के बगीचे सर्वप्रमुख हैं। खाने योग्य जैतून एवं जैतून के तेल का उत्पादन 1951 ई. में क्रमश: 81,000 तथा 1,40,000 मीटर टन (अनुमानित) रहा। इनका निर्यात पर्याप्त मात्रा में होता है। अन्य फल मुख्यत: चकोतरा, नासपाती, सेब, खुबानी, बादाम, पिस्ता, अखरोट, अंगूर, तथा काष्ठफल आदि हैं। पशु पालन ग्रीस की कृषिव्यवस्था की एक प्रमुख शाखा है। यहाँ प्रत्येक गाँव में पशुपालन होता है। सन्‌ 1955 में यहाँ 89,70,000 भेंड़ें और 9,57,000 पशु थे। == उद्योग धंधे == कोयला, बिजली, तथा पूँजी की कमी के कारण यूनान के उद्योगों का विकास बहुत ही मंद रहा। निर्माण उद्योगों में, जो कृषि पदार्थों पर ही आधारित है, केवल 8% जनसंख्या लगी हुई है। इन उद्योगों में वस्त्र, रसायनक और भोज्य पदार्थ मुख्य हैं। अन्य निर्मित माल में जैतून के तेल, शराब, कालीन, आटा, सिगरेट, उर्वरक और भवननिर्माण सामग्री हैं। औद्योगिक विकास एथेन्स तथा सोलोनिका के आसपास है। ईधेसा सूती वस्त्र निर्माण का प्रमुख केंद्र है। == विदेशी व्यापार == यहाँ से निर्यात की जानेवाली प्रमुख कृषि वस्तुएँ तंबाकू, मुनक्का, रेजिन, जैतून, जैतून का तेल, अंगूर तथा शराब हैं। मुनक्का का निर्यात 1937 ई. के 15% से बढ़कर 1951 ई. में 32% हो गया। ग्रीस के प्रमुख ग्राहक पश्चिम जर्मनी, संयुक्त राज्य अमरीका, ब्रिटेन, आस्ट्रिया, इटली, फ्रांस तथा मिस्त्र हैं। आयात की वस्तुओं में तैयार माल, भोजन तथा कच्चे माल हैं, जिनकी पूर्ति मुख्यतया संयुक्त राज्य अमरीका, ब्रिटेन, पश्चिम जर्मनी, इटली, बेल्जियम और लक्सेमबर्ग द्वारा होती है। == यातायात == यातायात के साधन मुख्यत: जलयान, रेलें तथा सड़कें हैं। यहाँ 1956 में (100 टन तथा ऊपर के) 347 व्यापारिक जहाज थे जिनकी क्षमता 13,07,336 टन थी। 1955 ई. में रेलमार्गो की लंबाई 1678 मील तथा 1953 ई. में कुल सड़कों की लंबाई 14,221 मील थी। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] काल में ग्रीस की यातायात व्यवस्था को अप्रत्याशित हानि उठानी पड़ी लेकिन संयुक्त राज्य की सहायता द्वारा सन्‌ 1950 तक इन्हें पूर्णतया ठीक कर लिया गया। == शिक्षा == यहाँ सात वर्ष से लेकर 14 वर्ष तक प्रारंभिक शिक्षा अनिवार्य है। सन्‌ 1954 में प्रारंभिक पाठशालाएँ 9,368, उच्चतर माध्यमिक विद्यालय 425, तथा दो विश्वविद्यालय-एथेन्स एवं सालोनिका में थे। इनके अतिरिक्त एथेन्स में कई प्राविधिक तथा विदेशी विद्यालय हैं। == इतिहास == '''{{मुख्य|यूनान का इतिहास}}''' प्राचीन यूनानी लोग ईसापूर्व १५०० इस्वी के आसपास इस द्वीप पर आए जहाँ पहले से आदिम लोग रहा करते थे। ये लोग हिन्द-यूरोपीय समूह के समझे जाते हैं। 1100 ईसापूर्व से 800 ईसापूर्व तक के समय को अन्धकार युग कहते हैं। इसके बाद ग्रीक राज्यों का उदय हुआ। [[एथेंस|एथेन्स]], [[स्पार्टा]], [[उत्तर मैसिडोनिया|मेसीडोनिया]] (मकदूनिया) इन्ही राज्यों में प्रमुख थे। इनमें आपसी संघर्ष होता रहता था। इस समय ग्रीक भाषा में अभूतपूर्व रचनाए हुईं। विज्ञान का भी विकास हुआ। इसी समय फ़ारस में [[हख़ामनी साम्राज्य|हख़ामनी]] (एकेमेनिड) उदय हो रहा था। [[रोम]] भी शक्तिशाली होता जा रहा था। सन् 500 ईसापूर्व से लेकर 448 ईसापूर्व तक फ़ारसी साम्राज्य ने यूनान पर चढ़ाई की। यवनों को इन युद्धों में या तो हार का मुँह देखना पड़ा या पीछे हटना पड़ा। पर ईसापूर्व चौथी सदी के आरंभ में तुर्की के तट पर स्थित ग्रीक नगरों ने फारसी शासन के ख़िलाफ़ विद्रोह करना आरंभ कर दिया। === सिकन्दर === सन् 335 ईसापूर्व के आसपास मकदूनिया में [[सिकंदर|सिकन्दर]] (अलेक्ज़ेन्डर, अलेक्षेन्द्र) का उदय हुआ। उसने लगभग सम्पूर्ण यूनान पर अपना अधिपत्य जमाया। इसके बाद वो फ़ारसी साम्राज्य की ओर बढ़ा। आधुनिक तुर्की के तट पर वो 330 ईसापूर्व में पहुँचा जहाँ पर उसने फारस के शाह दारा तृतीय को हराया। दारा रणभूमि छोड़ कर भाग गया। इसके बाद सिकन्दर ने तीन बार फ़ारसी सेना को हराया। फिर वो मिस्र की ओर बढ़ा। लौटने के बाद वो [[मेसोपोटामिया]] (आधुनिक [[इराक़]], उस समय फारसी नियंत्रण में) गया। अपने साम्राज्य के लगभग 40 गुणे बड़े साम्राज्य पर कब्जा करने के बाद सिकन्दर अफ़गानिस्तान होते हुए भारत तक चला आया। यंहा पर उसका सामना [[पुरूवास|पोरस]] ( पुरु ) से हुआ. युद्ध में भले ही पोरस की हार हुई, जैसा कि कुछ इतिहासकार मानते हैं, लेकिन इस युद्ध से सिकंदर की सेना आगे बढ़ने का हौसला नही रख पाई. पोरस के बाद अभी भारतवर्ष को जीतने के लिए अनेको शासको से युद्ध करना पड़ता इसलिए सिकंदर की सेना ने आगे बढ़ने से मना कर दिया. यूनानी इतिहासकारों ने इस तथ्य को छिपा लिया और सेना के थकने की थ्योरी पैदा की. आगे न बढ़ पाने की स्थिति में वह वापस लौट गया. सन् 323 में बेबीलोनिया में उसकाी मृत्यु हो गई। उसकी इस विजय से फारस पर उसका नियंत्रण हो गया पर उसकी मृत्यु के बाद उसके साम्राज्य को उसके सेनापतियों ने आपस में बाँट लिया। आधुनिक अफ़गानिस्तान में केन्द्रित शासक [[सेल्युकस]] इसमें सबसे शक्तिशाली साबित हुआ। पहली सदी ईसा पूर्व तक उत्तरपश्चिमी भारत से लेकर ईरान तक एक अभूतपूर्व [[हिन्द-यवन राज्य|हिन्द-यवन]] सभ्यता का सृजन हुआ। सिकन्दर के बाद सन् 117 ईसापूर्व में यूनान पर रोम का नियंत्रण हो गया। यूनान ने रोम की संस्कृति को बहुत प्रभावित किया। यूनानी भाषा रोम के दो आधिकारिक भाषाओं में से एक थी। यह पूर्वी [[रोमन साम्राज्य]] की भी भाषा बनी। सन् 1453 में कस्तुनतूनिया के पतन के बाद यह [[उस्मानी साम्राज्य|उस्मानी]] (ऑटोमन तुर्क) नियंत्रण में आ गया। इसके बाद सन् 1821 तक यह तुर्कों के अधीन रहा जिस समय यहाँ से कई लोग पश्चिमी यूरोप चले गए और उन्होंने अंग्रेजी तथा अन्य भाषाओं में अपने ग्रंथों का अनुवाद किया। इसके बाद ही इनका महत्व यूरोप में जाना गया। सन् 1821 में तुर्कों के नियंत्रण से मुक्त होने के बाद यहाँ स्वतंत्रता रही है पर यूरोपीय शक्तियों का प्रभाव यहाँ भी देकने को मिला है। [[पहला विश्व युद्ध|प्रथम विश्वयुद्ध]] में इसने तुर्कों के खिलाफ़ मित्र राष्ट्रों का साथ दिया। [[द्वितीय विश्वयुद्]]ध में जर्मनों ने यहाँ कुछ समय के लिए अपना नियंत्रण बना लिया था। इसके बाद यहाँ गृह युद्ध भी हुए। सन् 1975 में यहाँ गणतंत्र स्थापित कर दिया गया। साइप्रस को लेकर ग्रीस और तुर्की में अबतक तनाव बना हुआ है। == यह भी देखिए == * [[यूनान का इतिहास]] * [[यूनानी दर्शन]] * [[यूनानी भाषा]] * [[यूनानी मुसलमान]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{यूरोप}} [[श्रेणी:यूरोप के देश]] [[श्रेणी:यूनान| ]] [[श्रेणी:बाल्कन के देश]] [[श्रेणी:NATO के सदस्य देश​]] [[श्रेणी:यूरोपीय संघ के सदस्य देश​]] [[श्रेणी:गणराज्य]] [[श्रेणी:ईसाई राष्ट्र]] [[श्रेणी:न​ए नियम के स्थान]] s318ikb84w808zja6pmcddrxjd583cw बलिया जिला 0 7475 6635858 6548852 2026-10-31T11:10:06Z ~2026-58110-03 956916 /* इतिहास */ चंद्रशेखर जी के समाजवादी पथ प्रदर्शक होने के कारण वो बहुत बड़े नेता थे उन्होंने समाजवाद को अपने बच्चे की तरह पाल पोश कर बड़ा किया है जिससे बहुत बड़े बड़े नेता निकले 6635858 wikitext text/x-wiki :''इस से मिलते-जुलते नाम के अन्य लेखों के लिए [[बलिया (बहुविकल्पी)]] देखें'' {{Infobox settlement |name = बलिया ज़िला |other_name = Ballia district |settlement_type = [[उत्तर प्रदेश]] का [[उत्तर प्रदेश के ज़िले|ज़िला]] |image = रसड़ा शहर.jpg |image_caption = [[रसड़ा]] नगर दृश्य |image_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Ballia.svg |map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |pushpin_label = |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य|राज्य]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |elevation_m = |established_title = स्थापना |established_date = |seat_type = मुख्यालय |seat = [[बलिया]] |parts_type = [[तहसील]] |parts_style = para |p1 = [[बलिया]], [[बैरिया, उत्तर प्रदेश|बैरिया]], [[बाँसडीह]], [[बेलथरा रोड]], [[रसड़ा]], [[सिकंदरपुर, उत्तर प्रदेश|सिकंदरपुर]] |area_total_km2 = 2981 |area_footnotes = |population_as_of = 2011 |population_total = 3239774 |population_footnotes = |population_urban = |population_density_km2 = auto |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = |registration_plate = |demographics_type2 = जनसांख्यिकी |demographics2_title1 = [[साक्षरता दर|साक्षरता]] |demographics2_info1 = 73.82% |demographics2_title2 = [[लिंगानुपात]] |demographics2_info2 = 933 |blank_name_sec1 = मुख्य राजमार्ग |blank_info_sec1 = [[राष्ट्रीय राजमार्ग 31 (भारत)|NH-31]], [[राष्ट्रीय राजमार्ग 128बी (भारत)|NH-128बी]], राज्य राजमार्ग 1, राज्य राजमार्ग 1बी |website = {{URL|https://ballia.nic.in/}} }} '''बलिया ज़िला''' (Ballia district) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक ज़िला है। ज़िले का मुख्यालय [[बलिया]] है। यह ज़िला आज़मगढ़ मंडल के अन्तर्गत आता है और उत्तर प्रदेश का सबसे पूर्वी ज़िला है। बलिया जिले की उत्तरी और दक्षिणी सीमा क्रमशः [[सरयू]] और [[गंगा नदी|गंगा]] नदियों द्वारा बनाई जाती है। भारत के स्वतंत्रता आंदोलन में इस जिले के निवासियों के विद्रोही तेवर के कारण इसे "बागी बलिया" के नाम से भी जाना जाता है। [[ददरी मेला (बलिया)|ददरी-मेला]] यहाँ का प्रसिद्ध [[मेला]] है जो [[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|आश्विन]] मास में शहर की पूर्वी सीमा पर गंगा और सरयू नदियों के संगम पर स्थित एक मैदान पर मनाया जाता है। [[मऊ ज़िला|मऊ]], [[आज़मगढ़ ज़िला|आजमगढ़]], [[देवरिया ज़िला|देवरिया]], [[गाज़ीपुर ज़िला|गाजीपुर]] और [[वाराणसी ज़िला|वाराणसी]] के रूप में पास के जिलों के साथ नियमित संपर्क में रेल और सड़क के माध्यम से मौजूद है। यह बिहार की सीमा को छूता हुआ ज़िला है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC|title=Uttar Pradesh in Statistics|date=1987|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-071-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|title=Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance|last=Pai|first=Sudha|date=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0797-5|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|archive-date=2017-04-23}}</ref> == तहसीलें == [[File:Shree ram janki temple.jpg|thumb|280px|श्री राम जानकी मंदिर]] [[File:Litti Chokha.jpg|thumb|280px|[[लिट्टी चोखा]] बलिया ज़िले व पड़ोसी [[बिहार]] राज्य का एक प्रसिद्द व्यंजन है]] बलिया ज़िले में छ्ह [[तहसीलें]] हैं - [[बलिया]], [[बैरिया, उत्तर प्रदेश|बैरिया]], [[बाँसडीह]], [[बेलथरा रोड]], [[रसड़ा]] और [[सिकंदरपुर, उत्तर प्रदेश|सिकंदरपुर]]। ==इतिहास == [[वीर लोरिक]] का इतिहास बलिया ज़िले से जुड़ा हुआ है और उनकी वीरता के बारे में ये कहा गया है कि उन्होंने अपनी तलवार से ही पत्थर को दो हिस्सों में अलग अलग कर दिया था। आज भी वह पत्थर सोनभद्र जिले में वीर लोरिक पत्थर के नाम से मौजूद है। [[वीर लोरिक]] 10वीं सदी के क्षत्रिय थे जो महान योद्धा, कुशल सेनानायक और रणनीतिकार थे। बलिया 1 नवम्बर सन् 1879 में [[ग़ाज़ीपुर|गाजीपुर]] से अलग हुआ। लगातार अशान्त रहने के कारण अग्रेजों ने इसे गाजीपुर से अलग कर दिया। [[भारत छोड़ो आन्दोलन|1942 के आंदोलन]] में बलिया के निवासियों ने स्थानीय अंग्रेजी सरकार को उखाड़ फेंका था। [[चित्तू पांडेय]] के नेतृत्व में कुछ दिनों तक स्थानीय सरकार भी चली, लेकिन बाद में अंग्रेजों ने वापस अपनी सत्ता कायम कर ली।[[भारत]] के पूर्व प्रधान मन्त्री युवा तुर्क जननेता [[चन्द्रशेखर]] भी इसी जिले के मूल निवासी थे। भारतीय राजनीति में अनुकरणीय सहयोग और उनके डंके की चोट पर राजनीति के कारण चंद्रशेखर के नाम से भी बलिया को जाना जाने लगा । [[आपातकाल (भारत)|आपात काल]] के बाद हुई क्राति के जनक तथा महान स्वतंत्रता सेनानी (दुर्गा प्रसाद गुप्त) [[जयप्रकाश नारायण]] भी इसी जिले के मूल निवासी थे। समाजवादी चिंतक तथा देश में 'छोटे लोहिया' के नाम से विख्यात [[जनेश्वर मिश्र]] भी यही के निवासी थे।बलिया को "बागी बलिया" के नाम से भी जाना जाता है। == राजनीति == प्रमुख नेताओ में चन्द्रशेखर जी, काशी मिश्र जी,विक्रमा पांडेय जी ,भोला पांडेय जी,भरत सिंह जी, नारद राय, सौरभ सिंह,नीरज शेखर, रविशंकर सिंह, दयाशंकर सिंह, घुराराम मंत्री जी , बिपिन राजभर जिलापंचायत बलिया बहुत प्रसिद्ध युवा नेता हैं।, रामगोविन्द चौधरी, अतुल कुमार सोनी आदि प्रसिद्ध है। यहाँ पर वीर कुवर सिंह का ननिहाल भी हैं। बलिया का चुनावी इतिहास भी काफी रोचक रहा है पहले यहाँ विधान सभा की आठ सीटे थी पर वर्तमान समय मे सात सीटे है। == भौगोलिक संरचना == === संरक्षित जीव === [[नीलगाय|नील गाय]], जिसे बलिया की स्थानीय भोजपुरी भाषा में 'घोंड़परार' अथवा 'घड़रोज' कहा जाता है, उत्तर प्रदेश शासन द्वारा शिकार विरोध के लिए बने वन्य जीव संरक्षण अधिनियम के तहत संरक्षण का दर्जा प्राप्त पशु है। इसके शिकार पर सात साल के सश्रम कारावास और अर्थदण्ड का कठोर प्रावधान है। प्रतिवर्ष रूस के साइबेरिया से सुरहा ताल में विचरण करने आने वाले प्रवासी पक्षियों का शिकार भी प्रतिबन्धित है। === जलवायु === जिले की जलवायु नम है और गर्मी और ठंड मौसम को छोड़कर आराम। इस वर्ष चार मौसम: जो फरवरी के लिए नवंबर के बाद के बारे में आधे से रहता ठंड,: में विभाजित किया जा सकता है गर्म, मार्च जून के बीच में से, जो कि इस अवधि के बारे में से है जो दक्षिण पश्चिम मानसून मौसम, सितंबर के अंत करने के लिए जून के बीच: और बाद मानसून या जो अक्टूबर और नवंबर के पहले आधे शामिल संक्रमणकालीन मौसम. === तापमान और आर्द्रता === तापमान लगभग गर्मी के दिनो में 46 से 50 अंस सेलसियस तक चला जाता है। और सर्दी के दिनों में 6 से 10 अंस सेल्सियस तक चला जाता है। === विशेष मौसम घटना === धूल तूफानों और गरज का तूफ़ान गर्मियों के मौसम में पाए जाते हैं। मानसून के मौसम में वर्षा अक्सर गड़गड़ाहट के साथ जुड़ा हुआ है। कोहरा बार में ठंड के मौसम के प्रारंभिक भाग में होता है। == जनसांख्यिकी == 2001 की भारतीय जनगणना में, बलिया की आबादी 102,226 थी। पुरुषों और महिलाओं की जनसंख्या 46% से 54% क्रमशः थी। यह महिलाओं के पुरुष और 42% से 58% साक्षर के साथ 65% की औसत साक्षरता दर 59.5% के राष्ट्रीय औसत से अधिक था। जनसंख्या के ग्यारह प्रतिशत उम्र के छह वर्षों के तहत किया गया। [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] [[भाषा]] इस जिले में बहुतायत से बोली जाती है। == उल्लेखनीय व्यक्तित्व == *[[वीर लोरिक]] *[[मंगल पांडे]] *[[चित्तू पांडेय|चित्तू पाण्डेय]] *[[भागवत राय (पहलवान साहब)]]: अपने सिने पर हाथी चढ़ाते थे और जिंहोने अपना खुद सर्कस चलाया, का जन्म 1899 गांव टुटुवारी मे हुआ जो 35 किलोमीटर जिला मुख्यालय बलिया से दूर है। *[[पंडित रामदहिन ओझा]] *[[हजारीप्रसाद द्विवेदी|हजारी प्रसाद द्विवेदी]] *[[दुर्गा प्रसाद गुप्त]] (स्वतन्त्रता सेनानी व लेखक) *[[जयप्रकाश नारायण]] *[[तारकेश्वर पांडेय|पं तारकेश्वर पांडेय]] *[[जनेश्वर मिश्र]] *[[चन्द्रशेखर]] (पूर्व प्रधानमंत्री) *[[गणेश प्रसाद]] (प्रसिद्ध गणितज्ञ) *[[जगन्नाथ चौधरी|जगरन्नाथ चौधरी]] *[[काशीनाथ मिश्र]] *[[अमरकांत]] (प्रसिद्ध हिन्दी कथाकार) *[[केदारनाथ सिंह]] (प्रसिद्ध कवि) *[[बच्चन पांडेय]] *[[अशोक]] (पत्रकार व वकील) ==प्रमुख मंदिर== * [[भृगु आश्रम|भृगु मंदिर]] * [[कामेश्वर धाम]] * श्री राम जानकी मंदिर *बालेश्वर मंदिर *हनुमान गढ़ी मंदिर *काली माता मंदिर == इतिहास का विवरण == सन [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|१८५७ के प्रथम स्वातन्त्र्य समर]] के बागी सैनिक [[मंगल पांडे]] का सम्बन्ध भी इस जिले से रहा है। बलिया का नाम बलिया असुर राज बलि के नाम पर पड़ा राजा बलि ने बलिया को अपनी राजधानी बनाया था । [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] [[इतिहास]] प्राचीन काल में बल्लिया के वर्तमान जिले द्वारा कवर क्षेत्र कोसाला राज्य में रखा गया था। यह संभव है कि गंगा नदी, वर्तमान शहर बलिया के उत्तर-पूर्व की ओर झुकती हुई, कोसाला की सीमा का गठन किया जिसमें पूरे बलिया जिले का सदनिरिया और ग्रेट गंडकिल जंक्शन तक का सम्मिलन था। जिले में कई जगहों पर पाया जाता है कि पीछे की ओर वाली ढक्कन और संरचनात्मक चरित्र का खंडित अवशेष, जो न केवल पौराणिक कथाओं पर भी इतिहास की यादें उभरता है। बरहमण और हनुमानगंज के पड़ोस में स्थित खंडहर, मिरा दीह नामक एक बड़े टॉवर से युक्त, एक टूटी हुई ईंटों और एक गहरे रंग की मिट्टी के बर्तनों से ढंके हुए हैं, संभवतः एक प्राचीन शहर के अवशेष हैं। खैरा दीह, तहसील रसरा में तिरछीर के पास। जो कि भार्गवपुर नामक एक बहुत प्राचीन शहर के बर्बाद स्थल भी है। ऐसा स्थान माना जाता है जहां ऋषि एक जमदग्नी रहते थे। बनारस हिंदू विश्वविद्यालय, वाराणसी के तत्वावधान में किए गए उत्खनन ने विभिन्न जगहों पर भूमपरिधे, बीजुलीपुर, गोदाबीरगढ़, लोवाका-कटोपा, मारा दीह जैसे काले और लाल रंग की सभ्यता (1450-1200 ईसा पूर्व) के प्रकाश अवशेष लाए हैं। , पक्का कोट और वायनागढ़ो, यह संकेत देते हैं कि प्रारंभिक समय से इस मार्ग से जीवन और सभ्यता का स्थायित्व प्राप्त हुआ था। लोकप्रिय किंवदंतियों ने इन साइटों की पुरातनता को भी गवाही दी है, ऐसा एक ऐसा है कि गांव कारो के (तहसील बलिया में), उसका नाम काम -अनुआन्या शब्द के भ्रष्टाचार माना जाता है किंवदंती यह है कि शिव, कामदेव (प्यार के देवता) के प्रयासों से गुस्से में आये, ताकि उसे अपने ध्यान से भटककर इस स्थान पर राख में जला दिया। माना जाता है कि बलिया खुद वाल्मीकि नाम के विस्फोट से अपना नाम बना चुका था, जो कि महान ऋषि की कहा जाता था कि वह अपने आश्रम में था या यहाँ कुछ समय तक रहता था। यह एक अन्य प्रसिद्ध ऋषि के साथ भी जुड़ा हुआ है, जो एक स्थानीय किंवदंती के अनुसार यहां आया था और वहां रहने लगा था क्योंकि उस जगह की पवित्रता गर्ग परसार, वशिष्ठ और अत्री जैसे अन्य ऋषियों को परंपरागत रूप से माना जाता है कि बलिया के पड़ोस का दौरा किया जाता है। इसके परिवेश की पवित्रता लगभग 16 किमी के एक सर्किट तक फैली हुई है परंपरा के अनुसार, हंस नगर (स्वान का शहर) 9.6 किमी बलिया से पूर्व कहा जाता है कि पौराणिक कथा से इसका नाम लेना है कि इस स्थान पर पवित्र नदी गंगा के पानी पीने से एक हंस एक आदमी और एक कौवा हंस में बदल गया। लगभग 137 किमी की दूरी पर बलिया से धर्मार्नव पोखरा नामक एक प्राचीन टैंक है जहां एक खुदाई से पता चला है कि हजारों ऋषि वहां तपस्या करते थे और उत्तर और पूर्व में वहां के पुराने अस्तित्व और प्राचीन वन के निशान थे, शायद प्राचीन का अवशेष इस जिले के कुछ अन्य स्थान भी वैदिक ऋषियों से जुड़े हुए हैं: भालसंद (तहसील बलिया में) ने भारद्वाजा से अपना नाम व्युत्पन्न कर लिया है, जो वहां कुछ समय और धुबंद (तहसील बलिया में भी) के लिए दुरवस-आश्रम के भ्रष्टाचार के रूप में बने थे, दुर्वास का निवास, एक मनाया ऋषि को दर्शाता है इस क्षेत्र का प्रारंभिक राजनीतिक इतिहास जटिल है पुरानी परंपरा के अनुसार, एक मनु द्वारा स्थापित क्षत्रियों का सौर वंश, सबसे पहले ज्ञात वंश था, जिसने कोसला (जिस पर जिला बनाने वाला मार्ग बन गया) सरकार का एक व्यवस्थित रूप था और जिसमें मनु के सबसे बड़े बेटे इक्षवकू थे , वैदिक परंपरा में प्रसिद्ध, पहला शासक था राम की राजगद्दी तक कई प्रसिद्ध राजाओं की उत्पत्ति हुई, जो इस वंश का सबसे बड़ा शासक था। तहसील रास्रा में लखनसार दीह का नाम राम नामक राम के भाई लक्ष्मण के नाम पर रखा गया है, जिसने इस जगह पर जाना है और महादेव के सम्मान में इस स्थान पर एक मंदिर का निर्माण किया है। एक प्राचीन शहर के अवशेष अभी भी खंडहर के विशाल ढेर के रूप में नदी के उच्च बैंड पर देखा जा रहा है, जिसमें से कई मूर्तिकला के समय-समय पर प्राप्त किया गया है, इस तथ्य की गवाही देते हैं कि उन में भी शुरुआती समय यह एक उत्थान आबादी के साथ एक स्थाई निवास था, लख्मण्नाम के बेटे रामायण में मल्ल (पराक्रमी) का हकदार चंद्रचतु ने मलम राज्य के रूप में जाना एक राज्य की स्थापना की, जिसमें इस जिले के कुछ हिस्से का एक हिस्सा था, यह संभव है कि मल्ला के क्षेत्र में दक्षिण में काशी के क्षेत्रों, मगध में दक्षिण-पूर्व और दक्षिण-पश्चिम में कोसाला, जिनमें से वर्तमान में बलिया जिले के एक क्षेत्र ने एक हिस्सा बना लिया था। यह क्षेत्रीय सीमा और राजनीतिक प्रभाव के संबंध में कोसाला के सबसे स्वायत्त राज्यों में सबसे बड़ा और सबसे महत्वपूर्ण स्थान था। छठी शताब्दी ईसा पूर्व में, कोसला को सोलह महाजनपदों (महान राज्यों) में से एक के रूप में जाना जाने लगा। उस वक्त शक्तिशाली राजा ने इसका शासन किया था। महाकोलाल उसका पुत्र, प्रसेनजीत, कोसाला के सौर वंश के अंतिम महान शासक थे, उनके समय का एक महत्वपूर्ण आंकड़ा था। अपने शासनकाल के दौरान राज्य ने महान महिमा और समृद्धि प्राप्त की। मल्ला साम्राज्य भी एक स्वतंत्र इकाई के साथ सोलह महाजनपदों में से एक और कोआला के बराबर स्थिति के रूप में भी लगा हुआ था। इसके प्रमुख, बांधुला, प्रसेनजीत के साथ-साथ महिली, वाइसफल के लिंचहेवे राजकुमार के निकट सहयोगी थे। वे दो महान धार्मिक प्रसारकों-महावीर और बुद्ध और जैन धर्म और बौद्ध धर्म की शिक्षाओं से गहराई से प्रभावित थे, मल्लुओं के बीच कई अनुयायी पाए। इस अवधि ने एक अलग संस्कृति को जन्म दिया – जो कि उत्तरी काली पॉलिश बर्तन का है, जैसा कि अजानरगढ़, भीमपर्डिह, बीजुलीपुर, गिदिबारघर और मासम्पुर में हुए खुदाई से पता चला है। प्रसेनजीत के बाद, कोसाला का राज्य तेजी से गिरावट शुरू हुआ और इस क्षेत्र का इतिहास अस्पष्टता में डूबा हुआ है। कई बर्बाद किले और जिले में अन्य अवशेषों का अस्तित्व इस तथ्य को इंगित करता है कि वे उस समय के जिले के प्रमुख हिस्से पर वर्चस्व रख सकते थे। वेहर जिले के पश्चिमी भाग के रहने वाले थे। स्थानीय किंवदंती के अनुसार, लखनसार, भदय और सिकंदरपुर के परगनों में टूटी हुई मिट्टी के ईंटों के ढेर, भोंस के समय से संबंधित हैं। चेरस ने शायद जिले के पूर्वी हिस्से पर शासन किया था। माना जाता है कि तहसील रस्द्रा में कोपछिट चेरु प्रभुत्व की पश्चिमी सीमा थी। परंपरा कहती है कि बानदीह चेरु देश के दिल में है। समूह के कारण कोई भी अवशेष नहीं बंसीदी में पाया जाता है, एक किले के अवशेष पड़ोसी इलाके में हैं और अब देरी के लगभग निर्जन गांव हैं। माना जाता है कि बलिया तहसील में कई जगह इस समूह से जुड़े हुए हैं: कर्णई मूलतः चेरस के स्वामित्व वाले हैं। गारवार को उनके द्वारा स्थापित किया गया है और गांव के पास एक छोटा सा छत लगाया गया है और ज़िरबास्ती में एक बड़ा ईंट टॉय चेरु गढ़ों का मलबे माना जाता है। पक्का कोट के विशाल खंडहर भी एक किले और अन्य इमारतों का मलबे कहा जाता है, जहां उस समय के समय में चेरस ने जिले पर शासन किया था। परंपरा यह है कि बड़े अंतर्देशीय झील, बसंतपुर में सुहा ताल, चेरुस द्वारा निर्मित किया गया था लेकिन कोई कृत्रिम निर्माण के निशान नहीं पाए जाते हैं। परंपरा का महत्व यह दर्शाता है कि चेरस की शक्ति लोगों की कल्पना पर पूरी तरह प्रभावित हुई है। 4 वीं शताब्दी ईसा पूर्व के मध्य में कोसाला का क्षेत्र महापाद्दा नंदा द्वारा समाप्त किया गया था, जिसे पुराण में क्षत्रिय वंश के विनाशकारी के रूप में वर्णित किया गया है और, कोसलान को उखाड़ फेंकने से, अपने साम्राज्य को बड़े हिस्से पर बढ़ाया इस क्षेत्र का वह उत्तरी भारत के पहले महान ऐतिहासिक सम्राट थे। लेकिन मल्लास के तहत जिले का एक हिस्सा इस सम्राट के वर्चस्व के अधीन नहीं आया था क्योंकि उन्होंने नंदों की सर्वोच्चता को स्वीकार करते हुए अपना अधिकार और अस्तित्व बचाया था। चांदगुप्त (324-300 ईसा पूर्व) के तहत मौर्य द्वारा नंदों को एक विशाल साम्राज्य पर शासन किया गया था और जिला मल्लास के अधीन भाग के अलावा मौर्य साम्राज्य का हिस्सा बन गया, जो कि स्वतंत्र बने रहे। कौटिल्य, जिन्होंने इस क्रांति में अग्रणी भूमिका निभाई, अपने अर्थशास्त्र में उल्लेख किया है कि यह गणतंत्र एक संघ है, या एक संघ में एक राज्य है। उन्होंने मल्लुओं के साथ मिलन-सहन करने के लिए चंद्रगुप्त मौर्य को निषेधाज्ञा दी: “सेना को प्राप्त करने या सहयोगी को सुरक्षित रखने की तुलना में आपके पक्ष में एक सम्गा रखना बेहतर है।” इस वंश का सबसे प्रख्यात राजा अशोक (273-236 ईसा पूर्व) था, चंद्रगुप्त के पोते, जो एक बौद्ध बन गए थे और एक राजा के ज्ञान के साथ एक भिक्षु का उत्साह स्वयं में मिलाते थे। खुदाई ने बलिया में एक स्तूप के अवशेष और यहां और बौद्ध मठों के खंडहर बरहमाइंस पर अवशेष रखे हैं। उत्तरार्द्ध पुरानी दीवारों और 45 सेंटीमीटर मापने वाली बहुत बड़ी ईंटों का अवशेष है। लंबे, 23 सेमी व्यापक और 11 सेमी ऊंचाई और कई नक्काशीदार और सजावटी नमूनों में मौर्यों के एक नए वंश के पतन के साथ, सुुंगों का, पुष्यमित्र (187-151 ईसा पूर्व) के अधीन सत्ता में आया, जिसका प्रभुत्व केवल मौर्य साम्राज्य का केंद्रीय भाग था। इस तथ्य को अयोधुआ में पाया गया एक शिलालेख द्वारा पुष्टि की गई है, उसे कोशल के स्वामी के रूप में वर्णन किया गया है। जैसे ही उन्होंने मल्ला गणराज्य को उखाड़ दिया, जिले के सभी इलाके में आकर पूरे इलाके में प्रवेश किया। अपने शासनकाल के दौरान, बैक्ट्रिया के यूनानियों ने भारत पर आक्रमण किया और संभवत: जिले में भी मेन्नेरर के आक्रमण के प्रभाव का सामना करना पड़ा, जिसने अपने हथियार को मध्यमयिका, साकेत और पाटलिपुत्र के रूप में लिया। युग में जिले का इतिहास तुरंत बाद गिरावट के बाद कुशासन के आगमन तक अस्पष्टता में डूबा हुआ है। कि बल्लिया कुशाण प्रभुत्व का एक हिस्सा बन गया है, यह स्पष्ट नहीं है कि खैरा दीह के खंडहरों में इस काल के ज्यादातर सिक्कों की खोज के कारण खंडहर में पाए जाने वाले बड़े ईंट (45 सेंटीमीटर से 60 सेंटीमीटर मापने वाले) प्राचीन काल के लिए साक्षी हैं और जगह की समृद्धि है। कुशाण साम्राज्य के बहिष्कार के बाद, बलिया का इतिहास अंधेरे में अधिकतर छापा हुआ है, लेकिन जिले के इतिहास की एक झलक, कई सिक्कों द्वारा उपलब्ध करायी जाती है, जो प्राचीन शहर अयोध्या में पाया जाता है, कुछ शासकों जैसे सत्यमित्र , कुमुना शासन की समाप्ति के बाद, पूर्वी उत्तर प्रदेश में अबुमात्रा (या आर्यमित्र) संघमित्रा, विजयमित्रा, देवमित्र, अज्वर्मन और कुमुदासेना, जो कि विकसित हुए हैं, जिले में बलिया के इलाके में शामिल क्षेत्र भी शामिल है। इन कुमुदसेना में से केवल एक राजा कहा जाता था। यह अनुमान लगाया जाता है कि चौथे शताब्दी ईस्वी में, गुप्ता, शायद समुद्रगुप्त ने इस क्षेत्र पर कब्जा कर लिया और साम्राज्य पर कब्जा कर लिया अपने बेटे चंद्रगुप्त द्वितीय (380-413) के शासनकाल के दौरान मनाया गया चीनी (बौद्ध) तीर्थयात्री, फा-हियान (400-411) बौद्ध धर्म के पवित्र स्थानों पर श्रद्धांजलि देने के लिए भारत आए थे। उन्होंने उल्लेख किया कि कासी से पटलीपुत्र के रास्ते पर जाने के बाद, वह बौद्ध मठ और एक बौद्ध मंदिर (बलिया में) के पास आया जिसमें ‘विशाल एकांत’ का नाम था। भारतीय नाम नहीं दिया गया है लेकिन इसका प्रयोग शब्द का शाब्दिक अनुवाद बिदरन है अपने सामंतवादियों द्वारा स्वतंत्रता की धारणा के द्वारा गुप्ता साम्राज्य की गिरावट की शुरुआत हुई थी। छठी शताब्दी की दूसरी तिमाही की शुरुआत के बारे में, मालवा के यशोधन ने पूरे उत्तरी भारत को पछाड़ दिया और बलिया अपनी उल्काक्षी संप्रभुता के अधीन आ रहे हैं, जिसके बाद यह कन्नौज के मौकरियों के शासन के तहत पारित हुआ। उन्होंने मगध के एक बड़े हिस्से के अलावा पूरे आधुनिक उत्तर प्रदेश के एक साम्राज्य की स्थापना की इस प्रकार मगध की महिमा कन्नौज की बढ़ती ताकत के साथ ग्रहण हुई थी हर्षवर्धन (606-647) ने मुक्करियों को कम किया था जिन्होंने एक व्यापक साम्राज्य की स्थापना की थी, जिले ने वर्धन साम्राज्य का हिस्सा बनाते हुए अपने शासनकाल में ह्यूएन त्सांग (629-644) एक और प्रसिद्ध चीनी तीर्थयात्रा और एक बौद्ध भिक्षु, चीन से आए थे और वाराणसी से नेपाल तक अपने रास्ते पर इस जिले के माध्यम से गुजरते हुए, वह अवधकार्बा के बौद्ध मठ का वर्णन करता है, जिसे वह शहर के करीब स्थित ए-पी-ते-का-ला-ना-सांघाराम (भाइयों के मठों को मनाया जाता है) बलिया की उनके अनुसार यह मठ बौद्ध तीर्थयात्रियों के उपयोग के लिए बनाया गया था, वहां से वह नारायण के मंदिर में गए, जिसमें उन्होंने दो मंजिलों के साथ-साथ हॉल और छतों के रूप में वर्णन किया था, जिसमें पत्थर की छवियों के साथ पत्थर के सबसे शानदार मूर्तियों से सुशोभित किया गया था कला की उच्चतम शैली कार्ललेय ने नारायणपुर (इसील बलिया में) में एक प्राचीन मंदिर के अवशेषों की पहचान की है, जिसमें ऊपर वर्णित मंदिर के अवशेष शामिल हैं। हर्षा की मृत्यु के बाद उनके साम्राज्य को तोड़ दिया और अराजकता और भ्रम की स्थिति लगभग आधी सदी के लिए प्रबल हुई। हर्षा की मृत्यु और यशोवर्मन के उत्तरार्ध के बीच एक शताब्दी के लगभग तीन चौथाई के बीच अंतराल के दौरान बलिया का इतिहास फिर से अस्पष्ट है। वह सातवीं के उत्तरार्द्ध और आठवीं शताब्दी ईस्वी के पहले भाग में शासन किया होगा और जिला बलिया ने अपने प्रभुत्व का अभिन्न अंग बना लिया हो सकता है। यशवर्मन के बाद कन्नौज का राज्य (जो आधुनिक बोलचाल प्रदेश भी शामिल था) बंगाल के धरमपाल के साम्राज्य पर निर्भर था, जिन्होंने चकराउध को कन्नौज के शासक के रूप में नामित किया था, लेकिन उन्हें सीधे अधीनस्थ होना था, नौवीं शताब्दी के पहले में शायद नागभट्टा द्वितीय द्वारा कन्नौज पर कब्जा करने के तुरंत बाद, यह गुजरात प्रतिहारों की बढ़ती ताक़त के प्रभाव में आया, जिनके भोज, उत्तरी भारत के सबसे मजबूत शासक थे। उन्होंने अपने राज्य में शांति बनाए रखी और बाहरी खतरों के खिलाफ इसका बचाव किया लेकिन गुर्जर प्रतिहारों की शक्ति दसवीं शताब्दी के उत्तरार्ध में पतन शुरू हुई और 1018 ईस्वी में गनी के आक्रमण के महमूद ने इसे समाप्त कर दिया। गुर्जर प्रतिहारों का पतन चन्द्रदेव के तहत कन्नौज में गहादवाला वंश की स्थापना द्वारा 11 वीं शताब्दी के अंतिम दशक में ही समाप्त होने वाले अराजकता की अवधि के बाद आया। इस निपुणता का एकमात्र संदर्भ यह है कि वह कासी (वाराणसी), कुसुका (कन्नौज), उत्तराकोसल (आधाय) और इंद्र शहर (प्राचीन दिल्ली) के पवित्र स्थानों के रक्षक थे। इस प्रकार यह देखा जायेगा कि चंद्रदेव का क्षेत्राधिकार लगभग पूरे उत्तर प्रदेश में शामिल है, इसलिए यह माना जा सकता है कि बलिया जिले भी अपने नियंत्रण में था। हल्दी, रामदेव के राजापु राजा के संदर्भ, जो 11 वीं और 12 वीं शताब्दी में स्थापित किया गया था, बताते हैं कि जिला के कुछ हिस्सों को स्थानीय प्रमुखों द्वारा अधीनस्थ किया गया था। [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] [[मध्यकालीन इतिहास]] 1199 ईसवी में तरन की दूसरी लड़ाई मस्तिष्क की तत्काल संप्रभुता के तहत बलिया के वर्तमान जिले को शामिल करने वाले क्षेत्र में शामिल नहीं हुए। 1193 में चनावर की लड़ाई में जयचंद्र की हार और मृत्यु के साथ, शिहाब-उद-दीन घुरी के हाथों लगभग सभी उत्तरी भारत अपने पैरों पर बैठे थे लेकिन उनके शासनकाल के शुरुआती वर्षों में इस पर विजय का प्रभाव क्षेत्र नगण्य है लगता है। यह जिले में मुस्लिम अवशेषों की तुलनात्मक अनुपस्थिति से और इस बात से सिद्ध होता है कि किस तरह राजपूतों को जाहिरा तौर पर अबाधित कब्जे में छोड़ दिया गया था। मुस्लिम सेनाएं शायद ही कभी सरयू नदी से आगे निकलती थीं और उस नदी के पूर्व पर स्थित मार्ग राजपूतों के हाथों में व्यावहारिक रूप से बने रहे। सबसे पहले सेनेगर होने के नाते डिकिट, किनवार्स नारायणिस, बरवार, करचोकियास और लोहतामास, ये सभी उसी अवधि के हैं। बाद में वे पश्चिम की ओर मुस्लिम दबाव के कारण पूर्व की तरफ संचालित हो गए थे। यह मार्ग अपनी भौगोलिक स्थिति और रिमोटेशन के रूप में अपरिवर्तनीय रहा। स्थानों के मुस्लिम नाम इस जिले में दुर्लभ हैं और इसके संदर्भ में मुस्लिम इतिहासकारों के इतिहास में कम आम है। संभवत: उस समय मुस्लिम मालिकों की अनुपस्थिति का नतीजा था, जो कि ज्यादातर मामलों में स्थानीय कज़ाज़ और काणुंगो के आश्रित बने हुए थे जिनके कार्यालय मुस्लिम शासन के दौरान वंशानुगत थे और जो शहर में रहते थे। परंपरा के अनुसार, परगना सिकंदरपुर था मुसलमानों द्वारा उपनिवेशित ऐसा माना जाता है कि कुतुब-उद-दीन ऐबक, मुहम्मद ने बिहार के रास्ते में वाराणसी पर कब्जा कर लिया था और उन्होंने उस स्थान पर एक किला बनाया जिसे अब कुतुबगंज के रूप में जाना जाता है। बंसदीह तहसील के पूर्व परगना सिकंदरपुर में कथौरा या कथांण्ड के गांव को दो भागों में विभाजित किया गया था, जिसे कथौरा और अन्य कुतुबंज कहा जाता है। एक टंकी अभी भी वहां दिखाई दे रही है जिसमें से यह माना जाता है कि यह कुतुब-उद-दीन शाह के समय में बने किले के खंडहर का है। इस सुल्तान का नाम कुतुबगंज के गांव में संरक्षित है, जो घाघरा के किनारे पर मुख्य स्थल के उत्तर की एक छोटी दूरी पर स्थित है। इसके अलावा, खालज की तुर्की जनजाति के बख्तियार के बेटे इख्तियार-उद-दीन मुहम्मद, गंगा और बेटे के बीच कुछ भर्ती प्राप्त हुए, फिर तिरहुत ले गए और बिहार को अपनी राजधानी कब्जा कर लिया। अपने मार्च में उन्होंने बलिया जिले में प्रवेश किया होगा और निश्चित है कि इसे 1202 में बंगाल और बिहार के क्षेत्र में शामिल किया गया था और कथौरा (घाघरा के किनारे पर) के शहर टोट ने मुस्लिम राजन्यों के साथ संवाद में किया था। बंगाल। इस प्रकार बलिया जिले मुस्लिम के प्रभाव के तहत पारित कर दिया। वर्तमान बलिया के वर्तमान जिले के कब्जे वाले मार्ग में मुस्लिम इतिहासकारों द्वारा लिखा गया मध्यकालीन भारत के इतिहास में शायद कोई उल्लेख नहीं है क्योंकि शायद गाज़ीपुर के आसपास के क्षेत्र जौनपुर और सरन (बिहार में) मुहम्मद तोगलक (1325) के शासनकाल की शुरुआत तक हिंदू मालिकों के कब्जे में बने रहे। निश्चित अवधि में जिला वास्तव में बंगाल के मुस्लिम शासकों के अधीन था। 1377 में जब फिरोज शाह पूर्वी बंगाल से लौट आया, तो उन्होंने मलिक बिर अफगान के तहत मलिक बह्रोज़ सुल्ताना और बिहार के तहत जौनपुर को रखा, जिसने हिंदुओं को अधीनता को पूरा करने में कमी की। बलिया जिला भी फिरोज शाह की मृत्यु तक इन दोनों लोगों के प्रभारी थे, जिसके बाद उन्होंने 1394 तक केंद्रीय प्राधिकारी की खर्ची पर अपनी शक्ति बढ़ा दी, जब ख्वाजा-ए-जहान, को कन्नौज से बिहार तक का विस्तार करने वाले क्षेत्र बलिया के जिले सहित पूर्ण नियंत्रण के साथ जौनपुर के प्रभारी नियुक्त किया गया था। उन्होंने जौनपुर को एक स्वतंत्र मुस्लिम साम्राज्य बना दिया और यह 1394 से 1479 तक बना रहा, इस दौरान बलिया के वर्तमान जिले में शामिल होने वाले मार्ग का कम से कम एक हिस्सा अपने बोलबाला में आया, जिसमें एक काले संगमरमर स्लैब पर एक शिलालेख के अनुसार तय किया गया था। खरीद में एक मकबरे की दीवार, बिहार तक की ओर पूर्व की तरफ। बुलिया के वर्तमान जिले को कवर करने वाले मार्ग को जौनपुर साम्राज्य पर निर्विवाद नियंत्रण के तहत 1479 तक बनी हुई है जब बुहुल लोदी ने अपने अंतिम शासक सुल्तान हुसैन को पराजित किया और उसे बिहार में भागने के लिए बाध्य किया। एक किंवदंती के अनुसार, खराद (एक छोटा परगना गांव में सिकंदरपुर) का नाम बंगाल के राजा (अबू मुजफ्फर सुल्तान हुसैन) ने दिया था। 1495 में बंगाल पर शासन करने वाला वह यही था। खरीद के पास पाया गया एक पत्थर की पटिया पर एक शिलालेख राजा के नाम का उल्लेख करता है और खराद का नाम बंगाल के मुसलमान शासक के अधीन था। सिकंदरपुर, तहसील बंसदीह में एक ही नाम के परगान में, सिकंदर लोदी द्वारा स्थापित किया गया था और 15 वीं शताब्दी के अंत में उसके नाम पर, हालांकि यह भी कहा गया है कि यह अपने एक अधिकारी द्वारा स्थापित किया गया था। उन्होंने यह भी कहा कि इस जगह पर एक किले का निर्माण किया है। कुतुब-उद-दीन ऐबक (या 13 वीं शताब्दी की शुरुआत के बारे में) से मुस्लिम आप्रवासियों को जिले में पहुंचने लगीं, संभवतः निचले बंगाल के मुस्लिम हुकूमतों से और धीरे-धीरे परगना सिकंदरपुर के उत्तरी भाग में अपने प्रभुत्व की स्थापना जगह के हिंदू मालिकों को हटा दिया। हुसैन शाह की हार के बाद, बुहुलुल ने उन्हें बिहार की सीमा तक का पीछा किया। जब बाहलू ने हल्दी शहर (इस जिले में) पर पहुंचे तो उसने अपने चचेरे भाई कुतुब खान लोदी की मौत की खबर सुनाई। रूढ़िवादी शोक के दिनों को देखने के बाद, वह हुनपुर लौट आए, जो उन्होंने बरबक के पास छोड़ दिया। बुहुल की मृत्यु के बाद, बारबक स्वतंत्र राजा बन गए और उनके भाई सिकंदर, लोदी के लिए एक संभावित खतरा बन गया, जो दिल्ली के सुल्तान के रूप में 1488 में बुहुलुल में सफल रहे थे। 1493 में बलिया जिले के एक बड़े हिंदू विद्रोह से प्रभावित हुआ था जिसके बाद बारबक को जौनपुर से बाहर ले जाया गया था, लेकिन जब सिकंदर लोदी वापस लौट आए थे सिकंदरपुर को घेर लिया गया था लेकिन लोदी के दिनों में जो भी महत्व प्राप्त हुआ वह मुगलों के नीचे गिर गया था, जब कोई भी शाही या इन भागों में जरूरी नहीं समझा जाता था। जब बाबर ने 1526 में पनीपुत में इब्राहिम लोदी को हराया और वह शासक बन गया दिल्ली, पूर्व के अफगान रईसों ने थोड़े समय के भीतर अपनी शक्ति को मजबूत कर दिया। घाघ के पास एक काले संगमरमर की पटिया पर एक शिलालेख से और बाद में खरीद में रुखन-उद-डिब की कब्र की दीवार में तय किया गया, ऐसा प्रतीत होता है कि 1527 में खरुद में एक स्वतंत्र नूसरत शाह के दिनों में एक मस्जिद का निर्माण हुआ था बंगाल के राजा यह शिलालेख तुग्रा के पात्रों में है, यह पुष्टि करता है कि नुसरत शाह ने पूरे उत्तरी बिहार पर अपना अधिकार बढ़ाया है और जैसा कि घाट पर दाहिने किनारे पर स्थित करिद है, नुसरत शाह अस्थायी रूप से आज़मगढ़ में उपस्थित थे, जो वर्तमान में बलिया जिला वेंगल के प्रभु का नाम नहीं होगा, इस समय मुहम्मद शाह ने इस क्षेत्र पर वास्तविक अधिकार का प्रयोग किया था और इस समय खराद बंगाल के सुल्तान के कब्जे में रहा है, परंपरा के अनुसार, खरीद शहर को तब गज़ानफाबाद , सिकंदरपुर और तुर्टीपार के बीच काफी दूरी के लिए एक शानदार शहर है। 1528 में बाबुर ने पूर्व की ओर अग्रसर किया था कि यह पता था कि नुसरत शाह ने बिहार पर कब्ज़ा कर लिया था। महमूद के तहत अफगान (सिकंदर लोदी के पुत्र) घागरा के उत्तर-तट तक पहुंचे, जबकि बाबर गंगा द्वारा गाजीपुर पहुंचे और फिर चौंसे गए, जिले की सीमा को छूने के साथ-साथ उन्होंने दुश्मन को बमबारी से रोकने के लिए अपने तोपखाने को भेज दिया और हल्दी में घागरा को पार करने और उनके दाहिने किनारे पर अफगानों को धमकी देने के लिए शिक्षा के जरिए मिल्ज़ा अस्कारी को बलिया के माध्यम से भेजा था, वह खुद संगम के नीचे से नीचे चला गया था। नुसरत शाह जो महमूद में शामिल हो गया था, अपनी सेना से अलग हो गया और खरीद की सेना को वापस ले लिया, जैसा कि कहा गया था। बाबर ने अफगानों पर हमला किया और उन्हें हराया और घागरा के उत्तर में घाघरा के दिशा में उन्हें गाड़ दिया, और वे घाघरा के उत्तर तट में रहते हुए उन्हें पीछा करने के लिए गए। बाबरों की मृत्यु के बाद, अफगानों ने जमाल-उद-दीन लाहानी को स्थापित किया, महमूद का पुत्र, उनके प्रभु के रूप में और सभी पराजित अफगानों ने उनके साथ अपने आप को संबद्ध किया, उनमें से प्रमुख फरीद खान सूरी थे, जिन्हें शेर खान के नाम से जाना जाता था और बाद में शेर शाह के रूप में जाना जाता था। शेर शाह और उनके उत्तराधिकारी इस्लाम शाह के शासनकाल के दौरान जिला दिल्ली के नियंत्रण में रहे। जब अकबर सिंहासन पर आया (1556 में) पूर्व, जिसमें बलिया जिला शामिल था, 1559 में विजय प्राप्त की गई। लगभग 1565, बलिया अकबर के खिलाफ खान ज़मान के विद्रोह से प्रभावित हुआ। ऐन-ए-अकबारी में अकबर के शासन का रिकॉर्ड खेती के संबंध में बलिया की स्थिति, राजस्व और प्रत्येक परगना के प्रमुख जमीनधारकों के बारे में कुछ खास जानकारी प्रस्तुत करता है। जिला गाजिपुर के सिर्कर और बाकी शेष, जौनपुर के सिरका में दोबा को छोड़कर, दोनों पक्षों को इलाहाबाद के सुबा में शामिल किया गया, दोआबा एक अलग परगना नहीं था, लेकिन सरिर रोहतास का एक हिस्सा बिहार के सुबाह तब डोआबा में भुगतान किए गए राजस्व का निर्धारण करना संभव नहीं है 80,200 एकड़ के खेती वाले क्षेत्र में जिले ने 1,5,5,000 रुपये का राजस्व का भुगतान किया। राजस्व मांग बहुत अधिक थी एक रूढ़िवादी अनुमान में, अकबर के दिनों में रुपए की क्रय शक्ति शायद कम से कम आठ गुणा थी, जो कि 20 वीं सदी से प्राप्त हुई थी। परगनों का नाम (दोबा के अपवाद के साथ) अपरिवर्तित रहा। जौनपुर के सिरका में बलिया के वर्तमान जिले के तीन महल (राजस्व भुगतान इकाइयां) थे, अर्थात् खड़िद। सिकंदरपुर और भदोन बाद में कौशिक राजपूतों द्वारा खरीदा गया खरीद, यह 30,914 बिघों का खेती वाला क्षेत्र था और 14,45,743 बांधों का एक राजस्व (पूरे भारतीय तांबा सिक्का, एक रुपए की एक चौथाई) का भुगतान किया और 50 सवारों के एक दल का योगदान दिया और 5,000 फुट। एक प्रकार की परांगण जोनपुर के सिरका में था, वर्तमान में से कुछ बड़ा था, जैसा कि चार टप्पा (भूमि का क्षेत्र) बाद में आज़मगढ़ को स्थानांतरित कर दिया गया था, हालांकि, इसके अलावा कुछ हद तक नुकसान को मुआवजा दिया गया था कोहरा से ज़ाहरबाद और शाह सेलमपुर से ढाका अग्रगण्य भूमि अधिग्रहण थे ब्राह्मण, जैसा कि बैड ने अभी तक उनकी वर्चस्व नहीं की थी, उनके आगमन की तारीख 1628 थी। सैन्य दल 10 माउंटेड पुरुषों और 3,000 पैदल सेना और राजस्व 17,06,417 बांध के बारे में 32,514 बीघा खेती पर थे। महल भदय के 43,000 बीघा खेती की खेती के तहत 2,29,315 रुपये का राजस्व और जमीनदार सिद्दीकी शेख, जो 10 घोड़े और 100 फुट दिए थे। गाजीपुर शिरकर में चार महल थे, अर्थात् बलिया, कोपचिट, लखनेर और गरहा। इन सभी परगानों में, गढ़ा को छोड़कर, जमींदार राजपूत थे। गढ़ा ब्राह्मणों या राजपूतों की संपत्ति थी बल्लिया के पास लगभग 28,344 बीघा जुताई के तहत था, 12,50,000 बांधों का राजस्व का भुगतान किया और 200 कैवलरी और 2,000 फुट का योगदान दिया। कोपचिट में लगभग 19,216 बिगाओं की खेती के तहत और 9,42,190 बांधों का राजस्व था, स्थानीय दल 20 घोड़े और 2,000 फुट का था। अकबारी परगना लखनसार के बारे में ब्योरा देते हैं, जिसमें लगभग 2,883 बिघाओं की खेती होती है, राजस्व 1,26,636 बांधों का होता है। गढ़ा, जो 200 फुट प्रस्तुत करता था, की खेती के तहत 10,049 विघ्ष थे और 5,00,000 बांधों का राजस्व चुकाया था। [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] [[आधुनिक काल]] 1707 में औरंगजेब के बाद अकबर के दिनों के प्रशासनिक विभाजन 15 साल या तो के लिए व्यावहारिक रूप से अपरिवर्तित बने रहे। इसके तुरंत बाद, साम्राज्य के इस हिस्से में केंद्रीय और प्रांतीय सरकारों की पकड़ धीरे-धीरे स्थानीय राजपूत ज़िंदिंदरों के लिए व्यावहारिक रूप से स्वतंत्र हो गई। अराजकता का फायदा उठाते हुए, कुआवर धीर सिंह, शाहाबाद (बिहार राज्य में) के अशांत राजपूत अध्यक्ष ने एक छोटी सेना से बाहर निकलकर घाघरा के तट पर एक बड़े इलाके का कब्ज़ा कर लिया और अपने विजय को सगाड़ी तक पश्चिम में बढ़ाया। (आजमगढ़ में) उनकी गतिविधियों ने जल्द ही इलाहाबाद के राज्यपाल सरबुलंद खान का ध्यान आकर्षित किया, जिन्होंने 1715 में आज़मगढ़ के राजा द्वारा सहायता प्राप्त की, धीर सिंह को लगभग लगभग पादुरा (जिले में देवरीया जिले में, जहां उसे मार दिया गया था) को निकाल दिया। जब 1719 में मुहम्मद शाह सम्राट बन गए, तो उन्होंने मुरीयाजा खान (एक उनके दरबारियों) को बड़ा दिया, अगर बागी के वर्तमान जिला जगीर में जौनपुर और गजिपुर के शेष सरकार्स के साथ-साथ वाराणसी (बनारस के) ) और चुनार मुर्तजा खान ने इन क्षेत्रों के प्रबंधन को रुस्तम अली खान (एक रिश्तेदार) को सालाना पांच लाख रूपये के लिए सौंपे जाने के लिए सौंपा, बाद में खुद को अधिशेष रखने का अधिकार था जैसा कि वह ज़मीन के ज्यादातर हिस्सों से राजस्व का एहसास नहीं कर सका, लगभग 1728 मुर्तज़ा खान ने जागर को सदात खान (अवध के नवाब) के लिए सात लाख रुपये की वार्षिक राशि के लिए पट्टे पर रखा, जिसने रुस्तम अली खान को संपत्ति का प्रबंधन जारी रखने की अनुमति दी सालाना आठ लाख रुपये के लिए उस समय से बल्लिया सीधे शाही प्रशासन के अधीन रहती थी और उसके आभासी शासक अवध के नवाब बन गए। रुस्तम अली खान ने बलिया क्षेत्र के अशांत राजपूतों को आदेश देने और उनसे राजस्व का एहसास करने में काफी कठिनाई महसूस की। इसलिए, उन्होंने, परमना कोपेटीत पूर्व में सरयू के किनारों पर एक बड़े घुड़सवार शिविर की स्थापना की, जो डुमरे गांव के करीब था, जहां उन्होंने परगना खरड़ी में सुखपुरा के राजपूत अध्यक्षों के खिलाफ अभियान चलाया, जो गांव में खड़ा युद्ध में मारे गए थे गारवार (तहसील बलिया में) अपनी खोपड़ी से, रुस्तम अली खान ने एक पिरामिड का निर्माण किया था, जिसे कहा जाता है, अब गारवार में एक ऊंचा टंकी का निर्माण करता है। उन्होंने 1738 तक चार्ज जारी रखा, जब उन्हें बदला गया, मानस राम, उनके एक प्रतिनिधि, वाराणसी में गंगापुर के गौतम भुइंघर जमीनदार।मनसा राम खुद के लिए सुरक्षित लेकिन अपने बेटे, बलवंत सिंह, जौनपुर, वाराणसी और चुनार के सरकारों के नाजीम का कार्यालय के नाम पर। मानसा राम एक साल के भीतर निधन हो गया और उनके पुत्र बलवंत सिंह ने उनकी सफलता हासिल की, जिन्होंने गाज़ीपुर के शेष शेख अब्दुल्ला (गाजीपुर के एक जमींदार, जो अवध के नवाब सादत खान के पक्ष में अर्जित किए) को तीनों का वार्षिक किराया रुपये का शेख अब्दुल्ला 1744 में मृत्यु हो गई जिसमें चार पुत्र थे, जिनमें से सबसे बड़े, फजल अली और सबसे कम उम्र के, करम उल्लाह ने गाजीपुर के शिरकर पर संघर्ष किया था और कभी-कभी पूर्व का यह प्रभार लिया और कभी-कभी उत्तरार्द्ध। 1748 में करम उल्ला की मृत्यु तक संघर्ष जारी रहा। गाज़ीपुर का शिरकर 1757 में उत्पीड़न और दुराचार के लिए निष्कासित होने तक फजल अली के प्रभारी रहा और गाजीपुर के शिरकर को तीनों सरकारों के साथ फिर से जोड़ा गया और बलवंत सिंह के प्रबंधन के अधीन रखा गया। इस समय बलिया ने बलवंत सिंह (जो वाराणसी के राजा बने) के राज्यों का हिस्सा बनवाया था, जो शुजा-औधौला के एक औपनिवेशक के रूप में, अवध के नवाब विजीर थे।बलवंत सिंह ने स्थानीय सरदारों की शक्ति को नष्ट करने की नीति अपनायी। इस जिले में उनका मुख्य शिकार हल्दी का भुआबल देव था, जिसने पूरे परगना बलिया को खो दिया था। संपूर्ण बलिया क्षेत्र (परगना दोआबा के अपवाद के साथ) को अमील्स के प्रभारी रखा गया था, मीर शरीफ अली ने बलिया और खरीदी प्राप्त की थी; लखनसार और कोप्पती को बालकम दास को दिया जा रहा है; शिकंदरपुर से मुदफ्फर खान; और गढ़ा और कई गाजीपुर परगणा को भैया राम कई अवसरों पर स्थानीय सरदारों ने बैवन्त सिंह के खिलाफ प्रतिरोध की पेशकश की, लेकिन केवल एक ही उदाहरण में उनके प्रयास सफल रहे। यह अपवाद परगना लखनसार के सेंगर्स द्वारा प्रदान किया गया था, जिन्होंने न केवल अवमानना ​​के साथ अपनी मांगों का पालन किया बल्कि खुली शत्रुता का एक दृष्टिकोण अपनाया। राजस्व का भुगतान करने के इनकार के साथ सामग्री नहीं, उन्होंने अपने खजाने पर हमला किया और लूट लिया, जो अंततः, 1764 में, उन्हें एक बड़ी ताकत के साथ व्यक्ति के विरुद्ध आगे बढ़ना पड़ा। रसर (परगना लखनसार में) तब जंगल के कारण सबसे अधिक दुर्गम था, जो इसे घेर लिया था और क्योंकि घरों में सेना के सरदारों को रक्षा के प्रति दृष्टिकोण से बनाया गया था। दो दिन के संघर्ष के बाद में सैकड़ों जीवन खो गए थे, बलवंत सिंह के सैनिकों ने रसरा को आग लगा दिया, और सेंगर को वापस लेने के लिए मजबूर किया;लेकिन इतनी हठीली उनकी प्रतिरोधी थी कि बलवंत सिंह को समझौता करना पड़ा, सेंगर कम व निश्चित राजस्व में अपनी संपत्ति के कब्जे में छोड़ दिया गया था। बलवंत सिंह सर्वश्रेष्ठ प्रशासक थे, जो इस इलाके के लोगों को जानते थे, हालांकि उनके प्रशासन और उनके बीच मौजूदा तनावपूर्ण संबंधों से उनके शासन को लगातार बाधित किया गया था और शुजा-उदौला के बीच मौजूद था। अपनी अनिच्छा के बावजूद, बलवंत सिंह को बुजर की लड़ाई में सुजा-उदौला, सम्राट, शाह आलम और मीर कासिम में शामिल होने के लिए मजबूर किया गया था जो 1764 में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।सेंगर कम व निश्चित राजस्व में अपनी संपत्ति के कब्जे में छोड़ दिया जाता है बलवंत सिंह सर्वश्रेष्ठ प्रशासक थे, जो इस इलाके के लोगों को जानते थे, हालांकि उनके प्रशासन और उनके बीच मौजूदा तनावपूर्ण संबंधों से उनके शासन को लगातार बाधित किया गया था और शुजा-उदौला के बीच मौजूद था। अपनी अनिच्छा के बावजूद, बलवंत सिंह को बुजर की लड़ाई में सुजा-उदौला, सम्राट, शाह आलम और मीर कासिम में शामिल होने के लिए मजबूर किया गया था जो 1764 में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।सेंगर कम व निश्चित राजस्व में अपनी संपत्ति के कब्जे में छोड़ दिया जाता है बलवंत सिंह सर्वश्रेष्ठ प्रशासक थे, जो इस इलाके के लोगों को जानते थे, हालांकि उनके प्रशासन और उनके बीच मौजूदा तनावपूर्ण संबंधों से उनके शासन को लगातार बाधित किया गया था और शुजा-उदौला के बीच मौजूद था। अपनी अनिच्छा के बावजूद, बलवंत सिंह को बुजर की लड़ाई में सुजा-उदौला, सम्राट, शाह आलम और मीर कासिम में शामिल होने के लिए मजबूर किया गया था जो 1764 में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।बलवंत सिंह सर्वश्रेष्ठ प्रशासक थे, जो इस इलाके के लोगों को जानते थे, हालांकि उनके प्रशासन और उनके बीच मौजूदा तनावपूर्ण संबंधों से उनके शासन को लगातार बाधित किया गया था और शुजा-उदौला के बीच मौजूद था। अपनी अनिच्छा के बावजूद, बलवंत सिंह को बुजर की लड़ाई में सुजा-उदौला, सम्राट, शाह आलम और मीर कासिम में शामिल होने के लिए मजबूर किया गया था जो 1764 में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।बलवंत सिंह सर्वश्रेष्ठ प्रशासक थे, जो इस इलाके के लोगों को जानते थे, हालांकि उनके प्रशासन और उनके बीच मौजूदा तनावपूर्ण संबंधों से उनके शासन को लगातार बाधित किया गया था और शुजा-उदौला के बीच मौजूद था। अपनी अनिच्छा के बावजूद, बलवंत सिंह को बुजर की लड़ाई में सुजा-उदौला, सम्राट, शाह आलम और मीर कासिम में शामिल होने के लिए मजबूर किया गया था जो 1764 में अंग्रेजों के खिलाफ लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।और मीर कासिम ने बुक्सार की लड़ाई में जो कि ब्रिटिश के खिलाफ 1764 में लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया।और मीर कासिम ने बुक्सार की लड़ाई में जो कि ब्रिटिश के खिलाफ 1764 में लड़ा गया था। संयुक्त सेनाओं की हार के बाद, शाह आलम ने 29 दिसंबर 1764 को वाराणसी में विजयी ब्रिटिशों के साथ एक संधि में प्रवेश किया, जिसके तहत बलिया सहित वाराणसी प्रांत को पूर्वी भारत कंपनी में स्थानांतरित कर दिया गया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110721080216/http://ballia.nic.in/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Ballia district}} {{Authority control}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:बलिया ज़िला|*]] 9ddhhafv585abh5zkajhuv8fjuit8i0 सोनभद्र जिला 0 7511 6635786 6489086 2026-10-31T07:26:49Z ~2026-57936-24 956873 /* */ 6635786 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक प्रांत |province_name = सोनभद्र जिला |loc_map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sonbhadra.svg |area = 6,788 |pop = 18,62,559 |pop_year = 2011 |pop_density = 270 |sub_province_title = तहसील<ref>{{Cite web|url=https://sonbhadra.nic.in/tehsil/|title=Tehsil {{!}} Sonbhadra, Government Of Uttar Pradesh {{!}} India|website=|language=en-US|access-date=31 January 2021}}</ref> |sub_provinces = [[घोरावल]], [[दुद्धी]], [[ओबरा]], [[राबर्ट्सगंज]] |languages= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] |District H.Q.=[[राबर्ट्सगंज]]|Prime Cities=[[Renukoot]] , [[Robertsganj]] , [[Obra]] , [[Anpara]] , [[Dudhi]]|District Mazistrate=|Country=[[India]]|State=Uttar Pradesh|Active Political Parties=BJP , SP , BSP}} '''सोनभद्र जिला''' [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य का एक जिला है। ज़िले का मुख्यालय [[राबर्ट्सगंज]] है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC|title=Uttar Pradesh in Statistics|date=1987|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-071-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|title=Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance|last=Pai|first=Sudha|date=2007|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0797-5|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC|archive-date=2017-04-23}}</ref> == विवरण == सोनभद्र जिला, मूल [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] जिले से 4 मार्च 1989 को अलग किया गया था। 6,788 वर्ग किमी क्षेत्रफल के साथ '''यह उत्तर प्रदेश का दूसरा सबसे बड़ा जिला है'''। यह 23.52 तथा 25.32 अंश उत्तरी अक्षांश तथा 82.72 एवं 93.33 अंश पूर्वी देशान्तर के बीच स्थित है। जिले की सीमा पश्चिम में [[मध्य प्रदेश]], दक्षिण में [[छत्तीसगढ़]], पूर्व में [[झारखण्ड]] तथा [[बिहार]] एवं उत्तर में उत्तर प्रदेश का मिर्जापुर जिला है। रार्बट्सगंज जिले का प्रमुख नगर तथा जिला मुख्यालय है। जिले की जनसंख्या 14,63,519 है तथा इसका जनसंख्या घनत्व उत्तर प्रदेश में सबसे कम 198 व्यक्ति प्रति वर्ग किमी है। [[सोन नदी]] जिले में पश्चिम से पूर्व की ओर बहती है। इसकी सहायक नदी [[रिहन्द परियोजना|रिहन्द]] जो [[छत्तीसगढ़]] एवं [[मध्य प्रदेश]] के पठार से निकलती है सोन में जिले के केन्द्र में मिल जाती है। रिहन्द नदी पर बना [[गोविन्द बल्लभ पंत सागर|गोवन्दि वल्लभ पंत सागर]] आंशिक रूप से जिले में तथा आंशिक रूप से मध्य प्रदेश में आता है। यहीं पर सोनभद्र से 8 किमी की दूरी पर कंडाकोट नामक, ऋषि कण्व की तपोस्थली है। में दो भौगोलिक क्षेत्र हैं जिनमें से क्षेत्रफल में हर एक लगभग 50 प्रतिशत है। पहला [[पठार]] है जो विंध्य पहाड़ियों से कैमूर पहाड़ियों तक होते हुए सोन नदी तक फैला हुआ है। यह क्षेत्र गंगा घाटी से 400 से 1,100 फिट ऊंचा है। दूसरा भाग सोन नदी के दक्षिण में सोन घाटी है जिसमें [[सिंगरौली]] तथा [[दुद्धी|दुध्दी]] आते हैं। यह अपने प्राकृतिक संसाधनों एवं उपजाऊ भूमि के कारण विख्यात हैं। स्वतंत्रता मिलने के लगभग 10 वर्षों तक यह क्षेत्र (तब [[मिर्ज़ापुर|मिर्जापुर]] जिले का भाग) अलग-थलग था तथा यहां यातायात या संचार के कोई साधन नहीं थे। पहाड़ियों में [[चूना पत्थर]] तथा [[कोयला]] मिलने के साथ तथा क्षेत्र में पानी की बहुतायत होने के कारण यह औद्योगिक स्वर्ग बन गया। यहां पर देश की सबसे बड़ी सीमेन्ट फैक्ट्रियां, [[बिजली घर]] (थर्मल तथा हाइड्रो), एलुमिनियम एवं रासायनिक इकाइयां स्थित हैं। साथ ही कई सारी सहायक इकाइयां एवं असंगठित उत्पादन केन्द्र, विशेष रूप से स्टोन क्रशर इकाइयां, भी स्थापित हुई हैं। क्षेत्रफल की दृष्टि से भारत के चौथे सबसे बड़े राज्य उत्तर प्रदेश का दूसरा सबसे बड़ा जिला है तथा यहां का 'सलखन फॉसिल पार्क' दुनिया का सबसे पुराना जीवाश्म पार्क है जिसे लोग पूरी दुनिया से यहां देखने व घुमने आते हैंं। भारत के सर्वप्रथम प्रधानमन्त्री [[जवाहर लाल नेहरु ने इस जिले को "भारत का स्विटजर लैण्ड" बनाने का सपना देखा था, तत्कालिन सिस्टम ने इस पर कोई ठोस निर्णय नहीं लिया और यह सपना ही रह गया,लेकिन भविष्य में इस सपने को साकार करने के लिए इस पर अमल किया जा सकता है। यह जिला औद्योगिक स्वर्ग है। यहां एल्युमीनियम इकाई, रासायनिक इकाई, देश कि सबसे बड़ी डाला सिमेन्ट फैक्ट्री(800 टन प्रतिदिन), अनपरा व रिहन्द विद्युत इकाई (थर्मल व हाईड्रा), स्टोन थ्रशर इकाई, आदित्य बिड़ला केमिक्लस, एन.टी.पी.सी. इत्यादि मिलकर इस जिले को भारत का पावर हब बनाते हैं,तथा इसी दृष्टी इसे 'मिनी मुम्बई' भी कहा जाता है। तथा इसे एक केन्द्र शासित प्रदेश भी बनाया जा सकता है। == औद्योगिक इतिहास == * '''1956''' : चुर्क सीमेंट कारखाना, 800 टन प्रतिदिन * '''1961''' : [[रिहन्द परियोजना|रिहन्द बांध]], पिपरी, 300 MW विद्युत, शक्ति संयंत्रों के लिये जलभंडार * '''1962''' : [[हिन्डाल्को]] अलुमिनियम कारखाना, [[रेणुकूट|रेनुकूट]], 1145000 टन प्रतिवर्ष एलुमिनियम सुद्धिकरण,24200 टन प्रतिवर्ष एलुमिनियम उत्पादन{{cn}} * '''1965''' : आदित्य बिड़ला केमिकल्स,[[रेणुकूट|रेनुकूट]],एसीटैल्डिहाइड उत्पादन-10000 प्रतिवर्ष * '''1971''' : [[डाला सीमेंट फैक्टरी]] सीमेंट कारख़ाना === नदियां === सोनभद्र प्रायः सोन नदी के किनारे बसा हुआ है। सोन के अलावा रिहन्द , रेढ़ नदी.कनहर , पांगन आदि नदिया भी अपनी छटा बिखेरती हुई सोनभद्र की धरती को पखारती हुई जाती हैं। === जलवायु === सोनभद्र में [[आर्द्र अर्ध-कटिबन्धीय जलवायु]] (कोप्पन जलवायु वर्गीकरण ''Cwa'' के अनुसार) है जिसके संग यहां [[ग्रीष्म ऋतु]] और [[शीत ऋतु]] ऋतुओं के तापमान में बड़े अंतर हैं। ग्रीष्म काल [[अप्रैल]] के आरंभ से [[अक्टूबर]] तक लंबे होते हैं, जिस बीच में ही [[वर्षा ऋतु]] में [[मानसून]] की वर्षाएं भी होती हैं। [[हिमालय]] क्षेत्र से आने वाली शीत लहर से यहां का तापमान [[दिसम्बर]] से [[फ़रवरी|फरवरी]] के बीच [[शीत ऋतु|शीतकाल]] में गिर जाता है। यहां का तापमान ३२[[सेल्सियस|° से.]] – ४६°C (९०[[फॉरेन्हाइट|° फै.]] – ११५°फै.) ग्रीष्म काल में, एवं ५°से. – १५°से. (४१°फै. – ५९°फै.) शीतकाल में रहता है। औसत वार्षिक वर्षा १११० मि.मी. (४४ इंच) तक होती है। ठंड के मौसम में [[कोहरा|कुहरा]] सामान्य होता है और गर्मी के मौसम में [[लू हवा|लू]] चलना सामान्य होता है। यहां निरंतर बढ़ते [[जल प्रदूषण]] और निर्माण हुए बांधों के कारण स्थानीय तापमान में वृद्धि दर्ज हुई है।इस जिले में पानी का जलस्तर इतना गिर गया है कि इंडिया मार्क-२ जैसे हैंडपंप भी कई बार चलाने के बाद भी पानी की एक बूंद भी नहीं निकाल पाते।यहा पर पत्थर खदानो मे अवैध खनन करने वाले द्वारा भूमि गत जल का दोहन कर नालों /नदियों मे बहाने का कार्य खुुुब हुुुआ । == शिक्षा == सोनभद्र के उच्चतर माध्यमिक विद्यालय ''[[काउंसिल ऑफ इंडियन स्कूल सर्टिफिकेट एग्ज़ामिनेशंस|इंडियन सर्टिफिकेट ऑफ सैकेंडरी एजुकेशन]]'' (आई.सी.एस.ई), [[केन्द्रीय माध्यमिक शिक्षा बोर्ड]] (सी.बी.एस.ई) या [[माध्यमिक शिक्षा परिषद, उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद]] (यू.पी.बोर्ड) से सहबद्ध हैं।{{citation needed|date=January 2021}} == इन्हें भी देखें == * [[सोनभद्र]] * [[उत्तर प्रदेश]] * [[उत्तर प्रदेश के ज़िले|उत्तर प्रदेश के जिले]] ==बाहरी कड़ियाँ== == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{उत्तर प्रदेश के मंडल और जिले|Lokeshkumar=Lokeshkumar}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]] [[श्रेणी:सोनभद्र ज़िला|*]] sfp9t87ysw3m6oxntgf31ahs2wo3hio यूट्यूब 0 8066 6635578 6635335 2026-10-30T14:09:15Z SM7 89247 सफाई की गयी 6635578 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} '''यूट्यूब''' ([[YouTube]]) एक [[अमेरिकी]] ऑनलाइन वीडियो शेयरिंग और सोशल मीडिया मंच है, जिसका स्वामित्व [[गूगल]] के पास है। इसकी स्थापना फरवरी 2005 में [[पेपाल]] के तीन पूर्व कर्मचारियों— [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]] और [[जावेद करीम]] ने मिलकर की थी। नवम्बर 2006 में [[गूगल]] ने इसे 1.65 अरब अमेरिकी डॉलर में खरीद लिया था और तब से यह गूगल की ही एक सहायक कंपनी के रूप में काम कर रहा है। यूट्यूब अपने उपयोगकर्ताओं को वीडियो देखने, अपलोड करने, शेयर करने, प्लेलिस्ट बनाने, वीडियो पर टिप्पणी करने, रिपोर्ट करने और अन्य उपयोगकर्ताओं के चैनल की सदस्यता लेने की सुविधा प्रदान करता है। इस मंच पर आम लोगों से लेकर कई बड़ी मीडिया कंपनियों द्वारा अपलोड किए गए वीडियो मौजूद हैं। इनमें वीडियो क्लिप, टीवी कार्यक्रम, संगीत वीडियो, मूवी ट्रेलर, लाइव स्ट्रीम और वीडियो [[चिट्ठा|ब्लॉगिंग]] आदि शामिल हैं। गैर-पंजीकृत उपयोगकर्ता साइट पर केवल वीडियो देख सकते हैं, जबकि पंजीकृत सदस्य असीमित वीडियो अपलोड कर सकते हैं और टिप्पणियाँ कर सकते हैं। ऐसे वीडियो जिनमें [[हिंसा|हिंसक]], आपत्तिजनक, या 18 वर्ष से कम आयु के दर्शकों के लिए अनुपयुक्त सामग्री होती है, उन्हें आयु-प्रतिबंधित श्रेणी में रखा जाता है, जिन्हें केवल 18+ आयु के पंजीकृत सदस्य ही देख सकते हैं। यूट्यूब अपनी आय मुख्य रूप से विज्ञापनों के माध्यम से अर्जित करता है, जो साइट की सामग्री और दर्शकों की रुचियों के आधार पर दिखाए जाते हैं। साइट पर अधिकांश वीडियो निःशुल्क उपलब्ध हैं, लेकिन कुछ प्रीमियम सामग्री के लिए भुगतान करना पड़ता है। इसमें '[[यूट्यूब प्रीमियम]]' की सदस्यता शामिल है, जो उपयोगकर्ताओं को विज्ञापन-रहित वीडियो देखने की सुविधा देती है। इसके अतिरिक्त, कुछ विशेष वीडियो और फ़िल्में केवल किराए पर लेकर या प्रीमियम सदस्यता के माध्यम से ही देखी जा सकती हैं। == इतिहास == [[चित्र:Youtube founders.jpg|thumb|400px|''दाँए से बाँए:'' [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]], और [[जावेद करीम]]|बाएँ]] [[पेपाल]] के तीन पूर्व कर्मचारियों— [[चाड हर्ले]], [[स्टीव चैन]], और [[जावेद करीम]] ने मध्य फरवरी 2005 में यूट्यूब की स्थापना की थी।<ref name=":0">[http://www.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm "यूट्यूब का एक तीसरा संस्थापक भी है"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120728054901/http://www.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm |date=28 जुलाई 2012 }}, USATODAY, अक्टूबर 11, 2006.</ref> [[सैन ब्रूनो, कैलिफोर्निया|सैन ब्रूनो]] आधारित यह सेवा उपयोगकर्ताओं द्वारा निर्मित वीडियो सामग्री, जिसमें मूवी क्लिप्स, टीवी क्लिप्स और संगीत वीडियो शामिल हैं, को प्रदर्शित करने के लिए एडोब फ़्लैश और एचटीएमएल5 तकनीक का उपयोग करती है। इसके साथ ही शौकिया [[टेलीविजन कार्यक्रम|सामग्री]] जैसे छोटे संगीत वीडियो और वीडियो ब्लॉग भी इस पर उपलब्ध हैं। अक्टूबर 2006 में, [[गूगल|गूगल इंक.]] ने घोषणा की थी कि उसने इस कम्पनी का अधिग्रहण करने के लिए 1.65 अरब [[अमेरिकी डॉलर]] के स्टॉक का समझौता किया है। 13 नवम्बर 2006 को यह समझौता पूरा कर लिया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.theage.com.au/news/Busness/Google-closes-A2b-YouTube-deal/2006/11/14/1163266548827.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071220214911/http://www.theage.com.au/news/Busness/Google-closes-A2b-YouTube-deal/2006/11/14/1163266548827.html |archive-date=20 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> यूट्यूब पर अपलोड किया गया सबसे पहला वीडियो ''[[मी ऐट द ज़ू]]'' (मैं चिड़ियाघर में) है, जिसमें इसके सह-संस्थापक [[जावेद करीम]] सैन डिएगो चिड़ियाघर में दिखाई दे रहे हैं। यह 23 अप्रैल 2005 को अपलोड किया गया था और इसे आज भी यूट्यूब पर देखा जा सकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jNQXAC9IVRw|title=मी ऐट द ज़ू (मैं चिड़ियाघर में)|date=23 अप्रैल 2005|publisher=यूट्यूब|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916011958/https://www.youtube.com/watch?v=jNQXAC9IVRw|archive-date=16 सितंबर 2019|accessdate=२९ अप्रैल २०१६|url-status=live}}</ref> वर्तमान में यूट्यूब के 5 सबसे अधिक सब्सक्राइब किए गए चैनल निम्नलिखित हैं: # [[मिस्टर बीस्ट]] # [[टी-सीरीज़]] # [[कोकोमेलन]] # [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न|सेट इंडिया]] # [[व्लाद एंड निकी]] मीडिया में अक्सर दोहराई जाने वाली एक कहानी के अनुसार, [[चाड हर्ले]] और [[स्टीव चैन]] को 2005 के शुरुआती महीनों के दौरान [[सैन फ़्रांसिस्को|सैन फ्रांसिस्को]] में चैन के अपार्टमेंट में हुई एक डिनर पार्टी में लिए गए वीडियो को बाँटने में काफी कठिनाई आई थी, और इसी घटना से यूट्यूब का विचार जन्मा। करीम इस पार्टी में शामिल नहीं थे और उन्होंने इस बात से इनकार किया है कि ऐसी कोई पार्टी हुई थी। चैन ने बाद में इस पर टिप्पणी करते हुए कहा, "यह एक कहानी है जिसे पचाने में आसान बनाने के लिए विपणन विचारों से मजबूत किया गया था।"<ref name="टाइम">{{cite news|url=http://www.time.com/time/printout/0,8816,1570721,00.html|title=The Gurus of YouTube|last=क्लाउड|first=जॉन|date=16 दिसंबर 2006|work=टाइम पत्रिका|accessdate=29 नवंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20070219222540/http://www.time.com/time/printout/0%2C8816%2C1570721%2C00.html|archive-date=19 फ़रवरी 2007|language=en|trans-title=यूट्यूब के गुरु|url-status=dead}}</ref> करीम ने बताया है कि यूट्यूब बनाने की असली प्रेरणा उन्हें 2004 में हिन्द महासागर में आई सुनामी की ऑनलाइन वीडियो क्लिप्स न मिल पाने से मिली थी।<ref>{{cite web|url=https://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm|title=Surprise! There's a third YouTube co-founder|last=हॉपकिंस|first=जिम|date=अक्टूबर 11, 2006|website=यूएसए टुडे|language=en|trans-title=आश्चर्य! वहाँ एक तीसरा यूट्यूब के सह-संस्थापक है|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318193654/http://usatoday30.usatoday.com/tech/news/2006-10-11-youtube-karim_x.htm|archive-date=18 मार्च 2013|accessdate=19 जून 2013|url-status=live}}</ref> वहीं, हर्ले और चैन ने कहा कि यूट्यूब के लिए उनका मूल विचार एक [[ऑनलाइन डेटिंग सेवा]] का वीडियो संस्करण बनाना था, जो उस समय की लोकप्रिय वेबसाइट ''हॉट और नॉट'' से प्रभावित था।<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570795-5,00.html|title=The YouTube Gurus|last=क्लाउड|first=जॉन|website=टाइम|language=en|trans-title=यूट्यूब के गुरु|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814024303/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1570795-5,00.html|archive-date=14 अगस्त 2013|access-date=29 अप्रैल 2016|url-status=dead}}</ref> यूट्यूब की शुरुआत एक उद्यम वित्त पोषित प्रौद्योगिकी स्टार्टअप के रूप में हुई थी। इसे नवम्बर 2005 और अप्रैल 2006 के बीच सिकोइया कैपिटल से 1.15 करोड़ डॉलर का निवेश प्राप्त हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2006/10/10/technology/venture-firm-shares-a-youtube-jackpot.html|title=Venture Firm Shares a YouTube Jackpot|last=हेल्फ्ट|first=मिगुयेल|date=2006-10-10|work=द न्यूयॉर्क टाइम्स|access-date=2025-07-24|last2=रिच्टेल|first2=मैट्ट|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> यूट्यूब का प्रारम्भिक मुख्यालय सैन मेटिओ (कैलिफोर्निया) में एक पिज़्ज़ेरिया और जापानी रेस्तरां के ऊपर स्थित था।<ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/06/AR2006100600660.html|title=Ready for Its Close-Up|last=केहेलौन्न|first=सारा|date=7 अक्टूबर 2006|work=वाशिंगटन पोस्ट|accessdate=नवम्बर 29, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504054300/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/06/AR2006100600660.html|archive-date=4 मई 2011|language=en|trans-title=अपने घनिष्ठ-अप के लिए तैयार|url-status=live}}</ref> वेबसाइट का [[डोमेन नाम]] `www.youtube.com` 14 फरवरी 2005 को सक्रिय किया गया था और बाद के महीनों में इस वेबसाइट को पूरी तरह से विकसित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://whois.domaintools.com/youtube.com|title=Whois Record for Youtube.com|website=डोमेन टूल|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402130611/http://whois.domaintools.com/youtube.com|archive-date=2 अप्रैल 2019|access-date=15 जून 2020|url-status=live}}</ref> == सामाजिक प्रभाव == 2005 में यूट्यूब की शुरुआत से पहले, आम कंप्यूटर उपयोगकर्ताओं के लिए ऑनलाइन वीडियो पोस्ट करने के बहुत कम और आसान तरीके उपलब्ध थे। इसके उपयोग में आसान इंटरफ़ेस ने यह संभव बनाया कि बुनियादी कंप्यूटर ज्ञान रखने वाला कोई भी व्यक्ति वीडियो पोस्ट कर सके, जिसे कुछ ही मिनटों में लाखों लोग देख सकते हैं। यूट्यूब ने विविध विषयों पर वीडियो साझा करने की इस प्रक्रिया को [[इंटरनेट संस्कृति]] का एक अत्यंत महत्वपूर्ण हिस्सा बना दिया है। यूट्यूब के सामाजिक प्रभाव का एक शुरुआती उदाहरण 2006 में 'बस अंकल' वीडियो की सफलता थी। इस वीडियो में [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]] की एक बस में एक युवा और एक बुजुर्ग व्यक्ति के बीच हुई तीखी बहस को दिखाया गया था, जिसकी मुख्यधारा की मीडिया में व्यापक चर्चा हुई थी। व्यापक कवरेज प्राप्त करने वाला एक अन्य शुरुआती वीडियो 'गिटार' था, जिसमें जोहान पाशेलबेल के 'कैनन' की प्रस्तुति एक इलेक्ट्रिक गिटार पर दी गई थी। इस वीडियो में कलाकार का नाम नहीं बताया गया था, फिर भी इसे लाखों दर्शकों ने देखा। बाद में ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' ने खुलासा किया कि वह गिटारवादक [[दक्षिण कोरिया]] का 23 वर्षीय जियोंग-ह्युन लिम था, जिसने यह ट्रैक अपने बेडरूम में रिकॉर्ड किया था। यूट्यूब प्लेटफॉर्म पर लोग अलग-अलग उद्देश्यों से अपना चैनल बनाते हैं, लेकिन लक्ष्य चाहे जो भी हो, यूट्यूब लगभग हर व्यक्ति के उद्देश्य को पूरा करने में सहायक है। कुछ लोग मज़ेदार वीडियो बनाकर दर्शकों का मनोरंजन करना चाहते हैं, जबकि अन्य इसका उपयोग अपने व्यवसाय के प्रचार-प्रसार के लिए करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://buyingrealyoutubeviews.com/top-notch-advantages-of-creating-a-youtube-channel/|title=Top-Notch Advantages Of Creating A Youtube Channel! – BRYV|language=en-US|access-date=2023-01-12}}</ref> == सेवा की शर्तें == यूट्यूब की सेवा शर्तों के अनुसार,<ref>[http://youtube.com/t/terms यूट्यूब इस्तेमाल करने ] की शर्तें ५ मई २००७ तक</ref> कोई भी उपयोगकर्ता केवल तभी वीडियो अपलोड कर सकता है जब उसके पास वीडियो का कॉपीराइट हो या उसमें दिखाए गए लोगों की अनुमति हो। साइट पर अश्लीलता, नग्नता, मानहानि, उत्पीड़न, अनधिकृत वाणिज्यिक विज्ञापन और आपराधिक आचरण को प्रोत्साहित करने वाली सामग्री सख्त वर्जित है। अपलोड करने वाला व्यक्ति यूट्यूब को यह अधिकार देता है कि वह अपलोड की गई सामग्री को किसी भी उद्देश्य के लिए वितरित या संशोधित कर सके। हालाँकि, जब अपलोडर अपनी सामग्री को साइट से हटा देता है, तो यह लाइसेंस स्वतः रद्द हो जाता है। उपयोगकर्ता साइट पर वीडियो केवल तभी तक देख सकते हैं जब तक कि वे इन सेवा शर्तों से सहमत हों; बिना अनुमति के वीडियो डाउनलोड करना या उसकी नकल करना निषिद्ध है। == यूट्यूब की कमाई == मई 2007 में, यूट्यूब ने अपना पार्टनर प्रोग्राम लॉन्च किया था। यह 'गूगल एडसेंस' पर आधारित एक प्रणाली है, जो वीडियो अपलोड करने वालों को साइट पर विज्ञापनों द्वारा उत्पन्न राजस्व का हिस्सा प्राप्त करने की अनुमति देती है। यूट्यूब आमतौर पर वीडियो से होने वाली विज्ञापन कमाई का 45 प्रतिशत हिस्सा स्वयं रखता है, जबकि 55 प्रतिशत हिस्सा अपलोडर को दिया जाता है।<ref>{{cite web |last1=Edwards |first1=Jim |title=The biggest stars on YouTube make huge incomes ... yet they can't keep the vast majority of it |url=https://www.businessinsider.com/money-youtube-stars-actually-make-2014-2 |website=Business Insider}}</ref><ref>{{cite web |last1=Carmody |first1=Tim |title=It's not TV, it's the Web: YouTube partners complain about Google ads, revenue sharing |url=https://www.theverge.com/2013/3/4/4062810/youtube-partners-complain-revenue-sharing-google-ads |website=The Verge |date=4 मार्च 2013}}</ref> वर्तमान में यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम के दस लाख से अधिक सदस्य हैं।<ref>{{cite web |title=YouTube Official Blog |url=https://www.youtube.com/yt/press/statistics.html |website=blog.youtube |language=en-us}}</ref> यूट्यूब पार्टनर प्रोग्राम में शामिल होकर कमाई शुरू करने के लिए क्रिएटर के चैनल पर कम से कम 1,000 सदस्य और पिछले 12 महीनों के भीतर 4,000 घंटे का वॉच-टाइम होना एक प्रमुख मानदंड है।<ref>{{Cite web|url=https://youtubemonetized.com/how-to-reach-1000-subs/|title=How to Reach 1,000 Subs? - YouTube Monetized|date=2022-01-20|language=en-US|access-date=2022-12-08}}</ref><ref>{{cite web |title=Additional Changes to the YouTube Partner Program (YPP) to Better Protect Creators |url=https://youtube-creators.googleblog.com/2018/01/additional-changes-to-youtube-partner.html |website=blog.youtube |language=en-us}}</ref> (इस नियम को 16 जनवरी 2018 को लागू किया गया था, ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि केवल गुणवत्तापूर्ण वीडियो का ही मुद्रीकरण हो, हालाँकि छोटे चैनलों ने इस नीति की आलोचना की थी।) इसके अतिरिक्त, 2013 में यूट्यूब ने बड़े चैनलों (कम से कम 1000 सदस्य वाले) के लिए एक विकल्प पेश किया, जिससे वे दर्शकों से वीडियो देखने के लिए सशुल्क सदस्यता ले सकते हैं।<ref>{{cite web |last1=McCue |first1=T. J. |title=Google's YouTube Introduces Paid Content Subscriptions |url=https://www.forbes.com/sites/tjmccue/2013/01/30/google-youtube-introduces-paid-content-subscriptions/#7841841b2625 |website=Forbes |language=en}}</ref> यूट्यूब की नीतियां "विज्ञापनदाता-अनुकूल" सामग्री पर जोर देती हैं। ऐसे वीडियो जिनमें अत्यधिक हिंसा, अभद्र भाषा, यौन सामग्री, या युद्ध, राजनीतिक संघर्ष और प्राकृतिक आपदाओं जैसे विवादास्पद/संवेदनशील विषय शामिल होते हैं, उन पर मुद्रीकरण प्रतिबंधित होता है।<ref>{{cite web |last1=Spangler |first1=Todd |last2=Spangler |first2=Todd |title=YouTube Explains Which Profanities and ‘Inappropriate Language’ Are Not OK for Ad-Supported Videos |url=https://variety.com/2019/digital/news/yo'utube-profanity-ad-supported-video-demonetized-1203107619/ |website=Variety |date=14 जनवरी 2019}}</ref> सितंबर 2016 में, जब यूट्यूब ने इन उल्लंघनों के बारे में सूचना प्रणाली शुरू की, तो कई बड़े क्रिएटर्स ने इसे "सेंसरशिप" बताते हुए इसका विरोध किया था।<ref>{{cite web |last1=Robertson |first1=Adi |title=Why is YouTube being accused of censoring vloggers? |url=https://www.theverge.com/2016/9/1/12753108/youtube-is-over-party-advertising-monetization-censorship |website=The Verge |date=1 सितम्बर 2016}}</ref> नवंबर 2020 (अमेरिका में) और जून 2021 (दुनिया भर में) तक लागू किए गए नए नियमों के अनुसार, यूट्यूब यह अधिकार सुरक्षित रखता है कि वह प्लेटफ़ॉर्म पर मौजूद किसी भी वीडियो पर विज्ञापन चला सकता है, भले ही उस वीडियो को अपलोड करने वाला चैनल यूट्यूब पार्टनर प्रोग्राम का हिस्सा न हो। ऐसी स्थिति में सारा विज्ञापन राजस्व सीधे गूगल को जाता है और अपलोडर को इसका कोई हिस्सा नहीं मिलता।<ref>{{cite web |title=YouTube announces changes in its terms of services |url=https://www.telegraphindia.com/business/youtube-announces-changes-in-its-terms-of-services/cid/1816154 |website=www.telegraphindia.com}}</ref><ref>{{cite web |last1=Graham |first1=Megan |title=YouTube will put ads on non-partner videos but won't pay the creators |url=https://www.cnbc.com/2020/11/19/youtube-will-put-ads-on-non-partner-videos-but-wont-pay-the-creators.html |website=CNBC |language=en}}</ref> === यूट्यूब क्रिएटर पुरस्कार === यूट्यूब अपने प्लेटफ़ॉर्म के सबसे लोकप्रिय चैनलों को उनकी सफलता के लिए 'यूट्यूब प्ले बटन' (क्रिएटर रिवॉर्ड्स) देकर सम्मानित करता है।<ref>{{cite web |title=Youtube Creator Awards |url=https://www.indiasikho.com/youtube-creator-awards/ |date=4 दिसम्बर 2022}}</ref> सदस्य की संख्या के आधार पर निम्नलिखित पुरस्कार दिए जाते हैं: * 1 लाख पर: सिल्वर प्ले बटन * 10 लाख सदस्य पर: गोल्ड प्ले बटन * 1 करोड़ सदस्य पर: डायमंड प्ले बटन * 5 करोड़ सदस्य पर: कस्टम (रूबी) प्ले बटन * 10 करोड़ सदस्य पर: रेड डायमंड प्ले बटन == आलोचना == यूट्यूब की अक्सर इस बात के लिए आलोचना की जाती है कि वह ऑनलाइन सामग्री के [[कॉपीराइट]] (प्रतिलिप्यधिकार) कानूनों का सख्ती से पालन नहीं करता है। कोई भी वीडियो अपलोड करते समय, उपयोगकर्ता को स्क्रीन पर निम्नलिखित चेतावनी संदेश दिखाया जाता है: <blockquote>"किसी भी टीवी शो, संगीत वीडियो, संगीत कार्यक्रम या ऐसी सामग्री जिसे आपने स्वयं नहीं बनाया है, उसे मूल स्वामी की अनुमति के बिना अपलोड न करें। हमारा कॉपीराइट टिप्स पेज और समुदाय दिशानिर्देश आपको दूसरों के कॉपीराइट का उल्लंघन न करने में मदद करेंगे।"</blockquote> इस चेतावनी के बावजूद, यूट्यूब पर टीवी शो, फिल्मों और संगीत वीडियो की कई अनधिकृत क्लिप्स लगातार मौजूद रहती हैं। चूँकि यूट्यूब अपलोड होने से पहले सभी वीडियो की मैन्युअल रूप से जांच नहीं करता है, इसलिए 'डिजिटल मिलेनियम कॉपीराइट एक्ट' के तहत कॉपीराइट उल्लंघन का नोटिस जारी करने की जिम्मेदारी स्वयं कॉपीराइट धारक की होती है। [[वायकॉम]] और इंग्लिश [[प्रीमियर लीग]] जैसे कई बड़े संगठनों ने यूट्यूब पर कॉपीराइट उल्लंघन को रोकने में अपर्याप्त प्रयास करने का आरोप लगाते हुए उस पर [[मुकदमा]] किया है। वायकॉम ने 1 अरब डॉलर के [[क्षतिपूर्ति|हर्जाने]] की माँग करते हुए दावा किया था कि उसने यूट्यूब पर अपनी सामग्री की 1,50,000 से अधिक अनधिकृत क्लिप्स पाई हैं, जिन्हें 1.5 अरब से अधिक बार देखा जा चुका था। इसके जवाब में यूट्यूब ने तर्क दिया कि वह सामग्री के मालिकों को उनके अधिकारों की रक्षा करने में मदद कर रहा है, जो उसकी कानूनी बाध्यताओं से कहीं अधिक है। वायकॉम के मुकदमे के बाद, यूट्यूब ने एक उन्नत 'डिजिटल फिंगरप्रिंटिंग' प्रणाली शुरू की, जो अपलोड किए जा रहे वीडियो में कॉपीराइट उल्लंघन की स्वचालित रूप से पहचान करती है और उसे रोकती है। जुलाई 2008 में, वायकॉम के पक्ष में एक अदालती फैसला आया, जिसमें यूट्यूब को साइट पर वीडियो देखने वाले उपयोगकर्ताओं के डेटा और देखने की आदतों का विवरण सौंपने का आदेश दिया गया। इस आदेश ने निजता के संबंध में बड़ी परेशानी खड़ी कर दी, क्योंकि किसी भी उपयोगकर्ता के देखने की आदतों की पहचान उसके [[आईपी पता|आईपी पते]] और लॉग-इन आईडी के संयोजन से की जा सकती थी। 'इलेक्ट्रॉनिक फ्रंटियर फाउंडेशन' ने इस अदालती फैसले की कड़ी आलोचना की और इसे निजता के अधिकारों का स्पष्ट उल्लंघन बताया। हालाँकि, जिला न्यायालय के न्यायाधीश लुई स्टैंटन ने इन निजता संबंधी चिंताओं को 'काल्पनिक' बताते हुए खारिज कर दिया और यूट्यूब को लगभग 12 [[टेराबाइट]] डेटा वाले दस्तावेज़ सौंपने का आदेश दिया। इसके साथ ही, न्यायाधीश स्टैंटन ने वायकॉम के उस अनुरोध को ठुकरा दिया जिसमें यूट्यूब के [[खोज इंजन|सर्च इंजन]] का [[स्रोत कोड|सोर्स कोड]] माँगा गया था। अदालत ने यह भी कहा कि इस बात का कोई सबूत नहीं है कि यूट्यूब ने स्वयं जानबूझकर वीडियो के कॉपीराइट का उल्लंघन किया हो। कॉपीराइट के अतिरिक्त, यूट्यूब को अपने प्लेटफॉर्म पर आपराधिक और अनुचित सामग्री वाले कुछ वीडियो के कारण भी कड़ी आलोचना का सामना करना पड़ा है। हालाँकि यूट्यूब की 'सेवा की शर्तें' अनुचित, हिंसक या [[मानहानि]] करने वाली सामग्री अपलोड करने पर सख्त रोक लगाती हैं, लेकिन अपलोड होने वाले लाखों वीडियो की तुरंत जांच करना असंभव है; इस कारण समय-समय पर ऐसी कमियाँ सामने आती रहती हैं। यूट्यूब पर अपलोड किए गए कुछ बेहद विवादास्पद वीडियो में 'होलोकॉस्ट से इनकार' और 'हिल्सबोरो आपदा' से जुड़ी असंवेदनशील सामग्री शामिल रही है। == प्रतिबंध और सेंसरशिप == यूट्यूब की शुरुआत के बाद से, कई देशों—जिनमें [[तूनिसीया]], [[थाईलैंड]] और [[ईरान]] शामिल हैं—ने विभिन्न कारणों से इस प्लेटफॉर्म पर रोक लगाई, जिसे बाद में हटा लिया गया। 1 अक्टूबर 2007 को [[तुर्की]] में भी यूट्यूब के कुछ पेजों को प्रतिबंधित कर दिया गया था, हालांकि दो दिन बाद यह रोक हटा ली गई। इसके बाद 22 जनवरी 2008 को तुर्की में एक बार फिर यूट्यूब पर रोक लगाई गई, जिसे तीन दिन बाद हटा लिया गया। बाद में 5 मई 2008 से तुर्की में यूट्यूब पर एक लंबा प्रतिबंध लगा रहा। [[संयुक्त अरब अमीरात]] में भी यूट्यूब के कुछ विशिष्ट पेजों और वीडियो पर रोक लगी हुई है। 23 फरवरी 2008 को, [[पाकिस्तान]] ने पैगंबर [[मुहम्मद]] के चित्र दिखाकर [[इस्लाम]] के खिलाफ अपमानजनक सामग्री प्रदर्शित करने का आरोप लगाते हुए यूट्यूब को अपने देश में प्रतिबंधित कर दिया था।<ref>{{cite web|date=23 फरवरी 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080225175336/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25889 |archive-date=25 फ़रवरी 2008|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=25889|title=Access to YouTube blocked until further notice because of "non-Islamic" videos|trans-title= गैर इस्लामी वीडियॊ के कारण यूट्यूब पर अगली नॊटिस तक के लिए रॊक लगायी गयी|language=en|publisher=रिपोर्टर्स विदाउट बोर्डर्स |access-date= 24 फरवरी 2008}}</ref> पाकिस्तानी अधिकारियों की इस कार्रवाई के कारण तकनीकी गड़बड़ी उत्पन्न हुई, जिससे पूरी दुनिया में यूट्यूब की साइट कम से कम दो घंटों के लिए क्रैश (ब्लॉक) हो गई।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/7262071.stm|title=Pakistan lifts the ban on YouTube|date=2008-02-26|access-date=2025-07-24|language=en-GB|publisher=बीबीसी समाचार |trans-title=यूट्यूब आउटेज़ बीबीसी ने पाकिस्तान को दोषी ठहराया |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215160354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/7262071.stm |archive-date=15 फ़रवरी 2009 }}</ref> इस प्रतिबंध के दौरान, हजारों पाकिस्तानी उपयोगकर्ताओं ने 'हॉटस्पॉट शील्ड' नामक एक [[वीपीएन]] सॉफ़्टवेयर का उपयोग करके इस तीन दिवसीय ब्लॉक को दरकिनार किया।<ref>{{cite web|date=27 फरवरी 2008 |url=http://www.siliconrepublic.com/news/news.nv?storyid=single10381 |title=Pakistan web users get round YouTube ban |trans-title=पाकिस्तान वेबसाइट प्रयोगकर्ता हमेशा यू ट्यूब रोक |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080629065235/http://www.siliconrepublic.com/news/news.nv?storyid=single10381 |archive-date=29 जून 2008 |access-date= 27 फरवरी 2008}}</ref> 26 फरवरी 2008 को जब यूट्यूब ने वह आपत्तिजनक सामग्री अपनी साइट से हटा ली, तब पाकिस्तान ने यह प्रतिबंध समाप्त कर दिया।<ref name="PAK-ban-lifted">{{cite news | title = Pakistan lifts YouTube ban | url = http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/27/2173501.htm?section=world | publisher = एबीसी न्यूज़ | date = 2008-02-26 | accessdate = 2008-02-26 | archive-date = 1 मार्च 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080301140400/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/02/27/2173501.htm?section=world | url-status = dead}}</ref> यूट्यूब पर उपलब्ध विशाल और विविध सामग्री के कारण, इसे अक्सर कई देशों की सरकारों के प्रतिबंधों का डर सताता रहता है। मुख्यभूमि [[चीन]] में भी 18 अक्टूबर से यूट्यूब को ताइवानी झंडे वाले एक वीडियो के कारण ब्लॉक कर दिया गया था। उस दौरान चीन में यूट्यूब के URL को उनके अपने सर्च इंजन बैदू पर अनुप्रेषित कर दिया गया था। बाद में 31 अक्टूबर को इसे फिर से खोल दिया गया।<ref>{{Cite web|url=http://udn.com/NEWS/INFOTECH/INFS1/4061683.shtml|title=संदर्भ|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021040312/http://udn.com/NEWS/INFOTECH/INFS1/4061683.shtml|archive-date=21 अक्तूबर 2007|access-date=27 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> राष्ट्रीय सेंसरशिप के अलावा, कई देशों के स्कूलों और शैक्षणिक संस्थानों ने भी छात्रों के दुर्व्यवहार, आपसी झगड़ों, नस्लवादी टिप्पणियों, और इंटरनेट बैंडविड्थ की अधिक खपत को रोकने के लिए अपने परिसरों में यूट्यूब को ब्लॉक किया हुआ है। == स्पैमिंग == ईमेल स्पैम फ़िल्टरिंग तकनीक में हुए हालिया विकास और इसके व्यापक उपयोग के कारण, स्पैमर्स ने विज्ञापनों के लिए यूट्यूब जैसी लोकप्रिय वीडियो साइटों का उपयोग करना शुरू कर दिया। इसे रोकने के लिए यूट्यूब ने 2006 में टिप्पणियों में यूआरएल जोड़ने पर रोक लगा दी थी। यदि कोई उपयोगकर्ता अपनी टिप्पणी में यूआरएल डालकर पोस्ट करने का प्रयास करता है, तो उसे अस्वीकार कर दिया जाता है और वह दिखाई नहीं देता। अगस्त 2007 में इस सुविधा (प्रतिबंध) को प्रोफाइल टिप्पणियों तक भी बढ़ा दिया गया था, जहाँ ऐसा करने पर उपयोगकर्ता को "आपकी टिप्पणी की प्रक्रिया में त्रुटि" का संदेश प्राप्त होता है। हालाँकि, बुलेटिन, निजी संदेशों या समूह चर्चाओं में लिंक पोस्ट करना अभी भी संभव है। इसके साथ ही, यदि कोई उपयोगकर्ता बहुत ही कम समय में लगातार कई टिप्पणियाँ पोस्ट करता है, तो स्पैमिंग को रोकने के लिए उसे एक [[कॅप्चा|कैप्चा]] भरने के लिए कहा जा सकता है। हालाँकि, साइट के कुछ हिस्सों में अभी भी कैप्चा प्रणाली का अभाव मौजूद है। स्पैमर्स के अन्य तरीकों में वीडियो टिप्पणियों में भ्रामक, अंधविश्वासी या धमकी भरे संदेश भेजना शामिल है (जैसे: "इस संदेश को 10 दोस्तों को भेजो, वरना इतने घंटों में आपका दुर्भाग्य आएगा")। वे उपयोगकर्ताओं के इनबॉक्स में भी ऐसे स्पैम संदेश भेज सकते हैं। इसके अलावा, कुछ स्पैम खातों ने यूट्यूब पर अश्लील वीडियो पोस्ट करने का भी प्रयास किया है। यूट्यूब ने ईमेल के माध्यम से "अपने दोस्तों को आमंत्रित करें" नामक एक नई सुविधा शुरू की थी, जिसका वास्तविक उद्देश्य यूट्यूब उपयोगकर्ताओं का एक बड़ा समुदाय बनाना था। लेकिन जब स्पैमर्स को इसका पता चला, तो उन्होंने इसका दुरुपयोग करते हुए हर संभव ईमेल पते पर स्पैम भेजना शुरू कर दिया। यहाँ तक कि वे इस व्यवस्था को चकमा देने में भी सक्षम हो गए। {{cquote|''ये संदेश service@youtube.com से आए थे। [...] ये संदेश दिखने में यूट्यूब के एक वैध आमंत्रण जैसे लगते हैं, लेकिन इनमें शेयर बाज़ार के फ़र्ज़ी प्रचार और स्पैम वेबसाइटों के लिंक जैसी विशिष्ट स्पैम सामग्री शामिल होती है। इनमें से कई संदेश माइक्रोसॉफ्ट के तत्कालीन लोकप्रिय एक्सबॉक्स 360 गेम "हेलो 3" का लालच देते हुए प्राप्तकर्ता को बताते हैं कि उन्होंने गेम की एक मुफ्त कॉपी जीती है और उन्हें एक वेबसाइट पर जाना चाहिए। यदि वे इस जाल में फँसकर 'winhalo3.com' पर क्लिक करते हैं, तो वह वेबसाइट उनके सिस्टम को स्टॉर्म वर्म वायरस से संक्रमित कर देती है, जो अगस्त से ही इंटरनेट पर सक्रिय था।''<ref name="internetnews">[http://www.internetnews.com/security/article.php/3704541 Internetnews: YouTube's Not-so-'Friendly' Spam]</ref>}} वर्तमान में स्पैमर्स इस तरीके का अधिक उपयोग कर रहे हैं क्योंकि इसकी मदद से वे ईमेल स्पैम फ़िल्टर को आसानी से बायपास कर सकते हैं और अपने दुर्भावनापूर्ण लिंक पर क्लिक या व्यूज़ प्राप्त कर सकते हैं। अंततः, ये भी अन्य सामान्य स्पैमर्स की तरह ही काम करते हैं। == तकनीकी नोट == === वीडियो प्रारूप === यूट्यूब की शुरुआती वीडियो प्लेबैक तकनीक [[मैक्रोमीडिया]] के फ़्लैश प्लेयर पर आधारित थी। इस तकनीक ने साइट को [[विंडोज़ मीडिया प्लेयर]], क्विकटाइम और रियलप्लेयर जैसे तत्कालीन स्थापित वीडियो प्लेयर की तुलना में कम बफरिंग के साथ अच्छी गुणवत्ता वाले वीडियो प्रदर्शित करने की सुविधा दी थी। पहले उपयोगकर्ताओं को वीडियो देखने के लिए एक [[वेब ब्राउज़र|वेब ब्राउज़र प्लग-इन]] डाउनलोड और इंस्टॉल करना पड़ता था, लेकिन उस समय फ़्लैश प्लेयर दुनिया भर के लगभग 90% ऑनलाइन कंप्यूटरों पर पहले से मौजूद रहता था।<ref>[http://www.adobe.com/products/player_census/flashplayer/version_penetration.html एडोब फ़्लैश प्लेयर संस्करण प्रवेश ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120218013034/http://www.adobe.com/products/flashplatformruntimes/statistics.html|date=18 फ़रवरी 2012}} [[एडोब इंक.|एडोब]]</ref> जनवरी 2015 से, यूट्यूब ने डिफ़ॉल्ट रूप से [[एचटीएमएल५|HTML5]] वीडियो प्लेयर का उपयोग करना शुरू कर दिया, जिससे अब फ़्लैश प्लग-इन की आवश्यकता पूरी तरह से समाप्त हो गई है। उपयोगकर्ता 'डिफ़ॉल्ट मोड', 'थिएटर मोड' या 'पूर्ण स्क्रीन' में वीडियो देख सकते हैं। प्लेयर की तकनीक वीडियो को बिना रीलोड किए प्लेबैक के दौरान अलग-अलग मोड में स्विच करने की अनुमति देती है। इसके अतिरिक्त, तृतीय पक्ष मीडिया प्लेयर जैसे जीओएम प्लेयर, [[वीएलसी मीडिया प्लेयर|वीएलसी मीडिया प्लेयर]] और एफएफएमपीईजी आधारित वीडियो प्लेयर के माध्यम से भी यूट्यूब वीडियो को स्ट्रीम किया जा सकता है। मार्च 2006 में, यूट्यूब ने सामान्य वीडियो की लंबाई पर 10 मिनट की सीमा लगा दी थी, क्योंकि उस समय साइट पर कॉपीराइट वाले टेलीविजन शो और फिल्मों के लंबे वीडियो अपलोड किए जा रहे थे।<ref>यू ट्यूब की सहायता खंड कहता है :"आप दस मिनट से अधिक विडियो अपलोड नही कर सकते...दस मिनट की सीमा मार्च २००६ में तब शुरू की गई जब यू ट्यूब ने महसूस किया कि इस लम्बाई कि अधिकांश विडियो टेलिविज़न शो और फ़िल्म से थे।"</ref> हालांकि, वर्तमान में यह सीमा हटा दी गई है। अब सत्यापित खाते वाले उपयोगकर्ता 12 घंटे तक की अवधि और अधिकतम 256 [[गीगाबाइट]] फ़ाइल साइज़ तक के वीडियो अपलोड कर सकते हैं। यूट्यूब कई प्रकार के वीडियो फ़ाइल स्वरूपों को अपलोड करने के लिए स्वीकार करता है। यूट्यूब के सर्वर अपलोड किए गए वीडियो को स्ट्रीमिंग के लिए उपयुक्त प्रारूपों में स्वचालित रूप से बदल देते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.codinghorror.com/blog/archives/000755.html |title=Did YouTube Cut the Gordian Knot of Video Codecs? |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090302051409/http://www.codinghorror.com/blog/archives/000755.html |archive-date=2 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> स्वीकृत अपलोड स्वरूपों में मुख्य रूप से [[विंडोज मीडिया वीडियो|डब्लूएमवी (.WMV)]], एवीआई (.AVI), एमओवी (.MOV), एमपीईजी (MPEG), वेबएम (WebM) और एमपी४ शामिल हैं। यह 3जीपी स्वरूप का भी समर्थन करता है, जो वीडियो को सीधे [[स्मार्टफोन|मोबाइल फ़ोन]] से अपलोड करने की अनुमति देता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.google.com/support/youtube/bin/answer.py?answer=55744&topic=10526 |title=यूट्यूब अधिकारिक रूप में किस प्रारूप में अपलोड विडियो स्वीकार करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317024831/http://www.google.com/support/youtube/bin/answer.py?answer=55744&topic=10526 |archive-date=17 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> === स्तरीय और उच्च गुणवत्ता का वीडियो === शुरुआत में यूट्यूब वीडियो की मानक गुणवत्ता 320 [[पिक्सल]] चौड़ाई और 240 पिक्सल ऊँचाई वाले चित्र तक सीमित थी। इसमें सोरेंसन स्पार्क H.263 वीडियो कोडेक का उपयोग किया गया था। वीडियो सिग्नल की बिट दर लगभग 314 किलोबिट प्रति सेकंड थी, जो अपलोड किए गए वीडियो की फ्रेम दर पर निर्भर करती थी।<ref>इन्टरनेट संरचना विश्लेषकों द्वारा परीक्षित और नए अपलोड किए गए वीडियो के आधार पर, 19 नवंबर 2007</ref> मार्च 2008 में, यूट्यूब ने एक नई सुविधा शुरू की, जिसने 'उच्च गुणवत्ता' प्रारूप में वीडियो देखने की अनुमति दी। यह प्रारूप इस तिथि के बाद अपलोड किए गए किसी भी वीडियो के लिए बेहतर रिज़ॉल्यूशन (320x240 पिक्सल के स्थान पर 480x360 पिक्सल) प्रदर्शित करने में सक्षम था। यूट्यूब के सर्वर स्वयं यह निर्धारित करते थे कि मूल रूप से अपलोड किया गया कौन सा वीडियो इस उन्नत मानक का समर्थन करने में सक्षम है। उपयोगकर्ता अपने खाते के [https://web.archive.org/web/20080517102330/http://www.youtube.com/video_quality_settings वीडियो गुणवत्ता सेटिंग पृष्ठ] पर जाकर डिफ़ॉल्ट रूप से "जब भी उपलब्ध हो, मुझे हमेशा उच्च गुणवत्ता वाला वीडियो दिखाएँ" विकल्प को चुन सकते थे। यूट्यूब के उच्च गुणवत्ता वाले वीडियो दो संस्करणों में उपलब्ध कराए गए थे, और दोनों में ही 480x360 [[पिक्सल]] का चित्र आकार था। किसी वीडियो के वेब पते के अंत में `&fmt=6` जोड़कर, उसे H.263 कोडेक और मोनो ध्वनि के साथ प्ले किया जा सकता था। वहीं URL के अंत में `&fmt=18` जोड़कर इसे H.264/MPEG-4 AVC कोडेक और AAC स्टीरियो साउंडट्रैक के साथ चलाया जा सकता था। उस समय जब पूछा गया कि यूट्यूब ने शुरुआत में ही एचडी प्रारूप को क्यों नहीं अपनाया, तो साइट ने उत्तर दिया था, "हमारा मुख्य उद्देश्य यह सुनिश्चित करना है कि अधिक से अधिक लोग यूट्यूब तक पहुँच सकें और उनके वीडियो तुरंत और आसानी से प्ले हो सकें। यही एकमात्र कारण है कि हम 'सुपर डुपर यूट्यूब एचडी' जैसा कोई दावा नहीं करते, क्योंकि अधिकांश दर्शक वीडियो शुरू होने के लिए अधिक देर तक बफ़रिंग का इंतज़ार नहीं कर सकते।"<ref>{{Cite web |url=http://www.trustedreviews.com/software/news/2008/03/19/YouTube-Launches-High-Quality-Videos/p1 |title=यूट्यूब ने उच्च गुणवत्ता वाले वीडियो का प्रारम्भ किया |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080720051626/http://www.trustedreviews.com/software/news/2008/03/19/YouTube-Launches-High-Quality-Videos/p1 |archive-date=20 जुलाई 2008 |url-status=dead }}</ref> === ध्वनि प्रारूप === शुरुआती मानक गुणवत्ता वाले यूट्यूब वीडियो में [[एमपी३|MP3 (एमपी3)]] ऑडियो स्ट्रीम शामिल होती थी। डिफ़ॉल्ट रूप से यह ऑडियो मोनो मोड में 64 किलोबिट प्रति सेकंड की बिट दर पर कूटबद्ध की जाती थी, जिसे 22,050 [[हर्ट्ज़|हर्ट्ज]] पर नमूनीकृत (Sampled) किया जाता था। इससे लगभग 10 किलोहर्ट्ज़ की ऑडियो बैंडविड्थ प्राप्त होती थी। यह निम्न बिट दर स्पष्ट आवाज़ तो प्रदान करती थी, लेकिन यह 'हाई फाई' ऑडियो मानक के अनुरूप नहीं थी। बाद में, एक मानक यूट्यूब वीडियो के लिए स्टीरियो ऑडियो ट्रैक का होना भी संभव हो गया, बशर्ते वीडियो फ़ाइल को यूट्यूब पर अपलोड करने से पहले ही फ़्लैश वीडियो प्रारूप में एन्कोड किया गया हो। इस प्रक्रिया को विभिन्न सॉफ्टवेयर प्रोग्रामों की मदद से किया जा सकता था, जैसे— [[लिनक्स]] और [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़|विंडोज़]] के लिए एफएफएमपीईजी, मैकिन्टोश के लिए एफएफएमपीईजी-एक्स, या विंडोज़ के लिए वाणिज्यिक 'रीवा एफएलवी एन्कोडर'। <span id="accessibility"></span> === सामग्री पहुँच === ==== यूट्यूब पर ==== यूट्यूब सामान्य वीडियो फ़ाइल स्वरूपों को स्वीकार करता है और उन्हें ऑनलाइन देखने के लिए अनुकूलित प्रारूपों में बदल देता है। शुरुआत में यूट्यूब ने फ्लैश वीडियो का उपयोग किया था, लेकिन जून 2007 से नए अपलोड किए गए वीडियो के लिए उन्नत एच.२६४ एन्कोडिंग तकनीक का प्रयोग शुरू कर दिया गया, जो बेहतर गुणवत्ता प्रदान करती है। वर्तमान में यूट्यूब मुख्य रूप से HTML5 वीडियो प्लेयर का उपयोग करता है। ==== यूट्यूब के बाहर ==== यूट्यूब पर मौजूद प्रत्येक वीडियो एक [[एचटीएमएल]] 'एम्बेड' कोड के साथ आता है, जिसका उपयोग उस वीडियो को किसी भी अन्य वेबपेज या ब्लॉग पर जोड़ने के लिए किया जा सकता है। यह विकल्प विशेष रूप से [[सामाजिक नेटवर्किंग सेवा|सोशल नेटवर्किंग]] साइटों के उपयोगकर्ताओं के बीच बहुत लोकप्रिय है। इसके अलावा, एक छोटी सी कोडिंग की मदद से किसी भी एम्बेडेड वीडियो को वेबपेज लोड होते ही स्वतः प्ले होने की अनुमति भी दी जा सकती है। मूल रूप से यूट्यूब वीडियो केवल इंटरनेट कनेक्शन के साथ ऑनलाइन देखने के लिए डिज़ाइन किए गए हैं, और प्लेटफ़ॉर्म आधिकारिक तौर पर वीडियो डाउनलोड करने की प्रत्यक्ष सुविधा नहीं देता (सिवाय 'यूट्यूब प्रीमियम' के ऑफ़लाइन डाउनलोड फीचर के)। इसके बावजूद, वीडियो डाउनलोड करने के लिए इंटरनेट पर कई थर्ड-पार्टी वेबसाइट्स, मोबाइल एप्लिकेशन और ब्राउज़र एक्सटेंशन मौजूद हैं। ==== मोबाइल पर ==== यूट्यूब ने 15 जून 2007 को अपनी आधिकारिक मोबाइल साइट लॉन्च की थी। यह शुरुआती मोबाइल संस्करण xHTML पर आधारित था और H.263/AMR कोडेक तथा RTSP स्ट्रीमिंग के साथ 3GP वीडियो प्रारूप का समर्थन करता था। वर्तमान में यूट्यूब का मोबाइल ऐप (Android और iOS दोनों के लिए) विश्व स्तर पर सबसे अधिक उपयोग किए जाने वाले एप्लिकेशन में से एक है। ==== टेलीविज़न पर ==== यूट्यूब की वीडियो सामग्री को टेलीविज़न पर भी देखा जा सकता है। शुरुआत में, 7 जनवरी 2008 को 'Information TV 2' नामक एक चैनल ने यूट्यूब वेबसाइट की साझा सामग्री को टीवी पर प्रसारित करना शुरू किया था। आज के समय में लगभग सभी स्मार्ट टीवी और स्ट्रीमिंग डिवाइस में यूट्यूब का एक समर्पित एप्लिकेशन पहले से इंस्टॉल होता है। ==== एप्पल डिवाइस ==== 20 जून 2007 को [[एप्पल इंक.|एप्पल इंक.]] ने घोषणा की थी कि एक [[मुफ्त सॉफ्टवेयर]] अपडेट के बाद यूट्यूब 'एप्पल टीवी' पर भी उपलब्ध होगा। इस सुविधा ने उपयोगकर्ताओं को श्रेणियों के आधार पर वीडियो ब्राउज़ करने, सर्च करने और एप्पल टीवी से सीधे अपने यूट्यूब खाते में लॉग-इन करने की अनुमति दी। एप्पल के तत्कालीन वीपी डेविड मूडी के अनुसार, शुरुआत में सभी वीडियो उपलब्ध न होने का कारण यह था कि एप्पल के वीडियो मानकों के अनुरूप यूट्यूब की सभी पुरानी सामग्री को एच.२६४ प्रारूप में ट्रांसकोड करना आवश्यक था। एप्पल ने यह भी घोषणा की थी कि आईफोन के लॉन्च के साथ ही यूट्यूब उस पर उपलब्ध होगा। आईफोन के लिए यूट्यूब के वीडियो विशेष रूप से एप्पल के एच.२६४ प्रारूप में एन्कोड किए गए थे। शुरुआत में, यूट्यूब ने वीडियो के दो संस्करण बनाए थे—एक उच्च बैंडविड्थ वाला (Wi-Fi के लिए) और दूसरा निम्न रिज़ॉल्यूशन वाला (एज/3G नेटवर्क के लिए)। === टिप्पणियाँ === जून 2008 में, यूट्यूब ने 'एनोटेशन' सुविधा का बीटा परीक्षण शुरू किया था। यह सुविधा रचनाकारों को अपने वीडियो के ऊपर टेक्स्ट टिप्पणियाँ या लिंक प्रदर्शित करने की अनुमति देती थी। एनोटेशन की मदद से वीडियो में अतिरिक्त जानकारी जोड़ी जा सकती थी; उदाहरण के लिए, संवादात्मक कहानियाँ बनाना, जहाँ दर्शक अगला दृश्य चुनने के लिए स्क्रीन पर क्लिक कर सकते थे, या अन्य यूट्यूब वीडियो के लिंक देना। हालाँकि, शुरुआत में यूट्यूब वेबसाइट के बाहर किसी अन्य वेबपेज पर एम्बेड किए गए वीडियो में ये एनोटेशन दिखाई नहीं देते थे। ''(नोट: मोबाइल उपकरणों पर इसका समर्थन न होने के कारण 15 जनवरी 2019 को यूट्यूब ने इस एनोटेशन सुविधा को पूरी तरह से बंद कर दिया और इसके स्थान पर 'एंड स्क्रीन' और 'कार्ड्स' की आधुनिक सुविधा पेश की।)'' == स्थानीकरण == 19 जून 2007 को गूगल के तत्कालीन [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]] एरिक श्मिट ने [[पेरिस]] में यूट्यूब के नए स्थानीकरण कार्यक्रम की शुरुआत की थी। इसके तहत दुनिया के विभिन्न देशों के लिए यूट्यूब वेबसाइट का पूरा इंटरफ़ेस स्थानीय संस्करणों और भाषाओं में उपलब्ध कराया गया। {| class="wikitable sortable" ! देश !! URL !! भाषाएँ !! लॉन्च की तिथि |- | {{AUS}} || [https://web.archive.org/web/20081218061511/http://au.youtube.com/ au.youtube.com] || [[ऑस्ट्रेलियाई अंग्रेजी|अंग्रेज़ी (ऑस्ट्रेलिया)]] || 22 अक्टूबर 2007<ref name="AUS-NZ">{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/ |title=यूट्यूब ऑस्ट्रेलिया और न्यूजीलैंड में लॉन्च करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403142649/https://mashable.com/2007/10/22/youtube-australia-new-zealand/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{BRA}} || [https://web.archive.org/web/20090122224743/http://br.youtube.com/ br.youtube.com] || [[ब्राज़ीलियाई पुर्तगाली|पुर्तगाली (ब्राजील)]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{CAN}} || [https://web.archive.org/web/20090114224859/http://ca.youtube.com/ ca.youtube.com] || अंग्रेज़ी (कनाडा) || 6 नवंबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/ |title=यूट्यूब अब कनाडा लाइव |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403183030/https://mashable.com/2007/11/06/youtube-canada/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{FRA}} || [https://web.archive.org/web/20090126213904/http://fr.youtube.com/ fr.youtube.com] || [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रेंच]] || 19 जून 2007<ref name="local">{{Cite web |url=http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772 |title=गूगल यूट्यूब फ्रांस न्यूज़ को लॉन्च करता है -- पीसी सलाहकार |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110325161722/http://www.pcadvisor.co.uk/news/index.cfm?NewsID=9772 |archive-date=25 मार्च 2011 |url-status=live }}</ref> |- | {{GER}} || [https://web.archive.org/web/20081218134509/http://de.youtube.com/ de.youtube.com] || [[जर्मन भाषा|जर्मन]] || 8 नवंबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/ |title=यूट्यूब जर्मनी लॉन्च करता है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403120958/https://mashable.com/2007/11/08/youtube-germany/ |archive-date=3 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> |- | {{HKG}} || [https://web.archive.org/web/20081218061355/http://hk.youtube.com/ hk.youtube.com] || [[पारम्परिक चीनी वर्ण|चीनी (पारंपरिक)]] || 17 अक्टूबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |title=Chita •检视主题-- YouTube台湾版推出 |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |archive-date=5 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> |- | {{IND}} || [https://web.archive.org/web/20081218061420/http://in.youtube.com/ in.youtube.com] || [[भारतीय अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी (भारत)]] || 7 मई 2008<ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |title=यूट्यूब के पास अब एक भारतीय अवतार है |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131128004152/http://www.hindu.com/2008/05/08/stories/2008050857242200.htm |archive-date=28 नवंबर 2013 |url-status=live }}</ref> |- | {{IRL}} || [https://web.archive.org/web/20081231010855/http://ie.youtube.com/ ie.youtube.com] || अंग्रेज़ी (आयरलैंड) || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{ITA}} || [https://web.archive.org/web/20090113004033/http://it.youtube.com/ it.youtube.com] || [[इतालवी भाषा|इतालवी]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{JPN}} || [https://web.archive.org/web/20090112051634/http://jp.youtube.com/ jp.youtube.com] || [[जापानी भाषा|जापानी]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{KOR}} || [https://web.archive.org/web/20090110014401/http://kr.youtube.com/ kr.youtube.com] || [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] || 23 जनवरी 2008 |- | {{MEX}} || [https://web.archive.org/web/20081218061353/http://mx.youtube.com/ mx.youtube.com] || स्पैनिश (मेक्सिको) || 10 अक्टूबर 2007 |- | {{NLD}} || [https://web.archive.org/web/20081218061353/http://nl.youtube.com/ nl.youtube.com] || [[डच भाषा|डच]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{NZL}} || [https://web.archive.org/web/20081216095659/http://nz.youtube.com/ nz.youtube.com] || अंग्रेज़ी (न्यूजीलैंड) || 22 अक्टूबर 2007<ref name="AUS-NZ"/> |- | {{POL}} || [https://web.archive.org/web/20081218061138/http://pl.youtube.com/ pl.youtube.com] || [[पोलिश भाषा|पोलिश]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{RUS}} || [https://web.archive.org/web/20090113054547/http://ru.youtube.com/ ru.youtube.com] || [[रूसी भाषा|रूसी]] || 13 नवंबर 2007 |- | {{ESP}} || [https://web.archive.org/web/20090122224458/http://es.youtube.com/ es.youtube.com] || [[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |- | {{TWN}} || [https://web.archive.org/web/20081218062111/http://tw.youtube.com/ tw.youtube.com] || [[पारम्परिक चीनी वर्ण|चीनी (पारंपरिक)]] || 18 अक्टूबर 2007<ref>{{Cite web |url=http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |title=Chita •检视主题-- YouTube台湾版推出 |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205151456/http://chita.us/community/viewtopic.php?f=9&t=1294 |archive-date=5 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> |- | {{UK}} || [https://web.archive.org/web/20081223010735/http://uk.youtube.com/ uk.youtube.com] || [[ब्रिटिश अंग्रेज़ी|अंग्रेज़ी (ब्रिटेन)]] || 19 जून 2007<ref name="local"/> |} गूगल का मुख्य उद्देश्य फ्रांस में स्थानीय वीडियो शेयरिंग वेबसाइट [[डेलीमोशन]] के साथ प्रतिस्पर्धा करना था। इसके लिए उसने स्थानीय टेलीविजन स्टेशनों जैसे एम6 और फ्रांस टेलीविज़न के साथ वीडियो सामग्री के कानूनी प्रसारण के लिए कई समझौते किए। 17 अक्टूबर 2007 को यूट्यूब के होन्ग कोंग संस्करण को लॉन्च करने की घोषणा की गई थी। उस दौरान यूट्यूब के सह-संस्थापक स्टीव चेन ने यह भी संकेत दिया था कि उनका अगला लक्ष्य ताइवान संस्करण लॉन्च करना है।<ref>{{Cite web |url=http://pshweb01.881903.com/apps/news/html/news/20071017/2007101715593573500.htm |title=1903.com वाणिज्यिक रेडियो |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223205642/http://pshweb01.881903.com/apps/news/html/news/20071017/2007101715593573500.htm |archive-date=23 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://inews.i-cable.com/webapps/news_detail.php?id=250154&category=2 |title=CableTV |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080315023733/http://inews.i-cable.com/webapps/news_detail.php?id=250154&category=2 |archive-date=15 मार्च 2008 |url-status=dead }}</ref> 22 अक्टूबर 2007 को न्यूजीलैंड संस्करण की लॉन्च पार्टी आयोजित की गई थी, जिसका उद्देश्य वहां के स्थानीय यूट्यूब रचनाकारों को आगे बढ़ने में सहायता प्रदान करना था। तुर्की में यूट्यूब का स्थानीय संस्करण स्थापित करने की योजना लंबे समय तक विवादों और कानूनी अड़चनों में फंसी रही। तुर्की के अधिकारियों ने यूट्यूब से मांग की थी कि वह देश के कानूनों के अधीन काम करने के लिए तुर्की में अपना एक आधिकारिक कार्यालय खोले। हालांकि, यूट्यूब ने उस समय स्पष्ट किया था कि उसका ऐसा कोई इरादा नहीं है और उसके वीडियो तुर्की के कानूनों के अधीन नहीं आते। तुर्की प्रशासन ने यह चिंता भी व्यक्त की थी कि मंच पर अपलोड किए गए कुछ वीडियो का उपयोग मुस्तफा कमाल अतातुर्क (तुर्की के संस्थापक) का अपमान करने और मुस्लिमों की धार्मिक भावनाओं को आहत करने के लिए किया जा रहा है। === चैनल के प्रकार === यूट्यूब अपने पंजीकृत सदस्यों को "चैनल प्रकार" नामक समूहों में शामिल होने का विकल्प देता था, जो उनके चैनल को एक विशिष्ट पहचान प्रदान करता था। शुरुआत में जब उपयोगकर्ता 'निदेशक' खाता सेटिंग्स का चयन करते थे, तो उन्हें असीमित लंबाई के वीडियो अपलोड करने की सुविधा दी जाती थी। हालांकि बाद में इस विकल्प को नए उपयोगकर्ताओं के लिए बंद कर दिया गया, लेकिन जिन पुराने उपयोगकर्ताओं ने शुरुआत में इस ग्रुप को ज्वाइन कर लिया था, उनके पास यह असीमित लंबाई की सेटिंग सुरक्षित रही। उस समय उनके खातों के लिए फ़ाइल आकार की सीमा 100 एमबी थी, जिसे बाद में बढ़ाकर 1024 एमबी (1 जीबी) कर दिया गया था। ये चैनल प्रकार निम्नलिखित श्रेणियों में विभाजित थे: * '''यूट्यूबर:''' यूट्यूब का एक सामान्य पंजीकृत दर्शक या उपयोगकर्ता। * '''निर्देशक:''' फिल्म या वीडियो निर्माता, जो अपने द्वारा बनाई गई शॉर्ट फिल्मों या वीडियो को यूट्यूब दर्शकों के सामने प्रदर्शित करते थे। * '''संगीतकार:''' संगीतकार, गायक या बैंड जो कवर गाने, मूल रचनाएँ या गिटार/संगीत सीखने से जुड़े ट्यूटोरियल अपलोड करते थे। * '''हास्य कलाकार:''' ऐसे कलाकार जो यूट्यूब दर्शकों के मनोरंजन के लिए हास्य और व्यंग्य से भरपूर वीडियो बनाते थे। * '''गुरु:''' किसी विशेष क्षेत्र या विषय के अनुभवी लोग, जो अपनी विशेषज्ञता के आधार पर ज्ञानवर्धक और शैक्षणिक वीडियो बनाते थे। * '''गैर-लाभकारी संस्था:''' 501(c)(3) कर-मुक्त दर्जा प्राप्त गैर-लाभकारी संगठनों को यूट्यूब के गैर-लाभकारी कार्यक्रम के तहत विशेष खाते दिए जाते थे। * '''पत्रकार:''' नागरिक या पेशेवर पत्रकार, जो स्थानीय, अंतरराष्ट्रीय या समसामयिक घटनाओं पर समाचार वीडियो और ग्राउंड रिपोर्ट तैयार करते थे। == वीडियो रैंकिंग == यूट्यूब लोकप्रिय वीडियो को सम्मान देने के लिए उन्हें विभिन्न श्रेणियों में वर्गीकृत करता है। इनमें सबसे प्रमुख "सबसे अधिक देखे गए" की श्रेणी है, जिसे चार अवधियों में बाँटा जाता है: आज, इस सप्ताह, इस महीने और अब तक। यूट्यूब की अन्य प्रमुख रैंकिंग श्रेणियों में शामिल हैं: * सर्वाधिक देखा गया * सर्वोच्च श्रेणी * सर्वाधिक चर्चा में * शीर्ष पसंद * उभरते/ट्रेंडिंग वीडियो * हाल ही में प्रदर्शित * सर्वाधिक उत्तरित === वीडियो रैंकिंग पर विवाद === यूट्यूब के कुछ सर्वाधिक देखे गए वीडियो समय-समय पर विवादों का विषय रहे हैं। अक्सर यह आरोप लगाया जाता है कि इन वीडियो के व्यूज़ बढ़ाने के लिए स्वचालित बॉट्स या अनैतिक तरीकों का इस्तेमाल किया गया है, जो यूट्यूब की 'सेवा की शर्तों' का सीधा उल्लंघन है।<ref>यूट्यूब के इस्तेमाल की शर्तें (धारा 4H) स्पष्ट करती हैं: "आप साइट तक पहुँचने के लिए किसी भी स्वचालित प्रणाली (जिसमें 'रोबोट', 'स्पाइडर' या 'ऑफ़लाइन रीडर' शामिल हैं) का उपयोग न करने के लिए सहमत हैं, जो यूट्यूब सर्वर पर इतने अधिक अनुरोध भेजती हो, जितने एक सामान्य मानव उसी अवधि में वेब ब्राउज़र का उपयोग करके नहीं भेज सकता।"</ref> मार्च 2008 में, ब्राज़ीलियाई बैंड 'कैनसी डी सेर सेक्सी' के गाने "म्यूज़िक इज़ माई हॉट हॉट सेक्स" के अनौपचारिक वीडियो को 11.4 करोड़ व्यूज़ मिले थे। लेकिन स्वचालित हैकिंग के जरिए व्यूज़ बढ़ाने के आरोपों के बाद यूट्यूब ने इसे अस्थायी रूप से हटा दिया और बाद में अपलोडर ने इसे हमेशा के लिए डिलीट कर दिया। यूट्यूब के एक प्रवक्ता ने स्पष्ट किया, "हम यूट्यूब पर व्यूज़ और आँकड़ों की सुरक्षा के लिए कई तकनीकी उपाय करते हैं। जैसे ही हमारे संज्ञान में आता है कि किसी ने शीर्ष रैंकिंग में आने के लिए गलत या कृत्रिम तरीकों का इस्तेमाल किया है, हम उस वीडियो या चैनल को हटा देते हैं।" इटली के क्लारुस बार्टेल, जिन्होंने यह वीडियो अपलोड किया था, ने व्यूज़ बढ़ाने के किसी भी प्रयास से इनकार करते हुए कहा, "मेरा इन सबसे कोई लेना-देना नहीं है। मुझ पर लगे हैकिंग के आरोपों से मैं बहुत दुखी हूँ।" इसके अलावा, कनाडाई गायिका [[एवरिल लैवीन]] के गाने "गर्लफ्रेंड" के वीडियो पर भी कृत्रिम रूप से व्यूज़ बढ़ाने के आरोप लगे थे। 'एवरिल बैंड एड्स' नामक एक फैनसाइट पर एक लिंक दिया गया था, जो हर 15 सेकंड में यूट्यूब पर इस वीडियो को स्वतः रीलोड (Reload) करता था। इस फैनसाइट ने प्रशंसकों को प्रोत्साहित किया कि वे "इंटरनेट ब्राउज़ करते समय, परीक्षा की पढ़ाई करते समय, या यहाँ तक कि सोते समय भी इस पेज को खुला छोड़ दें" और "व्यूज़ बढ़ाने के लिए एक ही ब्राउज़र में दो या अधिक विंडो खोलें"। इसी के चलते जुलाई 2008 तक, इस वीडियो ने जुडसन लैप्ली के "एवोल्यूशन ऑफ़ डांस" को पीछे छोड़ते हुए यूट्यूब पर अब तक का सबसे अधिक देखा जाने वाला वीडियो बनने का रिकॉर्ड बना लिया था। अगस्त 2008 तक इन दोनों वीडियो को लगभग 9.5 करोड़ दर्शकों ने देखा था। एक जापानी एनीमे फ्रैंचाइज़ी से जुड़े यूट्यूब वीडियो को 9.7 करोड़ व्यूज़ मिले थे, लेकिन कृत्रिम रूप से व्यूज़ बढ़ाने के कारण इसे भी यूट्यूब की आधिकारिक सूची से बाहर कर दिया गया था। === यूट्यूब वीडियो पुरस्कार === 2006 में, यूट्यूब ने वार्षिक 'यूट्यूब वीडियो पुरस्कार' की शुरुआत की थी।<ref>{{Cite web |url=http://www.youtube.com/ytawards |title=यू ट्यूब.कॉम /वाई टी पुरस्कार |access-date=27 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201114824/http://www.youtube.com./ytawards |archive-date=1 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> इसकी श्रेणियों में "सबसे अधिक पसंद किया जाने वाला वीडियो" भी शामिल था। इस पुरस्कार प्रक्रिया में यूट्यूब स्वयं दावेदारों को नामांकित करता था और उपयोगकर्ता मतदान करके विजेता का निर्णय करते थे। इसमें केवल वास्तविक और उपयोगकर्ताओं द्वारा बनाए गए वीडियो को ही नामांकित किया जाता था। 2006 के पुरस्कारों के प्रमुख नामांकितों में पीटर ओकले, लोनलीगर्ल15, द वाइनकोन, रेनेट्टो, नेज़ोमिक और चाड वाडर जैसे प्रसिद्ध रचनाकार शामिल थे। === हाल की घटनाएँ === ==== राजनीतिक अभियान ==== 2008 के अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव में राजनीतिक उम्मीदवारों ने अपने चुनाव प्रचार के लिए यूट्यूब का व्यापक उपयोग किया था। मतदाता उम्मीदवारों के बयानों को देख सकते थे और राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों (उदाहरण के लिए: [[रॉन पॉल]], हिलेरी क्लिंटन, [[बराक ओबामा]] और [[जो बाइडन]]) के पक्ष या विपक्ष में वीडियो बना सकते थे। तीसरे दल के राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों ने भी यूट्यूब का बड़े पैमाने पर प्रयोग किया। अमेरिकी मीडिया ने अक्सर यह टिप्पणी की है कि यूट्यूब ने रिपब्लिकन सीनेटर जॉर्ज एलेन की 2006 की हार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी, क्योंकि चुनाव अभियान के दौरान उनकी एक कथित नस्लभेदी टिप्पणी वाली वीडियो क्लिप को यूट्यूब दर्शकों द्वारा व्यापक रूप से देखा और साझा किया गया था।<ref>{{cite news| author = Andrew Sullivan| title = Video power: the potent new political force| publisher = [[The Sunday Times]]| date = 2007-02-04| url = http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/andrew_sullivan/article1321781.ece| accessdate = 2007-04-28}}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} "बिना किसी विरोधी कैमरे और ब्लॉग जगत के एलेन चुनाव जीत गए होते, लेकिन यह वीडियो यूट्यूब पर पहुँच गया और उसके बाद टेलीविज़न नेटवर्क ने भी इसे दिखा दिया।"</ref><ref>{{cite video| people = Howard Kurtz, Glenn Reynolds, Ryan Lizza, Andrea Koppel| title = [http://edition.cnn.com/TRANSCRIPTS/0608/20/rs.06.html Reliable Sources]| medium = TV-Series| publisher = [[CNN]] [[Reliable Sources]]| date = 2006-08-20 }} "एलेन ने एक भारतीय-अमेरिकी स्वयंसेवक के लिए एक शब्द का प्रयोग किया और उस वेबकैम वीडियो को लोकप्रिय वेबसाइट यूट्यूब.कॉम पर पोस्ट कर दिया गया, जहाँ इसे 1,00,000 से अधिक बार देखा गया।"</ref> जेम्स कोटेकी जैसे राजनीतिक विश्लेषक भी यूट्यूब की राजनीतिक दुनिया में सक्रिय रहे हैं। कई विश्लेषक यूट्यूब पर राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों के वीडियो बनाते हैं या अपने राजनीतिक विचार व्यक्त करने के लिए यूट्यूब का उपयोग करते हैं। केवल अमेरिका में ही नहीं, बल्कि फ्रांस और इटली के राजनेता, जैसे एंटोनियो डी पिएत्रो, भी इस साइट का उपयोग अपने राजनीतिक अभियानों के हिस्से के रूप में करते रहे हैं। ऑस्ट्रेलिया के पूर्व प्रधानमंत्री [[जॉन हावर्ड]] ने भी 2007 के संघीय चुनाव से पहले प्रचार के लिए यूट्यूब का इस्तेमाल किया था। ==== सीएनएन-यूट्यूब राष्ट्रपति चुनाव बहस ==== [[चित्र:CNN-YouTube Republican Debate.jpg|thumb|28 नवंबर 2007 को आयोजित सीएनएन-यूट्यूब रिपब्लिकन बहस]] 2008 के अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव से पूर्व, [[सीएनएन]] ने टेलीविज़न पर ऐसी राजनीतिक बहसें प्रसारित कीं, जिनमें राष्ट्रपति पद के उम्मीदवारों ने यूट्यूब उपयोगकर्ताओं द्वारा वीडियो के माध्यम से पूछे गए सवालों के जवाब दिए। समाज के विभिन्न वर्गों के लोगों द्वारा इंटरनेट तकनीक का उपयोग करके सीधे सवाल पूछने की इस सुविधा के कारण, इस मंच को उस समय इतिहास की "सबसे लोकतांत्रिक राष्ट्रपति बहस" माना गया था। === अप्रैल फूल प्रैंक === 1 अप्रैल 2008 को '[[अप्रैल फूल दिवस]]' के अवसर पर, यूट्यूब ने अपने मुख्य पृष्ठ के सभी फीचर्ड वीडियो को ब्रिटिश गायक रिक ऐस्टले के लोकप्रिय संगीत वीडियो "नेवर गोना गिव यू अप" पर अनुप्रेषित कर दिया था। इस प्रकार यूट्यूब ने उस दिन साइट पर वीडियो देखने का प्रयास करने वाले सभी उपयोगकर्ताओं के साथ इंटरनेट का प्रसिद्ध 'रिकरोलिंग' प्रैंक किया था। === यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम === यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम रचनाकारों को यूट्यूब के विशेष टूल और सुविधाओं तक पहुँच प्रदान करता है, जिसमें 'निर्माता सहायता टीम' से सीधा संपर्क शामिल है। सबसे महत्वपूर्ण बात यह है कि यह कार्यक्रम क्रिएटर्स को उनके वीडियो पर दिखाए जाने वाले विज्ञापनों से होने वाली राजस्व का साझा हिस्सा प्राप्त करने की अनुमति देता है। यूट्यूब की मुद्रीकरण नीतियां उन नियमों का एक समूह हैं जो यह निर्धारित करती हैं कि किन चैनलों को कमाई करने की अनुमति दी जाएगी। एक यूट्यूब भागीदार के रूप में, क्रिएटर्स को अपने अनुबंध और 'यूट्यूब सहयोगी कार्यक्रम नीतियों' के अनुसार इन मुद्रीकरण नियमों का कड़ाई से पालन करना आवश्यक होता है, ताकि वे प्लेटफ़ॉर्म से अपनी आय सफलतापूर्वक अर्जित कर सकें।<ref>{{Cite web|url=https://youtubepartnerprogram.com/youtube-partner-program-2021-how-it-works-and-updates/|title=YouTube Partner Program 2022: How it works & Updates – YouTubePartnerProgram|language=en-US|access-date=2022-12-09|archive-date=9 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221209132525/https://youtubepartnerprogram.com/youtube-partner-program-2021-how-it-works-and-updates/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050428014715/http://www.youtube.com/ यूट्यूब] {{Google Inc.}} [[श्रेणी:अंतरजाल]] [[श्रेणी:ऑनलाइन सामाजिक नेटवर्किंग]] [[श्रेणी:अमेरिकी कम्पनियाँ]] 7479j6u7xy1i0l2tdohltmf8mb1yahb सूर 0 9027 6635819 6635453 2026-10-31T08:04:29Z अमर तिवारी 932885 /* */ 6635819 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = सूर | native_name = صور | native_name_lang = ar | nickname = | type = शहर | motto = | image_skyline = {{Photomontage | size = 275 | photo1a = SubmergedEgyptianHarbour TyreSour Lebanon RomanDeckert04112019.jpg | photo2a = ISS006-E-31938 TyreSurLebanon01032003.jpg }} | image_flag = | image_seal = | coordinates = {{coord|33|16|15|N|35|11|46|E|type:city(60,000)_region:LB-JA|display=inline}} | pushpin_map = Lebanon#Mediterranean | pushpin_relief = 1 | map_caption = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{LBN}} | subdivision_type2 = [[लेबनान के प्रांत|प्रांत]] | subdivision_name2 = [[दक्षिण प्रांत]] | subdivision_type3 = [[लेबनान के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name3 = [[सूर ज़िला|सूर]] | established_title = स्थापना | established_date = {{circa|2750 ई.पू.}} | area_total_km2 = 4 | area_metro_km2 = 17 | population_total = 60000 | population_metro = 174000 | population_density_km2 = auto | population_demonym = सूरी | timezone = [[पूर्वी यूरोपीय समय|EET]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[पूर्वी यूरोपीय ग्रीष्मसमय|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | footnotes = {{Infobox World Heritage Site |child = yes |name = सूर |criteria = सांस्कृतिक: iii, vi |ID = 299 |year = 1984 |danger = 2026–present }} | official_name = | subdivision_name4 = [[अब्बासिये]], [[ऐन बाल]], [[बुर्ज अल-शमाली]], सूर | subdivision_type4 = [[लेबनान की नगरपालिकाएँ|नगरपालिका]] | image_shield = | shield_size = 275px }} '''सूर''' ({{langx|ar|صور}}) [[लेबनान]] का एक शहर है, जो दुनिया के सबसे पुराने लगातार बसे हुए शहरों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/The-worlds-20-oldest-cities/1old-tyre/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/The-worlds-20-oldest-cities/1old-tyre/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=The world's 20 oldest cities|date=30 May 2017|website=The Telegraph|access-date=25 March 2020}}{{cbignore}}</ref> यह देश का पाँचवाँ सबसे बड़ा शहर है।<ref>{{Cite web|url=http://tyros.leb.net/tyre/|title=Tyre (Sour) City, Lebanon|website=tyros.leb.net}}</ref> 2016 को यहाँ लगभग 2 लाख लोग रहते थे, जिनमें कई सारे शरणार्थी भी थे। सूर के तीन फ़िलिस्तीनी शरणार्थी शिविर हैं: [[बुर्ज अल-शमाली]], अल-बुस, और [[रशीदिये]]। == नाम == सूर का मूल [[फ़ोनीशियाई भाषा|फीनीकी]] नाम {{lang|phn|𐤑𐤓}} है, जिसका अर्थ "शिला" है। [[बाइबिल]] के [[पुराना नियम|पुराने नियम]] में, इसे '''सोर''' ({{langx|he|צוֹר}}) कहा जाता है।<ref>[https://www.bible.com/bible/1683/EZK.26.3.HINOVBSI यहेज़क़ेल 26:3], [https://www.bible.com/bible/1683/ISA.23.15.HINOVBSI यशायाह 23:15]</ref> अन्य भाषाओं में सूर के नाम हैं: {{langx|akk|𒌷𒀫𒊒}}<br> {{langx|grc|Τύρος}}<br> {{langx|la|Tyrus|italic=no}}<br> {{langx|en|Tyre|italic=no}}<br> {{langx|ar|صور}} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:लेबनान के शहर]] e5pdo6ue5nru7knqkuxo8m9aa3t9pui करुण 0 9071 6635715 6353836 2026-10-31T05:59:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635715 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | image = Dammed portion of Karun River2.jpg | चित्र = Dammed portion of Karun River2.jpg | caption=Masjed Soeyman के पास dammed भाग }} '''करुण''' शब्द का प्रयोग सहानुभूति एवं दया मिश्रित दुःख के भाव को प्रकट करने के लिये किया जाता है।भरतमुनि के ‘नाट्यशास्त्र’ में प्रतिपादित आठ नाट्यरसों में शृंगार और हास्य के अनन्तर तथा रौद्र से पूर्व करुण रस की गणना की गई । ‘रौद्रात्तु करुणो रस:’ कहकर 'करुण रस' की उत्पत्ति 'रौद्र रस' से मानी गई है और उसकी उत्पत्ति शापजन्य क्लेश विनिपात, इष्टजन-विप्रयोग, विभव नाश, वध, बन्धन, विद्रव अर्थात पलायन, अपघात, व्यसन अर्थात आपत्ति आदि विभावों के संयोग से स्वीकार की है। साथ ही निर्वेद, ग्लानि, चिन्ता, औत्सुक्य, आवेग, मोह, श्रम, भय, विषाद, दैन्य, व्याधि, जड़ता, उन्माद, अपस्मार, त्रास, आलस्य, मरण, स्तम्भ, वेपथु, वेवर्ण्य, अश्रु, स्वरभेद आदि की व्यभिचारी या संचारी भाव के रूप में परिगणित किया है। == उदाहरण == * हम कहीं ''करुण'' होते हैं और कहीं क्रूर होते हैं। * [[रावण]] के शव पर [[मन्दोदरी]] ''करुण'' क्रन्दन करने लगी। * [[द्रौपदी]] की ''करुण'' पुकार सुनकर भगवान [[कृष्ण]] दौड़ते हुये आये। * संकल्प आत्मा का बल है और प्रार्थना आत्मा की ''करुण'' पुकार। * [[मधुशाला]] की रूबाइयां, असंख्य दुख सहे चुके एक नौजवान के हृदय से निकली ''करुण'' पुकार थी। *''मणि खोये भुजंग - सी जननी ,'' ''फन - सा पटक रही थी शीश ,'' ''अन्धी आज बनाकर मुझको ,'' ''क्या न्याय किया तुमने जगदीश ?'' *''मीरा के पदों में श्रीकृष्ण के वियोग में उनकी करुणा स्पष्ट रूप से व्यक्त होती है।''<ref>{{Cite web|url=https://digiwebglobal.com/karun-ras-ki-paribhasha/|title=करुण रस की परिभाषा उदाहरण सहित|access-date=29 जनवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207041752/https://digiwebglobal.com/karun-ras-ki-paribhasha/|archive-date=7 फ़रवरी 2025|url-status=dead}}</ref> == मूल == * करुण मूलतः संस्कृत का शब्द है। == अन्य अर्थ == * सहानुभूति * दयालुता == संबंधित शब्द == * करुणा * करुणाकर * करुणानिधान * करुणासागर * कारुणिक === हिंदी में === * [[ ]] === अन्य भारतीय भाषाओं में निकटतम शब्द === [[श्रेणी:शब्दार्थ]] 6j7x0hesg1dtyvwh09gbhwbn3c0ak1c अंकुरण 0 9099 6635688 6633719 2026-10-31T02:37:47Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635688 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Organic mixed beans shoots.jpg|thumb|right|जैविक मिश्रित अंकुरित दाने]] [[चित्र:Sprouting mung beans in a jar.jpg|thumb|right|अंकुरित मूँग]] कच्चा या पकाकर खाने के लिये [[बीज|बीजों]] से छोटे-छोटे पौधे जन्माना '''अंकुरण''' कहलाता है। अंकुरण द्वारा किसी भी ऋतु में [[सलाद]] प्राप्त की जा सकती है। इसके अलावा अंकुरण घर पर या औद्योगिक रूप से किया जा सकता है। अंकुरित खाद्य पूर्वी एशियाई देशों में प्रमुखता से खाया जाता है। [[माल्ट]] बनाने के लिये [[जौ]] का बड़े पैमाने पर अंकुरण किया जाता है। == अंकुरण (Germination) :- ==                   सामान्यत: आप लोग देखे होंगे जब एक '''बीज''' को नमी युक्त मिट्टी में दबा दिया जाता है तो कुछ दिन बाद उसमें से एक नन्हा छोटा पौधा (Seedling) 🌱 निकलने लगता है। इसी प्रक्रिया को ही '''अंकुरण''' कहा जाता है। बीज के अंदर भ्रूण (Embryo) व खाद्य पदार्थ (Food Material) पाया जाता है तथा बीज बाह्य आवरण (Seed Coat) से ढका होता है। अगर बीज का भ्रूण जीवित हो व उसे अनुकूल परिस्थिति मिल जाये व बीज का बीज आवरण टूट जाये तो बीज आसानी से अंकुरित हो सकता है। === अंकुरण की परिभाषा :- ===                  "एक बीज भ्रूण (Seed Embryo) का जो अनुकूल परिस्थितियों में एक सामान्य पौधा में परिवर्तन में समर्थ हो या बीज से एक नन्हे पौधे का बाहर निकलना एवं बढ़ना ही '''अंकुरण''' कहलाता है। " '''यहां अनुकूल परिस्थिति का अर्थ है -''' बीज के अंकुरण के लिए उपयुक्त वातावरण जैसे - उपजाऊ मिट्टी, उपयुक्त नमी, उपयुक्त ताप, व बीज की आंतरिक स्वास्थ्य। === अंकुरण के प्रकार - === === Types of Germination - ===                  मुख्य रूप से '''बीज का अंकुरण दो प्रकार का''' होता है पहला '''ऊपरीभूमिक अंकुरण (Epigeal Germination) व दूसरा अधोभूमिक अंकुरण (Hypogeal Germination)''', इसके अलावा भी एक और अंकुरण का प्रकार होता है जिसे '''जरायुज अंकुरण (Viviparous Germination) कहते हैं। Reed More [https://www.agrifieldea.com/2021/10/germination-of-seed-meaning-definition.html?m=1]''' == उदाहरण == * अच्छी सोच एक ''अंकुर'' के समान है। * गेहूँ और जौ के ''अंकुर'' जब धरती से फूटते हैं तब उन्हें सूई फूटना कहते हैं। * खुले में रखे हुए [[प्याज]] और [[आलू]] में ''अंकुर'' फूटने लगते हैं। * बन्जर भूमि में ''अंकुर'' नहीं फूटता। * प्रसिद्ध फिल्म निर्देशक [[श्याम बेनेगल]] की एक फिल्म का नाम ''अंकुर'' है। == अन्य अर्थ == उगना, अँखुआ, कली, नुकीला भाग, पोधे का आरंिभक रूप। ==इन्हें भी देखें== *[[कच्चा भोजन]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20141110084157/http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=141110-121713-150010 सुपर फूड जैसा है अंकुरित भोजन] (प्रभासाक्षी) * [https://web.archive.org/web/20160305010316/http://hindi.webdunia.com/health-care/%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%9F-%E0%A4%AB%E0%A5%82%E0%A4%A1-%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%B9%E0%A4%A4-%E0%A4%AD%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%AD%E0%A5%80-111090700111_1.htm स्प्राउट फूड : सेहत भी, स्वाद भी] (वेबदुनिया) * [https://web.archive.org/web/20161224234616/http://www.prabhasakshi.com/news/health/story/14262.html फास्ट फूड छोड़कर अंकुरित अनाज खाएं, लाभ जल्द दिखेगा] (प्रभासाक्षी) * [https://www.agrifieldea.com/2021/10/germination-of-seed-meaning-definition.html?m=1 '''बीज अंकुरण, अंकुरण के प्रकार व अंकुरण को प्रभावित करने वाले कारक'''] (Agrifieldea) [[श्रेणी:शब्दार्थ]] 85uusc1q3fyri00m5hywkivq8gtlp4t भारत का भूगोल 0 9977 6635759 6629890 2026-10-31T07:04:09Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635759 wikitext text/x-wiki {{देश का भूगोल |name =भारत |map =India Geographic Map.jpg |continent =एशिया |region =दक्षिण एशिया<br />भारतीय उपमहाद्वीप |coordinates ={{Coord|21|N|78|E|type:country}} |area ranking =7th |km area =3287263 |km water = 314070 |percent land= 90.44 |km coastline =7516 |borders =[[स्थलीय सीमा|स्थलीय सीमायें]]:<br />{{convert|15200|km|mi|abbr=on}}<br />[[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]]:<br />{{convert|106|km|mi|abbr=on}}<br />{{convert|4096.70|km|mi|abbr=on}}[[बांग्लादेश]]:<br />{{convert|4096.70|km|mi|abbr=on}}<br /> [[चीन]]:<br />{{convert|3488|km|mi|0|abbr=on}}<br />[[पाकिस्तान]]:<br />{{convert|3323|km|mi|0|abbr=on}}<br />[[नेपाल]]:<br />{{convert|1751|km|mi|0|abbr=on}}<br />[[म्यान्मार|बर्मा]]:<br />{{convert|1643|km|mi|0|abbr=on}}<br />[[भूटान]]:<br />{{convert|699|km|mi|0|abbr=on}} |highest point= [[के२]]<br />{{convert|8611|m|ft|1|abbr=on}} |lowest point= [[कन्याकुमारी]]<br />{{convert|-2.2|m|ft|1|abbr=on}} |longest river=[[गंगा नदी|गंगा–]][[ब्रह्मपुत्र नदी|ब्रह्मपुत्र]]{{Citation needed|date=April 2012}} |largest lake=[[चिल्का झील]]| }} '''भारत का भूगोल''' या '''भारत का भौगोलिक स्वरूप''' से आशय [[भारत]] में भौगोलिक तत्वों के वितरण और इसके प्रतिरूप से है जो लगभग हर दृष्टि से काफ़ी विविधतापूर्ण है। [[दक्षिण एशिया]] के तीन प्रायद्वीपों में से मध्यवर्ती प्रायद्वीप पर स्थित यह देश अपने 32,87,263 वर्ग किमी क्षेत्रफल के साथ विश्व का सातवाँ सबसे बड़ा देश है। साथ ही लगभग 1.4 अरब जनसंख्या के साथ यह पूरे विश्व में प्रथम स्थान पर सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश भी है। भारत की भौगोलिक संरचना में लगभग सभी प्रकार के [[स्थलरूप]] पाए जाते हैं। एक ओर इसके उत्तर में विशाल [[हिमालय]] की पर्वतमालायें हैं तो दूसरी ओर और दक्षिण में विस्तृत [[हिन्द महासागर|हिंद महासागर]], एक ओर ऊँचा-नीचा और कटा-फटा [[दक्कन का पठार]] है तो वहीं विशाल और समतल [[सिन्धु-गंगा के मैदान|सिन्धु-गंगा-ब्रह्मपुत्र का मैदान]] भी, [[थार मरुस्थल|थार]] के विस्तृत मरुस्थल में जहाँ विविध मरुस्थलीय स्थलरुप पाए जाते हैं तो दूसरी ओर समुद्र तटीय भाग भी हैं। [[कर्क रेखा]] इसके लगभग बीच से गुजरती है और यहाँ लगभग हर प्रकार की जलवायु भी पायी जाती है। मिट्टी, वनस्पति और प्राकृतिक संसाधनो की दृष्टि से भी भारत में काफ़ी भौगोलिक विविधता है। [[भारत के प्राकृतिक प्रदेश|प्राकृतिक विविधता]] ने यहाँ की [[प्रजातीय भूगोल|नृजातीय विविधता]] और जनसंख्या के असमान वितरण के साथ मिलकर इसे आर्थिक, सामजिक और सांस्कृतिक विविधता प्रदान की है। इन सबके बावजूद यहाँ की ऐतिहासिक-सांस्कृतिक एकता इसे एक [[सम्प्रभु राज्य|राष्ट्र]] के रूप में परिभाषित करती है। हिमालय द्वारा उत्तर में सुरक्षित और लगभग ७ हज़ार किलोमीटर लम्बी समुद्री सीमा के साथ हिन्द महासागर के उत्तरी शीर्ष पर स्थित भारत का [[हिन्द महासागर की भूराजनीति|भू-राजनैतिक]] महत्त्व भी बहुत बढ़ जाता है और इसे एक प्रमुख क्षेत्रीय शक्ति के रूप में स्थापित करता है। ==अवस्थिति एवं विस्तार == भारत की निरपेक्ष अवस्थिति 8° 4' उ. से 37° 6' उ. अक्षांश तक और 68° 7' पू. से 97° 25' पू. देशान्तर के मध्य है। इसकी उत्तर से दक्षिण लम्बाई 3214 किमी और पूर्व से पश्चिम चौड़ाई 2933 किमी है। इसकी स्थलीय सीमा की लम्बाई 15200 किमी तथा समुद्र तट की लम्बाई 11098.81 किमी है। कुल क्षेत्रफल 32,87,263 वर्ग किमी है। [[File:भारत.jpg|thumb|भारत स्थिति व विस्तार]] भारत की स्थलीय सीमा उत्तर-पश्चिमी में [[पाकिस्तान]] और [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]] से लगती है, उत्तर में [[तिब्बत]] (अब चीन का हिस्सा) और चीन तथा [[नेपाल]] और [[भूटान]] से लगी हुई है और पूर्व में [[बांग्लादेश]] तथा [[म्यान्मार|म्यांमार]] से। [[बंगाल की खाड़ी]] में स्थित [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]] और [[अरब सागर]] में स्थित [[लक्षद्वीप]], भारत के द्वीपीय हिस्से हैं। इस प्रकार भारत की समुद्री सीमा दक्षिण-पश्चिम में [[मालदीव]] दक्षिण में [[श्रीलंका|श्री लंका]] और सुदूर दक्षिण-पूर्व में [[थाईलैण्ड|थाइलैंड]] और [[इंडोनेशिया]] से लगती है। पाकिस्तान, बांग्लादेश और म्यांमार के साथ भारत की स्थलीय सीमा और समुद्री सीमा दोनों जुड़ी हैं। भारत का सबसे उत्तरी बिंदु [[इंदिरा कोल|इंदिरा कॉल]] और सबसे दक्षिणी बिंदु [[इंदिरा पोइंट|इंदिरा प्वाइंट]] तथा सबसे पूर्वी बिंदु [[किबिथू]] और सबसे पश्चिमी बिंदु [[सिर क्रिक खाडी विवाद|सिर्क्रिक(गुजरात)]] है। मुख्य भूमि का सबसे दक्षिणी बिंदु [[कन्याकुमारी]] है। उत्तरतम बिंदु इंदिरा कॉल का नामकरण इसके खोजी बुलक वर्कमैन ने १९१२ में भारतीय देवी लक्ष्मी के एक नाम ''इंदिरा'' के आधार किया और इसका [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गाँधी]] से कोई संबंध नहीं है। == प्रशासनिक इकाइयाँ== {{main|भारत के राज्य}} वर्तमान में भारत 28 राज्यों तथा 8 केन्द्रशासित प्रदेशों में बँटा हुआ है। राज्यों की चुनी हुई स्वतंत्र सरकारें हैं, जबकि केन्द्रशासित प्रदेशों पर केन्द्र द्वारा नियुक्त प्रबंधन शासन करता है, हालाँकि पॉण्डिचेरी और दिल्ली की लोकतांत्रिक सरकार भी हैं। [[अंटार्कटिका|अन्टार्कटिका]] में [[दक्षिण गंगोत्री]] और [[मैत्री, अंटार्कटिका|मैत्री]] पर भी भारत के वैज्ञानिक-स्थल हैं, यद्यपि अभी तक कोई वास्तविक आधिपत्य स्थापित नहीं किया गया है। ;राज्यों के नाम निम्नवत हैं- (कोष्टक में राजधानी का नाम): {{भारतीय राज्य (परस्पर संवादात्मक)|image-width=420}} {| |- | * [[अरुणाचल प्रदेश]] ([[ईटानगर|इटानगर]]) * [[असम]] ([[दिसपुर]]) * [[उत्तर प्रदेश]] ([[लखनऊ]]) * [[उत्तराखण्ड]] ([[देहरादून]]) * [[ओडिशा|ओड़िशा]] ([[भुवनेश्वर]]) * [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] ([[अमरावती, आन्ध्र प्रदेश|अमरावती]]) * [[कर्नाटक]] ([[बंगलौर|बंगलोर]]) * [[केरल]] ([[तिरुवनन्तपुरम|तिरुवनंतपुरम]]) * [[गोवा|गोआ]] ([[पणजी]]) * [[गुजरात]] ([[गाँधीनगर|गांधीनगर]]) * [[छत्तीसगढ़]] ([[रायपुर]]) * [[झारखण्ड|झारखंड]] ([[राँची|रांची]]) * [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] ([[चेन्नई]]) | width="20" | | valign=top | * [[तेलंगाना]] ([[हैदराबाद]]) * [[त्रिपुरा]] ([[अगरतला]]) * [[नागालैण्ड|नागालैंड]] ([[कोहिमा]]) * [[पश्चिम बंगाल]] ([[कोलकाता]]) * [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] ([[चण्डीगढ़|चंडीगढ़†]]) * [[बिहार]] ([[पटना]]) * [[मणिपुर]] ([[इम्फाल]]) * [[मध्य प्रदेश]] ([[भोपाल]]) * [[महाराष्ट्र]] ([[मुम्बई|मुंबई]]) * [[मिज़ोरम]] ([[अइज़ोल|आइजोल]]) * [[मेघालय]] ([[शिलांग]]) * [[राजस्थान]] ([[जयपुर]]) * [[सिक्किम]] ([[गान्तोक|गंगटोक]]) * [[हरियाणा]] ([[चण्डीगढ़|चंडीगढ़†]]) * [[हिमाचल प्रदेश]] ([[शिमला]]) |} ;केन्द्रशासित प्रदेश {| |- | * [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अंडमान व निकोबार द्वीपसमूह]]([[पोर्ट ब्लेयर]]) * चंडीगढ़®* (चंडीगढ़) * * [[दादरा और नगर हवेली|दादरा और नागर हवेली और]] [[दमन और दीव|दमन और दीव (दमन)]] * [[पुदुचेरी (नगर)|पॉण्डिचेरी]]* ([[पुदुचेरी (नगर)|पुडुचेरी]]) * [[लक्षद्वीप]]* ([[कवरत्ती]]) * [[दिल्ली]] ([[नई दिल्ली]]) * [[जम्मू और कश्मीर]] ([[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]]/[[जम्मू]]) * [[लद्दाख़|लद्दाख]] (लेह) ® चंडीगढ़ एक केंद्रशासित प्रदेश और पंजाब और हरियाणा दोनों राज्यों की राजधानी है। |} == भूगर्भशास्त्रीय पहलू == {{मुख्य|भारत का भूविज्ञान}} [[File:Himalaya-formation.gif|thumb|300px|right| भारतीय प्लेट की गति]] भारत पूरी तौर पर भारतीय प्लेट के ऊपर स्थित है जो [[हिन्द-ऑस्ट्रेलियाई प्लेट|भारतीय आस्ट्रेलियाई प्लेट]] (Indo-Australian Plate) का उपखण्ड है। प्राचीन काल में यह प्लेट गोंडवानालैण्ड का हिस्सा थी और [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] और [[अंटार्कटिका]] के साथ जुड़ी हुई थी। तकरीबन 9 करोड़ वर्ष पहले क्रीटेशियस काल में यह प्लेट 15 से॰मी॰/वर्ष की गति से उत्तर की ओर बढ़ने लगी और इओसीन पीरियड में यूरेशियन प्लेट से टकराई। भारतीय प्लेट और यूरेशियन प्लेट के मध्य स्थित [[टेथीज]] भूसन्नति के अवसादों के वालन द्वारा ऊपर उठने से तिब्बत पठार और हिमालय पर्वत का निर्माण हुआ। सामने की द्रोणी में बाद में अवसाद जमा हो जाने से सिन्धु-गंगा मैदान बना। भारतीय प्लेट अभी भी लगभग ५ से॰मी॰/वर्ष की गति से उत्तर की ओर गतिशिईल है और हिमालय की ऊँचाई में अभी भी २ मि॰मी॰/वर्ष कि गति से उत्थान हो रहा है। प्रायद्वीपीय पठार भारत का प्राचीनतम दृढ़ भूखंड है। इसका निर्माण भूवैज्ञानिक इतिहास के प्रारंभ काल में हुआ था जिसे [[आर्कियन महाकल्प]] या [[आद्यमहाकल्प]] कहते हैं। तब से यह बराबर समुद्र के ऊपर रहा। यह मुख्य ग्रेनाइट, नीस और शिस्ट नामक चट्टानों से बना है। परतदार चट्टानें भी अत्यंत पुरानी हैं। अरावली पर्वत प्राचीनतम वलित पर्वत है। पूर्वी घाट प्राचीन वलित तथा पश्चिमी घाट अवशिष्ट पहाड़ों के उदाहरण हैं। दक्षिणी प्रायद्वीप में जो भी भुसंचलन के प्रमाण मिलते हैं वे केवल लंबवत् संचलन के हैं जिससे दरारों अथवा भ्रंशों का निर्माण हुआ। इस प्रकार का पहला संचलन [[मध्यजीवी महाकल्प]] (Mesozoic Era) अथवा [[गोंडवाना काल]] में हुआ। समांतर भ्रंशों के बीच की भूमि नीचे धँस गई और उन धँसे भागों में अनुप्रस्थ परतदार चट्टानों को गोंडवान क्रम की चट्टानों में मिलता है। इनका विस्तार, दामोदर, महानदी तथा गोदावरी नदियों की घाटियों में लंबे एवं सकीर्ण क्षेत्रों में पाया जाता है। मध्यजीवी महाकल्प के अंतिम काल में लंबी दरारों से लावा निकल कर प्रायद्वीप के उत्तर-पश्चिमी भागों के विस्तृत क्षेत्र में फैल गया। दक्कन का यह लावा क्षेत्र अब भी लगभग दो लाख वर्ग मील में फैला हुआ पाया जाता है। इस क्षेत्र की चट्टान बेसाल्ट है जिसके विखंडन से काली मिट्टी का निर्माण हुआ है। अत्यंत प्राचीन काल से स्थिर एवं स्थल भाग रहने के कारण दक्षिणी प्रायद्वीप में अनाच्छादन की शक्तियां निरंतर काम करती रही हैं जिसके फलस्वरूप इसका अधिकांश भाग घर्षित हो गया है, अंदर की पुरानी चट्टानें धरातल पर आ गई हैं। हिमालय का पर्वतीय भाग अधिकांशतः नवीन परतदार चट्टानों द्वारा निर्मित है, जो लाखों वर्षो तक टेथिस समुद्र में एकत्र होती रही थीं। सागर में एकत्र मलबे ने तृतीय महाकल्प में भूसंचलन के कारण विशाल मोड़दार श्रेणियों का रूप धारण किया। इस प्रकार हिमालय पर्वतमाला मुख्यत: वैसी चट्टानों से निर्मित है जो समुद्री निक्षेप से बनी हैं और दक्षिणी पठार की तुलना में यह एक अस्थिर स्थल है। परतदार चट्टानें जो क्षैतिज अवस्था में जमा हुई थीं, भूसंचलन के प्रभाव से अत्यंत मुड़ गई हैं और एक दूसरे पर चढ़ गई हैं। विशाल क्षेत्रों में [[वलन]] (folds), [[भ्रंश (भूविज्ञान)|भ्रंश]] (faults), क्षेप-भ्रंश (thrust faults) तथा शयान वलन (recumbent folding) के उदाहरण मिलते हैं। सिन्धु-गंगा मैदान भूवैज्ञानिक दृष्टि से सबसे नवीन है। हिमालय पर्वतमाला के निर्माण के समय उत्तर से जो भूसंचलन आया उसके धक्के से प्रायद्वीप का उत्तरी किनारा नीचे धँस गया जिससे विशाल खड्ड बन गया। हिमालय पर्वत से निकलनेवाली नदियों ने अपने निक्षेपों द्वारा इस खड्ड को भरना शुरू किया और इस प्रकार उन्होंने कालांतर में एक विस्तृत मैदान का निर्माण किया। इस प्रकार यह मैदान मुख्यत: हिमालय के अपक्षरण से उत्पन्न तलछट और नदियों द्वारा जमा किए हुए जलोढक से बना है। इसमें बालू तथा मिट्टी की तहें मिलती हैं, जो अत्यंतनूतन (Pleistocene) और नवीनतम काल की हैं। ==भारत के भौतिक प्रदेश== {{मुख्य|भारत के भू-आकृतिक प्रदेश}} === Hindi === [[File:Rathong from Zemathang2.jpg|thumb|right|300px| राथोंग शिखर, [[कंचनजंघा]] के समीप स्थित, जेमाथांग ग्लेशियर के पास से लिया गया चित्र]] भारत के उत्तर में हिमालय की पर्वतमाला नए और [[वलित पर्वत|मोड़दार पहाड़ों]] से बनी है। यह पर्वतश्रेणी कश्मीर से अरुणाचल तक लगभग १,५०० मील तक फैली हुई है। इसकी चौड़ाई १५० से २०० मील तक है। यह संसार की सबसे ऊँची पर्वतमाला है और इसमें अनेक चोटियाँ २४,००० फुट से अधिक ऊँची हैं। हिमालय की सबसे ऊँची चोटी [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] है जिसकी ऊँचाई २९,०२८ फुट है जो नेपाल में स्थित है। अन्य मुख्य चोटियाँ कंचनजंगा (२७,८१५ फुट), धौलागिरि (२६,७९५ फुट), नंगा पर्वत (२६,६२० फुट), गोसाईथान (२६,२९१ फुट), नंदादेवी (२५,६४५ फुट) इत्यादि हैं। गॉडविन ऑस्टिन (माउंट के २) जो २८,२५० फुट ऊँची है, हिमालय का नहीं, बल्कि कश्मीर के कराकोरम पर्वत का एक शिखर है। हिमालय प्रदेश में १६,००० फुट से अधिक ऊँचाई पर हमेशा बर्फ जमी रहती है। इसलिए इस पर्वतमाला को हिमालय कहना सर्वथा उपयुक्त है। हिमालय के अधिकतर भागों में तीन समांतर श्रेणियाँ मिलती हैं: * (क) '''[[बृहद हिमालय|बृहत्]]''' अथवा '''आभ्यांतरिक हिमालय''' (The great or inner Himalayas)- सबसे उत्तर में पाई जानेवाली श्रेणी सबसे ऊँची है। यह कश्मीर में नंगापर्वत से लेकर असम तक एक दुर्भेद्य दीवार की तरह खड़ी है। इसकी औसत ऊँचाई २०,००० फुट है। * (ख) '''लघु''' अथवा '''[[मध्य हिमालय]]''' (The lesser or middle Himalayas) - ज्यों ज्यों हम दक्षिण की ओर जाते हैं, पहाड़ों की ऊँचाई कम होती जाती है। लघु अथवा मध्य हिमालय की ऊँचाई प्राय: १२,००० से १५,००० फुट तक से अधिक नहीं है। औसत ऊँचाई लगभग १०,००० फुट है और चौड़ाई ४० से ५० मील। इन श्रेणियों का क्रम जटिल है और इससे यत्र तत्र कई शखाऍ निकलती हैं। बृहत् हिमालय और मध्य हिमालय के बीच अनेक उपजाऊ घाटियाँ हैं जिनमें कश्मीर की घाटी तथा नेपाल में काठमांडू की घाटी विशेष उल्लेखनीय हैं। भारत के प्रसिद्ध शैलावास शिमला, मसूरी, [[नैनीताल]], दार्जिलिंग मध्य हिमालय के निचले भाग में, मुख्यत: ६,००० से ७,५०० फुट है (मानचित्र १)। * (ग) '''[[बाह्य हिमालय]]''' (Outer Himalayas) - इसे '''[[शिवालिक श्रेणी]]''' भी कहते हैं। यह श्रेणी हिमालय की सभी श्रेणियों से नई है और इसका निर्माण हिमालय निर्माण के अंतिम काल में कंकड़, रेत तथा मिट्टी के दबने और मुड़ने से हुआ है। इसकी चौड़ाई पाँच से ६० मील तक है। मध्य और बाह्य हिमालय के बीच कई घाटियाँ मिलती हैं र्जिन्हें [[दून]] ([[देहरादून]]) कहते हैं। पूर्व में भारत और बर्मा के बीच के पहाड़ भिन्न भिन्न नामों से ख्यात हैं। उत्तर में यह [[पटकई बुम]] की पहाड़ी कहलाती है। नागा पर्वत से एक शाखा पश्चिम की ओर असम में चली गई हैं जिसमें खासी और गारो की पहाड़ियाँ है। इन पहाड़ों की औसत ऊँचाई ६,००० फुट है और अधिक वर्षा के कारण ये घने जंगलों से आच्छादित हैं। हिमालय की ऊँची पर्वतमाला को कुछ ही स्थानों पर, जहाँ दर्रे हैं, पार किया जा सकता है। इसलिए इन दर्रो का बड़ा महत्त्व है। उत्तर-पश्चिम में [[खैबर]] और [[बोलन]] के दर्रे हैं जो अब पाकिस्तान में हैं। उत्तर में रावलपिंडी से कश्मीर जाने का रास्ता है जो अब पाकिस्तान के अधिकार में है। भारत ने एक नया रास्ता पठानकोट से बनिहाल दर्रा होकर श्रीनगर जाने के लिए बनाया है। श्रीनगर से [[जोजी ला]] दर्रे द्वारा लेह तक जाने का रास्ता है। हिमालय प्रदेश से तिब्बत जाने के लिए [[शिपकी ला]] दर्रा है जो शिमला के पास है। फिर पूर्व में दार्जिलिंग का दर्रा है, जहाँ से चुंबी घाटी होते हुए तिब्बत की राजधानी लासा तक जाने का रास्ता है। पूर्व की पहाड़ियों में भी कई दर्रे हैं जिनसे होकर बर्मा जाया जा सकता है। इनमें मुख्य मनीपुर तथा हुकौंग घाटी के दर्रे हैं। === सिन्धु-गंगा मैदान === [[File:IndoGangeticPlain Map.png|thumb|right|300px| [[सिन्धु-गंगा के मैदान|सिन्धु-गंगा मैदान]] ]] [[File:Thar desert Rajasthan India.jpg|thumb|right|300px| [[थार मरुस्थल|थार का मरुस्थल]] ]] हिमालय के दक्षिण में एक विस्तृत समतल मैदान है जो लगभग सारे [[उत्तर भारत]] में फैला हुआ है। यह गंगा, ब्रह्मपुत्र तथा सिंधु और उनकी सहायक नदियों द्वारा बना है। यह मैदान गंगा सिंधु के मैदान के नाम से जाना जाता है। इसका अधिकतर भाग गंगा, नदी के क्षेत्र में पड़ता है। सिंधु और उसकी सहायक नदियों के मैदान का आधे से अधिक भाग अब पाकिस्तान में पड़ता है और भारत में सतलुज, रावी और व्यास का ही मैदान रह गया है। इसी प्रकार पूर्व में, गंगा नदी के डेल्टा का अधिकांश भाग बांग्लादेश में पड़ता है। उत्तर का यह विशाल मैदान पूर्व से पश्चिम, भारत की सीमा के अंदर लगभग १,५०० मील लंबा है। इसकी चौड़ाई १५० से २०० मील तक है। इस मैदान में कहीं कोई पहाड़ नहीं है। भूमि समतल है और समुद्र की सतह से धीरे धीरे पश्चिम की ओर उठती गई। कहीं भी यह ६०० फुट से अधिक ऊँचा नहीं है। दिल्ली, जो गंगा और सिंधु के मैदानों के बीच अपेक्षाकृत ऊँची भूमि पर स्थित है, केवल ७०० फुट ऊँची भूमि पर स्थित है। अत्यंत चौरस होने के कारण इसकी धरातलीय आकृति में एकरूपता का अनुभव होता है, किंतु वास्तव में कुछ महत्वपूर्ण अंतर पाए जाते हैं। हिमालय (शिवालिक) की तलहटी में जहाँ नदियाँ पर्वतीय क्षेत्र को छोड़कर मैदान में प्रवेश करती हैं, एक संकीर्ण पेटी में कंकड पत्थर मिश्रित निक्षेप पाया जाता है जिसमें नदियाँ अंतर्धान हो जाती हैं। इस ढलुवाँ क्षेत्र को [[भाबर]] कहते हैं। भाबर के दक्षिण में [[तराई क्षेत्र|तराई]] प्रदेश है, जहाँ विलुप्त नदियाँ पुन: प्रकट हो जाती हैं। यह क्षेत्र दलदलों और जंगलों से भरा है। इसका निक्षेप भाभर की तुलना में अधिक महीन कणों का है। भाभर की अपेक्षा यह अधिक समतल भी है। कभी कहीं जंगलों को साफ कर इसमें खेती की जाती है। तराई के दक्षिण में जलोढ़ मैदान पाया जाता है। मैदान में जलोढ़क दो किस्म के हैं, पुराना जलोढ़क और नवीन जलोढ़क। पुराने जलोढ़क को [[बाँगर]] कहते हैं। यह अपेक्षाकृत ऊँची भूमि में पाया जाता है, जहाँ नदियों की बाढ़ का जल नहीं पहुँच पाता। इसमें कहीं कहीं चूने के [[कंकड]] मिलते हैं। नवीन जलोढ़क को [[खादर]] कहते हैं। यह नदियों की बाढ़ के मैदान तथा डेल्टा प्रदेश में पाया जाता है, जहाँ नदियाँ प्रति वर्ष नई तलछट जमा करती हैं। मैदान के दक्षिणी भाग में कहीं कहीं दक्षिणी पठार से निकली हुई छोटी मोटी पहाड़ियाँ मिलती हैं। इसके उदाहरण बिहार में गया तथा राजगिरि की पहाड़ियाँ हैं। === प्रायद्वीपीय पठारी भाग === [[File:Western-Ghats-Matheran.jpg|thumb|right|300px| महाराष्ट्र में [[माथेरान]] के पास [[पश्चिमी घाट]] श्रेणी का एक दृश्य]] उत्तरी भारत के मैदान के दक्षिण का पूरा भाग एक विस्तृत पठार है जो दुनिया के सबसे पुराने स्थल खंड का अवशेष है और मुख्यत: कड़ी तथा दानेदार कायांतरित चट्टानों से बना है। पठार तीन ओर पहाड़ी श्रेणियों से घिरा है। उत्तर में [[विन्ध्याचल|विंध्याचल]] तथा [[सतपुड़ा]] की पहाड़ियाँ हैं, जिनके बीच [[नर्मदा नदी]] पश्चिम की ओर बहती है। नर्मदा घाटी के उत्तर विंध्याचल प्रपाती ढाल बनाता है। सतपुड़ा की पर्वतश्रेणी उत्तर भारत को दक्षिण भारत से अलग करती है और पूर्व की ओर महादेव पहाड़ी तथा मैकाल पहाड़ी के नाम से जानी जाती है। सतपुड़ा के दक्षिण [[अजंता गुफाएँ|अजंता]] की पहाड़ियाँ हैं। प्रायद्वीप के पश्चिमी किनारे पर [[पश्चिमी घाट]] और पूर्वी किनारे पर [[पूर्वी घाट]] नामक पहाडियाँ हैं। पश्चिमी घाट पूर्वी घाट की अपेक्षा अधिक ऊँचा है और लगातार कई सौ मीलों तक, ३,५०० फुट की ऊँचाई तक चला गया है। पूर्वी घाट न केवल नीचा है, बल्कि बंगाल की खाड़ी में गिरनेवाली नदियों ने इसे कई स्थानों में काट डाला है जिनमें उत्तर से दक्षिण महानदी, गोदावरी, कृष्णा तथा कावेरी मुख्य हैं। दक्षिण में पूर्वी और पश्चिमी घाट नीलगिरि की पहाड़ी में मिल जाते है, जहाँ दोदाबेटा की ८,७६० फुट ऊँची चोटी है। [[नीलगिरि]] के दक्षिण [[अन्नामलाइ|अन्नामलाई]] तथा [[इलायची|कार्डेमम]] (इलायची) की पहाड़ियाँ हैं। अन्नामलाई पहाड़ी पर अनेमुडि, पठार की सबसे ऊँची चोटी (८,८४० फुट) है। इन पहाड़ियों और नीलगिरि के बीच [[पालक्काड़ दर्रा|पालघाट]] का दर्रा है जिससे होकर पश्चिम की ओर रेल गई है। पश्चिमी घाट में बंबई के पास [[थालघाट]] और [[भोरघाट]] दो महत्वपूर्ण दर्रे हैं जिनसे होकर रेलें बंबई तक गई हैं। उत्तर-पश्चिम में विंध्याचल श्रेणी और [[अरावली]] श्रेणी के बीच मालवा के पठार हैं जो लावा द्वारा निर्मित हैं। अरावली श्रेणी दक्षिण में गुजरात से लेकर उत्तर में दिल्ली तक कई अवशिष्ट पहाड़ियों के रूप में पाई जाती है। इसके सबसे ऊँचे, दक्षिण-पश्चिम छोर में माउंट आबू (५,६५० फुट) स्थित है। उत्तर-पूर्व में [[छोटानागपुर पठार]] है, जहाँ राजमहल पहाड़ी प्रायद्वीपीय पठार की उत्तर-पूर्वी सीमा बनाती है। किंतु असम का शिलौंग पठार भी प्रायद्वीपीय पठार का ही भाग है जो गंगा के मैदान द्वारा अलग हो गया है। दक्षिण के पठार की औसत ऊँचाई १,५०० से ३,०० फुट तक है। ढाल पश्चिम से पूर्व की ओर है। नर्मदा और ताप्ती को छोड़कर बाकी सभी नदियाँ पूर्व की ओर बंगाल की खाड़ी में गिरती हैं। === समुद्रतटीय मैदान === पठार के पश्चिमी तथा पूर्वी किनारों पर उपजाऊ [[तटीय मैदान]] मिलते हैं। पश्चिमी तटीय मैदान संकीर्ण हैं, इसके उत्तरी भाग को [[कोंकण तट]] और दक्षिणी भाग को [[मालाबार सागरतट|मालाबार तट ]] कहते हैं। पूर्वी तटीय मैदान अपेक्षाकृत चौड़ा है और उत्तर में उड़ीसा से दक्षिण में [[कुमारी अंतरीप]] तक फैला हुआ है। महानदी, गोदावरी, कृष्णा तथा कावेरी नदियाँ जहाँ डेल्टा बनाती हैं वहाँ यह मैदान और भी अधिक चौड़ा हो गया है। मैदान का उत्तरी भाग [[उत्तरी सरकार तट]] कहलाता है। === द्वीपीय भाग === भारत में द्वीपीय भागों में अरब सागर में [[लक्षद्वीप]] और बंगाल की खाड़ी में [[अण्डमान और निकोबार द्वीपसमूह|अंडमान निकोबार द्वीप समूह]] हैं। लक्षद्वीप प्रवाल भित्ति जन्य द्वीप हैं या एटॉल हैं वहीं अंडमान निकोबार द्वीप समूह अरकान योमा का समुद्र में प्रक्षिप्त हिस्सा माने जाते हैं और वस्तुतः समुद्र में डोबी हुई पर्वत श्रेणी हैं। अंडमान निकोबार द्वीप समूह पर ज्वालामुखी क्रिया के अवशेष भी दिखाई पड़ते हैं। इसके पश्चिम में [[बैरन द्वीप]] भारत का इकलौता सक्रिय [[ज्वालामुखी]] है। == जलवायु == {{मुख्य|भारत की जलवायु}} भारत की जलवायु पर यहाँ के स्थलरूपों का स्पष्ट प्रभाव दृष्टिगोचर होता है, विशेष कर हिमालय की महान पर्वत श्रेणियों और थार के मरुस्थल का। हिमालय श्रेणियाँ और हिंदुकुश मिलकर भारत और पाकिस्तान के क्षेत्रों की उत्तर से आने वाली ठंढी कटाबैटिक पवनों से रक्षा करते हैं। देखा जाय तो कर्क रेखा भारत के लगभग मध्य से गुजरती है लेकिन यह हिमालय का ही प्रभाव है कि कर्क रेखा के उत्तर का सिन्धु-गंगा का मैदानी भाग भी उष्ण कटिबंधीय जलवायु वाला है। दूसरी ओर थार का मरुस्थल ग्रीष्म ऋतु में तप्त हो कर निम्न वायुदाब केन्द्र के रूप में मानसूनी हवाओं को आकृष्ट करता है जिससे वर्षा होती है। {| align="right" |- | style="vertical-align:top;"| [[File:India average annual temperature map en.svg|thumb|upright|alt="India Average Temperature Map": A map of India overlaid with five zones. A violet zone, with ambient temperatures averaging less than 20.0 degrees Celsius, envelops Himalayan and trans-Himalayan India, as well as the Khasi Hills on the Meghalaya Plateau. A transitionary blue zone of between 20.0 and 22.5 degrees, lies just south of the violet areas; another blue area lies in the extreme southwest of the country, focused on the high Western Ghats. Two contiguous green areas (averaging 22.5 to 25.0 degrees) envelop the blue regions, with the northern one snaking into the Vindhya Range of central India. The remaining yellow and red areas, designating average temperatures above 25.0 degrees Celsius, constitute by far the greater part of the country.|भारत में औसत [[तापमान]] का वितरण:{{break}}{{break}} {| cellspacing="0" align="center" style="background:#F9F9F9; font-size:100%; width:100%; %border:1px#000000;" |- | {{legend|#C6A0F3|< 20.0&nbsp;°C}}|| (< 68.0&nbsp;°F) |- | {{legend|#80B3F3|20.0–22.5&nbsp;°C}}|| (68.0–72.5&nbsp;°F) |- | {{legend|#CDDE7B|22.5–25.0&nbsp;°C}}|| (72.5–77.0&nbsp;°F) |- | {{legend|#FFF2B3|25.0–27.5&nbsp;°C}}|| (77.0–81.5&nbsp;°F) |- | {{legend|#DE877B|> 27.5&nbsp;°C}}|| (> 81.5&nbsp;°F) |}]] | style="vertical-align:top;"| [[File:India climatic zone map en.svg|thumb|upright|alt="India Climatic Zone Map".|[[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|कोपेन के वर्गीकरण]] के अनुसार [[भारत के जलवायु प्रदेश]]:{{break}}{{break}} {| cellspacing="0" align="center" style="background:#F9F9F9; font-size:100%; width:100%; %border:1px #000000;" |- | {{legend|#C6A0F3|[[अल्पाइन जलवायु|अल्पाइन]]}}|| '''E'''|| ''(ETh)'' |- | {{legend|#A0C6F3|[[आर्द्र उपोष्ण जलवायु]]}}|| '''C'''|| ''(Cwa)'' |- | {{legend|#D4EFB7|[[ऊष्णकटिबन्ध|उष्णकटिबंधीय नम और शुष्क]]}}|| '''A'''|| ''(Aw)'' |- | {{legend|#739A4D|[[ऊष्णकटिबन्ध|उष्णकटिबंधीय नम]]}}|| '''A'''|| ''(Am)'' |- | {{legend|#FFE674|[[अर्धशुष्क]]}}|| '''B'''|| ''(BSh)'' |- | {{legend|#DE877B|[[उष्ण मरुस्थलीय|मरुस्थलीय]]}}|| '''B'''|| ''(BWh)'' |}]] |} वस्तुतः भारत के विस्तार और भू-आकृतिक विविधता का भारत की जलवायु पर इतना प्रभाव है कि भारत की जलवायु को सामान्यीकृत नहीं किया जा सकता। [[कोपेन जलवायु वर्गीकरण|कोपेन]] के वर्गीकरण में भारत में छह प्रकार की जलवायु का निरूपण है किन्तु यहाँ यह भी ध्यातव्य है कि भू-आकृति के प्रभाव में छोटे और स्थानीय स्तर पर भी जलवायु में बहुत विविधता और विशिष्टता मिलती है। भारत की जलवायु दक्षिण में [[ऊष्णकटिबन्ध|उष्ण कटिबंधीय]] है और हिमालयी क्षेत्रों में अधिक ऊँचाई के कारण [[अल्पाइन जलवायु|अल्पाइन]] (ध्रुवीय जैसी) एक ओर यह पुर्वोत्तर भारत में उष्ण कटिबंधीय नम प्रकार की है तो पश्चिमी भागों में शुष्क प्रकार की। कोपेन के वर्गीकरण के अनुसार भारत में निम्नलिखित छह प्रकार के जलवायु प्रदेश पाए जाते हैं: * [[अल्पाइन जलवायु|अल्पाइन]] - (ETh) * [[आर्द्र उपोष्ण]] - (Cwa) * [[ऊष्णकटिबन्ध|उष्णकटिबंधीय नम और शुष्क]] - (Aw) * [[ऊष्णकटिबन्ध|उष्णकटिबंधीय नम]] - (Am) * [[अर्धशुष्क]] - (BSh) * [[उष्ण मरुस्थलीय|मरुस्थलीय]] - (BWh) === ऋतुएँ=== परंपरागत रूप से भारत में छह ऋतुएँ मानी जाती रहीं हैं परन्तु [[भारतीय मौसमविज्ञान विभाग]] चार ऋतुओं का वर्णन करता है जिन्हें हम उनके परंपरागत नामों से तुलनात्मक रूप में निम्नवत लिख सकते हैं: *शीत ऋतु (Winters)- दिसंबर से मार्च तक, जिसमें दिसंबर और जनवरी सबसे ठंढे महीने होते हैं; उत्तरी भारत में औसत तापमान १० से १५ डिग्री सेल्सियस होता है। *ग्रीष्म ऋतु (Summers or Pre-monsoon) - अप्रैल से जून तक जिसमें मई सबसे गर्म महीना होता है, औसत तापमान ३२ से ४० डिग्री सेल्सियस होता है। *वर्षा ऋतु (Monsoon or Rainy) - जुलाई से सितम्बर तक, जिसमें सार्वाधिक वर्षा अगस्त महीने में होती है, वस्तुतः [[मानसून]] का आगमन और प्रत्यावर्तन लौटना) दोनों क्रमिक रूप से होते हैं और अलग अलग स्थानों पर इनका समय अलग अलग होता है। सामान्यतः १ जून को केरल तट पर मानसून के आगमन तारीख होती है इसके ठीक बाद यह पूर्वोत्तर भारत में पहुँचता है और क्रमशः पूर्व से पश्चिम तथा उत्तर से दक्षिण की ओर गतिशील होता है [[इलाहाबाद]] में मानसून के पहुँचने की तिथि १८ जून मानी जाती है और दिल्ली में २९ जून। *शरद ऋतु (Post-monsoon ot Autumn)- उत्तरी भारत में अक्टूबर और नवंबर माह में मौसम साफ़ और शांत रहता है और अक्टूबर में मानसून लौटना शुरू हो जाता है जिससे तमिलनाडु के तट पर लौटते मानसून से वर्षा होती है। == जल संसाधन == {{मुख्य|भारत के जल संसाधन}} === जल उपलब्धता === [[File:Kalinagar Floods B.JPG|thumb|300px|कालीनगर, वर्दवान, पश्चिम बंगाल में बाढ़ का एक दृश्य]] भारत में [[जल संसाधन]] की उपलब्धता क्षेत्रीय स्तर पर जीवन-शैली और संस्कृति के साथ जुड़ी हुई है। साथ ही इसके वितरण में पर्याप्त असमानता भी मौजूद है। एक अध्ययन के अनुसार भारत में ७१% जल संसाधन की मात्रा देश के ३६% क्षेत्रफल में सिमटी है और बाकी ६४% क्षेत्रफल के पास देश के २९% जल संसाधन ही उपलब्ध हैं।<ref>वर्मा और फंसालकर,२००७</ref> हालाँकि कुल संख्याओं को देखने पर देश में पानी की माँग अभी पूर्ती से कम दिखाई पड़ती है। २००८ में किये गये एक अध्ययन के मुताबिक देश में कुल जल उपलब्धता ६५४ बिलियन क्यूबिक मीटर थी और तत्कालीन कुल माँग ६३४ बिलियन क्यूबिक मीटर।<ref>Narsimhan, T N. 2008. A note on India's water budget and evapotranspiration. Journal of Earth System Science. Vol 117. No 3. PP 237- 240.</ref>(सरकारी आँकड़े जल की उपलब्धता को ११२३ बिलियन क्यूबिक मीटर दर्शाते है लेकिन यह ओवर एस्टिमेटेड है)। साथ ही कई अध्ययनों में यह भी स्पष्ट किया गया है कि निकट भविष्य में माँग और पूर्ति के बीच अंतर चिंताजनक रूप ले सकता है<ref>Addams et al., 2009 Addams, L., G. Boccaletti, M. Kerlin, and M. Stuchtey. 2009. [http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf Charting Our Water Future: Economic Frameworks to Inform Decision-making. World Bank.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705072816/http://www.mckinsey.com/App_Media/Reports/Water/Charting_Our_Water_Future_Full_Report_001.pdf |date=5 जुलाई 2010 }}</ref> क्षेत्रीय आधार पर वितरण को भी इसमें शामिल कर लिया जाए तो समस्या और बढ़ेगी। *'''वर्षा जल'''-भारत में वर्षा-जल की उपलब्धता काफ़ी है और यह यहाँ के सामान्य जीवन का अंग भी है। भारत में औसत दीर्घकालिक वर्षा ११६० मिलीमीटर है जो इस आकार के किसी देश में नहीं पायी जाती। साथ ही [[भारत में कृषि|भारतीय कृषि]] का एक बड़ा हिस्सा सीधे वर्षा पर निर्भर है जो करीब ८.६ करोड़ हेक्टेयर क्षेत्रफल पर है और यह भी विश्व में सबसे अधिक है।<ref>Amarsinghe and Sharma, 2009</ref>चूँकि भारत में वर्षा साल के बारहों महीने नहीं होती बल्कि एक स्पष्ट वर्षा ऋतु में होती है, अलग-अलग ऋतुओं में जल की उपलब्धता अलग लग होती है। यही कारण है कि वार्षिक वर्षा के आधार पर वर्षा बहुल इलाकों में भी अल्पकालिक जल संकट देखने को मिलता है। इसके साथ ही अल्पकालिक जल संकट क्षेत्रीय विविधता के मामले में देखा जाय तो हम यह भी पाते हैं कि [[चेरापूंजी]] जैसे सर्वाधिक वर्षा वाले स्थान के आसपास भी चूँकि मिट्टी बहुत देर तक जल धारण नहीं करती और वर्षा एक विशिष्ट ऋतु में होती है, अल्पकालिक जल संकट खड़ा हो जाता है।<ref>बंद्योपाध्याय, १९९८ Bandyopadhyay, J., B. Gujja, A. Nigam, and R. Talbot.1998. Fresh Water for India's Children and Nature. New Delhi: UNICEF-WWF</ref> अतः सामान्यतः जिस पूर्वोत्तर भारत को जलाधिक्य के क्षेत्र के रूप में देखा जा रहा था उसे भी सही अरथों में ऐसा नहीं कहा जा सकता क्योंकि यह जलाधिक्य भी रितुकालिक होता है। *'''नदी जल''' -भारत में १२ नदियों को प्रमुख नदियाँ वर्गीकृत किया गया है जिनका कुल जल-ग्रहण क्षेत्र २५२.८ मिलियन हेक्टेयर है जिसमें गंगा-ब्रह्मपुत्र-मेघना सबसे बृहद है। हालाँकि इन नदियों में भी जल की मात्रा वर्ष भर समान नहीं रहती। भारत में [[भारतीय नदी अन्तराबन्धन|नदियों को जोड़ने]] की महत्वाकांक्षी योजना भी बनी जा रही है जिसमें से कुछ के तो प्रोपोज़ल भी बन चुके हैं। *'''अन्य सतही जल'''-अन्य सतही जल में [[भारत की झीलों की सूची|झीलें]], [[ताल]], [[पोखरा|पोखरे]] और [[तालाब]] आते हैं। *'''भू जल '''- भारत विश्व का सबसे बड़ा भूगर्भिक जल का उपभोग करने वाला देश है। [[विश्व बैंक]] के अनुमान के मुताबिक भारत करीब २३० घन किलोमीटर भू-जल का दोहन प्रतिवर्ष करता है।<ref>World Bank. 2010 [http://siteresources.worldbank.org/INDIAEXTN/Resources/295583-1268190137195/DeepWellsGroundWaterMarch20 Deep Well and Prudence: Towards Pragmatic Action for Addressing Groundwater Overexploitation in India. Washington, DC: The World Bank]</ref>[[सिंचाई]] का लगभग ६०% और घरेलू उपयोग का लगभग ८०% जल भू जल ही होता है।[[उत्तर प्रदेश]] जैसे कृषि प्रमुख और विशाल राज्य में सिंचाई का ७१.८ % नलकूपों द्वारा होता है (इसमें कुओं द्वारा निकला जाने वाला जल नहीं शामिल है)। [[केन्द्रीय भू जल बोर्ड]] के वर्ष २००४ के अनुमानों के मुताबिक भारत में पुनर्भरणीय भू जल की मात्रा ४३३ बिलियन क्यूबिक मीटर थी जिसमें ३६९.६ बी.सी.एम. सिंचाई के लिये उपलब्ध था। === जल संकट === पूरे भारत के आंकड़े देखने पर हमें जल संकट अभी भविष्य की चीज़ नज़र आता है लेकिन स्थितियाँ ऐसी नहीं है। क्षेत्रीय रूप से भारत के कई इलाके पानी की कमी से जूझ रहे हैं। बड़े शहरों में तो यह समस्या आम बात हो चुकी है। पानी कि उपलब्धता से आशय केवल पानी कि मात्रा से लिया जाता है जबकी इसमें पानी की गुणवत्ता का भी समावेश किया जाना चाहिये। आज के समय में भारत की ज्यादातर नदियाँ प्रदूषण का शिकार हैं और भू जल भी प्रदूषित हो रहा है। मई-जून २०१४ में भारत सरकार ने एक अलग मंत्रालय बना कर सबसे पहले भारतीय नदी गंगा के 'शुद्धिकरण' की महत्वाकांक्षी योजना शुरू की है। अन्य जगहों की तरह भारत में भी भूजल का वितरण सर्वत्र समान नहीं है। भारत के पठारी भाग हमेशा से भूजल के मामले में कमजोर रहे हैं। यहाँ भूजल कुछ खास भूगर्भिक संरचनाओं में पाया जाता है जैसे भ्रंश घाटियों और दरारों के सहारे। उत्तरी भारत के जलोढ़ मैदान हमेशा से भूजल में संपन्न रहे हैं लेकिन अब उत्तरी पश्चिमी भागों में सिंचाई हेतु तेजी से दोहन के कारण इनमें अभूतपूर्व कमी दर्ज की गई है।<ref name="globalwaterforum_1">Paul Wyrwoll, Australian National University, Australia [http://www.globalwaterforum.org/2012/07/30/indias-groundwater-crisis/comment-page-1/ India’s groundwater crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140626131746/http://www.globalwaterforum.org/2012/07/30/indias-groundwater-crisis/comment-page-1/ |date=26 जून 2014 }} JULY 30, 2012 IN DEVELOPMENT, WATER SECURITY।</ref> भारत में जलभरों और भूजल की स्थिति पर चिंता जाहिर की ज रही है। जिस तरह भारत में भूजल का दोहन हो रहा है भविष्य में स्थितियाँ काफी खतरनाक होसकती हैं। वर्तमान समय में २९% विकास खण्ड या तो भूजल के दयनीय स्तर पर हैं या चिंतनीय हैं और कुछ आंकड़ों के अनुसार २०२५ तक लगभग ६०% ब्लाक चिंतनीय स्थितिमें आ जायेंगे।<ref>दक्कन हेराल्ड - [http://www.deccanherald.com/content/56673/indias-ground-water-table-dry.htm India's ground water table to dry up in 15 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714204722/http://www.deccanherald.com/content/56673/indias-ground-water-table-dry.htm |date=14 जुलाई 2014 }}; अभिगमन तिथि ०५.०७.२०१४।</ref> ध्यातव्य है कि भारत में ६०% सिंचाई एतु जल और लगभग ८५% पेय जल का स्रोत भूजल ही है,<ref name="globalwaterforum_1" /> ऐसे में भूजल का तेजी से गिरता स्तर एक बहुत बड़ी चुनौती के रूप में उभर रहा है। == प्रमुख नगर == भारत में नगरीकरण का प्राचीन इतिहास [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिन्धु घाटी सभ्यता]] के नगरों से शुरू होता है। बौद्ध काल में भी भारत के सोलह [[महाजनपद|महाजनपदों]] में विभक्त होने के वर्णन में इनकी राजधानियों का प्रमुख नगरों के रूप में उल्लेख होता है। मध्यकाल में [[दिल्ली]], [[दौलताबाद]], [[जौनपुर]], [[हैदराबाद]], [[इलाहाबाद]] आदि नगरों के बसने का विवरण मिलता है। दक्षिण भारत के कई नगर चेर चोल और पांड्य राजाओं द्वारा बसाये गये जो कला संस्कृति और व्यापर के समृद्ध केन्द्र थे। औपनिवेशिक काल में व्यापार केलिए बंदरगाहों [[कोलकाता|कलकत्ता]], [[चेन्नई|मद्रास]], [[दमन और दीव#दमण|दमण]], [[दीव]], [[पुदुचेरी (नगर)|पाण्डिचेरी]] इत्यादि और ग्रीष्मकालीन आवास के रूप में [[शिमला]], [[मसूरी]], [[दार्जिलिंग]], [[उदगमंदलम|ऊटी]], [[पचमढ़ी]] इत्यादि पर्यटन नगरों का विकास हुआ। आज़ादी के बाद औद्योगिक केन्द्रों के रूप में कई नगर बसे जैसे जमशेदपुर, दुर्ग, भिलाई, इत्यादि। भारत में नगरों को नगरीय गाँव, क़स्बा, नगर और महानगर नामक श्रेणियों में विभाजित किया जाता है। जनसंख्या के आधार पर जनगणना विभाग वर्ग-I से लेकर वर्ग-VI तक की श्रेणियों में नगरों को रखता है। वर्ग-I में दस लाख से अधिक जनसंख्या वाले नगरों को रखा जाता है और इन्हें महानगर या [[दसलाखी नगर]] कहते हैं। भारत के दसलाखी नगरों की २०११ की जनसंख्या के आधार पर क्रम से सूची<ref>{{Cite web |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf |title=भारत की जनगणना-२०११ |access-date=7 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111215163132/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india2/Million_Plus_UAs_Cities_2011.pdf |archive-date=15 दिसंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> {{col-begin}} {{col-break}} * [[मुम्बई|मुंबई]] * [[दिल्ली]] * [[कोलकाता]] * [[चेन्नई]] * [[बंगलौर]] * [[हैदराबाद]] * [[अहमदाबाद]] * [[पुणे]] * [[सूरत]] * [[जयपुर]] * [[कानपुर]] * [[लखनऊ]] * [[नागपुर]] * [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद]] {{col-break}} * [[इन्दौर|इंदौर]] * [[कोयंबतूर|कोयम्बतूर]] * [[कोच्चि]] * [[पटना]] * [[कोड़िकोड|कोष़िक्कोड]] * [[भोपाल]] * [[तृश्शूर]] * [[वड़ोदरा|बड़ोदरा]] * [[आगरा]] * [[विशाखपट्नम|विशाखापट्टनम]] * [[मलप्पुरम]] * [[तिरुवनन्तपुरम|तिरुअनंतपुरम]] * [[कन्नूर]] * [[लुधियाना]] {{col-break}} * [[नासिक|नाशिक]] * [[विजयवाड़ा]] * [[मदुरई]] * [[वाराणसी]] * [[मेरठ]] * [[फरीदाबाद]] * [[राजकोट]] * [[जमशेदपुर]] * [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] * [[जबलपुर]] * [[आसनसोल]] * [[वसई विरार|वसई-विरार]] * [[इलाहाबाद]] * [[धनबाद]] {{col-break}} * [[औरंगाबाद]] * [[अमृतसर]] * [[जोधपुर]] * [[राँची]] * [[रायपुर]] * [[कोल्लम]] * [[ग्वालियर]] * [[दुर्ग]]-[[भिलाई]] * [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] * [[तिरुचिरापल्ली]] * [[कोटा]] {{col-end}} == इन्हें भी देंखे == *[[भारत के हिमनदों की सूची|भारत के हिमनद]] *[[भारत की नदी प्रणालियाँ|भारत की नदियाँ]] *[[भारत की जलवायु]] *[[भारत की संस्कृति|भारतीय संस्कृति]] *[[भारत के प्राकृतिक प्रदेश]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत]] [[श्रेणी:भारत का भूगोल| ]] [[de:Indien#Geographie und Landesnatur]] pzo6795z0323nfss0v37djsuq1pn65m श्रुतिकीर्ति 0 11734 6635660 6503556 2026-10-30T19:18:46Z Rotondus 319525 /* बाहरी कड़ियाँ */ साँचा 6635660 wikitext text/x-wiki {{Infobox character | image = The four sons of Dasaratha circumbulate the altar during their marriage rites.jpg | alt = Shrutakirti | caption = | spouse = [[शत्रुघ्न]] | children = सुबाहु <br> शत्रुघाती | father = [[कुशध्वज]] | mother = चंद्रभागा | sister = [[माण्डवी]] }} '''श्रुतकीर्ति''' हिंदू महाकाव्य रामायण में महाराजा जनक के भाई कुशध्वज की बेटी थीं और उनकी माता रानी चंद्रभागा थीं। उनकी एक बड़ी बहन [[माण्डवी]] थी। श्रुतकीर्ति अपनी दूरदर्शिता और समर्पण के लिए जानी जाती हैं।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SOZsEAAAQBAJ&dq=gomati+the+chakra+of+lakshmi+and+wife+of+sudarshan&pg=PT16|title=LakshmiLa : The Eternal Love Story|last1=Agarwal|first1=Shubhi|date=20 April 2022|publisher=Om Books International|isbn=978-93-92834-21-9}}</ref><ref>[http://valmikiramayan.net ''Valmiki Ramayana'', English verse translation] by Desiraju Hanumanta Rao, K. M. K. Murthy et al.</ref> इनका विवाह राजा दशरथ के पुत्र [[शत्रुघ्न]] से हुआ था। इनकेे दो पुत्र हुए - सुबाहु और शत्रुघाती। <ref>{{cite book |title=The Ramayana of Goswami Tulsidas |date=1972 |publisher=Jaico Publishing House |url=https://books.google.co.in/books?id=s6RjAAAAMAAJ&q=mandvi+ramayana&dq=mandvi+ramayana&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjMitykkbrcAhWBrY8KHcqcD2AQ6AEIQjAF |accessdate=25 जुलाई 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725153432/https://books.google.co.in/books?id=s6RjAAAAMAAJ&q=mandvi+ramayana&dq=mandvi+ramayana&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjMitykkbrcAhWBrY8KHcqcD2AQ6AEIQjAF |archive-date=25 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref> शब्द-साधन श्रुतकीर्ति नाम [[संस्कृत]] मूल का है। <ref>{{Cite journal|date=2001|title=Oren Zamir and Oren Etzioni, "Grouper:A Dynamic Clustering Interface to Web Search Results" Proc.8th international WWW Conference(1999). URL:http://www8.org/w8-papers/3a-search-query/dynamic/dynamic.html|url=http://dx.doi.org/10.3156/jfuzzy.13.1_55|journal=Journal of Japan Society for Fuzzy Theory and Systems|volume=13|issue=1|pages=55|doi=10.3156/jfuzzy.13.1_55|issn=0915-647X}}</ref> उसके नाम का अर्थ है 'प्रसिद्ध और प्रतिष्ठित'।<ref>{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/shrutakirti|title=Shrutakirti, Śrutakīrti, Śrutakīrtī, Shruta-kirti: 11 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=2015-09-21|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=2022-08-03}}</ref> ====== '''जन्म''' ====== श्रुतकीर्ति का जन्म राजा [[कुशध्वज]] और उनकी पत्नी [[चंद्रभागा (रामायण)|चंद्रभागा]] की छोटी बेटी के रूप में हुआ था। वह [[मंडावी]] की छोटी बहन हैं। श्रुतकीर्ति को [[लक्ष्मी]] चक्र का अवतार माना जाता है।<ref name="Sita’s Sisters">{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/sita-sisters-conversations-on-sisterhood-between-women-of-ramayana-magazine-325515|title=Sita’s Sisters: Conversations On Sisterhood Between Women Of Ramayana|author-link=Kavita Kane|work=Outlook India|accessdate=26 October 2023}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{श्री राम चरित मानस}} [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] {{हिन्दू-पुराण-आधार}} m3gt7fi43p708oiwnb017fiztrlw8qz अंधकार युग 0 13025 6635793 6208341 2026-10-31T07:31:27Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635793 wikitext text/x-wiki [[यूरोप]] के [[इतिहास]] का एक अध्याय। 500 ई. से 1500 ई. तक, इसमें विज्ञान, संस्कृति तथा स्वतंत्रता का सर्वाधिक ह्रास हुआ। इसके साथ ही यह माना जाता है इस काल से संबंधित हमारे पास कोई ऐतिहासिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं है। अथवा इस युग के बाद ही ईलियाड और ओडिस की रचना होमर द्वारा की गई। [[श्रेणी:यूरोप तथा यूनान का इतिहास]] {{आधार}} 5zjrv7mx8q3koqrgm0qyshlvdrc8ye8 सीरिया 0 13290 6635768 6534637 2026-10-31T07:16:35Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635768 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = सीरियाई अरब गणराज्य | native_name = الجُمهُورِيّة الْعَرَبِيّة السُّورِيَّة | common_name = सीरिया | image_flag = Flag of Syria (2025-).svg | image_coat = Emblem of Syria (2025–present).svg | image_map = Syria in its region (claimed).svg | national_anthem = [[حُمَاةَ الدِّيَارِ]]<small><br />(भूमि के पालक)</small> | official_languages = [[अरबी भाषा|अरबी]] | demonym = सीरियाई | capital = [[दमिश्क़]] | latd = 33 | latm = 30 | latNS = N | longd = 36 | longm = 18 | longEW = E | largest_city = [[दमिश्क़]] | government_type = [[Presidential system|अध्यक्षीय]] [[गणतंत्र]] आपातकाल कानून के अंतर्गत 1963 से | leader_title1 = [[सीरिया के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_name1 = [[अबू मोहम्मद अल-जुलानी]] | leader_title2 = [[सीरिया के प्रधानमंत्रियों की सूची|प्रधानमंत्री]] | leader_name2 = | area_rank = 88 वां | area_magnitude = 1 E11 | area_km2 = 185180<!--DO NOT include the Golan Heights here--> | area_sq_mi = 71479 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.06 | population_estimate = 19,405,000 | population_estimate_rank = 55 वां | population_estimate_year = 2007 | population_census = | population_census_year = | population_density = 103 | population_densitymi² = 267 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 110 वां | GDP_PPP = $87.09 बिलियन | GDP_PPP_rank = 63 वां | GDP_PPP_year = 2007 | GDP_PPP_per_capita = $4,488 | GDP_PPP_per_capita_rank = 111 वां | GDP_nominal = $37.76 बिलियन | GDP_nominal_rank = 73 वां | GDP_nominal_year = 2007 | GDP_nominal_per_capita = $1,946 | GDP_nominal_per_capita_rank = 114 वां | sovereignty_type = [[स्वतंत्रता]] | sovereignty_note = [[फ्रांस]] से | established_event1 = प्रथम घोषणा | established_date1 = सितंबर 1936<sup>1</sup> | established_event2 = दूसरी घोषणा | established_date2 = 1 जनवरी 1944 | established_event3 = मान्यता | established_date3 = 17 अप्रैल 1946 | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.658 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=21-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 118वाँ | currency = [[सीरियन पाउंड]] | currency_code = SYP | country_code = | time_zone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | cctld = [[.sy]] | calling_code = 963 | footnote1 = The [[Franco-Syrian Treaty of Independence (1936)]], not ratified by France. }} '''सीरिया''' या '''शाम''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: سُورِيَا), आधिकारिक रूप से '''सीरियाई अरब गणराज्य''', दक्षिण-पश्चिम [[एशिया]] का एक [[देश]] है। इसके पश्चिम में [[लेबनान]] तथा [[भूमध्य सागर]], दक्षिण-पश्चिम में [[इजराइल|इस्राइल]], दक्षिण में [[जॉर्डन]], पूर्व में [[इराक़]] तथा उत्तर में [[तुर्की]] है। इस्राइल तथा इराक़ के बीच स्थित होने के कारण यह [[मध्य पूर्व]] का एक महत्वपूर्ण देश है। इसकी राजधानी [[दमिश्क़]] है जो [[उमय्यद ख़िलाफ़त]] तथा [[मामलुक साम्राज्य]] की राजधानी रह चुका है। अप्रैल [[1946]] में [[फ़्रान्स|फ्रांस]] से स्वाधीनता मिलने के बाद यहाँ के शासन में [[बाथ पार्टी]] का प्रभुत्व रहा है। [[1963]] से यहाँ आपातकाल लागू है जिसके कारण [[1970]] के बाद से यहाँ के शासक [[असद परिवार]] के लोग होते हैं। == नाम == {{main|सीरिया का नाम}} सीरिया नाम प्राचीन [[ग्रीक]] से आया है। प्राचीन काल में [[यवन]] इस क्षेत्र को सीरीयोइ कहते थे। इस पद का प्रयोग प्रायः सभी तरह के [[असीरियाई लोगों]] के लिए होता था। विद्वानों का कहना है कि ग्रीक लोगों द्वारा प्रयुक्त शब्द असीरिया ही सीरिया के नाम का जनक है। असीरिया शब्द खुद [[अक्कदी भाषा]] के अस्सुर से आया है। <ref>सबसे पहले [[Theodor Nöldeke]] द्वारा सन् 1881 में ; cf. {{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria|title=Syria|last=Harper|first=Douglas|year=2001|work=Online Etymology Dictionary|archive-url=https://www.webcitation.org/6HuPSkQI7?url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Syria|archive-date=6 जुलाई 2013|accessdate=13 जून 2007|month=November|url-status=live}}.</ref> सीरिया शब्द का मतलब बदलता रहा है। पुराने जमाने में सीरिया का अर्थ होता था भूमध्यसागर के पूरब में मिस्र तथा अरब के उत्तर तथा सिलीसिया के दक्षिण का क्षेत्र जिसका विस्तार [[मेसोपोटामिया]] तक हो और जिसे पहले असीरिया भी कहते थे।<ref>{{cite book|author=Pliny|authorlink=Pliny the Elder|origyear=AD 77|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/5*.html|title=Natural History|chapter=Book 5 Section 66|publisher=University of Chicago Website|access-date=6 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620062007/http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/5%2A.html|archive-date=20 जून 2020|url-status=live}}</ref> [[रोमन साम्राज्य]] के समय इस सीरियाई क्षेत्रों को कई विभागों में बाँट डाला गया था। [[जुडया]] (जिसको सन् [[135]] में [[फ़लीस्तीन]] नाम दिया गया - आज उस फलीस्तीन के अंतर्गत आज का इसरायल, फिलीस्तीन तथा ज़ॉर्डन आते हैं) सबसे दक्षिण पश्चिम में था, फ़ोनेशिया लेबनॉन में, कोएले-सीरिया तथा मेसोपोटामिया इसके खंडों के नाम थे। == राजनीति == सीरिया की कार्यपालिका के अंग हैं - Codo mahila desa न्यायपालिका के अंग हैं - सांवैधानिक उच्चतम न्यायालय, उच्च न्यायालय तथा दो अन्य न्यायालय। राजनैतिक पार्टियाँ: [[अरब समाजवादी (बाथ) पार्टी]], [[सीरियन अरब समाजवादी दल]], [[अरब समाजवादी संघ]], [[सीरियाई साम्यवादी दल]], [[अरब समाजवादी एवम एकतावादी दल]], तथा कोई 15 अन्य दल। The famouse incident of karbala in year 61, the holy family of Imam Husain was arresed at karbala (Iraq) and shifted here in Shaam (and old city and capital of Yazeed), for around one year..the mousque of Bibi sakina (daughter of Imam Husain is situated here) === संविधान और सरकार === [[सीरिया का संविधान]] [[1973]] में अपनाया गया था जिसमें बाथ पार्टी को नेतृत्व का अधिकार मिला हुआ है। राष्ट्रपति का चुनाव 7 सालों के लिए होता है जिसके लिए जनमत संग्रह का प्रयोग किया जाता है। राष्ट्रपति बाथ पार्टी का महासचिव भी होता है। संविधान के अनुसार राष्ट्रपति एक मुसलमान ही हो सकता है पर [[इस्लाम]] राजधर्म नहीं है। राष्ट्रपति को मंत्रियों को बहाल कारने का, युद्ध तथा आपातकाल की घोषणा करने का तथा कानून पास करने का अधिकार देती है। === आपातकाल === सन् [[1963]] से देश में [[आपातकाल]] लागू है। देश की सरकार ने इसे इसरायल के साथ युद्ध तथा आतंकवादियों द्वारा दी गई धमकियों जैसे कारणों का हवाला देकर सही ठहराया है। == इतिहास == {{main|सीरिया का इतिहास}} === एल्बी सभ्यता === <!-- Unsourced image removed: [[Image:Ebla clay tablet.jpg|thumb|130px|left|Clay tablet from Ebla's archive.]] --> [[एल्बा]] के शहर की स्थापना सन् 3000 ईसापूर्व में हुई थी। इस सभ्यता के अवशेष सन् [[1975]] में उत्तरी सीरिया में मिले थे। [[सुमेर]] तथा [[अक्कद]] से इसका व्यापारिक सम्पर्क था।<ref name=LibraryofCongress>{{cite web|title=Syria: A country Study - Ancient Syria|publisher=Library of Congress|date=Data as of April 1987|accessdate=5 सितंबर 2007|url=http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_syriaancient.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070302230111/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_syriaancient.htm|archive-date=2 मार्च 2007|url-status=live}}</ref> [[फ़राओ]] के उपहारों के यहाँ मिलने से यह भी स्पश्ट होता है कि मिस्र से भी इनके सम्बन्ध थे। सीमेटिक भाषाओं का सबसे पुराना अभिलेख भी यहीं मिला है। यद्यपि आधुनिक संधानों से पता चलता है कि यह पूर्वी सेमेचिक भाषा थी और अक्कदी भाषा के अधिक करीब थी।<ref>{{cite journal |quotes= |author= |date= |year= |month= |title=The Aramaic Language and Its Classification |journal=[[Journal of Assyrian Academic Studies]] |volume=Vol. 14 |issue=No. 1 |pages= |publisher= |location= |issn= |pmid= |doi= |bibcode= |oclc= |id= |url=http://www.jaas.org/edocs/v14n1/e8.pdf |language= |format= |accessdate= |laysummary= |laysource= |laydate= |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080909222746/http://www.jaas.org/edocs/v14n1/e8.pdf |archive-date=9 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> एल्बा के साम्राज्य को ईसापूर्व 2260 में अक्कद के सारगोन ने तथा उसके बाद ईसपूर्व 1900 में हिट्टियों ने फ़तह किया। === प्राचीन काल === [[चित्र:Syria bosra theater.jpg|Bosra|thumbnail|left| [[बुसरा अल शाम]] में रोमन थियेटर.]] कैन्ननाइच, फ़ोनेशियाई तथा अरामियनों का प्रभुत्व [[दूसरी शहस्त्राब्दि]] में बना रहा। [[हिब्रू]] लोग [[दमिश्क]] के दक्षिण में बस गए। असीरियाई, सुमेरियाई, मिस्री थथा बेबीलोनियाई लोगों के विभिन्न बसावों के बाद [[छठी सदी]] ईसापूर्व में [[फ़ारस]] के [[हख़ामनी साम्राज्य]] ने इस पर अपना अधिकार कर लिया। आने वाली दो सदियों तक पूरे [[पश्चिम एशिया]] पर फ़ारसियों का अधिकार बना रहा। ईसा के 330 साल पहले जब मकदूनिया (मेसेडोनिया) के [[सिकन्दर]] ने फ़ारस के शाह दारा तृतीय को तीन विभिन्न युद्धों में हराया तब यहाँ पर यवनों का अधिकार हो गया। इसके बाद सासानी तथा रोमनों के बीच सीरिया विभाजित रहा।<ref name=LibraryofCongress/> रोमन शासन में [[एंटिओक]] शहर सीरिया की राजधानी रहा। [[तीसरी सदी]] में रोम के दो शासक हुए जो सीरिया से थे। [[चित्र:Damascus, Syria, The Umayyad Mosque, Islamic Architecture.jpg|thumbnail|left|उम्मयद मस्जिद, दमिश्क]] ईसाइयत के इतिहास मं सीरिया बहुत महत्वपूर्ण है।{[https://web.archive.org/web/20120119204538/http://www.studylight.org/desk/?l=en&query=Acts+9%3A1+-+6&section=0&translation=web&oq=Acts%25209%3A1-6&new=1&nb=ac&ng=9&ncc=9 Acts 9:1-6 Paul's Encounter with Yahweh on the Road to Damascus]} इसी प्रकार इस्लाम में भी सीरिया का स्थान बहुत महत्वपूर्ण है। उम्मयद खिलाफ़त (650-735) के समय दमिश्क इस्लाम की राजधानी था और मुसलमान दमिश्क की तरफ़ नमाज अदा करते थे। सन् 1260 तक यह अब्बासियों के अधीन रहा जिसकी राजधानी बग़दाद थी। मंगोलों के आक्रमण की वजह से 1258 में बग़दाद का पतन हो गया। मंगोलों की सेना की कमान कितबुगा के हाथों सौप दी गई थी जिसको मिस्र के मामलुकों ने आगे बढ़ने से रोक दिया। मंगोलों ने 1281 में मामलुकों पर दुबारा भारी आक्रमण किया पर वे हार गए। <ref>''Timeframe'' pp. 59-75</ref> सन् 1400, [[तैमूर लंग]], अथवा ''तमेरलेन'' ने सीरिया पर आक्रमण किया और [[अलेप्पो]] तथा दमिश्क में भारी तबाही मचाई। भित्तिकारों को छोड़ कर सबों को मार डाला गया और भित्तिकारों को समरकन्द ले जाया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.everything2.com/index.pl?node_id=1433425 |title=Battle of Aleppo |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080110130230/http://www.everything2.com/index.pl?node_id=1433425 |archive-date=10 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/08/wae/ht08wae.htm |title=The Eastern Mediterranean, 1400–1600 A.D. |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428055820/http://www.metmuseum.org/toah/ht/08/wae/ht08wae.htm |archive-date=28 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> तैमूर लंग के समय से सीरिया के स्थानीय इसाईयों को प्रताड़ना दी जाने लगी। सोलहवीं सदी से लेकर बीसवीं सदी के आरंभ तक यह [[उस्मानी साम्राज्य]] (ऑटोमन तुर्क) का अंग बना रहा। इसके बाद यहाँ प्रांस का शासन आया जो 1946 तक चला। इसके बाद से यहाँ राजनैतिक अस्थिरता रही है। बाथ पार्टी ने शासन पर अपना सिक्का जमाया और आजकल शासन में असद परिवार का प्रभुत्व है। == विभाग == {{main|सीरिया के प्रान्त}} सीरिया के [[सीरिया के प्रान्त|१४ प्रान्त]] हैं। इन्हें मुहाफ़ज़ात (एकवचन - मुहाफ़ज़ा) कहते हैं। [[इराक़ के प्रान्त|इराक़ के प्रांतों]] को भी इसी नाम से जाना जाता है। प्रांतों को 60 ज़िलों में बाँटा जाता है जिन्हें मिंतक़ा (एकवचन - मंतिक़) कहते हैं। जिले के प्रखंडों को नवाही कहते हैं। आंतरिक मामलों के मंत्री हर राज्य के लिए एक राज्यपाल (सूबेदार) की नियुक्ति करता है। इसके लिए मंत्रीपरिषद का अनुमोदन आवश्यक होता है। हर सूबेदार के पास राज्य की एक अलग निर्वाचित परिषद होती है। === बड़े नगर === [[दमिश्क]] - [[अलेप्पो]] - [[लताकिया]] - [[होम्स]] - [[हमा]] === छोटे नगर === [[अल-हसाख]] - [[दीर अज़-ज़ोर]] - [[अर-रक्का]] - [[इदलिब]] - [[डारा]] - [[अस-सुवयदा]] - [[तरतूस]]. === शहर === [[अल कमीशली]] - [[नवा]] - [[अर-रास्तान]] - [[मयसफ़]] - [[सफ़िता]] - [[जाब्लेह]] - [[अथ-थवारा]] - [[दुमा]] - [[बनियास]] - [[अन-नब्क]]- [[कुसैर]] - [[मालौला]] - [[ज़बादानी]] - [[बुसरा अल शाम]] - [[जरामाना]] - [[अत-ताल]] - [[सलामिये]]- [[सैदान्या]] - [[अल-बाब]] - [[जिस्र अल-शुग़ुर]] == भूगोल == [[चित्र:SatSyria.jpg|thumbnail|Satellite image of Syria (border lines added).]] सीरिया का अधिकांश क्षेत्र शुष्क है। पश्चिम में [[भूमध्य सागर]] से लगे तथा [[फ़ुरात नदी]] के तटीय प्रदेश नम और हरित हैं। इन स्थानों पर आबादी का मुख्य हिस्सा निवास करता है। फ़ुरात नदी सीरिया की सबसे महत्वपूर्ण नदी है। यह क्षेत्र विश्व के सबसे प्राचीन सभ्यता का पलना रहा है। देश के दक्षिण पूर्व में दमिश्क है जो देश की राजधानी के साथ सबसे बड़ा नगर भी है। [[चित्र:Sy-map.png|thumbnail|left|360px|सीरिया का मानचित्र]] सीरिया की जलवायु शुष्क और गर्म है। सर्दियां ठंडी होती हैं। कभी कभी हिमपात भी होता है। सबसे पहले 1956 में यहाँ [[पेट्रोलियम]] की खोज हुई थी। सुवायदिया, क़रत्सुई तथा रुमाइयाँ में प्रमुथ तेल क्षेत्र हैं। ये तेल क्षेत्र इराक के [[मोसुल]] तथा [[किरकुक]] के पास के तेल क्षेत्रों के प्राकृतिक विस्तार हैं। [[जबेसा]] में 1940 में [[प्राकृतिक गैस]] के भंडारों का पता लगा था। पेट्रोलियम सीरिया का प्रमुख निर्यात है। == जनवृत्त == सीरिया में जनसंख्या का घनत्व प्रतिकिलोमीटर 100 के करीब है और आबाद इलाकों में मुख्यतः फ़ुरात नदी की घाटी तथा पहाड़ों और तटीय प्रदेशों के बीच बसती है। 2008 में किए गए एक सर्वे में पाया गया कि सीरिया में कोई 18 लाख शरणार्थी इराक़, सोमालिया और फलीस्तीन से आकर बसे हैं। <ref name="World Refugee Survey 2008">{{cite news|title=World Refugee Survey 2008|publisher=U.S. Committee for Refugees and Immigrants|date=19 जून 2008|url=http://www.refugees.org/survey|access-date=6 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071005040657/http://www.refugees.org/article.aspx?id=1941|archive-date=5 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> छः से ग्यारह साल के बच्चों के लिए शिक्षा मुफ़्त और अनिवार्य है। 15 साल या उससे अधिक की उम्र के लोगों के लिए साक्षरता की दर पुरुषों में 86 प्रतिशत है जबकि महिलाओं में 74 प्रतिशत। === नस्ल === [[चित्र:Syrian20fashions.jpg|thumbnail|तीन सीरियाई लोग, 1873.]] अधिकांश सीरियाई यहाँ के मूल लैवैंटाइन लोग हैं। वे अपने पड़ोसियों से नस्ली रिश्ते रखते हैं - फ़लीस्तीनियों, लेबनानियों तथा ज़ॉर्डनियों से इनकी नृजातिक करीबी है।<ref>{{Cite web |url=http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |title=Phoenicians Online Extra @ National Geographic Magazine<!-- Bot generated title --> |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829104814/http://magma.nationalgeographic.com/ngm/0410/feature2/online_extra.html |archive-date=29 अगस्त 2008 |url-status=live }}</ref> आजकल सीरियाइयों को अरब कहा जाता है - जैसा कि अरब भाषी किसी भी अरब दुनया के मुबालिक को कहा जाता है - ये लोग उसी क्षेत्र में पाँच हज़ार साल से रह रहे लोगों के अन्य जातियों के साथ नस्ली मिश्रण से बने हैं। सीरिया के लोग, चाहे वो मुस्लिम हों या [[ईसाई धर्म|इसाई]], पूरे अरबी लोग हैं - संस्कृति, भाषा और तहज़ीब के हिसाब से। सीरीयाई अरबों की आबादी सीरिया की कुल आबादी का 90 प्रतिशत है।<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |title=Syria |year=2007 |work=[[The World Factbook]] |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |archive-date=29 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref> ग़ैर अरब अल्पसंख्यकों में से प्रमुख हैं: * [[कुर्द]] - 9%).<ref>{{cite web |url=http://countrystudies.us/syria/23.htm |title >=Syria - Kurds |work=[[Library of Congress Country Studies]] |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923054304/http://countrystudies.us/syria/23.htm |archive-date=23 सितंबर 2006 |url-status=live }}</ref> कुर्द मुख्यतः उत्तर पूर्वी क्षेत्र में रहते हैं जो तुर्की तथा इराक के सटे क्षेत्र हैं। * [[तुर्क]]. - इन्हें सीरियाई तुर्कमेन कहा जाता है। ये मुख्यतः [[अलेप्पो]], [[दमिश्क]] तथा [[लताकिया]] में रहते हैं। * [[असीरियाई लोग]]- * [[अर्मेनियाई]]. सीरियाई लोग लातिन अमेरीकी देशों में भी प्रवास करते हैं। ब्राजील तथा अर्जेंटीना में सीरियाई लोग अचछी संख्या में वास करते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |title=भ्राजील के अरब |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403221350/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/200505/the.arabs.of.brazil.htm |archive-date=3 अप्रैल 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://leb.net/~aljadid/features/ArabsMakingTheirMarkinLatinAmerica.html लातिन अमेरिका में अरबों के निशान]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === धर्म === सीरिया की 90 प्रतिशत आबादी मुस्लिम है और 10 प्रतिशत ईसाई। सुन्नी मुस्लिम कुल जनसंख्या के 74 प्रतिशत हैं जबकि शिया क़रीब 13 प्रतिशत। दमिश्क में कुछ यहूदी भी रहते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/syrianjews.html |title=Syrian Jews<!-- Bot generated title --> |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161217101221/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/syrianjews.html |archive-date=17 दिसंबर 2016 |url-status=live }}</ref> === भाषा === अरबी आधिकारिक भाषा है। कुर्द इलाकों के लोग [[कुर्द भाषा]] भी बोलते हैं। शिक्षित लोग [[अंग्रेज़ी]] तथा [[फ्रेंच]] भी बोलते हैं। == अर्थव्यवस्था == {{main|Economy of Syria}} सीरिया एक विकासशील अर्थव्यवस्था है जिसके प्रमुख स्तंभ [[कृषि]], पेट्रोलियम, [[उद्योग]] और [[पर्यटन]] हैं। तेल के उत्पादन में आ रही गिरावट, गैर-सरकारी प्रतिष्ठानों के खराब प्रदर्शन तथा निम्न औद्योगिक तथा कृषि उत्पादन के कारण सीरिया की अर्थव्यवस्था कमज़ोर हो गई है। यहाँ के [[सकल घरेलू उत्पाद]] के विकास की दर 2.9 प्रतिशत है। ऐसा अनुमान लगाया जाता है कि सीरिया 2012 तक तेल के निर्यातक की बजाय आयातक बन जाएगा। सीरिया से गैस का निर्यात नहीं होता। सरकार इस दिशा में कदम उठा रही है। बेरोजगारी की दर, सीरिया की सरकार के मुताबिक 7.5 फ़ीसदी है। === विदेशी व्यापार === 1951 में इसरायल के अधिकार के विरोध में सीरिया ने कर और चुंगियों की सामान्य सहमति से अपना नाम वापस ले लिया और इसके बाद से सीरिया विश्व बाज़ार में अपना स्थान बनाने में अक्षम रहा है। siria === परिवहन === सीरिया के दो प्रमुख हवाई अड्डे हैं - दमिश्क और अलेप्पो। माल ढोने का काम रेलगाड़ियों द्वारा होता है। सीएफ़एस (सारियाई रेलवे कम्पनी) तथा टासीडीडी (तुर्क रेलवे कम्पनी) दो रेलसेवा प्रदान करने वाली कम्पनिया हैं। सीरिया की रेलसेवा अच्छी खासी तेज और दुरुस्त है।<ref>{{Cite web |url=http://www.seat61.com/Syria.htm |title=How to travel by train from London to Syria {{!}} Train travel in Syria<!-- Bot generated title --> |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081028032001/http://www.seat61.com/Syria.htm |archive-date=28 अक्तूबर 2008 |url-status=live }}</ref>. == सीरिया के सीमा विवाद == === तुर्की के साथ इस्कांदरन (हताय) प्रांत को लेकर विवाद === {{main|हताय प्रांत}} सारिया का कहना है कि इस्कांदरान प्रांत तुर्की को फ्रांस द्वारा अनुचित रूप से 1930 में दे दिए गए थे। उस समय सीरिया पर फ्रांस का अधिकार था। तुर्कों को कहना है कि हताय (इस्कांदरान) उस्मानी (ऑटोमन) साम्राज्य का अंग था और इस कारण इस क्षेत्र पर उनका अधिकार बनता है। तुर्कों की नज़र में सीरिया का संपूर्ण क्षेत्र भूतपूर्व ''तुर्क विलायत'' है। सीरियाई लोग इस क्षेत्र को लिवा अलिस्केन्दरुना नाम से संबोधित करते हैं जबकि तुर्क प्रशासन इसे हताय नाम देता है। === गोलान पठार पर इसरायल का दावा === {{main|गोलान हाइट्स}} गोलान दक्षिण पश्चिम का एक क्षेत्र है जो 1850 वर्ग किलोमीटर का क्षेत्र है। इस पहाड़ी क्षेत्र की उँचाई 2500 मीटर से अधिक है और इससे मैदानी क्षेत्रों पर नियंत्रण रखने में आसानी होती है। 1949 में इसरायल के साथ हुई एक संधि के मुताबिक इसके पास दोनों देशों की सीमा तय हुई थी और इस पहाड़ी क्षेत्र को असैनिक क्षेत्र बनाने का फ़ैसला किया गया था। पर सीरिया ने इस क्षेत्र का इस्तेमाल इसराइली किसानों पर हमला करने के लिए किया जिसके फलस्वरूप इसरायल ने सन् 1967 में 6 दिनी लड़ाई में छीन लिया। <ref>{{cite web|url=http://www.palestinefacts.org/pf_1948to1967_sixday_backgd.php|title=What Led To The Six Day War?|lang=en|access-date=6 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915190944/http://www.palestinefacts.org/pf_1948to1967_sixday_backgd.php|archive-date=15 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref> इसका जवाब सीरिया ने यहूदी (इसरायल के लोगों का धर्म) लोगों के पवित्रतम दिन योम किप्पुर के दिन सन् 1973 में इसरायल पर आक्रमण करके देने की कोशिश की। <ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/country_profiles/3393813.stm|title=BBC NEWS|3=World|4=Middle East|5=Country profiles|6=Regions and territories: The Golan Heights|access-date=6 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131122021/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/country_profiles/3393813.stm|archive-date=31 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> इसके बाद 1974 में संयुक्त राष्ट्र के हस्तक्षेप के बाद इसरायल ने गोलान के सीरियाइयों को सीरिया में व्यापार करने की इजाजत दे दी। <ref>{{Cite web |url=http://www.zawya.com/Story.cfm/sidZAWYA20070611075008/SecCountries/pagSyria/chnSyria%20Analysis/obj13F83CD8-8988-11D5-867E00D0B74A0D7C/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107173054/http://www.zawya.com/Story.cfm/sidZAWYA20070611075008/SecCountries/pagSyria/chnSyria%20Analysis/obj13F83CD8-8988-11D5-867E00D0B74A0D7C/ |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> गोलान के सीरियाई छात्रों को सीचियाई विश्वविद्यालय में पढ़ने की भी अनुमति मिल गई है।<ref>{{Cite web |url=http://www.sptimes.com/2007/02/18/Worldandnation/Golan_families_dream_.shtml |title=Worldandnation: Golan families dream of reunion<!-- Bot generated title --> |access-date=6 सितंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110200040/http://www.sptimes.com/2007/02/18/Worldandnation/Golan_families_dream_.shtml |archive-date=10 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> == संस्कृति == [[चित्र:Valley of the Tombs, Towers 2, Palmyra, Syria.jpg|thumbnail|[[Palmyra]].]] कीलाकार लिप की खोज सीरिया में ईसापूर्व 14वीं सदी में हुई थी। सीरिया का इतिहास बहुत पुराना है और यहाँ पारंपरिक सांस्कृतिक मूल्यों को आदरभाव से देखा जाता है। परिवार, धर्म, शिक्षा, अनुशासन तथा आदर को महत्व दिया जाता है। [[अल-समा]] और [[दबकेस]] पारंपरिक नृत्य हैं। विवाह और संतान प्राप्ति पर सांस्कृतिक कार्यक्रमों की अधिकता देखने को मिलती है। पारंपरिक रूप से निवास एक या अधिक आंगन के चारो ओर बनाए जाते हैं। इनके बीच प्रायः एक झरना होता है और चारो ओर नींबू, [[अंगूर]] और फूलों के पौधे लगे होते हैं। सीरियाई लोगों ने [[अरबी भाषा]] में बहुमूल्य योगदान दिया है। कई सीरियाई लेखक [[मिस्र]] चले गए जिन्होंने 19वीं सदी के अरबी लेखन के पुनर्जागरण में महत्वपूर्ण भूमिका अदा की। इनमें से प्रमुख हैं - [[अली अहमद सैद]], [[मुहम्मद मगौत]], [[हैदर हैदर]], [[गडा अल-सम्मन]], [[निज़ार क़ब्बानी]] और [[ज़करिया तामेर]]। सीरियाई खानों में दक्षिणी भूमध्यसागरीय, पश्चिम एशियाई और तुर्क खानों का प्रभाव है। === मेले और त्यौहार === {| border=1 align="center" cellpadding="2" cellspacing="0" !पर्व और त्यौहार !नगर !मास |- |फूलों का त्यौहार |[[लताकिया]] |अप्रैल |- |पारंपरिक |[[पलमीरा]] |मई |- |अंतर्राष्ट्रीय फूल मेला |[[दमिश्क]] |मई |- |सीरियाई गीत मेला |[[अलेप्पो]] |जुलाई |- |मारमरिता |[[मारमरिता]] |अगस्त |- |लत्ती त्यौहार |[[अस्सुवायदा]] |सितम्बर |- |कपास त्यौहार |[[अलेप्पो]] |सितम्बर |- |दमिश्क का अंतर्राष्ट्रीय मेला |[[दमिश्क]] |सितम्बर |- |प्रेम और अमन का पर्व |[[लताकिया]] |2 - 12 अगस्त |- |बोसरा त्यौहार |[[बुसरा अल शाम]] |सितम्बर |- |फ़िल्म और नाट्य त्यौहार |[[दमिश्क]] |नवम्बर |- |चमेली का त्यौहार |[[दमिश्क]] |अप्रैल |} ==गृहयुध्द का प्रभाव== ४ लाख लोग मारे गए == सम्बन्धित विषय == * [[सीरिया के प्रान्त]] * [[Arab diaspora]] * [[Communications in Syria]] * [[Foreign relations of Syria]] * [[Great Syria]] * [[Health in Syria]] * [[History of Syria]] * [[Human rights in Syria]] * [[List of Syrians|List of prominent Syrian people]] * [[Military of Syria]] * [[Politics of Syria]] * [[Religion in Syria]] * [[Scouting in Syria]] * [[Terrorism in Syria]] * [[Transportation in Syria]] == टीका == {{reflist|2}} == सन्दर्भ == * Boczek, Boleslaw Adam (2006). ''International Law: A Dictionary''. Scarecrow Press. ISBN 0-8108-5078-8 * Karoubi, Mohammad Taghi (2004). ''Just Or Unjust War?'' Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 0-7546-2375-0 * {{cite book|title=Timeframe AD 1200-1300: The Mongol Conquests|publisher=Time-Life Books|date=1989|isbn=0-8094-6437-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/mongolconquestst00time}} == इन्हें भी देखें == * [[सेफ़ अल-दीन ख़ुश्क़दम]] == बाहरी कड़ियाँ == ;सरकार * [https://web.archive.org/web/20191016000230/http://mofa.gov.sy/ सीरिया का विदेश मंत्रालय] * [https://web.archive.org/web/20080321052213/http://www.baath-party.org/eng/news.asp सीरियाई बाथ पार्टी] * [https://web.archive.org/web/20070202003401/http://www.parliament.gov.sy/ सीरियाई संसद] ; संस्कृति * [https://web.archive.org/web/20081020024311/http://www.cinemasy.com/ The Syrian National Film Organization] * [https://web.archive.org/web/20170818064713/http://www.rtv.gov.sy/ Syrian General Organization of Radio and TV] * [https://web.archive.org/web/20170817233212/http://alassad-library.gov.sy/ Al Assad National Library] ; अर्थव्यवस्था * [https://web.archive.org/web/20070217171921/http://www.banquecentrale.gov.sy/ Central Bank of Syria] * [https://web.archive.org/web/20070126161641/http://www.cbs-bank.com/en_index.php The Commercial Bank of Syria] ; समाचार * [https://web.archive.org/web/20130411051827/http://www.sana.org.sy/ SANA Syrian Arab News Agency] Government News Agency * [https://web.archive.org/web/20081106040700/http://www.champress.net/ Cham Press] A complete roundup of news about Syria (in Arabic & English) * [https://web.archive.org/web/20070202183542/http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3285832,00.html Syria, a Presidential Republic Under Military Rule] [[Ynetnews]] (Israeli newspaper) article about Syria ; Syrian Cities, towns & Villages websites * [https://web.archive.org/web/20040813112109/http://www.mshtawy.com/ www.mshtawy.com] Mashta Al helou official town website) {{एशिया}} [[श्रेणी:सीरिया]] [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:अरबी-भाषी देश व क्षेत्र]] [[श्रेणी:पश्चिमी एशिया]] 90jn6os5zk36r3dud9ttlkdef8ck021 मेडागास्कर 0 13352 6635766 6509049 2026-10-31T07:16:06Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635766 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | native_name = Repoblikan'i Madagasikara<br />République de Madagascar | native_name2 = | common_name = मेडागास्कर | image_flag = Flag of Madagascar.svg | image_coat = Seal_of_Madagascar.svg | national_motto = ''Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana''{{spaces|2}}<small>([[Malagasy language|Malagasy]])</small><br />''Patrie, liberté, progrès''{{spaces|2}}<small>([[फ़्रान्सीसी भाषा|French]])<br />"Fatherland, Liberty, Progress"</small> | image_map = LocationMadagascar.svg | national_anthem = ''[[Ry Tanindrazanay malala ô!]]''<small><br />''Oh, Our Beloved Fatherland''</small> | official_languages = [[मालागासी भाषा|मालागासी]], [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी]] | capital = [[अंतानानारिवो]] | latd = 18 | latm = 55 | latNS = S | longd = 47 | longm = 31 | longEW = E | government_type = कार्यकारी सरकार | leader_title1 = <small>कार्यकारी राष्ट्रपति</small> | leader_title2 = प्रधानमंत्री | leader_name1 = <small>आंद्रे राजोलिना</small> | leader_name2 = [[एंड्री राजोइलिना]] | largest_city = [[अंतानानारिवो]] | area_km2 = 587,041 | area_sq_mi = 226,597 <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_rank = 45 वां | area_magnitude = 1 E11 | percent_water = 0.13% | water area_km2 = 5,800 | population_estimate = 19,625,000 | population_estimate_year = 2009 | population_estimate_rank = 55 वां | population_census = 12,238,914 | population_census_year = 1993 | population_density = 33.4 | population_densitymi² = 86.6 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 171 वां | GDP_PPP_year = 2008 | GDP_PPP = $20.135 बिलियन | GDP_PPP_per_capita = $996 | GDP_PPP_rank = - | GDP_PPP_per_capita_rank = - | HDI_year = 2013<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.498 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=27 जुलाई 2014 |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=21–25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 155वाँ | sovereignty_type = स्वतंत्रता | sovereignty_note = [[फ़्रान्स|फ्रांस]] से | established_event1 = तारीख | established_date1 = [[२६ जून]] [[१९६०]] | currency = [[मालागासी एरियरी]] | currency_code = MGA | time_zone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = ''आकलन नहीं'' | demonym = [[Malagasy people|Malagasy]]<ref>"Malagasy" is the correct form in English; [http://www.embassy.org/madagascar/names.html Embassy of Madagascar, Washington D.C.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228210416/http://embassy.org/madagascar/names.html |date=28 फ़रवरी 2009 }} "Madagascan" is used only for the island, not its people [http://stylemanual.ngs.org/intranet/styleman.nsf/b2195c3b07a980d38525665100674e5c/6bdf736fdd249730852569f300729b3f?OpenDocument National Geographic Style Manual]</ref> | utc_offset_DST = +3 | drives_on = right | cctld = [[.mg]] | calling_code = 261 | footnotes = <sup>1</sup>Official languages since 27 अप्रैल 2007. |conventional_long_name=मेडागास्कर गणराज्य}} '''मेडागास्कर''' ([[मालागासी भाषा|मालागासी]]: Madagasikara, [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रांसीसी]]: Madagascar), या '''मेडागास्कर गणराज्य''' [[हिन्द महासागर]] में [[अफ़्रीका]] के पूर्वी तट पर स्थित एक द्वीपीय देश है। मुख्य द्वीप, जिसे मेडागास्कर कहा जाता है विश्व का चौथा सबसे बड़ा द्वीप है। यहाँ विश्व की पाँच प्रतिशत [[पादप]] और जीव प्रजातियाँ मौजूद हैं। इनमें से ८० प्रतिशत केवल मेडागास्कर में ही पाई जाती हैं। इस देश की दो तिहाई जनसंख्या अंतरराष्ट्रीय गरीबी रेखा (१.२५ [[अमेरिकी डॉलर]] प्रतिदिन) से नीचे निवास करती है। मैडागास्कर 150 वर्ष से भी अधिक समय पूर्व से [[अफ़्रीका|अफ्रीका]] से अलग हो चुका है। इसी कारण से, इस द्वीप पर पाए जाने वाले अधिकांश पौधे और जंतु, पृथ्वी पर और कहीं नहीं पाए जाते हैं। इसकी सुदूरता के कारण, लगभग 2,000 वर्ष पहले तक भी मैडागास्कर में मनुष्यों का आवास नहीं देखा जा सकता था। मालागासी- यह इस द्वीप पर रहने वाले लोगों के लिए एक नाम है- इन लोगों का विकास इण्डोनेशियाई लोगों से हुआ, जिन्होंने [[हिन्द महासागर|हिंद महासागर]] में से होकर रास्ता बनाया। बाद में [[अरबी भाषा|अरबी]] और [[अफ़्रीका|अफ़्रीकी]] लोग भी यहां पहुँच गए और उन्होंने इस द्वीप पर पायी जाने वाली अद्वितीय सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण योगदान दिया। पूर्वी तट पर, एक अवधि तक डाकुओं की उपस्थिति के बाद, 19 वीं शताब्दी के अंत में मैडागास्कर को [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के द्वारा उपनिवेश बना लिया गया। मैडागास्कर ने 1960 में स्वतंत्रता प्राप्त कर ली और आजा यह एक लोकतान्त्रिक राज्य है। मैडागास्कर की लगभग 75% जातियां स्थानिक (एंडेमिक) हैं अर्थात वे दुनिया में कहीं और नहीं पायी जाती हैं। इस द्वीप पर अजीब जंतु पाए जाते हैं, जिनमें लीमर (प्राइमेट्स का एक समूह), टेनरेक्स (कांटेदार हेजहोग (कांटो वाला चूहा) के समान), चमकीले रंगों वाले गिरगिट, पुमा की तरह के फोस्सा, और प्राणियों की कई अन्य किस्में शामिल हैं। यह बड़े ही अफ़सोस की बात है कि शिकार और प्राकृतिक आवास को नष्ट किये जाने के कारण, मैडागास्कर के कई अद्वितीय जंतु आज विलुप्त होने की कगार पर हैं। यह देश फ्रांस द्वारा अपनाई गई [[फ्रांसिकरण]] नीति से बहुत प्रभावित था। == भूगोल == मैडागास्कर को पांच भौगोलिक क्षेत्रों में विभाजित किया जा सकता है: पूर्वी तट, उत्तर में सारातानाना मासिफ (Tsaratanana Massif), केन्द्रीय उच्च भूमि, पश्चिमी तट, और दक्षिणपश्चिम। केन्द्रीय उच्चभूमि द्वीप की लम्बाई में है, और इसकी उंचाई 2,600 से 5,800 फीट (800 से 1,800 मीटर) तक है। द्वीप के उत्तरी छोर पर सारातानाना क्षेत्र में द्वीप का सबसे ऊंचा पर्वत है। मैडागास्कर को अक्सर "ग्रेट रेड द्वीप" कहा जाता है, क्योंकि इसकी मिट्टी लाल है, यह आमतौर पर कृषि के लिए उपयुक्त नहीं होती है। मैडागास्कर के पश्चिम और उत्तर में कुछ दिलचस्प लाइमस्टोन ([[चूना पत्थर]]) का निर्माण भी होता है। इसे सिंगी (tsingy) के नाम से जाना जाता है, ये निर्माण कई वर्षों की वर्षा के परिणाम हैं, जिसके कारण लाइमस्टोन (चूना पत्थर) के आधार का अपरदन या क्षरण होता है। === मैडागास्कर की जलवायु === इसके [[भूगोल]] के कारण, मैडागास्कर की जलवायु बहुत अधिक परिवर्तनशील है। आमतौर पर, मैडागास्कर में दो सीज़न होते हैं: एक गर्म, वर्षा का सीज़न जो नवम्बर से अप्रैल तक होता है, और एक ठंडा, शुष्क सीज़न जो मई से अक्टूबर तक चलता है। पूर्वी तट देश का सबसे नम हिस्सा है, इसीलिए यह द्वीप का वर्षावन क्षेत्र है। इस क्षेत्र को समय-समय पर विनाशकारी उष्णकटिबंधीय तूफान और चक्रवातों का सामना करना पड़ता है। केन्द्रीय उच्चभूमि काफी ठंडी और शुष्क है और यहाँ पर मैडागास्कर की अधिकांश कृषि होती है, विशेष रूप से चावल की खेती। पश्चिमी तट में शुष्क पर्णपाती वन पाए जाते हैं। पर्णपाती वृक्ष 6 से 8 माह के शुष्क मौसम के दौरान अपनी सभी पत्तियां खो देते हैं। जब फिर से वर्षा होती है, इन जंगलों में हरी पत्तियों का समुद्र सा उमड़ आता है। मैडागास्कर के दक्षिण-पश्चिमी हिस्से की जलवायु पूरे द्वीप में सबसे शुष्क जलवायु है। इस क्षेत्र के कुछ हिस्से में बहुत ही कम वर्षा होती है, इसलिए इसे रेगिस्तान कहा जा सकता है। === मैडागास्कर के लोग === इस बात पर विवाद है कि मैडागास्कर में सबसे पहले कौन बसा। कुछ मानव-उत्पत्ति विज्ञानियों का मानना है कि सबसे पहले यहाँ पर 2,000 वर्ष पूर्व इंडोनेशियाई लोग बसे। यहाँ सबसे पहले बसने वाले लोगों में काले अफ्रीकन नहीं थे और मुख्य भूमि अफ़्रीका से लोग काफी बाद तक यहाँ नहीं पहुंचे थे। अन्य लोगों का सुझाव है कि मैडागास्कर के लोग इंडोनेशियाई और अफ़्रीकी लोगों से उत्पन्न हुए, जो इस अलग द्वीप पर उनके आगमन से पहले ही मिश्रित हो चुके थे। इसके बावजूद, अधिकांश विशेषज्ञों का मानना है कि मैडागास्कर के निवासी अपेक्षाकृत हाल ही में यहाँ पहुंचे हैं (मैडागास्कर में पाषाण युग का कोई प्रमाण नहीं मिलता है) और इस प्रकार से इस के बाद प्रवास के द्वारा अन्य समूह (जैसे अरबी और भारतीय लोग) आ कर यहाँ पर मिल गए। मालागासी (मैडागास्कर के लोगों के लिए एक नाम) की मिश्रित उत्पत्ति ने संस्कृतियों के एक रुचिकर समुदाय का निर्माण किया है जो दक्षिण-पूर्वी एशिया, भारत, अफ्रीका और [[मध्य पूर्व]] से उत्पन्न हुई है। मालागासी संस्कृति के इंडोनेशियाई घटक का प्रमाण भाषा में बहुत स्पष्ट रूप से दिखाई देता है जो इंडोनेशिया के एक द्वीप, बोर्नियो की एक बोली से बहुत अधिक मिलती-जुलती है; साथ ही ये प्रमाण इनकी मान्यताओं की प्रणाली और चावल आधारित आहार में भी दिखाई देते हैं। चावल मैडागास्कर का सबसे महत्वपूर्ण भोजन है और कई मालागासी अपने हर भोजन में चावल खाते हैं। मांस भी एक लोकप्रिय भोजन है, हालांकि यह महंगा है। मैडागास्कर में ज़ेबू पशु की उत्पत्ति मूल रूप से भारत से हुई है, लेकिन मैडागास्कर के लोगों पर अफ़्रीकी संस्कृति का प्रभाव प्रतिबिंबित होता है। देश के भीतर लोगों का भौतिक स्वरूप, धार्मिक प्रथाएं, और परम्पराएं बहुत अधिक क्षेत्रीय हैं। मालागासी लोगों के बीच एक बात जो उन्हें एक करती है, वह यह है कि वे एक ही भाषा बोलते हैं। वर्तमान में मैडागास्कर में 20 से अधिक जातीय समूह हैं, ये इंडोनेशियाई लोगों की तरह दिखने वाले उच्च भूमि के मरीना लोग हैं, पश्चिमी तटीय क्षेत्रों में अफ़्रीकी लोगों की तरह देखने वाले साकालावा हैं और पूर्वी तट पर अरबी एंटाईमोरो हैं। मैडागास्कर की संस्कृति असाधारण रूप से समृद्ध है। यह एक ऐसी जगह है जहां पूर्वजों का वर्तमान में भी उतना ही महत्व है जितना कि अतीत में; जहां कई क्षेत्रों में निषेध और परम्परा को कानून से ऊपर रखा जाता है; और पश्चिमी शैली का धर्म स्वतंत्र रूप से जादू-टोने जैसे विश्वासों और अंतिम संस्कार की परम्पराओं में मिश्रित हो गया है। वर्तमान में मैडागास्कर में लगभग 18 मिलियन लोग रह रहे हैं। == मैडागास्कर का इतिहास == [[मैडागास्कर का इतिहास]] मैडागास्कर में पहली बार लोग 2000 वर्ष पूर्व बसे। मैडागास्कर के लोग या तो [[इंडोनेशिया|इंडोनेशियाई]] थे या मिश्रित इंडोनेशियाई/अफ़्रीकी मूल के लोग थे। अरब के व्यापारी 800-900 ई. के आसपास यहाँ पहुंचे। जब व्यापारियों ने उत्तरी तट के साथ व्यापार करना शुरू किया। पहला ज्ञात [[यूरोप]]ीय जिसने मैडागास्कर को देखा, वह एक [[पुर्तगाल|पुर्तगाली]] समुद्री कप्तान, डिओगो डिआस था, वह 10 अगस्त, 1500 में इस द्वीप पर पहुंचा, जब वह [[भारत]] के रास्ते से भटक गया था। उसने इस द्वीप को सेंट लॉरेंस नाम दिया। बाद में 1500 के दशक में, [[पुर्तगाल|पुर्तगालियों]], [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसियों]], [[डच]] और [[अंग्रेज़]] लोगों ने मैडागास्कर में व्यापार शुरू करने के प्रयास किये। विपरीत परिस्थितियों और स्थानीय मालागासी लोगों के बीच भयंकर युद्ध के कारण इन सब के प्रयास विफल रहे। सबसे पहले मैडागास्कर में यूरोपीय लोग 1600 के दशक के अंत में जम गए, जब डाकुओं ने द्वीप के पूर्वी तट पर अधिकार कर लिया। ये डाकू मैडागास्कर का उपयोग एक आधार के रूप में करते थे, जहाँ [[भारत]] से यूरोप को माल लाने वाले जहाज़ों पर हमला किया जाता था। 1700 के दशक में, फ्रांसीसी लोगों ने पूर्वी तट पर सैन्य ठिकाने स्थापित करने की कोशिश की लेकिन फिर से असफल रहे। 19वीं सदी के प्रारंभ में एक ही स्थान था जिस पर [[फ़्रान्स|फ्रांस]] दावा कर सकता था, वह था सेंटे मारिए (Sainte Marie) का द्वीप। [[चित्र:Ranavalona I.jpg|अंगूठाकार|रानी रानावालोना I]] इसी बीच, 1700 के दशक के दौरान, पश्चिमी तट के साकालावा ने मैडागास्कर के पहले साम्राज्य की स्थापना की। 1810 में उनके प्रतिद्वंद्वी मरीना ने शेष द्वीप के अधिकांश भाग में एक साम्राज्य की स्थापना की। उनके राजा रदामा ने [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] के साथ एक सम्बन्ध स्थापित किया और देश में [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] मिशनरियों के लिए रास्ता खोल दिया, जिन्होंने पूरे द्वीप में [[ईसाई धर्म]] का प्रसार किया और मालागासी का एक लिखित भाषा में अनुलेखन किया। रदामा के शासन काल में एक लघु औद्योगिक क्रांति से द्वीप पर उद्योगों की शुरुआत हुई। रदामा की मृत्यु के बाद उनकी विधवा पत्नी रानावालोना ने शासन किया, जिसने देश में 33 साल के लिए आतंक फैला दिया। उसने ईसाईयों को सताया, विदेशियों को निकाल दिया, राजनैतिक प्रतिद्वंद्वियों को मार डाला और अशुभ दिन पैदा होने वाले बच्चों को मार डालने जैसी प्रथाओं को फिर से शुरू कर दिया। उसकी मृत्यु के बाद यूरोप के साथ सम्बन्ध फिर से स्थापित हो पाए। 1883 में [[फ़्रान्स|फ्रांस]] ने मैडागास्कर पर आक्रमण किया और 1896 तक द्वीप पर अपना शासन स्थापित कर लिया, अब यह एक फ्रांसीसी उपनिवेश बन गया। फ्रांस ने मैडागास्कर का उपयोग लकड़ी और विदेशी मसाले जैसे वनिला के स्रोत के रूप में किया। मालागासी ने फ्रांसीसियों के विरुद्ध दो मुख्य विद्रोह किये, एक 1918 में और दूसरा 1947 में, लेकिन देश 26 जून, 1960 तक स्वतंत्र नहीं हो पाया। 1975 में डिडीअर रेटसिराका ने देश पर नियंत्रण कर लिया। उसने 1991 तक एक तानाशाह की तरह शासन किया, जब एक आर्थिक पतन की स्थिति में उसे किसी तरह से हटा दिया गया। इसके कुछ ही समय बाद वह फिर से शासन में आ गया और 2001 तक उसने शासन किया जब एक चुनाव में हार गया। नए राष्ट्रपति [[मार्क रावलोमनना|मार्क रावालोमाना]] ने देश में लोकतंत्र लाने का वादा किया। उसने अपनी साइकिल के पीछे दही रख कर गलियों में बेचना शुरू किया। इस तरह से रावालोमाना ने व्यापार का एक साम्राज्य स्थापित कर लिया और मैडागास्कर का सबसे अमीर आदमी बन गया। वह 2005 से अभी भी राष्ट्रपति है और देश की अर्थव्यवस्था में निरन्तर सुधार हो रहा है। == बाहरी कड़ियाँ == {{अफ़्रीका}} {{हिन्द महासागर तटवर्ती देश}} {{Authority control}} [[श्रेणी:माडागास्कर]] [[श्रेणी:अफ़्रीका]] [[श्रेणी:हिन्द महासागर के द्वीप]] [[श्रेणी:देश]] [[श्रेणी:फ़्रान्सीसी-भाषी देश व क्षेत्र]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] dm4iha1sy9eubrhhuf40piczgvnj7t4 अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद 0 14805 6635742 6633751 2026-10-31T06:50:18Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635742 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद | image = अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (प्रतीक चिन्ह).svg.png | size = 270px | caption = अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद का प्रतीक चिह्न <br> [[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|260px|frameless]] | abbreviation = आई॰सी॰सी॰ | motto = ''अच्छाई के लिए क्रिकेट'' | formation = {{Start date and age|1909|06|15|df=y}} | headquarters = {{flagicon|United Arab Emirates}} [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमीरात]] | language = [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] | type = राष्ट्रीय क्रिकेट संघों का संघ | membership = [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|108 सदस्य राष्ट्र]] | leader_title = चेयरमैन | leader_name = {{flagicon|New Zealand}} ग्रेग बार्कले<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1907747 |title=Greg Barclay elected as Independent ICC Chair|work=International Cricket Council |accessdate=25 November 2020}}</ref> | leader_title3 = सीईओ | leader_name3 = {{flagicon|Australia|}} ज्योफ अलार्ड़ीस <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1153104 |title=Sawhney takes over as Chief Executive of ICC |work=International Cricket Council |accessdate=1 April 2019}}</ref> | website = {{URL|https://www.icc-cricket.com/}} }} ''' अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ''' ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]: '''I'''nternational '''C'''ricket '''C'''ouncil, '' इण्टरनेशनल क्रिकेट काउंसिल '', संक्षेप में - ''' ICC ''', '' आईसीसी '') विश्व भर में [[क्रिकेट]] की प्रतियोगिताओं की नियन्त्रक तथा नियामक संस्था है। इसकी स्थापना 1909 में [[ऑस्ट्रेलिया]], [[इंग्लैंड]] और [[दक्षिण अफ्रीका]] के प्रतिनिधियों द्वारा '''''इम्पीरियल क्रिकेट सम्मेलन''' '' के रूप में की गयी थी। 1965 में इसका नाम बदलकर 'अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट सम्मेलन' कर दिया गया, और 1989 में इसका वर्तमान नाम (अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद) रखा गया। यह [[विश्व कप क्रिकेट]], महिला [[क्रिकेट विश्व कप]], [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]], आईसीसी महिला T20 विश्व कप, [[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]], [[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]], [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्व कप|अण्डर -19 क्रिकेट विश्व कप]] जैसे विश्व चैंपियनशिप कार्यक्रमों का आयोजन करता है। आईसीसी के वर्तमान में 104 सदस्य राष्ट्र हैं: 12 पूर्ण सदस्य और 92 एसोसिएट सदस्य हैं।<ref>{{cite web | url = https: //www.icc-cricket.com/about/members | title = ICC मेंबर | अंतिम = | पहले = तारीख | = | वेबसाइट = | प्रकाशक = आईसीसी | एक्सेसडेट = 31 अक्टूबर 2017}}</ref> आईसीसी क्रिकेट के प्रमुख अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंटों के संगठन और शासन के लिए जिम्मेदार है, विशेष रूप से [[क्रिकेट विश्व कप]] और [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]]। यह अंपायरों और रेफरी का भी अनुमोदन करता है, जो सभी स्वीकृत टेस्ट मैचों, [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] और [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२० अन्तरराष्ट्रीय]] पर लागू होते हैं। यह आईसीसी की आचार संहिता को बढ़ावा देता है, जो अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट के लिए अनुशासन के पेशेवर मानक निर्धारित करता है,<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules//code of-conduct-for-players-and-officials.pdf|title=अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद - आईसीसी इवेंट्स, आईसीसी क्रिकेट रैंकिंग, लाइव क्रिकेट स्कोर|प्रकाशक=Icc-cricket.com|accessdate=8 मई 2011|url-status=dead|आर्केलर=https: //web.archive.org/web/20070712131901/http: //www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf|7=संग्रहित|=12 जुलाई 2007}}{{Dead link|date=सितंबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>अपनी भ्रष्टाचार निरोधक और सुरक्षा इकाई (एसीएसयू) के माध्यम से भ्रष्टाचार के खिलाफ कार्यवाही का समन्वय भी करता है। [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]] खेल के नियम निर्धारित करता है। अध्यक्ष निर्देशकों की और 26 जून 2014 के बोर्ड के प्रमुख एन श्रीनिवासन, [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड|बीसीसीआई]] के पूर्व अध्यक्ष, परिषद के अध्यक्ष के रूप में पहले की घोषणा की थी।<ref>{{cite web|title=श्रीनिवासन ने जुलाई 2014 से आईसीसी के नए अध्यक्ष के रूप में निर्वाचित बाद|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=http://www.jagranjosh.com|publisher=इननेक्स्टलाइव.जागरणजोश.कॉम|accessdate=24 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> आईसीसी अध्यक्ष की भूमिका काफी हद तक एक मानद स्थिति बन गई।उसके बाद से अध्यक्ष की भूमिका और अन्य परिवर्तन की स्थापना 2014 में आईसीसी में परिवर्तन में किए गए थे। यह दावा किया गया है कि 2014 में परिवर्तन तथाकथित 'बिग थ्री' इंग्लैंड, भारत और ऑस्ट्रेलिया के राष्ट्रों को नियन्त्रण सौंप दिया।<ref name="Kamal Quits">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=मुस्तफा कमाल विश्व कप के बाद आईसीसी अध्यक्ष के रूप में इस्तीफा|publisher=बीबीसी स्पोर्ट|date=1 अप्रैल 2015|accessdate=1 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530125308/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|archive-date=30 मई 2015|url-status=live}}</ref> मौजूदा आईसीसी अध्यक्ष जहीर अब्बास, जो जून 2015 में नियुक्त किया गया था अप्रैल 2015 में मुस्तफा कमाल के इस्तीफे के बाद है। कमल, [[बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड]] के पूर्व अध्यक्ष, [[२०१५ क्रिकेट विश्व कप|2015 विश्व कप]] के बाद शीघ्र ही इस्तीफा दे दिया है, संगठन का दावा है दोनों असंवैधानिक और अवैध चल रही है। वर्तमान सीईओ डेविड रिचर्डसन है।<ref name=ISSC>{{cite web |last=अंतर्राष्ट्रीय खेल सुरक्षा सम्मेलन |title=हारून लोर्गट |url=http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |work=सम्मेलन में वक्ताओं की प्रोफाइल |deadurl=नहीं |accessdate=19 सितंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323072157/http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |archive-date=23 मार्च 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323072157/http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |date=23 मार्च 2016 }}</ref> अप्रैल 2018 में, आईसीसी ने घोषणा की कि वह 1 जनवरी 2019 से अपने सभी 104 सदस्यों को '''ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय''' की मान्यता प्रदान करेगी।<ref name="104to18">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23324980/t20s-all-icc-members-international-status|title=T20s between all ICC members to have international status|access-date=27 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116163436/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23324980/t20s-all-icc-members-international-status|archive-date=16 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==इतिहास== 15 जून को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम|इंग्लैंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] और [[दक्षिण अफ़्रीका क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] से 1909 प्रतिनिधियों ने [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]] के मैदान पर मुलाकात की और ''इंपीरियल क्रिकेट कांफ्रेंस'' की स्थापना की। सदस्यता [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के भीतर क्रिकेट के शासी निकाय जहां [[टेस्ट क्रिकेट]] खेला गया था तक ही सीमित था। [[वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज]], [[न्यूजीलैंड क्रिकेट टीम|न्यूजीलैंड]] और [[भारतीय क्रिकेट टीम | भारत]] 1926 में पूर्ण सदस्य के रूप में निर्वाचित किया गया, यहां से टेस्ट खेलने वाले देशों की संख्या दोगुनी हुई। उस समय कोई परिवर्तन करने के लिए चुनाव के लिए सदस्यता होना जरूरी था; "साम्राज्य के भीतर देशों में क्रिकेट के शासी निकाय क्रिकेट टीमों भेजने के लिए जो कर रहे है या जो इंग्लैंड के लिए टीमों को भेज देते हैं।" हालांकि संयुक्त राज्य अमेरिका इन मानदंडों को पूरा नहीं किया था और एक सदस्य नहीं बनाया गया था।<ref>{{Cite web |url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |title=1909 – 1963 – इंपीरियल क्रिकेट सम्मेलन |access-date=24 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721011029/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |archive-date=21 जुलाई 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721011029/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |date=21 जुलाई 2008 }}</ref> 1947 में [[पाकिस्तान क्रिकेट टीम|पाकिस्तान]] के गठन के बाद, पाकिस्तान को 1952 में टेस्ट क्रिकेट का दर्जा दिया गया था,तब से पाकिस्तान टेस्ट क्रिकेट खेलने वाला सांतवा राष्ट्र बन गया। रंगभेद की नीति के कारण मई 1961 में दक्षिण अफ्रीका ने राष्ट्रमंडल छोड़ दिया। इसलिए दक्षिणी अफ्रीका ने अपनी सदस्यता को खो दिया। 1965 में इसको "अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट सम्मेलन" का नाम दिया गया और नए नियमों को राष्ट्रमंडल ने बाहर के देशों से चुनाव की अनुमति के लिए अपनाया। इस सम्मेलन का विस्तार करने के लिए नए देशों के एसोसिएट सदस्यों के साथ प्रवेश किया।प्रत्येक एसोसिएट्स, एक वोट के हकदार थे, जबकि फाउंडेशन और पूर्ण सदस्य आईसीसी प्रस्तावों पर दो वोट के हकदार थे। फाउंडेशन के सदस्यों को वोटों का अधिकार बरकरार रहता है। [[श्रीलंका क्रिकेट टीम | श्रीलंका]] को 1981 में एक पूर्ण सदस्य के रूप में शामिल किया गया था, तब से टेस्ट खेलने वाले देशों की संख्या वापस 7 हुई। 1989 में, नए नियमों को अपनाया गया और तब से वर्तमान नाम, ''अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद'' अस्तित्व में आया। दक्षिण अफ्रीका ने 1991 में [[रंगभेद नीति|रंगभेद]] की समाप्ति के बाद एक पूर्ण सदस्य के रूप में फिर से निर्वाचित किया गया। 1992 में नौवें टेस्ट क्रिकेट खेलने वाला देश बना [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम | जिम्बाब्वे]]। फिर वर्ष 2000 में [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम|बांग्लादेश]] ने टेस्ट क्रिकेट टीम का दर्जा प्राप्त किया। ==स्थान== [[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] में आईसीसी के कार्यालय।]] अपने गठन से आईसीसी अपने घर के रूप में [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] की है, और 1993 से जमीन की नर्सरी अंत में "क्लॉक टॉवर" इमारत में अपने कार्यालय था। आईसीसी को शुरू में एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट के विश्व कप के लिए अधिकारों का वाणिज्यिक दोहन द्वारा स्थापित किया गया था। के रूप में नहीं सभी सदस्य देशों इंग्लैंड के साथ डबल टैक्स समझौतों था, यह एक कंपनी बनाने के द्वारा क्रिकेट के राजस्व की रक्षा के लिए जरूरी हो गया था, आईसीसी विकास (इंटरनेशनल) प्राइवेट लिमिटेड - ईदी के रूप में जाना जाता है, ब्रिटेन के बाहर। यह जनवरी 1994 में स्थापित किया गया था और मोनाको में आधारित था। नब्बे के दशक के शेष के लिए, ईदी के प्रशासन के एक मामूली प्रसंग था। लेकिन 2001-2008 से सभी आईसीसी की घटनाओं के लिए अधिकारों का एक बंडल के साथ बातचीत, राजस्व इंटरनेशनल क्रिकेट और आईसीसी के सदस्य देशों के लिए उपलब्ध काफी हद तक बढ़ गई। यह मोनाको में आईडी के आधार पर कार्यरत वाणिज्यिक कर्मचारियों की संख्या में वृद्धि करने के लिए नेतृत्व किया। यह भी नुकसान यह है कि परिषद के क्रिकेट प्रशासकों, जो लॉर्ड्स में बने रहे, मोनाको में उनके व्यावसायिक सहयोगियों से अलग हो गए थे पड़ा। परिषद जबकि टैक्स से उनके व्यावसायिक आमदनी की रक्षा के एक कार्यालय में एक साथ उनके स्टाफ के सभी लाने के तरीकों की तलाश करने का फैसला किया है। लॉर्ड्स में रहने का विकल्प जांच की गई और एक अनुरोध किया गया था, खेल इंग्लैंड के माध्यम से ब्रिटिश सरकार को आईसीसी ने अपने सभी कर्मियों को लंदन में (वाणिज्यिक मामलों पर काम कर रहे लोगों सहित) की अनुमति देने के लिए - लेकिन ब्रिटेन के भुगतान से विशेष छूट दी जा इसके वाणिज्यिक आय पर निगम कर लिया। ब्रिटिश सरकार ने एक मिसाल पैदा करने के लिए तैयार नहीं था और इस अनुरोध करने के लिए सहमत नहीं होता। एक परिणाम के रूप में आईसीसी के अन्य स्थानों की जांच की और अंत में [[संयुक्त अरब अमीरात]] में [[दुबई]] के अमीरात पर बसे। आईसीसी [[ब्रिटिश वर्जिन द्वीपसमूह]] में पंजीकृत है। अगस्त 2005 में आईसीसी के [[दुबई]] के लिए अपने कार्यालयों में ले जाया गया, और बाद मोनाको में अपने कार्यालयों को बंद कर दिया। दुबई के इस कदम के पक्ष में आईसीसी कार्यकारी बोर्ड द्वारा एक 11-1 मतदान के बाद बनाया गया था।<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=बीबीसी समाचार | title=क्रिकेट प्रमुखों दुबई के लिए आधार के लिए कदम | date=7 मार्च 2005 | access-date=24 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160423063936/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | archive-date=23 अप्रैल 2016 | url-status=live }}</ref> [[दुबई]] के लिए आईसीसी के इस कदम के प्राचार्य चालक अपने मुख्य कर्मचारियों को एक कर कुशल स्थान में एक साथ लाना चाहते थे, एक माध्यमिक कारण कार्यालयों दक्षिण एशिया में क्रिकेट की शक्ति का तेजी से महत्वपूर्ण नए केंद्रों के करीब ले जाने के लिए इच्छा थी। [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]] के एक तार्किक स्थल रहा था जब आईसीसी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]] (एक स्थिति है कि 1993 तक चली) द्वारा प्रशासित किया गया था। लेकिन विश्व क्रिकेट में भारत और पाकिस्तान की बढ़ती शक्ति एक ब्रिटिश निजी सदस्यों क्लब ([[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]]) कालभ्रमित और संयुक्त राष्ट्र के स्थायी द्वारा अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट के लिए जारी रखा नियंत्रण बना लिया था। परिवर्तन और सुधारों की शुरुआत 1993 में की एक सीधा परिणाम अंततः एक और तटस्थ स्थल करने के लिए लॉर्ड्स से दूर कदम हो गया था।<ref>{{cite news | url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html | title=एशिया टाइम्स ऑनलाइन : दक्षिण एशिया समाचार, व्यापार और भारत से अर्थव्यवस्था और पाकिस्तान | work=अटाइम्स.कॉम | access-date=24 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160813002645/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html | archive-date=13 अगस्त 2016 | url-status=live }}</ref> ==नियम और अधिनियम== अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेलने की परिस्थितियों, गेंदबाजी समीक्षा, और अन्य आईसीसी के नियमों का नजारा दिखता है। हालांकि आईसीसी क्रिकेट और केवल [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]] कानूनों को बदल सकता है के [[क्रिकेट के नियम|कानूनों]] के लिए कॉपीराइट नहीं है, आजकल यह आमतौर पर केवल खेल के वैश्विक शासी निकाय, आईसीसी के साथ विचार विमर्श के बाद किया जाएगा।आईसीसी ने एक "आचार संहिता" जो करने के लिए टीमों और अंतरराष्ट्रीय मैचों में खिलाड़ियों को पालन करने के लिए आवश्यक हो गया है। जहां इस कोड के उल्लंघन पाए जाते आईसीसी प्रतिबंधों, आमतौर पर जुर्माना लागू कर सकते हैं। 2008 में आईसीसी खिलाड़ियों पर 19 दंड लगाया।<ref>{{Cite web |url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |title=2008: दंड आईसीसी आचार संहिता के उल्लंघन के लिए खिलाड़ियों पर लगाए गए |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721010805/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |archive-date=21 जुलाई 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721010805/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |date=21 जुलाई 2008 }}</ref> ==टूर्नामेंट और आय सृजन== आईसीसी टूर्नामेंटों यह आयोजन किया, मुख्य रूप से [[आईसीसी क्रिकेट विश्व कप]] से आय उत्पन्न करता है, और यह अपने सदस्यों के लिए है कि आय का बहुमत वितरित करता है। विश्व कप के प्रायोजन और टीवी अधिकार 2007 और 2015 के बीच यूएस$1.6 अरब से अधिक में लाया, जहां तक ​​आईसीसी की आय का मुख्य स्रोत है।<ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=आईसीसी अधिकार ईएसपीएन-स्टार के लिए जाना है |3=क्रिकेट समाचार |4=वैश्विक |5=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=आईसीसी प्रायोजन अधिकार को भुनाने के लिए सेट कर दिया |3=क्रिकेट समाचार |4=वैश्विक |5=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 31 दिसंबर 2007 तक नौ महीने लेखांकन अवधि में आईसीसी के सदस्य सदस्यता और प्रायोजन से यूएसडी12.66 लाख की परिचालन आय, मुख्य रूप से किया था। इसके विपरीत घटना में आय यूएसडी285.87 मिलियन, 2007 के विश्व कप से यूएसडी239 मिलियन सहित था। वहाँ भी इस अवधि में यूएसडी6.695 लाख की निवेश आय था। आईसीसी द्विपक्षीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैचों से कोई आय धाराओं ([[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट मैच]], [[एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] और [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेंटी -20 अंतरराष्ट्रीय]]) है, कि अंतरराष्ट्रीय खेल रहा है अनुसूची के महान बहुमत के लिए खाते हैं, क्योंकि वे स्वामित्व में है और उसके सदस्यों द्वारा चलाए जा रहे हैं। यह अपने विश्व कप के राजस्व को बढ़ाने के लिए एक और नई घटनाओं बनाने की मांग की है। ये [[आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफ़ी]] और आईसीसी सुपर सीरीज 2005 में ऑस्ट्रेलिया में खेला शामिल हैं। हालांकि इन घटनाओं के रूप में सफल नहीं किया गया है के रूप में आईसीसी आशा व्यक्त की। सुपर सीरीज व्यापक रूप से एक विफलता के रूप में देखा गया था और उम्मीद नहीं है दोहराया जा रहा है, और चैंपियंस ट्रॉफी के लिए 2006 में खत्म कर दिया जाना भारत बुलाया।<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=मेलबोर्न | work=द ऐज | title=खेल फ्लेक्स मांसपेशियों में सबसे बड़ी खिलाड़ी | date=7 जनवरी 2006 | access-date=25 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151103191328/http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | archive-date=3 नवंबर 2015 | url-status=live }}</ref> चैंपियंस ट्रॉफी 2004 घटना को "एक टूर्नामेंट के तुर्की" और एक "असफलता" के रूप में संपादक द्वारा [[विज्डन क्रिकेटर्स अल्मनाक|विजडन ने 2005]] में करने के लिए भेजा गया था; हालांकि [[आईसीसी चैम्पियंस ट्रॉफ़ी 2006|2006 संस्करण]] एक नए स्वरूप के कारण अधिक से अधिक सफलता के रूप में देखा गया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |title=आईसीसीचैंपियंसट्रॉफी.इंडीया.कॉम |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202041532/http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |archive-date=2 दिसंबर 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041532/http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |date=2 दिसंबर 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=जब क्रिकेट के सब कर रही किया था |3=क्रिकेट सुविधाएँ |4=वैश्विक |5=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130942/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|आईसीसी विश्व ट्वेन्टी 20]], पहली बार 2007 में खेला जाता है, एक सफलता थी। आईसीसी के मौजूदा योजना एक ट्वेंटी -20 विश्व कप के साथ हर साल एक अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट है, यहां तक ​​कि नंबर वर्षों में खेला है, विश्व कप साल आयोजित होने वाले ओलंपिक खेलों के आगे बढ़ने से पहले, और चक्र के शेष साल में होने वाली आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी हैं। इस चक्र 2009 संस्करण के बाद एक वर्ष [[२०१० आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|2010]] में शुरू हो जाएगा। ==अंपायर और रेफरी== आईसीसी अंतरराष्ट्रीय अंपायरों और मैच रैफरी जो कम से अंपायरिंग की नियुक्ति करती सब मंजूर टेस्ट मैच एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय और ट्वेंटी -20 अंतरराष्ट्रीय। आईसीसी अंपायरों के पैनल के 3 चल रही है: अर्थात् एलीट पैनल, अंतरराष्ट्रीय पैनल, और एसोसिएट्स और सहयोगी कक्ष। अप्रैल 2012 के रूप में, एलीट पैनल बारह अंपायर भी शामिल है। सिद्धांत रूप में, एलीट पैनल से दो अंपायरों, हर टेस्ट मैच में अंपायरिंग जबकि एक एलीट पैनल अंपायर खड़ा में वनडे अंतरराष्ट्रीय पैनल से अंपायर के साथ मेल खाता है। अभ्यास में, अंतरराष्ट्रीय पैनल के सदस्य हैं, कभी-कभी टेस्ट मैचों में खड़े के रूप में है कि क्या वे इस टेस्ट स्तर पर सामना कर सकते हैं देखने के लिए एक अच्छा अवसर के रूप में देखा जाता है, और क्या वे एलीट पैनल को ऊपर उठाया जाना चाहिए। हालांकि अभी भी कर एलीट पैनल, आईसीसी के पूर्णकालिक कर्मचारी हैं, कभी कभी बहुत निवास के अपने देश में [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] अंपायर हैं। औसत वार्षिक, कार्यवाहक एलीट अंपायरों के लिए अनुसूची 8-10 टेस्ट मैच और वनडे में 10-15, 75 दिन से अधिक प्रति वर्ष यात्रा और तैयारी के समय का एक संभावित मैदान पर काम का बोझ है।<ref>{{cite web|title=मैच अधिकारियों|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 अक्तूबर 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials |date=3 अक्तूबर 2013 }}</ref> अंतरराष्ट्रीय पैनल दस टेस्ट खेलने वाले क्रिकेट बोर्डों में से प्रत्येक से नामित अधिकारियों से बना है। पैनल के सदस्यों के वनडे में अंपायरिंग क्रिकेट कैलेंडर में अपने देश में मैच, और चरम पर एलीट पैनल की सहायता बार जब वे विदेशी वनडे के लिए नियुक्त किया जा सकता है और टेस्ट मैच के लिए चुना है। अंतरराष्ट्रीय पैनल के सदस्यों को भी इस तरह के [[अंडर-19 विश्व कप|अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप]] आईसीसी विदेशी परिस्थितियों के अपने ज्ञान और समझ में सुधार के रूप में विदेशों में अंपायरिंग कार्य करती हैं और उन्हें एलीट पैनल पर संभव बढ़ावा देने के लिए तैयार करते हैं। इन अंपायरों में से कुछ भी क्रिकेट विश्व कप में अंपायरिंग कर्तव्य अदा करते है। टेस्ट क्रिकेट बोर्डों में से प्रत्येक एक "तीसरे अंपायर" जो पर कहा जा सकता तत्काल टेलीविजन रिप्ले के माध्यम से कुछ मैदान पर फैसले की समीक्षा करने के लिए नामांकित करता है। सभी तीसरे अंपायर को अपने स्वयं के काउंटी में प्रथम श्रेणी अंपायर हैं, और भूमिका अंतरराष्ट्रीय पैनल पर एक कदम है, और फिर एलीट पैनल के रूप में देखा जाता है।<ref>{{cite web|title=आईसीसी अंपायरों के एमिरेट्स अंतरराष्ट्रीय पैनल|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires |date=4 मार्च 2016 }}</ref> उद्घाटन आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल जून 2006 में गठन किया गया था। यह आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल, 2005 में बनाया लांघी, और गैर टेस्ट खेल रहे सदस्यों से अंपायरों के लिए शिखर के रूप में कार्य करता है, पांच आईसीसी विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय अंपायर पैनलों में से प्रत्येक के माध्यम से हासिल चयन के साथ। एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल के सदस्यों वनडे के लिए नियुक्तियों आईसीसी एसोसिएट सदस्य, आईसीसी इंटरकांटिनेंटल कप मैचों और अन्य एसोसिएट और एफिलिएट टूर्नामेंट शामिल करने के लिए पात्र हैं। उच्च प्रदर्शन अंपायर भी अन्य आईसीसी की घटनाओं के लिए विचार किया जा सकता है, आईसीसी अंडर 19 क्रिकेट विश्व कप सहित, और भी आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी और आईसीसी क्रिकेट विश्व कप में शामिल होने के लिए आमंत्रित किया जा सकता है।<ref>{{cite web|title=आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 जून 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel |date=2 जून 2016 }}</ref> वहाँ भी आईसीसी रेफरी जो सभी टेस्ट में आईसीसी की स्वतंत्र प्रतिनिधि के रूप में कार्य और एकदिवसीय मैचों की एक एलीट पैनल है। जनवरी 2009 के रूप में, यह 6 सदस्यों, सभी बेहद अनुभवी पूर्व अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटर है। रेफरी खिलाड़ियों या अधिकारियों (जो अंपायरों द्वारा किया जा सकता है) की रिपोर्ट करने की शक्ति नहीं है, लेकिन वे आईसीसी आचार संहिता के तहत सुनवाई आयोजित करने और दंड लगाने के रूप में मैच पर आवश्यक जानकारी एक अधिकारी फटकार से लेकर के लिए जिम्मेदार हैं क्रिकेट से आजीवन प्रतिबंध। निर्णय की अपील की जा सकती है, लेकिन मूल निर्णय ज्यादातर मामलों में फैसले को बरकरार रखा है। परिषद क्रिकेट, अंपायर के फैसले की समीक्षा प्रणाली को सार्वभौमिक के आवेदन पर बीसीसीआई द्वारा विरोध के कारण जून 2012 के रूप में खेलने वाले देशों के बीच आम सहमति हासिल करने में विफल। यह खेलने वाले देशों के आपसी समझौते के अधीन लागू किया जाना जारी रहेगा।<ref>{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| title= डीआरएस के सार्वभौमिक आवेदन पर अभी तक कोई निर्णय नहीं| work= टाइम्स ऑफ इंडिया| date= 27 जून 2012| access-date= 25 जून 2016| archive-date= 26 जनवरी 2013| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead}}</ref> जुलाई 2012 में आईसीसी डीआरएस प्रौद्योगिकी के उपयोग के बारे में संदेह दूर करने के लिए बीसीसीआई को, एक प्रतिनिधिमंडल गेंद पर नज़र रखने के डॉ एड रोस्टेन, कंप्यूटर दृष्टि और प्रौद्योगिकी पर एक विशेषज्ञ द्वारा किए गए शोध को दिखाने के लिए भेजने का फैसला किया। <ref>{{cite news | url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system | title= डीआरएस पर रिसर्च बीसीसीआई को दिखाया जाएगा | date= 10 जुलाई 2012 | work= टाइम्स ऑफ इंडिया | access-date= 25 जून 2016 | archive-date= 26 जनवरी 2013 | archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system | url-status= dead }}</ref> ==सदस्य== {{Main|अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची}} [[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|350px|सदस्यता स्थिति से वर्तमान आईसीसी सदस्य: <br /> {{Color box|#ff0000|border=darkgrey}} पूर्ण सदस्य<br /> {{Color box|#ff6600|border=darkgrey}} एसोसिएट सदस्य ([[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] सदस्यता द्वारा)<br /> {{Colour box|#ff9900|border=darkgrey}} एसोसिएट सदस्य<br /> {{Colour box|#333333|border=darkgrey}} पूर्व या निलंबित सदस्य<br /> {{Colour box|#cccccc|border=darkgrey}} गैर-सदस्य<br />]] आईसीसी सदस्यता के तीन वर्ग है: '''पूर्ण सदस्य'''- बारह टीमों के शासी निकाय जिनके पास अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के भीतर पूर्ण मतदान अधिकार हैं और आधिकारिक टेस्ट मैच खेलते हैं। {| class="wikitable sortable" |- ! टीम !! '''क्षेत्र''' || सदस्यता |- | {{cr|ENG}} | [[यूरोपीय क्रिकेट परिषद|यूरोप]] | 1909 |- | {{cr|AUS}} | [[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत|पूर्व एशिया-प्रशांत]] | 1909 |- | {{cr|RSA}} | [[अफ्रीकी क्रिकेट संघ|अफ्रीका]] | 1909 |- |{{cr|WIN}} | [[आईसीसी अमेरिका|अमेरिका]] | 1926 |- | {{cr|NZ}} | [[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत|पूर्व एशिया-प्रशांत]] | 1926 |- | {{cr|IND}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1926 |- | {{cr|PAK}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1952 |- | {{cr|SRI}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1981 |- | {{cr|ZIM}} | [[अफ्रीकी क्रिकेट संघ|अफ्रीका]] | 1992 |- | {{cr|BAN}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 2000 |- | {{cr|IRE|cricket}} | [[यूरोपीय क्रिकेट परिषद|यूरोप]] | 2017 |- | {{cr|AFG}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 2017 |} '''एसोसिएट सदस्य''' - उन 92 देशों में शासी निकाय जहां क्रिकेट मजबूती से स्थापित और संगठित है, लेकिन अभी तक पूर्ण सदस्यता नहीं दी गई है। ==क्षेत्रीय निकायों== ये क्षेत्रीय निकायों, संगठित को बढ़ावा देने और क्रिकेट के खेल को विकसित करने के उद्देश्य: *[[अफ्रीकी क्रिकेट संघ]] *[[एशियाई क्रिकेट परिषद]] *[[आईसीसी अमेरिका]] *[[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत]] *[[यूरोपीय क्रिकेट परिषद]] आगे के दो क्षेत्रीय निकायों अफ्रीकी क्रिकेट संघ के सृजन के बाद विस्थापित गया: *[[पूर्वी और मध्य अफ्रीका क्रिकेट परिषद]] *[[पश्चिम अफ्रीकी क्रिकेट परिषद]] ==प्रतियोगिताएं और पुरस्कार== आईसीसी का आयोजन विभिन्न '''प्रथम श्रेणी''' और '''वन-डे''' और '''ट्वेंटी -20''' क्रिकेट प्रतियोगिताओं: *[[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | प्रथम श्रेणी]] **[[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] (टेस्ट लीग) **[[आईसीसी इंटरकांटिनेंटल कप]] (गैर-टेस्ट राष्ट्रों के लिए प्रथम श्रेणी) **[[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] *[[एक दिवसीय क्रिकेट | एकदिवसीय]] **[[आईसीसी वनडे चैम्पियनशिप]] (एकदिवसीय लीग) **[[क्रिकेट विश्व कप | आईसीसी क्रिकेट विश्व कप]] **[[आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफ़ी]] (विश्व कप के लघु संस्करण) **[[आईसीसी विश्व क्रिकेट लीग]] (सहयोगी और संबद्ध सदस्यों के लिए लीग) **[[आईसीसी विश्व कप क्वालीफायर]] (विश्व कप के लिए क्वालीफायर) *[[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेंटी-20]] **[[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|आईसीसी विश्व ट्वेंटी-20]] **[[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]] आईसीसी को समझते हैं और पिछले 12 महीनों का सबसे अच्छा अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ियों को सम्मानित करने के लिए '''आईसीसी पुरस्कार''' की शुरुआत की गई है। उद्घाटन आईसीसी पुरस्कार समारोह 7 सितम्बर, 2004 को आयोजित की गई थी, लंदन में। आईसीसी रैंकिंग में उनके हाल के प्रदर्शन के आधार पर अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटरों के लिए रैंकिंग के एक व्यापक रूप से पालन व्यवस्था कर रहे हैं। मौजूदा प्रायोजक [[रिलायंस कम्युनिकेशंस|रिलायंस मोबाइल]], जो आईसीसी कि 2015 तक चलेगा के साथ एक समझौते पर हस्ताक्षर किए गए हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.relianceiccrankings.com/|title=रिलायंस आईसीसी रैंकिंग|work=रिलायंस आईसीसी रैंकिंग|accessdate=13 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627154815/http://www.relianceiccrankings.com/|archive-date=27 जून 2016|url-status=dead}}</ref>रनर-अप के रूप में न्यूजीलैंड में 2015 में पुरस्कार राशि के रूप में 1750000 अमेरिका डॉलर जीतने जबकि ऑस्ट्रेलिया 3975000 अमरीकी डॉलर का पुरस्कार राशि जीत ली। ==भ्रष्टाचार रोधी और सुरक्षा== आईसीसी ने दवाओं और [[क्रिकेट में सट्टेबाजी विवाद|रीश्वतखोरी]] घोटालों शीर्ष क्रिकेटरों को शामिल करने के साथ सौदा किया गया है। कानूनी और गैरकानूनी सट्टेबाजी बाजारों के साथ जुड़ा हुआ क्रिकेटरों द्वारा भ्रष्टाचार घोटालों के बाद आईसीसी को एक भ्रष्टाचार निरोधक और सुरक्षा इकाई (एसीएसयू) 2000 में लंदन मेट्रोपोलिटन पुलिस के सेवानिवृत्त आयुक्त, लार्ड कांडों के तहत निर्धारित किया है। भ्रष्टाचार, जिस पर वे सूचना दी है था के अलावा दक्षिण अफ्रीका के पूर्व कप्तान हैंसी क्रोन्ये जो तहत प्रदर्शन या सुनिश्चित करना है कि कुछ मैचों में एक पूर्व निर्धारित परिणाम था के लिए एक भारतीय सट्टेबाज से पैसे की भारी रकम स्वीकार कर लिया था कि के। इसी तरह, पूर्व भारतीय कप्तान [[मोहम्मद अजहरुद्दीन]] और [[अजय जड़ेजा]] की जांच की गई, (क्रमश: जीवन के लिए और पांच साल के लिए) मैच फिक्सिंग का दोषी है, और क्रिकेट खेलने से प्रतिबंधित पाया। एसीएसयू की निगरानी और क्रिकेट और प्रोटोकॉल पेश किया गया है भ्रष्टाचार के किसी भी रिपोर्ट है, जो उदाहरण के लिए ड्रेसिंग रूम में [[मोबाइल फोन]] के उपयोग के निषेध की जांच जारी है। 2007 [[क्रिकेट विश्व कप]] आईसीसी के मुख्य कार्यकारी अधिकारी मैल्कम स्पीड से पहले किसी भी भ्रष्टाचार के खिलाफ चेतावनी दी है और कहा है कि आईसीसी सतर्क और इसके खिलाफ असहिष्णु हो जाएगा।<ref>{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=जमैका स्टार |title=स्पीड विश्व कप के दौरान भ्रष्टाचार के खिलाफ चेतावनी दी |date=13 फरवरी 2007 |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> एक घोटाले है कि इंग्लैंड के 2010 के पाकिस्तान दौरे के दौरान हुई के बाद, 3 पाकिस्तानी खिलाड़ियों [[मोहम्‍मद आमिर|मोहम्मद आमिर]], [[मोहम्मद आसिफ]] और सलमान बट्ट स्पॉट फिक्सिंग का दोषी पाया गया है, और क्रमश: 5 साल, 7 साल और 10 साल के लिए प्रतिबंधित कर दिया गया। पर 3 नवंबर 2011 जेल शर्तों आमिर के लिए छह महीने बट के लिए नीचे के 30 महीने, आसिफ को एक साल के लिए, और दो साल मजीद के लिए आठ महीने, खेल एजेंट है कि रिश्वत सुगम सौंप दिया गया।<ref>{{cite news|title=पाकिस्तानी क्रिकेटरों और एजेंट सट्टेबाजी घोटाले के लिए जेल में बंद|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|accessdate=3 नवंबर 2011|newspaper=बीबीसी समाचार|date=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415213640/https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|archive-date=15 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=पाकिस्तान स्पॉट फिक्सिंग खिलाड़ियों और एजेंट लंबी जेल की सजा सुनाई|date=3 नवंबर 2011|work=अभिभावक|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906182911/http://www.guardian.co.uk/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|archive-date=6 सितंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html|title=पाकिस्तान स्पॉट फिक्सिंग: सलमान बट के अभियुक्तों को दोषी करार, मोहम्मद आसिफ और मोहम्मद आमिर एक लंबी सड़क पर सिर्फ एक कदम|date=3 नवंबर 2011|work=डेली टेलीग्राफ|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921040933/http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html|archive-date=21 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=मैच फिक्सिंग के लिए जेल में बंद क्रिकेटर्स|date=3 नवंबर 2011|work=स्वतंत्र|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925202727/http://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|archive-date=25 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> ==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी== {{main|आईसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}} आईसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमीरात]] में दुबई स्पोर्ट्स सिटी में स्थित है। जीसीए की सुविधाओं में दो अंडाकार, 10 मैदान पिचों, आउटडोर मैदान और सिंथेटिक अभ्यास सुविधाओं के साथ एक, हॉक नेत्र प्रौद्योगिकी और एक क्रिकेट विशिष्ट व्यायामशाला सहित इनडोर अभ्यास सुविधाएं शामिल हैं। रॉडनी मार्श कोचिंग अकादमी के निदेशक के रूप में नियुक्त किया गया है। उद्घाटन, मूल रूप से 2008 के लिए योजना बनाई है, 2010 में जगह ले ली। ==आईसीसी क्रिकेट विश्व कार्यक्रम== {{main|आईसीसी क्रिकेट विश्व कार्यक्रम}} अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आईसीसी क्रिकेट विश्व बुलाया टेलीविजन पर एक साप्ताहिक कार्यक्रम का सीधा प्रसारण। यह खेल ब्रांड द्वारा निर्मित है। यह एक साप्ताहिक 30 मिनट की सभी टेस्ट और सहित नवीनतम क्रिकेट खबर है, हाल ही में क्रिकेट कार्यवाही प्रदान कार्यक्रम है एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय मैचों, साथ ही मैदान से बाहर की सुविधाओं और साक्षात्कार ==आलोचना== पत्रकार पीटर डेला पेन्ना, [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] की, क्या वह मैचों में अनियंत्रित प्रशंसकों से संबंधित सुरक्षा मुद्दों की रिपोर्टों को कम करने के प्रयास के रूप में माना जाता है के लिए आईसीसी की आलोचना की है।<ref>{{cite news |url=http://sports.espn.go.com/extra/cricket/columns/story?columnist=della_penna_peter&id=6192952 |title=क्रिकेट विश्व कप: अनियंत्रित भीड़ से एक और डराने |publisher=ईएसपीएन |accessdate=8 मार्च 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110313075802/http://sports.espn.go.com/extra/cricket/columns/story?columnist=della_penna_peter&id=6192952 |archive-date=13 मार्च 2011 |url-status=live }}</ref> संबद्ध सदस्यों सहयोगी का दर्जा प्राप्त करने के लिए: [[क्रिकेट आयरलैंड]] के मुख्य कार्यकारी अधिकारी वॉरेन व्यव उन्हें टेस्ट खेलने वाले और एसोसिएट देशों और स्पष्ट रूप से परिभाषित मानदंड नए देशों को प्राप्त करने के लिए टेस्ट दर्जा, या उस बात के लिए अनुमति की कमी के बीच दोहरे मापदंड के लिए आलोचना की है। 2015 में, सैम कोलिन्स और जर्रोद किंबर आईसीसी के आंतरिक संगठन पर एक सज्जन की वृत्तचित्र मौत बनाया है। == इन्हें भी देखें == * [[विश्व कप क्रिकेट]] * [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]] * [[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] * [[आईसीसी चैंपियन्स ट्रॉफ़ी]] * [[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]] ==सन्दर्भ== {{reflist|2}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रशासन]] {{क्रिकेट-आधार}} 7so2fmmggk1x5aolt7kqeif75xqen5q 6635750 6635742 2026-10-31T07:01:59Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635750 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | name = अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद | image = अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (प्रतीक चिन्ह).svg.png | size = 270px | caption = अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद का प्रतीक चिह्न <br> [[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|260px|frameless]] | abbreviation = आई॰सी॰सी॰ | motto = ''अच्छाई के लिए क्रिकेट'' | formation = {{Start date and age|1909|06|15|df=y}} | headquarters = {{flagicon|United Arab Emirates}} [[दुबई]], [[संयुक्त अरब अमीरात]] | language = [[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]] | type = राष्ट्रीय क्रिकेट संघों का संघ | membership = [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|108 सदस्य राष्ट्र]] | leader_title = चेयरमैन | leader_name = {{flagicon|New Zealand}} ग्रेग बार्कले<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1907747 |title=Greg Barclay elected as Independent ICC Chair|work=International Cricket Council |accessdate=25 November 2020}}</ref> | leader_title3 = सीईओ | leader_name3 = {{flagicon|Australia|}} ज्योफ अलार्ड़ीस <ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1153104 |title=Sawhney takes over as Chief Executive of ICC |work=International Cricket Council |accessdate=1 April 2019}}</ref> | website = {{URL|https://www.icc-cricket.com/}} }} ''' अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद ''' ([[अंग्रेजी भाषा|अंग्रेजी]]: '''I'''nternational '''C'''ricket '''C'''ouncil, '' इण्टरनेशनल क्रिकेट काउंसिल '', संक्षेप में - ''' ICC ''', '' आईसीसी '') विश्व भर में [[क्रिकेट]] की प्रतियोगिताओं की नियन्त्रक तथा नियामक संस्था है। इसकी स्थापना 1909 में [[ऑस्ट्रेलिया]], [[इंग्लैंड]] और [[दक्षिण अफ्रीका]] के प्रतिनिधियों द्वारा '''''इम्पीरियल क्रिकेट सम्मेलन''' '' के रूप में की गयी थी। 1965 में इसका नाम बदलकर 'अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट सम्मेलन' कर दिया गया, और 1989 में इसका वर्तमान नाम (अन्तरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद) रखा गया। यह [[विश्व कप क्रिकेट]], महिला [[क्रिकेट विश्व कप]], [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]], आईसीसी महिला T20 विश्व कप, [[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]], [[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]], [[अंडर-१९ क्रिकेट विश्व कप|अण्डर -19 क्रिकेट विश्व कप]] जैसे विश्व चैंपियनशिप कार्यक्रमों का आयोजन करता है। आईसीसी के वर्तमान में 104 सदस्य राष्ट्र हैं: 12 पूर्ण सदस्य और 92 एसोसिएट सदस्य हैं।<ref>{{cite web | url = https: //www.icc-cricket.com/about/members | title = ICC मेंबर | अंतिम = | पहले = तारीख | = | वेबसाइट = | प्रकाशक = आईसीसी | एक्सेसडेट = 31 अक्टूबर 2017}}</ref> आईसीसी क्रिकेट के प्रमुख अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंटों के संगठन और शासन के लिए जिम्मेदार है, विशेष रूप से [[क्रिकेट विश्व कप]] और [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]]। यह अंपायरों और रेफरी का भी अनुमोदन करता है, जो सभी स्वीकृत टेस्ट मैचों, [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] और [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२० अन्तरराष्ट्रीय]] पर लागू होते हैं। यह आईसीसी की आचार संहिता को बढ़ावा देता है, जो अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट के लिए अनुशासन के पेशेवर मानक निर्धारित करता है,<ref>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/icc/rules//code of-conduct-for-players-and-officials.pdf|title=अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद - आईसीसी इवेंट्स, आईसीसी क्रिकेट रैंकिंग, लाइव क्रिकेट स्कोर|प्रकाशक=Icc-cricket.com|accessdate=8 मई 2011|url-status=dead|आर्केलर=https: //web.archive.org/web/20070712131901/http: //www.icc-cricket.com/icc/rules/code-of-conduct-for-players-and-officials.pdf|7=संग्रहित|=12 जुलाई 2007}}{{Dead link|date=सितंबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>अपनी भ्रष्टाचार निरोधक और सुरक्षा इकाई (एसीएसयू) के माध्यम से भ्रष्टाचार के खिलाफ कार्यवाही का समन्वय भी करता है। [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब]] खेल के नियम निर्धारित करता है। अध्यक्ष निर्देशकों की और 26 जून 2014 के बोर्ड के प्रमुख एन श्रीनिवासन, [[भारतीय क्रिकेट नियंत्रण बोर्ड|बीसीसीआई]] के पूर्व अध्यक्ष, परिषद के अध्यक्ष के रूप में पहले की घोषणा की थी।<ref>{{cite web|title=श्रीनिवासन ने जुलाई 2014 से आईसीसी के नए अध्यक्ष के रूप में निर्वाचित बाद|url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|website=http://www.jagranjosh.com|publisher=इननेक्स्टलाइव.जागरणजोश.कॉम|accessdate=24 फ़रवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402233930/http://www.jagranjosh.com/current-affairs/srinivasan-elected-as-the-new-chairman-of-icc-from-july-2014-onwards-1392007635-1|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> आईसीसी अध्यक्ष की भूमिका काफी हद तक एक मानद स्थिति बन गई। उसके बाद से अध्यक्ष की भूमिका और अन्य परिवर्तन की स्थापना 2014 में आईसीसी में परिवर्तन में किए गए थे। यह दावा किया गया है कि 2014 में परिवर्तन तथाकथित 'बिग थ्री' इंग्लैंड, भारत और ऑस्ट्रेलिया के राष्ट्रों को नियन्त्रण सौंप दिया।<ref name="Kamal Quits">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|title=मुस्तफा कमाल विश्व कप के बाद आईसीसी अध्यक्ष के रूप में इस्तीफा|publisher=बीबीसी स्पोर्ट|date=1 अप्रैल 2015|accessdate=1 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530125308/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/32144906|archive-date=30 मई 2015|url-status=live}}</ref> मौजूदा आईसीसी अध्यक्ष जहीर अब्बास, जो जून 2015 में नियुक्त किया गया था अप्रैल 2015 में मुस्तफा कमाल के इस्तीफे के बाद है। कमल, [[बांग्लादेश क्रिकेट बोर्ड]] के पूर्व अध्यक्ष, [[२०१५ क्रिकेट विश्व कप|2015 विश्व कप]] के बाद शीघ्र ही इस्तीफा दे दिया है, संगठन का दावा है दोनों असंवैधानिक और अवैध चल रही है। वर्तमान सीईओ डेविड रिचर्डसन है।<ref name=ISSC>{{cite web |last=अंतर्राष्ट्रीय खेल सुरक्षा सम्मेलन |title=हारून लोर्गट |url=http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |work=सम्मेलन में वक्ताओं की प्रोफाइल |deadurl=नहीं |accessdate=19 सितंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323072157/http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |archive-date=23 मार्च 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160323072157/http://www.securingsport.com/programme/speakers-2/ |date=23 मार्च 2016 }}</ref> अप्रैल 2018 में, आईसीसी ने घोषणा की कि वह 1 जनवरी 2019 से अपने सभी 104 सदस्यों को '''ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय''' की मान्यता प्रदान करेगी।<ref name="104to18">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23324980/t20s-all-icc-members-international-status|title=T20s between all ICC members to have international status|access-date=27 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116163436/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/23324980/t20s-all-icc-members-international-status|archive-date=16 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> ==इतिहास== 15 जून को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम|इंग्लैंड]], [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] और [[दक्षिण अफ़्रीका क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] से 1909 प्रतिनिधियों ने [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]] के मैदान पर मुलाकात की और ''इंपीरियल क्रिकेट कांफ्रेंस'' की स्थापना की। सदस्यता [[ब्रिटिश साम्राज्य]] के भीतर क्रिकेट के शासी निकाय जहां [[टेस्ट क्रिकेट]] खेला गया था तक ही सीमित था। [[वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज]], [[न्यूजीलैंड क्रिकेट टीम|न्यूजीलैंड]] और [[भारतीय क्रिकेट टीम | भारत]] 1926 में पूर्ण सदस्य के रूप में निर्वाचित किया गया, यहां से टेस्ट खेलने वाले देशों की संख्या दोगुनी हुई। उस समय कोई परिवर्तन करने के लिए चुनाव के लिए सदस्यता होना जरूरी था; "साम्राज्य के भीतर देशों में क्रिकेट के शासी निकाय क्रिकेट टीमों भेजने के लिए जो कर रहे है या जो इंग्लैंड के लिए टीमों को भेज देते हैं।" हालांकि संयुक्त राज्य अमेरिका इन मानदंडों को पूरा नहीं किया था और एक सदस्य नहीं बनाया गया था।<ref>{{Cite web |url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |title=1909 – 1963 – इंपीरियल क्रिकेट सम्मेलन |access-date=24 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721011029/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |archive-date=21 जुलाई 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721011029/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/history-1909-1963.html |date=21 जुलाई 2008 }}</ref> 1947 में [[पाकिस्तान क्रिकेट टीम|पाकिस्तान]] के गठन के बाद, पाकिस्तान को 1952 में टेस्ट क्रिकेट का दर्जा दिया गया था,तब से पाकिस्तान टेस्ट क्रिकेट खेलने वाला सांतवा राष्ट्र बन गया। रंगभेद की नीति के कारण मई 1961 में दक्षिण अफ्रीका ने राष्ट्रमंडल छोड़ दिया। इसलिए दक्षिणी अफ्रीका ने अपनी सदस्यता को खो दिया। 1965 में इसको "अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट सम्मेलन" का नाम दिया गया और नए नियमों को राष्ट्रमंडल ने बाहर के देशों से चुनाव की अनुमति के लिए अपनाया। इस सम्मेलन का विस्तार करने के लिए नए देशों के एसोसिएट सदस्यों के साथ प्रवेश किया। प्रत्येक एसोसिएट्स, एक वोट के हकदार थे, जबकि फाउंडेशन और पूर्ण सदस्य आईसीसी प्रस्तावों पर दो वोट के हकदार थे। फाउंडेशन के सदस्यों को वोटों का अधिकार बरकरार रहता है। [[श्रीलंका क्रिकेट टीम | श्रीलंका]] को 1981 में एक पूर्ण सदस्य के रूप में शामिल किया गया था, तब से टेस्ट खेलने वाले देशों की संख्या वापस 7 हुई। 1989 में, नए नियमों को अपनाया गया और तब से वर्तमान नाम, ''अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद'' अस्तित्व में आया। दक्षिण अफ्रीका ने 1991 में [[रंगभेद नीति|रंगभेद]] की समाप्ति के बाद एक पूर्ण सदस्य के रूप में फिर से निर्वाचित किया गया। 1992 में नौवें टेस्ट क्रिकेट खेलने वाला देश बना [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम | जिम्बाब्वे]]। फिर वर्ष 2000 में [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम|बांग्लादेश]] ने टेस्ट क्रिकेट टीम का दर्जा प्राप्त किया। ==स्थान== [[Image:ICC Dubai 1.jpg|thumb|200px|right|[[दुबई]] में आईसीसी के कार्यालय।]] अपने गठन से आईसीसी अपने घर के रूप में [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड]] की है, और 1993 से जमीन की नर्सरी अंत में "क्लॉक टॉवर" इमारत में अपने कार्यालय था। आईसीसी को शुरू में एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट के विश्व कप के लिए अधिकारों का वाणिज्यिक दोहन द्वारा स्थापित किया गया था। के रूप में नहीं सभी सदस्य देशों इंग्लैंड के साथ डबल टैक्स समझौतों था, यह एक कंपनी बनाने के द्वारा क्रिकेट के राजस्व की रक्षा के लिए जरूरी हो गया था, आईसीसी विकास (इंटरनेशनल) प्राइवेट लिमिटेड - ईदी के रूप में जाना जाता है, ब्रिटेन के बाहर। यह जनवरी 1994 में स्थापित किया गया था और मोनाको में आधारित था। नब्बे के दशक के शेष के लिए, ईदी के प्रशासन के एक मामूली प्रसंग था। लेकिन 2001-2008 से सभी आईसीसी की घटनाओं के लिए अधिकारों का एक बंडल के साथ बातचीत, राजस्व इंटरनेशनल क्रिकेट और आईसीसी के सदस्य देशों के लिए उपलब्ध काफी हद तक बढ़ गई। यह मोनाको में आईडी के आधार पर कार्यरत वाणिज्यिक कर्मचारियों की संख्या में वृद्धि करने के लिए नेतृत्व किया। यह भी नुकसान यह है कि परिषद के क्रिकेट प्रशासकों, जो लॉर्ड्स में बने रहे, मोनाको में उनके व्यावसायिक सहयोगियों से अलग हो गए थे पड़ा। परिषद जबकि टैक्स से उनके व्यावसायिक आमदनी की रक्षा के एक कार्यालय में एक साथ उनके स्टाफ के सभी लाने के तरीकों की तलाश करने का फैसला किया है। लॉर्ड्स में रहने का विकल्प जांच की गई और एक अनुरोध किया गया था, खेल इंग्लैंड के माध्यम से ब्रिटिश सरकार को आईसीसी ने अपने सभी कर्मियों को लंदन में (वाणिज्यिक मामलों पर काम कर रहे लोगों सहित) की अनुमति देने के लिए - लेकिन ब्रिटेन के भुगतान से विशेष छूट दी जा इसके वाणिज्यिक आय पर निगम कर लिया। ब्रिटिश सरकार ने एक मिसाल पैदा करने के लिए तैयार नहीं था और इस अनुरोध करने के लिए सहमत नहीं होता। एक परिणाम के रूप में आईसीसी के अन्य स्थानों की जांच की और अंत में [[संयुक्त अरब अमीरात]] में [[दुबई]] के अमीरात पर बसे। आईसीसी [[ब्रिटिश वर्जिन द्वीपसमूह]] में पंजीकृत है। अगस्त 2005 में आईसीसी के [[दुबई]] के लिए अपने कार्यालयों में ले जाया गया, और बाद मोनाको में अपने कार्यालयों को बंद कर दिया। दुबई के इस कदम के पक्ष में आईसीसी कार्यकारी बोर्ड द्वारा एक 11-1 मतदान के बाद बनाया गया था।<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | work=बीबीसी समाचार | title=क्रिकेट प्रमुखों दुबई के लिए आधार के लिए कदम | date=7 मार्च 2005 | access-date=24 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160423063936/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/4326601.stm | archive-date=23 अप्रैल 2016 | url-status=live }}</ref> [[दुबई]] के लिए आईसीसी के इस कदम के प्राचार्य चालक अपने मुख्य कर्मचारियों को एक कर कुशल स्थान में एक साथ लाना चाहते थे, एक माध्यमिक कारण कार्यालयों दक्षिण एशिया में क्रिकेट की शक्ति का तेजी से महत्वपूर्ण नए केंद्रों के करीब ले जाने के लिए इच्छा थी। [[लॉर्ड्स क्रिकेट ग्राउंड|लॉर्ड्स]] के एक तार्किक स्थल रहा था जब आईसीसी [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]] (एक स्थिति है कि 1993 तक चली) द्वारा प्रशासित किया गया था। लेकिन विश्व क्रिकेट में भारत और पाकिस्तान की बढ़ती शक्ति एक ब्रिटिश निजी सदस्यों क्लब ([[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]]) कालभ्रमित और संयुक्त राष्ट्र के स्थायी द्वारा अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट के लिए जारी रखा नियंत्रण बना लिया था। परिवर्तन और सुधारों की शुरुआत 1993 में की एक सीधा परिणाम अंततः एक और तटस्थ स्थल करने के लिए लॉर्ड्स से दूर कदम हो गया था।<ref>{{cite news | url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html | title=एशिया टाइम्स ऑनलाइन : दक्षिण एशिया समाचार, व्यापार और भारत से अर्थव्यवस्था और पाकिस्तान | work=अटाइम्स.कॉम | access-date=24 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160813002645/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GD23Df05.html | archive-date=13 अगस्त 2016 | url-status=live }}</ref> ==नियम और अधिनियम== अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद खेलने की परिस्थितियों, गेंदबाजी समीक्षा, और अन्य आईसीसी के नियमों का नजारा दिखता है। हालांकि आईसीसी क्रिकेट और केवल [[मेरीलेबोन क्रिकेट क्लब | एमसीसी]] कानूनों को बदल सकता है के [[क्रिकेट के नियम|कानूनों]] के लिए कॉपीराइट नहीं है, आजकल यह आमतौर पर केवल खेल के वैश्विक शासी निकाय, आईसीसी के साथ विचार विमर्श के बाद किया जाएगा। आईसीसी ने एक "आचार संहिता" जो करने के लिए टीमों और अंतरराष्ट्रीय मैचों में खिलाड़ियों को पालन करने के लिए आवश्यक हो गया है। जहां इस कोड के उल्लंघन पाए जाते आईसीसी प्रतिबंधों, आमतौर पर जुर्माना लागू कर सकते हैं। 2008 में आईसीसी खिलाड़ियों पर 19 दंड लगाया।<ref>{{Cite web |url=http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |title=2008: दंड आईसीसी आचार संहिता के उल्लंघन के लिए खिलाड़ियों पर लगाए गए |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080721010805/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |archive-date=21 जुलाई 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080721010805/http://icc-cricket.yahoo.com/about-icc/breaches-and-penalties-2008.html |date=21 जुलाई 2008 }}</ref> ==टूर्नामेंट और आय सृजन== आईसीसी टूर्नामेंटों यह आयोजन किया, मुख्य रूप से [[आईसीसी क्रिकेट विश्व कप]] से आय उत्पन्न करता है, और यह अपने सदस्यों के लिए है कि आय का बहुमत वितरित करता है। विश्व कप के प्रायोजन और टीवी अधिकार 2007 और 2015 के बीच यूएस$1.6 अरब से अधिक में लाया, जहां तक ​​आईसीसी की आय का मुख्य स्रोत है।<ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |title=आईसीसी अधिकार ईएसपीएन-स्टार के लिए जाना है |3=क्रिकेट समाचार |4=वैश्विक |5=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130926/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/current/story/271994.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |title=आईसीसी प्रायोजन अधिकार को भुनाने के लिए सेट कर दिया |3=क्रिकेट समाचार |4=वैश्विक |5=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130947/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/276853.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 31 दिसंबर 2007 तक नौ महीने लेखांकन अवधि में आईसीसी के सदस्य सदस्यता और प्रायोजन से यूएसडी12.66 लाख की परिचालन आय, मुख्य रूप से किया था। इसके विपरीत घटना में आय यूएसडी285.87 मिलियन, 2007 के विश्व कप से यूएसडी239 मिलियन सहित था। वहाँ भी इस अवधि में यूएसडी6.695 लाख की निवेश आय था। आईसीसी द्विपक्षीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैचों से कोई आय धाराओं ([[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट मैच]], [[एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] और [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेंटी -20 अंतरराष्ट्रीय]]) है, कि अंतरराष्ट्रीय खेल रहा है अनुसूची के महान बहुमत के लिए खाते हैं, क्योंकि वे स्वामित्व में है और उसके सदस्यों द्वारा चलाए जा रहे हैं। यह अपने विश्व कप के राजस्व को बढ़ाने के लिए एक और नई घटनाओं बनाने की मांग की है। ये [[आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफ़ी]] और आईसीसी सुपर सीरीज 2005 में ऑस्ट्रेलिया में खेला शामिल हैं। हालांकि इन घटनाओं के रूप में सफल नहीं किया गया है के रूप में आईसीसी आशा व्यक्त की। सुपर सीरीज व्यापक रूप से एक विफलता के रूप में देखा गया था और उम्मीद नहीं है दोहराया जा रहा है, और चैंपियंस ट्रॉफी के लिए 2006 में खत्म कर दिया जाना भारत बुलाया।<ref>{{cite news | url=http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | location=मेलबोर्न | work=द ऐज | title=खेल फ्लेक्स मांसपेशियों में सबसे बड़ी खिलाड़ी | date=7 जनवरी 2006 | access-date=25 जून 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151103191328/http://www.theage.com.au/news/cricket/biggest-player-in-the-game-flexes-muscle/2006/01/06/1136387626870.html | archive-date=3 नवंबर 2015 | url-status=live }}</ref> चैंपियंस ट्रॉफी 2004 घटना को "एक टूर्नामेंट के तुर्की" और एक "असफलता" के रूप में संपादक द्वारा [[विज्डन क्रिकेटर्स अल्मनाक|विजडन ने 2005]] में करने के लिए भेजा गया था; हालांकि [[आईसीसी चैम्पियंस ट्रॉफ़ी 2006|2006 संस्करण]] एक नए स्वरूप के कारण अधिक से अधिक सफलता के रूप में देखा गया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |title=आईसीसीचैंपियंसट्रॉफी.इंडीया.कॉम |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202041532/http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |archive-date=2 दिसंबर 2008 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202041532/http://www.iccchampionstrophy.indya.com/news/Cricket/2006/October/oct/news061106e.htm |date=2 दिसंबर 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |title=जब क्रिकेट के सब कर रही किया था |3=क्रिकेट सुविधाएँ |4=वैश्विक |5=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |publisher=कॉन्टेंट-यूएसए.क्रिकइन्फो.कॉम |date= |accessdate=8 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201130942/http://content-usa.cricinfo.com/ci/content/story/267074.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|आईसीसी विश्व ट्वेन्टी 20]], पहली बार 2007 में खेला जाता है, एक सफलता थी। आईसीसी के मौजूदा योजना एक ट्वेंटी -20 विश्व कप के साथ हर साल एक अंतरराष्ट्रीय टूर्नामेंट है, यहां तक ​​कि नंबर वर्षों में खेला है, विश्व कप साल आयोजित होने वाले ओलंपिक खेलों के आगे बढ़ने से पहले, और चक्र के शेष साल में होने वाली आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी हैं। इस चक्र 2009 संस्करण के बाद एक वर्ष [[२०१० आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|2010]] में शुरू हो जाएगा। ==अंपायर और रेफरी== आईसीसी अंतरराष्ट्रीय अंपायरों और मैच रैफरी जो कम से अंपायरिंग की नियुक्ति करती सब मंजूर टेस्ट मैच एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय और ट्वेंटी -20 अंतरराष्ट्रीय। आईसीसी अंपायरों के पैनल के 3 चल रही है: अर्थात् एलीट पैनल, अंतरराष्ट्रीय पैनल, और एसोसिएट्स और सहयोगी कक्ष। अप्रैल 2012 के रूप में, एलीट पैनल बारह अंपायर भी शामिल है। सिद्धांत रूप में, एलीट पैनल से दो अंपायरों, हर टेस्ट मैच में अंपायरिंग जबकि एक एलीट पैनल अंपायर खड़ा में वनडे अंतरराष्ट्रीय पैनल से अंपायर के साथ मेल खाता है। अभ्यास में, अंतरराष्ट्रीय पैनल के सदस्य हैं, कभी-कभी टेस्ट मैचों में खड़े के रूप में है कि क्या वे इस टेस्ट स्तर पर सामना कर सकते हैं देखने के लिए एक अच्छा अवसर के रूप में देखा जाता है, और क्या वे एलीट पैनल को ऊपर उठाया जाना चाहिए। हालांकि अभी भी कर एलीट पैनल, आईसीसी के पूर्णकालिक कर्मचारी हैं, कभी कभी बहुत निवास के अपने देश में [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] अंपायर हैं। औसत वार्षिक, कार्यवाहक एलीट अंपायरों के लिए अनुसूची 8-10 टेस्ट मैच और वनडे में 10-15, 75 दिन से अधिक प्रति वर्ष यात्रा और तैयारी के समय का एक संभावित मैदान पर काम का बोझ है।<ref>{{cite web|title=मैच अधिकारियों|url=http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials|archive-date=3 अक्तूबर 2013|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003001326/http://www.icc-cricket.com/about/42/match-officials |date=3 अक्तूबर 2013 }}</ref> अंतरराष्ट्रीय पैनल दस टेस्ट खेलने वाले क्रिकेट बोर्डों में से प्रत्येक से नामित अधिकारियों से बना है। पैनल के सदस्यों के वनडे में अंपायरिंग क्रिकेट कैलेंडर में अपने देश में मैच, और चरम पर एलीट पैनल की सहायता बार जब वे विदेशी वनडे के लिए नियुक्त किया जा सकता है और टेस्ट मैच के लिए चुना है। अंतरराष्ट्रीय पैनल के सदस्यों को भी इस तरह के [[अंडर-19 विश्व कप|अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप]] आईसीसी विदेशी परिस्थितियों के अपने ज्ञान और समझ में सुधार के रूप में विदेशों में अंपायरिंग कार्य करती हैं और उन्हें एलीट पैनल पर संभव बढ़ावा देने के लिए तैयार करते हैं। इन अंपायरों में से कुछ भी क्रिकेट विश्व कप में अंपायरिंग कर्तव्य अदा करते है। टेस्ट क्रिकेट बोर्डों में से प्रत्येक एक "तीसरे अंपायर" जो पर कहा जा सकता तत्काल टेलीविजन रिप्ले के माध्यम से कुछ मैदान पर फैसले की समीक्षा करने के लिए नामांकित करता है। सभी तीसरे अंपायर को अपने स्वयं के काउंटी में प्रथम श्रेणी अंपायर हैं, और भूमिका अंतरराष्ट्रीय पैनल पर एक कदम है, और फिर एलीट पैनल के रूप में देखा जाता है।<ref>{{cite web|title=आईसीसी अंपायरों के एमिरेट्स अंतरराष्ट्रीय पैनल|url=http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044124/http://www.icc-cricket.com/about/88/match-officials/emirates-international-panel-of-icc-umpires |date=4 मार्च 2016 }}</ref> उद्घाटन आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल जून 2006 में गठन किया गया था। यह आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल, 2005 में बनाया लांघी, और गैर टेस्ट खेल रहे सदस्यों से अंपायरों के लिए शिखर के रूप में कार्य करता है, पांच आईसीसी विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय अंपायर पैनलों में से प्रत्येक के माध्यम से हासिल चयन के साथ। एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल के सदस्यों वनडे के लिए नियुक्तियों आईसीसी एसोसिएट सदस्य, आईसीसी इंटरकांटिनेंटल कप मैचों और अन्य एसोसिएट और एफिलिएट टूर्नामेंट शामिल करने के लिए पात्र हैं। उच्च प्रदर्शन अंपायर भी अन्य आईसीसी की घटनाओं के लिए विचार किया जा सकता है, आईसीसी अंडर 19 क्रिकेट विश्व कप सहित, और भी आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी और आईसीसी क्रिकेट विश्व कप में शामिल होने के लिए आमंत्रित किया जा सकता है।<ref>{{cite web|title=आईसीसी के एसोसिएट और एफिलिएट अंतरराष्ट्रीय अंपायर पैनल|url=http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|publisher=आईसीसी-क्रिकेट.कॉम|accessdate=18 नवंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel|archive-date=2 जून 2016|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602070629/http://www.icc-cricket.com/about/89/match-officials/icc-associate-and-affiliate-international-umpires-panel |date=2 जून 2016 }}</ref> वहाँ भी आईसीसी रेफरी जो सभी टेस्ट में आईसीसी की स्वतंत्र प्रतिनिधि के रूप में कार्य और एकदिवसीय मैचों की एक एलीट पैनल है। जनवरी 2009 के रूप में, यह 6 सदस्यों, सभी बेहद अनुभवी पूर्व अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटर है। रेफरी खिलाड़ियों या अधिकारियों (जो अंपायरों द्वारा किया जा सकता है) की रिपोर्ट करने की शक्ति नहीं है, लेकिन वे आईसीसी आचार संहिता के तहत सुनवाई आयोजित करने और दंड लगाने के रूप में मैच पर आवश्यक जानकारी एक अधिकारी फटकार से लेकर के लिए जिम्मेदार हैं क्रिकेट से आजीवन प्रतिबंध। निर्णय की अपील की जा सकती है, लेकिन मूल निर्णय ज्यादातर मामलों में फैसले को बरकरार रखा है। परिषद क्रिकेट, अंपायर के फैसले की समीक्षा प्रणाली को सार्वभौमिक के आवेदन पर बीसीसीआई द्वारा विरोध के कारण जून 2012 के रूप में खेलने वाले देशों के बीच आम सहमति हासिल करने में विफल। यह खेलने वाले देशों के आपसी समझौते के अधीन लागू किया जाना जारी रहेगा।<ref>{{cite news| url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| title= डीआरएस के सार्वभौमिक आवेदन पर अभी तक कोई निर्णय नहीं| work= टाइम्स ऑफ इंडिया| date= 27 जून 2012| access-date= 25 जून 2016| archive-date= 26 जनवरी 2013| archive-url= https://archive.today/20130126142440/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-06-27/top-stories/32440276_1_drs-ball-tracking-icc-executive-board| url-status= dead}}</ref> जुलाई 2012 में आईसीसी डीआरएस प्रौद्योगिकी के उपयोग के बारे में संदेह दूर करने के लिए बीसीसीआई को, एक प्रतिनिधिमंडल गेंद पर नज़र रखने के डॉ एड रोस्टेन, कंप्यूटर दृष्टि और प्रौद्योगिकी पर एक विशेषज्ञ द्वारा किए गए शोध को दिखाने के लिए भेजने का फैसला किया। <ref>{{cite news | url= http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system | title= डीआरएस पर रिसर्च बीसीसीआई को दिखाया जाएगा | date= 10 जुलाई 2012 | work= टाइम्स ऑफ इंडिया | access-date= 25 जून 2016 | archive-date= 26 जनवरी 2013 | archive-url= https://archive.today/20130126182508/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-07-10/top-stories/32617106_1_expert-in-computer-vision-icc-management-decision-review-system | url-status= dead }}</ref> ==सदस्य== {{Main|अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची}} [[File:International Cricket Council members (by status) Current.svg|thumb|350px|सदस्यता स्थिति से वर्तमान आईसीसी सदस्य: <br /> {{Color box|#ff0000|border=darkgrey}} पूर्ण सदस्य<br /> {{Color box|#ff6600|border=darkgrey}} एसोसिएट सदस्य ([[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] सदस्यता द्वारा)<br /> {{Colour box|#ff9900|border=darkgrey}} एसोसिएट सदस्य<br /> {{Colour box|#333333|border=darkgrey}} पूर्व या निलंबित सदस्य<br /> {{Colour box|#cccccc|border=darkgrey}} गैर-सदस्य<br />]] आईसीसी सदस्यता के तीन वर्ग है: '''पूर्ण सदस्य'''- बारह टीमों के शासी निकाय जिनके पास अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के भीतर पूर्ण मतदान अधिकार हैं और आधिकारिक टेस्ट मैच खेलते हैं। {| class="wikitable sortable" |- ! टीम !! '''क्षेत्र''' || सदस्यता |- | {{cr|ENG}} | [[यूरोपीय क्रिकेट परिषद|यूरोप]] | 1909 |- | {{cr|AUS}} | [[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत|पूर्व एशिया-प्रशांत]] | 1909 |- | {{cr|RSA}} | [[अफ्रीकी क्रिकेट संघ|अफ्रीका]] | 1909 |- |{{cr|WIN}} | [[आईसीसी अमेरिका|अमेरिका]] | 1926 |- | {{cr|NZ}} | [[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत|पूर्व एशिया-प्रशांत]] | 1926 |- | {{cr|IND}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1926 |- | {{cr|PAK}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1952 |- | {{cr|SRI}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 1981 |- | {{cr|ZIM}} | [[अफ्रीकी क्रिकेट संघ|अफ्रीका]] | 1992 |- | {{cr|BAN}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 2000 |- | {{cr|IRE|cricket}} | [[यूरोपीय क्रिकेट परिषद|यूरोप]] | 2017 |- | {{cr|AFG}} | [[एशियाई क्रिकेट परिषद|एशिया]] | 2017 |} '''एसोसिएट सदस्य''' - उन 92 देशों में शासी निकाय जहां क्रिकेट मजबूती से स्थापित और संगठित है, लेकिन अभी तक पूर्ण सदस्यता नहीं दी गई है। ==क्षेत्रीय निकायों== ये क्षेत्रीय निकायों, संगठित को बढ़ावा देने और क्रिकेट के खेल को विकसित करने के उद्देश्य: *[[अफ्रीकी क्रिकेट संघ]] *[[एशियाई क्रिकेट परिषद]] *[[आईसीसी अमेरिका]] *[[आईसीसी पूर्व एशिया-प्रशांत]] *[[यूरोपीय क्रिकेट परिषद]] आगे के दो क्षेत्रीय निकायों अफ्रीकी क्रिकेट संघ के सृजन के बाद विस्थापित गया: *[[पूर्वी और मध्य अफ्रीका क्रिकेट परिषद]] *[[पश्चिम अफ्रीकी क्रिकेट परिषद]] ==प्रतियोगिताएं और पुरस्कार== आईसीसी का आयोजन विभिन्न '''प्रथम श्रेणी''' और '''वन-डे''' और '''ट्वेंटी -20''' क्रिकेट प्रतियोगिताओं: *[[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | प्रथम श्रेणी]] **[[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] (टेस्ट लीग) **[[आईसीसी इंटरकांटिनेंटल कप]] (गैर-टेस्ट राष्ट्रों के लिए प्रथम श्रेणी) **[[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] *[[एक दिवसीय क्रिकेट | एकदिवसीय]] **[[आईसीसी वनडे चैम्पियनशिप]] (एकदिवसीय लीग) **[[क्रिकेट विश्व कप | आईसीसी क्रिकेट विश्व कप]] **[[आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफ़ी]] (विश्व कप के लघु संस्करण) **[[आईसीसी विश्व क्रिकेट लीग]] (सहयोगी और संबद्ध सदस्यों के लिए लीग) **[[आईसीसी विश्व कप क्वालीफायर]] (विश्व कप के लिए क्वालीफायर) *[[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेंटी-20]] **[[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०|आईसीसी विश्व ट्वेंटी-20]] **[[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]] आईसीसी को समझते हैं और पिछले 12 महीनों का सबसे अच्छा अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ियों को सम्मानित करने के लिए '''आईसीसी पुरस्कार''' की शुरुआत की गई है। उद्घाटन आईसीसी पुरस्कार समारोह 7 सितम्बर, 2004 को आयोजित की गई थी, लंदन में। आईसीसी रैंकिंग में उनके हाल के प्रदर्शन के आधार पर अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटरों के लिए रैंकिंग के एक व्यापक रूप से पालन व्यवस्था कर रहे हैं। मौजूदा प्रायोजक [[रिलायंस कम्युनिकेशंस|रिलायंस मोबाइल]], जो आईसीसी कि 2015 तक चलेगा के साथ एक समझौते पर हस्ताक्षर किए गए हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.relianceiccrankings.com/|title=रिलायंस आईसीसी रैंकिंग|work=रिलायंस आईसीसी रैंकिंग|accessdate=13 सितंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160627154815/http://www.relianceiccrankings.com/|archive-date=27 जून 2016|url-status=dead}}</ref>रनर-अप के रूप में न्यूजीलैंड में 2015 में पुरस्कार राशि के रूप में 1750000 अमेरिका डॉलर जीतने जबकि ऑस्ट्रेलिया 3975000 अमरीकी डॉलर का पुरस्कार राशि जीत ली। ==भ्रष्टाचार रोधी और सुरक्षा== आईसीसी ने दवाओं और [[क्रिकेट में सट्टेबाजी विवाद|रीश्वतखोरी]] घोटालों शीर्ष क्रिकेटरों को शामिल करने के साथ सौदा किया गया है। कानूनी और गैरकानूनी सट्टेबाजी बाजारों के साथ जुड़ा हुआ क्रिकेटरों द्वारा भ्रष्टाचार घोटालों के बाद आईसीसी को एक भ्रष्टाचार निरोधक और सुरक्षा इकाई (एसीएसयू) 2000 में लंदन मेट्रोपोलिटन पुलिस के सेवानिवृत्त आयुक्त, लार्ड कांडों के तहत निर्धारित किया है। भ्रष्टाचार, जिस पर वे सूचना दी है था के अलावा दक्षिण अफ्रीका के पूर्व कप्तान हैंसी क्रोन्ये जो तहत प्रदर्शन या सुनिश्चित करना है कि कुछ मैचों में एक पूर्व निर्धारित परिणाम था के लिए एक भारतीय सट्टेबाज से पैसे की भारी रकम स्वीकार कर लिया था कि के। इसी तरह, पूर्व भारतीय कप्तान [[मोहम्मद अजहरुद्दीन]] और [[अजय जड़ेजा]] की जांच की गई, (क्रमश: जीवन के लिए और पांच साल के लिए) मैच फिक्सिंग का दोषी है, और क्रिकेट खेलने से प्रतिबंधित पाया। एसीएसयू की निगरानी और क्रिकेट और प्रोटोकॉल पेश किया गया है भ्रष्टाचार के किसी भी रिपोर्ट है, जो उदाहरण के लिए ड्रेसिंग रूम में [[मोबाइल फोन]] के उपयोग के निषेध की जांच जारी है। 2007 [[क्रिकेट विश्व कप]] आईसीसी के मुख्य कार्यकारी अधिकारी मैल्कम स्पीड से पहले किसी भी भ्रष्टाचार के खिलाफ चेतावनी दी है और कहा है कि आईसीसी सतर्क और इसके खिलाफ असहिष्णु हो जाएगा।<ref>{{cite news |url=http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |work=जमैका स्टार |title=स्पीड विश्व कप के दौरान भ्रष्टाचार के खिलाफ चेतावनी दी |date=13 फरवरी 2007 |access-date=25 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201121545/http://www.jamaica-star.com/thestar/20070213/sports/sports3.html |archive-date=1 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> एक घोटाले है कि इंग्लैंड के 2010 के पाकिस्तान दौरे के दौरान हुई के बाद, 3 पाकिस्तानी खिलाड़ियों [[मोहम्‍मद आमिर|मोहम्मद आमिर]], [[मोहम्मद आसिफ]] और सलमान बट्ट स्पॉट फिक्सिंग का दोषी पाया गया है, और क्रमश: 5 साल, 7 साल और 10 साल के लिए प्रतिबंधित कर दिया गया। पर 3 नवंबर 2011 जेल शर्तों आमिर के लिए छह महीने बट के लिए नीचे के 30 महीने, आसिफ को एक साल के लिए, और दो साल मजीद के लिए आठ महीने, खेल एजेंट है कि रिश्वत सुगम सौंप दिया गया।<ref>{{cite news|title=पाकिस्तानी क्रिकेटरों और एजेंट सट्टेबाजी घोटाले के लिए जेल में बंद|url=http://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|accessdate=3 नवंबर 2011|newspaper=बीबीसी समाचार|date=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190415213640/https://www.bbc.co.uk/news/uk-15573463|archive-date=15 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|title=पाकिस्तान स्पॉट फिक्सिंग खिलाड़ियों और एजेंट लंबी जेल की सजा सुनाई|date=3 नवंबर 2011|work=अभिभावक|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906182911/http://www.guardian.co.uk/sport/2011/nov/03/pakistan-spot-fixing-jail-terms|archive-date=6 सितंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html|title=पाकिस्तान स्पॉट फिक्सिंग: सलमान बट के अभियुक्तों को दोषी करार, मोहम्मद आसिफ और मोहम्मद आमिर एक लंबी सड़क पर सिर्फ एक कदम|date=3 नवंबर 2011|work=डेली टेलीग्राफ|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921040933/http://www.telegraph.co.uk/sport/cricket/international/pakistan/8863611/Pakistan-spot-fixing-scandal-convictions-of-Salman-Butt-Mohammad-Asif-and-Mohammad-Amir-just-one-step-on-a-long-road.html|archive-date=21 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|title=मैच फिक्सिंग के लिए जेल में बंद क्रिकेटर्स|date=3 नवंबर 2011|work=स्वतंत्र|location=यूके|accessdate=3 नवंबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925202727/http://www.independent.co.uk/sport/cricket/cricketers-jailed-for-matchfixing-6256508.html|archive-date=25 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> ==ग्लोबल क्रिकेट अकादमी== {{main|आईसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी}} आईसीसी ग्लोबल क्रिकेट अकादमी (जीसीए) [[संयुक्त अरब अमीरात]] में दुबई स्पोर्ट्स सिटी में स्थित है। जीसीए की सुविधाओं में दो अंडाकार, 10 मैदान पिचों, आउटडोर मैदान और सिंथेटिक अभ्यास सुविधाओं के साथ एक, हॉक नेत्र प्रौद्योगिकी और एक क्रिकेट विशिष्ट व्यायामशाला सहित इनडोर अभ्यास सुविधाएं शामिल हैं। रॉडनी मार्श कोचिंग अकादमी के निदेशक के रूप में नियुक्त किया गया है। उद्घाटन, मूल रूप से 2008 के लिए योजना बनाई है, 2010 में जगह ले ली। ==आईसीसी क्रिकेट विश्व कार्यक्रम== {{main|आईसीसी क्रिकेट विश्व कार्यक्रम}} अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद आईसीसी क्रिकेट विश्व बुलाया टेलीविजन पर एक साप्ताहिक कार्यक्रम का सीधा प्रसारण। यह खेल ब्रांड द्वारा निर्मित है। यह एक साप्ताहिक 30 मिनट की सभी टेस्ट और सहित नवीनतम क्रिकेट खबर है, हाल ही में क्रिकेट कार्यवाही प्रदान कार्यक्रम है एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय मैचों, साथ ही मैदान से बाहर की सुविधाओं और साक्षात्कार ==आलोचना== पत्रकार पीटर डेला पेन्ना, [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] की, क्या वह मैचों में अनियंत्रित प्रशंसकों से संबंधित सुरक्षा मुद्दों की रिपोर्टों को कम करने के प्रयास के रूप में माना जाता है के लिए आईसीसी की आलोचना की है।<ref>{{cite news |url=http://sports.espn.go.com/extra/cricket/columns/story?columnist=della_penna_peter&id=6192952 |title=क्रिकेट विश्व कप: अनियंत्रित भीड़ से एक और डराने |publisher=ईएसपीएन |accessdate=8 मार्च 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110313075802/http://sports.espn.go.com/extra/cricket/columns/story?columnist=della_penna_peter&id=6192952 |archive-date=13 मार्च 2011 |url-status=live }}</ref> संबद्ध सदस्यों सहयोगी का दर्जा प्राप्त करने के लिए: [[क्रिकेट आयरलैंड]] के मुख्य कार्यकारी अधिकारी वॉरेन व्यव उन्हें टेस्ट खेलने वाले और एसोसिएट देशों और स्पष्ट रूप से परिभाषित मानदंड नए देशों को प्राप्त करने के लिए टेस्ट दर्जा, या उस बात के लिए अनुमति की कमी के बीच दोहरे मापदंड के लिए आलोचना की है। 2015 में, सैम कोलिन्स और जर्रोद किंबर आईसीसी के आंतरिक संगठन पर एक सज्जन की वृत्तचित्र मौत बनाया है। == इन्हें भी देखें == * [[विश्व कप क्रिकेट]] * [[आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]] * [[आईसीसी टेस्ट चैम्पियनशिप]] * [[आईसीसी चैंपियन्स ट्रॉफ़ी]] * [[आईसीसी ट्वेंटी-20 विश्व कप क्वालीफायर]] ==सन्दर्भ== {{reflist|2}} [[श्रेणी:क्रिकेट प्रशासन]] {{क्रिकेट-आधार}} firddbrkvnlzw8ksl56e7yq4uptbjup ओम प्रकाश 0 20665 6635574 6450954 2026-10-30T13:49:41Z ~2026-57873-94 956757 /* फ़िल्में */ 6635574 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ओम प्रकाश | birth_name = ओम प्रकाश छिब्बर | image =Om Prakash Actor.jpg | birth_date = 19 दिसम्बर 1919 | birth_place = [[लाहौर]] | death_date = {{मृत्यु तिथि एवं आयु|1998|2|21|1919|12|19}} | death_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]] | yearsactive = 1942-1990 }} '''ओम प्रकाश''' (१९ दिसम्बर १९१९ – २१ फ़रवरी १९९८) भारतीय हिन्दी सिनेमा के हास्य अभिनेता थे।<ref>{{cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Om-Prakash |title=Om Prakash: Latest News, Videos and Photos &#124; Times of India |language=en |publisher=Timesofindia.indiatimes.com |date=2016-12-11 |accessdate=2017-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170409044723/http://timesofindia.indiatimes.com/topic/Om-Prakash |archive-date=9 अप्रैल 2017 |url-status=live }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://www.in.com/om-prakash/biography-211789.html |title=Om Prakash Biography, Om Prakash Bio data, Profile, Videos, Photos |publisher=In.com |date= |accessdate=2017-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511143242/http://www.in.com/om-prakash/biography-211789.html |archive-date=11 मई 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=अभिनय सम्राट है दिलीप कुमार|url=http://www.livehindustan.com/news/google/meribaat/article1-story-216-216-94494.html|publisher=लाइव हिन्दुस्तान|date=३ फ़रवरी २०१०|accessdate=३ जून २०१४|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108045755/https://www.livehindustan.com/news/google/meribaat/article1-story-216-216-94494.html|archive-date=8 जनवरी 2019|url-status=dead}}</ref> उन्होंने ''[[हावड़ा ब्रिज (1958 फ़िल्म)|हावड़ा ब्रिज]]'' (१९५८), ''[[दस लाख (1966 फ़िल्म)|दस लाख]]'' (१९६६), ''[[प्यार किये जा (1966 फ़िल्म)|प्यार किये जा]]'' (१९६६), ''[[पड़ोसन (1968 फ़िल्म)|पड़ोसन]]'' (१९६८), [[बुड्ढा मिल गया (1971 फ़िल्म)]] ''[[चुपके चुपके]]'' (१९७५), ''[[नमक हलाल]]'' (१९८२), ''[[गोल माल (1979 फ़िल्म)|गोल माल]]'' (१९७९), ''[[चमेली की शादी|चमेली की शादी]]'' (१९८६), ''[[शराबी (1984 फ़िल्म)|शराबी]]'' (१९८४) और ''[[लावारिस (1981 फ़िल्म)|लावारिस]]'' (१९८१) सहित अनेकों सफल फ़िल्मों में अभिनय किया।<ref>{{cite web|title=The lost comedians: 100 years of Indian cinema|trans-title=खोये हुये हास्य कलाकार: भारतीय सिनेमा के सौ वर्ष|url=http://photogallery.indiatimes.com/100-yrs-of-indian-cinema/the-lost-comedians-100-years-of-indian-cinema/articleshow/19742190.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|accessdate=३ जून २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130814032626/http://photogallery.indiatimes.com/100-yrs-of-indian-cinema/the-lost-comedians-100-years-of-indian-cinema/articleshow/19742190.cms|archive-date=14 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == ओम प्रकाश का जन्म १९ दिसम्बर १९१९ को लाहौर में हुआ।<ref>{{cite web|title=ABOUT OM PRAKASH|trans-title=ओम प्रकाश के बारे में|url=http://www.in.com/om-prakash/profile-211789.html|publisher=इन डॉट कॉम|accessdate=३ जून २०१४|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215204657/http://www.in.com/om-prakash/profile-211789.html|archive-date=15 फ़रवरी 2016|url-status=live}}</ref> उनका जन्म का नाम ओम प्रकाश छिब्बर था लेकिन वो बाद में केवल ओम प्रकाश नाम से प्रसिद्ध हुये।<ref>{{cite book|title=कुंदन: सहगल का जीवन और संगीत |url=http://books.google.be/books?id=SwHibrHtu50C |author=शरद दत्त |page=२५|publisher=पेंगुइन बुक्स |year=२००७|isbn=9780143101567}}</ref>वह 1937 में 25 रुपये के मासिक वेतन पर ऑल इंडिया रेडियो में शामिल हुए। उन्हें "फतेह दिवस" ​​के रूप में जाना जाता था, एक रेडियो व्यक्तित्व और उनके कार्यक्रमों ने उन्हें पूरे पंजाब में लोकप्रिय बना दिया। [1] वह एक दिन एक शादी में लोगों को रिजेक्ट कर रहे थे जब जाने-माने फिल्म निर्माता दलसुख पंचोली ने उन्हें देखा और उन्हें अपने लाहौर कार्यालय में देखने के लिए कहा। पंचोली ने प्रकाश को बतौर अभिनेता फिल्म दया में अपना पहला ब्रेक दिया। उन्हें केवल 80 रुपये का भुगतान किया गया था, लेकिन फिल्म ने उन्हें उस तरह की पहचान दिलाई जो उन्हें जीवन भर के लिए आजीविका का साधन देगी। यह उनकी पहली प्रमुख भूमिका थी; उन्होंने एक मूक फिल्म, शरीफ बदमाश में थोड़ी भूमिका निभाई थी। उन्होंने दासी और पंचोली की दमकी और आये बहार में अपने अच्छे काम का अनुसरण किया। विभाजन के तुरंत बाद वह दिल्ली और फिर बॉम्बे (अब मुंबई) आ गया। बलदेव राज चोपड़ा ने उनकी प्रतिभा पर ध्यान दिया जब वह एक फिल्म पत्रकार और आलोचक थे; उन्होंने प्रकाश से अपने अभिनय करियर को आगे बढ़ाने का आग्रह किया। उन्हें यकीन था कि ओम प्रकाश के पास खुद को एक बहुमुखी अभिनेता साबित करने की प्रतिभा है। अभिनेता को शुरू में संघर्ष करना पड़ा। उन्हें अपना पहला ब्रेक लखपति नामक फिल्म में खलनायक के रूप में मिला। इसने उन्हें प्रशंसा दिलवाई और उन्हें लाहौर, चार दिन और रात की रानी जैसी फिल्मों में भूमिकाएं मिलीं। अपने करियर के इस चरण के दौरान, उन्होंने दिलीप कुमार, राज कपूर के साथ सरगम ​​और मिस मैरी, बहार, पेहली झलक, आशा और मनमौजी में किशोर कुमार के साथ अजाद कुमार के साथ हावड़ा ब्रिज और फिर तेरे घर में की के साथ अज़ाद [2] किया। देव आनंद के साथ। उन्हें दिलीप कुमार, राज कपूर, अशोक कुमार, किशोर कुमार और देव आनंद जैसे शक्तिशाली स्टार व्यक्तित्वों की उपस्थिति के बावजूद दोनों फिल्मों में उनके प्रदर्शन के लिए जाना गया। उन्होंने अपनी खुद की एक शैली विकसित की थी, एक शैली जो उन्हें स्थानों पर ले जाने और अगले चालीस वर्षों के लिए फिल्म मनोरंजन की दुनिया में एक बड़ा नाम कमाने वाली थी। ओमप्रकाश जल्द ही एक घरेलू नाम बन गया। उनके द्वारा निभाए गए लगभग हर किरदार में वह अच्छे थे। वे कॉमेडियन थे, पारिवारिक व्यक्ति समस्याओं के बोझ तले दबे, लेखापाल, शराबी बुरे दिनों के कारण गिर गए, खलनायक के बुरे डिजाइनों के कारण, दांतेदार पति, प्यार में बूढ़े, दिल से राजनेता और बड़े भाई दिल से सोने का। उन्होंने उसी सहजता के साथ पात्रों का वर्गीकरण किया और कुछ बेहतरीन निर्देशकों की उनके लिए हर बार भूमिका रही जो उन्हें लगता था कि वे केवल वही निभा सकते हैं। गोपी में उनकी भूमिका को अभी भी याद किया जाता है, कुछ विश्लेषकों का मानना ​​है कि उन्होंने दिलीप साब की देखरेख की है। ओम प्रकाश 307 फिल्मों के साथ एक बहुमुखी अभिनेता थे। हावड़ा ब्रिज, दस लाख (इस प्रदर्शन के लिए उन्होंने अपना पहला बड़ा पुरस्कार जीता), प्यार किया, पधोसन, साधु और शैतान, दिल दौलत दूनिया, चुपके चुपके, नमक हलाल, गोलमाल और चमेली की में अपने कॉमिक अभिनय को कभी नहीं भुलाया जा सकता है। शादी। गोपी में दिलीप कुमार के बड़े भाई के रूप में उनके प्रदर्शन ने उनके करियर को नई गति दी। उन्होंने साबित किया कि वह समान सहजता और गहराई के साथ परिपक्व भूमिकाएं निभा सकते हैं: चाचा जिंदाबाद, खानदान, हरियाली और रास्ता, दिल अपना और प्रीत पराई, पति पत्नि, नीद हमरी ख्वाब तुमारे, मेरे हमदम मेरे दोस्त, अन्नदाता, एक श्रीमन एक जैसी फिल्में श्रीमति, डोली, चिराग, अमर प्रेम, आंख मिचोली, एक हसीना दो दीवाने, अनुराग, जंजीर, सगीना, आ गले लग जा, लोफर, रोटी, जूली, खुशबू, लावारिस, बंदिश, शराबी और चमेली की शादी। ओम प्रकाश का अमिताभ बच्चन के साथ खास तालमेल था और दोनों ने जंजीर से लेकर शराबी तक कई सफल फिल्मों में काम किया। ओम प्रकाश ने संजोग (1961), जहाँ आरा (1964) और गेटवे ऑफ़ इंडिया (1957) सहित कई फिल्मों का निर्माण किया। == फ़िल्में == हावड़ा ब्रिज (१९५८), दस लाख (१९६६), प्यार किये जा (१९६६), पड़ोसन (१९६८), बुड्ढा मिल गया (1971 फ़िल्म) चुपके चुपके (१९७५), नमक हलाल (१९८२), गोल माल (१९७९), चमेली की शादी (१९८६), शराबी (१९८४) और लावारिस (१९८१) सहित अनेकों सफल फ़िल्मों में अभिनय किया।<ref>{{Cite journal|last=Thukral Kapoor|first=Uma|date=2014-09-01|title=Ya llegamos a Amritsar (अमृतसर आ गया है)|url=https://doi.org/10.24201/eaa.v49i3.2083|journal=Estudios de Asia y África|pages=755–775|doi=10.24201/eaa.v49i3.2083|issn=2448-654X}}</ref> == पुरस्कार == == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb name|id=0695170|name=ओम प्रकाश}} * ईवीआई डॉट कॉम पर [https://web.archive.org/web/20160309150449/https://www.evi.com/q/facts_about__om_prakash ओम प्रकाश] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ हास्य अभिनेता पुरस्कार}} [[श्रेणी:1919 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९९८ में निधन]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] {{जीवनचरित-आधार}} t5ty5bj5iz8x8ud9jcxdojvws8cmzau अंगुत्तरनिकाय 0 26986 6635690 6514606 2026-10-31T02:42:11Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635690 wikitext text/x-wiki {{त्रिपिटक}} '''अंगुत्तरनिकाय''' एक महत्त्वपूर्ण [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ग्रंथ है। यह [[सुत्तपिटक]] के पाँच निकायों में से चौथा [[निकाय]] है। अंगुत्तरनिकाय में [[गौतम बुद्ध]] और उनके मुख्य शिष्यों के हजारों [[उपदेश]] संग्रहीत हैं। अंगुत्तरनिकाय का हिन्दी अनुवाद [[भदन्त आनन्द कौसल्यायन]] ने किया है जिसे महाबोधि सभा, कलकत्ता द्वारा प्रकाशित किया गया है।<ref>{{cite web|url= http://www.nnl.gov.np/bookdetail.php?id=20117|title= नेपाल नेशनल लाइब्रेरी|access-date= १६ दिसंबर 2007|format= पीएचपी|publisher= नेपाल सरकार|language= अंग्रेज़ी|archive-url= https://web.archive.org/web/20160404115756/http://www.nnl.gov.np/bookdetail.php?id=20117|archive-date= 4 अप्रैल 2016|url-status= dead}}</ref> अंगुत्तरनिकाय में ११ '[[निपात]]' (अध्याय) हैं जिनमें १ से लेकर ११ की संख्या के क्रम में भगवान बुद्ध के उपदेश संग्रहित किये गये हैं। प्रत्येक अंक की संख्या एक अध्याय या निपात है, जो 'अंक'-वार विषयों का प्रतिपादन करता है। प्रथम निपात का नाम '[[एककनिपात]]' है जिसमें [[बौद्ध धर्म|धम्म]] (धर्म) की व्याख्या 'एक' प्रकार से की गई। द्वितीय निपात का नाम '[[दुकनिपात]]' है और उसमें धर्म की व्याख्या 'दो' दृष्टियों से की गयी है। इस तरह क्रमशः एकादसक-निपात तक ग्यारह-ग्यारह प्रकार से धर्म की व्याख्या की गई है। एकक-निपात से अंकों में वृद्धि होते हुए दुक-तिक-चतुक्क-पञ्चक-छक्क-सत्तक-अट्ठक-नव-दसक-एकादसक इस प्रकार क्रम से 'अंको की वृद्धि' (अंकोत्तर) चलती है। अतः ‘[[अंगुत्तरनिकाय]]’ (अंकोत्तरनिकाय) यह नाम पूर्णतः सार्थक तथा समुचित ही प्रतीत होता है। वस्तुतः अंगुत्तरनिकाय, [[एकोत्तर आगम]] की शैली में रचित ग्रन्थ है जिस शैली का अनेक सुत्तपिटकों में अनुसरण देखने को मिलता है। अंगुत्तर निकाय में सोलह [[महाजनपद|महाजनपदों]] की सूची मिलती हैं।<ref>{{cite web|url= http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/ruh0002.htm|title= रुहेलखण्ड का संक्षिप्त इतिहास|access-date= १६ दिसंबर 2007|format= एचटीएम|publisher= टेक्नालॉजी डेवलेपमेंट फ़ॉर इंडियन लैंगुएजेज़|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20080610015633/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/ruh0002.htm|archive-date= 10 जून 2008|url-status= dead}}</ref> अंगुत्तरनिकाय में ही [[केसमुत्ति सुत्त]] (या [[केसमुत्ति सुत्त|कालाम सुत्त]]) आया है जिसमें भगवान बुद्ध ने समझाया है कि किसी की बात को मानने से पूर्व उसे किन-किन कसौटियों पर कसना चाहिए। इसमें वैज्ञानिक चेतना तथा बौद्धिकता को जागृत करने तथा अन्धविश्वासों तथा घिसी-पिटी बातों नकारने की बात की गई है, वह अपने आप में अत्यन्त महत्वपूर्ण है। वस्तुतः इस सुत्त के वैज्ञानिक दृष्टिकोण के कारण ही बौद्ध साहित्य तथा बौद्ध-ज्ञान परम्परा प्रतिष्ठा को प्राप्त हुई। ==केसमुत्ति सुत्त== {{मुख्य|केसमुत्ति सुत्त}} केसमुति सुत्त अधिक बड़ा नहीं है, किन्तु इसका अत्यन्त महत्त्व है। इसमें वर्णन आया है कि भगवान बुद्ध अपने विशाल भिक्खुसंघ सहित [[कोशल|कोसल]] जनपद में चारिका करते हुए केस-मुत्त (केश-मुक्त) नामक कालामों के निगम में पहुँचे। कालाम लोग भगवान बुद्ध के सुयश को पहले से ही अच्छी तरह से जानते थे (''इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो सुगतो लोकविदू अनुत्तरो पुरिसधम्मसारथी सत्था देवमनुस्सानं बुद्धो भगवाति'')। अतः वे भगवान बुद्ध के दर्शन करने के लिए उनके पास पहुँचे और अपनी जिज्ञासा प्रकट करते हुए पूछा कि : ''हे भन्ते! वुछ श्रमण-ब्राह्मण केस-मुत्त निगम आते हैं। वे यहाँ अपने ही मत की प्रशंसा करते हैं तथा दूसरों के मत की निन्दा करते हैं और दूसरों के मत को नीचा दिखाते हैं। पुनः दूसरे श्रमण-ब्राह्मण यहाँ आकर अपने मत की प्रशंसा करके दूसरों के मतों की निन्दा करते हुए नहीं थकते। हे भन्ते! अपने मत की प्रशंसा तथा दूसरों के मत का दूषण करने से हमारे मन में उनके प्रति शंका पैदा होती है कि इन श्रमण-ब्राह्मणों में किसने सत्य कहा है तथा किसने झूठ?'' तब कालामों के शंका का समाधान करते हुए भगवान बुद्ध कहते हैं कि : ''हे कालामो ! शक करना ठीक है। सन्देह करना ठीक है। वस्तुतः सन्देह करने के स्थान पर ही सन्देह उत्पन्न हुआ है। हे कालामों! किसी तथ्य को केवल इसलिए नहीं मानना चाहिए कि यह तो परम्परा से प्रचलित है, अथवा प्राचीन काल से ही ऐसा कहा जाता रहा है, अथवा यह धर्मग्रन्थों में कहा गया है, अथवा किसी वाद के निराकरण के लिए इस तथ्य का ग्रहण उचित है। आकार या गुरुत्व के कारण ही किसी तथ्य को स्वीकार नहीं करना चाहिए, प्रत्युत इसलिए ग्रहण करना चाहिए कि ये धर्म (धारण करने योग्य) हैं, अनिन्दनीय हैं तथा इसको ग्रहण करने पर इसका फल सुखद और हितप्रद ही होगा। '' ==संरचना== अंगुत्तरनिकाय में ११ निपात हैं जिनके नाम निम्नलिखित हैं- # एककनिपात # दुकनिपात # तिकनिपात # चतुक्कनिपात # पञ्चकनिपात # छक्कनिपात # सत्तकनिपात # अट्ठकादिनिपात # नवकनिपात # दसकनिपात # एकादसकनिपात == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:बौद्ध ग्रंथ]] [[श्रेणी:त्रिपिटक]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:सुत्तपिटक]] [[श्रेणी:पाली साहित्य]] {{बौद्ध धर्म विषयावली}} 80zr3pw4c2q1a6rls2c5lfgjy4o2uco राममनोहर लोहिया 0 27365 6635573 6583249 2026-10-30T13:46:33Z ~2026-57983-43 956754 /* स्मारक */ 6635573 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राममनोहर लोहिया | image = Ram Manohar Lohia 1977 stamp of India.jpg | image_size = | alt = | caption = १९७७ के एक डाकटिकट पर लोहिया | birth_date = {{birth date|df=yes|1910|03|23}} | birth_place = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1967|10|12|1910|03|23}} | death_place = [[नयी दिल्ली]] | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | nationality = Indian | other_names = | movement = [[भारत छोड़ो आन्दोलन]]<br>[[भारतीय स्वतंत्रता आन्दोलन]] | education = | alma_mater = [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] (बीए)<br>[[हम्बोल्ट विश्वविद्यालय]], [[बर्लिन]] ([[पीएच डी]]) | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]]<br>[[प्रजा समाजवादी पार्टी]]<br>[[संयुक्त समाजवादी दल]] | religion = | spouse = | children = | parents = | awards = | signature = | footnotes = | website = {{URL|www.lohiatoday.com}} }} '''डॉ॰ राममनोहर लोहिया''' (जन्म - [[२३ मार्च]], [[१९१०]] - मृत्यु - [[१२ अक्तूबर|१२ अक्टूबर]], [[१९६७|१९६७]]) भारत के स्वतन्त्रता संग्राम के सेनानी, प्रखर चिन्तक तथा [[समाजवाद|समाजवादी]] राजनेता थे। == जीवनवृत्त == === आरम्भिक जीवन एवं शिक्षा === डॉ॰ राममनोहर लोहिया का जन्म 23 मार्च 1910 को [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या जिला|अयोध्या]] जनपद में वर्तमान-अम्बेडकर नगर जनपद नामक स्थान में हुआ था। उनके पिताजी श्री हीरालाल पेशे से अध्यापक व हृदय से सच्चे राष्ट्रभक्त थे। ढाई वर्ष की आयु में ही उनकी माताजी (चन्दा देवी) का देहान्त हो गया।। उन्हें दादी के अलावा सरयूदेई, (परिवार की नाईन) ने पाला। टंडन पाठशाला में चौथी तक पढ़ाई करने के बाद विश्वेश्वरनाथ हाईस्कूल में दाखिल हुए। उनके पिताजी [[महात्मा गांधी|गाँधीजी]] के अनुयायी थे। जब वे गांधीजी से मिलने जाते तो राम मनोहर को भी अपने साथ ले जाया करते थे। इसके कारण गांधीजी के विराट व्यक्तित्व का उन पर गहरा असर हुआ। पिताजी के साथ 1918 में [[अहमदाबाद]] कांग्रेस अधिवेशन में पहली बार शामिल हुए। [[बंबई]] के मारवाड़ी स्कूल में पढ़ाई की। [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य गंगाधर तिलक]] की मृत्यु के दिन विद्यालय के लड़कों के साथ 1920 में पहली अगस्त को हड़ताल की। गांधी जी की पुकार पर 10 वर्ष की आयु में स्कूल त्याग दिया। पिताजी को विदेशी वस्तुओं के बहिष्कार के आंदोलन के चलते सजा हुई। 1921 में फैजाबाद किसान आंदोलन के दौरान [[जवाहरलाल नेहरू]] से मुलाकात हुई। 1924 में प्रतिनिधि के रूप में कांग्रेस के [[गया]] अधिवेशन में शामिल हुए। 1925 में मैट्रिक की परीक्षा दी। कक्षा में 61 प्रतिशत नंबर लाकर प्रथम आए। इंटर की दो वर्ष की पढ़ाई [[वाराणसी|बनारस]] के [[काशी हिन्दू विश्‍वविद्यालय|काशी विश्वविद्यालय]] में हुई। कॉलेज के दिनों से ही [[खादी|खद्दर्]] पहनना शुरू कर दिया। 1926 में पिताजी के साथ [[गुवाहाटी|गौहाटी]] कांग्रेस अधिवेशन में गए। 1927 में इंटर पास किया तथा आगे की पढ़ाई के लिए [[कोलकाता|कलकत्ता]] जाकर ताराचंद दत्त स्ट्रीट पर स्थित पोद्दार छात्र हॉस्टल में रहने लगे। विद्यासागर कॉलेज में दाखिला लिया। अखिल बंग विद्यार्थी परिषद के सम्मेलन में [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाषचंद्र बोस]] के न पहुंचने पर उन्होंने सम्मेलन की अध्यक्षता की। 1928 में कलकता में कांग्रेस अधिवेशन में शामिल हुए। 1928 से अखिल भारतीय विद्यार्थी संगठन में सक्रिय हुए। [[साइमन कमीशन|साइमन कमिशन]] के बहिष्कार के लिए छात्रों के साथ आंदोलन किया। कलकत्ता में युवकों के सम्मेलन में जवाहरलाल नेहरू अध्यक्ष तथा सुभाषचंद्र बोस और लोहिया विषय निर्वाचन समिति के सदस्य चुने गए। 1930 में द्वितीय श्रेणी में बीए की परीक्षा पास की। === यूरोप प्रवास === 1930 जुलाई को लोहिया अग्रवाल समाज के कोष से पढ़ाई के लिए [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] रवाना हुए। वहाँ से वे [[बर्लिन]] गए। विश्वविद्यालय के नियम के अनुसार उन्होंने प्रसिद्ध अर्थशास्त्री प्रो॰ बर्नर जेम्बार्ट को अपना प्राध्यापक चुना। 3 महीने में [[जर्मन भाषा]] सीखी। 12 मार्च 1930 को गांधी जी ने [[दांडी मार्च|दाण्डी यात्रा]] प्रारंभ की। जब नमक कानून तोड़ा गया तब पुलिस अत्याचार से पीड़ित होकर पिता हीरालाल जी ने लोहिया को विस्तृत पत्र लिखा। 23 मार्च को [[लाहौर]] में [[भगत सिंह]] को फांसी दिए जाने के विरोध में [[राष्ट्र संघ|लीग ऑफ नेशन्स]] की बैठक में बर्लिन में पहुंचकर सीटी बजाकर दर्शक दीर्घा से विरोध प्रकट किया। सभागृह से उन्हें निकाल दिया गया। भारत का प्रतिनिधित्व कर रहे [[बीकानेर]] के महाराजा द्वारा प्रतिनिधित्व किए जाने पर लोहिया ने [[रोमानिया|रूमानिया]] की प्रतिनिधि को खुली चिट्ठी लिखकर उसे अखबारों में छपवाकर उसकी कॉपी बैठक में बंटवाई। [[गांधी-इरविन समझौता|गांधी इर्विन समझौते]] का लोहिया ने [[प्रवासी भारतीय]] विद्यार्थियों की संस्था "मध्य यूरोप हिन्दुस्तानी संघ" की बैठक में संस्था के मंत्री के तौर पर समर्थन किया। [[साम्यवाद|कम्युनिस्टों]] ने विरोध किया। बर्लिन के स्पोटर्स पैलेस में [[एडोल्फ़ हिटलर|हिटलर]] का भाषण सुना। 1932 में लोहिया ने [[दांडी मार्च|नमक सत्याग्रह]] विषय पर अपना [[शोध-प्रबन्ध|शोध प्रबंध]] पूरा कर [[हम्बोल्ट बर्लिन विश्वविद्यालय|बर्लिन विश्वविद्यालय]] से डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की। === स्वदेश आगमन एवं स्वतंत्रता संग्राम === 1933 में मद्रास पहुंचे। रास्ते में सामान जब्त कर लिया गया। तब समुद्री जहाज से उतरकर [[द हिन्दू|हिन्दु]] अखबार के दफ्तर पहुंचकर दो लेख लिखकर 25 रुपया प्राप्त कर कलकत्ता गए। कलकत्ता से बनारस जाकर [[मदनमोहन मालवीय|मालवीय जी]] से मुलाकात की। उन्होंने रामेश्वर दास बिड़ला से मुलाकात कराई जिन्होंने नौकरी का प्रस्ताव दिया, लेकिन दो हफ्ते साथ रहने के बाद लोहिया ने निजी सचिव बनने से इनकार कर दिया। तब पिता जी के मित्र सेठ [[जमनालाल बजाज|जमुनालाल बजाज]] लोहिया को गांधी जी के पास ले गए तथा उनसे कहा कि ये लड़का राजनीति करना चाहता है। कुछ दिन तक [[जमनालाल बजाज|जमुनालाल बजाज]] के साथ रहने के बाद शादी का प्रस्ताव मिलने पर शहर छोड़कर वापस कलकत्ता चले गए। विश्व राजनीति के आगामी 10 वर्ष विषय पर [[ढाका विश्वविद्यालय]] में व्याख्यान देकर कलकत्ता आने-जाने की राशि जुटाई। [[पटना]] में 17 मई 1934 को [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्र देव]] की अध्यक्षता में देश के समाजवादी अंजुमन-ए-इस्लामिया हॉल में इकट्ठे हुए, जहां [[समाजवादी पार्टी]] की स्थापना का निर्णय लिया गया। यहां लोहिया ने समाजवादी आंदोलन की रूपरेखा प्रस्तुत की। पार्टी के उद्देश्यों में लोहिया ने पूर्ण स्वराज्य का लक्ष्य जोड़ने का संशोधन पेश किया, जिसे अस्वीकार कर दिया गया। 21-22 अक्टूबर 1934 को बम्बई के बर्लि स्थित 'रेडिमनी टेरेस' में 150 समाजवादियों ने इकट्ठा होकर [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। लोहिया राष्ट्रीय कार्यकारणी के सदस्य चुने गए। कांग्रेस सोशलिस्ट सप्ताहिक मुखपत्र के सम्पादक बनाए गए। गांधी जी के विरोध में जाकर उन्होंने कांउसिल प्रवेश का विरोध किया। गांधी जी ने लोहिया के लेख पर दो पत्र लिखे। 1936 के [[मेरठ]] अधिवेशन में कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी ने कम्युनिस्ट पार्टी के सदस्यों के लिए पार्टी का दरवाजा खोल दिया। लोहिया बार-बार कम्युनिस्टों के प्रति सचेत रहने की चेतावनी [[जयप्रकाश नारायण]] जी एवं अन्य नेताओं को देते रहे। 1935 में जवाहर लाल नेहरू की अध्यक्षता में [[लखनऊ]] में कांग्रेस का अधिवेशन हुआ जहां लोहिया को परराष्ट्र विभाग का मंत्री नियुक्त किया गया जिसके चलते उन्हें [[इलाहाबाद]] आना पड़ा। 1938 में कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी में लोहिया राष्ट्रीय कार्यकारणी के सदस्य चुने गए। उन्होंने कांग्रेस के परराष्ट्र विभाग के मंत्री पद से इस्तीफा दे दिया। 1940 में रामगढ़ कांग्रेस के कम्युनिस्टों को पार्टी से निकालने का निर्णय लिया गया। 1939 में त्रिपुरी कांग्रेस में [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]] को समाजवादियों ने समर्थन किया। डॉ॰ लोहिया तटस्थ बने रहे। लोहिया ने गांधी जी द्वारा यह कहे जाने पर की बोस का चुनाव मेरी शिकस्त है पर प्रस्ताव पेश करते हुए कहा कि यह प्रस्ताव गांधी जी से सम्मानपूर्वक आह्वान करता है कि उनकी शिकस्त नहीं हुई है। गांधी जी की इच्छानुसार सुभाषचंद्र बोस कार्यसमिति बनाने को तैयार नहीं हुए तथा नेहरू सहित अन्य कांग्रेस के नेताओं ने बोस के साथ कार्यसमिति में रहने से इंकार कर दिया तब बोस ने कांग्रेस के अध्यक्ष पद से इस्तीफा दिया तथा कांग्रेस से नाता तोड़ लिया। महायुद्ध के समय लोहिया ने युद्धभर्ती का विरोध, देशी रियासतों में आंदोलन, ब्रिटिश माल जहाजों से माल उतारने व लादने वाले मजदूरों का संगठन तथा युद्धकर्ज को मंजूर तथा अदा न करने, जैसे चार सूत्रीय मुद्दों को लेकर युद्ध विरोधी प्रचार शुरू कर दिया। 1939 के मई महीने में दक्षिण कलकता की कांग्रेस कमेटी में युद्ध विरोधी भाषण करने पर उन्हें 24 मई को गिरफ्तार किया गया। कलकत्ता के चीफ प्रेसीडेन्सी मजिस्टे्रट के सामने लोहिया ने स्वयं अपने मुकदमे की पैरवी और बहस की। 14 अगस्त को उन्हें रिहा कर दिया गया। 9 अक्टूबर 1939 को कांग्रेस समिति के बैठक [[वर्धा]] में हुई जिसमें लोहिया ने समझौते का विरोध किया। उसी समय उन्होंने '''शस्त्रों का नाश हो''' नामक प्रसिद्ध लेख लिखा। 11 मई 1940 को [[सुल्तानपुर]] के जिला सम्मेलन में लोहिया ने कांग्रेस से 'सत्याग्रह अभी नहीं' नामक लेख लिखा। गांधी जी ने मूल रूप में लोहिया द्वारा दिए गए चार सूत्रों को स्वीकार किया। 7 जून 1940 को डॉ॰ लोहिया को 11 मई को दोस्तपुर ([[सुल्तानपुर]]) में दिए गए भाषण के कारण गिरफ्तार किया गया। उन्हें कोतवाली में सुल्तानपुर में [[इलाहाबाद]] के स्वराज भवन से ले जाकर हथकड़ी पहनाकर रखा गया। 1 जुलाई 1940 को भारत सुरक्षा कानून की धारा 38 के तहत दो साल की सख्त सजा हुई। सजा सुनाने के बाद उन्हें 12 अगस्त को [[बरेली]] जेल भेज दिया गया। 15 जून 1940 को गांधी जी ने '[[हरिजन]]' में लिखा, कि 'मैं युद्ध को गैर कानूनी मानता हूं किन्तु युद्ध के खिलाफ मेरे पास कोई योजना नहीं है इस वास्ते मैं युद्ध से सहमत हूं।' 25 अगस्त को गांधी जी ने लिखा कि 'लोहिया और दूसरे कांग्रेस वालों की सजाएं हिन्दुस्तान को बांधने वाली जंजीर को कमजोर बनाने वाले हथौडे क़े प्रहार हैं। सरकार कांग्रेस को सिविल-नाफरमानी आरंभ करने और आखिरी प्रहार करने के लिए प्रेरित कर रही है। यद्यपि कांग्रेस उसे उस दिन तक के लिए स्थगित करना चाहती है जब तक इंग्लैंड मुसीबत में हो।' गांधी जी ने बंबई में कहा, कि 'जब तक डॉ॰ राममनोहर लोहिया जेल में है तब तक मैं खामोश नहीं बैठ सकता, उनसे ज्यादा बहादुर और सरल आदमी मुझे मालूम नहीं। उन्होंने हिंसा का प्रचार नहीं किया जो कुछ किया है उनसे उनका सम्मान बढ़ता है।' 4 दिसम्बर 1941 को अचानक लोहिया को रिहा कर दिया गया तथा देश के अन्य जेलों में बंद कांग्रेस के नेताओं को छोड़ दिया गया। 19 अप्रैल 1942 को हरिजन में लोहिया का लेख 'विश्वासघाती जापान या आत्मसंतुष्ट ब्रिटेन' गांधी जी द्वारा प्रकाशित किया गया। गांधी जी ने टिप्पणी की कि मेरी उम्मीद है कि सभी संबंधित इसके प्रति ध्यान देंगे। सन् 1942 में [[इलाहाबाद]] में कांग्रेस का अधिवेशन हुआ, जहां लोहिया ने खुलकर नेहरू का विरोध किया। इसके बाद [[अल्मोड़ा]] जिला सम्मेलन में लोहिया ने 'नेहरू को झट पलटने वाला नट' कहा। गांधी जी के साथ एक सप्ताह रहकर लोहिया ने गांधी जी को वाइसराय के नाम पत्र लिखने के लिए प्रेरित किया। जिसमें गांधी जी ने लिखा कि अहिंसानिष्ट सोशलिस्ट डॉ॰ लोहिया ने भारतीय शहरों को बिना पुलिस व फौज के शहर घोषित करने की कल्पना निकाली है। लोहिया जी के द्वारा दुनिया की सभी सरकारों को नई दुनिया की बुनियाद बनाने की योजना की कल्पना गांधी जी के सामने रखी गई, जिसमें एक देश की दूसरे देश में जो पूंजी लगी है उसे जब्त करना, सभी लोगों को संसार में कहीं भी आने-जाने व बसने का अधिकार देना, दुनिया के सभी राष्ट्रों को राजनैतिक आजादी तथा विश्व नागरिकता की बात कही गई थी। गांधी जी ने इसे हरिजन में छापा और अपनी ओर से समर्थन भी किया तथा अंग्रेजों के खिलाफ जल्दी लड़ाई छेड़ने को लेकर गांधी जी ने दस दिन रूकने के लिए लोहिया को कहा। दस दिन बाद 7 अगस्त 1942 को गांधीजी ने तीन घंटे तक भाषण देकर कहा, कि 'हम अपनी आजादी लड़कर प्राप्त करेंगे।' अगले दिन 8 अगस्त को 'भारत छोड़ो' प्रस्ताव बंबई में बहुमत से स्वीकृत हुआ। गांधी जी ने '''करो या मरो''' का संदेश दिया। ==== भारत छोड़ो आन्दोलन ==== 9 अगस्त १९४२ को जब गांधी जी व अन्य कांग्रेस के नेता गिरफ्तार कर लिए गए, तब लोहिया ने भूमिगत रहकर '[[भारत छोड़ो आन्दोलन|भारत छोड़ो आंदोलन]]' को पूरे देश में फैलाया। लोहिया, [[अच्युत पटवर्धन]], सादिक अली, पुरूषोत्तम टिकरम दास, मोहनलाल सक्सेना, उषा मेहता ,रामनन्दन मिश्रा, सदाशिव महादेव जोशी, साने गुरूजी, [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]], अरूणा आसिफअली, [[सुचेता कृपलानी]] और पूर्णिमा बनर्जी आदि नेताओं का केन्द्रीय संचालन मंडल बनाया गया। लोहिया पर नीति निर्धारण कर विचार देने का कार्यभार सौंपा गया। भूमिगत रहते हुए 'जंग जू आगे बढ़ो, क्रांति की तैयारी करो, आजाद राज्य कैसे बने' जैसी पुस्तिकाएं लिखीं। 20 मई 1944 को लोहिया जी को [[बंबई]] में गिरफ्तार कर लिया गया। गिरफ्तारी के बाद [[लाहौर किला|लाहौर किले]] की एक अंधेरी कोठरी में रखा गया जहां 14 वर्ष पहले [[भगत सिंह]] को [[फांसी]] दी गई थी। पुलिस द्वारा लगातार उन्हें यातनाएँ दी गई, 15-15 दिन तक उन्हें सोने नहीं दिया जाता था। किसी से मिलने नहीं दिया गया 4 महीने तक ब्रुश या पेस्ट तक भी नहीं दिया गया। हर समय हथकड़ी बांधे रखी जाती थी। लाहौर के प्रसिद्ध वकील [[जीवनलाल कपूर]] द्वारा [[बन्दी प्रत्यक्षीकरण]] की याचिका लगाने पर उन्हें तथा [[जयप्रकाश नारायण]] को स्टेट प्रिजनर घोषित कर दिया गया। मुकदमे के चलते सरकार को लोहिया को पढ़ने-लिखने की सुविधा देनी पड़ी। पहला पत्र लोहिया ने [[ब्रिटिश लेबर पार्टी]] के अध्यक्ष प्रो॰ हेराल्ड जे. लास्की को लिखा जिसमें उन्होंने पूरी स्थिति का विस्तृत ब्यौरा दिया। 1945 में लोहिया को [[लाहौर]] से [[आगरा]] जेल भेज दिया गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] समाप्त होने पर गांधी जी तथा कांग्रेस के नेताओं को छोड़ दिया गया। केवल लोहिया व जयप्रकाश ही जेल में थे। इसी बीच अंग्रेजों की सरकार और कांग्रेस की बीच समझौते की बातचीत शुरू हो गई। [[इंग्लैंड]] में [[लेबर पार्टी (यूके)|लेलेबर पार्टी]] की सरकार बन गई सरकार का प्रतिनिधि मंडल डॉ॰ लोहिया से आगरा जेल में मिलने आया। इस बीच लोहिया के पिता हीरालाल जी की मृत्यु हो गई। किन्तु लोहिया जी ने सरकार की कृपा पर पेरोल पर छूटने से इंकार कर दिया। ====गोवा मुक्ति आन्दोलन==== [[चित्र:Lohia Maidan.jpg|right|thumb|300px|गोवा में राममनोहर लोहिया की प्रतिमा]] 11 अप्रैल 1946 को लोहिया को आगरा जेल से रिहा कर दिया गया। 15 जून को लोहिया ने [[गोवा]] के [[पणजी|पंजिम]] में '[[भारतीय वायुसेना|गोवा मुक्ति आंदोलन]]' की पहली सभा ली। लोहिया को 18 जून को गोवा मुक्ति आंदोलन के शुरूआत के दिन ही गिरफ्तार कर लिया गया। 14 अगस्त 1946 को 'हरिजन' में गांधी जी ने लिखा कि, लोहिया को बधाई दी जानी चाहिए। 30 दिसम्बर 1946 को [[नोवाखाली|नवाखली]] में हिन्दु और मुसलमान के बीच के अविश्वास को दूर करने में गांधी जी के साथ विस्तृत कार्यक्रम तैयार किया। पूरे साल नवाखली, कलकत्ता, बिहार, दिल्ली सभी जगह लोहिया गांधी जी के साथ मिलकर साम्प्रदायिकता की आग को बुझाने की कोशिश करते रहे। 9 अगस्त 1947 से लगातार हिंसा रोकने का प्रयास चलता रहा। 14 अगस्त की रात को हिन्दु-मुस्लिम भाई-भाई के नारों के साथ लोहिया ने सभा की। 31 अगस्त को वातावरण फिर बिगड़ गया, गांधी जी अनशन पर बैठ गए तब लोहिया ने दंगाईयों के हथियार इकट्ठे कराए। लोहिया के प्रयास से शांति समिति की स्थापना हुई तथा 4 सितम्बर को गांधी जी ने अनशन तोड़ा। 29 सितम्बर को बेलगांव में लोहिया को फिर गिरफ्तार कर लिया गया। 26, 27, 28 फ़रवरी 1947 को सोशलिस्ट पार्टी की कार्यकारिणी की बैठक में तटस्थ रहने का निर्णय लिया गया। === स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद === जनवरी 1947 में लोहिया ने [[नेपाली राष्ट्रीय कांग्रेस]] को स्थापित करने तथा राणाशाही के विरुद्ध सत्याग्रह प्रारंभ करने की पहल की। 25 जनवरी 1948 को बंबई हड़ताल को लेकर लोहिया जी ने गांधी जी से हड़ताल का समर्थन मांगा। 28 जनवरी को गांधी जी ने कहा कि कल आना कल पेट भर की बात होगी। 30 जनवरी को लोहिया जब बिड़ला भवन के लिए निकले तब उन्हें गांधी जी की हत्या की खबर सुनने को मिली। मार्च 1948 में नासिक सम्मेलन में सोशलिस्ट दल ने कांग्रेस से अलग होने का निश्चय किया। लोहिया की प्रेरणा से रियासतों की समाप्ति का आंदोलन 650 रिसासतों में समाजवादी चला रहे थे। 2 जनवरी 1948 को रीवा में 'हमें चुनाव चाहिए विभाजन रद्द करो' के नारे के साथ आंदोलन किया गया जिसमें पुलिस ने गोली चलाई 4 आंदोलनकारी शहीद हुए। 1949 को सोशलिस्ट पार्टी द्वारा लोहिया के नेतृत्व में नेपाली कांग्रेस के पूर्व अध्यक्ष विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला के आमरण अनशन तथा नेपाल में राणाशाही के अत्याचार के खिलाफ सभा की गई। नेपाली दूतावास की ओर जब जुलूस बढ़ा तब लाठी चार्ज किया गया लोहिया को गिरफ्तार किया गया। 20 जून को देश भर में लोहिया दिवस मनाया गया। मुकदमे में दो महीने की कैद हुई। 3 जुलाई को उन्हें रिहा कर दिया गया। सन् 1949 में पटना में सोशलिस्ट पार्टी का दूसरा राष्ट्रीय सम्मेलन हुआ। इसी सम्मेलन में लोहिया ने 'चौखंभा राज्य' की कल्पना प्रस्तुत की। पटना में 'हिन्द किसान पंचायत' की स्थापना भी हुई जिसका अध्यक्ष लोहिया को चुना गया। 25 नवम्बर 1949 को लखनऊ में एक लाख किसानों ने विशाल प्रदर्शन किया। 26 फ़रवरी 1950 को [[रीवा]] में 'हिन्द किसान पंचायत' का पहला राष्ट्रीय अधिवेशन हुआ। दिल्ली में 3 जून 1951 को जनवाणी दिवस पर प्रदर्शन किया गया। 'रोजी-रोटी कपड़ा दो नहीं तो गद्दी छोड़ दो', प्रदर्शनकारियों का मुख्य नारा था। 14 जून 1951 को सागर स्टेशन में लोहिया को गिरफ्तार कर बेंगलूर के हवालात में बंद कर दिया गया। 3 जुलाई को लोहिया छूटे। 24 जुलाई को वे विश्व सरकार के समर्थकों के सम्मेलन में [[स्वीडन]] की राजधानी स्टॉकहोम गए 17 साल बाद वे पुन: बर्लिन पहुंचे। लोहिया इंग्लैंड, पश्चिम अफ्रीका, दक्षिण पश्चिम एशिया के कई देशों में गए; [[इज़राइल|इस्रायल]] से होकर 15 नवम्बर को स्वेदश लौटे। 1951 में लोहिया को 3 जुलाई को समाजवादियों के अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन में बुलाया गया। सम्मेलन में जर्मनी, युगोस्लाविया, अमेरिका, हवाई, जापान, हांगकांग, थाईदेश, सिंगापुर मलाया, इंडोनेशिया तथा लंका भी गए। लोहिया विश्व प्रसिद्ध वैज्ञानिक आइंस्टन से प्रिंसटन में मिले। [[अल्बर्ट आइंस्टीन|आइंस्टीन]] ने कहा, कि 'किसी मनुष्य से मिलना कितना अच्छा होता है आदमी कितना अकेला पड़ जाता है।' लोहिया ने अमरीका में सैकड़ों स्थानों पर भाषण किए। उस समय उन्होंने एशिया की समस्त सोशलिस्ट पार्टियों का संगठन निर्मित करने का विचार बनाया। 25 मार्च से 29 मार्च 1952 में एशियाई सोशलिस्ट कान्फ्रेंस हुई, लेकिन इसमें लोहिया शामिल नहीं हो सके। जयप्रकाश नरायण भारतीय प्रतिनिधिमंडल के नेता बन कर [[यांगून|रंगून]] गए। [[चित्र:Mani Ram Bagri1.jpg|अंगूठाकार|डॉ राममनोहर लोहिया, मणि राम बागरी, मधु लिमये, एस एम जोशी]] मई 1952 में [[पचमढ़ी|पंचमढ़ी]] में सोशलिस्ट पार्टी का सम्मेलन हुआ। आम चुनाव में हार के बाद लोहिया ने चुनावों की पराजय की शव परीक्षा के बदले ठोस विचारों की ओर पार्टी को ले जाने का विचार दिया। गुजरात पार्टी सम्मेलन में इतिहास चक्र की नई व्याख्या लोहिया द्वारा प्रस्तुत की गई। 24-25 सितम्बर 1952 में सोशलिस्ट पार्टी की जनरल कौंसिल बैठक में किसान-मजदूर प्रजा पार्टी और सोशिलिस्ट पार्टी के विलय का निर्णय लिया गया। इस तरह [[प्रजा सोसलिस्ट पार्टी|प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] का जन्म हुआ। 29 से 31 दिसम्बर 1953 को प्रजा सोशलिस्ट पार्टी का पहला सम्मेलन इलाहाबाद में हुआ। वहां लोहिया ने इलाहाबाद थीसिस प्रस्तुत की। लोहिया को उनके मना करने के बावजूद पार्टी का राष्ट्रीय महामंत्री चुना गया। 13-14 मई 1954 को उत्तर प्रदेश प्रजा सोशलिस्ट पार्टी द्वारा नहर रेट की बढ़ोतरी के खिलाफ आंदोलन शुरू किया गया। 4 जुलाई 1954 को फारूखाबाद में वाणी स्वतंत्रता के संघर्ष को लेकर भाषण दिए जाने के कारण गिरफ्तार किया गया। नागपुर में 26-28 नवम्बर 1954 के बीच [[केरल]] गोली कांड पर विचार करने के लिए सम्मेलन हुआ। लोहिया केरल मंत्रीमंडल से इस्तीफा मांग चुके थे। 31 दिसम्बर 1955 तथा 1 जनवरी 1956 को सोशलिस्ट पार्टी का स्थापना हुई। लखनऊ में लोहिया के नेतृत्व में एक लाख किसानों का प्रदर्शन हुआ। 1956 में लोहिया ने "मैनकाइंड" नामक पत्रिका शुरू की। सोशिलिस्ट पार्टी का प्रथम वार्षिक अधिवेशन भारत के मध्य बिंदु मध्यप्रदेश के ग्राम सिहोरा में 28, 29, 30 दिसम्बर 1956 को हुआ। 2 नवम्बर 1957 को लोहिया क्रिमनल लॉ एमेंडमेंड एक्ट की धारा 7 की तहत डाकिए से कुछ कहने पर अकारण गिरफ्तार कर लिया गया। 12 नवम्बर 1958 को लोहिया पूर्वोतर के दौरे पर निकले, जहां उन्हें दौरा करने से रोक दिया गया। एक साल बाद फिर उसी स्थान उर्वसियम ([[नेफ़ा|नेफा]]) से लोहिया ने पूर्वोत्तर में प्रवेश किया, जहां उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। 17 अप्रैल 1960 को कानुपर के सर्किट हाउस में अनाधिकृत प्रवेश करने के कारण अपराध बताकर उन्हें पुन: गिरफ्तार किया गया। 1961 में '''[[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन]]''' के दौरान लोहिया की सभा पर मद्रास में पत्थर बरसाये गए। 1961 में लोहिया एथेंस, रोम और काहिरा गए। 1962 में चुनाव हुआ लोहिया नेहरू के विरुद्ध [[फूलपुर]] में चुनाव मैदान में उतरे। 11 नवम्बर 1962 को कलकत्ता में सभा कर लोहिया ने [[तिब्बत]] के सवाल को उठाया। 1963 के फारूखाबाद के लोकसभा उपचुनाव में लोहिया 58 हजार मतों से चुनाव जीते। लोकसभा में लोहिया की तीन आना बनाम पन्द्रह आना की बहस अत्यंत चर्चित रही, जिसमें उन्होंने 18 करोड़ आबादी के चार आने पर जिंदगी काटने तथा प्रधानमंत्री पर 25 हजार रुपए प्रतिदिन खर्च करने का आरोप लगाया। 9 अगस्त 1965 को लोहिया को भारत सुरक्षा कानून के अन्तर्गत गिरफ्तार किया गया। ; अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन लोहिया जानते थे कि विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका में अंग्रेजी का प्रयोग आम जनता की प्रजातंत्र में शत प्रतिशत भागीदारी के रास्ते का रोड़ा है। उन्होंने इसे सामंती भाषा बताते हुए इसके प्रयोग के खतरों से बारंबार आगाह किया और बताया कि यह मजदूरों, किसानों और शारीरिक श्रम से जुड़े आम लोगों की भाषा नहीं है। उन्होंने लिखा: : '' यदि सरकारी और सार्वजनिक काम ऐसी भाषा में चलाये जाएं, जिसे देश के करोड़ों आदमी न समझ सकें, तो यह केवल एक प्रकार का जादू-टोना होगा। दुख की बात है कि लोहिया के अंग्रेजी हटाओ आंदोलन (1957) को हिंदी का वर्चस्व स्थापित करने की कोशिश के तौर पर देखा गया, जबकि लोहिया ने बार-बार यह स्पष्ट किया कि अंग्रेजी हटाओ का अर्थ हिंदी लाओ कदापि नहीं है। उन्होंने क्षेत्रीय भाषाओं की उन्नति और उनके प्रयोग की खुल कर वकालत की। उनके अनुसार अंग्रेजी हटाओ का अर्थ 'मातृभाषा लाओ' था। भारतीय राजनीति का बेबाक और बिंदास चेहरा रहे राममनोहर लोहिया ने ५० के दशक में ही भांप लिया था। उन्होंने लोकसभा में बल देकर अपनी बात रखते हुए कहा था: :'' अंग्रेजी को खत्म कर दिया जाए। मैं चाहता हूं कि अंग्रेजी का सार्वजनिक प्रयोग बंद हो, लोकभाषा के बिना लोक राज्य असंभव है। कुछ भी हो अंग्रेजी हटनी ही चाहिये, उसकी जगह कौन सी भाषाएं आती हैं यह प्रश्न नहीं है। हिन्दी और किसी भाषा के साथ आपके मन में जो आए सो करें, लेकिन अंग्रेजी तो हटना ही चाहिये और वह भी जल्दी। अंग्रेज गये तो अंग्रेजी चली जानी चाहिये। === देहावसान === 30 सितम्बर 1967 को लोहिया को नई दिल्ली के विलिंग्डन अस्पताल अब जिसे लोहिया अस्पताल कहा जाता है को पौरूष ग्रंथि के आपरेशन के लिए भर्ती किया गया जहां 12 अक्टूबर 1967 को उनका देहांत 57 वर्ष की आयु में हो गया। == गैर-कांग्रेसवाद के शिल्पी == देश में गैर-कांग्रेसवाद की अलख जगाने वाले महान स्वतंत्रता सेनानी और समाजवादी नेता राम मनोहर लोहिया चाहते थे कि दुनियाभर के सोशलिस्ट एकजुट होकर मजबूत मंच बनाए। लोहिया भारतीय राजनीति में गैर कांग्रेसवाद के शिल्पी थे और उनके अथक प्रयासों का फल था कि 1967 में कई राज्यों में कांग्रेस की पराजय हुई, हालांकि केंद्र में कांग्रेस जैसे-तैसे सत्ता पर काबिज हो पायी। हालांकि लोहिया 1967 में ही चल बसे लेकिन उन्होंने गैर कांग्रेसवाद की जो विचारधारा चलायी उसी की वजह से आगे चलकर 1977 में पहली बार केंद्र में गैर कांग्रेसी सरकारी बनी। लोहिया मानते थे कि अधिक समय तक सत्ता में रहकर कांग्रेस अधिनायकवादी हो गयी थी और वह उसके खिलाफ संघर्ष करते रहे। == जैसी कथनी वैसी करनी == लोहिया के समाजवादी आंदोलन की संकल्पना के मूल में अनिवार्यत: विचार और कर्म की उभय उपस्थिति थी- जिसके मूर्तिमंत स्वरूप स्वयं डॉ॰ लोहिया थे और आजन्म उन्होंने ‘कर्म और विचार’ की इस संयुक्ति को अपने आचरण से जीवन्त उदाहरण भी प्रस्तत किया। अंग्रेजों के खिलाफ भारत के स्वाधीनता आंदोलन में भाग लेने वाले तमाम व्यक्तित्वों की भांति लोहिया प्रभावित भी थे। वे जेल भी गए और ऐसी यातनाएं भी सहीं। आजादी से पूर्व ही कांग्रेस के भीतर उनका सोशलिस्ट ग्रुप था, लेकिन पंद्रह अगस्त सैंतालिस को अंग्रेजों से मुक्ति पाने पर वे उल्लसित तो थे लेकिन विभाजन की कीमत पर पाई गई इस स्वतंत्रता के कारण नेहरू और नेहरू की कांग्रेस से उनका रास्ता हमेशा के लिए अलग हो गया। स्वतंत्रता के नाम पर सत्ता की लिप्सा का यह खुला खेल लोहिया ने अपनी नंगी आंखों से देखा था और इसीलिए स्वतंत्रता के बाद की कांग्रेस पार्टी और कांग्रेसियों के प्रति उनमें इतना रोष और क्षोभ था कि उन्हें धुर दक्षिणपंथी और वामपंथियों दोनों को साथ लेना भी उन्हें बेहतर विकल्प ही प्रतीत हुआ। == मौलिक एवं ठेठ देसी चिन्तक == स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद के राजनेताओं में लोहिया मौलिक विचारक थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.theshillongtimes.com/c-27-aprl.htm#top |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 मार्च 2009 |archive-date=14 नवंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114085226/http://www.theshillongtimes.com/c-27-aprl.htm#top |url-status=dead }}</ref> लोहिया के मन में भारतीय गणतंत्र को लेकर ठेठ देसी सोच थी। अपने इतिहास, अपनी भाषा के सन्दर्भ में वे कतई पश्चिम से कोई सिद्धांत उधार लेकर व्याख्या करने को राजी नहीं थे। सन् 1932 में जर्मनी से पीएचडी की उपाधि प्राप्त करने वाले राममनोहर लोहिया ने साठ के दशक में देश से अंग्रेजी हटाने का जो आह्वान किया। '''[[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन|अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन]]''' की गणना अब तक के कुछ इने गिने आंदोलनों में की जा सकती है। उनके लिए स्वभाषा राजनीति का मुद्दा नहीं बल्कि अपने स्वाभिमान का प्रश्न और लाखों–करोडों को हीन ग्रंथि से उबरकर आत्मविश्वास से भर देने का स्वप्न था– ‘‘मैं चाहूंगा कि हिंदुस्तान के साधारण लोग अपने अंग्रेजी के अज्ञान पर लजाएं नहीं, बल्कि गर्व करें। इस सामंती भाषा को उन्हीं के लिए छोड़ दें जिनके मां बाप अगर शरीर से नहीं तो आत्मा से अंग्रेज रहे हैं।’’ हलांकि लोहिया भी [[जर्मनी]] यानी विदेश से पढा़ई कर के आए थे, लेकिन उन्हें उन प्रतीकों का अहसास था जिनसे इस देश की पहचान है। [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] पर चित्रकूट में '''[[रामायण मेला]]''' उन्हीं की संकल्पना थी, जो सौभाग्य से अभी तक अनवरत चला आ रहा है। आज भी जब चित्रकूट के उस मेले में हजारों भारतवासियों की भीड़ स्वयमेव जुटती है तो लगता है कि ये ही हैं जिनकी चिंता लोहिया को थी, लेकिन आज इनकी चिंता करने के लिए लोहिया के लोग कहां हैं? == राजनीतिक शुचिता के पक्षधर == लोहिया ही थे जो राजनीति की गंदी गली में भी शुद्ध आचरण की बात करते थे। वे एकमात्र ऐसे राजनेता थे जिन्होंने अपनी पार्टी की सरकार से खुलेआम त्यागपत्र की मांग की, क्योंकि उस सरकार के शासन में आंदोलनकारियों पर गोली चलाई गई थी। ध्यान रहे स्वाधीन भारत में किसी भी राज्य में यह पहली गैर कांग्रेसी सरकार थी– ‘‘हिंदुस्तान की राजनीति में तब सफाई और भलाई आएगी जब किसी पार्टी के खराब काम की निंदा उसी पार्टी के लोग करें।....और मै यह याद दिला दूं कि मुझे यह कहने का हक है कि हम ही हिंदुस्तान में एक राजनीतिक पार्टी हैं जिन्होंने अपनी सरकार की भी निंदा की थी और सिर्फ निंदा ही नहीं की बल्कि एक मायने में उसको इतना तंग किया कि उसे हट जाना पडा़। == कर्मवीर == लोहिया जी केवल चिन्तक ही नहीं, एक कर्मवीर भी थे। उन्होने अनेक सामाजिक, सांस्कृतिक एवं राजनैतिक आन्दोलनों का नेतृत्व किया। सन १९४२ में [[भारत छोड़ो आन्दोलन]] के समय [[उषा मेहता]] के साथ मिलकर उन्होने गुप्त रेडियो स्टेशन चलाया। १८ जून १९४६ को [[गोवा|गोआ]] को पुर्तगालियों के आधिपत्य से मुक्ति दिलाने के लिये उन्होने आन्दोलन आरम्भ किया। अंग्रेजी को भारत से हटाने के लिये उन्होने [[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन|अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन]] चलाया। == सप्त क्रान्तियाँ == लोहिया अनेक सिद्धान्तों, कार्यक्रमों और क्रांतियों के जनक हैं। वे सभी अन्यायों के विरुद्ध एक साथ जेहाद बोलने के पक्षपाती थे। उन्होंने एक साथ '''सात क्रांतियों''' का आह्वान किया। वे सात क्रान्तियां थी ये थीं- *(१) नर-नारी की समानता के लिए क्रान्ति, *(२) चमड़ी के रंग पर रची राजकीय, आर्थिक और दिमागी असमानता के खिलाफ क्रान्ति, *(३) संस्कारगत, जन्मजात जातिप्रथा के खिलाफ और पिछड़ों को विशेष अवसर के लिए क्रान्ति, *(४) परदेसी गुलामी के खिलाफ और स्वतन्त्रता तथा विश्व लोक-राज के लिए क्रान्ति, *(५) निजी पूँजी की विषमताओं के खिलाफ और आर्थिक समानता के लिए तथा योजना द्वारा पैदावार बढ़ाने के लिए क्रान्ति, *(६) निजी जीवन में अन्यायी हस्तक्षेप के खिलाफ और लोकतंत्री पद्धति के लिए क्रान्ति, *(७) अस्त्र-शस्त्र के खिलाफ और सत्याग्रह के लिये क्रान्ति। इन सात क्रांतियों के सम्बन्ध में लोहिया ने कहा- : ''मोटे तौर से ये हैं सात क्रांन्तियाँ। सातों क्रांतियां संसार में एक साथ चल रही हैं। अपने देश में भी उनको एक साथ चलाने की कोशिश करना चाहिए। जितने लोगों को भी क्रांति पकड़ में आयी हो उसके पीछे पड़ जाना चाहिए और बढ़ाना चाहिए। बढ़ाते-बढ़ाते शायद ऐसा संयोग हो जाये कि आज का इन्सान सब नाइन्साफियों के खिलाफ लड़ता-जूझता ऐसे समाज और ऐसी दुनिया को बना पाये कि जिसमें आन्तरिक शांति और बाहरी या भौतिक भरा-पूरा समाज बन पाये।''<ref>{{Cite web |url=http://www.pustak.org/index.php/books/bookdetails/7008/Lohiya+Ke+Vichar |title=लोहिया के विचार |access-date=16 अक्तूबर 2016 |archive-date=3 मार्च 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303035145/http://www.pustak.org/index.php/books/bookdetails/7008/Lohiya+Ke+Vichar |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.wattpad.com/2897374-%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0/page/134 डॉ लोहिया की सप्तक्रांति के उद्देश्य]</ref> == भारत-विभाजन पर लोहिया के विचार == उस समय की तमाम ऐसी घटनाओं और स्थितियों का जिनके प्रति एक आम भारतीय नागरिक के मन में बहुत स्पष्ट और तार्किक व्याख्या नहीं है, लोहिया ने अपनी पुस्तक ‘गिल्टी मैन एंड इंडियाज पार्टीशन’ (भारत विभाजन के गुनहगार) में परत दर परत रहस्यों को खोला है। लेकिन हमारा दुर्भाग्य है कि उस समय के पूरे आंखों देखे इतिहास को ही नहीं, बल्कि उसके एक सक्रिय, जीवंत पात्र रहे लोहिया की बातों को आजाद भारत में सत्तारूढ़ दल द्वारा एक विपक्षी नेता की ‘खीझ’ से ज्यादा नहीं समझने दिया गया, जबकि सच्चाई यह है कि सत्ता हस्तांतरण के खेल की असलियत संग्रहालयों में दफन दस्तावेजों से ज्यादा लोहिया जैसे नेताओं को भी मालूम थी जिसे होते हुए उन्होंने अपनी आंखों से देखा था। == लेखन == [[Image:Ram Manohar Lohia 1997 stamp of India.jpg|right|thumb|300px|१९९७ में भारत सरकार ने लोहिया की स्मृति में डाकटिकट निकाला]] डॉ राममनोहर लोहिया ने अनेकों विषयों पर अपने विचार लेख एवं पुस्तकों के रूप में प्रकाशित कीं। उनकी कुछ रचनाएँ हैं- * अंग्रेजी हटाओ * इतिहास चक्र * देश, विदेश नीति-कुछ पहलू * धर्म पर एक दृष्टि * भारतीय शिल्प * भारत विभाजन के गुनहगार * मार्क्सवाद और समाजवाद * राग, जिम्मेदारी की भावना, अनुपात की समझ * समलक्ष्य, समबोध * समदृष्टि * सच, कर्म, प्रतिकार और चरित्र निर्माण आह्‌वान * समाजवादी चिंतन * संसदीय आचरण * संपूर्ण और संभव बराबरी और दूसरे भाषण * हिंदू बनाम हिंदू ; अंग्रेजी में * ''The Caste System'': Hyderabad, Navahind [1964] 147 p. * ''Foreign Policy'': Aligarh, P.C. Dwadash Shreni, [1963?] 381 p. * ''Fragments of World Mind'': Maitrayani Publishers & Booksellers ; Allahabad [1949] 262 p. * ''Fundamentals of a World Mind'': ed. by K.S. Karanth. Bombay, Sindhu Publications, [1987] 130 p. * ''Guilty Men of India’s Partition'': Lohia Samata Vidyalaya Nyas, Publication Dept.,[1970] 103 p. * ''India, China, and Northern Frontiers'': Hyderabad, Navahind [1963] 272 p. * ''Interval During Politics'': Hyderabad, Navahind [1965] 197 p. * ''Marx, Gandhi and Socialism'': Hyderabad, Navahind [1963] 550 p. * ''Collected Works of Dr Lohia'' समाजवादी लेखक डॉ मस्तराम कपूर द्वारा ९ भागों में सम्पादित। ==स्मारक== * अवध विश्वविद्यालय का नाम बदलकर "[[डॉ राम मनोहर लोहिया अवध विश्वविद्यालय]]" रखा गया है। * उनके नाम पर भारत के एक प्रमुख विधि स्कूल का नाम [[डॉ राम मनोहर लोहिया राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय]], [[लखनऊ]] रखा गया है। * [[पणजी]] के '१८ जून रोड' का नाम डॉ राममनोहर लोहिया के नाम पर रखा गया है। १८ जून १९४६ को इसी जगह से उन्होने पुर्तगाली शासन के विरुद्ध आन्दोलन आरम्भ किया था। * सन १९७० में दिल्ली के 'विल्लिंगडन हॉस्पिटल' का नाम बदलकर [[राम मनोहर लोहिया अस्पताल]] कर दिया गया। इसी अस्पताल में उन्होने अन्तिम सांस ली थी। * [[लखनऊ]] में [[डॉ॰ राम मनोहर लोहिया आयुर्विज्ञान संस्थान]] उनके नाम पर ही है। * उनके गृहनगर अकबरपुर में उनके नाम पर एक सामुदायिक भवन बना है, जिसका नाम "डॉ राममनोहर लोहिया भवन" रखा गया है। यह * [[कर्नाटक]] के [[बल्लारी]] में उनके नाम से "लोहिया प्रकाशन" नामक एक प्रसिद्ध प्रकाशन संस्थान था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हे भी देखें == * [[जयप्रकाश नारायण]] * [[सप्तक्रांति]] * [[रामायण मेला]] == बाहरी कड़ियाँ == {{wikiquote|राममनोहर लोहिया}} * [http://www.socialistpartyindia.blogspot.com/2017/09/blog-post_10.html हिन्दी के सरलीकरण की नीति] हिन्दी शब्द सृजन आदि से सम्बन्धित लोहिया के विचार) * [http://www.lohiavani.com/Default.aspx लोहियावाणी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019014248/http://www.lohiavani.com/Default.aspx |date=19 अक्तूबर 2016 }} * [http://lohiaphotos.blogspot.com तस्‍वीरों में लोहिया] * [http://issbaar.blogspot.com/2011/02/blog-post_7794.html सांस्कृतिक क्रांति के अग्रदूत : लोहिया] (संस्कृति, समाज और भाषा के अन्तःसम्बन्धों की पड़ताल) * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/hindu-banam-hindu.pdf हिन्दू बनाम हिन्दू : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/ram-krishnashiv.pdf राम, कृष्ण और शिव : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/krishna.pdf कृष्ण : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/econ_after_lohia1.pdf अर्थशास्त्र : मार्क्स, लोहिया से आगे /सुनील] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/audyogikaran_ka_andhavishvas.pdf औद्योगीकरण का अंधविश्वास : सुनील] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/shiksha-sawal-jawab1.pdf शिक्षा पर सवाल जवाब ] * [http://raviwar.com/news/416_lohia-and-gandhi-raghu-thakur.shtml गांधी-लोहिया का पुनर्पाठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021060027/http://raviwar.com/news/416_lohia-and-gandhi-raghu-thakur.shtml |date=21 अक्तूबर 2010 }} * [http://www.kalpana.it/hindi/lekhan/omprakashdeepak/lohia1.htm लोहिया : एक असमाप्त जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003229/http://www.kalpana.it/hindi/lekhan/omprakashdeepak/lohia1.htm |date=27 सितंबर 2007 }} * [http://kashivishvavidyalay.wordpress.com/2007/04/24/lohiaramkrishnashiv-2/ लोहिया : मर्यादित, उन्मुक्त और असीमित व्यक्तित्व (२)] * [http://www.indiannationalism.org/pdf/Dr._Rammanohar_Lohiya.pdf गंगा तीरे, सरयू तीरे]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (राममनोहर लोहिया पर विशेष) * [http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4204 तो इतिहास कुछ और होता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920031542/http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4204 |date=20 सितंबर 2011 }} (भारतीय पक्ष) * [http://upendrasatyarthi.blogspot.com/2009/06/blog-post_07.html लोहिया के विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120324/http://upendrasatyarthi.blogspot.com/2009/06/blog-post_07.html |date=5 मार्च 2016 }} * [http://aarambha.blogspot.com/2010/02/blog-post_05.html स्वर्गीय लोहिया साहब : रामधारी सिंह 'दिनकर'] * [http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2004/04/040415_socialists_ideology.shtml समाजवादी विचारधारा आज कहाँ है ?] (बीबीसी हिन्दी) * [http://books.google.co.in/books?id=sctwuur-nmAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false लोहिया के विचार] (गूगल पुस्तक) * [http://books.google.co.in/books?id=n2VV7CQ8Jc4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false ना रहूँ किसी का दस्तनिगर : मेरा सफरनामा] (गूगल पुस्तक ; लेखक - कैप्टेन अब्बास अली) * [http://www.pravakta.com/?p=8190 यह लोहिया की सदी हो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325102121/http://www.pravakta.com/?p=8190 |date=25 मार्च 2010 }} (वेदप्रताप वैदिक) * [http://kiransnm.blogspot.com/2010/03/blog-post_23.html लोहिया नें संसद को बनाया लोक सदन] (किरन माहेश्वरी) * [http://www.pravakta.com/?p=8211 डॉ॰ लोहिया का इतिहास चिंतन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326212816/http://www.pravakta.com/?p=8211 |date=26 मार्च 2010 }} – डॉ॰ मनोज चतुर्वेदी * [http://www.nafanuksan.com/DetailNews.aspx?newsid=2538&status=other डॉ॰ लोहिया और सप्त क्रान्ति]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.srijangatha.com/?pagename=Halchal2-11Mar_2k10 लोहिया के बिना साहित्य का इतिहास अधूरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912200346/http://www.srijangatha.com/?pagename=Halchal2-11Mar_2k10 |date=12 सितंबर 2011 }} - नामवर सिंह * [http://www.amarujala.com/Vichaar/VichaarDetail.aspx?nid=944&tp=b&Secid=4&SubSecid=6 लोहिया का अंगरेजी विरोध] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911141922/http://www.amarujala.com/Vichaar/VichaarDetail.aspx?nid=944&tp=b&Secid=4&SubSecid=6 |date=11 सितंबर 2011 }} (गंगा सहाय मीणा) * [http://bharatkenayak.blogspot.com/2011/04/blog-post_16.html समाजवादी नायक : श्री राम मनोहर लोहिया] * [http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=131022-113801-470010 अप्रासंगिक हुआ लोहिया का गैर-कांग्रेसवाद?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201162827/http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=131022-113801-470010 |date=1 फ़रवरी 2014 }} (प्रभासाक्षी) [[श्रेणी:1910 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९६७ में निधन]] kdgw5a2zptjdzwmz16dv1kqua55m634 6635635 6635573 2026-10-30T16:48:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-57983-43|~2026-57983-43]] ([[User talk:~2026-57983-43|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6635573|6635573]] को पूर्ववत किया 6635635 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = राममनोहर लोहिया | image = Ram Manohar Lohia 1977 stamp of India.jpg | image_size = | alt = | caption = १९७७ के एक डाकटिकट पर लोहिया | birth_date = {{birth date|df=yes|1910|03|23}} | birth_place = [[अकबरपुर, अंबेडकर नगर|अकबरपुर]], [[उत्तर प्रदेश]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1967|10|12|1910|03|23}} | death_place = [[नयी दिल्ली]] | death_cause = | resting_place = | resting_place_coordinates = | nationality = Indian | other_names = | movement = [[भारत छोड़ो आन्दोलन]]<br>[[भारतीय स्वतंत्रता आन्दोलन]] | education = | alma_mater = [[कोलकाता विश्वविद्यालय]] (बीए)<br>[[हम्बोल्ट विश्वविद्यालय]], [[बर्लिन]] ([[पीएच डी]]) | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]]<br>[[प्रजा समाजवादी पार्टी]]<br>[[संयुक्त समाजवादी दल]] | religion = | spouse = | children = | parents = | awards = | signature = | footnotes = | website = {{URL|www.lohiatoday.com}} }} '''डॉ॰ राममनोहर लोहिया''' (जन्म - [[२३ मार्च]], [[१९१०]] - मृत्यु - [[१२ अक्तूबर|१२ अक्टूबर]], [[१९६७|१९६७]]) भारत के स्वतन्त्रता संग्राम के सेनानी, प्रखर चिन्तक तथा [[समाजवाद|समाजवादी]] राजनेता थे। == जीवनवृत्त == === आरम्भिक जीवन एवं शिक्षा === डॉ॰ राममनोहर लोहिया का जन्म 23 मार्च 1910 को [[उत्तर प्रदेश]] के [[अयोध्या जिला|अयोध्या]] जनपद में वर्तमान-अम्बेडकर नगर जनपद नामक स्थान में हुआ था। उनके पिताजी श्री हीरालाल पेशे से अध्यापक व हृदय से सच्चे राष्ट्रभक्त थे। ढाई वर्ष की आयु में ही उनकी माताजी (चन्दा देवी) का देहान्त हो गया।। उन्हें दादी के अलावा सरयूदेई, (परिवार की नाईन) ने पाला। टंडन पाठशाला में चौथी तक पढ़ाई करने के बाद विश्वेश्वरनाथ हाईस्कूल में दाखिल हुए। उनके पिताजी [[महात्मा गांधी|गाँधीजी]] के अनुयायी थे। जब वे गांधीजी से मिलने जाते तो राम मनोहर को भी अपने साथ ले जाया करते थे। इसके कारण गांधीजी के विराट व्यक्तित्व का उन पर गहरा असर हुआ। पिताजी के साथ 1918 में [[अहमदाबाद]] कांग्रेस अधिवेशन में पहली बार शामिल हुए। [[बंबई]] के मारवाड़ी स्कूल में पढ़ाई की। [[बाल गंगाधर तिलक|लोकमान्य गंगाधर तिलक]] की मृत्यु के दिन विद्यालय के लड़कों के साथ 1920 में पहली अगस्त को हड़ताल की। गांधी जी की पुकार पर 10 वर्ष की आयु में स्कूल त्याग दिया। पिताजी को विदेशी वस्तुओं के बहिष्कार के आंदोलन के चलते सजा हुई। 1921 में फैजाबाद किसान आंदोलन के दौरान [[जवाहरलाल नेहरू]] से मुलाकात हुई। 1924 में प्रतिनिधि के रूप में कांग्रेस के [[गया]] अधिवेशन में शामिल हुए। 1925 में मैट्रिक की परीक्षा दी। कक्षा में 61 प्रतिशत नंबर लाकर प्रथम आए। इंटर की दो वर्ष की पढ़ाई [[वाराणसी|बनारस]] के [[काशी हिन्दू विश्‍वविद्यालय|काशी विश्वविद्यालय]] में हुई। कॉलेज के दिनों से ही [[खादी|खद्दर्]] पहनना शुरू कर दिया। 1926 में पिताजी के साथ [[गुवाहाटी|गौहाटी]] कांग्रेस अधिवेशन में गए। 1927 में इंटर पास किया तथा आगे की पढ़ाई के लिए [[कोलकाता|कलकत्ता]] जाकर ताराचंद दत्त स्ट्रीट पर स्थित पोद्दार छात्र हॉस्टल में रहने लगे। विद्यासागर कॉलेज में दाखिला लिया। अखिल बंग विद्यार्थी परिषद के सम्मेलन में [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाषचंद्र बोस]] के न पहुंचने पर उन्होंने सम्मेलन की अध्यक्षता की। 1928 में कलकता में कांग्रेस अधिवेशन में शामिल हुए। 1928 से अखिल भारतीय विद्यार्थी संगठन में सक्रिय हुए। [[साइमन कमीशन|साइमन कमिशन]] के बहिष्कार के लिए छात्रों के साथ आंदोलन किया। कलकत्ता में युवकों के सम्मेलन में जवाहरलाल नेहरू अध्यक्ष तथा सुभाषचंद्र बोस और लोहिया विषय निर्वाचन समिति के सदस्य चुने गए। 1930 में द्वितीय श्रेणी में बीए की परीक्षा पास की। === यूरोप प्रवास === 1930 जुलाई को लोहिया अग्रवाल समाज के कोष से पढ़ाई के लिए [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] रवाना हुए। वहाँ से वे [[बर्लिन]] गए। विश्वविद्यालय के नियम के अनुसार उन्होंने प्रसिद्ध अर्थशास्त्री प्रो॰ बर्नर जेम्बार्ट को अपना प्राध्यापक चुना। 3 महीने में [[जर्मन भाषा]] सीखी। 12 मार्च 1930 को गांधी जी ने [[दांडी मार्च|दाण्डी यात्रा]] प्रारंभ की। जब नमक कानून तोड़ा गया तब पुलिस अत्याचार से पीड़ित होकर पिता हीरालाल जी ने लोहिया को विस्तृत पत्र लिखा। 23 मार्च को [[लाहौर]] में [[भगत सिंह]] को फांसी दिए जाने के विरोध में [[राष्ट्र संघ|लीग ऑफ नेशन्स]] की बैठक में बर्लिन में पहुंचकर सीटी बजाकर दर्शक दीर्घा से विरोध प्रकट किया। सभागृह से उन्हें निकाल दिया गया। भारत का प्रतिनिधित्व कर रहे [[बीकानेर]] के महाराजा द्वारा प्रतिनिधित्व किए जाने पर लोहिया ने [[रोमानिया|रूमानिया]] की प्रतिनिधि को खुली चिट्ठी लिखकर उसे अखबारों में छपवाकर उसकी कॉपी बैठक में बंटवाई। [[गांधी-इरविन समझौता|गांधी इर्विन समझौते]] का लोहिया ने [[प्रवासी भारतीय]] विद्यार्थियों की संस्था "मध्य यूरोप हिन्दुस्तानी संघ" की बैठक में संस्था के मंत्री के तौर पर समर्थन किया। [[साम्यवाद|कम्युनिस्टों]] ने विरोध किया। बर्लिन के स्पोटर्स पैलेस में [[एडोल्फ़ हिटलर|हिटलर]] का भाषण सुना। 1932 में लोहिया ने [[दांडी मार्च|नमक सत्याग्रह]] विषय पर अपना [[शोध-प्रबन्ध|शोध प्रबंध]] पूरा कर [[हम्बोल्ट बर्लिन विश्वविद्यालय|बर्लिन विश्वविद्यालय]] से डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की। === स्वदेश आगमन एवं स्वतंत्रता संग्राम === 1933 में मद्रास पहुंचे। रास्ते में सामान जब्त कर लिया गया। तब समुद्री जहाज से उतरकर [[द हिन्दू|हिन्दु]] अखबार के दफ्तर पहुंचकर दो लेख लिखकर 25 रुपया प्राप्त कर कलकत्ता गए। कलकत्ता से बनारस जाकर [[मदनमोहन मालवीय|मालवीय जी]] से मुलाकात की। उन्होंने रामेश्वर दास बिड़ला से मुलाकात कराई जिन्होंने नौकरी का प्रस्ताव दिया, लेकिन दो हफ्ते साथ रहने के बाद लोहिया ने निजी सचिव बनने से इनकार कर दिया। तब पिता जी के मित्र सेठ [[जमनालाल बजाज|जमुनालाल बजाज]] लोहिया को गांधी जी के पास ले गए तथा उनसे कहा कि ये लड़का राजनीति करना चाहता है। कुछ दिन तक [[जमनालाल बजाज|जमुनालाल बजाज]] के साथ रहने के बाद शादी का प्रस्ताव मिलने पर शहर छोड़कर वापस कलकत्ता चले गए। विश्व राजनीति के आगामी 10 वर्ष विषय पर [[ढाका विश्वविद्यालय]] में व्याख्यान देकर कलकत्ता आने-जाने की राशि जुटाई। [[पटना]] में 17 मई 1934 को [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्र देव]] की अध्यक्षता में देश के समाजवादी अंजुमन-ए-इस्लामिया हॉल में इकट्ठे हुए, जहां [[समाजवादी पार्टी]] की स्थापना का निर्णय लिया गया। यहां लोहिया ने समाजवादी आंदोलन की रूपरेखा प्रस्तुत की। पार्टी के उद्देश्यों में लोहिया ने पूर्ण स्वराज्य का लक्ष्य जोड़ने का संशोधन पेश किया, जिसे अस्वीकार कर दिया गया। 21-22 अक्टूबर 1934 को बम्बई के बर्लि स्थित 'रेडिमनी टेरेस' में 150 समाजवादियों ने इकट्ठा होकर [[कांग्रेस समाजवादी दल|कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी]] की स्थापना की। लोहिया राष्ट्रीय कार्यकारणी के सदस्य चुने गए। कांग्रेस सोशलिस्ट सप्ताहिक मुखपत्र के सम्पादक बनाए गए। गांधी जी के विरोध में जाकर उन्होंने कांउसिल प्रवेश का विरोध किया। गांधी जी ने लोहिया के लेख पर दो पत्र लिखे। 1936 के [[मेरठ]] अधिवेशन में कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी ने कम्युनिस्ट पार्टी के सदस्यों के लिए पार्टी का दरवाजा खोल दिया। लोहिया बार-बार कम्युनिस्टों के प्रति सचेत रहने की चेतावनी [[जयप्रकाश नारायण]] जी एवं अन्य नेताओं को देते रहे। 1935 में जवाहर लाल नेहरू की अध्यक्षता में [[लखनऊ]] में कांग्रेस का अधिवेशन हुआ जहां लोहिया को परराष्ट्र विभाग का मंत्री नियुक्त किया गया जिसके चलते उन्हें [[इलाहाबाद]] आना पड़ा। 1938 में कांग्रेस सोशलिस्ट पार्टी में लोहिया राष्ट्रीय कार्यकारणी के सदस्य चुने गए। उन्होंने कांग्रेस के परराष्ट्र विभाग के मंत्री पद से इस्तीफा दे दिया। 1940 में रामगढ़ कांग्रेस के कम्युनिस्टों को पार्टी से निकालने का निर्णय लिया गया। 1939 में त्रिपुरी कांग्रेस में [[सुभाष चन्द्र बोस|सुभाष चंद्र बोस]] को समाजवादियों ने समर्थन किया। डॉ॰ लोहिया तटस्थ बने रहे। लोहिया ने गांधी जी द्वारा यह कहे जाने पर की बोस का चुनाव मेरी शिकस्त है पर प्रस्ताव पेश करते हुए कहा कि यह प्रस्ताव गांधी जी से सम्मानपूर्वक आह्वान करता है कि उनकी शिकस्त नहीं हुई है। गांधी जी की इच्छानुसार सुभाषचंद्र बोस कार्यसमिति बनाने को तैयार नहीं हुए तथा नेहरू सहित अन्य कांग्रेस के नेताओं ने बोस के साथ कार्यसमिति में रहने से इंकार कर दिया तब बोस ने कांग्रेस के अध्यक्ष पद से इस्तीफा दिया तथा कांग्रेस से नाता तोड़ लिया। महायुद्ध के समय लोहिया ने युद्धभर्ती का विरोध, देशी रियासतों में आंदोलन, ब्रिटिश माल जहाजों से माल उतारने व लादने वाले मजदूरों का संगठन तथा युद्धकर्ज को मंजूर तथा अदा न करने, जैसे चार सूत्रीय मुद्दों को लेकर युद्ध विरोधी प्रचार शुरू कर दिया। 1939 के मई महीने में दक्षिण कलकता की कांग्रेस कमेटी में युद्ध विरोधी भाषण करने पर उन्हें 24 मई को गिरफ्तार किया गया। कलकत्ता के चीफ प्रेसीडेन्सी मजिस्टे्रट के सामने लोहिया ने स्वयं अपने मुकदमे की पैरवी और बहस की। 14 अगस्त को उन्हें रिहा कर दिया गया। 9 अक्टूबर 1939 को कांग्रेस समिति के बैठक [[वर्धा]] में हुई जिसमें लोहिया ने समझौते का विरोध किया। उसी समय उन्होंने '''शस्त्रों का नाश हो''' नामक प्रसिद्ध लेख लिखा। 11 मई 1940 को [[सुल्तानपुर]] के जिला सम्मेलन में लोहिया ने कांग्रेस से 'सत्याग्रह अभी नहीं' नामक लेख लिखा। गांधी जी ने मूल रूप में लोहिया द्वारा दिए गए चार सूत्रों को स्वीकार किया। 7 जून 1940 को डॉ॰ लोहिया को 11 मई को दोस्तपुर ([[सुल्तानपुर]]) में दिए गए भाषण के कारण गिरफ्तार किया गया। उन्हें कोतवाली में सुल्तानपुर में [[इलाहाबाद]] के स्वराज भवन से ले जाकर हथकड़ी पहनाकर रखा गया। 1 जुलाई 1940 को भारत सुरक्षा कानून की धारा 38 के तहत दो साल की सख्त सजा हुई। सजा सुनाने के बाद उन्हें 12 अगस्त को [[बरेली]] जेल भेज दिया गया। 15 जून 1940 को गांधी जी ने '[[हरिजन]]' में लिखा, कि 'मैं युद्ध को गैर कानूनी मानता हूं किन्तु युद्ध के खिलाफ मेरे पास कोई योजना नहीं है इस वास्ते मैं युद्ध से सहमत हूं।' 25 अगस्त को गांधी जी ने लिखा कि 'लोहिया और दूसरे कांग्रेस वालों की सजाएं हिन्दुस्तान को बांधने वाली जंजीर को कमजोर बनाने वाले हथौडे क़े प्रहार हैं। सरकार कांग्रेस को सिविल-नाफरमानी आरंभ करने और आखिरी प्रहार करने के लिए प्रेरित कर रही है। यद्यपि कांग्रेस उसे उस दिन तक के लिए स्थगित करना चाहती है जब तक इंग्लैंड मुसीबत में हो।' गांधी जी ने बंबई में कहा, कि 'जब तक डॉ॰ राममनोहर लोहिया जेल में है तब तक मैं खामोश नहीं बैठ सकता, उनसे ज्यादा बहादुर और सरल आदमी मुझे मालूम नहीं। उन्होंने हिंसा का प्रचार नहीं किया जो कुछ किया है उनसे उनका सम्मान बढ़ता है।' 4 दिसम्बर 1941 को अचानक लोहिया को रिहा कर दिया गया तथा देश के अन्य जेलों में बंद कांग्रेस के नेताओं को छोड़ दिया गया। 19 अप्रैल 1942 को हरिजन में लोहिया का लेख 'विश्वासघाती जापान या आत्मसंतुष्ट ब्रिटेन' गांधी जी द्वारा प्रकाशित किया गया। गांधी जी ने टिप्पणी की कि मेरी उम्मीद है कि सभी संबंधित इसके प्रति ध्यान देंगे। सन् 1942 में [[इलाहाबाद]] में कांग्रेस का अधिवेशन हुआ, जहां लोहिया ने खुलकर नेहरू का विरोध किया। इसके बाद [[अल्मोड़ा]] जिला सम्मेलन में लोहिया ने 'नेहरू को झट पलटने वाला नट' कहा। गांधी जी के साथ एक सप्ताह रहकर लोहिया ने गांधी जी को वाइसराय के नाम पत्र लिखने के लिए प्रेरित किया। जिसमें गांधी जी ने लिखा कि अहिंसानिष्ट सोशलिस्ट डॉ॰ लोहिया ने भारतीय शहरों को बिना पुलिस व फौज के शहर घोषित करने की कल्पना निकाली है। लोहिया जी के द्वारा दुनिया की सभी सरकारों को नई दुनिया की बुनियाद बनाने की योजना की कल्पना गांधी जी के सामने रखी गई, जिसमें एक देश की दूसरे देश में जो पूंजी लगी है उसे जब्त करना, सभी लोगों को संसार में कहीं भी आने-जाने व बसने का अधिकार देना, दुनिया के सभी राष्ट्रों को राजनैतिक आजादी तथा विश्व नागरिकता की बात कही गई थी। गांधी जी ने इसे हरिजन में छापा और अपनी ओर से समर्थन भी किया तथा अंग्रेजों के खिलाफ जल्दी लड़ाई छेड़ने को लेकर गांधी जी ने दस दिन रूकने के लिए लोहिया को कहा। दस दिन बाद 7 अगस्त 1942 को गांधीजी ने तीन घंटे तक भाषण देकर कहा, कि 'हम अपनी आजादी लड़कर प्राप्त करेंगे।' अगले दिन 8 अगस्त को 'भारत छोड़ो' प्रस्ताव बंबई में बहुमत से स्वीकृत हुआ। गांधी जी ने '''करो या मरो''' का संदेश दिया। ==== भारत छोड़ो आन्दोलन ==== 9 अगस्त १९४२ को जब गांधी जी व अन्य कांग्रेस के नेता गिरफ्तार कर लिए गए, तब लोहिया ने भूमिगत रहकर '[[भारत छोड़ो आन्दोलन|भारत छोड़ो आंदोलन]]' को पूरे देश में फैलाया। लोहिया, [[अच्युत पटवर्धन]], सादिक अली, पुरूषोत्तम टिकरम दास, मोहनलाल सक्सेना, उषा मेहता ,रामनन्दन मिश्रा, सदाशिव महादेव जोशी, साने गुरूजी, [[कमलादेवी चट्टोपाध्याय]], अरूणा आसिफअली, [[सुचेता कृपलानी]] और पूर्णिमा बनर्जी आदि नेताओं का केन्द्रीय संचालन मंडल बनाया गया। लोहिया पर नीति निर्धारण कर विचार देने का कार्यभार सौंपा गया। भूमिगत रहते हुए 'जंग जू आगे बढ़ो, क्रांति की तैयारी करो, आजाद राज्य कैसे बने' जैसी पुस्तिकाएं लिखीं। 20 मई 1944 को लोहिया जी को [[बंबई]] में गिरफ्तार कर लिया गया। गिरफ्तारी के बाद [[लाहौर किला|लाहौर किले]] की एक अंधेरी कोठरी में रखा गया जहां 14 वर्ष पहले [[भगत सिंह]] को [[फांसी]] दी गई थी। पुलिस द्वारा लगातार उन्हें यातनाएँ दी गई, 15-15 दिन तक उन्हें सोने नहीं दिया जाता था। किसी से मिलने नहीं दिया गया 4 महीने तक ब्रुश या पेस्ट तक भी नहीं दिया गया। हर समय हथकड़ी बांधे रखी जाती थी। लाहौर के प्रसिद्ध वकील [[जीवनलाल कपूर]] द्वारा [[बन्दी प्रत्यक्षीकरण]] की याचिका लगाने पर उन्हें तथा [[जयप्रकाश नारायण]] को स्टेट प्रिजनर घोषित कर दिया गया। मुकदमे के चलते सरकार को लोहिया को पढ़ने-लिखने की सुविधा देनी पड़ी। पहला पत्र लोहिया ने [[ब्रिटिश लेबर पार्टी]] के अध्यक्ष प्रो॰ हेराल्ड जे. लास्की को लिखा जिसमें उन्होंने पूरी स्थिति का विस्तृत ब्यौरा दिया। 1945 में लोहिया को [[लाहौर]] से [[आगरा]] जेल भेज दिया गया। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] समाप्त होने पर गांधी जी तथा कांग्रेस के नेताओं को छोड़ दिया गया। केवल लोहिया व जयप्रकाश ही जेल में थे। इसी बीच अंग्रेजों की सरकार और कांग्रेस की बीच समझौते की बातचीत शुरू हो गई। [[इंग्लैंड]] में [[लेबर पार्टी (यूके)|लेलेबर पार्टी]] की सरकार बन गई सरकार का प्रतिनिधि मंडल डॉ॰ लोहिया से आगरा जेल में मिलने आया। इस बीच लोहिया के पिता हीरालाल जी की मृत्यु हो गई। किन्तु लोहिया जी ने सरकार की कृपा पर पेरोल पर छूटने से इंकार कर दिया। ====गोवा मुक्ति आन्दोलन==== [[चित्र:Lohia Maidan.jpg|right|thumb|300px|गोवा में राममनोहर लोहिया की प्रतिमा]] 11 अप्रैल 1946 को लोहिया को आगरा जेल से रिहा कर दिया गया। 15 जून को लोहिया ने [[गोवा]] के [[पणजी|पंजिम]] में '[[भारतीय वायुसेना|गोवा मुक्ति आंदोलन]]' की पहली सभा ली। लोहिया को 18 जून को गोवा मुक्ति आंदोलन के शुरूआत के दिन ही गिरफ्तार कर लिया गया। 14 अगस्त 1946 को 'हरिजन' में गांधी जी ने लिखा कि, लोहिया को बधाई दी जानी चाहिए। 30 दिसम्बर 1946 को [[नोवाखाली|नवाखली]] में हिन्दु और मुसलमान के बीच के अविश्वास को दूर करने में गांधी जी के साथ विस्तृत कार्यक्रम तैयार किया। पूरे साल नवाखली, कलकत्ता, बिहार, दिल्ली सभी जगह लोहिया गांधी जी के साथ मिलकर साम्प्रदायिकता की आग को बुझाने की कोशिश करते रहे। 9 अगस्त 1947 से लगातार हिंसा रोकने का प्रयास चलता रहा। 14 अगस्त की रात को हिन्दु-मुस्लिम भाई-भाई के नारों के साथ लोहिया ने सभा की। 31 अगस्त को वातावरण फिर बिगड़ गया, गांधी जी अनशन पर बैठ गए तब लोहिया ने दंगाईयों के हथियार इकट्ठे कराए। लोहिया के प्रयास से शांति समिति की स्थापना हुई तथा 4 सितम्बर को गांधी जी ने अनशन तोड़ा। 29 सितम्बर को बेलगांव में लोहिया को फिर गिरफ्तार कर लिया गया। 26, 27, 28 फ़रवरी 1947 को सोशलिस्ट पार्टी की कार्यकारिणी की बैठक में तटस्थ रहने का निर्णय लिया गया। === स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद === जनवरी 1947 में लोहिया ने [[नेपाली राष्ट्रीय कांग्रेस]] को स्थापित करने तथा राणाशाही के विरुद्ध सत्याग्रह प्रारंभ करने की पहल की। 25 जनवरी 1948 को बंबई हड़ताल को लेकर लोहिया जी ने गांधी जी से हड़ताल का समर्थन मांगा। 28 जनवरी को गांधी जी ने कहा कि कल आना कल पेट भर की बात होगी। 30 जनवरी को लोहिया जब बिड़ला भवन के लिए निकले तब उन्हें गांधी जी की हत्या की खबर सुनने को मिली। मार्च 1948 में नासिक सम्मेलन में सोशलिस्ट दल ने कांग्रेस से अलग होने का निश्चय किया। लोहिया की प्रेरणा से रियासतों की समाप्ति का आंदोलन 650 रिसासतों में समाजवादी चला रहे थे। 2 जनवरी 1948 को रीवा में 'हमें चुनाव चाहिए विभाजन रद्द करो' के नारे के साथ आंदोलन किया गया जिसमें पुलिस ने गोली चलाई 4 आंदोलनकारी शहीद हुए। 1949 को सोशलिस्ट पार्टी द्वारा लोहिया के नेतृत्व में नेपाली कांग्रेस के पूर्व अध्यक्ष विश्वेश्वर प्रसाद कोइराला के आमरण अनशन तथा नेपाल में राणाशाही के अत्याचार के खिलाफ सभा की गई। नेपाली दूतावास की ओर जब जुलूस बढ़ा तब लाठी चार्ज किया गया लोहिया को गिरफ्तार किया गया। 20 जून को देश भर में लोहिया दिवस मनाया गया। मुकदमे में दो महीने की कैद हुई। 3 जुलाई को उन्हें रिहा कर दिया गया। सन् 1949 में पटना में सोशलिस्ट पार्टी का दूसरा राष्ट्रीय सम्मेलन हुआ। इसी सम्मेलन में लोहिया ने 'चौखंभा राज्य' की कल्पना प्रस्तुत की। पटना में 'हिन्द किसान पंचायत' की स्थापना भी हुई जिसका अध्यक्ष लोहिया को चुना गया। 25 नवम्बर 1949 को लखनऊ में एक लाख किसानों ने विशाल प्रदर्शन किया। 26 फ़रवरी 1950 को [[रीवा]] में 'हिन्द किसान पंचायत' का पहला राष्ट्रीय अधिवेशन हुआ। दिल्ली में 3 जून 1951 को जनवाणी दिवस पर प्रदर्शन किया गया। 'रोजी-रोटी कपड़ा दो नहीं तो गद्दी छोड़ दो', प्रदर्शनकारियों का मुख्य नारा था। 14 जून 1951 को सागर स्टेशन में लोहिया को गिरफ्तार कर बेंगलूर के हवालात में बंद कर दिया गया। 3 जुलाई को लोहिया छूटे। 24 जुलाई को वे विश्व सरकार के समर्थकों के सम्मेलन में [[स्वीडन]] की राजधानी स्टॉकहोम गए 17 साल बाद वे पुन: बर्लिन पहुंचे। लोहिया इंग्लैंड, पश्चिम अफ्रीका, दक्षिण पश्चिम एशिया के कई देशों में गए; [[इज़राइल|इस्रायल]] से होकर 15 नवम्बर को स्वेदश लौटे। 1951 में लोहिया को 3 जुलाई को समाजवादियों के अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन में बुलाया गया। सम्मेलन में जर्मनी, युगोस्लाविया, अमेरिका, हवाई, जापान, हांगकांग, थाईदेश, सिंगापुर मलाया, इंडोनेशिया तथा लंका भी गए। लोहिया विश्व प्रसिद्ध वैज्ञानिक आइंस्टन से प्रिंसटन में मिले। [[अल्बर्ट आइंस्टीन|आइंस्टीन]] ने कहा, कि 'किसी मनुष्य से मिलना कितना अच्छा होता है आदमी कितना अकेला पड़ जाता है।' लोहिया ने अमरीका में सैकड़ों स्थानों पर भाषण किए। उस समय उन्होंने एशिया की समस्त सोशलिस्ट पार्टियों का संगठन निर्मित करने का विचार बनाया। 25 मार्च से 29 मार्च 1952 में एशियाई सोशलिस्ट कान्फ्रेंस हुई, लेकिन इसमें लोहिया शामिल नहीं हो सके। जयप्रकाश नरायण भारतीय प्रतिनिधिमंडल के नेता बन कर [[यांगून|रंगून]] गए। [[चित्र:Mani Ram Bagri1.jpg|अंगूठाकार|डॉ राममनोहर लोहिया, मणि राम बागरी, मधु लिमये, एस एम जोशी]] मई 1952 में [[पचमढ़ी|पंचमढ़ी]] में सोशलिस्ट पार्टी का सम्मेलन हुआ। आम चुनाव में हार के बाद लोहिया ने चुनावों की पराजय की शव परीक्षा के बदले ठोस विचारों की ओर पार्टी को ले जाने का विचार दिया। गुजरात पार्टी सम्मेलन में इतिहास चक्र की नई व्याख्या लोहिया द्वारा प्रस्तुत की गई। 24-25 सितम्बर 1952 में सोशलिस्ट पार्टी की जनरल कौंसिल बैठक में किसान-मजदूर प्रजा पार्टी और सोशिलिस्ट पार्टी के विलय का निर्णय लिया गया। इस तरह [[प्रजा सोसलिस्ट पार्टी|प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] का जन्म हुआ। 29 से 31 दिसम्बर 1953 को प्रजा सोशलिस्ट पार्टी का पहला सम्मेलन इलाहाबाद में हुआ। वहां लोहिया ने इलाहाबाद थीसिस प्रस्तुत की। लोहिया को उनके मना करने के बावजूद पार्टी का राष्ट्रीय महामंत्री चुना गया। 13-14 मई 1954 को उत्तर प्रदेश प्रजा सोशलिस्ट पार्टी द्वारा नहर रेट की बढ़ोतरी के खिलाफ आंदोलन शुरू किया गया। 4 जुलाई 1954 को फारूखाबाद में वाणी स्वतंत्रता के संघर्ष को लेकर भाषण दिए जाने के कारण गिरफ्तार किया गया। नागपुर में 26-28 नवम्बर 1954 के बीच [[केरल]] गोली कांड पर विचार करने के लिए सम्मेलन हुआ। लोहिया केरल मंत्रीमंडल से इस्तीफा मांग चुके थे। 31 दिसम्बर 1955 तथा 1 जनवरी 1956 को सोशलिस्ट पार्टी का स्थापना हुई। लखनऊ में लोहिया के नेतृत्व में एक लाख किसानों का प्रदर्शन हुआ। 1956 में लोहिया ने "मैनकाइंड" नामक पत्रिका शुरू की। सोशिलिस्ट पार्टी का प्रथम वार्षिक अधिवेशन भारत के मध्य बिंदु मध्यप्रदेश के ग्राम सिहोरा में 28, 29, 30 दिसम्बर 1956 को हुआ। 2 नवम्बर 1957 को लोहिया क्रिमनल लॉ एमेंडमेंड एक्ट की धारा 7 की तहत डाकिए से कुछ कहने पर अकारण गिरफ्तार कर लिया गया। 12 नवम्बर 1958 को लोहिया पूर्वोतर के दौरे पर निकले, जहां उन्हें दौरा करने से रोक दिया गया। एक साल बाद फिर उसी स्थान उर्वसियम ([[नेफ़ा|नेफा]]) से लोहिया ने पूर्वोत्तर में प्रवेश किया, जहां उन्हें गिरफ्तार कर लिया गया। 17 अप्रैल 1960 को कानुपर के सर्किट हाउस में अनाधिकृत प्रवेश करने के कारण अपराध बताकर उन्हें पुन: गिरफ्तार किया गया। 1961 में '''[[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन]]''' के दौरान लोहिया की सभा पर मद्रास में पत्थर बरसाये गए। 1961 में लोहिया एथेंस, रोम और काहिरा गए। 1962 में चुनाव हुआ लोहिया नेहरू के विरुद्ध [[फूलपुर]] में चुनाव मैदान में उतरे। 11 नवम्बर 1962 को कलकत्ता में सभा कर लोहिया ने [[तिब्बत]] के सवाल को उठाया। 1963 के फारूखाबाद के लोकसभा उपचुनाव में लोहिया 58 हजार मतों से चुनाव जीते। लोकसभा में लोहिया की तीन आना बनाम पन्द्रह आना की बहस अत्यंत चर्चित रही, जिसमें उन्होंने 18 करोड़ आबादी के चार आने पर जिंदगी काटने तथा प्रधानमंत्री पर 25 हजार रुपए प्रतिदिन खर्च करने का आरोप लगाया। 9 अगस्त 1965 को लोहिया को भारत सुरक्षा कानून के अन्तर्गत गिरफ्तार किया गया। ; अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन लोहिया जानते थे कि विधायिका, कार्यपालिका और न्यायपालिका में अंग्रेजी का प्रयोग आम जनता की प्रजातंत्र में शत प्रतिशत भागीदारी के रास्ते का रोड़ा है। उन्होंने इसे सामंती भाषा बताते हुए इसके प्रयोग के खतरों से बारंबार आगाह किया और बताया कि यह मजदूरों, किसानों और शारीरिक श्रम से जुड़े आम लोगों की भाषा नहीं है। उन्होंने लिखा: : '' यदि सरकारी और सार्वजनिक काम ऐसी भाषा में चलाये जाएं, जिसे देश के करोड़ों आदमी न समझ सकें, तो यह केवल एक प्रकार का जादू-टोना होगा। दुख की बात है कि लोहिया के अंग्रेजी हटाओ आंदोलन (1957) को हिंदी का वर्चस्व स्थापित करने की कोशिश के तौर पर देखा गया, जबकि लोहिया ने बार-बार यह स्पष्ट किया कि अंग्रेजी हटाओ का अर्थ हिंदी लाओ कदापि नहीं है। उन्होंने क्षेत्रीय भाषाओं की उन्नति और उनके प्रयोग की खुल कर वकालत की। उनके अनुसार अंग्रेजी हटाओ का अर्थ 'मातृभाषा लाओ' था। भारतीय राजनीति का बेबाक और बिंदास चेहरा रहे राममनोहर लोहिया ने ५० के दशक में ही भांप लिया था। उन्होंने लोकसभा में बल देकर अपनी बात रखते हुए कहा था: :'' अंग्रेजी को खत्म कर दिया जाए। मैं चाहता हूं कि अंग्रेजी का सार्वजनिक प्रयोग बंद हो, लोकभाषा के बिना लोक राज्य असंभव है। कुछ भी हो अंग्रेजी हटनी ही चाहिये, उसकी जगह कौन सी भाषाएं आती हैं यह प्रश्न नहीं है। हिन्दी और किसी भाषा के साथ आपके मन में जो आए सो करें, लेकिन अंग्रेजी तो हटना ही चाहिये और वह भी जल्दी। अंग्रेज गये तो अंग्रेजी चली जानी चाहिये। === देहावसान === 30 सितम्बर 1967 को लोहिया को नई दिल्ली के विलिंग्डन अस्पताल अब जिसे लोहिया अस्पताल कहा जाता है को पौरूष ग्रंथि के आपरेशन के लिए भर्ती किया गया जहां 12 अक्टूबर 1967 को उनका देहांत 57 वर्ष की आयु में हो गया। == गैर-कांग्रेसवाद के शिल्पी == देश में गैर-कांग्रेसवाद की अलख जगाने वाले महान स्वतंत्रता सेनानी और समाजवादी नेता राम मनोहर लोहिया चाहते थे कि दुनियाभर के सोशलिस्ट एकजुट होकर मजबूत मंच बनाए। लोहिया भारतीय राजनीति में गैर कांग्रेसवाद के शिल्पी थे और उनके अथक प्रयासों का फल था कि 1967 में कई राज्यों में कांग्रेस की पराजय हुई, हालांकि केंद्र में कांग्रेस जैसे-तैसे सत्ता पर काबिज हो पायी। हालांकि लोहिया 1967 में ही चल बसे लेकिन उन्होंने गैर कांग्रेसवाद की जो विचारधारा चलायी उसी की वजह से आगे चलकर 1977 में पहली बार केंद्र में गैर कांग्रेसी सरकारी बनी। लोहिया मानते थे कि अधिक समय तक सत्ता में रहकर कांग्रेस अधिनायकवादी हो गयी थी और वह उसके खिलाफ संघर्ष करते रहे। == जैसी कथनी वैसी करनी == लोहिया के समाजवादी आंदोलन की संकल्पना के मूल में अनिवार्यत: विचार और कर्म की उभय उपस्थिति थी- जिसके मूर्तिमंत स्वरूप स्वयं डॉ॰ लोहिया थे और आजन्म उन्होंने ‘कर्म और विचार’ की इस संयुक्ति को अपने आचरण से जीवन्त उदाहरण भी प्रस्तत किया। अंग्रेजों के खिलाफ भारत के स्वाधीनता आंदोलन में भाग लेने वाले तमाम व्यक्तित्वों की भांति लोहिया प्रभावित भी थे। वे जेल भी गए और ऐसी यातनाएं भी सहीं। आजादी से पूर्व ही कांग्रेस के भीतर उनका सोशलिस्ट ग्रुप था, लेकिन पंद्रह अगस्त सैंतालिस को अंग्रेजों से मुक्ति पाने पर वे उल्लसित तो थे लेकिन विभाजन की कीमत पर पाई गई इस स्वतंत्रता के कारण नेहरू और नेहरू की कांग्रेस से उनका रास्ता हमेशा के लिए अलग हो गया। स्वतंत्रता के नाम पर सत्ता की लिप्सा का यह खुला खेल लोहिया ने अपनी नंगी आंखों से देखा था और इसीलिए स्वतंत्रता के बाद की कांग्रेस पार्टी और कांग्रेसियों के प्रति उनमें इतना रोष और क्षोभ था कि उन्हें धुर दक्षिणपंथी और वामपंथियों दोनों को साथ लेना भी उन्हें बेहतर विकल्प ही प्रतीत हुआ। == मौलिक एवं ठेठ देसी चिन्तक == स्वतंत्रता प्राप्ति के बाद के राजनेताओं में लोहिया मौलिक विचारक थे।<ref>{{Cite web |url=http://www.theshillongtimes.com/c-27-aprl.htm#top |title=संग्रहीत प्रति |access-date=23 मार्च 2009 |archive-date=14 नवंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114085226/http://www.theshillongtimes.com/c-27-aprl.htm#top |url-status=dead }}</ref> लोहिया के मन में भारतीय गणतंत्र को लेकर ठेठ देसी सोच थी। अपने इतिहास, अपनी भाषा के सन्दर्भ में वे कतई पश्चिम से कोई सिद्धांत उधार लेकर व्याख्या करने को राजी नहीं थे। सन् 1932 में जर्मनी से पीएचडी की उपाधि प्राप्त करने वाले राममनोहर लोहिया ने साठ के दशक में देश से अंग्रेजी हटाने का जो आह्वान किया। '''[[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन|अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन]]''' की गणना अब तक के कुछ इने गिने आंदोलनों में की जा सकती है। उनके लिए स्वभाषा राजनीति का मुद्दा नहीं बल्कि अपने स्वाभिमान का प्रश्न और लाखों–करोडों को हीन ग्रंथि से उबरकर आत्मविश्वास से भर देने का स्वप्न था– ‘‘मैं चाहूंगा कि हिंदुस्तान के साधारण लोग अपने अंग्रेजी के अज्ञान पर लजाएं नहीं, बल्कि गर्व करें। इस सामंती भाषा को उन्हीं के लिए छोड़ दें जिनके मां बाप अगर शरीर से नहीं तो आत्मा से अंग्रेज रहे हैं।’’ हलांकि लोहिया भी [[जर्मनी]] यानी विदेश से पढा़ई कर के आए थे, लेकिन उन्हें उन प्रतीकों का अहसास था जिनसे इस देश की पहचान है। [[महाशिवरात्रि|शिवरात्रि]] पर चित्रकूट में '''[[रामायण मेला]]''' उन्हीं की संकल्पना थी, जो सौभाग्य से अभी तक अनवरत चला आ रहा है। आज भी जब चित्रकूट के उस मेले में हजारों भारतवासियों की भीड़ स्वयमेव जुटती है तो लगता है कि ये ही हैं जिनकी चिंता लोहिया को थी, लेकिन आज इनकी चिंता करने के लिए लोहिया के लोग कहां हैं? == राजनीतिक शुचिता के पक्षधर == लोहिया ही थे जो राजनीति की गंदी गली में भी शुद्ध आचरण की बात करते थे। वे एकमात्र ऐसे राजनेता थे जिन्होंने अपनी पार्टी की सरकार से खुलेआम त्यागपत्र की मांग की, क्योंकि उस सरकार के शासन में आंदोलनकारियों पर गोली चलाई गई थी। ध्यान रहे स्वाधीन भारत में किसी भी राज्य में यह पहली गैर कांग्रेसी सरकार थी– ‘‘हिंदुस्तान की राजनीति में तब सफाई और भलाई आएगी जब किसी पार्टी के खराब काम की निंदा उसी पार्टी के लोग करें।....और मै यह याद दिला दूं कि मुझे यह कहने का हक है कि हम ही हिंदुस्तान में एक राजनीतिक पार्टी हैं जिन्होंने अपनी सरकार की भी निंदा की थी और सिर्फ निंदा ही नहीं की बल्कि एक मायने में उसको इतना तंग किया कि उसे हट जाना पडा़। == कर्मवीर == लोहिया जी केवल चिन्तक ही नहीं, एक कर्मवीर भी थे। उन्होने अनेक सामाजिक, सांस्कृतिक एवं राजनैतिक आन्दोलनों का नेतृत्व किया। सन १९४२ में [[भारत छोड़ो आन्दोलन]] के समय [[उषा मेहता]] के साथ मिलकर उन्होने गुप्त रेडियो स्टेशन चलाया। १८ जून १९४६ को [[गोवा|गोआ]] को पुर्तगालियों के आधिपत्य से मुक्ति दिलाने के लिये उन्होने आन्दोलन आरम्भ किया। अंग्रेजी को भारत से हटाने के लिये उन्होने [[अंग्रेजी हटाओ आंदोलन|अंग्रेजी हटाओ आन्दोलन]] चलाया। == सप्त क्रान्तियाँ == लोहिया अनेक सिद्धान्तों, कार्यक्रमों और क्रांतियों के जनक हैं। वे सभी अन्यायों के विरुद्ध एक साथ जेहाद बोलने के पक्षपाती थे। उन्होंने एक साथ '''सात क्रांतियों''' का आह्वान किया। वे सात क्रान्तियां थी ये थीं- *(१) नर-नारी की समानता के लिए क्रान्ति, *(२) चमड़ी के रंग पर रची राजकीय, आर्थिक और दिमागी असमानता के खिलाफ क्रान्ति, *(३) संस्कारगत, जन्मजात जातिप्रथा के खिलाफ और पिछड़ों को विशेष अवसर के लिए क्रान्ति, *(४) परदेसी गुलामी के खिलाफ और स्वतन्त्रता तथा विश्व लोक-राज के लिए क्रान्ति, *(५) निजी पूँजी की विषमताओं के खिलाफ और आर्थिक समानता के लिए तथा योजना द्वारा पैदावार बढ़ाने के लिए क्रान्ति, *(६) निजी जीवन में अन्यायी हस्तक्षेप के खिलाफ और लोकतंत्री पद्धति के लिए क्रान्ति, *(७) अस्त्र-शस्त्र के खिलाफ और सत्याग्रह के लिये क्रान्ति। इन सात क्रांतियों के सम्बन्ध में लोहिया ने कहा- : ''मोटे तौर से ये हैं सात क्रांन्तियाँ। सातों क्रांतियां संसार में एक साथ चल रही हैं। अपने देश में भी उनको एक साथ चलाने की कोशिश करना चाहिए। जितने लोगों को भी क्रांति पकड़ में आयी हो उसके पीछे पड़ जाना चाहिए और बढ़ाना चाहिए। बढ़ाते-बढ़ाते शायद ऐसा संयोग हो जाये कि आज का इन्सान सब नाइन्साफियों के खिलाफ लड़ता-जूझता ऐसे समाज और ऐसी दुनिया को बना पाये कि जिसमें आन्तरिक शांति और बाहरी या भौतिक भरा-पूरा समाज बन पाये।''<ref>{{Cite web |url=http://www.pustak.org/index.php/books/bookdetails/7008/Lohiya+Ke+Vichar |title=लोहिया के विचार |access-date=16 अक्तूबर 2016 |archive-date=3 मार्च 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303035145/http://www.pustak.org/index.php/books/bookdetails/7008/Lohiya+Ke+Vichar |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.wattpad.com/2897374-%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0/page/134 डॉ लोहिया की सप्तक्रांति के उद्देश्य]</ref> == भारत-विभाजन पर लोहिया के विचार == उस समय की तमाम ऐसी घटनाओं और स्थितियों का जिनके प्रति एक आम भारतीय नागरिक के मन में बहुत स्पष्ट और तार्किक व्याख्या नहीं है, लोहिया ने अपनी पुस्तक ‘गिल्टी मैन एंड इंडियाज पार्टीशन’ (भारत विभाजन के गुनहगार) में परत दर परत रहस्यों को खोला है। लेकिन हमारा दुर्भाग्य है कि उस समय के पूरे आंखों देखे इतिहास को ही नहीं, बल्कि उसके एक सक्रिय, जीवंत पात्र रहे लोहिया की बातों को आजाद भारत में सत्तारूढ़ दल द्वारा एक विपक्षी नेता की ‘खीझ’ से ज्यादा नहीं समझने दिया गया, जबकि सच्चाई यह है कि सत्ता हस्तांतरण के खेल की असलियत संग्रहालयों में दफन दस्तावेजों से ज्यादा लोहिया जैसे नेताओं को भी मालूम थी जिसे होते हुए उन्होंने अपनी आंखों से देखा था। == लेखन == [[Image:Ram Manohar Lohia 1997 stamp of India.jpg|right|thumb|300px|१९९७ में भारत सरकार ने लोहिया की स्मृति में डाकटिकट निकाला]] डॉ राममनोहर लोहिया ने अनेकों विषयों पर अपने विचार लेख एवं पुस्तकों के रूप में प्रकाशित कीं। उनकी कुछ रचनाएँ हैं- * अंग्रेजी हटाओ * इतिहास चक्र * देश, विदेश नीति-कुछ पहलू * धर्म पर एक दृष्टि * भारतीय शिल्प * भारत विभाजन के गुनहगार * मार्क्सवाद और समाजवाद * राग, जिम्मेदारी की भावना, अनुपात की समझ * समलक्ष्य, समबोध * समदृष्टि * सच, कर्म, प्रतिकार और चरित्र निर्माण आह्‌वान * समाजवादी चिंतन * संसदीय आचरण * संपूर्ण और संभव बराबरी और दूसरे भाषण * हिंदू बनाम हिंदू ; अंग्रेजी में * ''The Caste System'': Hyderabad, Navahind [1964] 147 p. * ''Foreign Policy'': Aligarh, P.C. Dwadash Shreni, [1963?] 381 p. * ''Fragments of World Mind'': Maitrayani Publishers & Booksellers ; Allahabad [1949] 262 p. * ''Fundamentals of a World Mind'': ed. by K.S. Karanth. Bombay, Sindhu Publications, [1987] 130 p. * ''Guilty Men of India’s Partition'': Lohia Samata Vidyalaya Nyas, Publication Dept.,[1970] 103 p. * ''India, China, and Northern Frontiers'': Hyderabad, Navahind [1963] 272 p. * ''Interval During Politics'': Hyderabad, Navahind [1965] 197 p. * ''Marx, Gandhi and Socialism'': Hyderabad, Navahind [1963] 550 p. * ''Collected Works of Dr Lohia'' समाजवादी लेखक डॉ मस्तराम कपूर द्वारा ९ भागों में सम्पादित। ==स्मारक== * अवध विश्वविद्यालय का नाम बदलकर "[[डॉ राम मनोहर लोहिया अवध विश्वविद्यालय]]" रखा गया है। * उनके नाम पर भारत के एक प्रमुख विधि स्कूल का नाम [[डॉ राम मनोहर लोहिया राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय]], [[लखनऊ]] रखा गया है। * [[पणजी]] के '१८ जून रोड' का नाम डॉ राममनोहर लोहिया के नाम पर रखा गया है। १८ जून १९४६ को इसी जगह से उन्होने पुर्तगाली शासन के विरुद्ध आन्दोलन आरम्भ किया था। * सन १९७० में दिल्ली के 'विल्लिंगडन हॉस्पिटल' का नाम बदलकर [[राम मनोहर लोहिया अस्पताल]] कर दिया गया। इसी अस्पताल में उन्होने अन्तिम सांस ली थी। * [[लखनऊ]] में [[डॉ॰ राम मनोहर लोहिया आयुर्विज्ञान संस्थान]] उनके नाम पर ही है। * उनके गृहनगर अकबरपुर में उनके नाम पर एक सामुदायिक भवन बना है, जिसका नाम "डॉ राममनोहर लोहिया भवन" रखा गया है। * [[कर्नाटक]] के [[बल्लारी]] में उनके नाम से "लोहिया प्रकाशन" नामक एक प्रसिद्ध प्रकाशन संस्थान था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हे भी देखें == * [[जयप्रकाश नारायण]] * [[सप्तक्रांति]] * [[रामायण मेला]] == बाहरी कड़ियाँ == {{wikiquote|राममनोहर लोहिया}} * [http://www.socialistpartyindia.blogspot.com/2017/09/blog-post_10.html हिन्दी के सरलीकरण की नीति] हिन्दी शब्द सृजन आदि से सम्बन्धित लोहिया के विचार) * [http://www.lohiavani.com/Default.aspx लोहियावाणी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019014248/http://www.lohiavani.com/Default.aspx |date=19 अक्तूबर 2016 }} * [http://lohiaphotos.blogspot.com तस्‍वीरों में लोहिया] * [http://issbaar.blogspot.com/2011/02/blog-post_7794.html सांस्कृतिक क्रांति के अग्रदूत : लोहिया] (संस्कृति, समाज और भाषा के अन्तःसम्बन्धों की पड़ताल) * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/hindu-banam-hindu.pdf हिन्दू बनाम हिन्दू : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/ram-krishnashiv.pdf राम, कृष्ण और शिव : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/krishna.pdf कृष्ण : लोहिया] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/econ_after_lohia1.pdf अर्थशास्त्र : मार्क्स, लोहिया से आगे /सुनील] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/audyogikaran_ka_andhavishvas.pdf औद्योगीकरण का अंधविश्वास : सुनील] * [http://samatavadi.files.wordpress.com/2008/02/shiksha-sawal-jawab1.pdf शिक्षा पर सवाल जवाब ] * [http://raviwar.com/news/416_lohia-and-gandhi-raghu-thakur.shtml गांधी-लोहिया का पुनर्पाठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101021060027/http://raviwar.com/news/416_lohia-and-gandhi-raghu-thakur.shtml |date=21 अक्तूबर 2010 }} * [http://www.kalpana.it/hindi/lekhan/omprakashdeepak/lohia1.htm लोहिया : एक असमाप्त जीवनी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003229/http://www.kalpana.it/hindi/lekhan/omprakashdeepak/lohia1.htm |date=27 सितंबर 2007 }} * [http://kashivishvavidyalay.wordpress.com/2007/04/24/lohiaramkrishnashiv-2/ लोहिया : मर्यादित, उन्मुक्त और असीमित व्यक्तित्व (२)] * [http://www.indiannationalism.org/pdf/Dr._Rammanohar_Lohiya.pdf गंगा तीरे, सरयू तीरे]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (राममनोहर लोहिया पर विशेष) * [http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4204 तो इतिहास कुछ और होता] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110920031542/http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4204 |date=20 सितंबर 2011 }} (भारतीय पक्ष) * [http://upendrasatyarthi.blogspot.com/2009/06/blog-post_07.html लोहिया के विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305120324/http://upendrasatyarthi.blogspot.com/2009/06/blog-post_07.html |date=5 मार्च 2016 }} * [http://aarambha.blogspot.com/2010/02/blog-post_05.html स्वर्गीय लोहिया साहब : रामधारी सिंह 'दिनकर'] * [http://www.bbc.co.uk/hindi/regionalnews/story/2004/04/040415_socialists_ideology.shtml समाजवादी विचारधारा आज कहाँ है ?] (बीबीसी हिन्दी) * [http://books.google.co.in/books?id=sctwuur-nmAC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false लोहिया के विचार] (गूगल पुस्तक) * [http://books.google.co.in/books?id=n2VV7CQ8Jc4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false ना रहूँ किसी का दस्तनिगर : मेरा सफरनामा] (गूगल पुस्तक ; लेखक - कैप्टेन अब्बास अली) * [http://www.pravakta.com/?p=8190 यह लोहिया की सदी हो] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325102121/http://www.pravakta.com/?p=8190 |date=25 मार्च 2010 }} (वेदप्रताप वैदिक) * [http://kiransnm.blogspot.com/2010/03/blog-post_23.html लोहिया नें संसद को बनाया लोक सदन] (किरन माहेश्वरी) * [http://www.pravakta.com/?p=8211 डॉ॰ लोहिया का इतिहास चिंतन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100326212816/http://www.pravakta.com/?p=8211 |date=26 मार्च 2010 }} – डॉ॰ मनोज चतुर्वेदी * [http://www.nafanuksan.com/DetailNews.aspx?newsid=2538&status=other डॉ॰ लोहिया और सप्त क्रान्ति]{{Dead link|date=दिसंबर 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.srijangatha.com/?pagename=Halchal2-11Mar_2k10 लोहिया के बिना साहित्य का इतिहास अधूरा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912200346/http://www.srijangatha.com/?pagename=Halchal2-11Mar_2k10 |date=12 सितंबर 2011 }} - नामवर सिंह * [http://www.amarujala.com/Vichaar/VichaarDetail.aspx?nid=944&tp=b&Secid=4&SubSecid=6 लोहिया का अंगरेजी विरोध] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911141922/http://www.amarujala.com/Vichaar/VichaarDetail.aspx?nid=944&tp=b&Secid=4&SubSecid=6 |date=11 सितंबर 2011 }} (गंगा सहाय मीणा) * [http://bharatkenayak.blogspot.com/2011/04/blog-post_16.html समाजवादी नायक : श्री राम मनोहर लोहिया] * [http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=131022-113801-470010 अप्रासंगिक हुआ लोहिया का गैर-कांग्रेसवाद?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201162827/http://www.prabhasakshi.com/ShowArticle.aspx?ArticleId=131022-113801-470010 |date=1 फ़रवरी 2014 }} (प्रभासाक्षी) [[श्रेणी:1910 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९६७ में निधन]] ei2ei7mf9zo5z1ngz595cuvwxc0938v अंतरिक्ष 0 27817 6635741 6478963 2026-10-31T06:48:10Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635741 wikitext text/x-wiki [[File:Webb's First Deep Field.jpg|thumb|बाहरी अंतरिक्ष]] '''अंतरिक्ष''' - वह विस्तार है जो पृथ्वी से परे और आकाशीय पिंडों के बीच मौजूद है। बाहरी स्थान पूरी तरह से खाली नहीं है - यह एक कठोर निर्वात है जिसमें कणों का कम घनत्व होता है, मुख्य रूप से हाइड्रोजन और हीलियम का एक प्लाज्मा, साथ ही विद्युत चुम्बकीय विकिरण, चुंबकीय क्षेत्र, न्यूट्रिनो, धूल और ब्रह्मांडीय किरणें। बाहरी अंतरिक्ष का आधारभूत तापमान, जैसा कि बिग बैंग से पृष्ठभूमि विकिरण द्वारा निर्धारित किया गया है, 2.7 केल्विन (-270.45 डिग्री सेल्सियस; -454.81 डिग्री फारेनहाइट) है। बाह्य अंतरिक्ष पृथ्वी की सतह से एक निश्चित ऊंचाई पर शुरू नहीं होता है। समुद्र तल से १०० किमी (६२ मील) की ऊँचाई पर स्थित [[कार्मन रेखा]],<ref name=space_begin>{{cite web|title = Where does space begin? – Aerospace Engineering, Aviation News, Salary, Jobs and Museums |url = http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/ |website = Aerospace Engineering, Aviation News, Salary, Jobs and Museums |access-date = 2015-11-10 |language = en-US |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20151117034012/http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/ |archive-date = 2015-11-17}}</ref> पारंपरिक रूप से अंतरिक्ष संधियों में और एयरोस्पेस रिकॉर्ड रखने के लिए बाहरी अंतरिक्ष की शुरुआत के रूप में उपयोग की जाती है। अंतर्राष्ट्रीय अंतरिक्ष कानून की रूपरेखा बाहरी अंतरिक्ष संधि द्वारा स्थापित की गई थी, जो 10 अक्टूबर 1967 को लागू हुई थी। किसी ब्रह्माण्डीय पिण्ड, जैसे [[पृथ्वी]], से दूर जो शून्य होता है उसे '''अंतरिक्ष''' कहते हैं। ==मूल== [[संस्कृत]] और [[वैदिक साहित्य]] में ''अंतरिक्ष'' शब्द का प्रयोग कई बार हुआ है - जहाँ से हिन्दी का शब्द और अर्थ लिया गया है। हाँलांकि वैदिक साहित्य में अंतरिक्ष का अर्थ [[पृथ्वी]] और [[द्युलोक]] - द्युलोक, अर्थात्‌ तारे और सूर्य, प्रकाशमान, द्युत पदार्थों का लोक - के मध्य की चीज़ों को अंतरिक्ष कहते हैं। अंतरिक्ष शब्द का प्रयोग वेदों में ''द्यावा'' और ''पृथवी'' के साथ देखने को मिलता है। <ref>जैसे [[यजुर्वेद]] के ३६ वें अध्याय का १७ वाँ श्लोक - '''द्यौः शान्तिरअंतरिक्षं शान्तिः पुथ्वी शान्तिरापोः शान्तिरोषधयः। वनस्पतयः शान्ति..''' यानि द्युलोक, अंतरिक्ष, पृथ्वी, पानी (आप) और ओषधियाँ सबों को शान्ति मिले ..</ref><ref>या [[ऋग्वेद]] ७.३५.५ वाला श्लोक - '''शं नो द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ शमअंतरिक्षं दृशये नो अस्तु। ...''' यानि द्युलोक, पृथ्वी और सूर्य चंद्र वाला अंतरिक्ष हमारे दर्शन के लिए अच्छा हो ..</ref> इस परिभाषा के अनुसार अंतरिक्ष में धरती के वायुमंडल को भी शामिल कर सकते हैं। लेकिन हिन्दी अर्थ में प्रायः वायुमंडल को शामिल नहीं किया जाता। वास्तव में अंतरिक्ष इतना बड़ा है कि हम इसकी कल्पना भी नहीं कर सकते। खगोल विज्ञान के अनुसार अन्तरिक्ष एक विशाल त्रिवीमिय (3D) क्षेत्र है जो पृथ्वी के वायुमंडल की समाप्ति की सीमा से प्रारंभ होता है। अन्तरिक्ष उस उंचाई से प्रारम्भ होता है जिस उंचाई से कोई उपग्रह पृथ्वी के वातावरण में बिना गिरे उचित समय तक अपनी कक्षा बनाये रख सके। == इन्हें भी देखें == * [[नासा]] * [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] * [[ब्रह्माण्ड]] * [[अन्तर्राष्ट्रीय अन्तरिक्ष स्टेशन]] * [[कृष्ण विवर|ब्लैक होल (काला छिद्र)]] * [[वॉयेजर प्रथम]] * [[कार्मन रेखा]] * [[अंतरिक्ष विज्ञान]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://vidyakhajana.blogspot.com/2020/01/space-gk-in-hindi.html अतंरिक्ष के प्रश्न ] [[श्रेणी:अंतरिक्ष|*]] [[श्रेणी:परिवेश]] <!--Interwikis--> {{आधार}} lq9kcmvriq231238f1gdwdaaj5xv2xc सोनपुर, बिहार 0 34151 6635835 6633105 2026-10-31T10:03:28Z Curvasingh 654091 बिहार शहरी आयोजना तथा विकास अधिनियम, 2012 6635835 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = सोनपुर |other_name = 𑂮𑂷𑂢𑂣𑂳𑂩 |image = Digha Sonpur bridge 3.png |image_caption = [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल|दीघा-सोनपुर पुल]] |pushpin_label = सोनपुर |pushpin_map = India Bihar |coordinates = {{coord|25.694|85.175|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = बिहार में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[बिहार]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[सारण ज़िला]] |elevation_m = |population_total = 37776 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[भोजपुरी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |leader_title2 = [[विधायक]] |leader_name2 = डॉ रामानुज प्रसाद |leader_title3 = [[सांसद]] |leader_name3 = [[राजीव प्रताप रूडी]] |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 841101 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = +91-6158 |registration_plate = BR-04 |website = saran.bih.nic.in }} '''सोनपुर''' (𑂮𑂷𑂢𑂣𑂳𑂩) [[भारत]] के [[बिहार]] राज्य के [[सारण ज़िले]] में स्थित एक शहर है। यह [[गण्डकी नदी]] और [[गंगा नदी]] के किनारे बसा हुआ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ Tourism and Its Prospects in Bihar and Jharkhand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130411085305/http://books.google.com/books?id=RQeAAAAAMAAJ |date=11 अप्रैल 2013 }}," Kamal Shankar Srivastava, Sangeeta Prakashan, 2003</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C Bihar Tourism: Retrospect and Prospect] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118113423/https://books.google.com/books?id=dSZ987-0Fb8C |date=18 जनवरी 2017 }}," Udai Prakash Sinha and Swargesh Kumar, Concept Publishing Company, 2012, ISBN 9788180697999</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=MMmNVZ4mP98C Revenue Administration in India: A Case Study of Bihar]," G. P. Singh, Mittal Publications, 1993, ISBN 9788170993810</ref> वर्ष 1991 में सोनपुर को अनुमंडल का दर्जा मिला।<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/saran/chhapra/news/sonpurs-34th-foundation-day-was-celebrated-132813982.html|title=सोनपुर का 34वां स्थापना दिवस मनाया गया}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-house-empty-15369333.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206015528/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-house-empty-15369333.html |archive-date=6 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> वर्ष 2002 में सोनपुर नगर पंचायत गठित हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18037155.html|title=वर्ष 2002 में गठित सोनपुर नगर पंचायत 16 वर्षों के इतिहास में ऐसा कभी नहीं हुआ जो अब हो रहा है।|access-date=3 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715123458/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18037155.html|archive-date=15 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> == विवरण == सोनपुर में डाकबंगला मैदान है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-fototball-match-between-saran-and-sonepur-15100595.html?src=articleREL|title=फुटबॉल प्रतियोगिता में सारण प्रमंडल को हरा सोनपुर बना विजेता|access-date=30 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001031229/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-fototball-match-between-saran-and-sonepur-15100595.html?src=articleREL|archive-date=1 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर अनुमंडल के अधीन पाँच प्रखंडों- [[दिघवारा प्रखण्ड (सारन)|दिघवारा]], [[सोनपुर प्रखंड (सारण)|सोनपुर]], [[परसा प्रखण्ड (सारन)|परसा]], [[मकेर प्रखंड (सारण)|मकेर]] और [[दरियापुर प्रखण्ड (सारन)|दरियापुर]]- के हजारों गाँवों में रहने वाले लाखों लोगों को आने वाले समय में निर्बाध बिजली का लाभ मिलेगा। पंडित [[दीन दयाल उपाध्याय ग्राम ज्योति योजना]] के तहत डेरनी, रमसापुर व अकिलपुर में विद्युत सब स्टेशन बनाये जायेंगे। शीतलपुर सब विद्युत ग्रिड से दिघवारा, दरियापुर, परसा, अकिलपुर, शीतलपुर, [[नयागांव, सारण (बिहार)|नयागांव]] व डोरीगंज विद्युत सब स्टेशनों को तक बिजली की सप्लाइ होती है।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/saran/nayagaon-electric-substation-charge-power-supply-will-start-from-monday|title=नयागांव विद्युत सबस्टेशन चार्ज, सोमवार से शुरू होगी बिजली की आपूर्ति}}</ref> सोनपुर के दियारा क्षेत्राें का अब तक समुचित विकास नहीं हो सका है। बाढ़ की विभीषिका लोगों को झेलनी पड़ती है। अकिलपुर दियारे में बुनियादी सुविधाओं की घोर कमी है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/elections/bihar-vidhan-sabha-sonpur-election-2020-fierce-electoral-battle-between-rjd-and-bjp-in-sonpur-parties-expressed-confidence-in-old-players-21004701.html|title=Sonpur Election 2020: सोनपुर में राजद और भाजपा के बीच फिर होगा घमासान, पुराने खिलाडि़यों पर पार्टियों ने जताया भरोसा}}</ref> एम्स दीघा एलिवेटेड रोड (12.4 किमी लंबा ), गंगा पाथ वे (21.1 किमी) और [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल|जेपी सेतु]] (4.5 किमी)- [[महात्मा गाँधी सेतु|गांधी सेतु]] से मिलकर यह एक ऐसा थ्रू वे(threeway) बनाएगा, जिससे सोनपुर की तरफ से आसानी से पश्चिमी पटना, [[फुलवारीशरीफ]] और [[एम्स पटना]] पहुंच जायेगा। इसके बन जाने से दीदारगंज, पटना सिटी, गुलजारबाग, व गायघाट जैसे सुदुर पूर्वी क्षेत्र के व्यक्ति को दीघा, [[दानापुर]], [[खगौल]], [[फुलवारीशरीफ]], एम्स व जानीपुर जैसे सुदुर पश्चिमी क्षेत्रों में जाने-आने के लिए गांधी मैदान या पटना जंक्शन आने-जाने और शहर की मुख्य ट्रैफिक व्यवस्था पर दबाव बढ़ाने की जरूरत नहीं पड़ेगी। == जनगणना == {{bar box |title=सोनपुर शहर(नगर पंचायत) में धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=Percent |float=left |width= |bars= {{bar percent|[[हिन्दू]]|Orange|94}} {{bar percent|[[मुसलमान|मुस्लिम]]|green|5}} {{bar percent|अन्य|pink|1}} }} [[भारत की जनगणना २०११|2011 की जनगणना]] के अनुसार, सोनपुर नगर पंचायत की जनसंख्या 37,776 है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-despite-fulfilling-the-qualifications-sonpur-nagar-panchayat-could-not-become-a-parishad-21833271.html|title=अर्हताएं पूरी करने के बावजूद सोनपुर नगर पंचायत नहीं बन सका परिषद}}</ref> [[सोनपुर प्रखंड (सारण) |सोनपुर प्रखंड]] की आबादी 232,340 थी। पुरुषों की आबादी का 53% और महिलाओं की संख्या 47% है। सोनपुर में औसत साक्षरता दर 60% है, जो राष्ट्रीय औसत 59.5% से अधिक है: पुरुष साक्षरता 70% है और महिला साक्षरता 48% है। सोनपुर में, 16% जनसंख्या 6 वर्ष से कम उम्र के हैं। सोनपुर का क्षेत्रफल 159.65 वर्ग किमी है। == सोनपुर पशु मेला == सोनपुर में विश्व का सबसे बड़ा - [[सोनपुर मेला|सोनपुर पशु मेला]] लगता है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|title=मुस्कान बिखेरती सोनपुर की सामुदायिक पुलिस|access-date=1 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401232713/http://www.bbc.com/hindi/india/2015/12/151220_sonepur_community_policing_pm|archive-date=1 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> यहाँ खासकर पशु ही नहीं अन्य सामानों की भी खरीद-बिक्री की जाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42123343|title=सोनपुर मेलाः चंद्रगुप्त मौर्य भी यहां से हाथी घोड़ा ख़रीदा करते|access-date=26 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129095429/http://www.bbc.com/hindi/india-42123343|archive-date=29 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> यह मेला नवम्बर में [[पटना]] के उसपार लगता है। यहाँ पर गाय, भैंस, बैल, बकरी, हाथी, घोड़ा इत्यादि बड़े पैमाने पर मिलते हैं। दूर-दूर से खरीद एवं बिक्री के लिए यहाँ पर लोग आते हैं। इस मेले की खूबी यह है कि चाहे छोटा सामान हो या बड़ा, सब कुछ आसानी से मिल जाता है। यहाँ पर व्यापार करने के लिए दूसरे देश से भी लोग आते हैं। विदेशी सामान भी यहाँ आसानी से प्राप्त किया जा सकता है। सन् 1803 में [[रॉबर्ट क्लाइव]] ने सोनपुर में घोड़े के बड़ा अस्तबल भी बनवाया था।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|title=सोनपुर मेला: कभी क्लाइव ने बनवाया था अस्तबल, रेसकोर्स में दौड़ते थे अंग्रेजों के घोड़े|access-date=2 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102081028/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-there-was-a-long-tradition-of-horse-race-in-sonpur-fair-of-bihar-16958364.html|archive-date=2 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> 2001 में, सोनपुर मेला में लाया गया हाथियों की संख्या 92 थी, जबकि 2016 में 13 हाथियों ने इसे मेले में बनाया, केवल प्रदर्शन के लिए, बिक्री के लिए नहीं।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|title=Tuskers bid adieu to Sonepur Mela|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113153225/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/tuskers-bid-adieu-to-sonepur-mela/articleshow/61521260.cms|archive-date=13 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> 2017 में, मेले में 3 टस्कर था।<ref>{{cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|title=बिहार: सोनपुर पशु मेले में अब तक सिर्फ 3 हाथी पहुंचे|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107020112/https://navbharattimes.indiatimes.com/state/bihar/other-cities/only-three-elephant-reached-in-sonepur-fair-till-now/articleshow/61516684.cms|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेला में भू-राजस्व विभाग का स्टॉल से बिहार के सभी राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र 150 रूपये मात्र सरकारी शुल्क के द्वारा कोई भी नागरिक तीन मिनट के अन्दर प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|title=सोनपुर मेला में भी मिलेगा राजस्व ग्रामों का डिजिटल मानचित्र|access-date=10 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110171650/http://www.jagran.com/bihar/saran-noe-map-available-in-sonpur-mela-17006416.html|archive-date=10 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> यह कार्य राष्ट्रीय सूचना विज्ञान केन्द्र पटना के तकनीकी सहयोग के द्वारा किया गया है। समय के बदलते प्रभाव के असर से हरिहर क्षेत्र सोनपुर मेला, पशु बाजारों से हटकर अब आटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा है। पिछले कई वर्षों से इस मेले में कई कंपनियों के शोरूम तथा बिक्री केंद्र यहां खुल रहे हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|title=ऑटो एक्स्पो मेले का रूप लेता जा रहा सोनपुर मेला|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060438/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sonpur-fair-taking-the-form-of-auto-expo-fair-16983052.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> मेले में रेल ग्राम प्रदर्शनी लगी।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|title=अगर सोनपुर मेला घूम रहे हैं तो रेल ग्राम प्रदर्शनी जरूर देखें|access-date=14 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114093150/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-if-the-sonpur-mela-are-roaming-then-definitely-see-the-rall-village-exhibition-17024974.html|archive-date=14 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> रेलग्राम में टॉय ट्रेन चलाई जा रही।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|title=सोनपुर मेले में शुरू हुई रेल ग्राम प्रदर्शनी|access-date=6 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060153/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-rail-village-exhibition-started-at-sonpur-fair-16986244.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेले के प्रति विदेशी पर्यटकों में भी खास आकर्षण देखा जाता है। जर्मनी, अमेरिका, फ्रांस एवं अन्य विदेशी पर्यटकों को आकर्षित करने के लिए स्विस कॉटेजों का निर्माण किया जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|title=Foreign tourists line up for Sonepur fair Swiss cottages|access-date=1 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107025054/https://www.telegraphindia.com/states/bihar/foreign-tourists-line-up-for-sonepur-fair-swiss-cottages-182088|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|title=सोनपुर मेला 4 नवंबर से, कॉटेज बुकिंग शुरू|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302025009/https://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030502-13486-NOR.html|archive-date=2 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> पर्यटकों को [[लोकनायक जयप्रकाश विमानक्षेत्र|पटना एयरपोर्ट]] से सोनपुर मेला आने व जाने के लिए प्रीपेड टैक्सी भी उपलब्ध कराई जायेगी।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|title=सोनपुर मेले में फाइव स्टार होटल जैसी सुविधाएं वाली स्विस कॉटेज, यूं करे बुक|access-date=20 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020135835/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-swiss-cottage-getting-online-booking-in-sonpur-fair-16887622.html|archive-date=20 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|title=Deputy CM to inaugurate Sonepur fair today|access-date=2 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171223231245/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/deputy-cm-to-inaugurate-sonepur-fair-today/articleshow/61425827.cms|archive-date=23 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> [[हरिहर क्षेत्र]] 2017 सोनपुर मेला 32 दिनों का होगा।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|title=इस बार 32 दिनों का होगा हरिहर क्षेत्र मेला|access-date=25 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825103639/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-harihar-kshetra-mela-will-for-32-days-16596083.html|archive-date=25 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर मेले का उदघाटन इस बार 2 नवंबर को तथा समापन 3 दिसंबर को किया जाएगा। मेला में नौका दौड़, दंगल, वाटर सर्फिंग, वाटर के¨नग सहित विभिन्न प्रकार के खेल व प्रतियोगिता का भी आयोजन किया जाएगा। == सोनपुर ग्रीनफील्ड इंटरनेशनल एयरपोर्ट == {{Main|सोनपुर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा}} प्रस्तावित सोनपुर ग्रीनफील्ड इंटरनेशनल एयरपोर्ट, बिहार कैबिनेट द्वारा फरवरी 2026 में मंज़ूर किया गया एक बड़ा एविएशन प्रोजेक्ट है, जिसे 2030 तक पूरा करने का लक्ष्य है। यह ग्रीन फील्ड एयरपोर्ट सारण ज़िले में दरियापुर और सोनपुर के बीच हरदिया चंवर में बनेगा, जो पटना शहर के केंद्र से लगभग 30-35 किलोमीटर दूर है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/cabinet-clears-international-airport-at-sonepur-with-4-2-km-runway/articleshow/128621140.cms|title=Cabinet clears international airport at Sonepur with 4.2-km runway}}</ref> इसमें दो रनवे वाला लेआउट होगा, जिसमें 4,200 मीटर लंबे रनवे होंगे। इन्हें एयरबस A380 जैसे बड़े वाइड-बॉडी विमानों के संचालन के लिए डिज़ाइन किया गया है। नागरिक उड्डयन मंत्रालय ने साइट के लिए मंज़ूरी दे दी है और RITES लिमिटेड द्वारा विस्तृत प्रोजेक्ट रिपोर्ट (DPR) तैयार की जा रही है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/sonepur-airport-dpr-likely-in-a-month-civil-work-to-begin-next-year/articleshow/133775143.cms|title=Sonepur airport DPR likely in a month, civil work to begin next year Patna News - The Times of India}}</ref> इस ग्रीनफील्ड एयरपोर्ट को बनाने का मुख्य मकसद इसे उत्तरी बिहार का एक बड़ा एविएशन हब बनाना और पटना के सीमित क्षमता वाले जय प्रकाश नारायण इंटरनेशनल एयरपोर्ट के लिए एक उच्च-क्षमता वाला विकल्प या गेटवे बनाना है। हरदिया चंवर एक विशाल जलप्लावित (जलमग्न) कृषि क्षेत्र है। यह सारण जिले के चार प्रमुख प्रखंडों— परसा, दरियापुर, दिघवारा और सोनपुर के अंतर्गत फैला हुआ है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-haradiya-chanwaer-became-sorrow-to-saran-21819474.html|title=सारण का जलप्लावित हरदिया चंवर किसानों का शोक}}</ref> इस क्षेत्र में हजारों एकड़ जमीन पर पानी भरा रहता है। पानी की निकासी के लिए नेहुरा नाला (गंडक नदी में गिरता है) और महदलीचक नहर (गंगा नदी में गिरती है) जैसे साधन हैं, लेकिन जलजमाव यहाँ के किसानों के लिए एक बड़ी समस्या बना हुआ है। ==सोनपुर टाउनशिप विशेष क्षेत्र== सोनपुर टाउनशिप, स्टेशन से लगभग 6 किलोमीटर और प्रस्तावित एयरपोर्ट से करीब 1 किलोमीटर की दूरी पर स्थित होगी। इसके कोर क्षेत्र का विस्तार लगभग 2000 एकड़ और विशेष क्षेत्र का विस्तार करीब 33 हजार एकड़ निर्धारित किया गया है। इस परियोजना में [[सोनपुर प्रखंड (सारण)|सोनपुर]] के 42 ग्रामीण क्षेत्र और 6 शहरी वार्ड, [[दरियापुर प्रखण्ड (सारन)|दरियापुर]] के 98, परसा के 2 और दिघवारा के 4 गांव शामिल किए गए हैं।<ref>{{cite web|url=https://betastate.bihar.gov.in/file_2/FileUpload/2026/Apr/24-Apr-2026/19/DyPage/f05b4fe5-8fa7-4d3a-a9ff-92d2ef60b72c.pdf|title=Page 12 core area}}</ref> राज्य सरकार ने इसे ‘हरिहरनाथपुरम’ नाम से विकसित करने का निर्णय लिया है और 31 मार्च 2027 तक इसका मास्टर प्लान तैयार किया जाएगा।<ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/bihar/saran/hariharanathapuram-township-spread-over-33-000-acres-will-be-completed-by-2027-2026-04-26|title=Bihar: पटना के पास बस रहा नया शहर, 2027 तक बनकर होगा तैयार, 33 हजार एकड़ में बसेगा हरिहरनाथपुरम टाउनशिप}}</ref> सोनपुर प्लानिंग (आयोजना) क्षेत्र का दूसरी बार विस्तार किया गया है। इसके साथ ही प्लानिंग एरिया का कुल दायरा बढ़कर 798.94 वर्ग किलोमीटर (शहरी क्षेत्र 36.71 वर्ग किमी + ग्रामीण क्षेत्र 762.23 वर्ग किमी) हो गया है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/patna-city-sonpur-planning-area-expands-approx-200-sq-km-added-for-development-40422039.html|title=7 प्रखंड, 575 राजस्व गांव और 3 नगर पंचायतें, सोनपुर शहरी क्षेत्र का बढ़ा दायरा; 199.94 वर्ग किमी बढ़ा क्षेत्रफल}}</ref> पहले से अधिसूचित क्षेत्र का रकबा 589 वर्ग किलोमीटर था। नगर विकास एवं आवास विभाग ने इस संबंध में आदेश जारी कर दिया है। सोनपुर आयोजना क्षेत्र की पहली अधिसूचना 31 जनवरी 2023 को जारी हुई थी। इसके बाद 20 मई 2025 को पहली बार क्षेत्र का विस्तार किया गया। इसके दायरे में कुल सात प्रखंडों के 575 राजस्व गांव आएंगे। इनमें दरियापुर, दिघवारा, सोनपुर, गड़खा, परसा, अमनौर और मकेर प्रखंड शामिल हैं। इसके अलावा सोनपुर, दिघवारा और परसा नगर पंचायत भी आयोजना क्षेत्र का हिस्सा होंगे। == इन्हें भी देखें == * [[गण्डकी नदी]] * [[सारण ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=24911 सोनपुर मेला : सिमटती पहचान, गिरता कारोबार]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (बिजनेस स्टैण्डर्ड] {{सोनपुर प्रखण्ड (बिहार)}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:सारण ज़िला]] [[श्रेणी:सारण ज़िले के नगर]] q9nnqscwmsayjt7e9hxsubqjqcj01im इंटरनेट उच्चस्तरीय डोमेन की सूची 0 34972 6635650 6619993 2026-10-30T17:26:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635650 wikitext text/x-wiki {{अनुवाद}} The following is a '''list of currently existing Internet Top-level domains''' '''(TLDs'''). See [[top-level domain]] for information on the concept. While the following list should be correct, there is [https://web.archive.org/web/20080511193404/http://data.iana.org/TLD/tlds-alpha-by-domain.txt a more definitive list] on the [[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] website. (The IANA list does not include [[.root]], which exists only via a second-level domain.) {|class="wikitable" |-style="background-color:#a0d0ff" ! iTLD !! Entity !! Notes |- | [[.arpa]] || Address and Routing Parameter Area || This is an internet infrastructure TLD. |- | [[.root]] || N/A|| Diagnostic marker to indicate a root zone load was not truncated. |-style="background-color:#a0d0ff" ! [[gTLD]] !! Entity !! Notes |- | [[.aero]] || air-transport industry || Must verify eligibility for registration; only those in various categories of air-travel-related entities may register. |- | [[.asia]] || Asia-Pacific region || This is a TLD for companies, organizations, and individuals based in the region of Asia, Australia, and the Pacific. |- | [[.biz]] || business || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register; however, registrations may be challenged later if they are not by commercial entities in accordance with the domain's charter. |- | [[.cat]] || Catalan || This is a TLD for websites in the [[Catalan language]] or related to Catalan culture. |- | [[.com]] || commercial || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register. |- | [[.coop]] || cooperatives || The .coop TLD is limited to cooperatives as defined by the [[Rochdale Principles]]. |- | [[.edu]] || educational || The .edu TLD is limited to institutions of learning (mostly U.S.), such as 2 and 4-year colleges and universities. |- | [[.gov]] || governmental || The .gov TLD is limited to U.S. governmental entities and agencies (commonly [[U.S. Federal Government|federal-level]]). |- | [[.info]] || information || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register. |- | [[.int]] || international organizations || The .int TLD is strictly limited to organizations, offices, and programs which are endorsed by a treaty between two or more nations. |- | [[.jobs]] || companies || The .jobs TLD is designed to be added after the names of established companies with jobs to advertise. At this time, owners of a "company.jobs" domain are not permitted to post jobs of third party employers. |- | [[.mil]] || [[Military of the United States|United States Military]] || The .mil TLD is limited to use by the U.S. military. |- | [[.mobi]] || mobile devices || Must be used for mobile-compatible sites in accordance with standards. |- | [[.museum]] || museums || Must be verified as a legitimate museum. |- | [[.name]] || individuals, by name || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register; however, registrations may be challenged later if they are not by individuals (or the owners of fictional characters) in accordance with the domain's charter. |- | [[.net]] || network || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register. |- | [[.org]] || organization || This is an open TLD; any person or entity is permitted to register. |- | [[.pro]] || professions || Currently, .pro is reserved for licensed doctors, attorneys, and certified public accountants only. A professional seeking to register a .pro domain must provide their registrar with the appropriate credentials. |- | [[.tel]] || Internet communication services || &nbsp; |- | [[.travel]] || travel and tourism industry related sites || Must be verified as a legitimate travel-related entity. <!-- |- | [[.xxx]] || [[Pornography|Pornographic]] websites || (ICANN has approved this TLD in principle, but it has not been added to the root yet.) --> |-style="background-color:#a0d0ff" ! [[ccTLD]] !! Country/dependency/region !! Notes |- | [[.ac]] || [[Ascension Island]] || &nbsp; |- | [[.ad]] || [[Andorra]] || &nbsp; |- | [[.ae]] || [[United Arab Emirates]] || &nbsp; |- | [[.af]] || [[Afghanistan]] || &nbsp; |- | [[.ag]] || [[Antigua and Barbuda]] || &nbsp; |- | [[.ai]] || [[Anguilla]] || &nbsp; |- | [[.al]] || [[Albania]] || &nbsp; |- | [[.am]] || [[Armenia]] || &nbsp; |- | [[.an]] || [[Netherlands Antilles]] || &nbsp; |- | [[.ao]] || [[Angola]] || &nbsp; |- | [[.aq]] || [[Antarctica]] || Defined as per the [[Antarctic Treaty System|Antarctic Treaty]] as everything south of latitude 60°S. |- | [[.ar]] || [[अर्जेण्टीना|Argentina]] || &nbsp; |- | [[.as]] || [[American Samoa]] || &nbsp; |- | [[.at]] || [[ऑस्ट्रिया|Austria]] || &nbsp; |- | [[.au]] || [[ऑस्ट्रेलिया|Australia]] || Includes [[Ashmore and Cartier Islands]] and [[Coral Sea Islands]]. |- | [[.aw]] || [[Aruba]] || &nbsp; |- | [[.ax]] || [[Åland]] || &nbsp; |- | [[.az]] || [[अज़रबाइजान|Azerbaijan]] || &nbsp; |- | [[.ba]] || [[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना|Bosnia and Herzegovina]] || &nbsp; |- | [[.bb]] || [[Barbados]] || &nbsp; |- | [[.bd]] || [[Bangladesh]] || &nbsp; |- | [[.be]] || [[Belgium]] || &nbsp; |- | [[.bf]] || [[Burkina Faso]] || &nbsp; |- | [[.bg]] || [[Bulgaria]] || &nbsp; |- | [[.bh]] || [[Bahrain]] || &nbsp; |- | [[.bi]] || [[Burundi]] || &nbsp; |- | [[.bj]] || [[Benin]] || &nbsp; |- | [[.bm]] || [[Bermuda]] || &nbsp; |- | [[.bn]] || [[Brunei|Brunei Darussalam]] || &nbsp; |- | [[.bo]] || [[Bolivia]] || &nbsp; |- | [[.br]] || [[ब्राज़ील|Brazil]] || &nbsp; |- | [[.bs]] || [[Bahamas]] || &nbsp; |- | [[.bt]] || [[भूटान|Bhutan]] || &nbsp; |- | [[.bv]] || [[Bouvet Island]] || Not in use (Norwegian dependency; see [[.no]]). |- | [[.bw]] || [[Botswana]] || &nbsp; |- | [[.by]] || [[Belarus]] || &nbsp; |- | [[.bz]] || [[Belize]] || &nbsp; |- | [[.ca]] || [[कनाडा|Canada]] || Subject to Canadian Presence Requirements (see .ca). |- | [[.cc]] || [[Cocos Islands|Cocos (Keeling) Islands]] || (Australian territory: do not confuse with Cocos islands in Guam). |- | [[.cd]] || [[Democratic Republic of the Congo]] || Formerly [[Zaire]]. |- | [[.cf]] || [[Central African Republic]] || &nbsp; |- | [[.cg]] || [[Republic of the Congo]] || &nbsp; |- | [[.ch]] || [[स्विट्ज़रलैण्ड|Switzerland]] || (''Confoederatio Helvetica'', ''Confédération helvétique'') |- | [[.ci]] || [[Côte d'Ivoire]] || &nbsp; |- | [[.ck]] || [[Cook Islands]] || &nbsp; |- | [[.cl]] || [[चिली|Chile]] || Only available for Chile registered brands and companies. |- | [[.cm]] || [[Cameroon]] || A local entity/company in Cameroon is required to register a domain name. |- | [[.cn]] || [[People's Republic of China|China, mainland]] || [[Mainland China]] only: [[Hong Kong]] and [[Macau]] use separate TLDs. |- | [[.co]] || [[कोलम्बिया|Colombia]] || &nbsp; |- | [[.cr]] || [[Costa Rica]] || &nbsp; |- | [[.cu]] || [[Cuba]] || &nbsp; |- | [[.cv]] || [[Cape Verde]] || &nbsp; |- | [[.cx]] || [[Christmas Island]] || &nbsp; |- | [[.cy]] || [[Cyprus]] || &nbsp; |- | [[.cz]] || [[Czech Republic]] || &nbsp; |- | [[.de]] || [[जर्मनी|Germany]] || (''Deutschland'') |- | [[.dj]] || [[Djibouti]] || &nbsp; |- | [[.dk]] || [[Denmark]] || &nbsp; |- | [[.dm]] || [[Dominica]] || &nbsp; |- | [[.do]] || [[Dominican Republic]] || &nbsp; |- | [[.dz]] || [[अल्जीरिया|Algeria]] || &nbsp; |- | [[.ec]] || [[ईक्वाडोर|Ecuador]] || &nbsp; |- | [[.ee]] || [[Estonia]] || Only available for Estonia registered brands and companies. |- | [[.eg]] || [[मिस्र|Egypt]] || &nbsp; <!-- |- | [[.eh]] || [[Western Sahara]] || .eh is reserved for Western Sahara, but does not exist in the root. --> |- | [[.er]] || [[Eritrea]] || &nbsp; |- | [[.es]] || [[स्पेन|Spain]] || (''España'') |- | [[.et]] || [[Ethiopia]] || &nbsp; |- | [[.eu]] || [[European Union]] || Restricted to companies and individuals in the European Union (or in other overseas or autonomous regions of member countries). |- | [[.fi]] || [[Finland]] || &nbsp; |- | [[.fj]] || [[फ़िजी|Fiji]] || &nbsp; |- | [[.fk]] || [[Falkland Islands]] || &nbsp; |- | [[.fm]] || [[Federated States of Micronesia]] || Used for some radio related websites outside Micronesia. |- | [[.fo]] || [[Faroe Islands]] || &nbsp; |- | [[.fr]] || [[फ़्रान्स|France]] || Can only be used by organisations or persons with a presence in France (including overseas). |- | [[.ga]] || [[Gabon]] || &nbsp; |- | [[.gb]] || [[यूनाइटेड किंगडम|United Kingdom]] || Seldom used; the primary ccTLD used is [[.uk]] for [[यूनाइटेड किंगडम|United Kingdom]]. |- | [[.gd]] || [[Grenada]] || &nbsp; |- | [[.ge]] || [[Georgia (country)|Georgia]] || &nbsp; |- | [[.gf]] || [[French Guiana]] || (See also [[.fr]]). |- | [[.gg]] || [[Guernsey]] || &nbsp; |- | [[.gh]] || [[घाना|Ghana]] || &nbsp; |- | [[.gi]] || [[Gibraltar]] || &nbsp; |- | [[.gl]] || [[Greenland]] || &nbsp; |- | [[.gm]] || [[The Gambia]] || &nbsp; |- | [[.gn]] || [[Guinea]] || &nbsp; |- | [[.gp]] || [[Guadeloupe]] || Still used for Saint-Barthélemy and Saint-Martin (see also [[.fr]]). |- | [[.gq]] || [[Equatorial Guinea]] || &nbsp; |- | [[.gr]] || [[यूनान|Greece]] || &nbsp; |- | [[.gs]] || [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] || &nbsp; |- | [[.gt]] || [[Guatemala]] || &nbsp; |- | [[.gu]] || [[Guam]] || &nbsp; |- | [[.gw]] || [[Guinea-Bissau]] || &nbsp; |- | [[.gy]] || [[Guyana]] || &nbsp; |- | [[.hk]] || [[Hong Kong]] || [[Special administrative region]] of the [[People's Republic of China]]. |- | [[.hm]] || [[Heard Island and McDonald Islands]] || &nbsp; |- | [[.hn]] || [[Honduras]] || &nbsp; |- | [[.hr]] || [[Croatia]] || (''Hrvatska'') |- | [[.ht]] || [[Haiti]] || &nbsp; |- | [[.hu]] || [[Hungary]] || &nbsp; |- | [[.id]] || [[इंडोनेशिया|Indonesia]] || &nbsp; |- | [[.ie]] || [[Republic of Ireland|Ireland]] || (''Éire'') Only available for Ireland registered brands and companies. Foreign companies can register if doing business in Ireland or provide TM. |- | [[.il]] || [[Israel]] || &nbsp; |- | [[.im]] || [[Isle of Man]] || &nbsp; |- | [[.in]] || [[भारत|India]] || Under [[INRegistry]] since April 2005 (except: gov.in, mil.in, ac.in, edu.in, res.in). |- | [[.io]] || [[British Indian Ocean Territory]] || &nbsp; |- | [[.iq]] || [[Iraq]] || &nbsp; |- | [[.ir]] || [[ईरान|Iran]] || &nbsp; |- | [[.is]] || [[Iceland]] || (''Ísland'') |- | [[.it]] || [[इटली|Italy]] || Restricted to companies and individuals in the [[European Union]]. |- | [[.je]] || [[Jersey]] || &nbsp; |- | [[.jm]] || [[Jamaica]] || &nbsp; |- | [[.jo]] || [[Jordan]] || &nbsp; |- | [[.jp]] || [[जापान|Japan]] || &nbsp; |- | [[.ke]] || [[Kenya]] || &nbsp; |- | [[.kg]] || [[Kyrgyzstan]] || &nbsp; |- | [[.kh]] || [[कम्बोडिया|Cambodia]] || (''Khmer'', former ''Kâmpŭchea'') |- | [[.ki]] || [[Kiribati]] || &nbsp; |- | [[.km]] || [[Comoros]] || &nbsp; |- | [[.kn]] || [[Saint Kitts and Nevis]] || &nbsp; |- | [[.kp]] || [[उत्तर कोरिया|North Korea]] || &nbsp; |- | [[.kr]] || [[दक्षिण कोरिया|South Korea]] || &nbsp; |- | [[.kw]] || [[Kuwait]] || &nbsp; |- | [[.ky]] || [[Cayman Islands]] || &nbsp; |- | [[.kz]] || [[कज़ाख़िस्तान|Kazakhstan]] || &nbsp; |- | [[.la]] || [[लाओस|Laos]] || (Currently being marketed as the unofficial domain for [[Los Angeles]]). |- | [[.lb]] || [[Lebanon]] || &nbsp; |- | [[.lc]] || [[Saint Lucia]] || &nbsp; |- | [[.li]] || [[Liechtenstein]] || &nbsp; |- | [[.lk]] || [[Sri Lanka]] || &nbsp; |- | [[.lr]] || [[लाइबेरिया|Liberia]] || &nbsp; |- | [[.ls]] || [[Lesotho]] || &nbsp; |- | [[.lt]] || [[Lithuania]] || &nbsp; |- | [[.lu]] || [[लक्ज़मबर्ग|Luxembourg]] || &nbsp; |- | [[.lv]] || [[Latvia]] || &nbsp; |- | [[.ly]] || [[Libya]] || &nbsp; |- | [[.ma]] || [[मोरक्को|Morocco]] || &nbsp; |- | [[.mc]] || [[Monaco]] || &nbsp; |- | [[.md]] || [[Moldova]] || &nbsp; |- | [[.me]] || [[Montenegro]] || Active, but not accepting registrations yet (see also [[.yu]] still in use). |- | [[.mg]] || [[Madagascar]] || &nbsp; |- | [[.mh]] || [[Marshall Islands]] || &nbsp; |- | [[.mk]] || [[Republic of Macedonia]] || &nbsp; |- | [[.ml]] || [[Mali]] || &nbsp; |- | [[.mm]] || [[म्यान्मार|Myanmar]] || &nbsp; |- | [[.mn]] || [[मंगोलिया|Mongolia]] || &nbsp; |- | [[.mo]] || [[Macau]] || [[Special administrative region]] of the [[People's Republic of China]]. |- | [[.mp]] || [[Northern Mariana Islands]] || &nbsp; |- | [[.mq]] || [[Martinique]] || (See also [[.fr]]). |- | [[.mr]] || [[मॉरीतानिया|Mauritania]] || &nbsp; |- | [[.ms]] || [[Montserrat]] || &nbsp; |- | [[.mt]] || [[Malta]] || &nbsp; |- | [[.mu]] || [[Mauritius]] || &nbsp; |- | [[.mv]] || [[Maldives]] || &nbsp; |- | [[.mw]] || [[Malawi]] || &nbsp; |- | [[.mx]] || [[मेक्सिको|Mexico]] || &nbsp; |- | [[.my]] || [[मलेशिया|Malaysia]] || Must be registered with a company in [[मलेशिया|Malaysia]] to register (currently famous for the literal word '[[I (pronoun)|my]]'). |- | [[.mz]] || [[Mozambique]] || &nbsp; |- | [[.na]] || [[Namibia]] || &nbsp; |- | [[.nc]] || [[नया कैलेडोनिया|New Caledonia]] || (See also [[.fr]]). |- | [[.ne]] || [[Niger]] || &nbsp; |- | [[.nf]] || [[Norfolk Island]] || &nbsp; |- | [[.ng]] || [[Nigeria]] || &nbsp; |- | [[.ni]] || [[Nicaragua]] || &nbsp; |- | [[.nl]] || [[नीदरलैण्ड|Netherlands]] || &nbsp; |- | [[.no]] || [[नॉर्वे|Norway]] || Must be registered with a company in [[नॉर्वे|Norway]] to register. |- | [[.np]] || [[नेपाल|Nepal]] || &nbsp; |- | [[.nr]] || [[Nauru]] || &nbsp; |- | [[.nu]] || [[Niue]] || Commonly used by Danish, Dutch and Swedish websites, because in those languages 'nu' means “now”. |- | [[.nz]] || [[न्यूज़ीलैण्ड|New Zealand]] || &nbsp; |- | [[.om]] || [[Oman]] || &nbsp; |- | [[.pa]] || [[Panama]] || &nbsp; |- | [[.pe]] || [[पेरू|Peru]] || &nbsp; |- | [[.pf]] || [[French Polynesia]] || With [[Clipperton Island]] (See also [[.fr]]). |- | [[.pg]] || [[पापुआ न्यू गिनी|Papua New Guinea]] || &nbsp; |- | [[.ph]] || [[फ़िलीपीन्स|Philippines]] || &nbsp; |- | [[.pk]] || [[पाकिस्तान|Pakistan]] || &nbsp; |- | [[.pl]] || [[Poland]] || &nbsp; |- | [[.pm]] || [[Saint-Pierre and Miquelon]] || &nbsp; |- | [[.pn]] || [[Pitcairn Islands]] || &nbsp; |- | [[.pr]] || [[Puerto Rico]] || &nbsp; |- | [[.ps]] || [[Palestinian territories]] || PA-controlled [[West Bank]] and [[Gaza Strip]]. |- | [[.pt]] || [[Portugal]] || Only available for Portuguese registered brands and companies. |- | [[.pw]] || [[Palau]] || &nbsp; |- | [[.py]] || [[Paraguay]] || &nbsp; |- | [[.qa]] || [[Qatar]] || &nbsp; |- | [[.re]] || [[रेयूनियों|Réunion]] || (See also [[.fr]]) |- | [[.ro]] || [[Romania]] || &nbsp; |- | [[.rs]] || [[Serbia]] || (See also former [[.yu]] still in use). |- | [[.ru]] || [[रूस|Russia]] || (See also former [[.su]] still in use). |- | [[.rw]] || [[Rwanda]] || &nbsp; |- | [[.sa]] || [[सउदी अरब|Saudi Arabia]] || &nbsp; |- | [[.sb]] || [[Solomon Islands]] || &nbsp; |- | [[.sc]] || [[Seychelles]] || &nbsp; |- | [[.sd]] || [[Sudan]] || &nbsp; |- | [[.se]] || [[स्वीडन|Sweden]] || &nbsp; |- | [[.sg]] || [[सिंगापुर|Singapore]] || &nbsp; |- | [[.sh]] || [[Saint Helena]] || &nbsp; |- | [[.si]] || [[Slovenia]] || &nbsp; |- | [[.sj]] || [[Svalbard]] and [[Jan Mayen]] Islands || Not in use (Norwegian dependencies; see [[.no]]). |- | [[.sk]] || [[Slovakia]] || &nbsp; |- | [[.sl]] || [[सिएरा लियोन|Sierra Leone]] || &nbsp; |- | [[.sm]] || [[San Marino]] || &nbsp; |- | [[.sn]] || [[सेनेगल|Senegal]] || &nbsp; |- | [[.so (domain name)|.so]] || [[Somalia]] || &nbsp; |- | [[.sr]] || [[Suriname]] || &nbsp; |- | [[.st]] || [[São Tomé and Príncipe]] || &nbsp; |- | [[.su]] || former [[Soviet Union]] || Still in use. |- | [[.sv]] || [[अल साल्वाडोर|El Salvador]] || &nbsp; |- | [[.sy]] || [[Syria]] || &nbsp; |- | [[.sz]] || [[Swaziland]] || &nbsp; |- | [[.tc]] || [[Turks and Caicos Islands]] || &nbsp; |- | [[.td]] || [[Chad]] || &nbsp; |- | [[.tf]] || [[French Southern and Antarctic Lands]] || Seldom used (see also [[.fr]]). |- | [[.tg]] || [[Togo]] || &nbsp; |- | [[.th]] || [[थाईलैण्ड|Thailand]] || &nbsp; |- | [[.tj]] || [[Tajikistan]] || &nbsp; |- | [[.tk]] || [[Tokelau]] || Also used as a free domain service to the public. |- | [[.tl]] || [[East Timor]] || Old code [[.tp]] is still in use. |- | [[.tm]] || [[तुर्कमेनिस्तान|Turkmenistan]] || &nbsp; |- | [[.tn]] || [[तूनिसीया|Tunisia]] || &nbsp; |- | [[.to]] || [[Tonga]] || &nbsp; |- | [[.tp]] || [[East Timor]] || ISO code has changed to TL; [[.tl]] is now assigned but .tp is still in use. |- | [[.tr]] || [[तुर्की|Turkey]] || &nbsp; |- | [[.tt]] || [[Trinidad and Tobago]] || &nbsp; |- | [[.tv]] || [[Tuvalu]] || Much used by television broadcasters. Also sold as advertising domains. |- | [[.tw]] || [[ताइवान|Taiwan]], [[Republic of China]] || Used in the [[Republic of China]], namely [[ताइवान|Taiwan]], [[Penghu]], [[Kinmen]], and [[Matsu Islands|Matsu]]. |- | [[.tz]] || [[Tanzania]] || &nbsp; |- | [[.ua]] || [[युक्रेन|Ukraine]] || &nbsp; |- | [[.ug]] || [[Uganda]] || &nbsp; |- | [[.uk]] || [[यूनाइटेड किंगडम|United Kingdom]] || &nbsp; |- | [[.um]] || [[United States Minor Outlying Islands]] || &nbsp; |- | [[.us]] || [[संयुक्त राज्य अमेरिका|United States of America]] || (Commonly used by [[List of U.S. state legislatures#External links|U.S. State]] and [[Local government in the United States|local governments]] instead of [[.gov]] TLD). |- | [[.uy]] || [[Uruguay]] || &nbsp; |- | [[.uz]] || [[Uzbekistan]] || &nbsp; |- | [[.va]] || [[Vatican City|Vatican City State]] || &nbsp; |- | [[.vc]] || [[Saint Vincent and the Grenadines]] || &nbsp; |- | [[.ve]] || [[वेनेज़ुएला|Venezuela]] || &nbsp; |- | [[.vg]] || [[British Virgin Islands]] || &nbsp; |- | [[.vi]] || [[U.S. Virgin Islands]] || &nbsp; |- | [[.vn]] || [[वियतनाम|Vietnam]] || &nbsp; |- | [[.vu]] || [[Vanuatu]] || &nbsp; |- | [[.wf]] || [[Wallis and Futuna]] || (See also [[.fr]]). |- | [[.ws]] || [[Samoa]] || Formerly Western Samoa. |- | [[.ye]] || [[Yemen]] || &nbsp; |- | [[.yt]] || [[Mayotte]] || (See also [[.fr]]). |- | [[.yu]] || [[Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]] || Now used for [[Serbia]] and [[Montenegro]]. |- | [[.za]] || [[दक्षिण अफ़्रीका|South Africa]] || (''Zuid-Afrika''). |- | [[.zm]] || [[Zambia]] || &nbsp; |- | [[.zw]] || [[Zimbabwe]] || &nbsp; |-style="background-color:#a0d0ff" ! [[IDNA]] TLD<ref>The IDNA TLDs have been added for the purpose of testing the use of IDNA at the top level, and are likely to be temporary. Each of the eleven TLDs encodes a word meaning "test" in some language. See the [http://www.icann.org/announcements/announcement-15oct07.htm ICANN announcement of 15 अक्टूबर 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216234606/http://www.icann.org/announcements/announcement-15oct07.htm |date=16 फ़रवरी 2008 }} and the [http://idn.icann.org/ IDN TLD evaluation gateway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527141306/http://idn.icann.org/ |date=27 मई 2008 }}.</ref> !! Language !! Word |- |style="white-space:nowrap"| .xn--0zwm56d || [[simplified Chinese]] (Han script) || 测试. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130530041350/http://xn--fsqu00a.xn--0zwm56d/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--11b5bs3a9aj6g || [[हिन्दी|Hindi]] (Devanagari script) || परीक्षा. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20131010102249/http://xn--p1b6ci4b4b3a.xn--11b5bs3a9aj6g/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--80akhbyknj4f || [[Russian language|Russian]] (Cyrillic script) || испытание. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20131010073136/http://xn--e1afmkfd.xn--80akhbyknj4f/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--9t4b11yi5a || [[Korean language|Korean]] (Hangul script) || 테스트. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20131009201036/http://xn--9n2bp8q.xn--9t4b11yi5a/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--deba0ad || [[Yiddish]] (Hebrew script) || טעסט. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20111002054014/http://xn--fdbk5d8ap9b8a8d.xn--deba0ad/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--g6w251d || [[traditional Chinese]] (Han script) || 測試. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130623235139/http://xn--fsqu00a.xn--g6w251d/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--hgbk6aj7f53bba || [[Persian language|Persian]] (Arabic script) || آزمایشی. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130116022803/http://xn--mgbh0fb.xn--hgbk6aj7f53bba/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--hlcj6aya9esc7a || [[तमिल|Tamil]] (Tamil script) || பரிட்சை. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130618235538/http://xn--zkc6cc5bi7f6e.xn--hlcj6aya9esc7a/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--jxalpdlp || [[Greek language|Greek]] (Greek script) || δοκιμή. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130323103917/http://xn--hxajbheg2az3al.xn--jxalpdlp/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--kgbechtv || [[Arabic language|Arabic]] (Arabic script) || إختبار. (ICANN’s example.test: https://web.archive.org/web/20130718052250/http://xn--mgbh0fb.xn--kgbechtv/) |- |style="white-space:nowrap"| .xn--zckzah || [[Japanese language|Japanese]] (Kanji, Hiragana, Katakana scripts) || テスト. (ICANN’s example.test : http://例え.テスト/{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}) |} {{Reflist}} == See also == * [[Generic top-level domain]] * [[Country code top-level domain]] * [[ISO 3166-1 alpha-2]], the standard for two-letter country codes which most ccTLDs are based on == External links == * [https://web.archive.org/web/20080516032138/http://www.iana.org/domain-names.htm IANA's information on TLDs] * [https://web.archive.org/web/20071026053409/http://www.iana.org/root-whois/ IANA's information on ccTLDs] * [https://web.archive.org/web/20080218191454/http://www.isc.org/ops/ds/reports/2007-07/dist-bynum.php The Internet Domain Survey] {{Lists by country}} [[श्रेणी:Top-level domains]] [[es:Dominio de nivel superior geográfico#Lista de dominios de nivel superior geográfico]] [[he:סיומת אינטרנט#סיומות מדינה]] nsp1yx5fbcrkaordq82dl264mpurokv सूरज का सातवाँ घोड़ा (फ़िल्म) 0 38247 6635564 6635513 2026-10-30T12:45:37Z Ayesha Faruqui 956698 6635564 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = सूरज का सातवाँ घोड़ा | image = | caption = '''सूरज का सातवाँ घोड़ा''' का पोस्टर | producer = | director = [[श्याम बेनेगल]] | music = | writer = | starring = [[नीना गुप्ता]], <br />[[पल्लवी जोशी]], <br />[[रजीत कपूर]], <br />[[अमरीश पुरी]], <br />[[के के रैना]], <br />[[राजेशवरी सचदेव]], <br />[[विरेन्द्र सक्सेना|वीरेन्द्र सक्सेना]], <br />[[हिमानी शिवपुरी]], <br />[[ललित तिवारी]], <br />[[रघुवीर यादव]] | screenplay = | released = {{film date|1993}} | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''सूरज का सातवाँ घोड़ा''' 1993 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है जो [[धर्मवीर भारती]] के प्रसिद्ध उपन्यास [[सूरज का सातवाँ घोड़ा]] पर आधारित है। == संक्षेप == कहानी सुनाने वाले माणिक मुल्ला (जिनका किरदार [[रजित कपूर]] ने निभाया है) अपने दोस्तों को तीन महिलाओं की तीन अलग-अलग कहानियाँ सुनाते हैं, जिनसे वे अपने जीवन के अलग-अलग पड़ावों पर मिले थे: [[राजेशवरी सचदेव]]<nowiki/>–जमुना (जो मध्यम वर्ग की प्रतीक हैं), [[पल्लवी जोशी]]<nowiki/>–लिली (जो बौद्धिक एवं संपन्न हैं), और [[नीना गुप्ता]]<nowiki/>–सत्ती (जो गरीब हैं)। ये तीनों कहानियाँ असल में एक ही कहानी के तीन अलग-अलग पहलू हैं, जिन्हें फ़िल्म के मुख्य किरदारों के नज़रिए से दिखाया गया है। किसी समाज अथवा समूह में जो सबसे नीचे, सबसे कमज़ोर या सबसे धीमा होता है, वही पूरे समूह की गति या प्रगति तय करता है। फ़िल्म का शीर्षक, जो स्वयं फ़िल्म के लिए एक रूपक के समान है, समाज की तुलना सूर्य के उस पौराणिक रथ से करता है जिसे सात घोड़े खींचते हैं। फ़िल्म की कहानी कहने का ढंग इसे और भी अमूर्त बनाता है। पूरी फ़िल्म एक समकालीन कलाकार, श्याम (जिनका किरदार [[रघुवीर यादव]] ने निभाया है) के पूर्व दृश्य के रूप में पेश की गई है। श्याम को माणिक, एक बेहतरीन कहानीकार, द्वारा सुनाई गई वे कहानियाँ याद आती हैं। ये कहानियाँ तब सामने आती हैं जब वे अपने दो साझा दोस्तों के साथ बैठकर बातचीत कर रहे होते हैं। == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[नीना गुप्ता]] - सत्ती * [[पल्लवी जोशी]] - लिली * [[रजत कपूर]] - माणिक मुल्ला * [[अमरीश पुरी]] - महेसर दलाल * [[राजेशवरी सचदेव]] - जमुना * रिजु बजाज - तन्ना * [[रघुवीर यादव]] - श्याम * [[के॰ के॰ रैना|के के रैना]] - माणिक के भाई * [[विरेन्द्र सक्सेना|वीरेन्द्र सक्सेना]] - दुकानदार * [[हिमानी शिवपुरी]] - रोमा बीबी * [[:en:Lalit_Tiwari|ललित तिवारी]] - चमन ठाकुर * [[ईला अरुण]] - लिली की माँ * [[अनंग देसाई]] - जमुना के पिता * मोहिनी शर्मा - जमुना की माँ * [[:en:Ravi_Jhankal|रवि झांकल]] - रामधन * सुरेश भागवत - ज़मींदार == दल == == संगीत == "ये शामें सब की सब शामें"—[[उदित नारायण]], [[कविता कृष्णमूर्ति]]<ref>{{Citation|title=Yeh Shamein Sab Ki Sab Shamein Suraj Ka Satvan Ghoda|url=https://www.youtube.com/watch?si=urgIo7UNP_A8gEBs&v=L565QO3Ggxk&feature=youtu.be|language=hi-IN|access-date=2026-10-30}}</ref> == रोचक तथ्य == == परिणाम == === बौक्स ऑफिस === === समीक्षाएँ === == नामांकन और पुरस्कार == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0108256|सूरज का सातवाँ घोड़ा}} [[श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 7s94f2a9frdjiix4p02ys0tqm28qve4 अँखियों के झरोखे से (1978 फ़िल्म) 0 41553 6635685 6633714 2026-10-31T02:19:50Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635685 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अँखियों के झरोखे से | image =अँखियों के झरोखे से.jpg | caption = '''अँखियों के झरोखे से''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]], <br />[[रंजीता]], <br />[[मदन पुरी]], <br />[[इफ़्तेख़ार]], <br />[[उर्मिला भट्ट]], <br />[[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]], <br />[[जूनियर महमूद]], <br />[[हरिन्द्र नाथ चटोपाध्याय]], <br />[[मुराद]], <br />[[राजा बीरबल|बीरबल]], <br />[[एच एल परदेसी]], <br />रितु कमल, <br />[[रूबी मेयर]], <br />[[टुन टुन]], <br /> | screenplay = | released = {{film date|1978|3|16}} | country = [[भारत]] | language = हिन्दी | budget = }} '''अँखियों के झरोखे से''' 1978 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है।जिसमें रंजीता और सचिन ने अभिनय किया था और हिरेन नाग द्वारा निर्देशित थी। इसका निर्माण और वितरण राजश्री प्रोडक्शंस ने किया था और संगीत रवींद्र जैन ने दिया था। <ref>{{Citation|last=Knapczyk|first=Kusum|title=एक प्रेम कहानी|date=2020-01-30|url=https://doi.org/10.4324/9780429274091-37|work=Reading Hindi: Novice to Intermediate|pages=173–178|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-27409-1|access-date=2025-08-12|last2=Knapczyk|first2=Peter}}</ref>यह फ़िल्म एरिक सेगल के 1970 ''के उपन्यास लव स्टोरी'' से प्रभावित है।<ref>{{Cite journal|last=अनुपम जायसवाल|last2=डॉ. नलिनी मिश्रा|date=2024-01-31|title=माध्यमिक स्तर के विद्यार्थियों के तनाव में माता-पिता की सहभागिता का एक सहसम्बन्धात्मक अध्ययन|url=https://doi.org/10.61778/ijmrast.v2i1.37|journal=International Journal of Multidisciplinary Research in Arts, Science and Technology|volume=2|issue=1|pages=43–46|doi=10.61778/ijmrast.v2i1.37|issn=2584-0231}}</ref> == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[रंजीता]] - लिली फर्नांडिज़ * [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]] - अरुण प्रकाश माथुर * [[मदन पुरी]] - हरी प्रकाश माथुर * [[इफ़्तेख़ार]] - डॉ॰ प्रधान * [[उर्मिला भट्ट]] - रूबी फर्नांडिज़ * [[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]] * [[जूनियर महमूद]] * [[हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय]] * [[मुराद]] * [[राजा बीरबल|बीरबल]] * [[एच एल परदेसी]] * रितु कमल * [[रूबी मेयर]] * [[टुन टुन]] == दल == == संगीत == हर एक गाना लाजवाब है। जो आज भी कानो में मधुर रस घोल देता है।आज की आपाधापी के दौर में ये गाने कानों को मन को सुकून पहुंचाते हैं।रवींद्र जैन ने अपने गीतकार और गायकों हेमलता शैलेंद्र सिंग के साथ जादुई काम किया है।चाहे वो भजन हो जो हिंदी दोहा चौपाई का परिचय सबसे कराने वाला गीत हो या, शीर्षक गीत अंखियो के झरोखे से में बरसात में भीगी हुई सुंदरतम बंबई,,,या कई दिन से मुझे,,,मे सागर से अटखेलियाँ करते सचिन रंजीता।,या एक दिन तुम बहुत बड़े बनोगे में कॉलेज के सब लोगों का स्थिर हो जाने वाली परिकल्पना,,,,सब जबरदस्त हैं जो गीतो को दर्शनीय बनाचुके हैं,और जाते हुए ये गीत तो बस जार जार रोने पर मजबूर कर देता है।कुल मिलाकर अप्रतिम कार्य किया गया है। सुभाष मानिकपुरी छत्तीसगढिया के विचार हैं ये सब जो आज पहली बार लिख रहा है । सब गानों का फिल्मांकन जिन जिन स्थलों पर और जिस बरसात के मौसम में हुआ है, वो असीम सुख शांति प्रदान करते हैं। == रोचक तथ्य == बहुत हि अच्छी फिल्म है प्रेम और त्याग कि कहानी है। जब यह फिल्म लगी तो मैं पाँच साल का था फिल्मों की समझ नहीं थी पर इसके गाने जगदलपुर में छाये हुए थे। जितनी बार देखता हूं उतनी ही अच्छी लगती है। सब कलाकारों की बेहतरीन एक्टिंग बाँधे रखती है।संवाद और संगीत तो लाजवाब है जिसके लिये बारबार इसे मैं देखपाता हूं। == नामांकन और पुरस्कार == सुभाष मानिकपुरी के भांजे सुयोग शर्मा की कलम से यह लिखा जाता है कि अंखियों के झरोखे से एक बहुत ही अच्छी फिल्म है तथा इसे किसी भी नामांकन और पुरस्कार किस श्रेणी में नहीं रखा जा सकता, यह उससे बहुत ऊपर है अकैडमी अवॉर्ड से भी बहुत ऊपर है।यह तो कहा नहीं जा सकता कि इसे राष्ट्रीय पुरस्कार मिला है लेकिन हां मिलना चाहिए था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0165625|अँखियों के झरोखे से}} [[श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 1yshjur2kki8xk5jogcgc0845w66717 6635686 6635685 2026-10-31T02:32:05Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635686 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अँखियों के झरोखे से | image =अँखियों के झरोखे से.jpg | caption = '''अँखियों के झरोखे से''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]], <br />[[रंजीता]], <br />[[मदन पुरी]], <br />[[इफ़्तेख़ार]], <br />[[उर्मिला भट्ट]], <br />[[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]], <br />[[जूनियर महमूद]], <br />[[हरिन्द्र नाथ चटोपाध्याय]], <br />[[मुराद]], <br />[[राजा बीरबल|बीरबल]], <br />[[एच एल परदेसी]], <br />रितु कमल, <br />[[रूबी मेयर]], <br />[[टुन टुन]], <br /> | screenplay = | released = {{film date|1978|3|16}} | country = [[भारत]] | language = हिन्दी | budget = }} '''अँखियों के झरोखे से''' 1978 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है।जिसमें रंजीता और सचिन ने अभिनय किया था और हिरेन नाग द्वारा निर्देशित थी। इसका निर्माण और वितरण राजश्री प्रोडक्शंस ने किया था और संगीत रवींद्र जैन ने दिया था। <ref>{{Citation|last=Knapczyk|first=Kusum|title=एक प्रेम कहानी|date=2020-01-30|url=https://doi.org/10.4324/9780429274091-37|work=Reading Hindi: Novice to Intermediate|pages=173–178|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-27409-1|access-date=2025-08-12|last2=Knapczyk|first2=Peter}}</ref>यह फ़िल्म एरिक सेगल के 1970 ''के उपन्यास लव स्टोरी'' से प्रभावित है।<ref>{{Cite journal|last=अनुपम जायसवाल|last2=डॉ. नलिनी मिश्रा|date=2024-01-31|title=माध्यमिक स्तर के विद्यार्थियों के तनाव में माता-पिता की सहभागिता का एक सहसम्बन्धात्मक अध्ययन|url=https://doi.org/10.61778/ijmrast.v2i1.37|journal=International Journal of Multidisciplinary Research in Arts, Science and Technology|volume=2|issue=1|pages=43–46|doi=10.61778/ijmrast.v2i1.37|issn=2584-0231}}</ref> == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[रंजीता]] - लिली फर्नांडिज़ * [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]] - अरुण प्रकाश माथुर * [[मदन पुरी]] - हरी प्रकाश माथुर * [[इफ़्तेख़ार]] - डॉ॰ प्रधान * [[उर्मिला भट्ट]] - रूबी फर्नांडिज़ * [[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]] * [[जूनियर महमूद]] * [[हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय]] * [[मुराद]] * [[राजा बीरबल|बीरबल]] * [[एच एल परदेसी]] * रितु कमल * [[रूबी मेयर]] * [[टुन टुन]] == दल == == संगीत == हर एक गाना लाजवाब है। जो आज भी कानो में मधुर रस घोल देता है।आज की आपाधापी के दौर में ये गाने कानों को मन को सुकून पहुंचाते हैं।रवींद्र जैन ने अपने गीतकार और गायकों हेमलता शैलेंद्र सिंग के साथ जादुई काम किया है।चाहे वो भजन हो जो हिंदी दोहा चौपाई का परिचय सबसे कराने वाला गीत हो या, शीर्षक गीत अंखियो के झरोखे से में बरसात में भीगी हुई सुंदरतम बंबई,,,या कई दिन से मुझे,,,मे सागर से अटखेलियाँ करते सचिन रंजीता।,या एक दिन तुम बहुत बड़े बनोगे में कॉलेज के सब लोगों का स्थिर हो जाने वाली परिकल्पना,,,,सब जबरदस्त हैं जो गीतो को दर्शनीय बनाचुके हैं,और जाते हुए ये गीत तो बस जार जार रोने पर मजबूर कर देता है।कुल मिलाकर अप्रतिम कार्य किया गया है। सुभाष मानिकपुरी छत्तीसगढिया के विचार हैं ये सब जो आज पहली बार लिख रहा है। सब गानों का फिल्मांकन जिन जिन स्थलों पर और जिस बरसात के मौसम में हुआ है, वो असीम सुख शांति प्रदान करते हैं। == रोचक तथ्य == बहुत हि अच्छी फिल्म है प्रेम और त्याग कि कहानी है। जब यह फिल्म लगी तो मैं पाँच साल का था फिल्मों की समझ नहीं थी पर इसके गाने जगदलपुर में छाये हुए थे। जितनी बार देखता हूं उतनी ही अच्छी लगती है। सब कलाकारों की बेहतरीन एक्टिंग बाँधे रखती है।संवाद और संगीत तो लाजवाब है जिसके लिये बारबार इसे मैं देखपाता हूं। == नामांकन और पुरस्कार == सुभाष मानिकपुरी के भांजे सुयोग शर्मा की कलम से यह लिखा जाता है कि अंखियों के झरोखे से एक बहुत ही अच्छी फिल्म है तथा इसे किसी भी नामांकन और पुरस्कार किस श्रेणी में नहीं रखा जा सकता, यह उससे बहुत ऊपर है अकैडमी अवॉर्ड से भी बहुत ऊपर है।यह तो कहा नहीं जा सकता कि इसे राष्ट्रीय पुरस्कार मिला है लेकिन हां मिलना चाहिए था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0165625|अँखियों के झरोखे से}} [[श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 4wq6zka1xqzhg74p93ky0tb65fa2rav 6635692 6635686 2026-10-31T03:12:20Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635692 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = अँखियों के झरोखे से | image =अँखियों के झरोखे से.jpg | caption = '''अँखियों के झरोखे से''' का पोस्टर | producer = | director = | music = | writer = | starring = [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]], <br />[[रंजीता]], <br />[[मदन पुरी]], <br />[[इफ़्तेख़ार]], <br />[[उर्मिला भट्ट]], <br />[[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]], <br />[[जूनियर महमूद]], <br />[[हरिन्द्र नाथ चटोपाध्याय]], <br />[[मुराद]], <br />[[राजा बीरबल|बीरबल]], <br />[[एच एल परदेसी]], <br />रितु कमल, <br />[[रूबी मेयर]], <br />[[टुन टुन]], <br /> | screenplay = | released = {{film date|1978|3|16}} | country = [[भारत]] | language = हिन्दी | budget = }} '''अँखियों के झरोखे से''' 1978 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है।जिसमें रंजीता और सचिन ने अभिनय किया था और हिरेन नाग द्वारा निर्देशित थी। इसका निर्माण और वितरण राजश्री प्रोडक्शंस ने किया था और संगीत रवींद्र जैन ने दिया था। <ref>{{Citation|last=Knapczyk|first=Kusum|title=एक प्रेम कहानी|date=2020-01-30|url=https://doi.org/10.4324/9780429274091-37|work=Reading Hindi: Novice to Intermediate|pages=173–178|publisher=Routledge|isbn=978-0-429-27409-1|access-date=2025-08-12|last2=Knapczyk|first2=Peter}}</ref>यह फ़िल्म एरिक सेगल के 1970 ''के उपन्यास लव स्टोरी'' से प्रभावित है।<ref>{{Cite journal|last=अनुपम जायसवाल|last2=डॉ. नलिनी मिश्रा|date=2024-01-31|title=माध्यमिक स्तर के विद्यार्थियों के तनाव में माता-पिता की सहभागिता का एक सहसम्बन्धात्मक अध्ययन|url=https://doi.org/10.61778/ijmrast.v2i1.37|journal=International Journal of Multidisciplinary Research in Arts, Science and Technology|volume=2|issue=1|pages=43–46|doi=10.61778/ijmrast.v2i1.37|issn=2584-0231}}</ref> == संक्षेप == == चरित्र == == मुख्य कलाकार == * [[रंजीता]] - लिली फर्नांडिज़ * [[सचिन (अभिनेता)|सचिन]] - अरुण प्रकाश माथुर * [[मदन पुरी]] - हरी प्रकाश माथुर * [[इफ़्तेख़ार]] - डॉ॰ प्रधान * [[उर्मिला भट्ट]] - रूबी फर्नांडिज़ * [[राजेन्द्रनाथ (हास्य अभिनेता)|राजेन्द्रनाथ]] * [[जूनियर महमूद]] * [[हरींद्रनाथ चट्टोपाध्याय]] * [[मुराद]] * [[राजा बीरबल|बीरबल]] * [[एच एल परदेसी]] * रितु कमल * [[रूबी मेयर]] * [[टुन टुन]] == दल == == संगीत == हर एक गाना लाजवाब है। जो आज भी कानो में मधुर रस घोल देता है।आज की आपाधापी के दौर में ये गाने कानों को मन को सुकून पहुंचाते हैं।रवींद्र जैन ने अपने गीतकार और गायकों हेमलता शैलेंद्र सिंग के साथ जादुई काम किया है।चाहे वो भजन हो जो हिंदी दोहा चौपाई का परिचय सबसे कराने वाला गीत हो या, शीर्षक गीत अंखियो के झरोखे से में बरसात में भीगी हुई सुंदरतम बंबई,,,या कई दिन से मुझे,,,मे सागर से अटखेलियाँ करते सचिन रंजीता।,या एक दिन तुम बहुत बड़े बनोगे में कॉलेज के सब लोगों का स्थिर हो जाने वाली परिकल्पना,,,,सब जबरदस्त हैं जो गीतो को दर्शनीय बनाचुके हैं,और जाते हुए ये गीत तो बस जार जार रोने पर मजबूर कर देता है।कुल मिलाकर अप्रतिम कार्य किया गया है। सुभाष मानिकपुरी छत्तीसगढिया के विचार हैं ये सब जो आज पहली बार लिख रहा है। सब गानों का फिल्मांकन जिन जिन स्थलों पर और जिस बरसात के मौसम में हुआ है, वो असीम सुख शांति प्रदान करते हैं। == रोचक तथ्य == बहुत हि अच्छी फिल्म है प्रेम और त्याग कि कहानी है। जब यह फिल्म लगी तो मैं पाँच साल का था फिल्मों की समझ नहीं थी पर इसके गाने जगदलपुर में छाये हुए थे। जितनी बार देखता हूं उतनी ही अच्छी लगती है। सब कलाकारों की बेहतरीन एक्टिंग बाँधे रखती है।संवाद और संगीत तो लाजवाब है जिसके लिये बारबार इसे मैं देखपाता हूं। == नामांकन और पुरस्कार == सुभाष मानिकपुरी के भांजे सुयोग शर्मा की कलम से यह लिखा जाता है कि अंखियों के झरोखे से एक बहुत ही अच्छी फिल्म है तथा इसे किसी भी नामांकन और पुरस्कार किस श्रेणी में नहीं रखा जा सकता, यह उससे बहुत ऊपर है अकैडमी अवॉर्ड से भी बहुत ऊपर है।यह तो कहा नहीं जा सकता कि इसे राष्ट्रीय पुरस्कार मिला है लेकिन हां मिलना चाहिए था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0165625|अँखियों के झरोखे से}} [[श्रेणी:1978 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 3msua5jv30bs56llipl7okl0p79hql6 अंगुल 0 43185 6635697 6475749 2026-10-31T04:14:20Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635697 wikitext text/x-wiki '''अंगुल''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: अंगुल, Angula; अर्थ: "एक उँगली; अंगुष्ठ/अँगूठा; उँगली की चौड़ाई")<ref>{{Citation|title=Aṅgula|date=2024-11-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A%E1%B9%85gula&oldid=1255816546|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-09-15}}</ref> एक पारम्परिक [[लम्बाई]] की माप है। बारह अंगुल मिलकर एक [[वितस्ति]] (हथेली की चौड़ाई) बनाते हैं, और चौबीस अंगुल एक [[हस्त (इकाई)|हस्त]] (हाथ की लंबाई)। १०८ अंगुल मिलकर एक [[हाथ (मात्रक)|हाथ]] (कूबिट) की माप बनती है। [[मौर्य राजवंश|मौर्यकाल]] में एक अंगुल की लम्बाई लगभग १.७६३ [[सेन्टीमीटर|सेंटीमीटर]] के बराबर मानी जाती है।<ref name=":0">{{Citation|title=Aṅgula|date=2024-11-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A%E1%B9%85gula&oldid=1255816546|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-09-15}}</ref> बाराबर और नागार्जुनी की पहाड़ियों में स्थित प्राचीनतम शिल्पित गुफाओं (जो मौर्यकाल की हैं) के आयामीय विश्लेषण से यह स्पष्ट हुआ है कि उस काल में प्रयुक्त मूल लंबाई-माप "अंगुल" थी, जिसकी लंबाई १.७६३ सेंटीमीटर थी। इन गुफा परिसरों की योजना कौटिल्य के अर्थशास्त्र में वर्णित पारंपरिक मापन इकाइयों के आधार पर बनाई गई थी, विशेषतः ९६ अंगुल की माप वाले "दण्ड" के अनुसार। चूँकि यही मूल मापन इकाई हड़प्पा सभ्यता के अनेक स्थलों पर भी पाई गई है, यह अध्ययन इस बात की पुष्टि करता है कि हड़प्पा की मात्राशास्त्रीय अवधारणाएँ गंगा सभ्यता तक लगभग अपरिवर्तित रूप में पहुँचीं। इससे यह सिद्ध होता है कि इन परंपराओं के आधार पर अपने नगर बसाने वाले लोगों की सांस्कृतिक निरंतरता बनी रही।<ref name=":0" /> — आर॰ बालासुब्रमणियन, मौर्यकालीन मात्राशास्त्र पर नवीन दृष्टिकोण हिन्दू आगम ग्रंथों में अंगुल की परिभाषा अपेक्षाकृत बड़ी दी गई है — "मध्य अँगुली के मध्य खण्ड की लंबाई" — परंतु बड़े मापन इकाइयों के साथ इसका अनुपात अपरिवर्तित रहता है। * 21 अंगुल= 1 [[रत्नि]] * 24 अंगुल= 1 [[हस्त]] * 2 [[रत्नि]]= 1 किश्कु * 4 [[हस्त]]= 1 [[धनु]] * 2000 [[धनु]]= l [[गाव्यूति]] * 8000 [[धनुष]]= 1 [[योजन]] एक अंगुल बराबर होता है दस दस जौ के दानों के। ६ अंगुल बराबर होते हैं एक [[पद]] के। {{हिन्दू लम्बाई}} {{हिन्दू लम्बाई गणना}} nm3oqngn4ixirmviu7aejvgc1l34zhq 6635700 6635697 2026-10-31T04:18:07Z Pkrs1 881654 [[Special:Contributions/Pkrs1|Pkrs1]] ([[User talk:Pkrs1|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6635697|6635697]] को पूर्ववत किया, जरूरत नहीं 6635700 wikitext text/x-wiki '''अंगुल''' ([[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: अंगुल, Angula; अर्थ: "एक उँगली; अंगुष्ठ/अँगूठा; उँगली की चौड़ाई")<ref>{{Citation|title=Aṅgula|date=2024-11-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A%E1%B9%85gula&oldid=1255816546|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-09-15}}</ref> एक पारम्परिक [[लम्बाई]] की माप है। बारह अंगुल मिलकर एक [[वितस्ति]] (हथेली की चौड़ाई) बनाते हैं, और चौबीस अंगुल एक [[हस्त (इकाई)|हस्त]] (हाथ की लंबाई)। १०८ अंगुल मिलकर एक [[हाथ (मात्रक)|हाथ]] (कूबिट) की माप बनती है। [[मौर्य राजवंश|मौर्यकाल]] में एक अंगुल की लम्बाई लगभग १.७६३ [[सेन्टीमीटर|सेंटीमीटर]] के बराबर मानी जाती है।<ref name=":0">{{Citation|title=Aṅgula|date=2024-11-06|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=A%E1%B9%85gula&oldid=1255816546|work=Wikipedia|language=en|access-date=2025-09-15}}</ref> बाराबर और नागार्जुनी की पहाड़ियों में स्थित प्राचीनतम शिल्पित गुफाओं (जो मौर्यकाल की हैं) के आयामीय विश्लेषण से यह स्पष्ट हुआ है कि उस काल में प्रयुक्त मूल लंबाई-माप "अंगुल" थी, जिसकी लंबाई १.७६३ सेंटीमीटर थी। इन गुफा परिसरों की योजना कौटिल्य के अर्थशास्त्र में वर्णित पारंपरिक मापन इकाइयों के आधार पर बनाई गई थी, विशेषतः ९६ अंगुल की माप वाले "दण्ड" के अनुसार। चूँकि यही मूल मापन इकाई हड़प्पा सभ्यता के अनेक स्थलों पर भी पाई गई है, यह अध्ययन इस बात की पुष्टि करता है कि हड़प्पा की मात्राशास्त्रीय अवधारणाएँ गंगा सभ्यता तक लगभग अपरिवर्तित रूप में पहुँचीं। इससे यह सिद्ध होता है कि इन परंपराओं के आधार पर अपने नगर बसाने वाले लोगों की सांस्कृतिक निरंतरता बनी रही।<ref name=":0" /> — आर॰ बालासुब्रमणियन, मौर्यकालीन मात्राशास्त्र पर नवीन दृष्टिकोण हिन्दू आगम ग्रंथों में अंगुल की परिभाषा अपेक्षाकृत बड़ी दी गई है — "मध्य अँगुली के मध्य खण्ड की लंबाई" — परंतु बड़े मापन इकाइयों के साथ इसका अनुपात अपरिवर्तित रहता है। * 21 अंगुल= 1 [[रत्नि]] * 24 अंगुल= 1 [[हस्त]] * 2 [[रत्नि]]= 1 किश्कु * 4 [[हस्त]]= 1 [[धनु]] * 2000 [[धनु]]= l [[गाव्यूति]] * 8000 [[धनुष]]= 1 [[योजन]] एक अंगुल बराबर होता है दस दस जौ के दानों के। ६ अंगुल बराबर होते हैं एक [[पद]] के। {{हिन्दू लम्बाई}} {{हिन्दू लम्बाई गणना}} 7xzaoxr8vwt4vb4xnod655n48uj9qn4 यम द्वितीया 0 49795 6635822 6455151 2026-10-31T08:55:36Z ~2026-57931-90 956892 /* विधि एवं निर्देश */ 6635822 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} '''भ्रातृ द्वितीया''' ('''भाई दूज''') [[कार्तिक]] मास के [[शुक्ल पक्ष]] की [[द्वितीया]] तिथि को मनाया जाने वाला हिन्दू धर्म का पर्व है जिसे '''यम द्वितीया''' भी कहते हैं। यह [[दीपावली]] के दो दिन बाद आने वाला ऐसा पर्व है, जो भाई के प्रति बहन के स्नेह को अभिव्यक्त करता है एवं बहनें अपने भाई की खुशहाली के लिए कामना करती हैं। {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = यम द्वितीया |चित्र = Celebration of Kijapuja in Nepal by Newar people.jpg |शीर्षक = भाई दूज [[नेपाल]]के नेवार समुदाय द्वारा मनाते हुए |आधिकारिक_नाम = यम द्वितीया |अन्य नाम = |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[भारतीय]], [[नेपाली]] |उद्देश्य = भाई की आयु-वृद्धि तथा सर्वकामना पूर्ति |आरम्भ = |तिथि = कार्तिक मास के शुक्ल पक्ष की द्वितीया |दीर्घ-प्रकार = |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = |तिथि२००८ = |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= |type =<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR-->hindu<!--DO NOT CHANGE! THIS CONTROLS COLOUR--> }} == पौराणिक मान्यता == [[File:Newari traditional painting about Kijapuja.jpg|thumb|300px|किजापूजा के बारे में [[नेवारी]] पारंपरिक चित्र]] [[कार्तिक]] शुक्ल द्वितीया को पूर्व काल में [[यमुना]] ने [[यमराज]] को अपने घर पर सत्कारपूर्वक भोजन कराया था। उस दिन नारकी जीवों को यातना से छुटकारा मिला और उन्हें तृप्त किया गया। वे पाप-मुक्त होकर सब बंधनों से छुटकारा पा गये और सब के सब यहां अपनी इच्छा के अनुसार सन्तोषपूर्वक रहे। उन सब ने मिलकर एक महान् उत्सव मनाया जो यमलोक के राज्य को सुख पहुँचाने वाला था। इसीलिए यह तिथि तीनों लोकों में यम द्वितीया के नाम से विख्यात हुई।<ref>पद्मपुराणम्, उत्तरखण्डम्-122-93से95, चौखंबा संस्कृत सीरीज ऑफिस, वाराणसी, संस्करण-2015, खंड-4, पृष्ठ-402; (ख)भविष्य महापुराणम् (उत्तर-पर्व)-14-18से20, हिंदी साहित्य सम्मेलन इलाहाबाद, संस्करण-2003, खंड-3, पृष्ठ 77.</ref> जिस तिथि को यमुना ने यम को अपने घर भोजन कराया था, उस तिथि के दिन जो भाई अपनी बहन के हाथ का उत्तम भोजन करता है उसे उत्तम भोजन समेत धन की प्राप्ति भी होती रहती है।<ref>पद्मपुराणम्, उत्तरखण्डम्-122-97, चौखंबा संस्कृत सीरीज ऑफिस, वाराणसी, संस्करण-2015, खंड-4, पृष्ठ-402; (ख)भविष्य महापुराणम् (उत्तर-पर्व)-14-22, हिंदी साहित्य सम्मेलन इलाहाबाद, संस्करण-2003, खंड-3, पृष्ठ 77.</ref> । यह पर्व भाई-बहन के स्नेह का द्योतक है। कोई बहन नहीं चाहती कि उसका भाई दीन-हीन, तुच्छ हो, सामान्य जीवन जीने वाला हो, ज्ञानरहित, प्रभावरहित हो। इस दिन भाई को अपने घर पाकर बहन अत्यन्त प्रसन्न होती है अथवा किसी कारण से भाई नहीं आ पाता तो स्वयं उसके घर चली जाती है। == विधि एवं निर्देश == भाइयों को इस तिथि को अपने घर मुख्य भोजन नहीं करना चाहिए। उन्हें अपनी बहन के घर जाकर उन्हीं के हाथ से बने हुए पुष्टिवर्धक भोजन को स्नेह पूर्वक ग्रहण करना चाहिए तथा जितनी बहनें हों उन सबको पूजा और सत्कार के साथ विधिपूर्वक वस्त्र, आभूषण आदि देना चाहिए। बहन के हाथ का भोजन उत्तम माना गया है। सगी बहन के अभाव में अन्य बहनें के हाथ का भोजन करना चाहिए जैसे अपने चाचा, मामा, मौसी की पुत्री को या <ref>भविष्य महापुराणम् (उत्तर-पर्व)-14-23,24; हिंदी साहित्य सम्मेलन इलाहाबाद, संस्करण-2003, खंड-3, पृष्ठ 77.</ref> या अच्छे मित्र की बहन को भी ऐसा करना चाहिए।<ref>महामहोपाध्याय भारत रत्न डॉ० पी० वी० काणे, धर्मशास्त्र का इतिहास, भाग-4, उत्तरप्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ, संस्करण-1996, पृष्ठ-78.</ref> बहन को चाहिए कि वह भाई को शुभ आसन पर बिठाकर उसके हाथ-पैर धुलाये, स्वयं स्पर्श नहीं करे। गंधादि से उसका सम्मान करे और दाल-भात, फुलके, कढ़ी, सीरा, पूरी, चूरमा अथवा लड्डू, जलेबी, घेवर, पायसम (दूध की खीर) या जो भी उपलब्ध हो यथा सामर्थ्य उत्तम पदार्थों का भोजन कराये। भाई बहन को अन्न, वस्त्र आदि देकर उसके चरण स्पर्श कर शुभाशीष प्राप्त करे।<ref>व्रत परिचय, गीता प्रेस गोरखपुर, पृष्ठ-143.</ref> == लोक प्रचलित विधि == एक उच्चासन (मोढ़ा, पीढ़ी) पर चावल के घोल से पांच शंक्वाकार आकृति बनाई जाती है। उसके बीच में सिंदूर लगा दिया जाता है। आगे में स्वच्छ जल, 6 कुम्हरे का फूल, सिंदूर, 6 पान के पत्ते, 6 सुपारी, बड़ी इलायची, छोटी इलाइची, हर्रे, जायफल इत्यादि रहते हैं। कुम्हरे का फूल नहीं होने पर गेंदा का फूल भी रह सकता है। बहन भाई के पैर धुलाती है। इसके बाद उच्चासन (मोढ़े, पीढ़ी) पर बैठाती है और अंजलि-बद्ध होकर भाई के दोनों हाथों में चावल का घोल एवं सिंदूर लगा देती है। हाथ में मधु, गाय का घी, चंदन लगा देती है। इसके बाद भाई की अंजलि में पान का पत्ता, सुपारी, कुम्हरे का फूल, जायफल इत्यादि देकर कहती है - "यमुना ने निमंत्रण दिया यम को, मैं निमंत्रण दे रही हूं अपने भाई को; जितनी बड़ी यमुना जी की धारा, उतनी बड़ी मेरे भाई की आयु।" यह कहकर अंजलि में जल डाल देती है। इस तरह तीन बार करती है, तब जल से हाथ-पैर धो देती है और कपड़े से पोंछ देती है। टीका लगा देती है। इसके बाद भुना हुआ मखान खिलाती है। भाई बहन को अपनी सामर्थ्य के अनुसार उपहार देता है।<ref>मिथिलाक पाबनि-तिहार, श्रीमती मोहिनी झा, कालिंदी प्रकाशन, सरिसवपाही, तृतीय संस्करण-2005, पृष्ठ-99-100.</ref> इसके बाद उत्तम पदार्थों का भोजन कराया जाता है। स्पष्ट है कि इस व्रत में बहन को अन्न-वस्त्र, आभूषण आदि इच्छानुसार भेंट देना तथा बहन के द्वारा भाई को उत्तम भोजन कराना ही मुख्य क्रिया है। यह मुख्यतः भाई-बहन के पवित्र स्नेह को अधिकाधिक सुदृढ़ रखने के उद्देश्य से परिचालित व्रत है। भारत रत्न महामहोपाध्याय डॉ० पी० वी० काणे के अनुसार ''भ्रातृ द्वितीया का उत्सव एक स्वतंत्र कृत्य है, किंतु यह दिवाली के तीन दिनों में संभवतः इसीलिए मिला लिया गया कि इसमें बड़ी प्रसन्नता एवं आह्लाद का अवसर मिलता है जो दीवाली की घड़ियों को बढ़ा देता है।'' ।<ref>महामहोपाध्याय भारत रत्न डॉ० पी० वी० काणे, धर्मशास्त्र का इतिहास, भाग-4, उत्तरप्रदेश हिन्दी संस्थान, लखनऊ, संस्करण-1996, पृष्ठ-78.</ref> == चित्रगुप्त जयन्ती == {{main|चित्रगुप्त जयंती}} इसके अलावा [[कायस्थ]] समाज में इसी दिन अपने आराध्य देव [[चित्रगुप्त]] की पूजा की जाती है। कायस्थ लोग स्वर्ग में श्री धर्मराज का लेखा-जोखा रखने वाले श्री चित्रगुप्त जी का पूजन सामूहिक रूप से तस्वीरों अथवा मूर्तियों के माध्यम से करते हैं। वे इस दिन कारोबारी बहीखातों की पूजा भी करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/spiritual/puja-path-chitragupta-jayanti-2020-date-ganga-saptami-katha-history-importance-and-significance-20232974.html|title=Chitragupta Jayanti 2020: आज है चित्रगुप्त जयंती और गंगा जयंती, जीवन-मृत्यु का लेखा-जोखा रखते हैं भगवान चित्रगुप्त|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-11-15}}</ref> == तारीख == कार्तिक मास द्वितीया तिथि का आरंभ 2 नवंबर को रात में 8 बजकर 22 मिनट पर हो जाएगा और कार्तिक द्वितीया तिथि 3 नवंबर को रात में 10 बजकर 6 मिनट तर रहेगी। उदया तिथि में द्वितीया तिथि 3 नवंबर को होने के कारण भाई दूज का पर्व 3 तारीख को मनाया जाएगा। दरअसल, 3 तारीख को सुबह में 11 बजकर 39 मिनट तक सौभाग्य योग रहेगा। इसके बाद शोभन योग लग जाएगा। इसलिए भाई दूज के दिन पूजा के लिए सबसे उत्तम मुहूर्त 11 बजकर 45 मिनट तक रहेगा।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/astro/religion-rituals/festivals-and-fasts/bhai-dooj-2024-date-significance-and-puja-shubh-muhurat-kab-hai-bhai-dooj/articleshow/114423775.cms|title=भाई दूज कब है 2 या 3 नवंबर? इस बार भाई दूज पर बनें कई शुभ योग, जानें तारीख और महत्व|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2024-10-23}}</ref> ==बाहरी कड़ियाँ== {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:धार्मिक त्यौहार]] [[श्रेणी:दीपावली]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] awr55ufox084o4ufixcw9rr5y90dgw5 पंच प्रयाग 0 50104 6635550 6624277 2026-10-30T11:59:41Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635550 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=मई 2016}} {{स्रोतहीन|date=मई 2016}} [[उत्तराखंड]] के '''पंच प्रयाग''' हैं विष्णुप्रयाग, नंदप्रयाग, कर्णप्रयाग, रुद्रप्रयाग और देवप्रयाग। उत्तराखंड के प्रसिद्ध पंच प्रयाग देवप्रयाग, रुद्रप्रयाग, कर्णप्रयाग, नन्दप्रयाग, तथा विष्णुप्रयाग मुख्य नदियों के संगम पर स्थित हैं। नदियों का संगम भारत में बहुत ही पवित्र माना जाता है विशेषत: इसलिए कि नदियां देवी का रूप मानी जाती हैं। प्रयाग में गंगा, [[यमुना नदी|यमुना]] और सरस्वती के संगम के बाद गढ़वाल-हिमालय के क्षेत्र के संगमों को सबसे पवित्र माना जाता है, क्योंकि गंगा, यमुना और उनकी सहायक नदियों का यही उद्गम स्थल है। जिन जगहों पर इनका संगम होता है उन्हें प्रमुख तीर्थ माना जाता है। यहीं पर श्राद्ध के संस्कार होते हैं। == पंच प्रयाग की नदियों के नाम == अलकनंदा नदी उत्तराखंड में तिब्बत सीमा के पास सतोपंथ और भागीरथ खड़क ग्लेशियर के संगम और निचले हिस्से से निकलती है। वहाँ से यह हिमालय से मैदानी इलाकों की ओर बहती है और गढ़वाल क्षेत्र में पाँच अलग-अलग जगहों पर मिलकर उत्तराखंड में 'पंच प्रयाग संगम' बनाती है। पंचप्रयाग की नदियों के नाम हैं<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ पंच प्रयाग की नदियों के नाम]</ref>: * '''विष्णुप्रयाग: अलकनंदा + धौलीगंगा''' * '''नंदप्रयाग: अलकनंदा + नंदाकिनी''' * '''कर्णप्रयाग: अलकनंदा + पिंडर''' * '''रुद्रप्रयाग: अलकनंदा+मंदाकिनी''' * '''देवप्रयाग: अलकनंदा + भागीरथी''' अंतिम संगम पर, देवप्रयाग, जहां अलकंडा और भागीरथी मिलते हैं और पवित्र गंगा नदी (गंगा) का उद्गम स्थल बनते हैं। दोनों यहीं विलीन हो जाती हैं और गंगा नदी के रूप में बहती रहती हैं।<ref>[https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ देवप्रयाग संगम: अलकनंदा और भागीरथी का मिलन स्थल]</ref> == विष्णुप्रयाग == [[File:Dhauliganga at Vishnuprayag.jpg|thumb|right|विष्णुप्रयाग में [[अलकनंदा नदी|अलकनंदा]] में मिलती [[धौलीगंगा]]]] {{main|विष्णुप्रयाग}} धौली गंगा तथा अलकनंदा नदियों के संगम पर विष्णुप्रयाग स्थित है। संगम पर भगवान विष्णु जी प्रतिमा से सुशोभित प्राचीन मंदिर और विष्णु कुण्ड दर्शनीय हैं। यह सागर तल से १३७२ मी० की ऊंचाई पर स्थित है। विष्णु प्रयाग जोशीमठ-बद्रीनाथ मोटर मार्ग पर स्थित है। जोशीमठ से आगे मोटर मार्ग से 12 किमी और पैदल मार्ग से 3 किमी की दूरी पर विष्णुप्रयाग नामक संगम स्थान है। यहां पर अलकनंदा तथा विष्णुगंगा (धौली गंगा) का संगम स्थल है। स्कंदपुराण में इस तीर्थ का वर्णन विस्तार से आया है। यहां विष्णु गंगा में 5 तथा अलकनंदा में 5 कुंडों का वर्णन आया है। यहीं से सूक्ष्म बदरिकाश्रम प्रारंभ होता है। इसी स्थल पर दायें-बायें दो पर्वत हैं, जिन्हें भगवान के द्वारपालों के रूप में जाना जाता है। दायें जय और बायें विजय हैं। == नन्दप्रयाग == [[File:NandprayagConfluence.JPG|thumb|right|नंदप्रयाग में [[अलकनंदा नदी|अलकनंदा]] में मिलती [[नंदाकिनी नदी|नंदाकिनी]]]] {{main|नन्दप्रयाग}} नन्दाकिनी तथा अलकनंदा नदियों के संगम पर नन्दप्रयाग स्थित है। यह सागर तल से २८०५ फ़ीट की ऊंचाई पर स्थित है। कर्णप्रयाग से उत्तर में बदरीनाथ मार्ग पर 21 किमी आगे नंदाकिनी एवं अलकनंदा का पावन संगम है। पौराणिक कथा के अनुसार यहां पर नंद महाराज ने भगवान नारायण की प्रसन्नता और उन्हें पुत्र रूप में प्राप्त करने के लिए तप किया था। यहां पर नंदादेवी का भी बड़ा सुंदर मन्दिर है। नन्दा का मंदिर, नंद की तपस्थली एवं नंदाकिनी का संगम आदि योगों से इस स्थान का नाम नंदप्रयाग पड़ा। संगम पर भगवान शंकर का दिव्य मंदिर है। यहां पर लक्ष्मीनारायण और गोपालजी के मंदिर दर्शनीय हैं। == कर्णप्रयाग == [[File:KarnPrayag.jpg|thumb|right|कर्णप्रयाग में [[अलकनंदा नदी|अलकनंदा]] में मिलती पिण्डर]] {{main|कर्णप्रयाग}} अलकनंदा तथा पिण्डर नदियों के संगम पर कर्णप्रयाग स्थित है। पिण्डर का एक नाम कर्ण गंगा भी है, जिसके कारण ही इस तीर्थ संगम का नाम [[कर्णप्रयाग|कर्ण प्रयाग]] पडा। यहां पर उमा मंदिर और कर्ण मंदिर दर्शनीय है। यहां पर भगवती उमा का अत्यंत प्राचीन मन्दिर है। संगम से पश्चिम की ओर शिलाखंड के रूप में दानवीर कर्ण की तपस्थली और मन्दिर हैं। यहीं पर महादानी कर्ण द्वारा भगवान सूर्य की आराधना और अभेद्य कवच कुंडलों का प्राप्त किया जाना प्रसिद्ध है। कर्ण की तपस्थली होने के कारण ही इस स्थान का नाम कर्णप्रयाग पड़ा। == रुद्रप्रयाग == [[File:Rudraprayag - Confluence of Alaknanda and Mandakini.JPG|thumb|रुद्रप्रयाग में [[अलकनंदा नदी|अलकनंदा]] में मिलती [[मंदाकिनी नदी|मंदाकिनी]]]] {{main|रुद्रप्रयाग}} मन्दाकिनी तथा अलकनंदा नदियों के संगम पर रुद्रप्रयाग स्थित है। संगम स्थल के समीप चामुंडा देवी व [[रुद्रनाथ मंदिर]] दर्शनीय है। रुद्र प्रयाग [[ऋषिकेश]] से १३९ किमी० की दूरी पर स्थित है। यह नगर बद्रीनाथ मोटर मार्ग पर स्थित है। यह माना जाता है कि [[नारद मुनि]] ने इस पर संगीत के गूढ रहस्यों को जानने के लिये "रुद्रनाथ महादेव" की अराधना की थी। श्रीनगर से उत्तर में 37 किमी की दूरी पर [[मंदाकिनी]] तथा अलकनंदा के पावन संगम पर रुद्रप्रयाग नामक पुण्य तीर्थ है। पुराणों में इस तीर्थ का वर्णन विस्तार से आया है। यहीं पर ब्रह्माजी की आज्ञा से देवर्षि नारद ने हज़ारों वर्षों की तपस्या के पश्चात भगवान [[शंकर]] का साक्षात्कार कर सांगोपांग गांधर्व शास्त्र प्राप्त किया था। यहीं पर भगवान रुद्र ने श्री नारदजी को `महती' नाम की वीणा भी प्रदान की। संगम से कुछ ऊपर भगवान शंकर का `रुद्रेश्वर' नामक लिंग है, जिसके दर्शन अतीव पुण्यदायी बताये गये हैं। यहीं से यात्रा मार्ग केदारनाथ के लिए जाता है, जो [[ऊखीमठ]], [[चोपता]], [[मण्डल]], [[गोपेश्वर]] होकर [[चमोली]] में बदरीनाथजी के मुख्य यात्रा मार्ग में मिल जाता है। == देवप्रयाग == [[File:Devprayag Bhagirathi Alaknanda.jpg|thumb|right|देवप्रयाग में अलकनंदा तथा भागीरथी नदियों का संगम। यहाँ से आगे इसे [[गंगा]] कहा जाता है।]] {{main|देवप्रयाग}} [[अलकनंदा]] तथा [[भगीरथी]] नदियों के संगम पर देवप्रयाग नामक स्थान स्थित है। इसी संगम स्थल के बाद इस नदी को गंगा के नाम से जाना जाता है। यह समुद्र सतह से १५०० फ़ीट की ऊंचाई पर स्थित है। देवप्रयाग की [[ऋषिकेश]] से सडक मार्ग दूरी ७० किमी० है। गढवाल क्षेत्र में भगीरथी नदी को सास तथा अलकनंदा नदी को बहू कहा जाता है। देवप्रयाग में शिव मंदिर तथा रघुनाथ मंदिर है, जो की यहां के मुख्य आकर्षण हैं। रघुनाथ मंदिर द्रविड शैली से निर्मित है। देवप्रयाग को सुदर्शन क्षेत्र भी कहा जाता है। देवप्रयाग में कौवे दिखायी नहीं देते, जो की एक आश्चर्य की बात है। स्कंद पुराण केदारखंड में इस तीर्थ का विस्तार से वर्णन मिलता है कि देव शर्मा नामक ब्राह्मण ने सतयुग में निराहार सूखे पत्ते चबाकर तथा एक पैर पर खड़े रहकर एक हज़ार वर्षों तक तप किया तथा भगवान विष्णु के प्रत्यक्ष दर्शन और वर प्राप्त किया। == Uttrakhand मे sonprayag name का भी ek प्रयाग है == {{टिप्पणीसूची}} {{गंगा}} [[श्रेणी:उत्तराखंड के तीर्थ]] [[श्रेणी:गंगा नदी]] [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:प्रयाग]] ht5dcrxldz70ijnfqz1amg8aec5hihh वायु प्रदूषण 0 50557 6635752 6633810 2026-10-31T07:02:49Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635752 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Delhi air pollution 2019.jpg|अंगूठाकार|350x350पिक्सेल|नई दिल्ली, भारत, दिसम्बर २०१९ में; वायु प्रदूषण और कम दृश्यता का एक भयावह दृश्य। हर सर्दी में [[भारत]] की राजधानी [[दिल्ली]], देश का सबसे अधिक आबादी वाला शहर (३.४६ करोड़ से अधिक)<ref>https://worldpopulationreview.com/cities/india/delhi</ref>, ज़हरीली धुन्ध में डूब जाता है। [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] और [[हरियाणा]] में पराली जलाना<ref>https://www.indiatoday.in/environment/story/delhi-smog-pollution-crisis-chinas-clean-air-model-looks-good-on-paper-tough-in-reality-2815141-2025-11-07</ref>, ठण्डी हवाओं की स्थिरता और शहरी प्रदूषण इसे और बदतर बना देते हैं। दिल्ली भारत का सबसे अधिक भ्रमण किया जाने वाला शहर है<ref>https://mediaindia.eu/b2b-travel-news/delhi-the-most-visited-city-in-india/</ref>, और यहां सांस लेना रोज़ाना ४९ सिगरेट पीने के बराबर है<ref>https://www.business-standard.com/india-news/breathing-or-smoking-delhi-s-air-now-equals-49-cigarettes-per-day-124111800749_1.html</ref>। ]] '''[[वायु]] प्रदूषण''' ({{Langx|en|Air pollution}}) [[रसायन|रसायनों]], सूक्ष्म पदार्थ या जैविक पदार्थ के [[पृथ्वी का वायुमंडल|वातावरण]] में मानव की भूमिका है, जो मानव को या अन्य जीव जंतुओं को या पर्यावरण को नुकसान है।<ref>प्रदुषण [http://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425090324/http://www.merriam-webster.com/dictionary/pollution|date=25 अप्रैल 2009}} से शुरू - परिभाषा मारीआम-वेबस्टर ऑनलाइन शब्दकोश से</ref> वायु प्रदूषण के कारण मौतें और श्वास रोग होते हैं।<ref name=WHO>{{Cite web |url=http://www.who.int/entity/quantifying_ehimpacts/countryprofilesebd.xls |title=अनुमानित मौते और DALYs, पर्यावरण के चुनिन्दा जोखिम तत्वों के कारण, विश्व स्वास्थ्य संगठन के राज्य सचिव द्वारा |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508223214/http://www.who.int/quantifying_ehimpacts/countryprofilesebd.xls |archive-date=8 मई 2020 |url-status=live }}</ref> वायु प्रदूषण की पहचान ज़्यादातर प्रमुख स्थायी स्रोतों से की जाती है, पर उत्सर्जन का सबसे बड़ा स्रोत मोबाइल, [[ऑटोमोबाइल|मोटरगाड़ियां]] है।<ref>{{cite book|author=National Research Council: Committee on Air Quality Management in the United States, Board on Environmental Studies and Toxicology, Board on Atmospheric Sciences and Climate, Division on Earth and Life Studies|title=Air Quality Management in the United States|edition=|publisher=National Academies Press|year=2004|id=ISBN 0-309-08932-8}}</ref> [[कार्बन डाइऑक्साइड]] जैसी गैसें, [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण|जो ग्लोबल वार्मिंग]] के लिए सहायक है, को हाल ही में प्राप्त मान्यता के रूप में मौसम वैज्ञानिक [[प्रदूषण|प्रदूषक]] के रूप में जानते हैं<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/delhi-ncr/central-pollution-control-board-issued-study-report|title=वायु प्रदूषण का दुष्प्रभाव, मूत्र में मिले खतरनाक मेटल|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222101446/https://www.amarujala.com/delhi-ncr/central-pollution-control-board-issued-study-report|archive-date=22 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> यह वातावरण एक जटिल, प्राकृतिक वायु तन्त्र है जो [[पृथ्वी]] गृह पर जीवन के लिए आवश्यक है। वायु प्रदूषण के कारण [[समतापमंडल]] से हुए [[ओज़ोन रिक्तीकरण]] को बहुत पहले से मानव स्वास्थ्य के साथ के [[पारिस्थितिकी तंत्र|पारस्थितिकी तन्त्र]] के लिए ख़तरे के रूप में पहचाना गया है == प्रदूषक == [[चित्र:Air pollution by industrial chimneys.jpg|thumb|left|फ़्लू गैस desulfurization के प्रारम्भ होने के पहले [[नया मेक्सिको|मेक्सिको]] में इस पॉवर प्लांट से होने वाले उत्सर्जन में बहुत अधिक मात्रा में [[सल्फर डाइऑक्साइड|सल्फरडाइऑक्साइड]] होता था।]] वायु में बहुत से तत्त्व होते हैं जो पौधों और पशुओं (मानव समेत) का स्वास्थ्य या नजर ख़राब कर सकते हैं। यह प्राकृतिक प्रक्रियाओं तथा मानव गतिविधियों दोनों से उत्पन्न होते हैं। वायु में प्राकृतिक रूप से नहीं पाए जाने वाले तत्व या अधिक सांद्रता के साथ या सामान्य से अलग तत्वों को ''प्रदूषक कहा जाता है। ''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/प्रदूषण-का-वर्गीकरण-1444893228-2|title=प्रदूषण का वर्गीकरण|date=2015-10-15|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825200645/http://www.jagranjosh.com/general-knowledge/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A3-1444893228-2|archive-date=25 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> प्रदूषकों को प्राथमिक या द्वितीयक के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है। प्राथमिक प्रदूषक वे तत्व हैं जो सीधे एक प्रक्रिया से उत्सर्जित हुए हैं जैसे [[ज्वालामुखी]] विस्फोट से राख, मोटर गाड़ी से कार्बन मोनो ऑक्साइड गैस, कारखानों से निकलने वाली सल्फर डाइऑक्साइड गैस।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/पर्यावरण-प्रदूषण-अर्थ-प्रकार-प्रभाव-कारण-तथा-रोकने-के-उपाय-1455862217-2|title=पर्यावरण प्रदूषण : अर्थ, प्रकार, प्रभाव, कारण तथा रोकने के उपाय|date=2016-02-19|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116154619/http://www.jagranjosh.com/general-knowledge/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%A4%E0%A4%A5%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%AF-1455862217-2|archive-date=16 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> द्वितीयक प्रदूषक सीधे उत्सर्जित नहीं होते हैं। बल्कि जब प्राथमिक प्रदूषक आपस में क्रिया या प्रतिक्रिया करते हैं जब वे वायु में बनते हैं। द्वितीयक प्रदूषक का एक महत्वपूर्ण उदाहरण है जमीनी स्तर की ओज़ोन- बहुत से द्वितीयक प्रदूषकों में एक जो प्रकाश-रसायनिक धूम कोहरा बनाती है।<ref name=":0" /> ध्यान रखें कि कुछ प्रदूषक प्राथमिक और द्वितीयक दोनों हो सकते हैं, यानि वे सीधे भी उत्सर्जित हो सकते हैं और अन्य प्राथमिक प्रदूषकों से बन सकते हैं। मानव गतिविधियों से उत्पन्न प्रमुख प्राथमिक प्रदूषकों में शामिल हैं: * [[सल्फर ऑक्साइड]] (SO<sub>x </sub>) विशेष रूप से [[सल्फर डाइऑक्साइड]] कोयले और तेल के जलने से उत्सर्जित होती है। * उच्च तापमान पर दहन से [[नाइट्रोजन ऑक्साइड]]s (NOं<sub>x</sub>) विशेष रूप से [[नाइट्रोजन डाइऑक्साइड]] से उत्सर्जित होते हैं। प्लूम नगरों में निचली हवा की धुंध या ऊपर भूरे रंग के रूप में देखी जा सकती है। * कार्बन ऑक्साइड रंगीन होता है, इसमे गंध होती है तथा यह जहरीला होता है, जो [[प्राकृतिक गैस]], कोयला या लकड़ी जैसे ईंधन के अधूरे जलने से उत्पन्न होता है। गाड़ियों से होने वाला उत्सर्जन कार्बन ऑक्साइड का एक प्रमुख स्रोत है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/science/2013/05/130511_science_carbon_dioxide_sp|title=कार्बन डाई ऑक्साइड ख़तरनाक स्तर पर|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2020-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417013103/http://www.bbc.com/hindi/science/2013/05/130511_science_carbon_dioxide_sp|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> * [[कार्बन डाइऑक्साइड]] (CO<sub>2</sub>), दहन से उत्सर्जित एक [[ग्रीनहाउस गैस]] है।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/international-41802517|title=CO2 में रिकॉर्ड बढ़ोतरी, आते विनाश का संकेत!|date=2017-10-30|work=BBC News हिंदी|access-date=2020-07-03|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429181414/https://www.bbc.com/hindi/international-41802517|archive-date=29 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> * (O), [[हाइड्रोकार्बन]] ईंधन वाष्प और [[विलायक]] को जैसे [[वाष्पशील कार्बनिक यौगिक]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gk-questions-and-answers-on-organic-compounds-in-hindi-1497351612-2|title=कार्बनिक यौगिकों (Organic Compounds) पर आधारित सामान्य ज्ञान प्रश्नोतरी|date=2017-06-13|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803192943/http://www.jagranjosh.com/general-knowledge/gk-questions-and-answers-on-organic-compounds-in-hindi-1497351612-2|archive-date=3 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> * धूल और धुएँ के रूप में मापे गए, सूक्ष्म पदार्थ (PM). PM<sub>10</sub>मुक्त हुए तत्वों का हिस्सा है जो व्यास में १० सूक्ष्म मापी है और छोटा है जो नाक के छेद में प्रवेश करेगा। PM<sub>2,5</sub> का अधिकतम तत्व आकार २,5 μ मीटर होता है और जो फेफड़ों में प्रवेश करेंगे। * विषाक [[धातु|धातुएँ]], जैसे [[सीसा|जस्ता]], [[काडमियम|कैडमियम]] और [[ताम्र|ताम्बा]]. * क्लोरोफ़्लोरोकार्बन्स (CFCs), [[ओज़ोन परत]] के लिए हानिकारक है, उत्पादों से उत्सर्जित वर्तमान में उपयोग से प्रतिबंधित कर दिया। * कृषि प्रक्रिया से उत्सर्जित [[अमोनिया]] (NH<sub>3</sub>). * [[गंध|कूड़े]], सीवेज और औद्योगिक प्रक्रिया से उभरने वाली गंध। * परमाणु विस्फोट [[परमाणु विस्फोट|तथा युद्ध विस्फोटकों]] और प्राकृतिक प्रक्रियाओं से उत्पन्न रडून जैसे [[रेडॉन|रेडियोधर्मी प्रदूषक]] द्वितीयक प्रदूषकों में शामिल है: * फोटोकेमिकल [[धूम कोहरा]] में रहने वाले वायुजनिक प्राथमिक प्रदूषकों और यौगिकों से जैसे नाइट्रोजन डाइऑक्साइड से बना सूक्ष्म वातावरण * जमीनी स्तर पर [[ओज़ोन]] NOx और VOCs से बनती है। * इसी प्रकार पेरोक्साइस्टायल नाइट्रेट (PAN) NOx तथा VOCs से बनता है। सूक्ष्म वायु प्रदूषकों में शामिल है: * एक बड़ी संख्या में खतरनाक सूक्ष्म वायु प्रदूषक. इनमें से कुछ संयुक्त राज्य अमरीका में स्वच्छ वायु अधिनियम और यूरोप में वायु ढांचागत निर्देश के तहत नियमित किए गए हैं। * स्थायी जैविक प्रदूषकों के प्रकार जो विशेष पदार्थ से जुड़े हो सकते हैं। == स्रोत == [[चित्र:Dust Storm Texas 1935.jpg|thumb|right|300px|स्ट्रेटफोर्ड, टेक्सास [[स्ट्रेटफोर्ड, टेक्सास|की ओर आने वाली धूल भरी आंधी]] ([[:en:Stratford, Texas|Stratford, Texas]])]]. [[चित्र:BurningOffFieldsInTheEveningInSouthGeorgia.jpg|thumb|right|300px|दक्षिण [[नियंत्रित दहन|जॉर्जिया के]] ([[:en:controlled burn|controlled burn]]) एक [[जार्जिया (अमरीकी राज्य)|खेत में वसंत रोपण]] के लिए नियंत्रित दहन का उपयोग.]] [[चित्र:Shanghaiairpollutionsunset.jpg|thumb|right|300px|सूर्यास्त [[शंघाई|के समय]] शंघाई का पुक्सी क्षेत्र अब तक सूरज अपने क्षितिज के नीचे तक नहीं डूबा है बल्कि यह [[धूम कोहरा]] ([[:en:smog|smog]]) की रेखा तक पहुँच गया है।]] वायु प्रदूषण के स्रोत विभिन्न स्थान, गतिविधि या घटक सूचित करते हैं जो वातावरण में प्रदूषकों को मुक्त करने के लिए जिम्मेदार है। इन स्रोतों को दो प्रमुख श्रेणियों में वर्गीकृत किया जा सकता है जो हैं: '''विभिन्न प्रकार '''के ईंधन के दहन से सम्बद्ध मानवजनित स्रोत [[ईंधन|(मानव गतिविधि)]] ([[:en:fuel|fuel]]) * बिजली संयंत्रों ([[:en:power plant|power plant]]) की चिमनियाँ, सुविधाएँ निर्माण करना, नगर निगम के कचरे की भट्टी जैसे ''स्थिर स्रोत''. * मोटर गाड़ी[[हवाई जहाज]] ([[:en:Roadway air dispersion modeling|motor vehicles]]) जैसे गतिशील स्रोत. * समुद्री जहाजों जैसे मालवाहक जहाजों ([[:en:container ships|container ships]]) या क्रूज़ जहाजों ([[:en:cruise ships|cruise ships]]) से और सम्बन्धित [[बंदरगाह]] ([[:en:port|port]]) से होने वाला वायु प्रदूषण. * जलाऊ [[लकड़ी]] ([[:en:wood|wood]]), आग लगाने के स्थान ([[:en:fireplaces|fireplaces]]), [[चूल्हा]] ([[:en:stove|stove]]), [[भट्ठी]] ([[:en:furnace|furnace]]) और भस्मक ([[:en:incinerator|incinerator]]). * सामान्य तेल शोधन ([[:en:Oil refinery|Oil refining]]) तथा औद्योगिक गतिविधि * [[रसायन|कृषि]] और वानिकी प्रबंधन ([[:en:controlled burn|controlled burn]]) में रसायन, धूल उड़ने और नियंत्रित दहन की पद्धतियां, (देखें धूल बाउल ([[:en:Dust Bowl|Dust Bowl]])). * पेंट, [[पेंट|बालों के स्प्रे]] ([[:en:paint|paint]]), वार्निश ([[:en:hair spray|hair spray]]), [[वार्निश|एरोसोल स्प्रे]] ([[:en:varnish|varnish]]) और अन्य विलायकों ([[:en:aerosol spray|aerosol spray]]) से निकलने वाला धुआँ. * लैंड फिल में जमा अपशिष्ट ([[:en:landfill|landfill]]) जो [[मीथेन|मीथेन उत्पन्न करता है]] ([[:en:methane|methane]]). * सेना, जैसे [[परमाणु हथियार]] ([[:en:nuclear weapon|nuclear weapon]]), विषाक्त गैस ([[:en:toxic gas|toxic gas]]), कीटाणु युद्ध सामग्री ([[:en:germ warfare|germ warfare]]) और [[रॉकेट|रॉकेटरी]] ([[:en:rocket|rocket]])I '''प्राकृतिक स्रोत''' * [[धूल|प्राकृतिक]] ([[:en:Dust|Dust]]) स्रोतों से धूल, आमतौर पर ज्यादा भूमि और कम या बिल्कुल भी नहीं वनस्पति वाली भूमि या बंजर भूमि से उड़ने वाली धूल * [[मीथेन|पशुओं]] ([[:en:Methane|Methane]]) द्वारा [[भोजन]] ([[:en:Flatulence|emitted]]) के [[पाचन]] ([[:en:digestion|digestion]]) के [[पशु|कारण]] ([[:en:animal|animal]]) उत्सर्जित मीथेन, उदाहरण के लिए दुधारू पशु ([[:en:cattle|cattle]]) * [[रेडॉन|पृथ्वी]] की पपड़ी नष्ट होने से रेडियोधर्मी क्षय से उत्पन्न रेडॉन गैस * [[धुआँ|जंगल]] ([[:en:Smoke|Smoke]]) की [[कार्बन मोनोऑक्साइड|आग से]] ([[:en:carbon monoxide|carbon monoxide]]) उत्पन्न धुआँ और [[कार्बन मोनोआक्साइड|कार्बन मोनोऑक्साइड]] ([[:en:wildfires|wildfires]]). * [[ज्वालामुखी|ज्वालामुखीय]] गतिविधि [[गन्धक|जिससे सल्फर]], [[क्लोरीन]] और सूक्ष्म राख उत्पन्न होती ([[:en:particulate|particulate]]) है। === उत्सर्जन के घटक === <!--Translate this template and uncomment {{main|AP 42 Compilation of Air Pollutant Emission Factors}} --> वायु [[प्रदूषण|प्रदूषक]] उत्सर्जन घटक वे प्रतिनिधिक मान हैं जो उस प्रदूषक के उत्सर्जन से संबंधित प्रदूषक के उत्सर्जन गतिविधि की अवधि की एक इकाई से विभाजित कर व्यक्त किया जाता है (जैसे जले हुए प्रति मेगाग्राम कोयले से उत्सर्जित सूक्ष्म उत्सर्जन).इस प्रकार के घटक वायु प्रदूषण के विभिन्न स्रोतों से उत्सर्जित उत्सर्जन का अनुमान लगाने में सुविधा प्रदान करते हैं। अधिकतर मामलों में, ये घटक स्वीकार्य गुणवत्ता के उपलब्ध आंकडों के औसत है और आमतौर पर दीर्घ अवधि औसत माने जाते है। संयुक्त राज्य अमेरिका [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|पर्यावरण सुरक्षा पर्यावरण एजेंसी]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|United States Environmental Protection Agency]]) ने औद्योगिक स्रोत के लिए वायु प्रदूषकों के उत्सर्जन घटकों का एक संकलन प्रकाशित किया है<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/ttn/chief/ap42/index.html |title=एपी 42, भाग 1 |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171221114553/https://www3.epa.gov/ttn/chief/ap42/index.html |archive-date=21 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref>. यूरोपीय [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|पर्यावरण]] एजेंसी की तरह [[ऑस्ट्रेलिया|यूनाइटेड किंगडम,]] ऑस्ट्रेलिया, [[कनाडा]] और अन्य देशों ने भी इस तरह के [[यूरोपीय पर्यावरण एजेंसी|संकलन प्रकाशित किए हैं]] ([[:en:European Environment Agency|European Environment Agency]])<ref>{{Cite web |url=http://www.naei.org.uk/emissions/index.php |title=इंग्लैंड के उत्सर्जन घटकों के आंकड़े |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707144526/http://www.naei.org.uk/emissions/index.php |कार्य -date=7 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>http://reports.eea.eu.int/EMEPCORINAIR4/enयूरोपीय{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} पर्यावरण एजेंसी २००५ उत्सर्जन सूची मार्गदर्शिका</ref>. <ref>{{Cite web |url=http://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/gl/invs6.htm |title=राष्ट्रीय ग्रीनहाउस गैस सूची के लिए आईपीसीसी संशोधित दिशा निर्देश १९९६ (सन्दर्भ पुस्तिका) |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321094829/http://www.ipcc-nggip.iges.or.jp/public/gl/invs6.htm |archive-date=21 मार्च 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.npi.gov.au/handbooks/approved_handbooks/sector-manuals.html |title=ऑस्ट्रेलियाई राष्ट्रीय प्रदूषक सूची उत्सर्जन आकलन तकनीक मार्गदर्शिका |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081216072235/http://www.npi.gov.au/handbooks/approved_handbooks/sector-manuals.html |archive-date=16 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.ec.gc.ca/pdb/ghg/guidance/calcu_pro_e.cfm |title=कनाडा की जीएचजी सूची विधियां |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-date=17 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217084858/http://www.ec.gc.ca/pdb/ghg/guidance/calcu_pro_e.cfm |url-status=dead }}</ref> == आंतरिक हवाई गुणवत्ता (IAQ) == <!--Translate this template and uncomment {{main|Indoor air quality}} --> निकासी की कमी से भीतर वायु प्रदूषण हो जाता है जहाँ लोग अपना ज्यादातर समय व्यतीत करते हैं।[[रेडन|रेडॉन]] (आर एन) गैस, एक [[कार्सिनोजेन]] ([[:en:carcinogen|carcinogen]]), है जो पृथ्वी से कुछ स्थानों से निकलती है और घरों में भर जाती है। भवन सामग्री जैसे [[कालीन]] ([[:en:carpet|carpet]]) और [[प्लायवुड]] ([[:en:plywood|plywood]]) से [[फार्मलडिहाइड]] ([[:en:formaldehyde|formaldehyde]]) (<sub>H2</sub>CO) गैस उत्सर्जित होती हैं। पेंट और विलायक सूखने पर [[वाष्पशील कार्बनिक यौगिक|वाष्पशील जैविक योगिक]] ([[:en:volatile organic compounds|volatile organic compounds]]) (VOCs) छोड़ते हैं। [[सीसा|सीसे]] ([[:en:Lead|Lead]]) का पेंट [[धूल]] ([[:en:dust|dust]]) में बदल सकता है और साँस के द्वारा शरीर के भीतर जा सकता है। वांछित वायु प्रदुषण [[एयर फ्रेशनर]] ([[:en:air freshener|air freshener]]), [[धूप]] ([[:en:incense|incense]]) और अन्य सुगन्धित वस्तुओं से उत्पन्न किया जाता है। नियंत्रित [[लकड़ी]] ([[:en:wood|wood]]) आग में [[चूल्हा]] ([[:en:stove|stove]]) और s [[आग लगाने का स्थान|आग जलाने की जगह]] ([[:en:fireplace|fireplace]]) पर होने वाला धुआ भीतर और बाहर हवा में उल्लेखनीय मात्र में धूम्रपान के तत्व जोड़ सकता है। बिना उचित वेंटीलेशन के [[कीटनाशक|कीटनाशकों]] और रासायनिक स्प्रे से आंतरिक प्रदूषण के घातक परिणाम हो सकते हैं। [[कार्बन मोनोऑक्साइड|दोषपूर्ण चिमनी]] ([[:en:Carbon monoxide|Carbon monoxide]]) और निकासी के कारण या भीतर [[चारकोल]] ([[:en:charcoal|charcoal]]) को जलने से अनेक बार कार्बन मोनोऑक्साइड (CO) विषाक्तता और घातक परिणाम हो जाता हैं। ख़राब तरीके से संयोजित पायलट प्रकाश से भी कार्बन मोनोऑक्साइड की तीव्र [[पायलट प्रकाश|विषाक्तता हो सकती]] ([[:en:pilot light|pilot light]]) है। सभी घरेलु [[नलसाजी]] ([[:en:plumbing|plumbing]]) में सीवर गैस और[[हाइड्रोजन सल्फाइड]] ([[:en:hydrogen sulfide|hydrogen sulfide]]) को रिसने से रोकने के लिए जाल लगाये जाते हैं। वस्त्र शुष्क सफाई के बाद [[टेट्राक्लोरोएथाइलिन|टेट्राक्लोरोइथेलीन]] ([[:en:tetrachloroethylene|tetrachloroethylene]]), या अन्य शुष्क सफाई के दृव्य [[सुखी धुलाई|उत्सर्जित करतें हैं]] ([[:en:dry cleaning|dry cleaning]]). हालाँकि इसके इस्तेमाल पर अनेक देशों में रोक लगा दी गई है परन्तु पिछले समय में इसके औद्योगिक और घरेलू वातावरण में इसके व्यापक इस्तेमाल के कारण अनेक स्थानों में बहुत खतरनाक सामान छोड़ दिया है। [[एसबेस्टोसिस|एस्बेस्टोसिस]] ([[:en:Asbestosis|Asbestosis]]) [[फेफड़ा|फेफडो]] ([[:en:lung|lung]]) के [[जलन|ऊतकों]] ([[:en:Inflammation|inflammatory]]) की स्वस्थ्य स्थिति को गंभीर रूप से प्रभावित करने वाला तत्व है। यह लंबे समय तक एस्बेस्टोसिस वाली सामग्री के संपर्क में रहने के कारण हो जाता है। पीड़ितों को गंभीर [[श्वास रोग|dyspnea]] ([[:en:dyspnea|dyspnea]]) (सांस की कमी) और विभिन्न प्रकार के [[फेफड़ों का कैंसर|फ़ेफ़ड़ों के केंसर]] ([[:en:lung cancer|lung cancer]]) होने का खतरा हो सकता है। क्योंकि गैर-तकनीकी साहित्य में इसकी स्पष्ट व्याख्या नहीं है, इसलिए सम्बन्धित रोगों के अनेक स्वरूपों के बीच अन्तर स्पष्ट करना होगा। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) [https://web.archive.org/web/20030702144404/http://www.euro.who.int/document/aiq/6_2_asbestos.pdf के अनुसार], इन्हे [[एस्बेस्टोसिस|एसबेस्टोसिस]] ([[:en:asbestosis|asbestosis]]), ''फेफड़ों के कैंसर'' और ''[[मेसोथिलिओमा|मेसोथेलिओमा]] ([[:en:mesothelioma|mesothelioma]])''(आम तौर पर एक बहुत ही दुर्लभ कैंसर) के रूप में परिभाषित कर सकते हैं, जब ये अधिक व्यापक हो जाते हैं तब ये अधिकतर एसबेस्टस से सम्बन्धित ही रहते हैं। वायु प्रदूषण के जैविक स्रोत भीतर भी पाए जाते हैं क्योंकि गैस और वायुजनित तत्व होते हैं। [[पालतू पशु|पालतू जानवर]] ([[:en:Pet|Pet]]) रूसी, लोगों की सूक्ष्म त्वचा और बालों से धूल[[छोटे कण|,]] ([[:en:mite|mite]]) बिस्तर, फर्नीचर और कमरे के फ़र्श पर बिछे क़ालीन से एंजाइम और मैक्रो मीटर -आकार के फेकल बीट उत्पन्न होते हैं, रहवासी [[मीथेन]] ([[:en:methane|methane]]) उत्सर्जित करते हैं, [[फफूंद|दीवारों में फफूंद जम जाती है]] ([[:en:mold|mold]]) जो छिद्रों में [[माइकोटॉक्सिन|मायकोटॉक्सिन]] ([[:en:mycotoxins|mycotoxins]]) बनती है, [[वातानुकूलन|वातानुकूलन यंत्रों]] ([[:en:air conditioning|air conditioning]]) से [[लेगिओनेलोसिस|लेगिनेरिएस रोग]] ([[:en:Legionellosis|Legionnaires' disease]]) और फफूंद हो सकती है और [[घरेलू पौधे|घरेलू पौधों]] ([[:en:houseplant|houseplant]]) से और आसपास के [[उद्यान|बगीचों]] ([[:en:gardens|gardens]]) से [[पराग|धूल]] ([[:en:pollen|pollen]]), फफूंद और पराग उत्पन्न हो सकता है। भीतर हवा के प्रवाह की कमी के कारण ये वायुजनित प्रदूषक उससे कहीं अधिक जमा हो जाते हैं जितने वे सामान्य स्थिति में प्रकृति में रहते हैं। == स्वास्थ्य प्रभाव == [[चित्र:MOPITT www.acd.ucar.edu.Web-201003-mixing ratio at surface.png|thumb|right|[[MOPITT]] satellite computer image of carbon monoxide in March 2010.]] विश्व [[विश्व स्वास्थ्य संगठन|स्वास्थ्य संगठन]] के अनुसार हर साल २-४ लाख लोगों की मौत का कारण सीधे सीधे वायु प्रदूषण है जबकि इनमे से १-५ लाख लोग [[आतंरिक वायु प्रदूषण|आतंरिक वायु प्रदूषण से मारे जाते हैं]] ([[:en:indoor air pollution|indoor air pollution]]).<ref name=WHO/>[[बर्मिंघम विश्वविद्यालय]] ([[:en:University of Birmingham|University of Birmingham]]) का एक अध्ययन दिखाता है कि [[न्यूमोनिया|निमोनिया]] ([[:en:pneumonia|pneumonia]]) से होने वाली मौतें और मोटर गाड़ी से होने वाले वायु प्रदूषण से होने वाली मौतों में पक्का सम्बन्ध है। <ref><!--Translate this template and uncomment {{cite news |title= Study links traffic pollution to thousands of deaths |url= http://www.guardian.co.uk/society/2008/apr/15/health |work= [[The Guardian]] |publisher= Guardian Media Group |location=London, UK |date= 2008-04-15 |accessdate=2008-04-15 |language=English }} --></ref> दुनिया भर में हर साल [[ऑटोमोबाइल|मोटर गाड़ी]] ([[:en:automobile|automobile]]) से होने वाली मौतों की तुलना में वायु प्रदूषण से होने वाली मौतें अधिक है<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->. २००५ में प्रकाशित यह बताता है कि हर साल ३१०,००० यूरोपियन वायु प्रदूषण से मर जाते हैं। <!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->वायु प्रदुषण के प्रत्यक्ष कारण से जुड़ी मौतों में शामिल है [[दमा|अस्थमा]] ([[:en:asthma|asthma]]), [[श्वासनली-शोथ|ब्रोन्काइटिस]] ([[:en:bronchitis|bronchitis]]), [[वातस्फीति]] ([[:en:emphysema|emphysema]]), फेफड़ों और हृदय रोग और सांस की एलर्जी.<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->US [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|EPA]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|US EPA]]) का आकलन है कि [[डीजल]] इंजन की तकनीक में (''एक प्रस्तावित परिवर्तन'') अमेरिका में हर साल १२,००० असमय मौतों'', १५,००० असमय हदय आघात'', अस्थमा से पीड़ित [[रोधगलन|६,०००]] ([[:en:myocardial infarction|heart attack]]) बच्चों की [[आपातकालीन कक्ष|असमय पीडा]] ([[:en:emergency room|emergency room]]), ८९०० [[अस्थमा|श्वास रोग से पीड़ित लोगों को]] ([[:en:asthma|asthma]]) दवाखाने में भरती होने से रोक सकता है। <!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} --> भारत में सबसे भयंकर [[भारत|नागरिक]] प्रदूषण आपदा १९८४ में [[भोपाल आपदा|भोपाल आपदा थी]] ([[:en:Bhopal Disaster|Bhopal Disaster]]).<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite news | publisher = [[Australian Broadcasting Corporation]] | author = Simi Chakrabarti | url =http://www.abc.net.au/worldtoday/content/2004/s1257352.htm | title = 20th anniversary of world's worst industrial disaster}} --></ref> संयुक्त राज्य अमरीका की [[यूनियन कार्बाइड]] फैक्ट्री कारखाने से रिसने वाली औद्योगिक वाष्प से २००० से अधिक लोग मारे गए और १५०,००० से ६००,००० दूसरे लोग घायल हो गए जिनमे से ६,००० लोग बाद में मारे गए। <!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->इंग्लैंड [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|को]] अपना सबसे बुरा नुकसान जब हुआ तब [[4 दिसंबर|४]] दिसम्बर [[१९५२ की विशाल धूम कोहरा|१९५२]] ([[:en:Great Smog of 1952|Great Smog of 1952]]) को [[लंदन|लन्दन में भारी धूम कोहरा की घटना हुई]]. छह दिन में ४००० से अधिक लोग मारे गए और बाद के महीनों के भीतर ८००० और लोगों की मृत्यु हो गई। <!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->१९७९ में पूर्व सोवियत संघ में [[प्लीह-ज्वर|स्वर्डर्लोव्स्क]] ([[:en:anthrax|anthrax]]) के [[जैविक युद्ध|पास एक]] ([[:en:biological warfare|biological warfare]]) जैविक युद्ध कारखाने से [[सोवियत संघ|अन्थ्राक्स]] ([[:en:USSR|USSR]]) के रिसाव [[स्वर्डर्लोव्स्क|से यह]] ([[:en:Sverdlovsk|Sverdlovsk]]) माना जाता है को सैकड़ों लोगों की मृत्यु हो गयी<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->. अमेरिका में [[संयुक्त राज्य अमेरिका|वायु प्रदूषण की]] सबसे भीषण घटना [[डोनोरा, पेनसिल्वेनिया]] ([[:en:Donora, Pennsylvania|Donora, Pennsylvania]]) में १९४८ के अक्टूबर के अन्तिम दिनों में हुई जिसमे २० लोग मरे गए और ७,००० लोग घायल हो गए<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book | author=Davis, Devra | title=When Smoke Ran Like Water: Tales of Environmental Deception and the Battle Against Pollution| url=https://archive.org/details/whensmokeranlike00davi |publisher=Basic Books|year=2002|id=ISBN 0-465-01521-2}} --></ref>. वायु प्रदूषण से होने वाले स्वस्थ्य प्रभाव जैविक रसायन और शारीरिक परिवर्तन से लेकर श्वास में परेशानी, घरघराहट, खांसी और विद्यमान श्वास तथा हृदय की परेशानी हो सकती है। इन प्रभावों का परिणाम दवाओं के उपयोग में वृद्धि होती है, चिकित्सक के पास या आपातकालीन कक्ष में ज्यादा जाना, ज्यादा अस्पताल में भरती होना और असामयिक मृत्यु के रूप में आता है। वायु की ख़राब गुणवत्ता के प्रभाव दूरगामी है परन्तु यह सैद्धांतिक रूप से शरीर की श्वास प्रणाली और ह्रदय व्यवस्था को प्रभावित करता है। वायु प्रदूषण की व्यक्तिगत प्रतिक्रिया उस प्रदूषक पर, उसकी मात्रा पर, व्यक्ति के स्वास्थय की स्थिति और अनुवांशिकी पर निर्भर करती है जिससे वह व्यक्ति संपर्क में रहता है।<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} --><!--ज्यादातर स्पष्ट है, परन्तु कम से कम आनुवंशिकी के दावे को व्याख्या की जरूरत है। --> === पुटीय तंतुमयता पर प्रभाव === वाशिंगटन विश्वविद्यालय द्वारा [[वाशिंगटन विश्वविद्यालय में|१९९९ से २००० के बीच किए एक अध्ययन के अनुसार]] ([[:en:University of Washington|University of Washington]]) सूक्ष्म वातावरण, वायु प्रदूषण में रहने वाले मरीजों को फेफडों के संक्रमण का जोखिम अधिक है।<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite journal | journal = [[American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine]] | volume = 169 | pages = 816-821 | year = 2004 | title = Effect of Ambient Air Pollution on Pulmonary Exacerbations and Lung Function in Cystic Fibrosis | author = Christopher H. Goss, Stacey A. Newsom, Jonathan S. Schildcrout, Lianne Sheppard and Joel D. Kaufman | doi = 10.1164/rccm.200306-779OC}} --></ref> विशिष्ट प्रदूषक एरुगिनोसा या बी सिपेसिया और इसके साथ इसकी [[सामाजिक आर्थिक स्थिति]] के लिए इनकी मात्रा के अध्ययन के पूर्व रोगियों की जाँच की गई थी। भाग लेने वाले प्रतिभागी संयुक्त राज्य अमेरिका के होकर एक [[पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी के निकट संपर्क में थे]] ([[:en:Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]]). अध्ययन के दौरान ११७ मौतें वायु प्रदूषण से संबंधित थी। एक प्रवृत्ति यह देखी गई कि बड़े महानगरों में रहने वाले रोगी जिन्हें चिकित्सा सहायता आसानी से उपलब्ध है, भी बड़े शहरों में होने वाले अत्यधिक उत्सर्जन के कारण प्रदूषकों के उच्च स्तर से पीड़ित थे। सिस्टिक फिब्रोसिस के मरीजों में जो पहले से ही फेफडों के संक्रमण से पीड़ित हैं, में मोटर गाड़ी, तम्बाखू के धूम्रपान और भीतरी ऊष्मा उपकरणों के अनुचित इस्तेमाल से होने वाले उत्सर्जन से फेफड़ों के कार्यों में कमी आ सकती है।<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite journal | author = Michael Kymisis, Konstantinos Hadjistavrou | title = Short-Term Effects Of Air Pollution Levels On Pulmonary Function Of Young Adults | journal = [[The Internet Journal of Pulmonary Medicine]] | year = 2008 | volume = 9 | issue = 2 | url = http://www.ispub.com/ostia/index.php?xmlFilePath=journals/ijpm/vol9n2/pollution.xml}} --></ref> === COPD पर प्रभाव === [[फेफड़े की गंभीर बीमारी|फेफड़े में लगातार रुकावट की बीमारी]] ([[:en:Chronic obstructive pulmonary disease|Chronic obstructive pulmonary disease]])(COPD) में शामिल हैं [[क्रोनिक ब्रोन्काइटिस|चिरकालिक ब्रॉन्काइटिस]] ([[:en:chronic bronchitis|chronic bronchitis]]), [[वातस्फीति]] ([[:en:emphysema|emphysema]]) और कुछ प्रकार के [[दमा|अस्थमा जैसे रोग.]] ([[:en:asthma|asthma]]).<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite journal | author = Zoidis, John D. | title = The Impact of Air Pollution on COPD | journal = [[RT: For Decision Makers in Respiratory Care]] | year = 1999 | url = http://www.rtmagazine.com/issues/articles/1999-10_06.asp}} --></ref> १९५२ की विकराल [[धूम कोहरा]] ([[:en:Great Smog of 1952|Great Smog of 1952]]) के दौरान हॉलैंड और रीड, दो शोधकर्ताओं ने लन्दन के २९३ पुरुष डाक कर्मचारी तथा ग्रामीण क्षेत्र के ४८८ पुरुष डाक कर्मचारी पर एक शोध कार्य संपन्न किया। शहरी कर्मचारियों में FEV1 प्रदूषक की मात्रा महत्वपूर्ण तरीके से कम थी हालाँकि उनके फेफडों की क्षमता कार के धुएँ और धूम्रपान जैसे शहरी प्रदूषण की वजह से कम पाई गई।<ref>हॉलैंड WW, रीड डीडी .क्रोनिक ब्रोन्काइटिस का शहरी घटक नौकदार .1965;I:445-448.</ref> यह माना जाता है कि शहरी इलाकों में रहने से [[पुटीय तंतुमयता]] ([[:en:cystic fibrosis|cystic fibrosis]]), जैसे गंभीर स्वास्थ्य जोखिम ज्यादा देखने में आते हैं। अध्ययन बताते हैं कि शहरी क्षेत्रों में मरीज बलगम की अधिकता, फेफड़ों की क्षमता कम होना और गंभीर खांसी तथा वातस्फीति .<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite journal | journal = [[European Respiratory Journal]] | title = Urban air pollution and Chronic Obstructive Pulmonary disease: a review | author = J. Sunyer | year = 2001 | volume = 17 | pages = 1024-1033 | url = http://erj.ersjournals.com/cgi/content/abstract/17/5/1024}} --></ref> से अधिक पीड़ित रहते हैं। === बच्चों पर प्रभाव === दुनिया भर के अत्यधिक वायु प्रदूषण वाले शहरों में ऐसी संभावना है कि उनमें रहने वाले बच्चों में कम जन्म दर के अतिरिक्त [[अस्थमा]] ([[:en:asthma|asthma]]), [[निमोनिया]] ([[:en:pneumonia|pneumonia]]) और दूसरी श्वास सम्बन्धी परेशानियाँ विकसित हो सकती हैं। युवाओं के स्वास्थ्य के प्रति सुरक्षा उपायों को सुनिश्चित करने के लिए [[नई दिल्ली, भारत]] ([[:en:New Delhi, India|New Delhi, India]]) जैसे शहरों में बसें अब संपीडित प्राकृतिक गैस का उपयोग प्रारंभ किया गया है।<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite web | publisher = [[World Health Organization]] | title = Polluted Cities: The Air Children Breathe | url = http://www.who.int/ceh/publications/en/11airpollution.pdf}} --></ref>[[विश्व स्वास्थ्य संगठन]who] द्वारा किए गए अनुसंधान बताते हैं कि कम आर्थिक संसाधन वाले देशों में जहाँ सूक्ष्म तत्वों की मात्रा बहुत ज्यादा है, बहुत ज्यादा गरीबी है और जनसंख्या की उच्च दर है। इन देशों के उदाहरण में शामिल हैं [[मिस्र]], [[सूडान]], [[मंगोलिया]] और [[इंडोनेशिया]].[[स्वच्छ वायु अधिनियम]] ([[:en:Clean Air Act|Clean Air Act]]) १९७० में पारित किया गया था, लेकिन २००२ में कम से कम १४६ मिलियन अमेरिकी ऐसे क्षेत्रों में रहते थे जो १९९७ के राष्ट्रीय परिवेश वायु गुणवत्ता मानकों में से एक "प्रदूषक मानदंड" को भी पूरा नहीं करते थे।<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite journal | author = Committee on Environmental Health | title = Ambient Air Pollution: Health Hazards to Children | url = https://archive.org/details/sim_pediatrics_2004-12_114_6/page/1699 | journal = [[Pediatrics (journal)|Pediatrics]] | volume = 114 | issue = 6 | year = 2004 | pages = 1699-1707 | doi = 10.1542/peds.2004-2166}} --></ref> उन प्रदूषकों में शामिल हैं, ओज़ोन, सूक्ष्म तत्व, सल्फर डाइऑक्साइड, नाइट्रोजन डाइऑक्साइड, कार्बन मोनोऑक्साइड और सीसा क्योंकि बच्चे ज्यादातर समय बाहर गुजारते हैं इसलिए वे वायु प्रदूषण के खतरों के प्रति अधिक संवेदनशील है। == कटौती के प्रयास == वायु प्रदूषण को कम करने के लिए विभिन्न प्रदूषण नियंत्रण तकनीक तथा [[शहरी नियोजन|शहरी योजना]] ([[:en:urban planning|urban planning]]) उपलब्ध है<ref>{{Cite news|url=https://www.deshbandhu.co.in/editorial/measures-to-prevent-air-pollution-78222-2|title=वायु प्रदूषण रोकने के उपाय|date=2020-03-06|work=Deshbandhu}}</ref>। मोटर गाड़ी से होने वाले प्रदूषण को कम करने के लिए किए जाने वाले प्रयासों में शामिल है प्राथमिक नियामक (अनेक देशों में अनुमत नियामक हैं)<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date= जनवरी 2008}} -->, नए स्रोतों के लिए विस्तार नियामक (जैसे [[क्रूज़ जहाज|क्रूज़]] ([[:en:Cruise ships|cruise]]) और परिवहन जहाज, कृषि उपकरण और गैस से चलने वाले छोटे उपकरण जैसे लान त्रिमर, [[चैनसा|चेंसा]] ([[:en:chainsaw|chainsaw]]) और [[स्नोमोबाइल्स|स्नोमोबाइल]] ([[:en:snowmobiles|snowmobiles]])) बड़ी हुई ईंधन क्षमता (जैसे [[संकर वाहन]] ([[:en:hybrid vehicle|hybrid vehicle]]) का इस्तेमाल, स्वच्छ ईंधन में रूपांतरण (जैसे [[बायोएथानोल|बयोएथ्नोल]] ([[:en:bioethanol|bioethanol]]), [[बायोडिजल|बायोडीजल]] या विद्युत गाड़ियों में रूपांतरण) === नियंत्रण उपकरण === उद्योग या परिवहन उपकरणों के अंतर्गत सामान्यतः प्रदूषण नियंत्रण उपकरणों के रूप में निम्नलिखित मदों का प्रयोग किया जाता है। वे या तो [[प्रदूषण|दूषणकारी तत्व]] को नष्ट कर सकते हैं या इन्हें वातावरण में उत्सर्जित करने के पहले एक निकास स्ट्रीम से हटा दिया जाता है। <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * '''[[सूक्ष्म|सूक्ष्म नियंत्रण]] ([[:en:Particulate|Particulate control]])''' ** यांत्रिक संग्राहक ([[चक्रवाती विघटन|धूल चक्रवात]] ([[:en:Cyclonic separation|dust cyclones]]), [[बहुचक्रवात]] ([[:en:multicyclones|multicyclones]])) ** [[इलेक्ट्रोस्टेटिक प्रेसिपिटेटर]] ([[:en:Electrostatic precipitator|Electrostatic precipitator]]) ** [[धूल संग्राहक#बेग हाउस के प्रकार|बेगहाउसेज़]] ([[:en:Dust collector#Types of Baghouses|Baghouses]]) ** [[गीला स्क्रबर|सूक्ष्म स्क्रबर]] ([[:en:Wet scrubber|Particulate scrubbers]]) * '''[[स्क्रबर]] ([[:en:Scrubber|Scrubber]])''' ** [[चक्र फव्वारे वाला स्क्रबर|बफ़ल स्प्रे स्क्रबर]] ([[:en:Baffle spray scrubber|Baffle spray scrubber]]) ** [[चक्रवात स्प्रे स्क्रबर]] ([[:en:Cyclonic spray scrubber|Cyclonic spray scrubber]]) ** [[इजेक्टोर वेंतुरी स्क्रबर]] ([[:en:Ejector venturi scrubber|Ejector venturi scrubber]]) ** [[यांत्रिक सहायता प्राप्त स्क्रबर]] ([[:en:Mechanically aided scrubber|Mechanically aided scrubber]]) ** [[स्प्रे टॉवर]] ([[:en:Spray tower|Spray tower]]) ** [[गीला स्क्रबर]] ([[:en:Wet scrubber|Wet scrubber]]) * '''[[नाइट्रोजन ऑक्साइड|NOx नियंत्रण]] ([[:en:Nitrogen oxide|NOx control]])''' ** [[LO-NOx बर्नर]] ([[:en:LO-NOx burner|Low NOx burners]]) ** [[चयनित उत्प्रेरण में कमी]] ([[:en:Selective catalytic reduction|Selective catalytic reduction]])(SCR) ** [[चयनित गैर उत्प्रेरण में कमी|चयनित गैर उत्प्रेरक कमी]] ([[:en:Selective non-catalytic reduction|Selective non-catalytic reduction]]) (SNCR) ** [[गीला स्क्रबर|NOx स्क्रबर]] ([[:en:Wet scrubber|NOx scrubbers]]) ** [[एग्जास्ट गैस पुनःपरिसंचरण]] ([[:en:Exhaust gas recirculation|Exhaust gas recirculation]]) ** [[उत्प्रेरक परिवर्तक]] ([[:en:Catalytic converter|Catalytic converter]]) (नियंत्रण के लिए भी VOC) * '''[[वाष्पशील कार्बनिक यौगिक|VOC कमी]] ([[:en:Volatile organic compound|VOC abatement]])''' ** [[अवशोषण|अवशोषण प्रणाली]] ([[:en:Adsorption|Adsorption systems]]), जैसे [[सक्रिय कार्बन]] ([[:en:activated carbon|activated carbon]]) ** [[गैस भड़कना|प्रदीपन]] ([[:en:Gas flare|Flares]]) ** [[थर्मल ऑक्सीडाइज़र]] ([[:en:Thermal oxidizer|Thermal oxidizer]]) ** [[उत्प्रेरक ऑक्सीडाइज़र]] ([[:en:Catalytic oxidizer|Catalytic oxidizer]]) ** [[बायोफिल्टर]] ([[:en:Biofilter|Biofilter]]) ** [[गीला स्क्रबर|अवशोषण (स्क्रब करना)]] ([[:en:Wet scrubber|Absorption (scrubbing)]]) ** [[निम्न ताप संघनित्र]] ([[:en:Cryogenic condenser|Cryogenic condenser]]) ** [[वाष्प संग्रहण|वाष्प संग्रहण तंत्र]] ([[:en:Vapor recovery|Vapor recovery systems]]) * '''[[अम्ल गैस|गैस एसिड]] ([[:en:Acid gas|Acid Gas]])/[[सल्फर डाइऑक्साइड|SO<sub>2</sub >]] नियंत्रण''' ** [[गीला स्क्रबर]] ([[:en:Wet scrubber|Wet scrubber]]) ** [[स्क्रबर#सुखी स्क्रबिंग|सूखा स्क्रबर]] ([[:en:Scrubber#Dry scrubbing|Dry scrubbers]]) ** [[फ्लू गैस इंधन गैस डीज़रफ़र्जाइजेशन|चिमनी गैस डीज़रफ़र्जाइजेशन]] ([[:en:Flue gas desulfurization|Flue gas desulfurization]]) * '''[[पारा (तत्व)|पारा]] ([[:en:Mercury (element)|Mercury]]) नियंत्रण ''' ** [[अब्शोशक इंजेक्शन प्रौद्योगिकी]] ([[:en:Sorbent Injection Technology|Sorbent Injection Technology]]) ** [[इलेक्ट्रो उत्प्रेरक ऑक्सीकरण|विद्युत उत्प्रेरक ऑक्सीकरण]] ([[:en:Electro-Catalytic Oxidation|Electro-Catalytic Oxidation]]) (ECO) ** [[k-ईंधन]] ([[:en:K-Fuel|K-Fuel]]) * '''[[डायोक्सिन]] ([[:en:Dioxin|Dioxin]]) और [[फूरान|फुरन]] ([[:en:furan|furan]]) नियंत्रण''' * '''विविध सम्बद्ध उपकरणों''' ** [[स्त्रोत अधिग्रहण प्रणाली]] ([[:en:Source capturing systems|Source capturing systems]]) ** [[सतत उत्सर्जन निगरानी प्रणाली]] ([[:en:Continuous emissions monitoring systems|Continuous emissions monitoring systems]])(CEMS) </div> == विधिक नियम == <!--Translate this template and uncomment {{globalize}} --> [[चित्र:Cairo in smog.jpg|thumb|right|300px|कैरो में [[धूम कोहरा]]]] सामान्य तौर पर, वायु गुणवत्ता मानक दो तरह के होते हैं। मानकों की प्रथम श्रेणी (जैसे अमेरिकन [[राष्ट्रीय परिवेश वायु गुणवत्ता मानक]] ([[:en:National Ambient Air Quality Standards|National Ambient Air Quality Standards]])) विशिष्ट प्रदूषकों के लिए अधिकतम सांद्रता निर्धारित करता है।) पर्यावरण एजेंसियां नियम अधिनियमित करती है जिनसे अपेक्षा होती है कि इनसे लक्षित स्तर प्राप्त होंगे। दूसरी श्रेणी (जैसे की उत्तर अमेरिका का [[वायु गुणवत्ता सूचकांक]] ([[:en:Air Quality Index|Air Quality Index]])) जो विभिन्न सीमाओं के साथ एक पैमाने का रूप ले लेता है जिसे जनता को बाहरी गतिविधि से सम्बद्ध जोखिमों से अवगत कराने के लिया उपयोग में लाया जाता है। यह पैमाना विभिन्न प्रदूषकों के बीच भेद कर भी सकता है और नहीं भी कर सकता है। === कनाडा === कनाडा में आमतौर पर हवा की गुणवत्ता का मूल्यांकन, पर्यावरण के लिए जिम्मेदार प्रांतीय और क्षेत्रीय मंत्री, संघ का एक अंतर सरकारी निकाय, [[कनाडा के पर्यावरण मंत्रियों की परिषद]] ([[:en:Canadian Council of Ministers of the Environment|Canadian Council of Ministers of the Environment]])(CCME) द्वारा निर्धारित मानकों के अनुसार किया जाता है। CCME ने [[कनाडा में मानक|कनाडा को]] ([[:en:Canada Wide Standards|Canada Wide Standards]])(CWS) मानकों के तहत रखा है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ec.gc.ca/CEPARegistry/agreements/cws.cfm |title=कनाडा-में-मानक |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040706155851/http://www.ec.gc.ca/CEPARegistry/agreements/cws.cfm |archive-date=6 जुलाई 2004 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.ccme.ca/assets/pdf/pmozone_standard_e.pdf सूक्ष्म वातावरण (PM) और ओज़ोन के लिया कनाडा में प्रभावी मानक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110527131558/http://www.ccme.ca/assets/pdf/pmozone_standard_e.pdf |date=27 मई 2011 }} .</ref> ये हैं : * CWS के लिए '''PM2.5''' = 30 μg/m3 (२४ घंटा औसत समय, वर्ष २०१० तक,९८ प्रतिशत परिवेश की वार्षिक माप पर आधारित,३ लगातार सालों से अधिक औसत) * CWS के लिए '''ओजोन''' = 65 ppb वर्ष (8 घंटे की औसत समय, वर्ष 2010 तक उपलब्धि सालाना 4 सर्वोच्च माप, औसत 3 से अधिक सालों पर आधारित है। ध्यान रखें कि, इन मानकों को प्राप्त न करने का कनाडा में कोई महत्व नहीं है। इसके अलावा ये केवल १००००० से अधिक की जनसंख्या वाले स्थानों पर लागू होते हैं इसके अलावा राज्य और क्षेत्र सीसीएम ई द्वारा तय किए मानकों से अधिक कड़े मानक तय कर सकती हैं === यूरोपीय संघ === कुछ वायुमंडलीय प्रदूषक राष्ट्रीय उत्सर्जन सीमा (NEC) के लिए २००१/८१/EC (NECD) के निर्देशों से नियमित होते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2001/l_309/l_30920011127en00220030.pdf |title=यूरोपीय संसद के परिषद के 2001/81/EC निर्देश और वायुमण्डलीय प्रदूषण के लिए 23 अक्टूबर 2001 को राष्ट्रीय उत्सर्जन सीलिंग पर |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029202332/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/site/en/oj/2001/l_309/l_30920011127en00220030.pdf |archive-date=29 अक्तूबर 2008 |url-status=live }}</ref> एन ई सी डी के संसोधन से जुड़े तैयारी कार्य के हिस्से,[[यूरोपीय आयोग]] ([[:en:European Commission|European Commission]])NECPI कार्य समूह से सहायता (राष्ट्रीय एमिशन सीलिंग से -- नीति उपकरण)<ref><!--Translate this template and uncomment {{PDF|[http://ec.europa.eu/environment/air/pdf/necpi_terms_ref_0505.pdf Terms of Reference, Working Group on the Revision of National Emissions Ceilings and Policy Instruments]|24.4&nbsp;[[Kibibyte|KiB]]<!-- application/pdf, 25003 bytes --><nowiki>}} --></nowiki></ref> === यूनाइटेड किंगडम === [[पर्यावरण, अन्न और ग्रामीण मामले विभाग|ब्रिटेन के पर्यावरण, खाद्य और ग्रामीण मामलों के (DEFRA) विभाग]] ([[:en:Department for Environment, Food and Rural Affairs|UK's Department for Environment, Food and Rural Affairs (DEFRA)]]) से तय वायु गुणवत्ता लक्ष्य ज्यादातर स्थानीय सरकार के प्रतिनिधियों पर केंद्रित है जो शहरों में वायु गुणवत्ता प्रबंधन के लिए जिम्मेदार है जहाँ वायु गुणवत्ता प्रबंधन सबसे आवश्यक हैब्रिटेन ने एक हवा की गुणवत्ता का नेटवर्क स्थापित किया है जहा मुख्य प्रदूषक<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/what_causes.php |title=पर्यावरण, अन्न एवं ग्रामीण मामले विभाग (DEFRA) :वायु प्रदूषक |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406013104/http://www.airquality.co.uk/archive/what_causes.php |archive-date=6 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> के स्तर निगरानी केन्द्रों द्वारा प्रकाशित हैं<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/laqm/laqm.php |title=LAQM वायु गुणवत्ता प्रबंधन क्षेत्र |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090402015224/http://www.airquality.co.uk/archive/laqm/laqm.php |archive-date=2 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref>[[ऑक्सफोर्ड]] ([[:en:Oxford|Oxford]]), [[स्नान, समरसेट|बाथ]] ([[:en:Bath, Somerset|Bath]]) और [[लंदन|लन्दन]]<ref>{{Cite web |url=http://www.londonair.org.uk/london/asp/default.asp |title=लंदन |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107175922/http://www.londonair.org.uk/london/asp/default.asp |archive-date=7 नवंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> में वायु की गुणवत्ता खासकर खराब है। [[कैलर|कैलर गैस कंपनी]] ([[:en:Calor|Calor Gas company]]) द्वारा प्रर्दशित और [[गार्जियन|गार्जियन समाचार पत्र]] ([[:en:The Guardian|the Guardian newspaper]]) में प्रकाशित एक विवादास्पद अध्ययन<ref>{http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0१२९२५२४ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305102356/http://www.guardian.co.uk/uk_news/story/0%E0%A5%A7%E0%A5%A8%E0%A5%AF%E0%A5%A8%E0%A5%AB%E0%A5%A8%E0%A5%AA |date=5 मार्च 2016 }} .०० एच टी एम् एल ''ऑक्सफोर्ड हवा ६० दिनों के आदत ''}{{deadlink}}([[द गार्डियन|गार्जियन]] ([[:en:The Guardian|The Guardian]]) अखबार में एक लेख</ref> ने [[ऑक्सफोर्ड]] ([[:en:Oxford|Oxford]]) में एक औसत दिन चलने को ६० जलती हुई सिगरेट पीने के बराबर माना है। और अधिक सटीक तुलना ब्रिटेन के वायु गुणवत्ता पुरालेख से एकत्र की जा सकती है<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/index.php |title=ब्रिटेन वायु गुणवत्ता पुरालेख |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107223848/http://www.airquality.co.uk/archive/index.php |archive-date=7 नवंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> जो उपयोगकर्ता को नगर प्रदूषक प्रबंधन में राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता लक्ष्यों के खिलाफ़<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/laqm/information.php?info=objectives |title=ब्रिटेन के राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता उद्देश्य |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417014308/http://www.airquality.co.uk/archive/laqm/information.php?info=objectives |archive-date=17 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> 2000 में DEFRA के द्वारा तय. स्थानीयकृत शीर्ष मूल्य प्रायः देखे जाते हैं पर औसत मूल्य भी मानवीय स्वास्थ्य के लिए जरूरी हैं ब्रिटेन का राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता पुरालेख ब्रिटेन के अनेक शहरों और कस्बों के लिए "वर्तमान अधिकतम "वायु प्रदूषण मापन के वास्तविक समय की जाँच का प्रस्ताव देता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/bulletin.php?type=Current |title=वर्तमान वायु प्रदूषण बुलेटिन |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060113204954/http://www.airquality.co.uk/archive/bulletin.php?type=Current |archive-date=13 जनवरी 2006 |url-status=dead }}</ref> यह स्रोत एक व्यापक श्रेणी के निरंतर अद्यतन डाटा प्रदान करता है जिनमें शामिल हैं * औसत ओज़ोन घंटा (g μ / m³) * घंटा औसत डाइऑक्साइड नाइट्रोजन (g μ / m³) * अधिकतम १५ मिनट औसत सल्फर डाइऑक्साइड (g μ / m³) * ८ घंटे की औसत कार्बन मोनोऑक्साइड (मिलीग्राम / m³) * २४ घंटे की औसत PM<sub>१० </sub>(g μ / m³ Grav Equiv) DEFRA बताता है कि वायु प्रदूषण का स्वास्थ्य पर एक महत्वपूर्ण प्रभाव है और सरल सूचकांक बैंडिंग<ref>{{Cite web |url=http://www.airquality.co.uk/archive/standards.php#band |title=वायु प्रदूषण विस्तार और अनुक्रमणिका |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081022140122/http://www.airquality.co.uk/archive/standards.php#band |archive-date=22 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> को दैनिक चेतावनी प्रणाली के उपयोग के लिए बनाया है जो [[बीबीसी]] द्वारा मौसम सेवा को वायु प्रदूषण के स्तर<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/weather/5day.shtml?world=0008 |title=बीबीसी मौसम सेवा |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090218222806/http://www.bbc.co.uk/weather/5day.shtml?world=0008 |archive-date=18 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> के लिए जारी किया गया है डीई ऍफ़ आर ऐ ने श्वसन और हृदय रोग से पीड़ित लोगों के लिए दिशा निर्देश प्रकाशित किया है<ref>{{Cite web |url=http://www.defra.gov.uk/environment/airquality/publications/airpoll/05.htm |title=वायु प्रदूषण - आपके स्वास्थ्य के लिए इसका क्या मतलब है |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090412051208/http://www.defra.gov.uk/environment/airquality/publications/airpoll/05.htm |archive-date=12 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> === संयुक्त राज्य अमेरिका === [[ग्रिफ़िथ वेधशाला]] ([[:en:Griffith Observatory|Griffith Observatory]]) को [[हॉलीवुड हिल्स|हॉलीवुड की पहाड़ियों]] ([[:en:Hollywood Hills|Hollywood Hills]]) से [[चित्र:Los Angeles Pollution.jpg|thumb|right|370px| नीचे देखने पर सामने की पहाड़ी के मैदान में दोपहर]] के बाद वायु प्रदूषण साफ साफ [[लॉस ऐन्जेलिस|लोस अन्जेल्स]] में दिखता है। १९६०, ७० और ९० में [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस]] ([[:en:United States Congress|United States Congress]]) ने [[स्वच्छ वायु अधिनियम|साफ़ वायु अधिनियम]] ([[:en:Clean Air Act|Clean Air Act]]) की शृंखला को पारित किया जिसने वायु प्रदूषण के नियम को मजबूत किया व्यक्तिगत अमेरिकी राज्यों, कुछ यूरोपीय देशों और [[यूरोपीय संघ]] ने इन पहल का पालन किया स्वच्छ वायु अधिनियम सीमा संख्यात्मक हवा प्रदूषक के बुनियादी समूह के सेट को निश्चित करता है और रिपोर्टिंग और प्रवर्तन तंत्र को प्रदान करता है १९९९ में संयुक्त राज्य अमेरिका [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|EPA]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|EPA]]) ने [[वायु गुणवत्ता सूचकांक|वायु गुणवत्ता सूचकांक (AQI)]] ([[:en:Air Quality Index|Air Quality Index]]) के साथ प्रदूषण के मानक सूचकांक (PSI) को नए PM२.५ और ओज़ोन मानकों से बदल दिया इन कानूनों का प्रभाव बहुत ही सकारात्मक किया गया है। १९७० से २००६ के बीच संयुक्त राज्य अमेरिका में नागरिकों को प्रदूषण के उत्सर्जन<ref>{{Cite web |url=http://www.opinionjournal.com/columnists/pdupont/?id=110008416 |title=वाल स्ट्रीट जर्नल लेख, २३ मई २००६ |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219130145/http://www.opinionjournal.com/columnists/pdupont/?id=110008416 |archive-date=19 दिसंबर 2009 |url-status=live }}</ref> को कम करने से मज़ा आया * कार्बन मोनोऑक्साइड उत्सर्जन १९७ लाख टन से गिरकर ८९ मिलियन टन हो गया * नाइट्रोजन ऑक्साइड उत्सर्जन २७ लाख टन से गिरकर १९ मिलियन टन हो गया * सल्फर डाइऑक्साइड उत्सर्जन ३१ मिलियन टन से गिरकर १५ मिलियन टन हो गया * सूक्ष्म उत्सर्जन ८० % तक गिर गया * सीसा उत्सर्जन ९८ % से अधिक गिर गया अक्टूबर २००६ में [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|EPA]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|EPA]]) को भेजे एक पत्र में, एजेंसी के स्वतंत्र वैज्ञानिक सलाहकार ने चेतावनी दी कि ओज़ोन धुंध मानक "काफी कम करने की जरूरत है" और वर्तमान कमजोर मानक बनाए रखने के "वैज्ञानिक औचित्य नहीं है". वैज्ञानिकों ने सबूत के गहराई पूर्ण परीक्षण के पश्चात एकमत होकर यह सुझाव दिया की धुंध और धुएँ की सीमा ६० से ७० पीपीबी होनी चाहिए। <ref>{{Cite web |url=http://www.lungusa.org/site/apps/nl/content3.asp?c=dvLUK9O0E&b=40404&ct=3983577 |title=अमेरिकी फेफड़े संघ २ जून २००७ |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426031529/http://www.lungusa.org/site/apps/nl/content3.asp?c=dvLUK9O0E&b=40404&ct=3983577 |archive-date=26 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी|EPA]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|EPA]]) ने जून २००७ में ७५ पीपीबी का नया सीमा प्रस्तावित किया यह वैज्ञानिक सिफारिश से कम है लेकिन मौजूदा स्तर में सुधार है प्रदूषणकारी उद्योगों की पैरोकारी (कमजोर) मानकों को चालू रखने के लिए प्रयासरत है पर्यावरणविद् और लोक स्वास्थ्य सलाहकार वैज्ञानिक सिफ़ारिशों के अनुपालन समर्थन के लिए जुटे हुए हैं।<!--Translate this template and uncomment {{Fact|date=अगस्त 2007}} --> [[राष्ट्रीय परिवेश वायु गुणवत्ता मानक]] ([[:en:National Ambient Air Quality Standards|National Ambient Air Quality Standards]]) प्रदूषण के थ्रेसहोल्ड होते हैं जो राज्य और स्थानीय सरकारों द्वारा चलाये गए उपचार योजनाओं को एप के अधीन लागू करने के लिए दबाव डालती है मानव निर्मित सल्फ़ेट, धुंध, औद्योगिक धुआँ, कार्बन और नाइट्रेट्स के धूल भरे उद्गार [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] को जलवायु को तेज हवाओं से एशियाई अर्थव्यवस्थाओं को बदलते हैं [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स]] और[[सन फ्रांसिस्को|सेन फ्रांसिस्को]] ([[:en:San Francisco|San Francisco]]) पर लगभग एक तिहाई से अधिक हवा का [[एशिया महाद्वीप|एशिया]] में सीधे पता लगाया जा सकता हैकाले कार्बन सूक्ष्म प्रदूषण जो [[पश्चिम तट के संयुक्त राज्य अमेरिका|पश्चिम तट]] ([[:en:West Coast of the United States|West Coast]])<ref>{{Cite web |url=http://online.wsj.com/public/article/SB118470650996069354-buQPf_FL_nKirvopk__GzCmNOq8_20070818.html?mod=tff_main_tff_top |title=वाल स्ट्रीट जर्नल लेख में, २० जुलाई २००७ |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415165853/http://online.wsj.com/public/article/SB118470650996069354-buQPf_FL_nKirvopk__GzCmNOq8_20070818.html?mod=tff_main_tff_top |archive-date=15 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref> पर तीन चौथाई काले हिस्से से आता है == सांख्यिकी == === सबसे प्रदूषित नगर === {|class="wikitable" align="right" |- !colspan = २ |विश्व के अधिकांश प्रदूषित शहरों को प्रधानमंत्री द्वारा<ref>{{Cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/table3_13.pdf |title=विश्व बैंक की सांख्यिकी |access-date=13 नवंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100705053116/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/table3_13.pdf |archive-date=5 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref> |- ![[सुक्ष्म|सूक्ष्म]] ([[:en:Particulate|Particulate]])<br />पदार्थ <br /> μg/m³ (२००४) !नगर |- |भाग्य = केन्द्र|१६९ |[[काहिरा, मिस्र]] ([[:en:Cairo, Egypt|Cairo, Egypt]]) |- |संरेखण = केन्द्र |१५० |[[दिल्ली|दिल्ली, भारत]] |- |संरेखण = केन्द्र|१२८ |[[कोलकाता]], भारत (कलकत्ता) |- |संरेखण = केन्द्र|१२५ |[[तिआंजिन|तिआनजिन, चीन]] |- |संरेखण = केन्द्र|१२३ |[[चूंगचींग, चीन]] ([[:en:Chongqing, China|Chongqing, China]]) |- |संरेखण = केन्द्र|१०९ |[[कानपुर नगर जिला|कानपुर, भारत]] |- |संरेखण = केन्द्र |१०९ |[[लखनऊ|लखनऊ, भारत]] |- |संरेखण = केन्द्र|१०४ |[[जकार्ता|जकार्ता, इंडोनेशिया]] |- |संरेखण = केन्द्र|१०१ |[[शेनयांग, चीन]] ([[:en:Shenyang, China|Shenyang, China]]) |} वायु प्रदूषण आमतौर पर महानगरीय क्षेत्र घनी आबादी में, विशेष रूप से विकासशील देशों में केंद्रित है जहाँ पर्यावरण के नियम कमजोर हैं यहां तक कि विकसित देशों की आबादी वाले क्षेत्रों में प्रदूषण का स्तर अस्वस्थ है <!--Translate this template and uncomment {{Expand-section|date=जून 2008}} --> === कार्बन डाइऑक्साइड के उत्सर्जन === ;कुल CO<sub>2</sub> उत्सर्जन १० टन [[कार्बन डाइआक्साइड|CO<sub>2</sub>]] प्रति वर्ष :<ref name="CARMA">इन आंकड़ों के स्रोत [[वैश्विक विकास के लिए केन्द्र|वैश्विक विकास के लिए केंद्र]] ([[:en:Center for Global Development|Center for Global Development]]) से उत्पन्न डेटाबेस कार्बन जाँच की कार्यवाही है। [http://carma.org/region CARMA, भौगोलिक क्षेत्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121012109/http://www.carma.org./region|date=21 नवंबर 2008}}</ref> * संयुक्त राज्य अमेरिका : २.७९० * चीन : २.६८० * रूस : ६६१ * भारत : ५८३ * जापान : ४०० * जर्मनी : ३५६ * ऑस्ट्रेलिया : २२६ * दक्षिण अफ्रीका : २२२ * यूनाइटेड किंगडम : २१२ * दक्षिण कोरिया : १८५ ;प्रति व्यक्ति CO<sub>2</sub> उत्सर्जन CO2 <sub>टन </sub>प्रति वर्ष प्रति व्यक्ति :<ref name="CARMA" /> * ऑस्ट्रेलिया : १० * संयुक्त राज्य अमेरिका : ८,२ * यूनाइटेड किंगडम : ३,२ * चीन : १,८ * भारत : ०, ५ == वायुमंडलीय प्रकीर्णन == <!--Translate this template and uncomment {{main|Atmospheric dispersion modeling}} -->'' वायु प्रदूषण का विश्लेषण के लिए मूल प्रौद्योगिकी [[गणितीय मॉडल]] के प्रयोग से निचले हिस्से प्रदूषक हवा के परिवहन के लिए की भविष्यवाणी का प्रयोग इस तरीके में मुख्य सिद्धांत हैं: * [[वायु प्रदूषण प्रकीर्णन शब्दावली#वायु प्रदूषक उत्सर्जन के स्रोत|स्रोत प्वाइंट]] ([[:en:Air pollution dispersion terminology#Air pollutant emission sources|Point source]])फैलाव, औद्योगिक सूत्रों के लिए प्रयोग किया जाता है। * [[वायु प्रदूषण dispersion शब्दावली#वायु प्रदूषक उत्सर्जन के स्रोत|रेखा स्रोत]] ([[:en:Air pollution dispersion terminology#Air pollutant emission sources|Line source]]) प्रकीर्णन और हवाई अड्डे, [[रोडवे हवाई प्रकीर्णन मॉडलिंग|सड़क हवाई प्रकीर्णन मॉडलिंग]] ([[:en:roadway air dispersion modeling|roadway air dispersion modeling]]) का उपयोग * [[वायु प्रदूषण प्रकीर्णन शब्दावली#वायु प्रदूषक उत्सर्जन के स्रोत|क्षेत्र के स्रोत]] ([[:en:Air pollution dispersion terminology#Air pollutant emission sources|Area source]]) फैलाव, के लिए प्रयोग किया [[जंगल की आग|वन आग]] ([[:en:forest fire|forest fire]]) या s [[धूल भरी आंधी]] ([[:en:duststorm|duststorm]])s * [[प्रकाश-रसायनिक|प्रकाशिक रसायन]] ([[:en:Photochemical|Photochemical]]) नमूने, जिनका उपयोग [[धूम कोहरा]] ([[:en:smog|smog]]) बनाने वाले क्रियाशील प्रदूषकों का विश्लेषण करने के लिए किया जाता है [[चित्र:Gaussian Plume.png|thumb|right|333px|किसी त्वरणशील गाऊसी वायु प्रदूषण प्रकीर्णन चिह्न के दृश्यीकरण का उपयोग वायुमण्डलीय प्रकीर्णन मॉडल के रूप में किया जाता है]] बिन्दु श्रुत समस्या सर्वश्रेष्ठ समझा जाता है क्योंकि इसमे सरल गणित के अध्ययन को एक लंबी अवधि के समय को शामिल किया गया है वापस डेटिंग के बारे में वर्ष १९०० है यह [[गाऊसी]] ([[:en:Gaussian|Gaussian]]) प्रकीर्णन के लिए मॉडल के लिए वायु प्रदूषण की भविष्यवाणी के लिए [[समोच्च रेखा|भविष्यवाणी]] ([[:en:contour line|isopleths]]) पवन वेग के साथ विचार करने को दिया है (एक उपाय के वायुमंडलीय [[अस्तव्यस्तता]] ([[:en:turbulence|turbulence]])).<ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book|author=Turner, D.B.|title=Workbook of atmospheric dispersion estimates: an introduction to dispersion modeling|edition=2nd Edition|publisher=CRC Press|year=1994|id=ISBN 1-56670-023-X}} -->[http://www.crcpress.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=L1023&parent_id=&pc= www.crcpress.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071105075907/http://www.crcpress.com/shopping_cart/products/product_detail.asp?sku=L1023&parent_id=&pc= |date=5 नवंबर 2007 }}</ref><ref><!--Translate this template and uncomment {{cite book|author=Beychok, M.R.|title=[[Fundamentals Of Stack Gas Dispersion]]|edition=4th Edition|publisher=author-published|year=2005|id=ISBN 0-9644588-0-2}} -->[http://www.air-dispersion.com www.air - dispersion.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216185943/http://air-dispersion.com/ |date=16 दिसंबर 2014 }}</ref> इस नमूने को व्यापक रूप से मान्य किया गया है और सभी प्रकार के परिवेशीय स्थितियों के लिए प्रायोगिक डेटा के साथ समायोजित किया गया है। [[सड़क और वायु से होने वाला उत्सर्जन|सड़क वायुमण्डलीय प्रकीर्णन मॉडल]] ([[:en:roadway air dispersion model|roadway air dispersion model]])[[राष्ट्रीय पर्यावरण नीति अधिनियम]] ([[:en:National Environmental Policy Act|National Environmental Policy Act]]) और [[अमेरिका के परिवहन विभाग]] ([[:en:U.S. Department of Transportation|U.S. Department of Transportation]]) की जरूरत के लिए १९५० के अंत में और १९६० के शुरू में विकसित हुआ (तब राजमार्ग संघीय प्रशासन के नाम से जाना गया) राजमार्गों पर नई हवा की गुणवत्ता, विशेष रूप से शहरी क्षेत्रों में हैकई अनुसंधान समूह नमूने विकास में सक्रिय रहे, जिनमें से कुछ निम्न थे: [[लेक्सिंग्टन, मैसाचुसेट्स|लेक्सिंगटन, मैसाच्युएट्स]] ([[:en:Lexington, Massachusetts|Lexington, Massachusetts]]) का एन्वायरनमेंटल रिसर्च एंड टेक्नोलॉजी (ERT) ग्रुप, [[सुन्न्य्वाले, कैलिफोर्निया|सनीवेल, कैलिफ़ॉर्निया]] ([[:en:Sunnyvale, California|Sunnyvale, California]]) का ESL इंक. Inc. ग्रुप और [[सक्रेमेंटो, कैलिफोर्निया|सैक्रामेंटो, कैलिफ़ॉर्निया]] ([[:en:Sacramento, California|Sacramento, California]]) का [[कैलिफोर्निया एयर संसाधन बोर्ड|कैलिफ़ॉर्निया एयर रिसॉर्सेस बोर्ड]] ([[:en:California Air Resources Board|California Air Resources Board]]) ग्रुप.ई एस एल समूह के शोध [[संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण सुरक्षा एजेंसी]] ([[:en:United States Environmental Protection Agency|United States Environmental Protection Agency]]) से [[सल्फर हेग्जाफ्लूओराईड|सल्फर हेक्जाफ्लोराइड]] ([[:en:sulfur hexafluoride|sulfur hexafluoride]]) अनुरेखक गैस के रूप में मान्यता के लिए बढ़ावा देता है यह कार्यक्रम ESL inc के द्वारा विकसित लाइन स्रोत मॉडल में सफल था। नमूने के पुराने उपयोगों में से कुछ मामले अदालत में हैं जिनमें हाइवे वायु प्रदूषण शामिल थे [[अर्लिंग्टन, वर्जीनिया|अर्लिंग्टन, वर्जीनिया वर्जीनिया]] ([[:en:Arlington, Virginia|Arlington, Virginia]]) [[६६ अंतर्राज्यीय|अंर्तराज्यीय 66]] ([[:en:Interstate 66|Interstate 66]]) का भाग [[न्यू जर्सी शुल्क मार्ग|न्यू जर्सी का शुल्क मार्ग]] ([[:en:New Jersey Turnpike|New Jersey Turnpike]]) [[पूर्वी ब्रंस्विक, न्यू जर्सी]] ([[:en:East Brunswick, New Jersey|East Brunswick, New Jersey]]) के विस्तारित मार्ग प्रोजेक्ट. ईआरटी ESL समूह द्वारा १९७१ से १९७४ के बीच क्षेत्र स्रोत माध्यम विकसित किए गए पर इन्होंने कुल वायु प्रदूषण उत्सर्जन के एक छोटे से हिस्से का ही समाधान किया, इसलिए इनके प्रयोग और आवश्यकता इतनी नहीं पड़ी जितनी रेखा स्रोत मॉडल की थी, जिसने १९७० के दशक के शुरू में सैकड़ों सफल अनुप्रयोग किए। इसी प्रकार प्रकाश-रसायनिक मॉडल 1970 और 1960 के दशक में विकसित किए गए, पर उन्हें अधिक विशिष्ट क्षेत्रीय जरूरतों के लिए उपयोग किया गया, जैसे [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स]],[[कैलिफोर्निया|कैलीफ़ोर्निया]] में अंडरस्टेंडिंग धुंध फ़ॉर्मेशन. == पर्यावरणीय प्रभाव == <!--Translate this template and uncomment {{main|Ocean acidification|Greenhouse effect}} --> [[ग्रीन हाउस प्रभाव|ग्रीनहाउस प्रभाव]] एक घटना है जिससे [[ग्रीनहाउस गैस]] ([[:en:greenhouse gas|greenhouse gas]]) ऊपरी [[पृथ्वी के वायुमंडल|वातावरण]] ([[:en:Earth's atmosphere|atmosphere]]) पर एक स्थिति का निर्माण करता है जिससे [[ऊष्मा|ताप]] को बढ़ाकर [[क्षोभमण्डल]] ([[:en:troposphere|tropospheric]]) ताप को कम कर सकता है यह इस गुन के साथ [[आईपीसीसी ग्रीन हाउस गैसों की सूची|अन्य गैसों{]] ([[:en:IPCC list of greenhouse gases|other gases]]) सबसे बड़ा समग्र [[जलवायु बाध्य|बाध्य]] ([[:en:climate forcing|forcing]]) पृथ्वी पर से आने वाले [[जल वाष्प]] ([[:en:water vapour|water vapour]]) से साझा करता है अन्य ग्रीन हाउस गैसों में शामिल हैं [[मीथेन]] ([[:en:methane|methane]]), [[हाइड्रोफ़्लोरोकार्बन]] ([[:en:hydrofluorocarbon|hydrofluorocarbon]]), [[परफ़्लोरोकार्बन]] ([[:en:perfluorocarbon|perfluorocarbon]]),[[क्लोरोफ़्लोरोकार्बन]] ([[:en:chlorofluorocarbon|chlorofluorocarbon]]), [[NOx]] ([[:en:NOx|NOx]]) और [[ओजोन|ओज़ोन]]. बहुत से ग्रीन हाउस गैसों, जिनमें [[कार्बन]] और उस से कुछ [[जीवाश्म ईंधन]] ([[:en:fossil fuel|fossil fuel]]) शामिल है यह प्रभाव वैज्ञानिकों के लिए एक सदी से पता है और इस अवधि के दौरान प्रौद्योगिकी में विस्तार और गहराई से संबंधित आंकड़ों को बढ़ाने में मदद मिली है वर्तमान में, वैज्ञानिक ग्रीन हाउस गैसों से प्राकृतिक स्रोतों के लिए एन्थ्रोपोजेनिक प्रभाव और [[जलवायु परिवर्तन]] ([[:en:climate change|climate change]]) का अध्ययन कर रहे हैं कई अध्ययनों द्वारा पर्यावरणीय कार्बन डाइऑक्साइड के उत्पन्न होने वाले दीर्घगामी स्तरों की संभावना की भी जाँच की गई है जो [[समुद्र अम्लीकरण|समुद्री जल की अम्लीयता में अल्प वृद्धि]] ([[:en:ocean acidification|increases in the acidity of ocean waters]]) और समुद्रीय पर्यावरण प्रणाली के संभावित प्रभावों का कारण होते हैं। यद्दपि [[कार्बोनिक एसिड]] ([[:en:carbonic acid|carbonic acid]]) एक बहुत ही कमजोर अम्ल है और इसका इस्तेमाल [[प्रकाश संश्लेषण]] के दौरान जीवधारी द्वारा किया जाता है वायु प्रदूषण दुनिया भर में एक बड़ा स्वास्थ्य खतरा पैदा करता है, जिसमें भारत सबसे अधिक प्रभावित देश है। दुनिया के सातवें सबसे बड़े देश भारत पर एक व्यापक अध्ययन से स्वास्थ्य परिणामों पर परिवेशी वायु प्रदूषण के गंभीर प्रभाव का पता चलता है।<ref>{{cite web |url= https://www.scientificeuropean.in/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%A3/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B9-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%8F%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%9C%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%BF%E0%A4%AE-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%B9-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4/ |title=वायु प्रदूषण ग्रह के लिए एक प्रमुख स्वास्थ्य जोखिम: भारत विश्व स्तर पर सबसे बुरी तरह प्रभावित |work=Scientific European |date=15 जनवरी 2019 |access-date=14 मई 2024}}</ref>  == यह भी देखिए == <!--Translate this template and uncomment {{col-begin}} --> <!--Translate this template and uncomment {{col-2}} --> * [[अम्लीय वर्षा|अम्ल वर्षा]] * [[ब्रिटिश कोलंबिया में वायु प्रदूषण]] ([[:en:Air pollution in British Columbia|Air pollution in British Columbia]]) * [[वायु गुणवत्ता सूचकांक]] ([[:en:Air Quality Index|Air Quality Index]]) * [[वायु ठहराव|एयर ठहराव]] ([[:en:Air stagnation|Air stagnation]]) * [[वायु प्रदूषक उत्सर्जन घटक का ४२ पी संकलन]] ([[:en:AP 42 Compilation of Air Pollutant Emission Factors|AP 42 Compilation of Air Pollutant Emission Factors]]) * [[ट्रांसबाउंडरी धुंध प्रदूषण पर आसियान समझौता]] ([[:en:ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution|ASEAN Agreement on Transboundary Haze Pollution]]) * [[एशियाई भूरा बादल]] ([[:en:Asian brown cloud|Asian brown cloud]]) * [[वायुमंडल रसायन शास्त्र]] ([[:en:Atmospheric chemistry|Atmospheric chemistry]]) * [[वायुमंडलीय फैलाव मॉडलिंग]] ([[:en:Atmospheric dispersion modeling|Atmospheric dispersion modeling]]) * [[मधुमक्खी का छत्ता जलाने वाला]] ([[:en:Beehive burner|Beehive burner]]) * [[सर्वश्रेष्ठ उपलब्ध नियंत्रण प्रौद्योगिकी]] ([[:en:Best Available Control Technology|Best Available Control Technology]]) * [[वायुमण्डलीय प्रकीर्णन मॉडलिंग की ग्रन्थ सूची]] ([[:en:Bibliography of atmospheric dispersion modeling|Bibliography of atmospheric dispersion modeling]]) * [[जीव विज्ञान भवन]] ([[:en:Building biology|Building biology]]) * [[वायुमण्डलीय प्रकीर्णन मॉडलो का संकलन]] ([[:en:Compilation of atmospheric dispersion models|Compilation of atmospheric dispersion models]]) * [[गंभीर लोड]] ([[:en:Critical load|Critical load]]) * [[क्रूज पोत प्रदूषण]] ([[:en:Cruise ship pollution|Cruise ship pollution]]) * [[उत्सर्जन मानक]] ([[:en:Emission standard|Emission standard]]) * [[समन्वित डाटाबेस के उत्सर्जन और संसाधन जनरेशन (eGRID)]] ([[:en:Emissions & Generation Resource Integrated Database (eGRID)|Emissions & Generation Resource Integrated Database (eGRID)]]) * [[पर्यावरण समझौते]] ([[:en:Environmental agreement|Environmental agreement]]) <!--Translate this template and uncomment {{col-2}} --> * [[ईंधन गैस डीसल्फराइजेशन]] ([[:en:Flue gas desulfurization|Flue gas desulfurization]]) * [[ईंधन गैस के उत्सर्जन से जीवाश्म ईंधन के दहन]] ([[:en:Flue gas emissions from fossil fuel combustion|Flue gas emissions from fossil fuel combustion]]) * [[वैश्विक वायुमंडल निगरानी]] ([[:en:Global Atmosphere Watch|Global Atmosphere Watch]]) * [[वैश्विक वायुमंडल निगरानी]] ([[:en:Global dimming|Global dimming]]) * [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण|ग्लोबल वार्मिंग]] * [[ग्रीन हाउस प्रभाव|ग्रीनहाउस प्रभाव]] * [[धुंध]] ([[:en:Haze|Haze]]) * [[: स्वास्थ्य संस्थान के प्रभाव|स्वास्थ्य प्रभाव संस्थान]] ([[:en:Health Effects Institute|Health Effects Institute]])(HEI) * [[संकेतक मूल्य]] ([[:en:Indicator value|Indicator value]]) * [[कैंसर पर अनुसंधान के लिए अंतरराष्ट्रीय एजेंसी]] ([[:en:International Agency for Research on Cancer|International Agency for Research on Cancer]]) * [[क्योटो प्रोटोकॉल]] ([[:en:Kyoto Protocol|Kyoto Protocol]]) * [[प्राकृतिक आपदाओं में मरने वालों की संख्या#धुंध]] ([[:en:List of natural disasters by death toll#Smog|List of natural disasters by death toll#Smog]]) * [[निम्नतम उपलब्ध उत्सर्जन दर]] ([[:en:Lowest Achievable Emissions Rate|Lowest Achievable Emissions Rate]]) * [[राष्ट्रीय परिवेश वायु गुणवत्ता मानक|राष्ट्रीय परिवेश वायु गुणवत्ता मानकों]] ([[:en:National Ambient Air Quality Standards|National Ambient Air Quality Standards]])(अमरीका EPA) * [[नासा स्वच्छ वायु अध्ययन]] ([[:en:NASA Clean Air Study|NASA Clean Air Study]]) * [[सूक्ष्म]] ([[:en:Particulate|Particulate]]) * [[प्रदूषण फैलाने देता सिद्धांत]] ([[:en:Polluter pays principle|Polluter pays principle]]) * [[प्रदूषण पोत|पोत प्रदूषण]] ([[:en:Ship pollution|Ship pollution]]) * [[धूम कोहरा]] ([[:en:Smog|Smog]]) और [[धुंध]] ([[:en:Haze|Haze]]) * [[स्पेयर वायु कार्यक्रम]] ([[:en:Spare the Air program|Spare the Air program]])(कैलिफोर्निया) <!--Translate this template and uncomment {{col-end}} --> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी संपर्क == {{Commons|Air pollution|वायु प्रदूषण}} ;वायु की गुणवत्ता विज्ञान और सामान्य जानकारी * [https://web.archive.org/web/20081216144156/http://www.urbanairquality.org/ शहरी वायु गुणवत्ता पर अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन] *[https://amarhindi.com/air-pollution-in-hindi/ वायु प्रदूषण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210710114214/https://amarhindi.com/air-pollution-in-hindi/ |date=10 जुलाई 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20100329182347/http://www.unep.org/urban%5Fenvironment/ यूएनईपी शहरी मुद्दे] * [https://web.archive.org/web/20170919234115/http://ec.europa.eu/environment/air/index.htm यूरोपीय आयोग > पर्यावरण > नीतियाँ > एयर > वायु गुणवत्ता] * [https://web.archive.org/web/20100425051159/http://www.unep.org/pcfv/ यूएनईपी साझेदारी के लिए स्वच्छ ईंधन और वाहन] ;वायु की गुणवत्ता मॉडलिंग * [https://web.archive.org/web/20081216071740/http://www.stuffintheair.com/airqualitymodeling.html सामग्री में वायु] वायु की गुणवत्ता मानक मॉडलिंग के लिए औद्योगिक प्रक्रिया के स्रोत हैं। * [https://web.archive.org/web/20080828024829/http://atmosphericdispersion.wikia.com/ वायुमण्डलीय प्रकीर्णन मॉडलिंग पर विकी]. न केवल पर्यावरणीय विक्षेपण मॉडलर्स के अंतर्राष्ट्रीय समुदाय को बल्कि मॉडल्स के उपयोगकर्ताओं को भी संबोधित करता है। इसका उद्देश्य को मॉडलर्स द्वारा अपने काम के दौरान प्राप्त पूल अनुभवों को फ़ैलाना है। * [https://web.archive.org/web/20170619191647/http://www.air-dispersion.com/formulas.html वायु प्रकीर्णन मॉडलिंग और रूपान्तरण फ़ार्मूले] छह से एक लेख समर्पित करने के लिए तकनीकी गुणवत्ता और वायु प्रदूषण के वायु प्रकीर्णन मॉडलिंग ;मानव स्वास्थ्य पर प्रभाव * [https://web.archive.org/web/20081206153538/http://www.planetark.com/dailynewsstory.cfm/newsid/44436/story.htm वायु प्रदूषण के कारण रक्त के थक्के बनते हैं।] * [https://web.archive.org/web/20190119054007/http://www.ownyourair.org/ वायु की गुणवत्ता पर न्यू इंगलैंड का अमेरिकन लंग एसोसिएशन] {{प्रदूषण}} [[श्रेणी:प्रदूषण]] [[श्रेणी:वायु प्रदूषण| ]] [[श्रेणी:जलवायु परिवर्तन कारक]] 93uwitbeuw78qy6ejnc47sp454dwyw4 अ-ब-स 0 60048 6635682 6232074 2026-10-31T02:13:14Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635682 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} {{क़ुरआन}} सूरा '''अ- ब- स''' ([[इंग्लिश]]: Abasa) [[इस्लाम]] के पवित्र ग्रन्थ [[क़ुरआन|कुरआन]] का 80 वां [[सूरा]] (अध्याय) है। इसमें 22 [[आयत (क़ुरआन)|आयतें]] हैं। =नाम= इस सूरा के [[अरबी भाषा]] के नाम को क़ुरआन के प्रमुख हिंदी अनुवाद में सूरा '''अ़- ब- स''' <ref>{{cite book |last1=सूरा अ़- ब- स,(अनुवादक: मौलाना फारूक़ खाँ) |first1=भाष्य: मौलाना मौदूदी |title=अनुदित क़ुरआन - संक्षिप्त टीका सहित |page=946 से |url=https://archive.org/details/TranslationOfTheMeaningsOfTheNobleQuranInTheHindipdf}}</ref>और प्रसिद्ध किंग फ़हद प्रेस के अनुवाद में सूरा '''अ़बस'''<ref>{{cite web |title=सूरा अ़बस का अनुवाद (किंग फ़हद प्रेस) |url=https://quranenc.com/en/browse/hindi_omari/80 |website=https://quranenc.com |access-date=16 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622083734/https://quranenc.com/en/browse/hindi_omari/80 |archive-date=22 जून 2020 |url-status=dead }}</ref> नाम दिया गया है। नाम पहले ही शब्द “अ़- ब- स" (त्यौरी चढ़ाई) को इस सूरा का नाम दिया गया है। =अवतरणकाल= {{मुख्य|सूरा|सूरा=}} [[मक्कन सूरा|मक्की सूरा]] अर्थात् पैग़म्बर [[मुहम्मद]] के मदीना के निवास के समय [[हिजरत]] से पहले अवतरित हुई। टीकाकारों और हदीस-शास्त्रियों ने एकमत होकर इस सूरा के अवतरण का कारण यह बताया है कि एक बार अल्लाह के रसूल (सल्ल.) की सभा में मक्का मुअज़्ज़मा के कुछ बड़े सरदार बैठे हुए थे और नबी (सल्ल.) उन्हें इस्लाम को स्वीकार करने पर तैयार करने की कोशिश कर रहे थे। इतने में इब्ने उम्मे मकतूम (रजि.) नामक एक नेत्रहीन व्यक्ति नबी (सल्ल.) की सेवा में उपस्थित हुए और उन्होंने आप (सल्ल.) से इस्लाम के सम्बन्ध में कुछ पूछना चाहा। नबी (सल्ल.) को उनका यह हस्तक्षेप अप्रिय लगा और आपने उनसे बेरुखी बरती। इसपर अल्लाह की ओर से यह सूरा अवतरित हुई। इस ऐतिहासिक घटना से इस सूरा का अवतरणकाल आसानी से निश्चित हो जाता है। प्रथम यह कि यह बात सिद्ध है कि हज़रत इब्ने उम्मे मकतूम बिलकुल आरम्भिक काल के इस्लाम लानेवालों में से हैं। दूसरे यह कि हदीस के जिन उल्लेखों में यह घटना वर्णित हुई है उनमें से कुछ से मालूम होता है कि उस समय वे इस्लाम ला चुके थे और र कुछ उल्लेखों से ज़ाहिर होता है कि इस्लाम की ओर उन्मुख हो चुके थे और सत्य की खोज में नबी (सल्ल.) के पास आए थे। तीसरे यह कि नबी (सल्ल.) की मजलिस में जो लोग उस समय बैठे थे, विभिन्न उल्लेखों में उनके नाम भी ज़ाहिर किए गए हैं। इस सूची में हम उतबह, शैबह, अबू जल, उमैया बिन ख़लफ़ और उबई बिन ख़लफ़ जैसे इस्लाम के निकृष्ट बैरियों के नाम मिलते हैं। इससे मालूम होता है कि यह घटना उस समय घटित थी जब अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के साथ इन लोगों का मेल-जोल अभी बाक़ी था और संघर्ष इतना भी नहीं बढ़ा था कि आपके यहाँ उनके आने-जाने और आपके साथ उनकी मुलाक़ातों का सिलसिला बन्द हो गया हो। ये सब बातें प्रमाणित करती हैं कि यह सूरा अत्यन्त आरम्भिक काल की अवतरित सूरतों में से है। =विषय और वार्ता= [[इस्लाम]] के '''विद्वान''' [[मौलाना सैयद अबुल आला मौदूदी]] लिखते हैं कि देखने में इस सूरा में नबी (सल्ल.) पर रोष प्रकट किया गया है, किन्तु पूरी सूरा पर सामूहिक रूप से विचार करने पर मालूम होता है कि वास्तव में रोष कुरैश के काफ़िरों के उन सरदारों पर प्रकट किया गया है जो अपने अहंकार और हठधर्मी और सत्यता से लापरवाही के कारण अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के सत्यप्रचार को उपेक्षापूर्वक रद्द कर रहे थे, और (जहाँ तक नबी (सल्ल.) का सम्बन्ध है, आपको केवल प्रचार का सही तरीक़ा बताया गया है। आपने नेत्रहीन से बेरुखी की और कुरैश के सरदारों की ओर उन्मुख होने की उस समय जो नीति अपनाई थी उस का प्रेरक सर्वथा शुचिता और निस्सवार्थता और सत्य के आह्वान को प्रचारित एवं प्रसारित करने का भाव था न कि बड़े लोगों का सम्मान और छोटे लोगों की उपेक्षा का विचार। लेकिन अल्लाह ने आपको समझाया कि इस्लामी आह्वान का सही तरीक़ा यह नहीं है, बल्कि इस आह्वान के दृष्टिकोण से आपके ध्यान देने के वास्तविक पात्र वे लोग हैं जिनमें सत्य को स्वीकार करने की तत्परता पाई जाती हो, और आप और आपके उच्च आह्वान की प्रतिष्ठा से यह बात गिरी हुई है कि आप उसे उन अहंकारी लोगों के समक्ष रखें जो अपनी बड़ाई के घमंड में यह समझते हों कि उनको आपकी नहीं बल्कि आपको उनकी ज़रूरत है। यह सूरा के आरम्भ से आयत 16 तक का विषय है। तदनन्तर आयत 17 से प्रत्यक्षतः रोष का रुख़ उन काफ़िरों की ओर फिर जाता है जो अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के आह्वान को रद्द कर रहे थे। =सुरह "अ ब स'' का अनुवाद= बिस्मिल्ला हिर्रह्मा निर्रहीम '''अल्लाह के नाम से जो दयालु और कृपाशील है।''' {{मुख्य|बिस्मिल्लाह|बिस्मिल्लाह=}} {{मुख्य|क़ुरआन का हिन्दी अनुवाद|क़ुरआन का हिन्दी अनुवाद=}} इस सूरा का '''प्रमुख अनुवाद''': क़ुरआन की मूल भाषा '''अरबी से उर्दू''' अनुवाद "मौलाना मुहम्मद फ़ारूक़ खान", '''उर्दू से हिंदी''' <ref>{{cite web |title=Abasa सूरा का अनुवाद |url=http://tanzil.net/#trans/hi.farooq/80:1 |website=http://tanzil.net |access-date=15 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180425183153/http://tanzil.net/#trans/hi.farooq/80:1 |archive-date=25 अप्रैल 2018 |url-status=dead }}</ref>"मुहम्मद अहमद" ने किया। =बाहरी कडियाँ= इस सूरह का प्रसिद्ध अनुवादकों द्वारा किया अनुवाद क़ुरआन प्रोजेक्ट पर देखें *[https://web.archive.org/web/20191211192707/https://www.islamawakened.com/quran/80/1/default.htm Abasa 80:1] *[https://www.australianislamiclibrary.org/quran-translations.html क़ुरआन के अनुवाद 92 भाषाओं में ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730204334/https://www.australianislamiclibrary.org/quran-translations.html |date=30 जुलाई 2020 }} <ref>{{cite web |title=Quran Text/ Translation - (92 Languages) |url=https://www.australianislamiclibrary.org/quran-translations.html |website=www.australianislamiclibrary.org |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730204334/https://www.australianislamiclibrary.org/quran-translations.html |archive-date=30 जुलाई 2020 |url-status=dead }}</ref> {{सूरा|80 - अ ब स|अन-नाज़िआत]]|[[अत-तकविर]]}} =सन्दर्भ= {{टिप्पणीसूची}} =इन्हें भी देखें= *[[क़ुरआन]] *[[मुहम्मद]] *[[क़ुरआन का हिन्दी अनुवाद]] *[[सूरा]] *[[आयत (क़ुरआन)]] *[[इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:सूरा]] f4dis6ri8xmlr8axygw4ylymunf4ri3 कालापहाड़ 0 96193 6635813 6631138 2026-10-31T07:53:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635813 wikitext text/x-wiki '''कालापहाड़''' या काला पहाड़ बंगाल सल्तनत का एक मुस्लिम जनरल था, जो कर्रानी राजवंश के शासन में था, जिसका उल्लेख मुगल साम्राज्य के रिकॉर्ड में किया गया है, जिसने कोणार्क मंदिर को तोड़ने के लिए अपनी सेना के साथ पुरी जगन्नाथ मंदिर पर हमला किया था। उसका मूल नाम कालाचंद राय था। बाद में उसे सुल्तान की बेटी गुलनाज़ से प्यार हो गया और उसने शादी के लिए इस्लाम धर्म अपना लिया।<ref>{{cite book|author=Mahendra Narayan Behera|title=Brownstudy on Heathenland: A Book on Indology|url=https://books.google.com/books?id=BftYCzpZevQC&pg=PA146|year=2003|publisher=University Press of America|isbn=978-0-7618-2652-1|pages=146–147}}</ref><ref>{{cite book|author=Thomas Donaldson|title= Konark|url= https://books.google.com/books?id=aJBNAAAAYAAJ | year=2005|publisher= Oxford University Press|isbn=978-0-19-567591-7|pages=16–26}}</ref><ref name="ASICon">{{cite web |url= http://asi.nic.in/asi_monu_whs_konark_conservation.asp|title= Konarak, Conservation|publisher = Archaeological Survey of India|accessdate=27 July 2013}}</ref> उसे मुस्लिम जनरल कहा जाता है जिसके आदेश के तहत गुवाहाटी, [[असम]] में कामाख्या मंदिर को तोड़ दिया गया और नष्ट कर दिया गया। लेकिन कुछ इतिहासकार इस बात पर बहस करते हैं कि यह कालापहाड़ और उसकी सेना नहीं थी बल्कि 1498-1506 ईस्वी के दौरान हुसैन शाह थे। वे सूर्य मंदिर कोणार्क के आंशिक विनाश से भी कुख्यात है । हालांकि, जनरल कालापहाड़ और उसकी सेना केवल पूरी तरह से जिम्मेदार नहीं हो सकते थे। अन्य ग्रंथों में कहा गया है कि 15 वीं और 17 वीं शताब्दी के बीच मुस्लिम सेनाओं द्वारा मंदिर को कई बार नष्ट किया गया था।<ref name=britkonark>[https://www.britannica.com/place/Konark Konark: India], Encyclopaedia Britannica</ref><ref name="Ramaswami1971p161">{{cite book|author=N. S. Ramaswami|title=Indian Monuments|url=https://books.google.com/books?id=TAZc4KLSYjIC|year=1971|publisher=Abhinav|isbn=978-0-89684-091-1|pages=161–163}}</ref> कालापहाड़ के छापे का वर्णन करने वाले इस्लामी ग्रंथों में 1565 में मंदिर को नष्ट करने के लिए उनकी सेना के पहले प्रयास का उल्लेख है, लेकिन वे असफल रहे। उन्होंने केवल मामूली क्षति पहुंचाई और तांबे के कलश को ले गए।<ref name="Ramaswami1971p161"/> ==सैन्य अभियान== जैसा कि सुजान भट्टाचार्य ने बताया, कलिंग (ओडिशा) के हिंदू राजा मुकुंद देव मुगल सम्राट अकबर के सहयोगी और बंगाल के सुल्तान के दुश्मन थे। गजपति और सुल्तान के बीच दो युद्ध हुए, पहला वह जीता, दूसरा वह हार गया। काला पहाड़ ने दोनों लड़ाइयों में हिस्सा लिया लेकिन दोनों तरफ से। पहले युद्ध में वे बंगाल के स्वतंत्र हिंदू साम्राज्य कलिंग और भूरिश्रेष्ठ की संयुक्त सेना के सर्वोच्च सेनापति थे। इसके बाद उन्होंने बंगाल की राजकुमारी, बंगाल के सुल्तान सुलेमान कर्रानी की बेटी गुलनाज़ से शादी के बाद अपना विश्वास बदल दिया, विश्वास में परिवर्तन सुल्तान द्वारा निर्धारित पूर्व विवाह शर्त था और काला पहाड़ नाम से विख्यात हुआ। बंगाल सल्तनत सेना का सेनापति कालापहाड़ था, जिसने दूसरे युद्ध के बाद 1568 में राज्य के प्रमुख शहरों और धार्मिक स्थानों को नष्ट कर दिया, जो कि ओडिशा के समकालीन भारतीय राज्य का निर्माण करते हैं।<ref name="dpp">{{cite book|last=Pathak|first=Durga Prashad|title=Palm leaf etchings of Orissa|publisher=Abhinav Publications|year=1989 |page=4|isbn=9788170172482|url= https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|accessdate=2010-08-19}}</ref> बांग्लादेश के राष्ट्रीय विश्वकोश में शम्सुद्दीन अहमद के अनुसार, सुल्तान सुलेमान ने अपने बेटे "बयाज़ीद और जनरल कालापहाड़ उर्फ ​​राजू" की कमान के तहत अपनी सल्तनत का विस्तार करने के लिए ओडिशा में अपनी सेना भेजी। उन्होंने राजा मुकुंद-देव को हराया और मार डाला। सामान्य कालापहाड़ ने इसे अधीन करने के लिए एक दल को राज्य में गहराई तक ले गया।<ref name=":0"/> ===कोणार्क सूर्य मंदिर=== कालापहाड़ को बार-बार होने वाले हमलों और कोणार्क सूर्य मंदिर के नुकसान से जोड़ा गया है। वह बंगाल के सुल्तान सुलेमान खान कर्रानी के सेनापति थे। शेख कबीर बातिनी के अफसाना-ए-शाहन के अनुसार, वह एक बातिनी अफगान था।<ref>[http://orissagov.nic.in/e-magazine/orissareview/jun2004/englishpdf/gloom.pdf K.S. Behera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410033805/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/jun2004/englishpdf/gloom.pdf |date=2009-04-10 }}, "Gloom and Bloom: The Case of Jagannatha Temples in Midnapore District"</ref> ओडिशा के इतिहास के अनुसार, कालापहाड़ ने 1568 ई. में ओडिशा पर आक्रमण किया। उसने कोणार्क सूर्य मंदिर, साथ ही ओडिशा में कई हिंदू मंदिरों को क्षतिग्रस्त कर दिया। पुरी जगन्नाथ मंदिर की मदला पंजी बताती है कि कैसे कालापहाड़ ने 1568 ई. में ओडिशा पर हमला किया था। ===अन्य अभियान=== कलापहाड़ ने अन्य युद्धों में सल्तनत सेना का नेतृत्व किया। शम्सुद्दीन अहमद के अनुसार, कोच राजा द्वारा सल्तनत पर हमला करने के बाद उसने कूचबिहार सेना से लड़ाई लड़ी थी। अहमद बताते हैं, उसने सुखलध्वज को अभिभूत कर दिया, उसे बंदी बना लिया और फिर कूचबिहार की राजधानी को घेर लिया।<ref name=":0">{{cite book |last=Ahmed |first=ABM Shamsuddin |year=2012 |chapter=Sulaiman Karrani |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sulaiman_Karrani |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306032031/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sulaiman_Karrani |archive-date=6 मार्च 2016 |access-date=24 नवंबर 2021 |url-status=dead}}</ref> हालाँकि, मुगल सेनाओं के हमले के डर से, सुल्तान सुलेमान कर्रानी ने कालापहाड़ को कूचबिहार से वापस लेने का आदेश दिया और फिर कूचबिहार में सुखलध्वज को वापस सत्ता में बहाल कर दिया। 1575 में, सुल्तान के बेटे बायज़ीद की विश्वासघाती रूप से हत्या कर दी गई थी। "जुनैद, कुतलू खान और कालापहाड़" जैसे अफगान नेताओं ने कहा, अहमद ने दाऊद कर्रानी के आसपास रैली की, जो बंगाल सल्तनत के सिंहासन पर चढ़ गए।<ref name=daud>{{cite book |last=Ahmed |first=ABM Shamsuddin |year=2012 |chapter=Daud Khan Karrani |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Daud_Khan_Karrani |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703124359/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Daud_Khan_Karrani |archive-date=3 जुलाई 2015 |access-date=24 नवंबर 2021 |url-status=dead}}</ref> दाऊद और उसके समर्थकों को जुलाई 1576 में राजमहल में पराजित किया गया था।<ref name=daud/> ==विरासत== कालापहाड़ (या अंग्रेजी में ब्लैक माउंटेन) शब्द का अर्थ बंगाल, पूर्व और पूर्वोत्तर भारत में हिंदू आबादी के बीच आइकोनोक्लास्ट है। बंगाली मुसलमानों और उपमहाद्वीप के पूर्वी हिस्से के अन्य मुसलमानों के खिलाफ भी इसका अपमानजनक रूप से इस्तेमाल किया गया है। मार्च 2021 में, [[भारत के गृहमंत्री|भारतीय गृह मंत्री]] [[अमित शाह]] ने एआईयूडीएफ नेता [[बदरुद्दीन अजमल]] को कालापहाड़ और घुसपैठिए के रूप में संदर्भित किया।<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/video/national/rahul-baba-is-on-assam-visit-as-a-tourist-amit-shah-in-chirang-968720.html|work=Deccan Herald|title=Rahul Baba is on Assam visit as a tourist: Amit Shah in Chirang|date=31 March 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:ओड़िशा का इतिहास]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म से इस्लाम में धर्मान्तरित]] e351a9j51ttalz4o5f8guga1w8dorby गौर 0 98438 6635606 4595114 2026-10-30T15:31:17Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635606 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} {{Taxobox | name = गौर | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref =<ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Duckworth, J.W., Steinmetz, R., Timmins, R.J., Anak Pattanavibool, Than Zaw, Do Tuoc & Hedges, S.|year=2008|id=2891|title=Bos gaurus|downloaded=29 मार्च 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of vulnerable.</ref> | image_width = 250px | image = Gaur at the Bronx Zoo.jpg | image_caption = गौर का एक छोटा झुंड ब्रोंक्स चिड़ियाघर में | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[कशेरुकी प्राणी|कशेरुकी]] | classis = [[स्तनधारी]] | ordo = [[सम-ऊँगली खुरदार|द्विखुरीयगण]] (Artiodactyla) | subordo = [[रोमंथक|रोमन्थक]] (Ruminantia) | familia = बोविडाए (Bovidae) | subfamilia = [[गोवंश]] (Bovinae) | genus = ''[[Bos]]'' | species = '''''B. gaurus''''' | range_map= | range_map_caption=Range map | binomial = ''Bos gaurus'' | binomial_authority = [[चार्ल्स हैमिल्टन स्मिथ|स्मिथ]], 1827 }} '''गौर''' (''Bos gaurus'', पहले ''Bibos gauris'') दक्षिण एशिया और दक्षिण पूर्व एशिया मे पाया जाने वाला एक बड़ा, काले लोम से ढका गोजातीय पशु है। आज इसकी सबसे बड़ी आबादी [[भारत]] में पाई जाती हैं। गौर जंगली मवेशियों मे से सबसे बड़ा होता है। पालतू गौर 'गायल' या 'मिथुन' कहलाता है। भारत के भिन्न भिन्न भागों में इसका भिन्न भिन्न स्थानीय नाम है, जैसे '''गौरी गाय, बोदा, गवली''' इत्यादि। यह [[बोविडी कुल]] (Bavidae Family) के शफ गण (Order Ungulate) का एक जंगली स्तनपोषी शाकाहारी पशु है। गवल भारत प्रायद्वीप, असम, बर्मा, मलाया प्रायद्वीप तथा स्याम के पहाड़ी वनों में पाया जाता है। इसका सर्वोत्तम विकास दक्षिण भारतीय पहाड़ियों तथा [[असम]] में होता है। किसी समय यह प्राणी [[श्रीलंका]] में भी प्राप्य था, किंतु अब वहां से, संभवत: किसी [[पशुरोग]] के ही कारण लुप्त हो गया है। यूरोपीय शिकारी गौर को '[[बायसन|बाइसन]]' (Bison / एक प्रकार का जंगली भैंसा) कहते हैं, परंतु भारतीय गवल को बाइसन कहना ठीक प्रतीत नहीं होता। वस्तुत: यूरोप तथा उत्तरी अमरीका के बाइसन भारतीय गवल से भिन्न होते हैं। पाश्चात्य बाइसनों की सीगें छोटी और रूक्ष दाढ़ियाँ हाती हैं। == परिचय == [[चित्र:Gaur map.png|right|thumb|300px|गौर के प्राप्ति वाले क्षेत्र]] गबल का सिर बड़ा, शरीर मांसल तथा गठीला और भुजाएँ पुष्ट होती हैं। यह आकृति से ही ओजस्वी और बलवान्‌ प्रतीत होता है। कुछ नरों की कंधे तक की ऊँचाई 6 फुट तक होती है, पर इसकी सामान्य औसत ऊँचाई 5 फुट से लेकर 5 फुट 10 इंच तक होती है। मादा पाँच फुट से ज्यादा ऊँची नहीं होती। लंबाई में नर लगभग नौ फुट के और मादा सातफुट तक की होती हैं, इसकी सींगें अंग्रेजी के अक्षर सी (C) की आकृति की और लंबाई में 27 से 30 इंच तक की होती हैं। नर तथा मादा दोनों को सींगें होती हैं, किंतु मादा की सींगें अपेक्षाकृत छोटी निर्बल, बेलनाकार और नुकीली होती हैं। गवल के स्कंध पर मांसल पुट्ठा होता है, जो पीठ की ओर क्रमश: ढालुआ होता हुआ एकाएक समाप्त हो जाता है। दुम ठेहुने तक लंबी होती है। गवल का रंग बचपन से वृद्धावस्था तक एक समान नहीं रहता, बल्कि बदलता रहता है। नवजात शिशु का रंग हल्का सुनहला पीला होता है। अल्प काल के उपरांत यह रंग हल्का पीला हो जाता है। पुन: कुछ कालोपरांत यह भूरा हो जाता है। वयस्क नर या मादा का रंग काफी जैसा, अर्थात्‌ ललाई लिए भूरा होता है। प्रौढ़ावस्था में यह रंग बदल कर काजल जैसा काला तथा शरीर निर्लोम हो जाता है। कपाल का रंग खाकी तथा पीलापन लिए और आँखों का रंग भूरा होता है। कुछ का रंग हलका होता है और प्रतिबिंब के कारण नीला प्रतित होता है। पैरों का रंग घुटने के कुछ ऊपर से लेकर नीचे खुर तक श्वेत होता है। गवल पहाड़ी पशु है। यह मुख्यत: विस्तृत जंगलों में ही रहता है। कतिपय ऋतुओं में गवल चारागाह की टोह में निम्न सतह पर भी उतर आता है। गवल के चरने का समय प्रात: 9 बजे या कुछ उपरांत तक और पुन: मध्याह्नोत्तर होता है। यदि मौसम शीतल और आकाश मेघाच्छन्न रहा तो दोपहर में भी यह चरता रहता है। ग्रीष्म ऋतु में दोपहर को यह वन के किसी शांत एवं छायादार स्थान में विश्राम करता है। इसका मुख्य आहार घास पात तथा बाँस के नरम कल्ले हैं। पेड़ों की पत्तियों और कोमल छाल से भी इसे रुचि है। साधारणत: गवल परिवार में आठ या इस सदस्य होते हैं। ये सदस्य एक गरोह में रहा करते हैं। मैथुन ऋतु के अतिरिक्त अन्य समय में सभी आयु के नर तथा मादा मिल जुलकर हेलमेल के साथ रहते हैं। वयस्क हो जाने पर नर समूह से निकलकर अकेले, अथवा अन्य नरों के साथ, आहार की खोज में निकल पड़ता है। साधारणतया ये परित्यक्त गवल गिरोह से अधिक दूर नहीं जाते। मैथुन ऋतु में समस्त नर पुन: समूह में आकर मिल जाते हैं। मैथुन ऋतु में वयस्क नर गवलों का पारस्परिक सद्भाव और सहिष्णुता मिट जाती है और मादा पर आधिपत्य स्थापना के लिए स्पर्धा एवं द्वंद्वयुद्ध होने लगता है। इस स्पर्धा में जो नर विजयी होता है वह समूह के समस्त वयस्क मादा गवलों का एकमात्र स्वामी हो जाता है। वह अन्य वयस्क नरों को गिरोह से मार भगाता है और अपनी प्रेयसियों के साथ किसी क्षेत्रविशेष में चरने के लिये उपनिवेश सा बना लेता है। मैथुन ऋतु की समाप्ति पर नर गवल अपनी पत्नियों का परित्याग कर अकेला जीवनयापन करने लगता है। नर का एकाकी अथवा अन्य नरों के साथ जीवनयापन आगामी मैथुन ऋतु तक चलता रहता है। मैथुन ऋतु के आगमन पर वह मादा आधिपत्य प्रतियोगिता में भाग लेने के लिये पुन: उन्मत्त हो जाता है और समूह में आ मिलता है। मैथुन करते समय नर एक प्रकार की सीटी अथवा बाँसुरी जैसी विचित्र ध्वनि करता है, जो इस जानवर के डीलडौल को देखते हुए बहुत हास्यास्पद मालूम होती है। मैथुन शक्ति क्षीण हो जाने पर वृद्ध नर सर्वदा के लिये एकाकी जीवन व्यतीत करने लगता है। मादा गवल किसी एकांत स्थान में बच्चा जनती है। 9-10 महीनों पर यह एक या दो बच्चे जनती है। नवजात शिशु उत्पन्न होने के कुछ ही क्षण के उपरांत उछलने कूदने लगता है। साधारणतया प्रसूता गवल शिशु के समीप ही रहती है और शिशु के बड़े हो जाने पर समूह में सम्मिलित हो जाती है। किंतु किसी प्रकार के अनिष्ट की आशंका होने पर वह शिशु को त्यागकर समूह में मिल जाती है। मैथुन ऋतु के अतिरिक्त नर मादा से पृथक्‌ ही रहता है और संतान पालन तथा समूह का नेतृत्व मादा ही करती है। [[मध्य प्रदेश]] में गवल का मैथुनकाल दिसंबर, जनवरी होता है और संतानोत्पत्ति वर्षाऋतु के उपरांत सितंबर में होती है। [[कर्नाटक]] में भी गवलों का यही ऋतुकाल है, यद्यपि दिसंबर मास तक संतानोत्पत्ति होती रहती है। गवल निपुण आरोही होता है और खड़ी पहाड़ियों पर भी अत्यंत सरलतापूर्वक तथा शीघ्रता से चढ़ जाता है। हाथी तथा गवल समानभोजी तथा विश्रामप्रेमी होते हैं, अत: साथ ही साथ चरते हुए दृष्टिगोचर होते हैं। हाथी लंबे बाँसों को खींचकर झुका देता है और गवल उनकी पत्तियों तथा टहनियों को सुगमतापूर्वक प्राप्त कर लेता है। हाथी जैसे मित्र तथा बाघ जैसे शत्रु के अतिरिक्त गवल का अन्य वन्य पशुओं से कोई लगाव नहीं होता। ग्रीष्म ऋतु में तथा मानसून के उपरांत मक्खियाँ इन्हें बहुत सताती है, अतएव मक्खियों से बचने के लिए गवल मैदानों में चले आते हैं। अन्य वन्य पशुओं की अपेक्षा इसकी दृष्टि तथा श्रवणशक्ति कमजोर होती है। यह स्वभावतया शर्मीला और भीरू होता है, किंतु कभी कभी मनुष्य पर आक्रमण भी कर बैठता है। यदि नर एकाकी हुआ तो वह बिना किसी प्रकार की उत्तेजना के भी अकारण आक्रमण कर बैठता है। न तो वह खेतों में प्रवेश करता है और कृषि को ही हानि पहँुचाता है। पालतू, रोगी पशुओं द्वारा चरी हुई घास खाने से इनमें भी खुर तथा मुँह के रोगों का संक्रमण हो जाता है। गवल अनेक प्रकार की बोलियों द्वारा अपने समूह के अन्य सदस्यों को अपना मंतव्य प्रकट करते है। == संदर्भ ग्रंथ == * फ्रैंक फीन : स्टर्नदेल्स मैमेलिया ऑव इंडिया (2); * एस. एच. प्रैटर : द बुक ऑव इंडियन ऐनिमल्स। {{reflist}} [[श्रेणी:भारत के पशु]] shhex35c60rni5va1l0ivbqrxgseg7j अंधकासुर 0 98939 6635794 6270147 2026-10-31T07:32:31Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635794 wikitext text/x-wiki '''अंधकासुर''' एक पौराणिक [[दैत्य]] का नाम है। उसका वध भगवान [[शिव]] ने [[भैरव]] का रूप लेकर किया था। अंधकासुर भगवान [[शिव]] का ही पुत्र था। उसके पालक पिता का नाम [[हिरण्याक्ष]] था जोकि असुरराज [[हिरण्यकशिपु]] का छोटा भाई था और महर्षि [[कश्यप]] और [[दिति]] का पुत्र था। कुछ स्थानों पर अंधकासुर को महर्षि [[कश्यप]] और [[दिति]] का पुत्र भी लिखा गया है। माना जाता है कि इसी ने ही [[लोहितांग]] का लालन पालन किया था।<ref name="Collins1988">{{cite book|author=Charles Dillard Collins|title=The Iconography and Ritual of Siva at Elephanta|url=https://books.google.com/books?id=pQNi6kAGJQ4C&pg=PA58|year=1988|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-9953-5|page=58}}</ref><ref name="Williams2008">{{cite book|author=George M. Williams|title=Handbook of Hindu Mythology|url=https://books.google.com/books?id=N7LOZfwCDpEC&pg=PA54|year=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-533261-2|page=54}}</ref><ref name="Chaturvedi2004">{{cite book|author=B. K. Chaturvedi|title=Shiva Purana|url=https://books.google.com/books?id=bchgql0em9YC&pg=PA106|year=2004|publisher=Diamond Pocket Books (P) Ltd.|isbn=978-81-7182-721-3|page=106}}</ref> <ref>{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madn|year= 1990| page= [https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/67 67]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}</ref> [[File:Andhakasur Vadh 11th century.jpg|thumb|अंधकासुर वध]] == जन्म == [[लिङ्ग पुराण|लिंगपुराण]] में वर्णित एक प्राचीन कथा के अनुसार एक बार भगवान [[शिव|शिव शंकर]] ध्यान में लीन थे क्रीड़ा पूर्वक माता [[पार्वती]] ने उसी समय उनके दोनों [[आँख|नेत्र]] बंद कर दिए। उनके आंखो से आंसू की एक बूंद टपकी और भगवान [[शंकर]] के तीसरे नेत्र की दिव्य ज्योति को छूकर चली गई उसी पसीने और दिव्य ज्योति के मिश्रण से एक बालक का जन्म हुआ जो अंधा एवम् कुरूप था। यही बालक आगे चलकर अंधकासुर कहलाया। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:दानव]] [[श्रेणी:रामायण के पात्र]] s0s01ssrdb7fxqmokvpggtvg5tl24de हजरतपुर 0 100202 6635593 6391679 2026-10-30T14:46:09Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6635593 wikitext text/x-wiki '''हज़रतपुर''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फ़िरोज़ाबाद ज़िले]] के [[टूण्डला]] ब्लॉक का एक [[गाँव]] है। सन् 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार गाँव में 514 परिवारों की कुल [[जनसंख्या]] 2,715 है। == जनसांख्यिकी == सन् 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार हज़रतपुर में कुल 514 परिवार रहते हैं और गाँव की कुल जनसंख्या 2,715 है।<ref name="Census 2011 A"/>{{rp|78}} इसमें 52.0% पुरुष (1,413) और 48.0% महिलायें (1,302) हैं।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 86 --> छः वर्ष से कम आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 356 (185 लड़के और 171 लड़कियाँ) हैं जो गाँव की कुल जनसंख्या का 13.1% है।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 86 --> गाँव में 620 निवासी अनुसूचित जाति के हैं जो कुल जनसंख्या का 22.8% हैं।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 87 --><ref name="Census 2011 B">{{cite web |title=Census of India 2011: Uttar Pradesh District Census Handbook - Firozabad, Part B (Village and Town Wise Primary Census Abstract) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1211/download/3858/DH_2011_0916_PART_B_DCHB_FIROZABAD.pdf |website=Census of India |access-date=19 June 2023}}</ref>{{rp|86-7}} == आधारभूत संरचना == सन् 2011 की जनगणना के अनुसार हज़रतपुर में एक [[प्राथमिक विद्यालय]] है और गाँव में कोई स्वास्थ्य केन्द्र नहीं हैं।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 78-9 --> गाँव में पीने का पानी [[चांपाकल|हैडपंप]] और ट्यूबवेल (गहरे कुये) से किया जाता है; गाँव में कोई सार्वजनिक शौचालय नहीं है।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 80 --> गाँव में कोई पोस्ट ऑफिस या सार्वजनिक पुस्तकालय नहीं है; गाँव में बिजली की आंशिकतः आपूर्ति की जाती है।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 81, 3 --> गाँव की कुछ गलियाँ पक्की सड़क के रूप में हैं तो कुछ सामान्य कच्ची गलियाँ हैं।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 82 --><ref name="Census 2011 A">{{cite web |title=Census of India 2011: Uttar Pradesh District Census Handbook - Firozabad, Part A (Village and Town Directory) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1210/download/3854/DH_2011_0916_PART_A_DCHB_FIROZABAD.pdf |website=Census of India |access-date=19 June 2023}}</ref>{{rp|78-83}} ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:फ़िरोज़ाबाद ज़िले के गाँव]] 8k2fqs843r6me448jhg5jhywhuslajr 6635594 6635593 2026-10-30T14:46:29Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] जोड़ी 6635594 wikitext text/x-wiki '''हज़रतपुर''' भारतीय राज्य [[उत्तर प्रदेश]] के [[फ़िरोज़ाबाद ज़िला|फ़िरोज़ाबाद ज़िले]] के [[टूण्डला]] ब्लॉक का एक [[गाँव]] है। सन् 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार गाँव में 514 परिवारों की कुल [[जनसंख्या]] 2,715 है। == जनसांख्यिकी == सन् 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार हज़रतपुर में कुल 514 परिवार रहते हैं और गाँव की कुल जनसंख्या 2,715 है।<ref name="Census 2011 A"/>{{rp|78}} इसमें 52.0% पुरुष (1,413) और 48.0% महिलायें (1,302) हैं।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 86 --> छः वर्ष से कम आयु वर्ग के बच्चों की संख्या 356 (185 लड़के और 171 लड़कियाँ) हैं जो गाँव की कुल जनसंख्या का 13.1% है।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 86 --> गाँव में 620 निवासी अनुसूचित जाति के हैं जो कुल जनसंख्या का 22.8% हैं।<!-- जनगणना 2011 B, पृष्ठ 87 --><ref name="Census 2011 B">{{cite web |title=Census of India 2011: Uttar Pradesh District Census Handbook - Firozabad, Part B (Village and Town Wise Primary Census Abstract) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1211/download/3858/DH_2011_0916_PART_B_DCHB_FIROZABAD.pdf |website=Census of India |access-date=19 June 2023}}</ref>{{rp|86-7}} == आधारभूत संरचना == सन् 2011 की जनगणना के अनुसार हज़रतपुर में एक [[प्राथमिक विद्यालय]] है और गाँव में कोई स्वास्थ्य केन्द्र नहीं हैं।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 78-9 --> गाँव में पीने का पानी [[चांपाकल|हैडपंप]] और ट्यूबवेल (गहरे कुये) से किया जाता है; गाँव में कोई सार्वजनिक शौचालय नहीं है।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 80 --> गाँव में कोई पोस्ट ऑफिस या सार्वजनिक पुस्तकालय नहीं है; गाँव में बिजली की आंशिकतः आपूर्ति की जाती है।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 81, 3 --> गाँव की कुछ गलियाँ पक्की सड़क के रूप में हैं तो कुछ सामान्य कच्ची गलियाँ हैं।<!-- जनगणना 2011 A, पृष्ठ 82 --><ref name="Census 2011 A">{{cite web |title=Census of India 2011: Uttar Pradesh District Census Handbook - Firozabad, Part A (Village and Town Directory) |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1210/download/3854/DH_2011_0916_PART_A_DCHB_FIROZABAD.pdf |website=Census of India |access-date=19 June 2023}}</ref>{{rp|78-83}} ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश]] [[श्रेणी:फ़िरोज़ाबाद ज़िले के गाँव]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के गाँव]] qhgp3c3uvdq38b1bmuxb8lv540s1p8r गंगा डेल्टा 0 101617 6635751 6632342 2026-10-31T07:02:35Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635751 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ganges_Delta_ESA22274217.jpeg|अंगूठाकार| गंगा डेल्टा, 2020 उपग्रह चित्र।]] '''गंगा डेल्टा''' (जिसे '''गंगा-ब्रह्मपुत्र डेल्टा''', '''सुंदरबन डेल्टा''' या '''बंगाल डेल्टा'''<ref name="BengalDelta">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Chowdhury|first=Sifatul Quader|last2=Hassan|first2=M Qumrul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Bengal Delta|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bengal_Delta|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020014709/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Bengal_Delta|archive-date=20 अक्तूबर 2021|access-date=25 अप्रैल 2023|url-status=dead}}</ref> के रूप में भी जाना जाता है) [[दक्षिण एशिया]] के [[बंगाल]] क्षेत्र में एक [[नदी डेल्टा]] है, जिसमें [[बांग्लादेश]] और भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] शामिल हैं। यह दुनिया का सबसे बड़ा नदी डेल्टा है<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/06/21/world/life-in-bangladesh-delta-on-the-edge-of-disaster.html|title=Life in Bangladesh Delta: On the Edge of Disaster|last=Seth Mydans|date=21 June 1987|work=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20171104181307/https://www.nytimes.com/1987/06/21/world/life-in-bangladesh-delta-on-the-edge-of-disaster.html|archive-date=4 November 2017|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/which-is-the-largest-delta-in-the-world.html|title=Where Is The Largest Delta In The World?|date=25 April 2017|website=WorldAtlas}}</ref> और यह कई [[अपवाह तन्त्र|नदी प्रणालियों]], मुख्य रूप से [[ब्रह्मपुत्र नदी]] और [[गंगा नदी]] के संयुक्त जल के साथ [[बंगाल की खाड़ी]] में विलीन हो जाता है। यह दुनिया के सबसे उपजाऊ क्षेत्रों में से एक है, इसलिए इसे ''ग्रीन डेल्टा'' उपनाम दिया गया है। डेल्टा [[हुगली नदी]] से पूर्व में [[मेघना नदी]] तक फैला हुआ है। == भूगोल == [[चित्र:SunderbanFarmHouse.JPG|अंगूठाकार| डेल्टा में पाल्म, चावल, समतल और हरी-भारी सतह, तालाबों के साथ एक विशिष्ट परिदृश्य बनती हुई]] [[चित्र:The_delta_of_Ganges_by_J._Rennel.jpg|अंगूठाकार| सर्वेक्षक [[जेम्स रेनेल]] (1778) के मानचित्र से गंगा का डेल्टा]] गंगा डेल्टा त्रिभुज आकार का है और इसे "आर्कुएट" (Arcuate चापाकार) डेल्टा माना जाता है। इसमें {{Convert|105000|km2|sqmi|abbr=on}} से अधिक इलाका शामिल हैं जो ज्यादातर बांग्लादेश और भारत में स्थित है, जिसमें [[भूटान]], [[तिब्बत]] और [[नेपाल]] की नदियाँ उत्तर से बहती हैं। अधिकांश डेल्टा छोटे तलछट कणों द्वारा निर्मित [[जलोढ़क|जलोढ़]] मिट्टी से बना है जो अंत में नीचे बैठ जाती है क्योंकि नदी की धाराएं नदी के मुहाने में धीमी हो जाती हैं। नदियाँ इन महीन कणों को अपने साथ ले जाती हैं, यहाँ तक कि हिमनदों में अपने स्रोतों से [[फ्लुवियो-ग्लेशियल|फ़्लूवियो-ग्लेशियल]] के रूप में भी। लाल और लाल-पीली [[लैटेराइट मृदा|लैटेराइट]] मिट्टी पूर्व की ओर पाई जाती है। मिट्टी में बड़ी मात्रा में खनिज और पोषक तत्व होते हैं, जो कृषि के लिए अच्छे हैं। यह [[सरिता (भूगोल)|चैनलों]], [[दलदल|दलदलों]], झीलों और बाढ़ के मैदान की तलछट (Chars) की भूलभुलैया से बना है। गंगा की सहायक नदियों में से एक, [[गोराई-मधुमती नदी]], गंगा डेल्टा को दो भागों में विभाजित करती है: भूगर्भीय रूप से युवा, सक्रिय, पूर्वी डेल्टा और पुराना, कम सक्रिय, पश्चिमी डेल्टा।<ref name="BengalDelta"/> == जनसंख्या == [[हिमालय]] से पिघलने वाली बर्फ से भारी रन-ऑफ व [[मॉनसून|मानसून]] के कारण बाढ़ से जोखिम के बावजूद और उत्तरी [[हिन्द महासागर|हिंद महासागर]] उष्णकटिबंधीय चक्रवात के खतरों के बाद भी लगभग 280 मिलियन (180 मिलियन बांग्लादेश और 100 मिलियन पश्चिम बंगाल, भारत) लोग डेल्टा पर रहते हैं। [[बांग्लादेश]] राष्ट्र का एक बड़ा हिस्सा गंगा डेल्टा में स्थित है; देश के कई लोग जीवित रहने के लिए डेल्टा पर निर्भर हैं। {{Sfn|Bowden|2003|p=39}} ऐसा माना जाता है कि 300 मिलियन से अधिक लोग गंगा डेल्टा द्वारा समर्थित हैं; लगभग 400 मिलियन लोग &nbsp;[[गंगा नदी]] बेसिन में रहते हैं, जो इसे दुनिया में सबसे अधिक आबादी वाला नदी बेसिन बनाता है। अधिकांश गंगा डेल्टा का जनसंख्या घनत्व 200/किमी <sup>2</sup> (520 व्यक्ति प्रति वर्ग मील) से अधिक है,{{उद्धरण आवश्यक|date=May 2017}} इसे दुनिया के सबसे घनी आबादी वाले क्षेत्रों में से एक बनाता है। == वन्यजीव == [[चित्र:Panthera_tigris.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]]]] तीन [[पारिक्षेत्र|स्थलीय ईकोक्षेत्र]] डेल्टा को कवर करते हैं। [[निचला गंगा मैदान आर्द्र पर्णपाती वन|निचले गंगा के मैदानी इलाकों में नम पर्णपाती जंगलों का]] ईकोरियोजन डेल्टा क्षेत्र के अधिकांश हिस्से को कवर करता है, हालांकि जंगलों को ज्यादातर कृषि के लिए साफ कर दिया गया है और केवल छोटे क्षत्रे बने हुए हैं। लंबी घास के मोटे तने, जिन्हें कैनब्रेक (Canebrake) के नाम से जाना जाता है, गीले इलाकों में उगते हैं। [[सुन्दरवन|सुंदरवन के मीठे पानी के दलदली जंगलों का]] ईकोरियोजन बंगाल की खाड़ी के करीब स्थित है; यह इकोरगियन शुष्क मौसम के दौरान थोड़े [[नुनखरा जल|खारे]] पानी और मानसून के मौसम में ताजे पानी से भर जाता है। इन जंगलों को भी लगभग पूरी तरह से सघन कृषि करने के लिए बदल दिया गया है, केवल {{Convert|130|km2|sqmi}} {{Convert|14600|km2|sqmi}} क्षेत्र संरक्षित है। जहां डेल्टा बंगाल की खाड़ी से मिलता है, [[सुन्दरवन|वहीं सुंदरवन मैंग्रोव]] दुनिया का सबसे बड़ा [[मैन्ग्रोव|मैंग्रोव]] पारिस्थितिकी क्षेत्र बनाता है, जो {{Convert|20400|km2|sqmi}} के क्षेत्र को 54 द्वीपों की श्रृंखला में कवर करता है । इसे अपना नाम प्रमुख मैंग्रोव प्रजातियों के पेड़ों ''हेरिटिएरा फ़ोम्स'' (Heritiera fomes) से प्राप्त हुआ है, जिन्हें स्थानीय रूप से ''सुंदरी'' ''के'' रूप में जाना जाता है। डेल्टा के जानवरों में भारतीय अजगर ( ''पायथन मोलुरस'', Python molurus), क्लाउडिड तेंदुआ ( ''[[धूमिल तेन्दुआ|नियोफेलिस नेबुलोसा]]'' ), [[भारतीय हाथी]] ( ''एलिफस मैक्सिमस इंडिकस'', ''Elephas maximus indicus'') और [[क्रोकोडाइल|मगरमच्छ]] शामिल हैं, जो सुंदरबन में रहते हैं। माना जाता है कि लगभग 1,020 लुप्तप्राय [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]] ( ''पैंथेरा टाइग्रिस टाइग्रिस'', ''Panthera tigris tigris'' ) सुंदरवन में रहते हैं। गंगा-ब्रह्मपुत्र बेसिन में उष्णकटिबंधीय पर्णपाती वन हैं जो मूल्यवान लकड़ी का उत्पादन करते हैं: इन क्षेत्रों में [[साल (वृक्ष)|साल]], [[सागौन]] और [[पीपल|पीपल के]] पेड़ पाए जाते हैं। ऐसा अनुमान है कि 30,000 [[चीतल]] (ऐक्सिस ऐक्सिस, ''Axis axis'' ) डेल्टा के सुंदरबन भाग में हैं। डेल्टा में पाए जाने वाले पक्षियों में [[रामचिरैया|किंगफिशर]], [[महाश्येन|चील]], [[कठफोड़वा]], [[मैना]] ( ''[[मैना|एक्रिडोथेरेस ट्रिस्टिस,]] Acridotheres tristis'' ), [[जंगली तीतर|दलदली फ्रेंकोलिन]] (''फ्रैंकोलिनस गुलरिस'', ''Francolinus gularis'' ) और डोल (''कोप्सिकस सैलारिस'' , ''Copsychus saularis'') शामिल हैं। डेल्टा में डॉल्फ़िन की दो प्रजातियाँ पाई जा सकती हैं: [[इरावदी डालफिन|इरावदी डॉल्फ़िन]] ( ''ओरकेला ब्रेविरोस्ट्रिस, Orcaella brevirostris'' ) और [[गंगा और सिंधु नदी डॉल्फिन|गंगा नदी डॉल्फ़िन]] ( ''प्लैटनिस्टा गैंगेटिका गैंगेटिका, Platanista gangetica gangetica'' )। इरावदी डॉल्फिन एक समुद्री डॉल्फिन है जो बंगाल की खाड़ी से डेल्टा में प्रवेश करती है। गंगा नदी डॉल्फिन एक सच्ची नदी डॉल्फिन है, लेकिन अत्यंत दुर्लभ है और [[विलुप्तप्राय जाति|लुप्तप्राय]] मानी जाती है। डेल्टा में पाए जाने वाले पेड़ों में सुंदरी, गरजन ( ''राइज़ोफोरा'' एसपीपी. Rhizophora spp.), [[बाँस|बांस]], मैंग्रोव पाम ( ''न्यापा फ्रूटिकंस, Nypa fruticans''), और मैंग्रोव खजूर ( ''फीनिक्स पलुडोसा'' , Phoenix plaudosa) शामिल हैं। == भूगर्भ शास्त्र == गंगा डेल्टा तीन टेक्टोनिक प्लेटों के जंक्शन पर स्थित है: [[भारतीय प्लेट]], [[यूरेशियाई प्लेट|यूरेशियन प्लेट]] और [[बर्मा प्लेट]] ।<ref>{{Cite web|url=http://www.banglapire.org/Research/tectonics-geophysics|title=Tectonics & Geophysics|website=BanglaPIRE|access-date=13 June 2017|quote=The Ganges Brahmaputra Delta lies at the junction of three plates: the Indian Plate, the Eurasian Plate and the Burma Platelet.|archive-date=17 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617043150/http://www.banglapire.org/Research/tectonics-geophysics|url-status=dead}}</ref> [[आदिनूतन युग|इओसीन]] पैलियोशेल्फ़ का किनारा लगभग [[कोलकाता]] से [[शिलांग पठार]] के किनारे तक फैला है। पैलियोशेल्फ़ का किनारा उत्तर-पश्चिम में मोटे महाद्वीपीय क्रस्ट से दक्षिण-पूर्व में पतले महाद्वीपीय या महासागरीय क्रस्ट में संक्रमण को चिह्नित करता है। हिमालय की टक्कर से भारी मात्रा में तलछट की आपूर्ति ने डेल्टा को लगभग {{Convert|400|km}} [[आदिनूतन युग|इओसीन]] के बाद से समुद्र की ओर आगे बढ़ा दिया। गंगा डेल्टा के नीचे पैलियोशेल्फ़ के किनारे के दक्षिण-पूर्व में तलछट की मोटाई {{Convert|16|km|mi|abbr=on}} अधिक हो सकती है।<ref>{{Cite journal|last=Steckler|first=Michael S.|last2=Humayun|first2=S. Akhter|last3=Seeber|first3=Leonardo|date=15 September 2008|title=Collision of the Ganges-Brahmaputra Delta with the Burma Arc|url=https://univdhaka.academia.edu/SyedHumayunAkhter/Papers/274196/Collision_of_the_Ganges-Brahmaputra_Delta_with_the_Burma_Arc|journal=Earth and Planetary Science Letters|publisher=Elsevier|volume=273|issue=3–4|doi=10.1016/j.epsl.2008.07.009|access-date=22 April 2013|quote=The edge of the pre-delta Eocene paleoshelf is marked by the shallow-water Sylhet Limestone, which runs NNE from near Calcutta to the edge of the Shillong Plateau ... The Sylhet Limestone drops ... indicating the presence of thick continental crust. East of the hinge zone the great thickness of sediments indicates that the crust is greatly thinned or oceanic ... The enormous supply of sediments provided by the Himalayan collision fed the [Ganges-Brahmaputra Delta (GBD)] and has produced ~400 km of progradation of the shelf edge since the Eocene ... Total sediment thickness beneath the GBD southeast of the hinge zone exceeds 16 km.}}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:CowShed.JPG|अंगूठाकार| चावल, मवेशी और नदियों और तालाबों में मछली पकड़ना भोजन के महत्वपूर्ण स्रोत हैं।]] बांग्लादेश के लगभग दो-तिहाई लोग कृषि में काम करते हैं और डेल्टा के उपजाऊ बाढ़ के मैदानों पर फसलें उगाते हैं। गंगा डेल्टा में उगाई जाने वाली प्रमुख फ़सलें [[जूट]], [[चाय]] और [[चावल]] हैं। {{Sfn|Bowden|2003|p=39}} डेल्टा क्षेत्र में मछली पकड़ना भी एक महत्वपूर्ण गतिविधि है, क्योंकि क्षेत्र के कई लोगों के लिए मछली भोजन का एक प्रमुख स्रोत है। {{Sfn|Bowden|2003|p=44}} 20वीं शताब्दी के अंतिम दशकों में, वैज्ञानिकों ने मछली पालन के तरीकों को सुधारने के लिए डेल्टा के गरीब लोगों की मदद की। अप्रयुक्त तालाबों को व्यवहार्य मछली फार्मों में बदलकर और मौजूदा तालाबों में मछलियों को पालने के तरीकों में सुधार करके, बहुत से लोग अब मछली पालने और बेचने के लिए जीविकोपार्जन कर सकते हैं। नई प्रणालियों का उपयोग करते हुए मौजूदा तालाबों में मछली उत्पादन में 800% की वृद्धि हुई है।<ref>{{Cite web|url=http://www.futureharvest.org/earth/fish.shtml|title=Global Demand for Fish Rising—Fish Farming is the Fastest Growing Field of Agriculture|website=Future Harvest|archive-url=https://web.archive.org/web/20061005030820/http://www.futureharvest.org/earth/fish.shtml|archive-date=5 October 2006|quote=In Bangladesh, scientists are turning unused ponds into viable fish farms and improving fish raising in the existing ones. The project has led to a new way for the rural poor to earn an income ... Using new systems developed through research, fish production in existing ponds has increased eightfold.}}</ref> झींगा को कंटेनर या पिंजरों में पाला जाता है जो खुले पानी में डूबे रहते हैं। अधिकांश का निर्यात किया जाता है। {{Sfn|Bowden|2003|p=44}} [[चित्र:HasnabadFerryPier.JPG|दाएँ|अंगूठाकार| एक नौका घाट पर खूब चहल-पहल]] [[चित्र:Vidyasagar_setu.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[विद्यासागर सेतु]] जो [[कोलकाता]] में [[हुगली नदी|हुगली]] नदी तक फैला हुआ है]] क्योंकि यहाँ कई नदी शाखाओं की भूलभुलैया है अतः इस क्षेत्र को पार करना मुश्किल है। अधिकांश द्वीप केवल साधारण लकड़ी की नौका द्वारा मुख्य भूमि से जुड़े हुए हैं। पुल दुर्लभ हैं। कुछ द्वीप अभी तक बिजली के ग्रिड से नहीं जुड़े हैं, इसलिए द्वीप के निवासी बिजली की आपूर्ति के लिए सोलर पैनल का उपयोग करते हैं। === आर्सेनिक प्रदूषण === गंगा डेल्टा में आर्सेनिक एक प्राकृतिक रूप से पाया जाने वाला पदार्थ है जिसका स्वास्थ्य पर हानिकारक प्रभाव पड़ता है और यह [[खाद्य शृंखला|खाद्य श्रृंखला]] में प्रवेश कर सकता है, विशेषकर चावल जैसी प्रमुख फसलों में। == जलवायु == गंगा डेल्टा ज्यादातर उष्णकटिबंधीय आर्द्र [[जलवायु]] क्षेत्र में स्थित है, और पश्चिमी भाग में हर साल {{Convert|1500|to|2000|mm|in|abbr=on}} के बीच वर्षा प्राप्त करता, वहीं पूर्वी भाग में {{Convert|2000|to|3000|mm|in|abbr=on}} वर्ष होती है। गर्म, शुष्क ग्रीष्मकाल और ठंडी, शुष्क सर्दियाँ जलवायु को कृषि के लिए उपयुक्त बनाती हैं। === चक्रवात और बाढ़ === नवंबर 1970 में, बीसवीं शताब्दी का सबसे घातक उष्णकटिबंधीय चक्रवात गंगा डेल्टा क्षेत्र से टकराया। [[1970 भोला चक्रवात|1970 भोला चक्रवात ने]] 500,000 लोगों (आधिकारिक मृत्यु टोल) को मार डाला, और 100,000 लापता हो गए। [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स|गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स ने]] अनुमान लगाया कि भोला चक्रवात से मानव जीवन की कुल हानि 1,000,000 थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/content_pages/record.asp?recordid=53274|title=History and Society/Disasters/Cyclone Deaths|website=Guinness World Records|archive-url=https://web.archive.org/web/20051119041251/http://www.guinnessworldrecords.com/content_pages/record.asp?recordid=53274|archive-date=19 November 2005|access-date=12 July 2013}}</ref> 1991 में एक और चक्रवात डेल्टा से टकराया, जिसमें लगभग 139,000 लोग मारे गए। {{Sfn|Bowden|2003|p=43}} इसने कई लोगों को बेघर भी कर दिया। लोगों को नदी डेल्टा पर सावधान रहना होगा क्योंकि भयंकर बाढ़ भी आती है। 1998 में, गंगा ने डेल्टा में बाढ़ ला दी, जिससे लगभग 1,000 लोग मारे गए और 30 मिलियन से अधिक लोग बेघर हो गए। [[बांग्लादेश सरकार]] ने क्षेत्र के लोगों को खिलाने में मदद करने के लिए 900 मिलियन डॉलर मांगे&nbsp;, क्योंकि चावल की पूरी फसल नष्ट हो गई थी। {{Sfn|Bowden|2003|p=40}} == बंगाल डेल्टा का इतिहास == बंगाल डेल्टा का इतिहास पर्यावरण इतिहासकारों द्वारा उभरती विद्वता का विषय रहा है। भारतीय इतिहासकार विनीता दामोदरन ने [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]] द्वारा बड़े पैमाने पर अकाल प्रबंधन प्रथाओं की रूपरेखा तैयार की है, और इन प्रथाओं को वन और भूमि प्रबंधन प्रथाओं द्वारा किए गए प्रमुख पारिस्थितिक परिवर्तनों से संबंधित किया है।<ref>{{Citation|last=Damodaran|first=Vinita|title=The East India Company and the Natural World|date=2015|pages=80–101|editor-last=Damodaran|editor-first=Vinita|series=Palgrave Studies in World Environmental History|chapter=The East India Company, Famine and Ecological Conditions in Eighteenth-Century Bengal|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|doi=10.1057/9781137427274_5|isbn=978-1-137-42727-4|editor2-last=Winterbottom|editor2-first=Anna|editor3-last=Lester|editor3-first=Alan}}</ref><ref>{{Cite journal|last=DAMODARAN|first=VINITA|date=1995|title=Famine in a Forest Tract: Ecological Change and the Causes of the 1897 Famine in Chotanagpur, Northern India|url=http://www.environmentandsociety.org/node/2827|journal=Environment and History|volume=1|issue=2|pages=129–158|doi=10.3197/096734095779522636|issn=0967-3407|jstor=20722973}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Damodaran|first=Vinita|date=2006-10-01|title=Famine in Bengal: A Comparison of the 1770 Famine in Bengal and the 1897 Famine in Chotanagpur|journal=The Medieval History Journal|language=en|volume=10|issue=1–2|pages=143–181|doi=10.1177/097194580701000206|issn=0971-9458}}</ref> देबजानी भट्टाचार्य ने दिखाया है कि 18वीं सदी के मध्य से लेकर 20वीं सदी की शुरुआत तक भूमि, पानी और इंसानों से जुड़े औपनिवेशिक शक्तियों द्वारा किए गए पारिस्थितिक परिवर्तनों का पता लगाकर कैसे कलकत्ता को एक शहरी केंद्र के रूप में बनाया गया था।<ref>{{Cite book|url=https://www.cambridge.org/core/books/empire-and-ecology-in-the-bengal-delta/4741DB240F1EACD9E1AFDDDFD9EE74AA|title=Empire and Ecology in the Bengal Delta: The Making of Calcutta|last=Bhattacharyya|first=Debjani|date=2018|work=Cambridge Core|isbn=9781108348867|language=en|doi=10.1017/9781108348867|access-date=2020-01-25}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Siegel|first=Benjamin|date=2019-10-01|title=Empire and Ecology in the Bengal Delta: The Making of Calcutta. By Debjani Bhattacharyya|url=https://academic.oup.com/envhis/article/24/4/807/5550680|journal=Environmental History|language=en|volume=24|issue=4|pages=807–809|doi=10.1093/envhis/emz053|issn=1084-5453}}</ref> बंगाल/गंगा डेल्टा के पूर्वी हिस्से पर अधिक ध्यान केंद्रित करने वाली हाल के विद्वानों के संदर्भ में, इफ्तेखार इकबाल बंगाल डेल्टा को एक पारिस्थितिक ढांचे के रूप में शामिल करने के लिए तर्क देते हैं जिसके भीतर कृषि समृद्धि या गिरावट, सांप्रदायिक संघर्ष, गरीबी और अकाल की गतिशीलता (विशेष रूप से पूरे औपनिवेशिक काल में) का अध्ययन किया जाता है।<ref>{{Cite book|title=The Bengal Delta : ecology, state and social change, 1840-1943|last=Iqbal, Iftekhar.|date=2010|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-23183-2|location=Basingstoke|oclc=632079110}}</ref> इकबाल ने यह दिखाने की कोशिश की है कि औपनिवेशिक पारिस्थितिक प्रबंधन प्रथाओं के संबंध में फ़राज़ी आंदोलन जैसे प्रतिरोध आंदोलनों का अध्ययन कैसे किया जा सकता है।<ref>{{Cite book|title=The Bengal Delta|last=Iqbal|first=Iftekhar|date=2010|work=The Bengal Delta: Ecology, State and Social Change, 1840–1943|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=978-0-230-28981-9|editor-last=Iqbal|editor-first=Iftekhar|series=Cambridge Imperial and Post-Colonial Studies Series|pages=67–92|language=en|chapter=The Political Ecology of the Peasant: the Faraizi Movement between Revolution and Passive Resistance|doi=10.1057/9780230289819_4}}</ref> बंगाल/गंगा डेल्टा के संबंध में पर्यावरण इतिहास विद्वानों की एक मजबूत आलोचना यह है कि अधिकांश विद्वान 18वीं शताब्दी से 21वीं शताब्दी तक सीमित है, 18वीं शताब्दी से पहले क्षेत्र के पारिस्थितिक इतिहास की सामान्य कमी के साथ। == डेल्टा का भविष्य == आने वाले वर्षों में गंगा डेल्टा पर रहने वाले लोगों की सबसे बड़ी चुनौतियों में से एक [[समुद्र तल परिवर्तन|जलवायु परिवर्तन के कारण बढ़ते समुद्र के स्तर]] का खतरा है। समुद्र के स्तर में {{Convert|0.5|m}} बढ़त के परिणामस्वरूप बांग्लादेश में साठ लाख लोगों को अपना घर खोना पड़ सकता है। {{Sfn|Bowden|2003|p=44-45}} डेल्टा में महत्वपूर्ण गैस भंडार खोजे गए हैं, जैसे कि तीतास और बखराबाद गैस क्षेत्रों में। कई प्रमुख तेल कंपनियों ने गंगा डेल्टा क्षेत्र की खोज में निवेश किया है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NsdgH-coRJoC&pg=PA8|title=U.S. Geological Survey—PetroBangla Cooperative Assessment of Undiscovered Natural Gas Resources of Bangladesh|last=USGS-Bangladesh Gas Assessment Team|date=2001|publisher=DIANE Publishing|isbn=978-1428917972}}</ref> {{Sfn|Bowden|2003|p=41}} === ज्वारीय नदी प्रबंधन === भूमि के नुकसान की भरपाई के लिए, डेल्टा में ज्वारीय नदी प्रबंधन लागू किया गया है।<ref name="Gain 111–120">{{Cite journal|last=Gain|first=Animesh K.|last2=Benson|first2=David|last3=Rahman|first3=Rezaur|last4=Datta|first4=Dilip Kumar|last5=Rouillard|first5=Josselin J.|date=2017-09-01|title=Tidal river management in the south west Ganges-Brahmaputra delta in Bangladesh: Moving towards a transdisciplinary approach?|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1462901116309236|journal=Environmental Science & Policy|language=en|volume=75|pages=111–120|doi=10.1016/j.envsci.2017.05.020|issn=1462-9011}}</ref><ref>{{Cite journal|last=van Staveren|first=Martijn F.|last2=Warner|first2=Jeroen F.|last3=Shah Alam Khan|first3=M.|date=2017-02-01|title=Bringing in the tides. From closing down to opening up delta polders via Tidal River Management in the southwest delta of Bangladesh|url=https://iwaponline.com/wp/article/19/1/147/20536/Bringing-in-the-tides-From-closing-down-to-opening|journal=Water Policy|language=en|volume=19|issue=1|pages=147–164|doi=10.2166/wp.2016.029|issn=1366-7017|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Auerbach|first=L. W.|last2=Goodbred|first2=S. L. Jr.|last3=Mondal|first3=D. R.|last4=Wilson|first4=C. A.|last5=Ahmed|first5=K. R.|last6=Roy|first6=K.|last7=Steckler|first7=M. S.|last8=Small|first8=C.|last9=Gilligan|first9=J. M.|date=February 2015|title=Flood risk of natural and embanked landscapes on the Ganges–Brahmaputra tidal delta plain|url=https://www.nature.com/articles/nclimate2472|journal=Nature Climate Change|language=en|volume=5|issue=2|pages=153–157|doi=10.1038/nclimate2472|issn=1758-6798}}</ref> इस पद्धति को 5 बीलों (Beel) में लागू किया गया है और इसके परिणामस्वरूप जल-जमाव में कमी, कृषि क्षेत्रों का निर्माण, बेहतर [[दिक्चालन|नेविगेशन]] और भूमि निर्माण सहित लाभ हुए हैं।<ref name="Gain 111–120" /><ref>{{Cite journal|last=Masud|first=Md. Mahedi Al|last2=Moni|first2=Nurun Naher|last3=Azadi|first3=Hossein|last4=Van Passel|first4=Steven|date=2018-02-01|title=Sustainability impacts of tidal river management: Towards a conceptual framework|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1470160X17306593|journal=Ecological Indicators|language=en|volume=85|pages=451–467|doi=10.1016/j.ecolind.2017.10.022|issn=1470-160X|hdl-access=free}}</ref> == नज़ारा == [[चित्र:Bangladesh_tmo_2011313.jpg|left|thumb|720x720पिक्सेल|{{Center|''अंतरिक्ष से गंगा/पद्म नदी''}}]] {{clear}} == इन्हें भी देखें == * [[दोआब]] * [[गंगोत्री]] * [[सिन्धु-गंगा का मैदान|गंगा का मैदान]] * [[भारतीय उपमहाद्वीप]] * [[बंगाल की खाड़ी]] * [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]] == टिप्पणियाँ == {{Reflist|30em}} == संदर्भ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fGvMz4bMACAC|title=The Ganges|last=Bowden|first=Rob|date=2003|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-0739860700|series=A River Journey|location=Chicago}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&pg=PA412|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|date=1997|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-546-9|location=Springfield, Mass.|ref={{harvid|Merriam-Webster|1997}}|access-date=23 April 2011}} * {{Cite web|url=http://www.lsmsa.edu/MKhandoker/environmental%20science/Aquatic%20Ecosystem/Conflict%20on%20water2-Ganges%20river%20issues.htm|title=Water Resources in the Ganges River Basin|website=Louisiana School for Math, Science, and the Arts|archive-url=https://web.archive.org/web/20051026160753/http://www.lsmsa.edu/MKhandoker/environmental%20science/Aquatic%20Ecosystem/Conflict%20on%20water2-Ganges%20river%20issues.htm|archive-date=26 October 2005}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.21183|title=The Ganges Delta|last=Bagchi|first=Kanangopal|date=1944|publisher=University of Calcutta|location=Calcutta}} == बाहरी कड़ियाँ == * द गोल्डन फाइबर ट्रेड सेंटर: [https://web.archive.org/web/20051117232413/http://tradezone.com/tradesites/ganges_delta.html गंगा डेल्टा: कच्चे जूट उगाने के लिए सबसे उपजाऊ भूमि] {{पश्चिम बंगाल}} [[श्रेणी:भारत के क्षेत्र]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के क्षेत्र]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल का पर्यावरण]] [[श्रेणी:बांग्लादेश का पर्यावरण]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल की स्थलाकृतियाँ]] [[श्रेणी:भारत की स्थलाकृतियाँ]] [[श्रेणी:बांग्लादेश की स्थलाकृतियाँ]] [[श्रेणी:बंगाल की खाड़ी]] [[श्रेणी:गंगा जलसम्भर द्रोणी]] [[श्रेणी:गंगा नदी]] nsw45li57r0majufwq3rv70do9eyntm प्राचीन भारत की आर्थिक संस्थाएं 0 101797 6635853 5097881 2026-10-31T10:27:02Z Jeevan senani 956905 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635853 wikitext text/x-wiki सच होने के बावजूद यह तथ्य बहुत-से लोगों को चौंका सकता है कि प्राचीन [[भारत]] औद्योगिक विकास के मामले में शेष विश्व के बहुत से देशों से कहीं अधिक आगे था। [[रामायण]] और [[महाभारत]] काल से पहले ही भारतीय व्यापारिक संगठन न केवल दूर-देशों तक व्यापार करते थे, बल्कि वे आर्थिकरूप से इतने मजबूत एवं सामाजिक रूप से इतने सक्षम संगठित और शक्तिशाली थे कि उनकी उपेक्षा कर पाना तत्कालीन राज्याध्यक्षों के लिए भी असंभव था। रामायण के एक उल्लेख के अनुसार [[राम]] जब चौदह वर्ष का वनवास काटकर [[अयोध्या]] वापस लौटते हैं तो उनके स्वागत के लिए आए प्रजाजनों में श्रेणि प्रमुख भी होते हैं। प्राचीन ग्रंथों में इस तथ्य का भी अनेक स्थानों उल्लेख हुआ है कि उन दिनों व्यक्तिगत स्वामित्व वाली निजी और पारिवारिक व्यवसायों के अतिरिक्त तत्कालीन भारत में कई प्रकार के औद्योगिक एवं व्यावसायिक संगठन चालू अवस्था में थे, जिनका व्यापार दूरदराज के अनेक देशों तक विस्तृत था। उनके काफिले समुद्री एवं मैदानी रास्तों से होकर [[अरब]] और [[यूनान]] के अनेक देशों से निरंतर संपर्क बनाए रहते थे। उनके पास अपने अपने कानून होते थे। संकट से निपटने के लिए उन्हें अपनी सेनाएं रखने का भी अधिकार था। सम्राट के दरबार में उनका सम्मान था। महत्त्वपूर्ण अवसरों पर सम्राट श्रेणि-प्रमुख से परामर्श लिया करता था। उन संगठनों को उनके व्यापार-क्षेत्र एवं कार्यशैली के आधार पर अनेक नामों से पुकारा जाता था। गण, पूग, पाणि, व्रात्य, संघ, निगम अथवा नैगम, श्रेणि जैसे कई नाम थे, जिनमें श्रेणि सर्वाधिक प्रचलित संज्ञा थी। ये सभी परस्पर सहयोगाधारित संगठन थे, जिन्हें उनकी कार्यशैली एवं व्यापार के आधार पर अलग-अलग नामों से पुकारा जाता था। भारतीय धर्मशास्त्रों में प्राचीन समाज की आर्थिकी का भी विश्लेषण किया गया है। उनमें उल्लिखित है कि हाथ से काम करने वाले शिल्पकार, व्यवसाय चलाने वाली जातियां व्यवस्थित थीं। सामूहिक हितों के लिए संगठित व्यापार को अपनाकर उन्होंने अपनी सूझबूझ का परिचय दिया था। इसी कारण वे आर्थिक एवं सामाजिक रूप से काफी समृद्ध भी थीं। आचार्य [[पांडुरंग वामन काणे]] ने उस समय के विभिन्न व्यावसायिक संगठनों की विशेषताओं का अलग-अलग वर्णन किया है। [[कात्यायन]] ने श्रेणि, पूग, गण, व्रात, निगम तथा संघ आदि को वर्ग अथवा समूह माना है। 1 लेकिन आचार्य काणे उनकी इस व्याख्या से सहमत नहीं थे। उनके अनुसार ये सभी शब्द पुराने हैं। यहां तक कि वैदिक साहित्य में भी ये प्रयुक्त हुए हैं। यद्यपि वहां उनका सामान्य अर्थ दल अथवा वर्ग ही है। 2 इसी प्रकार कौषीतकिब्राह्मण उपनिषद् में पूग को रुद्र की उपमा दी गई है। 3 आपस्तंब धर्मसूत्र में संघ को पारिभाषित करते हुए उसकी कार्यविधि और भविष्य को देखने हुए, अन्य संगठनों के संदर्भ में उसके अंतर को समझा जा सकता है। 4 [[पाणिनि]]काल तक संघ, व्रात, गण, पूग, निगम आदि नामों के विशिष्ट अर्थ ध्वनित होने लगे थे। उन्होंने श्रेणि के पर्यायवाची अथवा विभिन्न रूप माने जाने वाले उपर्युक्त नामों की व्युत्पत्ति आदि की विस्तृत चर्चा की है। इस तथ्य का उल्लेख हम पहले ही कर चुके हैं कि श्रेणियों की पहुंच केवल आर्थिक कार्यकलापों तक ही सीमित नहीं थीं, बल्कि उनकी व्याप्ति धार्मिक, राजनीति और सामाजिक सभी क्षेत्रों में थी। इसलिए कार्यक्षेत्र को देखते हुए उन्हें विभिन्न संबोधनों से पुकारा जाना भी स्वाभाविक ही था। दूसरी ओर यह भी सच है कि पूग, व्रात्य, निगम, श्रेणि इत्यादि विभिन्न नामों से पुकारे जाने के बावजूद सहयोगाधारित संगठनों के बीच उनके कार्यकलापों अथवा श्रेणिधर्म के आधार पर कोई स्पष्ट सीमारेखा नहीं थी। दूसरे शब्दों में ये नाम विशिष्ट परिस्थितियों में कार्यशैली एवं कार्यक्षेत्र के अनुसार अपनाए तो जाते थे, परंतु उनके बीच स्पष्ट कार्य-विभाजन का अभाव था। संगठन के विभिन्न नामों के कारण उनके बीच अनौपचारिक-से भेद एवं उनसे ध्वनित होने प्रचलित अर्थ को आगे के अनुच्छेदों में स्पष्ट करने का प्रयास किया गया है- == व्रात्य == यह नाम प्राचीन काल से ही संघ अथवा वैकल्पिक सरकार के रूप में प्रचलित रहा है। इसमें आंतरिक लोकतंत्र की भावना प्रधान होती थी। पाणिनी ने अपने महाभाष्य में ऐसे लोगों को व्रात्य माना है, जिनका कोई विशिष्ट व्यवसाय नहीं था, जो अपने तात्कालिक हितों के लिए किसी भी प्रकार का व्यवसाय अपना सकते थे। दूसरे शब्दों में उन्हें कई व्यवसायों का कार्यसाधक ज्ञान होता था। और समय तथा उपयोगिता के अनुसार वे अपना कोई भी व्यवसाय चुन सकते थे। व्रात्य प्रायः अपने शारीरिक बल से ही अपनी जीविका चलाते थे। वे विविध जातियों से आए हुए दक्ष शिल्पकार थे और अपने आर्थिक हितों की सुरक्षा के लिए आपस में संगठित होकर रहना आवश्यक मानते थे। कात्यायन ने व्रात्यों को विचित्र अस्त्रधारी सैनिकों का झुंड माना है। इससे कुछ विभिन्न विक्रमादित्य खन्ना ने [[किरण कुमार|किरन कुमार]] थपल्याल एवं मजुमदार के हवाले से एक ही परिक्षेत्र में रहने वाले, आर्थिक हितों के लिए प्रयासरत, समूह को व्रात्य एवं पूग की संज्ञा दी है। उनके अनुसार— ‘व्रात्य एवं पूग एक ही नगर अथवा गांव के निवासियों के सामान्यतः एक ही व्यवसाय में लगे, समान आर्थिक हितों के लिए गठित समूह थे।’5 स्पष्ट है कि व्रात्य समानधर्मा लोग थे, जिनको एकाधिक व्यवसायों की जानकारी होती थी। अपने परंपरागत उद्यम में अनुकूल अवसर न देख वे सहयोगी संगठन के गठन की ओर उन्मुख होते थे। उनके संगठन अधिक लोकतांत्रिक और उदार होते थे। == पूग == आचार्य काणे ने अपने वृहद् ग्रंथ ‘धर्मशास्त्र का इतिहास’ में उल्लेख किया है कि व्रात्य की भांति पूग भी विभिन्न जातियों से आए हुए लोग थे। वे आवश्यकता पड़ने पर मिस्त्री से लेकर श्रमिक तक, कुछ भी काम कर सकते थे। कशिका के अनुसार वे धनलोलुप और कामी थे, जिनका कोई स्थिर व्यवसाय नहीं था। कात्यायन ने पूग को व्यापारियों का समुदाय स्वीकार किया है। कौटिल्य ने भी अपने अर्थशास्त्र में एक स्थान पर सैनिकों एवं श्रमिकों में अंतर दर्शाया गया है। उनके अनुसार सौराष्ट्र एवं कांबोज राज्य के सैनिकों की श्रेणियां अलग-अलग वर्गों में विभाजित थीं। उनमें से कुछ आयुध के सहारे अपनी आजीविका चलाने वाली थीं, तो कुछ की आजीविका का माध्यम कृषि था— पूग एक स्थान की विभिन्न जातियों एवं विभिन्न व्यवसाय वाले लोगों का समुदाय है और श्रेणि विभिन्न जातियों के लोगों का समुदाय है—जैसे हेलाबुकों, तांबूलिकों, कुविंदों (जुलाहों) एवं चर्मकारों की श्रेणियां. चाहमान विग्रहराज के प्रस्तरलेख में हेलाबुकों को प्रत्येक घोड़े के लिए एक द्रम्म देने का वृत्तांत मिलता है।’6 पूग संभवतः ऐसे व्यक्तियों का संगठन होता था, जिनका पैत्रिक व्यवसाय युद्ध अथवा सेवाकर्म था; अर्थात ऐसे लोग जो वर्ण-विभाजन की दृष्टि से वाणिज्यकर्म के लिए अधिकृत नहीं थे। कृषक एवं सैनिक जातियों के लोग अपने व्यवसाय से हताश होकर, परिवर्तन अथवा अपेक्षाकृत अधिक आर्थिक लाभ के लिए संगठन का निर्माण करते थे। इस बात की भी पर्याप्त संभावना है कि वाणिज्यिक अनुभव की कमी तथा शिल्पकलाओं के ज्ञान के अभाव में शूद्रवर्ग एवं सेना से निकाले गए लोगों के संगठन को पूग माना गया हो. ऐसे लोग युद्धक अथवा गैरव्यावसायिक श्रेणियों के गठन को प्राथमिकता देते थे। इस तरह पूग एवं व्रात्य कहे जाने वाले संगठनों में सैद्धांतिक दृष्टि से कोई खास अंतर नहीं था। == संघ == संघ को सामान्यतः विशिष्ट लोगों के संगठन का पर्याय माना गया है। प्राचीन भारत में गणतांत्रिक सत्ता के ध्रुवों को संघ के नाम से पुकारने की परंपरा रही है। संघों के सदस्यों का चयन बहुमत के आधार पर किया जाता था। तथापि वह सीमित गणतंत्र था। उनके सदस्य प्रायः वर्णव्यवस्था में ऊपर के क्रम पर आने वाली जातियों से संबद्ध होते थे, जो अपने आर्थिक, राजनीतिक एवं धार्मिक हितों की प्राप्ति हेतु संगठन का निर्माण करते थे। लगभग यही आशय गण का भी रहा है। प्रारंभ में इन दोनों के बीच कोई सैद्धांतिक विभाजन था भी नहीं. प्रकारांतर में गण और संघ में भेद अवश्य किया जाने लगा था। लेकिन गण को एकवचन के रूप में भी स्वीकारा जाता रहा है, जबकि संघ की संज्ञा विवेकवान लोगों के समूह के लिए सुरक्षित रही है, जो अपने निर्णय सिद्धांततः आमसहमति के आधार पर लेते हों. विशेषकर बौद्धधर्म के अभ्युध्य के पश्चात ब्राह्मणों ने स्वयं को उनसे अलग दिखाने के लिए, उनके संगठनों को संघ कहना प्रारंभ कर दिया था। मनु ने संघ का प्रयोग संगठित समाज के लिए किया है। जबकि कात्यायन के अनुसार संघ बौद्धों तथा जैनों का समाज है। डा॓. रमेशचंद्र मजुमदार एवं डा॓. किरन कुमार थपल्याल, दोनों ने इसी मत की संस्तुति की है। इन दोनों के हवाले से विक्रमादित्य खन्ना लिखते हैं कि— ‘संघ का संबोधन सामान्यतः राजनीतिक संगठनों के लिए था। यद्यपि कभी-कभी उसका इस शब्द का प्रयोग शैक्षिक एवं धर्मिक गतिविधियों के विकास को समर्पित संगठनों, विशेषकर बौद्ध भिक्षुओं के दल, के लिए भी कर लिया जाता था।’7 इस वर्गीकरण से संघ की आर्थिक विशेषताओं का कोई बोध नहीं होता. यह भी हो सकता है कि बौद्धों के धार्मिक, सामाजिक एवं राजनीतिक हितों के लिए गठित समूहों को संघ की संज्ञा दी जाती हो. लेकिन लोकपंरपरा में व्यापारियों के समूहों को भी संघ कहने का चलन था। == गण == प्राचीन भारतीय वांङमय में गण शब्द का उल्लेख अनेकार्थी है। गण का सामान्य अभिप्राय सुसंस्कृत नागरिक से भी है। गांवों एवं नगरों में सामाजिक-राजनीतिक व्यवस्था बनाए रखने के लिए, समाज के जिन विशिष्ट व्यक्तियों को यह जिम्मेदारी सौंपी जाती थी, उन्हें ‘गण’ कहा जाता था। कई बार धार्मिक एवं राजनीतिक उद्देश्यों के लिए मनोनीत व्यक्ति भी ‘गण’ की संज्ञा से विभूषित कर दिए जाते थे। कालांतर में इस संज्ञा का उपयोग आर्थिक उद्देश्यों के गठित संगठनों के लिए भी किया जाने लगा. वसिष्ठ धर्मसूत्र में ‘गण’ का उल्लेख संगठित समाज के रूप में किया गया है। कुछ इसी प्रकार का अर्थ मनु ने भी बताया है; यानी पूरा समाज गण अथवा गणसमूह है। कात्यायन ने वर्ण-विभाजन को आधार बनाकर इसे और भी विशेषीकृत करते हुए, ब्राह्मणों के संगठन को गण की संज्ञा दी है। मिताक्षरा के अनुसार गण व्यापारियों के समूह थे, जिनका प्रमुख व्यवसाय हेलाबूक अर्थात घोड़े का व्यवसाय करना था। विक्रमादित्य खन्ना ने गण को धार्मिक एवं राजनीतिक संगठन मानते हुए उसको संघ के समक्ष रखा है। डाॅ. मजुमदार का संदर्भ देते हुए वे लिखते हैं कि— ‘प्रारंभ में गण का अभिप्राय व्यापारियों के समूह से था, मगर कालांतर में उन्हें राजनीतिक एवं धार्मिक संगठन के रूप में भी मान्यता मिलने लगी.’8 सामान्य नागरिकताबोध की प्रस्तुति के लिए भी गण का उपयोग आम नागरिकों के लिए मान्य रहा है। गणतंत्र उसी शब्द की व्युत्पत्ति है। यही अर्थ सहस्राब्दियों तक विद्वानों को मान्य रहा है। लेकिन यह भी सत्य है कि समय के साथ संज्ञाएं एवं उनके संदर्भ बदलते रहते हैं। कई बार स्वार्थी लोग भी शब्दों को उनके मूल संदर्भों से काटकर मनमानी व्याख्याएं करते रहते हैं। ऐसा प्रतीत होता है कि गण का उपयोग प्रारंभ में नागरिक और नागरिक-समूहों के लिए सुरक्षित था। बाद में यही संज्ञा व्यापारी-समूहों को भी दी जाने लगी. लेकिन कालांतर में, बौद्ध धर्म के उद्भव के बाद ब्राह्मणों ने उनके संगठनों को संघ तथा अपने समूहों को गण कहना आरंभ कर दिया था। == नैगम अथवा निगम == नैगम अथवा निगम शब्द का अंग्रेजी पर्याय Corporation है, जिसका आशय एक ऐसे जिम्मेदार संगठन से है, जिसका गठन विशिष्ट सेवाओं की देखभाल तथा उन्हें सुचारू बनाए रखने के लिए किया जाता है। नागरिक सेवाओं में सामाजिक, आर्थिक एवं राजनीतिक आदि सभी सेवाएं सम्मिलित हैं। श्रेणि तथा पूग की भांति नैगम भी व्यावसायिक संगठन होते थे। नैगम को परिभाषित करने का कार्य कात्यायन द्वारा किया गया। उनके अनुसार नैगम का आशय एक ही नगर के नागरिकों के समूह से है। वैदिक साहित्य में श्रेणि, पूग अथवा नैगम जैसे शब्द अनेक स्थानों पर आए हैं, जहां उनका सामान्य अर्थ दल अथवा संगठन से ही है। हालांकि किरन कुमार थपल्याल की राय इससे कुछ भिन्न है। उनके अनुसार निगम अथवा नैगम का कार्यक्षेत्र विस्तृत होता था, यहां तक कि नगरीय सीमाओं से परे भी. नैगम के सापेक्ष श्रेणि एक छोटी इकाई थी और एक नैगम कई श्रेणियों पर अनुशासन कर सकता था। नैगम को हम आंग्ल शब्द फेडरेशन का पर्याय भी मान सकते हैं। उनके अनुसार— ‘निगम को प्रायः गिल्ड अथवा नगर के समतुल्य माना जाता है। यह श्रेणि की अपेक्षा बड़े होते थे। गुप्तकाल के आसपास निगम का किसी एक परिक्षेत्र में कार्यरत श्रेणियों पर नियंत्रण होता था।’9 मित्र मिश्र ने ‘वीरमित्रोदय’ में नैगम को परिभाषित करते हुए कहा है कि, पौर वणिकों को नैगम कहते हैं। 10 वैधानिक दृष्टि से नैगम आधुनिक जायंट स्टा॓क कंपनी के अनुरूप होते थे। डा॓. सत्यकेतु विद्यालंकार के विचार भी दृष्टव्य हैं— ‘जायंट स्टा॓क कंपनी के ढंग से संगठित होकर व्यापारी लोग अपने जो समूह बनाते थे, उनकी संज्ञा ‘संभ्भूय समुत्थान’ थी। पर शिल्पियों की श्रेणियों के समान व्यापारियों के समूह भी विद्यमान थे, जिन्हें ‘निगम’ कहा जाता था।...जिस प्रकार शिल्पी लोग श्रेणि में संगठित होकर अपने साथ संबंध रखने वाले विषयों पर कानून बनाते थे और शिल्प को नियंत्रित करते थे, उसी प्रकार निगम में संगठित व्यापारी अपने व्यापार के संबंध में व्यवस्था करते थे। क्योंकि पुरों में प्रधानतया व्यापारियों का ही निवास होता है और वहां वे प्रमुख स्थान रखते थे, अतः स्वाभाविक रूप से पौर संस्था का विकास निगम को आधर बनाकर ही हुआ। 11 बौद्ध साहित्य में जनपद एवं नैगम को परस्पर पर्यायवाची के रूप में प्रयुक्त किया गया है। 12 निगम के प्रधान या मुखिया को ‘श्रेष्ठी’ कहा जाता था। ‘महाबग्ग’ के अनुसार एक बार राजगृह के श्रेष्ठी के महारोग से व्यथित व्यापारियों ने जब उसका उपचार राजवैद्य से कराने का विचार किया तो वे उसकी अनुमति के लिए सम्राट बिंबसार के दरबार में पहुंचे। वहां जाकर उन्होंने प्रार्थना की कि— ‘हे देव! इस श्रेष्ठी ने आपके और निगम के प्रति बहुत उपकार किया है।’13 स्पष्ट है कि निगम के रूप में संगठित वणिकों को ही ‘नैगम’ कहा जाता था। ये व्यापारिक संगठन अधिकार-संपन्न होते थे, जो क्षेत्रीय श्रेणियों पर अनुशासन बनाए रखकर विकास के लिए बहुआयामी स्तर पर काम करते थे। प्रायः एक ही परिक्षेत्र में रहने वाले व्यापारी, शिल्पकार, श्रेणि-प्रमुख अपने परिक्षेत्र से बाहर व्यापार के प्रसार के लिए संगठित होते थे। छोटी-छोटी श्रेणियां भी, अपने आर्थिक हितों की सुरक्षा एवं व्यावसायिक स्पर्धा में बने रहने के लिए, निगम के रूप में एकजुट हो जाती थीं। विक्रमादित्य खन्ना के हवाले से निगम को और गहराई से समझा जा सकता है— ‘आमतौर पर व्यापारियों, दस्तकारों एवं तकनीकी कार्यों में दक्ष व्यक्तियों, यहां तक कि युद्धकला में निपुण सैनिकों के संगठन को निगम अथवा श्रेणि के रूप में पहचाना जाता था।..इनमें से श्रेणि, निगम तथा पणि (अथवा पण) अपने समाज के विकास के लिए आर्थिक गतिविधियों में अधिक लिप्त रहते थे।’14 याज्ञवल्क्य स्मृति में निगम को पाषंड एवं श्रेणि के समानांतर रखा गया है। याज्ञवल्क्य के अनुसार पाषंड धार्मिक संप्रदायों के संगठन थे। याज्ञवल्क्य के अनुसार— ‘श्रेणि-नैगम-पाषंड और गण के संगठन की एक ही विधि है।’15 इस विश्लेषण के आधार पर निगम को आधुनिक यूरोपीय गिल्ड अथवा विभिन्न श्रेणियों की फेडरेशन के रूप में दर्ज किया जा सकता है। == पण == पण को मुद्रा का पर्याय माना गया है। पण अथवा पणि का आशय भी सामान्यतः ऐसे संगठनों से था, जो धनार्जन के लिए व्यापार को अपनाते थे। जिनका लक्ष्य अपने सदस्यों के आर्थिक विकास के लिए कार्य करना था। विक्रमादित्य खन्ना ने पणि को श्रेणि एवं नैगम के समकक्ष रखते हुए ऐसा समूह माना है जिसका उद्देश्य अपने सदस्यों का आर्थिक उत्थान था। उनके अनुसार— ‘पणि (अथवा पणि) को सामान्यतः सौदागरों, शिल्पकारों के ऐसे समूह के रूप में जाना जाता है, जो अपने माल की बिक्री के लिए, काफिलों के रूप में एक स्थान से दूसरे स्थान तक निरंतर सफर करते रहते थे।’16 दूसरे शब्दों में पणि व्यापारियों के काफिले थे, जो अपने व्यापार के सिलसिले में देश-देशांतर की यात्रा करते रहते थे। तकनीकी रूप में उनमें तथा श्रेणि के अन्य रूपों में बहुत अंतर नहीं था। उनकी पहचान अक्सर एक-दूसरे में घुलमिल जाती है। == श्रेणि == भारत में सहयोगाधारित व्यापारिक आर्थिक संगठनों के लिए श्रेणि शब्द का उपयोग ईसा से भी आठ सौ वर्ष पहले से होता आ रहा है परस्पर सहयोगाधारित संगठनों के लिए यह शब्द इतना प्रचलित रहा है कि उन्हें व्यवस्थित करने और वैधानिकता का दर्जा दिलानेवाले नियमों को भी श्रेणि-धर्म कहा जाता था- संगठित व्यापार एवं उत्पादन के क्षेत्र में कार्य करने वाले संगठनों के लिए यह संबोधन 1000 ईस्वी; अर्थात मुस्लिम साम्राज्य की स्थापना तक लोगों की जुबान पर चढ़ा रहा. इन संगठनों के लिए यद्यपि पूग, नैगम, व्रात्य, पाणि, गण आदि संज्ञाएं भी प्राचीनकाल से चली आ रही थीं, विद्वानों ने उनके बीच के सैद्धांतिक अंतर स्पष्ट करने का प्रयास भी किया है, तथापि ऐसे संगठनों के श्रेणि शब्द का प्रचलन ही सर्वाधिक रहा. आज भी इसे गिल्ड के पर्याय के रूप में जाना जाता है। ध्यातव्य है कि गिल्ड श्रेणि के समानधर्मा यूरोपीय संगठन हैं। तथापि भारतीय प्रायद्वीप में श्रेणि शब्द का उपयोग व्यापक संदर्भ लिए हुए था। लगभग सभी प्रकार के व्यापारिक, उद्यमी और राजनीतिक संगठनों, नागरिक सेवा प्रदान करने वाले निकायों को श्रेणि के नाम से पहचाना जाता था। जहां तक प्राचीन संदर्भों की बात है, विष्णुधर्मसूत्र में श्रेणि का उल्लेख संगठित समाज के लिए किया गया है, जबकि मिताक्षरा ने श्रेणि को पान के पत्तों के व्यापारियों का समुदाय माना गया है। 17 याज्ञवल्क्य ने श्रेणि को विभिन्न जातियों के लोगों का संगठन माना है, जो किसी समान आर्थिक-व्यापारिक उद्देश्य के लिए संगठित होते हैं। जो भी हो इतना सत्य है कि श्रेणि व्यापारियों के संगठित समूह थे, जिनकी अपनी पहचान थी। विद्वानों द्वारा उसके बारे में अलग-अलग व्याख्या, उनके अनुभव और भौगोलिक परिस्थितियों के कारण भी संभव है। उल्लेखनीय है कि व्यापारिक संगठनों को अलग-अलग नाम का दिया जाना किंचित मतवैभिन्न्य तथा सुविधा की दृष्टि से था। किसी भी व्यक्ति अथवा समूह को अपने हितों की सुरक्षा के अनुसार किसी भी प्रकार के व्यवसाय को अपनाने की छूट थी। हालांकि कई स्थान पर इस नियम में व्यवधान भी थे। व्यवस्था के लिहाज से श्रेणियों को उनके लिए तय व्यवसाय में काम करने की अनुमति प्राप्त थी। ’याज्ञवल्क्य (2/30) ने ऐसे कुलों जातियों, श्रेणियों एवं गणों को दंडित करने को कहा है, जो अपने आचार-व्यवहार से च्युत होते हैं।’18 नारद स्मृति में भी श्रेणि, नैगम, पूग एवं गण का जिक्र करते हुए उनके परंपरानुरूप कार्यों की व्याख्या की गई है। ‘ इन संगठनों के व्यवसाय के अनुसार उनकी संरचना एवं सामाजिक प्रस्थिति में भी अंतर था। याज्ञवल्क्य ने लिखा है कि पूगों एवं श्रेणियों को अपने झगड़ों का अन्वेषण करने, उन्हें सुलझाने का पूरा अधिकार है। उन्होंने पूग को श्रेणि से उच्चतम स्थिति में माना है। मिताक्षरा ने भी याज्ञवल्क्य का समर्थन करते हुए श्रेणि और पूग के बीच पूग की उच्चतम स्थिति को ही मान्यता दी है। मिताक्षरा के अनुसार— ‘पूग एक स्थान की विभिन्न जातियों एवं विभिन्न व्यवसाय वाले लोगों का समुदाय है और श्रेणि विभिन्न जातियों के लोगों का समुदाय है—जैसे हेलाबुकों, तांबूलिकों, कुविंदों (जुलाहों) एवं चर्मकारों की श्रेणियां. चाहमान विग्रहराज के प्रस्तरलेख में ‘हेड़ाविकों को प्रत्येक घोड़े के एक द्रम्म देने का वृत्तांत मिलता है। नासिक अभिलेख संख्या 15 में लिखा है कि अभीर राजा ईश्वरसेन के शासनकाल में 1000 कार्षापण कुम्हारों के समुदाय (श्रेणि) में, 500 कार्षापण तेलियों की श्रेणि में, 2000 कार्षापण पानी देनेवालों की श्रेणि (उदक-यंत्र-श्रेणि) में स्थिर संपत्ति के रूप में जमा किए गए, जिससे कि उनके ब्याज से रोगी भिक्षुओं की दवा की जा सके. नासिक के नौवें एवं बारहवें शिलालेखों में जुलाहों की श्रेणि का भी उल्लेख है। हुविष्क के शासनकाल के मथुरा के ब्राह्मशिलावालों एवं कांस्यकारों (ताम्र एवं कांसा बनानेवालों) की श्रेणियों में धन जमा करने की चर्चा हुई है। स्कंदगुप्त के इंदौर ताम्रपत्र में तैलियों की एक श्रेणि का उल्लेख है। इन सब बातों से स्पष्ट है कि ईसा के आसपास की शताब्दियों में कुछ जातियों, यथा लकड़हारों, तेलियों, तमोलियों, जुलाहों आदि के समुदाय इस प्रकार की संगठित एवं व्यवस्थित थे कि लोग उनमें निःसंकोच सहस्रों रुपये इस विचार के साथ जमा करते थे कि उनसे ब्याज-रूप में दान के लिए धन मिलता रहेगा.’19 स्पष्ट है कि प्राचीन भारत में श्रेणियां न केवल संगठित व्यापार का माध्यम बनी हुई थीं, बल्कि वे आधुनिक वित्तीय संगठनों की तरह व्यवहार भी करती थीं। लोग अपना व्यक्तिगत धन भी मुनाफे या लाभ की इच्छा के साथ उनके पास जमा कर सकते थे। उस समय के शासकों को भी श्रेणियों की वित्तीय क्षमताओं पर पूरा विश्वास था। यहां तक कि राज्य के दायित्वों को पूरा करने के लिए भी श्रेणियों में धन निवेश किया जाता था। मथुरा से प्राप्त दूसरी शताब्दी के एक दस्तावेज में बुनकरों की दो श्रेणियों में से प्रत्येक के पास चांदी के 550 सिक्के जमा करने का उल्लेख मिलता है, ताकि उससे प्राप्त ब्याज से ब्राह्मणों तथा गरीबों को भोजन कराया जा सके. ब्याज की दर बहुत उपयुक्त बहुत कुछ वर्तमान दरों के अनुकूल थी। प्रोफेसर किरण कुमार थपल्याल के अनुसार नासिक अभिलेख में जुलाहों को दो हजार कार्षापण एक रुपया सैकड़ा प्रतिमाह ब्याज की दर से प्रदान किए गए थे, ताकि उस धन से भिक्षुओं के लिए भोजन, वस्त्र आदि का प्रबंध किया जा सकें. इसी प्रकार एक अन्य दस्तावेज में भिक्षुओं को जलपान कराने के लिए एक हजार कार्षापण 0.75 रुपया प्रतिमाह के ब्याज पर जुलाहों की एक और श्रेणि को दिए जाने का भी उल्लेख है। इसी प्रकार गुप्त सम्राट स्कंदगुप्त के एक लेख में इंद्रपुर निवासिनी तेलियों की श्रेणि को कुछ धन उधार के रूप में देने का उल्लेख हुआ है, ताकि उससे मिलने वाले ब्याज से सूर्य मंदिर के दीपों के लिए तेल का खर्च निकलता रहे. इन उद्धरणों से सिद्ध होता है, कि उस समय के बड़े राज्य भी अपनी समाज-कल्याण संबंधी योजनाओं को पूरा करने के लिए भी श्रेणियों की वित्तीय स्थिति और साख का लाभ उठाने का प्रयास करते रहते थे— ‘ये श्रेणियां बैंक का कार्य करती थीं और इनको इतना टिकाऊ एवं चिरस्थायी माना जाता था कि स्वयं राजा या राजपुरुष भी इनके पास अक्षयनिधि (न लौटाया जाने वाला धन) रखा करते थे। धन को जमा करने की बात को निगम-सभा के सम्मुख भी सुनाया जाता था। 20 सामूहिक सहमति और सर्वकल्याण की भावना के आधार पर गठित उन व्यापारिक संगठनों को व्यापक अधिकार प्राप्त थे। किंतु यह आधिकारिता तभी तक मान्य थी, जब तक कि समूह अपने और राज्य के हित में कल्याण के कार्यक्रमों का संपादन करें. उन्हें किसी प्रकार का राष्ट्रविरोधी अथवा जनविरोधी कार्य करने की अनुमति नहीं थी। राजा को ऐसे समूहों पर नियंत्रण करने का शास्त्रोक्त अधिकार प्राप्त था। कौटिल्य ने अपने अर्थशास्त्र में इन अधिकारों की स्पष्ट व्याख्या की है। वैसे भी आर्थिक उपलब्धियों को नीति, मर्यादा एवं सामाजिक शुचिता द्वारा नियंत्रित एवं मर्यादित करने की परंपरा भारतीय समाज में आदिकाल से ही रही है, जिसे प्रायः सभी धर्मग्रंथों में सम्मानित स्थान प्राप्त हुआ है। भारतीय परंपरा में अर्थनीति विषयक एक सिद्धांत है, उसके अनुसार— ‘जिस मनुष्य का आर्थिक जीवन शुद्ध है—वह स्वयं भी शुद्ध है। 21 इसका सीधा-सा आशय है कि नैतिक पवित्रता के लिए व्यक्ति को अपने आर्थिक जीवन की पवित्रता का ध्यान रखना अत्यावश्यक है। बिना आर्थिक जीवन में पवित्रता लाए सामाजिक जीवन में शुद्धता संभव नहीं है। परोक्ष रूप में यह सिद्धांत जहां मानव जीवन में अर्थ की महत्ता को स्वीकार करता है, वहीं उसकी प्राप्ति के मार्ग को भी मर्यादित करता हुआ चलता है। == उपसंहार == आर्थिक जीवन में पवित्रता और नैतिक मर्यादाओं पर जोर, ये भावनाएं भारतीय समाज में मौजूद तत्कालीन लोकोन्मुखी व्यवस्थाओं की ओर संकेत करती हैं। साफ है कि उन दिनों भारतीय समाज में सहकारिता भले ही उस रूप में मौजूद न रही हो, जैसा कि हम आज उसको देखते हैं, मगर वह सिद्धांत और भावनात्मक रूप भारतीय चिंतन परंपरा सहकारिता की भावना के बहुत निकट है। यहाँ ध्यान रखना होगा कि प्राचीन समाज में जनसाधारण शैक्षिक रूप में भले ही बहुत अधिक उन्नत न हों—बड़े-बड़े शास्त्रों का अध्ययन-मनन करने में भी वे भले ही असमर्थ रहते हों, किंतु मानव सभ्यता के प्रत्येक कालखंड व्यावहारिक ज्ञान की उनमें प्रचुरता ही रही है। सभ्यता के प्रारंभिक दौर में भी भारतीय समाज में लगभग वे सभी व्यवस्थाएँ मौजूद थीं, जिन्हें समाज कल्याण की अनिवार्यता माना जाता है। जहाँ तक सहकारी समूहों की व्याप्ति की बात है, प्रोफेसर आर.सी. मजूमदार ने 27 प्रकार की समितियों का उल्लेख अपनी पुस्तक ‘प्राचीन भारत में सहकारी जीवन’ Cooperative Life in Ancient India) में किया है। एक अन्य स्थान पर कात्यायन ने लिखा है कि समितियाँ कई प्रकार की होती थीं और उन्हें कई नामों से पुकारा जाता था। डा॓. सत्यकेतु विद्यालंकार ने अपनी पुस्तक प्राचीन भारत की शासन-संस्थाएं एवं राजनीतिक विचार में बौद्ध ग्रंथों के हवाले से लिखा है कि उन दिनों अठारह प्रकार की श्रेणियां थीं। इसी प्रकार कौटिल्य ने भी अर्थशास्त्र में अठारह प्रकार के व्यापार समूहों का उल्लेख किया है, जिनका उस समय के समाज एवं शासन पर व्यापक प्रभाव था। == संदर्भानुक्रमणिका == 1. गणाः पाषंडपूगाश्च व्राताश्च श्रेणयस्तथा। समूहस्थाश्च ये चान्ये वर्गाख्यास्ते. - बृहस्पतिः. स्मृतिचंद्रिका (व्यवहार) में उद्धृत कात्यायन-वचन. धर्मशास्त्र का इतिहास, खंड एक, पा. वा. काणे से उद्धृत. 2. हंसा इव श्रैणिशो यतंते यदाक्षिषुर्दिधयमंमश्वा, [[ऋग्वेद]] 1.163.10. 3. पूगौ वै रुद्रः. तदेनं स्वेन पूगेन समर्धयति. कौषी. ब्राह्मण, 16.7. 4. तस्मादु ह वै बह्मचारिसंघं चरंतं न प्रत्याचक्षीतापि हैतेष्टेबंविधा एवं व्रतः स्यादिति हि ब्राह्मणम्. 5. The puga and vrata to entities with members that often had economic motivations, but were also residents of an entire town or village devoted to a profession.- Vikramaditya Khanna, in The Economic History of The Corporate Form in Ancient India. 6. ऐपिग्रैफिया इंडिका, जिल्द 2, पृ. 124. आचार्य काणे के ‘धर्मशास्त्र का इतिहास’ से उद्धृत. 7. The samgha is generally viewed as referring to political organizations though it might sometimes be used to refer to educational and religious ones (e.g., groups of Buddhist monks).- Vikramaditya Khanna. 8. More generally, the gana and samgha appear to refer to political and religious entities…at The gana may initially have referred only to business people, but later it more often refers to political and religious bodies.- Vikramaditya Khanna. 9. ...the nigama was often considered similar to a guild or city and larger than the sreni). -round the time of the Gupta Empire the nigama may have had control over sreni in a region.- Vikramaditya Khanna. 10. नैगमाः पौरवणिजाः. वीरमित्रोदय, प्रष्ठ—120. 11. डा॓. सत्यकेतु विद्यालंकार: प्राचीन भारत की शासन-संस्थाएं एवं राजनीतिक विचार, पृष्ठ-273. 12. सब्बे नैगम जानपदे. Jatak vol. 1, Page – 149 तथा नैगमा च एव जानपदा च ते भवं राजा आमन्तयत्तम. दीर्घ निकाय परिच्छेद-दो. 13. बहुउपकार देवस्य च नेगमस्य च. महाबग्ग- 7/1/16 14. Nigama and sreni refer most often to economic organizations of merchants, crafts people and artisans, and perhaps even para-military entities…Of these the sreni, nigama and pani are the ones most frequently engaged in economic activities.- Vikramaditya Khanna. 15. श्रेणि नैगम पाषंड गणानामप्ययं विधिः. याज्ञ. 16. Finally, the pani is often interpreted as representing a group of merchants traveling in a caravan to trade their wares.- Vikramaditya Khanna. 17. धर्मशास्त्र का इतिहास: आचार्य पांडुरंग वामन काणे, खंड प्रथम, पृष्ठ - 124. 18. वही, पृष्ठ - 124. 19. वही, पृष्ठ - 124. 20. डा॓. सत्यकेतु विद्यालंकार: प्राचीन भारत की शासन-संस्थाएं एवं राजनीतिक विचार, पृष्ठ-273. 21. यो अर्थशुचि स सुचिः. == इन्हें भी देखें == * [[भारत का आर्थिक इतिहास]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060522/http://books.google.co.in/books?id=7_GWRA79yJgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false प्राचीन भारत का सामाजिक और आर्थिक इतिहास] (गूगल पुस्तक ; लेखक - शिव स्वरूप सहाय) * [https://web.archive.org/web/20121215051324/http://books.google.co.in/books?id=URS5B6wO4lcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false प्राचीन भारत की अर्थव्यवस्था] (गूगल पुस्तक - कमल किशोर मिश्र) [[श्रेणी:प्राचीन भारत]] [[श्रेणी:प्राचीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय संस्कृति]] i43vryqmm2qkmnegupqiui8qi03hj1r आलिया विश्वविद्यालय 0 102125 6635634 5535338 2026-10-30T16:45:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635634 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = आलिया विश्वविद्यालय''' | native_name = '''আলিয়া বিশ্ববিদ্যালয়''' | native_name_lang = bn | image = Aliah_University_Logo.png | image_upright = | image_alt = | caption = विश्वविद्यालय का क्रेस्ट | latin_name = | other_name = <!--or, other_names--> | former_name = | motto = | motto_lang = | mottoeng = शिक्षा एवं सोंगस्कृति का Advancement'' | top_free_label = | top_free = | type = [[State university (India)|Public State University]]<br/> [[स्वायत्तशासित]] | established = {{ubl|{{start date and age|1780}} कोलकाता मोहामेदन कॉलेज/आलिया मदरसा/कोलकाता मदरसा के रूप में|{{start date and age|2007}} आलिया विश्वविद्यालय के रूप में}} | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | founder = | parent = | affiliation = [[University Grants Commission (India)|यूजीसी]],<ref>{{Cite web|date=23 Oct 2008|title=UGC Section 22 of UGC Act|url=https://aliah.ac.in//upload/media/02-06-18_1527913559.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923001752/https://aliah.ac.in//upload/media/02-06-18_1527913559.pdf|archive-date=23 September 2020|access-date=22 June 2021|website=[[University Grants Commission (India)]]}}</ref> [[All India Council for Technical Education|AICTE]],<ref>{{Cite web|date=9 June 2020|title=AICTE Extension of Approval for the Academic Year 2020-21|url=https://aliah.ac.in//upload/media/13-07-20_1594659066.PDF|url-status=live|access-date=22 June 2021|website=[[AICTE]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923001200/https://aliah.ac.in/upload/media/13-07-20_1594659066.PDF |archive-date=23 September 2020 }}</ref> [[Indian Nursing Council|आईएनसी]], [[National Council for Teacher Education|इन सी टी ई]] | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = {{INRConvert|162.6506|c}} <small>(2021–22 est.)</small><ref>{{cite web|date=Feb 5, 2021 |title=Detailed Demands For Grants For 2021-22 |url=http://wbfin.nic.in/writereaddata/Budget_Publication/2021_bp3.pdf |access-date=Feb 6, 2021}}</ref> | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = {{WB governor}} | president = | vice-president = | superintendent = | vice_chancellor = मुहम्मद अली<ref name=ugc>{{cite web|title=Aliah University|url=http://www.ugc.ac.in/uni_contactinfo.aspx?id=189|publisher=UGC Official Website|access-date=12 January 2013}}</ref> | provost = | rector = | principal = | director = | dean = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = ५,९६३<ref name="NIRF 2021 Data">{{cite web|title=Aliah University Data for NIRF'2021'|url=https://aliah.ac.in//upload/media/02-03-21_1614666095.pdf|publisher=Aliah University 3 Feb 2021|access-date=22 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204749/https://aliah.ac.in//upload/media/02-03-21_1614666095.pdf|archive-date=24 जून 2021|url-status=dead}}</ref> | undergrad = 3,188<ref name="NIRF 2021 Data"/> | postgrad = 2,461<ref name="NIRF 2021 Data"/> | doctoral = 314<ref name="NIRF 2021 Data"/> | other = | address = Action Area ll-A, 27, Newtown | city = [[कोलकाता]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | province = | country = [[भारत]] | postcode = 700160 | coordinates = {{coord|22.5895336|N|88.4853267|E|format=dms|region:IN-WB_type:edu|display=title,inline}} | campus = Urban | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = <!--or, colours= --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!--or, sports_nickname= --> | sporting_affiliations = | mascot = <!--or, mascots= --> | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = {{url|https://www.aliah.ac.in/}} | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} '''आलिया विश्वविद्यालय''' [[पश्चिम बंगाल]] का एक [[विश्वविद्यालय]] है। == रेफरेंस == {{Reflist}} {{पश्चिम बंगाल के विश्वविद्यालय}}{{पश्चिम बंगाल}} [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विश्वविद्यालय]] qn61l1udiz90wyk51mhoa9tg3zdyhd3 वार्ता:हिरोडोटस 1 129043 6635637 2937832 2026-10-30T16:58:30Z ~2026-57730-68 956796 6635637 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} herodotus ka shiksha or nyay [[विशेष:योगदान/~2026-57730-68|~2026-57730-68]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-57730-68|वार्ता]]) 16:58, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) 52x3kqv9goy0bbgo8anohbvkippw51f रामपुर-दायरा गाँव, मनेर (पटना) 0 144917 6635596 6443181 2026-10-30T14:51:12Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] जोड़ी 6635596 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = रामपुर-दायरा |state_name = बिहार |district = पटना |official_languages = [[हिन्दी]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अंगिका भाषा|अंगिका]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = BR |website = patna.bih.nic.in/ |website_caption = http://patna.bih.nic.in/ |area_telephone = |postal_code = |latd = 25.611 |longd= 85.144 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''रामपुर-दायरा''' भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[पटना जिला|पटना जिले]] के [[मनेर प्रखण्ड (पटना)|मनेर प्रखण्ड]] का एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{मनेर प्रखण्ड (पटना) के गाँव}} {{ पटना जिला के प्रखण्ड}} {{ बिहार के जिले}} [[श्रेणी:पटना जिला के गाँव]] [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] 9wbat1d0bh115kllr3q9u6r22sehump 6635602 6635596 2026-10-30T15:27:31Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635602 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = रामपुर-दायरा |state_name = बिहार |district = पटना |official_languages = [[हिन्दी]], [[मगही भाषा|मगही]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]], [[अंगिका भाषा|अंगिका]], [[उर्दू भाषा|उर्दु]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |vehicle_code_range = BR |website = patna.bih.nic.in/ |website_caption = http://patna.bih.nic.in/ |area_telephone = |postal_code = |latd = 25.611 |longd= 85.144 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = |coord_title = yes }} '''रामपुर-दायरा''' भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[पटना जिला|पटना जिले]] के [[मनेर प्रखण्ड (पटना)|मनेर प्रखण्ड]] का एक गाँव है। == भूगोल == == जनसांख्यिकी == == यातायात == == आदर्श स्थल == == शिक्षा == == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{मनेर प्रखण्ड (पटना) के गाँव}} {{ पटना जिला के प्रखण्ड}} {{ बिहार के जिले}} [[श्रेणी:पटना जिला के गाँव]] [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] f9wql1ug00ndfq3w5gcukz5hop51kfb सुअर इन्फ्लूएंजा 0 164273 6635558 6618769 2026-10-30T12:07:00Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635558 wikitext text/x-wiki {{Translation/Ref|en|Swine influenza|oldid=301375132}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{Dablink|For the current outbreak, see [[2009 flu pandemic]].}} {{Flu}} [[चित्र:Sow with piglet.jpg|thumb|स्थानिक्वारी सूअरों में सुअर इन्फ्लूएंजा ]] [[चित्र:H1N1 influenza virus.jpg|thumb|इस reassorted इन्फ्लूएंजा H1N1 वायरस के संक्रमण सीडीसी प्रयोगशाला में फोटो खिंचवाने के इलेक्ट्रॉन माइक्रोस्कोप छवि. इस वायरस व्यास में 80-120 नानोमेत्रेस है। [4]]] '''सुअर इन्फ्लूएंजा''' (जिसे '''स्वाएन फ्लू''', '''स्अर फ्लू''' या '''शूकर फ्लू ''' भी कहते हैं), एक संक्रामक है जो "सूअर इन्फ़्लुएन्ज़ा [[वायरस|वाइरस]]" नाम के सूक्ष्म जीव की अनेको विशिष्ट प्रकार की प्रजातियों में से किसी एक प्रकार के धारक से होती है। 2009 में संचार माध्यम ने इसको [[सूअर|स्वाइन]] [[फ्लू]]कहा जो एक नई नस्ल A/[[H1N1]] [[महामारी|पैन्डेमिक]] [[वायरस]] से होता है, वैसे ही जैसे इससे पहले [[बर्ड फ्लू|'बर्ड फ्लू']] हुआ था जिस फ्लू ने हाल ही में [[एशिया|एशियाई]]-वंशावली HPAI (उच्च रोगजनक एवियन इन्फ़्लुएन्ज़ा) [[H5N1]] नाम के वायरस से होता है जो कई देशों में [[स्थानिक|स्थानीय]] जंगली [[पक्षी|पक्षियों]] के कई प्रजातियों में पाया जाता है, से होता था। एक सूअर [[ओर्थोम्य्क्सोविरिदाए|इन्फ्लूएंजा वायरस]] '''(SIV)''' जो सामान्यतः होस्ट वायरस है जो (किसी भी [[एन्देमिस्म|स्थानीय]]) [[सुअर|सुआरों]] में पाया जाता है।<ref name="Merck">{{cite journal|url=http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm/bc/121407.htm|title=Swine influenza|journal=The Merck Veterinary Manual|date=2008|accessdate=अप्रैल 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000250/http://www.merckvetmanual.com/mvm/index.jsp?cfile=htm%2Fbc%2F121407.htm|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> वर्ष 2009 के अनुसार SIV भेद में [[इन्फ्लूएंजा सी वायरस|इन्फ्लूएंजा C वायरस]] और उपभेद [[इन्फ्लूएंजा एक वायरस|इन्फ्लूएंजा A वायरस]] जो [[H1N1|H1N1,]] [[H1N2|H1N2,]] [[H3N1|H3N1,]] [[H3N2]], [[H2N3]], के रूप में माना जाता है, से होता है। सुअर फ्लू दुनिया भर में सुअर आबादी में आम है। सूअर इन्फ्लुएंजा आम तौर पर सुअरों से मनुष्यों में नहीं फैलता है और अक्सर [[मानव इन्फ्लूएंजा|मानव इन्फ्लुएंजा]] का कारण नहीं होता है, तथा अक्सर इसके फलस्वरूप रक्त में केवल [[प्रतिपिण्ड|एंटीबॉडी]] ही पैदा होते हैं। पशु के मांस को यदि अच्छी तरह पकाया गया हो तो उससे संक्रमण का कोई ख़तरा नहीं होता है। यदि संक्रमण के कारण मानव इन्फ्लुएंजा होता है तो उसे [[जूनोसिस|जूनोटिक]] सूअर फ्लू कहते हैं। जो लोग सूअर के साथ काम करते हैं और उनके साथ अधिक रहते हैं उनको सुवर फ्लू होने का खतरा ज्यादा होता है। 20वीं शताब्दी के मध्य में, इन्फ्लूएंजा उपभेदों की पहचान संभव हो सका, जो मनुष्य के लिए संचरण के सही निदान की जानकारी देता है। तब से, पचास संचरण की पुष्टि दर्ज की गई है। इस तरह की नसल एक मनुष्य से दुसरे मनुष्य में बहुत कम ही प्रवेश करता है। मनुष्य में सूअर फ्लू के लक्षण मूलतः [[इंफ्लुएंजा|इन्फ़्लुएन्ज़ा]] के लक्षण होते हैं या [[इन्फ्लूएंजा-बीमारी की तरह|इन्फ़्लुएन्ज़ा जैसे लक्षण]] होते हैं, जैसे - जैसे [[ठंड]] लगना, [[बुखार]] का आना, [[ग्रसनीशोथ|गले में ख़राश]], [[मांसलता में पीड़ा|मांसपेशियों में दर्द]], [[सिर दर्द|गंभीर सिर दर्द]], [[खाँसी|खांसी]], [[थकान (चिकित्सा)|कमजोरी]] और [[अस्वस्थता|सामान्य असुविधा]]. सुअर भी [[मानव इन्फ्लूएंजा]] से संक्रमित हो सकते हैं और यह वर्ष [[1918 फ्लू महामारी|1918 के फ्लू महामारी]] के दौरान प्रतीत हुआ था।<ref name="Knobler"/> मानव में यह [[2009 सूअर फ्लू का प्रकोप|2009 का सूअर फ्लू]] एक नई नसल की [[इन्फ्लूएंजा ए वायरस उपविभाग H1N1|इन्फ्लूएंजा A]] के कारण हुई है जो सूअर इन्फ्लूएंजा के जीनों से मिलतीजुलती है।<ref name="Trifonov+2009"/> इस नई नस्ल का मूल अज्ञात है। हालांकि, [[विश्व पशु स्वास्थ्य संगठन|विश्व पशु स्वास्थ्य संगठन (OIE)]] के रिपोर्ट के अनुसार इस तरह का फ्लू सूअरों में अलग नहीं है।<ref name="organisation1">{{cite web |url=http://www.oie.int/eng/press/en_090427.htm |title=Press Release: A/H1N1 influenza like human illness in Mexico and the USA: OIE statement |author=Maria Zampaglione |publisher=[[World Organisation for Animal Health]] |date=अप्रैल 29, 2009 |accessdate=अप्रैल 29, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090430105521/http://www.oie.int/eng/press/en_090427.htm |archivedate=30 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> यह मानव से मानव को संक्रमित हो सकता हैं<ref>[11] ^ [http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2009/h1n1_20090427/en/index.html स्वाइन इन्फ्लूएंजा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202111011/http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2009/h1n1_20090427/en/index.html |date=2 फ़रवरी 2014 }} ''वर्ल्ड हेल्थ ओर्गानिज़शन '' 27 अप्रैल 2009</ref>और इसमें इन्फ्लूएंजा के सामान्य लक्षण दिखाई दे सकते हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/faq/en/index.html |title=Influenza A(H1N1) frequently asked questions |publisher=Who.int |date= |accessdate=7 मई 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/66YEFCw28?url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/faq/en/index.html |archive-date=30 मार्च 2012 |url-status=live }}</ref> == वर्गीकरण == इन्फ्लूएंजा वायरस की तीन [[genera|जातियाँ]] [[गेनेरा|जो]] [[मानव फ्लू|मनुष्य फ्लू]] का कारण हो सकती हैं, उन में से दो सूअरों में इन्फ्लूएंजा का कारण है, [[ईन्फ़्लुएन्ज़विरुस ए|इन्फ़्लुएन्ज़ वाइरस A]] इन में आम है और [[ईन्फ़्लुएन्ज़विरुस सी|इन्फ़्लुएन्ज़ा वाइरस C]] दुर्लभ है।<ref>{{cite journal |author=Heinen PP |url=http://www.vetscite.org/publish/articles/000041/print.html |title=Swine influenza: a zoonosis |journal=Veterinary Sciences Tomorrow |issn=1569-0830 |date=15 सितंबर 2003 |quote=Influenza B and C viruses are almost exclusively isolated from man, although influenza C virus has also been isolated from pigs and influenza B has recently been isolated from seals. |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090506211413/http://www.vetscite.org/publish/articles/000041/print.html |archive-date=6 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> [[ईन्फ़्लुएन्ज़विरुस बी|इन्फ़्लुएन्ज़ वाइरस B]] सूअरों में अभी सूचित नहीं किया गया है। इन्फ़्लुएन्ज़ वाइरस A और इन्फ्लुएन्ज़ा वाइरस C में मनुष्य और सूअरों में पाए जाने वाले भेद अलग-अलग हैं। [[reassortment|वर्गीकरण]] के कारण जींस, सूअर, बर्ड और मानव प्रजाति के बीच सीमा लाँघ कर जाती रहती हैं। === इन्फ्ल्यूएंजा सी === इन्फ्ल्यूएंजा C वायरस, मनुष्य और सूअर को संक्रामित करता है पर पक्षियों को संक्रामित नहीं करता है।<ref name="Bouvier">{{cite journal |author=Bouvier NM, Palese P |title=The biology of influenza viruses |journal=Vaccine |volume=26 Suppl 4 |pages=D49–53 |year=2008 |month=September |pmid=19230160}}</ref> पूर्व में सूअरों और इंसानों के बीच संक्रमण होता था।<ref>{{cite journal |author=Kimura H, Abiko C, Peng G, ''et al'' |title=Interspecies transmission of influenza C virus between humans and pigs |journal=Virus Res. |volume=48 |issue=1 |pages=71–9 |year=1997 |month=April |pmid=9140195 |doi= |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168-1702(96)01427-X |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214061557/https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168-1702(96)01427-X |archive-date=14 फ़रवरी 2019 |url-status=dead }}</ref> उदाहरण के लिए, इन्फ्लूएंजा C जापान<ref name="Matsuzaki">{{cite journal |author=Matsuzaki Y, Sugawara K, Mizuta K, ''et al'' |title=Antigenic and genetic characterization of influenza C viruses which caused two outbreaks in Yamagata City, Japan, in 1996 and 1998 |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=40 |issue=2 |pages=422–9 |year=2002 |month=February |pmid=11825952 |pmc=153379 |url=http://jcm.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=11825952}}</ref> और कैलिफोर्निया में बच्चों के बीच पाया गया.<ref name="Matsuzaki"/> अपनी सीमित वाहक सीमा के कारण और इन्फ्लूएंजा C में आनुवंशिक विविधता की कमी के कारण, यह इन्फ्लूएंजा मानव में महामारियों के रूप में दिखाई नहीं देता.<ref name="Lynch">{{cite journal |author=Lynch JP, Walsh EE |title=Influenza: evolving strategies in treatment and prevention |journal=Semin Respir Crit Care Med |volume=28 |issue=2 |pages=144–58 |year=2007 |month=April |pmid=17458769 |doi=10.1055/s-2007-976487}}</ref> === इन्फ्ल्यूएंजा A === सुअर इन्फ्लूएंजा, इन्फ्लूएंजा A और उपभेद [[H1N1]],<ref name="Iowa"/> [[H1N2]],<ref name="Iowa">{{cite web |url=http://www.vetmed.iastate.edu/departments/vdpam/swine/diseases/chest/swineinfluenza/ |work=Swine Diseases (Chest) |title=Swine Influenza |publisher=[[Iowa State University]] College of Veterinary Medicine |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313211300/http://www.vetmed.iastate.edu/departments/vdpam/swine/diseases/chest/swineinfluenza/ |archive-date=13 मार्च 2007 |url-status=live }}</ref> [[H3N1]],<ref> {{cite journal |author=Shin JY, Song MS, Lee EH, Lee YM, Kim SY, Kim HK, Choi JK, Kim CJ, Webby RJ, Choi YK |year=2006 |title=Isolation and characterization of novel H3N1 swine influenza viruses from pigs with respiratory diseases in Korea |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2006-11_44_11/page/3923 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=44 |issue=11 |pages=3923–7 |doi=10.1128/JCM.00904-06 |pmid=16928961 }}</ref> [[H3N2]],<ref name="Iowa"/> और [[H2N3]] के कारण होता है।<ref>{{cite journal |title=Identification of H2N3 influenza A viruses from swine in the United States |author=Ma W, Vincent AL, Gramer MR, Brockwell CB, Lager KM, Janke BH, Gauger PC, Patnayak DP, Webby RJ, Richt JA |url=http://www.pnas.org/content/104/52/20949.full |journal=Proc Nat Acad Sci USA |doi=10.1073/pnas.0710286104 |volume=104 |issue=52 |pages=20949–54 |pmid=18093945 |pmc=2409247 |date=26 दिसम्बर 2007 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090812223455/http://www.pnas.org/content/104/52/20949.full |archive-date=12 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> सूअरों में, तीन इन्फ्लूएंजा A वायरस उपभेद (H1N1, H3N2,H1N2) के रूप में विश्वभर में दिखाई देता है।<ref name="Kothalawala"/> वर्ष 1998 से पहले [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] अमेरिका में, H1N1 उपभेद विशेष रूप से सूअरों के बीच में प्रचलित था और 1998 के उत्तरार्ध में अगस्त में यह H3N2 उपभेद सूअरों में अलग पाया गया. वर्ष 2004 के अनुसार, H3N2 वायरस अमेरिका और तुर्की में अलग-अलग दिखाई देते थे जो तीन तरह के [[Reassortment|वर्गीकरण]] से होते थे और [[मानव फ्लू|मानव]] (HA, NA और PB1), सूअर (NS, NP और M) और [[एवियन इन्फ्लूएंजा|एवियन]] वंशावली में (PB2 और PA) में पाए जाते थे।<ref> {{cite journal |title=Interspecies and intraspecies transmission of triple reassortant H3N2 influenza A viruses |author=Yassine HM, Al-Natour MQ, Lee CW, Saif YM |journal=Virol J |year=2007 |month=November |volume=28 |issue=4 |page=129 |pmid=18045494 |pmc=2228287 |doi=10.1186/1743-422X-4-129 }}</ref> == नियंत्रण == [[चित्र:Singapore Changi Airport Thermal Scanning.JPG|thumb|right| सिंगापुर चंगी हवाई अड्डे पर पहुंचने पर यात्रियों की स्कैनिंग थर्मल.]] {{Expand|date=मई 2009}} यद्यपि संयुक्त राज्य अमेरिका में सूअरों में कौन से वाइरस संचारित हो रहे हैं इसको निर्धारित करने वाली कोई प्रणाली नहीं है पर अनौपचारिक रूप से एक राष्ट्रीय नियंत्रण प्रणाली है,<ref name="MMWR5815a5">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5815a5.htm |title=Swine influenza A (H1N1) infection in two children --- Southern California, March--April 2009 |date=22 अप्रैल 2009 |publisher=[[Centers for Disease Control]] |work=Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=58 (Dispatch) |issue=1-3 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jiAdcpUZ?url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm5815a5.htm |archive-date=11 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> जो विश्व नियंत्रण नेटवर्क का एक हिस्सा है। [[पशु चिकित्सा रोगविज्ञानी|पशु चिकित्सक]], ट्रेसी मेक्नामरा, ने चिड़ियाघर में एक राष्ट्रीय रोग नियंत्रण प्रणाली की स्थापना की है क्योंकि वे चिडियाघर में रोग की सक्रिय नियंत्रण रखते हैं और वहां कई विदेशी जानवर व्यापक रूप में रहते हैं। कई प्रजातियाँ (कुत्तों, बिल्लियों, पालतू प्रैरी कुत्तों, चिड़ियाघर के जानवरों सहित शहरी वन्यजीव) किसी भी संघीय एजेंसियों के रडार से नीचे होती हैं, हालांकि वे मानव बीमारी फैलने के कारणों का जल्दी पता लगाने में महत्वपूर्ण हो सकती है।<ref>{{cite web |url=http://www.homelandsecurity.org/journal/Default.aspx?oid=15&ocat=4 |title=Interview With Tracey McNamara |publisher=Journal of Homeland Security, August 2002 |accessdate=26 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927233140/http://www.homelandsecurity.org/journal/Default.aspx?oid=15&ocat=4 |archive-date=27 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |url=http://thebulletin.org/web-edition/columnists/laura-h-kahn/animals-the-worlds-best-and-cheapest-biosensors |title=Animals: The world's best (and cheapest) biosensors |author=Laura H. Kahn |date=13 मार्च 2007 |accessdate=26 मई 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080918024933/http://www.thebulletin.org/web-edition/columnists/laura-h-kahn/animals-the-worlds-best-and-cheapest-biosensors |archive-date=18 सितंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> == इतिहास == सुअर इन्फ्लूएंजा सबसे पहले एक मानव सम्बंधित इन्फ्लूएंजा कहा गया था जो वर्ष 1918 के फ्लू महामारी के दौरान पता चला जब मनुष्य की तरह सूअर भी मनुष्य की तरह बीमार पड़ने लगे.<ref name="Knobler">{{cite book |editor=Knobler S, Mack A, Mahmoud A, Lemon S |title=The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary (2005) |chapter=1: The Story of Influenza |page=75 |chapterurl=http://books.nap.edu/openbook.php?isbn=0309095042&page=75 |publisher=The National Academies Press |location=Washington, D.C.}}</ref> सबसे पहले यह इन्फ्लूएंजा वायरस सुअरों की बीमारी के रूप में वर्ष 1930 के बाद से दिखाई देने लगा.<ref name="pmid12034486"/> अगले 60 वर्षों में सूअर इन्फ्लूएंजा H1N1 ही मात्र होते थे। फिर, तीन अलग अलग उपभेद वर्ष 1997 और 2002 के बीच पाए गए जो तीन नयी जातियों और पाँच अलग जींस में उत्तर अमेरिका के सूअरों के बीच में इन्फ्लूएंजा के रूप में उभरे. 1997-1998 में, H3N2 जातियाँ उभरी. ये वंशाणु, जो मानव, सूअर और एवियन वायरस के [[reassortment|वर्गीकरण]] के कारण बने और उत्तर अमेरिका में सूअर इन्फ्लूएंजा का एक बड़ा कारण हो गए हैं। H1N1 और H3N2 के वर्गीकरण से [[H1N2]] उत्पन्न हुआ। वर्ष 1999 में कनाडा में [[H4N6]] जातियां पक्षियों की सीमा से पार होकर सुअरों की सीमा में चली गयी जो एक ही प्रकार में निहित थीं।<ref name="pmid12034486">{{cite journal | author = Olsen CW | title = The emergence of novel swine influenza viruses in North America | journal = Virus Research | volume = 85 | issue = 2 | pages = 199–210 | year = 2002 | month = May | pmid = 12034486 | doi = | url = http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168170202000278 | issn = | access-date = 6 अक्तूबर 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171017222417/http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0168170202000278 | archive-date = 17 अक्तूबर 2017 | url-status = live }}</ref> सूअर का H1N1 प्रकार का फ्लू वर्ष [[1918 फ्लू महामारी|1918 के फ्लू महामारी]] के वंश क्रम का ही है।<ref name="NYT76">{{cite news |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10914FA3E5E14768FDDAC0894D1405B868BF1D3&scp=9&sq=Swine+Flu+epidemic&st=p |title=Soft evidence and hard sell |publisher=New York Times |date=5 सितंबर 1976 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512225740/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F10914FA3E5E14768FDDAC0894D1405B868BF1D3&scp=9&sq=Swine+Flu+epidemic&st=p |archive-date=12 मई 2014 |url-status=live }}</ref><ref name="Pandemic"/> सूअरों में भी दिखाई देने वाला यह वायरस वर्ष 1918 में भी 20 वीं सदी के मानव के माध्यम से दिखाई देने लगा जो सामान्य मौसमी इन्फ़्लुएन्ज़ा में दिखाई देता है।<ref name="Pandemic"/> हालाँकि सूअरों से मनुष्यों में इसका सीधा प्रसारण नहीं होता पर वर्ष 2005 के बाद से अमेरिका में केवल 12 मामले दिखाई दिए.<ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSN26488473 |title=U.S. pork groups urge hog farmers to reduce flu risk |agency=Reuters |date=26 अप्रैल 2009 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429200315/http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSN26488473 |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> बहरहाल, सूअरों में दिखाई देने वाला इस इन्फ्लूएंजा के उपभेद बाद में मानव आबादी से गायब हो गए जहाँ ये इन्फ्लूएंजा वायरस हो सकते थे, बाद में जब मानव की रोग क्षमता कम हो गयी तो ये फिर उन्हें संक्रमित करने आ गए।<ref name="Heinen2003">{{Citation | title = Swine influenza: a zoonosis | url = http://www.vetscite.org/publish/articles/000041/print.html | year = 2003 | author = Heinen, P. | journal = Veterinary Sciences Tomorrow | pages = 1–11 | accessdate = 4 मई 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090506211413/http://www.vetscite.org/publish/articles/000041/print.html | archive-date = 6 मई 2009 | url-status = dead }}</ref> सुअर फ्लू, एक व्यापक वितरण के साथ-साथ सीमित वितरण के रूप में मानव में [[जूनोसिस]] के रूप में कई बार सूचित किया गया है। सूअर में यह प्रकोप आम है और उद्योग में यह महत्वपूर्ण आर्थिक नुकसान का कारण होता है जो मुख्य रूप से एक करतब और बाजार के विस्तार के रूप में माना जाता है। उदाहरण के लिए, यह रोग [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] मांस उद्योग के लिए 65 करोड़ पौंड सालाना खर्च करवाती है।<ref>{{cite journal |author=Kay RM, Done SH, Paton DJ |title=Effect of sequential porcine reproductive and respiratory syndrome and swine influenza on the growth and performance of finishing pigs |url=https://archive.org/details/sim_veterinary-record_1994-08-27_135_9/page/198 |journal=Vet. Rec. |volume=135 |issue=9 |pages=199–204 |year=1994 |month=August |pmid=7998380}}</ref> === वर्ष 1918 की मानव महामारी === वर्ष [[1918 फ्लू महामारी|1918 की फ्लू महामारी]] H1N1 और सूअर इन्फ्लूएंजा के रूप में दिखाई दी थी।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/why-covid-19-is-nothing-like-the-deadly-spanish-flu/articleshow/74623053.cms|title=Why COVID-19 is not like Spanish flu|access-date=4 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318065335/https://timesofindia.indiatimes.com/india/why-covid-19-is-nothing-like-the-deadly-spanish-flu/articleshow/74623053.cms|archive-date=18 मार्च 2020|url-status=live}}</ref><ref name="Pandemic">{{cite journal |author=Taubenberger JK, Morens DM |journal=Emerg Infect Dis |year=2006 |url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm |pmid=16494711 |title=1918 Influenza: the mother of all pandemics |volume=12 |issue=1 |pages=15–22 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903014210/http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no01/05-0979.htm |archive-date=3 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> यह जूनोसिस सुअरों से मनुष्यों को या मनुष्य से सूअरों को होती दिखाई देती है। हालांकि इस बात का कोई प्रमाण नहीं था कि यह वायरस किस दिशा में स्थान्तरित होता है पर प्राप्त प्रमाणों के अनुसार यह रोग मनुष्य से सूअरों में आया है।<ref name="Knobler"/> उदाहरण के रूप में, स्वाइन इन्फ़्लुएन्ज़ा वर्ष 1918 में नए रोग के रूप में जाना गया जब यह इन्फ़्लुएन्ज़ा मनुष्य में पाया गया.<ref name="Knobler"/> हालांकि [[फैलोजेनी|वंशानुविश्लेशन]] से यह पता चलता है कि हाल की इन्फ़्लुएन्ज़ा जातियाँ मानव, पक्षियों और सूअरों में देखने को मिली जो वर्ष 1918 में यह वर्गीकरण किसी [[स्तनधारी]] जीव के द्वारा होता हुआ पाया गया.<ref name="pmid18353690">{{cite journal | author = Vana G, Westover KM | title = Origin of the 1918 Spanish influenza virus: a comparative genomic analysis | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 47 | issue = 3 | pages = 1100–10 | year = 2008 | month = June | pmid = 18353690 | doi = 10.1016/j.ympev.2008.02.003 | url =https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-06_47_3/page/1100 | issn = }}</ref> वर्ष 1918 तक इसका सही पता नहीं चला.<ref>{{cite journal |author=Antonovics J, Hood ME, Baker CH |title=Molecular virology: was the 1918 flu avian in origin? |journal=Nature |volume=440 |issue=7088 |pages=E9; discussion E9–10 |year=2006 |month=April |pmid=16641950 |doi=10.1038/nature04824}}</ref> === 1976 में अमेरिका में प्रकोप === {{Main|1976 swine flu outbreak}} फ़रवरी 5, 1976 में अमेरिका की सेना में भर्ती एक व्यक्ति [[किले डिक्स|फोर्ट डिक्स]] ने कहा कि वह थका हुआ और कमजोर महसूस कर रहा है। वह बाद में मर गया और बाद में उसके चार साथी सैनिक अस्पताल में भर्ती हुए. उसकी मौत के दो हफ्ते बाद स्वास्थ्य अधिकारियों ने यह बताया कि उसकी मौत का कारण सूअर की एक नई नस्ल फ्लू है। इस जाति को [[H1N1]] का एक प्रकार माना गया जो A/ न्यू जर्सी /1976 (H1N1) कहा गया. यह 19 जनवरी और फ़रवरी 9 तक पता चला और फिर फोर्ट डिक्स के बाद फैला नहीं.<ref name="Gaydos+2006">{{cite journal | author = Gaydos JC, Top FH, Hodder RA, Russell PK | title = Swine influenza a outbreak, Fort Dix, New Jersey, 1976 | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 12 | issue = 1 | pages = 23–8 | year = 2006 | month = January | pmid = 16494712 | doi = | url = http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0965.htm | issn = | access-date = 6 अक्तूबर 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091019013339/http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-0965.htm | archive-date = 19 अक्तूबर 2009 | url-status = live }}</ref> [[चित्र:President Ford receives a swine flu inoculation - NARA - 7064718.jpg|thumb|right|राष्ट्रपति फोर्ड सूअर फ्लू टीकाकरण प्राप्त]] यह नयी जाति वर्ष 1918 की फ्लू महामारी से संबंधित जाति की तरह दिखाई देती है। इसके अलावा, इस निगरानी ने अमेरिका में एक और जाति विशेष का पता लगाया. [[H3N2|A/विक्टोरिया/75 (H3N2)]]फैल गयी और बीमारी का कारण बनी और मार्च तक बरकरार रही.<ref name="Gaydos+2006"/> सार्वजनिक स्वास्थ्य अधिकारियों को सचेत किया और तब उन्होंने यह निश्चय किया कि एक और प्रमुख [[महामारी]] को आने से बचाया जाए और इसके लिए राष्ट्रपति [[जेराल्ड फोर्ड]] से आग्रह किया कि संयुक्त राष्ट्र में सभी लोगों को टीका दिया जाए.<ref>{{cite news |first=Harold M. |last=Schmeck |authorlink= |coauthors= |title=Ford Urges Flu Campaign To Inoculate Entire U.S. |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50A17FD3C5A167493C7AB1788D85F428785F9 |work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स |publisher= |date=मार्च 25, 1976 |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430051455/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50A17FD3C5A167493C7AB1788D85F428785F9 |archive-date=30 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> यह [[टीकाकरण]] कार्यक्रम जनसंपर्क समस्याओं और देरियों के कारण समय पर नहीं हो पाए.<ref>[72] ^ रिचर्ड ई. नयूस्ताद्त एंड हार्वे वी. फिनेबेर्ग. 1978).[http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12660 दी स्वाइन फ्लू अफ्फैर: डिसीजन-मकिंग आन अ सलीपपेरी दिसीसेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090928195629/http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12660 |date=28 सितंबर 2009 }}. ''नेशनल अकादमीस प्रेस.''</ref> 1 अक्टूबर 1976 को, टीकाकरण कार्यक्रम शुरू हुआ और 11 अक्टूबर तक, लगभग 40 करोड़ लोग, या आबादी का लगभग 24% ने सूअर फ्लू से बचाव प्राप्त किया। उसी दिन, तीन वरिष्ठ नागरिक सूअर फ्लू का टीका प्राप्त करने के बाद मर गये और वहाँ संचार माध्यम ने उन मौतों को टीकाकरण से जोड़ने का प्रयास किया, यद्यपि उनको इसके लिए कोई सकारात्मक सबूत नहीं मिले. विज्ञान लेखक पैट्रिक दी जस्टो के अनुसार, जब तक इस सच का पता चलता कि मौतों के टीके से कोई संबंध नहीं है - बहुत देर हो चुकी थी। "सरकार ने लंबे समय तक शूकर फ्लू के बारे में डर था - तो अब वे सूअर फ्लू के टीकाकरण के बारे में डरने लगे." इस कार्यक्रम के लिए यह एक बहुत बड़ा झटका था।<ref name="DiJusto">[73] ^ [http://www.salon.com/env/feature/2009/04/28/1976_swine_flu/ "दी लास्ट ग्रेट स्वाइन फ्लू एपिदेमिक"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091103160217/http://www.salon.com/env/feature/2009/04/28/1976_swine_flu/ |date=3 नवंबर 2009 }}, ''Salon.com'' 28 अप्रैल 2009.</ref> रिपोर्टों के अनुसार जिन लोगों ने सूअर फ्लू के टीके प्राप्त किये उनमें [[गुइल्लें-बर्रे सिंड्रोम]] पाया गया जो एक प्रकार का [[नयूरोमुस्कुलर]] (नाडी-मांसपेशियों) से सम्बंधित विकार था। यह सिंड्रोम आधुनिक इन्फ्लूएंजा टीके का एक दुर्लभ नकारात्मक असर था जो प्रति दस लाख लोगों में से एक मामला इस घटना का होता था।<ref>{{cite journal |author=Vellozzi C, Burwen DR, Dobardzic A, Ball R, Walton K, Haber P |title=Safety of trivalent inactivated influenza vaccines in adults: Background for pandemic influenza vaccine safety monitoring |journal=Vaccine |volume=27 |issue=15 |pages=2114–2120 |year=2009 |month=March |pmid=19356614 |doi=10.1016/j.vaccine.2009.01.125}}</ref>इसके परिणामस्वरूप, डी जस्टो ने लिखा कि "जनता ने सरकार द्वारा संचालित स्वास्थय कार्यक्रमों पर विश्वास करना छोड़ दिया जिसने बूढे लोगों को मार डाला और युवा लोगों को अपंग कर दिया. " वर्ष 1976 के अंत तक जनसंख्या का कम से कम 33% टीके प्राप्त कर चुका था। राष्ट्रीय इन्फ्लुएंजा टीकाकरण कार्यक्रम 16 दिसम्बर तक समाप्त कर दिया गया. कुल मिलाकर, वहां गुइल्लें-बर्रे सिंड्रोम (जीबीएस) के 500 केस दर्ज हुए जिसमे से 25 लोग फेफडे संबन्धी जटिलता से मर गए। डॉ॰ पी. हबर के अनुसार, वर्ष 1976 का यह टीका एक तरह के रोग-निदान टीकाकरण के कारण उत्पन्न हुआ। अन्य इन्फ़्लुएन्ज़ा टीकों का सम्बन्ध जीबीएस से नहीं जोड़ा गया. जिन लोगों में जीबीएस का इतिहास था उनको पहले ही सतर्क कर दिया गया था।<ref> {{cite journal |title=Vaccines and Guillain-Barré syndrome |author=Haber P, Sejvar J, Mikaeloff Y, Destefano F |journal=Drug Saf |year=2009 |volume=32 |issue=4 |pages=309–23 |doi=10.2165/00002018-200932040-00005 |pmid=19388722 |doi_brokendate=26 अप्रैल 2009 }}</ref><ref>{{cite web |title=Influenza / Flu Vaccine |url=http://www.uis.edu/healthservices/immunizations/influenzavaccine.html |publisher=University of Illinois at Springfield |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429231042/http://www.uis.edu/healthservices/immunizations/influenzavaccine.html |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> प्रतिरक्षण कार्यक्रम में भाग लेने वाले एक भागीदार के द्वारा यह माना गया कि इस रोग से ज्यादा अमेरिकी वासियों को इस टीके ने मार डाला.<ref>[80] ^ बीबीसी: द वर्ल्ड, 28 अप्रैल 2009.</ref> === 1988 जूनोसिस === सितम्बर 1988 में, सूअर फ्लू [[विषाणु]] ने एक औरत को मार डाला और दूसरों को संक्रमित कर दिया. 32 वर्षीय बारबरा एन विएनेर्स आठ महीने के गर्भ से थी जब वह और उसके पति, एड, विस्कांसिन नाम के एक [[काउंटी साफ|काउंटी मेले]] में [[वाल्वोर्थ काउंटी, विस्कांसिन|वाल्वोर्थ काउंटी]] में गए और बीमार पड़ गए। बारबरा आठ दिन बाद, न्यूमोनिया से मारी गयी।<ref name="pmid2153372">{{cite journal | author = McKinney WP, Volkert P, Kaufman J | title = Fatal swine influenza pneumonia during late pregnancy | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 150 | issue = 1 | pages = 213–5 | year = 1990 | month = January | pmid = 2153372 | doi = | url = http://archinte.ama-assn.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=2153372 | issn = }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उसके अन्दर एकमात्र रोगज़नक़ पहचान सूअर का H1N1 जाति का इन्फ्लूएंजा वायरस था।<ref name="pmid9511782">{{cite journal | author = Kimura K, Adlakha A, Simon PM | title = Fatal case of swine influenza virus in an immunocompetent host | journal = Mayo Clinic Proceedings. Mayo Clinic | volume = 73 | issue = 3 | pages = 243–5 | year = 1998 | month = March | pmid = 9511782 | doi = | url = | issn = }}</ref> डॉक्टरों के परिश्रम से उसे प्रेरित किया गया और मरने से पहले उसने एक स्वस्थ बेटी को जनम दिया. उसका पति बाद में ठीक हुआ। सूअर मेले में जितने भी सूअर प्रदर्शित थे उनमें ILI व्यापक रूप से पाया गया. 25 सूअर प्रदर्शकों में से 76% सूअर प्रदर्शक जो 9 से 19 आयु वर्ग के थे उनमें SIV प्रतिपिण्ड सकारात्मक रूप में पाया गया. पर इस समूह में से किसी को भी कोई गंभीर बीमारी नहीं पाई गयी। अतिरिक्त अध्ययन से यह पता चला कि जो रोगी स्वास्थ्य कर्मियों के संपर्क में थे उनमें हल्का इन्फ्लूएंजा विकसित हुआ, वैसे ही जैसे सूअर के प्रतिपिण्ड के साथ बीमारियों का संक्रमण होता है। हालांकि, इसमें कोई समुदाय प्रकोप नहीं हुआ।<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |title=Key Facts About Swine Flu (CDC) |publisher=Cdc.gov |date= |accessdate=7 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930192428/https://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |archive-date=30 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="pmid1845913">{{cite journal | author = Wells DL, Hopfensperger DJ, Arden NH, Harmon MW, Davis JP, Tipple MA, Schonberger LB | title = Swine influenza virus infections. Transmission from ill pigs to humans at a Wisconsin agricultural fair and subsequent probable person-to-person transmission | journal = JAMA : the Journal of the American Medical Association | volume = 265 | issue = 4 | pages = 478–81 | year = 1991 | pmid = 1845913 | doi = | url =https://archive.org/details/sim_jama_january-23-30-1991_265_4/page/478 | issn = }}</ref> === वर्ष 1998 में अमेरिका में सूअर प्रकोप === वर्ष 1998 में, सूअर फ्लू चार अमेरिकी राज्यों में पाए गए। एक वर्ष के भीतर-भीतर यह संयुक्त राज्य भर में सुअर आबादियों के बीच फैल गया. वैज्ञानिकों का मानना है कि यह वायरस सूअरों से उत्पन्न हुआ है जो पक्षियों और मनुष्यों से फ्लू उपभेदों के रूप में दिखाई देता है। इससे यह पता चला कि सूअर एक क्रूसिबल के रूप में उभर कर आते हैं जहां नए इन्फ्लूएंजा वायरस अलग उपभेदों से जीनों के वर्गीकरण के परिणाम के रूप में विभिन्न जातियों में दिखाई देते हैं।<ref>{{cite journal | author=Stephanie Desmon | url=http://www.baltimoresun.com/news/health/bal-swine-flu-strain0428,0,3165467.story | title=Expert: Swine flu virus more complex than typically seen | journal=Baltimore Sun | date=अप्रैल 28, 2009 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2009/04/why-the-pork-industry-hates-th.html |title=Pork industry is blurring the science of swine flu - Short Sharp Science |publisher=New Scientist |date= |accessdate=7 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090503013243/http://www.newscientist.com/blogs/shortsharpscience/2009/04/why-the-pork-industry-hates-th.html |archive-date=3 मई 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.newscientist.com/article/mg20227063.800-swine-flu-the-predictable-pandemic.html?full=true |title=Swine flu: The predictable pandemic? - 29 अप्रैल 2009 |publisher=New Scientist |date= |accessdate=7 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090502160242/http://www.newscientist.com/article/mg20227063.800-swine-flu-the-predictable-pandemic.html?full=true |archive-date=2 मई 2009 |url-status=live }}</ref> === वर्ष 2007 में फिलीपीन में स्वाइन प्रकोप === {{Expand|date=अप्रैल 2009}} 20 अगस्त 2007 कृषि विभाग के अधिकारियों ने इस प्रकोप ([[एपिज़ोओटिक|एपिजूटिक]]) की जांच [[फिलिप्पीन्स|फिलिप्प्पिन]] के [[नुएवा एसिजा]] और सेंट्रल [[लुजोन]], में की. स्वाईन फ्लू के कारण हुई म्रत्यु दर 10% से भी कम है, जब तक कि वहाँ [[हॉग हैजा]] जैसी जटिलता नहीं हैं। 27 जुलाई 2007 को, [[फिलिपीन|फिलीपीन]] राष्ट्रीय मांस निरीक्षण सेवा (NMIS) ने सूअर हैजा के प्रति ''"रेड एलर्ट"'' की घोषणा की, जहाँ [[मेट्रो मनीला]] के साथ-साथ [[बुलाकां]] और [[पम्पंगा]] के पिछवाडे सूअर फार्म से यह रोग लुजोन के पांच प्रान्तों में फैल गया, जबकि यह स्वाइन फ्लू के लिए नकारत्मक सिद्ध हुआ था।<ref>{{cite news |url=http://www.gmanews.tv/story/56805/DA-probes-reported-swine-flu-outbreak-in-N-Ecija |title=DA probes reported swine flu 'outbreak' in N. Ecija |publisher=Gmanews.tv |date= |accessdate=25 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430053627/http://www.gmanews.tv/story/56805/DA-probes-reported-swine-flu-outbreak-in-N-Ecija |archive-date=30 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.gmanews.tv/story/53014/Govt-declares-hog-cholera-alert-in-Luzon |title=Gov't declares hog cholera alert in Luzon |publisher=Gmanews.tv |date= |accessdate=25 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429152507/http://www.gmanews.tv/story/53014/Govt-declares-hog-cholera-alert-in-Luzon |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> === वर्ष 2009 में मानव प्रकोप === {{Main|2009 flu pandemic}} यह 2009 फ्लू के फैलने का कारण उपभेद H1N1 की एक नई नस्ल मानी गयी जो पहले सूअरों में रिपोर्ट नहीं हुई थी।<ref name="organisation1"/>अप्रैल के उत्तरार्ध में मार्गरेट चान, [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] के महानिदेशक, ने "अंतरराष्ट्रीय चिंता की एक सार्वजनिक स्वास्थ्य आपात स्थिति", की घोषणा डब्ल्यूएचओ की नई अंतर्राष्ट्रीय स्वास्थ्य विनियमों के अनुसार दी जब H1N1 वायरस के प्रथम मामले के बारे में संयुक्त राज्य अमेरिका को सूचना मिली.<ref name="CDCdispatch">{{cite journal |journal=Centers for Disease Control |date=30 अप्रैल 2009 |title=Outbreak of Swine-Origin Influenza A (H1N1) Virus Infection --- Mexico, March--April 2009 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm58d0430a2.htm |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/5jhPR679t?url=http://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm58d0430a2.htm |archive-date=11 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> <ref name="KahnHysteria">{{cite journal |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |date=11 मई 2009 |title=Stirring up "swine flu" hysteria |author=Laura H. Kahn |url=http://thebulletin.org/web-edition/columnists/laura-h-kahn/stirring-swine-flu-hysteria |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090515114433/http://www.thebulletin.org/web-edition/columnists/laura-h-kahn/stirring-swine-flu-hysteria |archive-date=15 मई 2009 |url-status=dead }}</ref> इसके तहत, 2 मई 2009 को, जब [[मैक्सिको में 2009 सूअर फ्लू का प्रकोप|मैक्सिको में इसके फैलने]] की सूचना मिली तो यह पाया गया कि इसकी कड़ी [[अल्बेर्ता]], [[कनाडा]], के एक फार्म में दिखाई दी. इन सूअरों, ने इस नयी नसल को एक मजदूर से प्राप्त किया लगता है जो हाल ही में मैक्सिको से लौटा था और जिसमे इन्फ्लूएंजा के लक्षण दिखाई देने लगे थे।<ref>{{cite news | first= | last= | coauthors= | authorlink= | title=An Alberta Swine Herd Investigated for H1N1 Flu Virus | date=मई 2, 2009 | publisher=The Canadian Food Inspection Agency | url=http://www.inspection.gc.ca/english/corpaffr/newcom/2009/20090502e.shtml | work= | pages= | accessdate=3 मई 2009 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20110927051101/http://www.inspection.gc.ca/english/corpaffr/newcom/2009/20090502e.shtml | archive-date=27 सितंबर 2011 | url-status=live }}</ref> ये संभावित मामले हैं, जिनकी पुष्टि प्रयोगशाला में लंबित है। यह नयी नसल की इन्फ़्लुएन्ज़ा A तरह के वाइरस [[reassortment|वर्गीकरण]] द्वारा चार तरह की जातियों से [[इन्फ्लूएंजा एक वायरस उपविभाग H1N1|H1N1 के उपभेद]] से युक्त होकर वर्णित किये गए हैं, इनमें से एक [[मानव इन्फ्लूएंजा|मनुष्य से]], एक [[एवियन इन्फ्लूएंजा|पक्षियों]] से और दो सूअर से आये हैं।<ref name="NewSci-20090424-pandemic">{{cite news|url=http://www.newscientist.com/article/dn17025-deadly-new-flu-virus-in-us-and-mexico-may-go-pandemic.html|title=Deadly new flu virus in US and Mexico may go pandemic|work=[[New Scientist]]|date=24 अप्रैल 2009|accessdate=26 अप्रैल 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5gNd9HTT9?url=http://www.newscientist.com/article/dn17025-deadly-new-flu-virus-in-us-and-mexico-may-go-pandemic.html|archive-date=28 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref>}आगामी विश्लेषण से यह पता चला कि यह दो प्रकार की जातियों से युक्त है जो सूअरों में पाई जाती है।<ref name="Trifonov+2009">{{cite journal |journal=Eurosurveillance |volume=4 |issue=17 |date=30 अप्रैल 2009 |title=The origin of the recent swine influenza A(H1N1) virus infecting humans |author=V Trifonov, H Khiabanian, B Greenbaum, R Rabadan |url=http://www.eurosurveillance.org/images/dynamic/EE/V14N17/art19193.pdf |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091011150855/http://www.eurosurveillance.org/images/dynamic/EE/V14N17/art19193.pdf |archive-date=11 अक्तूबर 2009 |url-status=dead }}</ref> हालांकि शुरुआती रिपोर्टों में इस नयी जाति को सूअर इन्फ्लूएंजा (एक [[जूनोसिस]] जो सूअर में प्रारंभ होता है) कहा गया पर उसका मूल अभी भी अज्ञात है। कई देशों में इस बीमारी को एक वैश्विक महामारी की संभावना मान कर इस के लिए कई एहतियाती उपाय लिए हैं।<ref>{{cite web|url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090430/ap_on_he_me/eu_swine_flu_drastic_measures|title=World takes drastic steps to contain swine flu|date=30 अप्रैल 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090504014022/http://news.yahoo.com/s/ap/20090430/ap_on_he_me/eu_swine_flu_drastic_measures|archivedate=4 मई 2009|access-date=6 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> मृत्यु दर को दृष्टि में रखते हुए स्वाइन फ्लू की तुलना कई अन्य सुअर फ्लू इन्फ्लूएंजा वायरस से की गयी है। ''"अमेरिका में ऐसे लगता है कि हर 1000 लोगों में से जो संक्रमित होते है उनमें से 40 लोगों को अस्पताल में प्रवेश लेना पड़ता है और एक व्यक्ति की मौत हो जाती है।''<ref>[115] ^ रेफरी नाम = "क्रिकी -, टेक अ दीप ब्रेअथ, स्वाइन फ्लुस नोट ठाट बाद"> {{cite news|url=http://www.crikey.com.au/2009/05/25/take-a-deep-breath-swine-flus-not-that-bad/|title=Take a deep breath, Swine Flu’s not that bad|work=[[Crikey]]|date=25 मई 2009|accessdate=2009-05-225|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216044643/http://www.crikey.com.au/2009/05/25/take-a-deep-breath-swine-flus-not-that-bad/|archive-date=16 दिसंबर 2009|url-status=live}}[114]</ref> इस बात का भी डर है कि सूअर फ्लू सर्दियों के महीनों में एक प्रमुख वैश्विक महामारी बन जायेगी और इसलिए कई देश टीकाकरण अभियान की योजना बना रहे हैं।<ref>[116] ^ "http://www.reuters.com/article/europeCrisis/idUSN09437556 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818035855/http://www.reuters.com/article/europeCrisis/idUSN09437556 |date=18 अगस्त 2009 }}" रॉयटर्स रिपोर्ट</ref> == संचरण == === सूअरों के बीच ट्रांसमिशन/ स्थानान्तरण === इन्फ्ल्यूएंजां सूअरों में आम है क्योंकि संयुक्त राष्ट्र में सूअर पालन के आधे से भी ज्यादा प्रजननशील सूअरों का संपर्क वाइरस से हो चुका है।<ref name="cfsph"/> इस विषाणु के एंटीबॉडी अन्य देशों में भी आम हैं।<ref name="cfsph"/> संचरण का मुख्य कारण संक्रमित और असंक्रमित जानवरों के बीच सीधे संपर्क के माध्यम से होता है।<ref name="Kothalawala"/> ये संपर्क विशेषकर पशु परिवहन के दौरान आम हैं। [[गहन कृषि|गहन खेती]] भी संचरण के खतरे को बढ़ा सकता है क्योंकि यहाँ सूअर एक दूसरे के बहुत करीब होते हैं।<ref>{{cite journal |author=Gilchrist MJ, Greko C, Wallinga DB, Beran GW, Riley DG, Thorne PS |title=The potential role of concentrated animal feeding operations in infectious disease epidemics and antibiotic resistance |url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_2007-02_115_2/page/313 |journal=Environ. Health Perspect. |volume=115 |issue=2 |pages=313–6 |year=2007 |month=February |pmid=17384785 |pmc=1817683 |doi=10.1289/ehp.8837}}</ref><ref>{{cite journal |author=Saenz RA, Hethcote HW, Gray GC |title=Confined animal feeding operations as amplifiers of influenza |journal=Vector Borne Zoonotic Dis. |volume=6 |issue=4 |pages=338–46 |year=2006 |pmid=17187567 |pmc=2042988 |doi=10.1089/vbz.2006.6.338}}</ref> वायरस का सीधा हस्तांतरण शायद या तो सूअरों के नाक से या सूखे श्लेष्म के माध्यम द्वारा होता है। हवा द्वारा संक्रमण भी तब होता है जब ये सूअर या तो खांसते है या छींकते हैं।<ref name="Kothalawala"/> यह वायरस आमतौर पर एक झुंड के माध्यम से कुछ ही दिनों में बहुत जल्दी फैलता है।<ref name="Merck"/> संक्रमण दूसरे जंगली जानवरों से भी हो सकता है। कुछ ही दिनों के भीतर सभी सूअरों से संक्रमण फैलता है। यह संक्रमण [[जंगली सूअर]], या जंगली जानवरों से भी हो सकते हैं जो इस रोग को फार्म से फैलाते हैं।<ref>{{Citation | title = Antibodies to selected viral and bacterial pathogens in European wild boars from southcentral Spain | url = http://www.jwildlifedis.org/cgi/reprint/38/3/649.pdf | year = 2002 | journal = Journal of wildlife diseases | page = 649 | volume = 38 | issue = 3 | last1 = Vicente | first1 = J. | last2 = Leon-vizcaino | first2 = L. | last3 = Gortazar | first3 = C. | last4 = Jose Cubero | first4 = M. | last5 = Gonzalez | first5 = M. | last6 = Martin-atance | first6 = P. | accessdate = 2 मई 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091106154156/http://www.jwildlifedis.org/cgi/reprint/38/3/649.pdf | archive-date = 6 नवंबर 2009 | url-status = live }}</ref> === मनुष्यों में स्थानान्तरण === जो लोग कुक्कुट और सूअरों के साथ काम करते हैं, वे इन के गहन जोखिम में आते हैं। ऐसे लोगों को [[जूनोसिस|जूनोटिक]] संक्रमण का खतरा रहता हैं जो वाइरस पशुओं में पाया जाता है। इसके कारण एक आबादी इसे बन सकती है जिसमे मनुष्य इसके वाहक हो सकते हैं और इनमें [[जूनोसिस]] और [[reassortment|वर्गीकरण]] संभव हो सकता है।<ref name="pmid19276439">{{cite journal | author = Gray GC, Kayali G | title = Facing pandemic influenza threats: the importance of including poultry and swine workers in preparedness plans | journal = Poultry Science | volume = 88 | issue = 4 | pages = 880–4 | year = 2009 | month = April | pmid = 19276439 | doi = 10.3382/ps.2008-00335 | url = | issn = }}</ref> इन कर्मचारियों को इन्फ़्लुएन्ज़ा के प्रति टीकाकरण और नए इन्फ़्लुएन्ज़ा जाति के खिलाफ निगरानी सार्वजनिक स्वास्थ्य के प्रति एक अच्छा उपाय हो सकता है।<ref>{{cite journal |author=Gray GC, Trampel DW, Roth JA |title=Pandemic influenza planning: shouldn't swine and poultry workers be included? |journal=Vaccine |volume=25 |issue=22 |pages=4376–81 |year=2007 |month=May |pmid=17459539 |pmc=1939697 |doi=10.1016/j.vaccine.2007.03.036}}</ref> वर्ष 2004 में लोवा विश्वविद्यालय में, जो लोग स्वाइन के साथ काम करते हैं, ने शूकर से इन्फ्लूएंजा का मनुष्य में स्थानान्तरण, पर एक छोटी सी निगरानी अध्ययन में प्रलेखित किया।<ref name="pmid18258038">{{cite journal | author = Gray GC, McCarthy T, Capuano AW, Setterquist SF, Olsen CW, Alavanja MC | title = Swine workers and swine influenza virus infections | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1871–8 | year = 2007 | month = December | pmid = 18258038 | doi = | url = http://www.cdc.gov/eid/content/13/12/1871.htm | issn = | access-date = 6 अक्तूबर 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091007234403/http://www.cdc.gov/eid/content/13/12/1871.htm | archive-date = 7 अक्तूबर 2009 | url-status = live }}</ref> यह अध्ययन अन्य लोगों के बीच आधार बना है कि जिनकी नौकरियां सूअर पर आधारित हैं, उनके लिए स्वाइन एक सार्वजनिक स्वास्थ्य निगरानी का केंद्र है।<ref name="pmid19276439"/> अन्य व्यवसाय जिनमें यह संक्रमण अधिक होता है, वे हैं, पशु चिकित्सक और मांस प्रसंस्करण कार्यकर्ता, हालांकि इन दोनों समूहों के लिए संक्रमण का खतरा फार्म के मजदूरों से कम होता है।<ref>{{cite journal |author=Myers KP, Olsen CW, Setterquist SF, ''et al'' |title=Are swine workers in the United States at increased risk of infection with zoonotic influenza virus? |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-01-01_42_1/page/n15 |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=42 |issue=1 |pages=14–20 |year=2006 |month=January |pmid=16323086 |pmc=1673212 |doi=10.1086/498977}}</ref> === सूअरों में एवियन H5N1 के साथ सहभागिता === सूअर असामान्य होते हैं क्योंकि वे इन्फ्लूएंजा उपभेदों के तीन अलग-अलग प्रजातियों से संक्रमित हो सकते हैं : सूअरों, पक्षियों और मनुष्यों.<ref name="Thacker">{{cite journal |author=Thacker E, Janke B |title=Swine influenza virus: zoonotic potential and vaccination strategies for the control of avian and swine influenzas |journal=J. Infect. Dis. |volume=197 Suppl 1 |issue= |pages=S19–24 |year=2008 |month=February |pmid=18269323 |doi=10.1086/524988}}</ref>इससे सूअर इन्फ्लूएंजा वायरस के वाहक बन जाते हैं जहाँ जीन विनिमय के साथ-साथ नए और खतरनाक जातियों का उत्पादन करते हैं।<ref name="Thacker"/> एवियन इन्फ्लूएंजा वायरस [[H3N2]] [[चीन]] के सुअरों में [[स्थानिक (जानपदिक रोग विज्ञान)|स्थानिकमारी]] वाले है और इन की पहचान [[वियतनाम]] के [[सुअर|सूअरों]] में भी की गई है, जिसके कारण नए उपभेदों के उद्भव की आशंका बढ़ जाती है।<ref>{{cite journal |url=http://jcm.asm.org/cgi/content/full/46/3/1067?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=phylogenetic&searchid=1&FIRSTINDEX=230&resourcetype=HWFIG |title=Genetic evolution of swine influenza A (H3N2) viruses in China from 1970 to 2006 |journal=Journal of Clinical Microbiology |volume=46 |issue=3 |page=1067 |year=2008 |month=March |doi=10.1128/JCM.01257-07 |author=Yu, H. |pmid=18199784 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429225930/http://jcm.asm.org/cgi/content/full/46/3/1067?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=phylogenetic&searchid=1&FIRSTINDEX=230&resourcetype=HWFIG |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> [[H3N2]] [[H2N2]] से [[प्रतिजनी पारी|प्रतिजनी]]के द्वारा विकसित हुए है।<ref>{{cite journal |title=Genetic analysis of human H2N2 and early H3N2 influenza viruses, 1957–1972: evidence for genetic divergence and multiple reassortment events |url=https://archive.org/details/virology_2004-10-10_328_1/page/101 |author=Lindstrom Stephen E, Cox Nancy J, Klimov Alexander |journal=Virology |volume=328 |issue=1 |date=15 अक्टूबर 2004 |pages=101–19 |doi=10.1016/j.virol.2004.06.009 |pmid=15380362 }}</ref> अगस्त 2004 में, शोधकर्ताओं ने [[चीन]]में [[H5N1|सूअरों]] में H5N1 को पाया।<ref name="timeline">{{cite web |url=http://www.who.int/csr/disease/avian_influenza/Timeline_28_10a.pdf |format=PDF |title=H5N1 avian influenza: timeline |author=World Health Organization |date=28 अक्टूबर 2005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051104124603/http://www.who.int/csr/disease/avian_influenza/Timeline_28_10a.pdf |archivedate=4 नवंबर 2005 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Swine influenza symptoms on swine-en.svg|thumb|सूअर फलू के मुख्य लक्षण [146]]] ये H5N1 संक्रमण काफी आम हो सकता है: [[पश्चिम जावा]] के पौल्ट्री फार्म में जब बर्ड फ्लू चल पडा तो 10 स्वस्थ सूअरों के सर्वेक्षण से पता चला कि पाँच सुअरों के नमूने में H5N1 वायरस निहित है। इन्डोनेशियाई सरकार को इस क्षेत्र में इसी तरह के परिणाम मिले. इस क्षेत्र के बाहर 150 सूअरों पर किये गए अतिरिक्त परीक्षण नकारात्मक रहे.<ref>{{cite news |url=http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/avianflu/news/may2705avflu.html |publisher=Center for Infectious Disease Research & Policy |place=University of Minnesota |title=Indonesian pigs have avian flu virus; bird cases double in China |date=27 मई 2005 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007224628/http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/avianflu/news/may2705avflu.html |archive-date=7 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref><ref>[150]^रिपोर्ट ऑन पिग्स अस कैरियरस {{cite news |editor=Roos Robert |url=http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/avianflu/news/mar3109swine-jw.html |title=H5N1 virus may be adapting to pigs in Indonesia |publisher=Center for Infectious Disease Research & Policy |place=University of Minnesota |date=31 मार्च 2009 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007225441/http://www.cidrap.umn.edu/cidrap/content/influenza/avianflu/news/mar3109swine-jw.html |archive-date=7 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}[149]</ref> == संकेत और लक्षण == === सूअर में === सूअरों में इन्फ्लूएंजा संक्रमण से, [[बुखार]] आता है, [[सुस्ती]] होती है, [[छींकने|छींके]] आती हैं, [[खाँसते|खाँसी]] होती है, [[द्य्स्प्ना|श्वास लेने में कठिनाई]] और [[अनोरेक्सिया (लक्षण)|भूख की कमी]] महसूस होती है।<ref name="Kothalawala">{{cite journal |author=Kothalawala H, Toussaint MJ, Gruys E |title=An overview of swine influenza |journal=Vet Q |volume=28 |issue=2 |pages=46–53 |year=2006 |month=June |pmid=16841566}}</ref>कुछ मामलों में संक्रमण से [[गर्भपात]] भी हो जाता है। हालांकि [[मृत्यु|मृत्यु दर]] आम तौर पर कम है (लगभग 1-4%),<ref name="Merck"/> वायरस [[वजन घटाने]] के साथ-साथ और [[विकास की विफलता|विकास को भी कम]] करते हैं जिससे [[किसानों]] को आर्थिक नुकसान पहुँचता हैं।<ref name="Kothalawala"/> संक्रमित सूअरों के [[शरीर का वजन]] 3 से 4 हफ्तों की अवधि में 12 पाउंड से अधिक कम हो जाता है।<ref name="Kothalawala"/> === इंसानों में === [[चित्र:PD Diagram of swine flu symptoms EN.svg|thumb|सूअर फ्लू के मुख्य लक्षण- इंसानों में फ्लू]] सूअरों से मनुष्य में सूअर फ्लू वायरस का सीधा संक्रमण कभी-कभी ही संभव हो सकता है (इसे [[जूनोसिस|जूनोटिक]] सूअर फ्लू कहा जाता है). चिकित्सा साहित्य के रिपोर्ट अनुसार वर्ष 1958 में दर्ज पहले केस से आज तक 50 केस प्राप्त हो चुके हैं जिन में से छह मौत हो गयी हैं।<ref name="Myers">{{cite journal |author=Myers KP, Olsen CW, Gray GC |title=Cases of swine influenza in humans: a review of the literature |journal=Clin. Infect. Dis. |volume=44 |issue=8 |pages=1084–8 |year=2007 |month=April |pmid=17366454 |pmc=1973337 |doi=10.1086/512813 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=17366454 }}{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> छह लोगों में से एक [[गर्भवती]] थी, एक को [[लेकिमिया|खून का कैंसर]] था, एक [[होद्ग्किन रोग|होद्ग्किन का रोगी]] था और दो स्वस्थ बताये जाते हैं।<ref name="Myers"/> यद्यपि ये संक्रमण की कम संख्या है, संक्रमण के सही दर का पता नहीं है, क्योंकि ज्यादातर मामलों में केवल बहुत ही हल्का रोग हो सकता है, जो न तो रिपोर्ट किये जायेगें या इनका कभी निदान ही हो पायेगा.<ref name="Myers"/> [[चित्र:Video xo.ogv|thumb|In this video, Dr. Joe Bresee, with CDC's Influenza Division, describes the symptoms of swine flu and warning signs to look for that indicate the need for urgent medical attention.<br />See also: See this video with subtitles on YouTube<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=0wK1127fHQ4&feature=channel_page |title=‪Symptoms of H1N1 (Swine Flu)‬‏ |publisher=YouTube |date=28 अप्रैल 2009 |accessdate=22 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017095237/http://www.youtube.com/watch?v=0wK1127fHQ4&feature=channel_page |archive-date=17 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref>]] [[रोग नियंत्रण और रोकथाम के लिए केंद्र|केंद्र रोग नियंत्रण और रोकथाम (सीडीसी)]], के अनुसार मानव में सूअर फ्लू 2009 के "H1N1 वायरस" [[इंफ्लुएंजा|इन्फ्लूएंजा]] और [[इन्फ्लूएंजा-बीमारी की तरह|इन्फ्लूएंजा के समान बीमारी]] की तरह ही लगता है। इन लक्षणों में [[बुखार]], [[खाँसी]], [[गले में ख़राश|गले में दर्द]], शरीर में दर्द, [[सिर दर्द|सिरदर्द]], [[ठंड]] और [[थकान]] शामिल हैं। वर्ष 2009 के प्रकोप में ज्यादातर रोगियों को [[डायरिया|दस्त]] और [[उल्टी]] होते दिखाई दिए हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/swineflu_you.htm |title=Swine Flu and You |publisher=[[CDC]] |date=26 अप्रैल 2009 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091006101009/http://www.cdc.gov/swineflu/swineflu_you.htm |archive-date=6 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref> वर्ष 2009 का H1N1 वायरस जूनोटिक सूअर फ्लू नहीं है, क्योंकि यह सूअर से मनुष्य में प्रेषित नहीं होता है, व्यक्ति से व्यक्ति को होता है। क्योंकि ये लक्षण सूअर फ्लू के लिए विशिष्ट नहीं हैं। ''संभावित '' सूअर फ्लू का एक [[विभेदक निदान]] हैं कि सूअर फ्लू में व्यक्ति में वे लक्षण दिखने चाहिए जो उस व्यक्ति के हाल के इतिहास की वजह से है। उदाहरण के लिए, [[संयुक्त राज्य अमेरिका में 2009 में शूकर फ्लू फैला|2009 में संयुक्त राज्य में सूअर फ्लू]] फैलने के दौरान सीडीसी ने चिकित्सकों से कहा कि वे "सूअर फ्लू से पीड़ित लोगों को जिनमें ज्वर के साथ-साथ [[तीव्र ज्वर श्वसन रोग|गंभीर सांस की बीमारी]] की पुष्टि हुई है, वे जो स्वाइन फ्लू के व्यक्तियों से संपर्क प्राप्त कर चुके हैं, जो संयुक्त राष्ट्र के उन पांच राज्यों में थे जहाँ से स्वाइन फ्लू से लोग ग्रस्त हुए हैं, जो बीमार होने से 7 दिन पहले मेक्सिको में निवास कर रहे थे, पर विचार करने को कहा है".<ref name="CDCguideHD">{{cite web |title=CDC Health Update: Swine Influenza A (H1N1) Update: New Interim Recommendations and Guidance for Health Directors about Strategic National Stockpile Materiel |author=Centers for Disease Control and Prevention |publisher=Health Alert Network |date=अप्रैल 26, 2009 |url=http://www.cdc.gov/swineflu/HAN/042609.htm |accessdate=अप्रैल 27, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217170054/https://www.cdc.gov/swineflu/HAN/042609.htm |archive-date=17 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> स्वाइन फ्लू की ''पुष्टि '' के लिए प्रयोगशाला परीक्षण की आवश्यकता है (नाक और गले की साधारण परीक्षा)<ref name="CDCguideHD"/> == रोकथाम == सूअर इन्फ्लूएंजा के निवारण के तीन घटक हैं : सूअर में रोकथाम, मनुष्य में संचरण का रोकथाम और मनुष्यों के बीच इसके फैलने से रोकना. === सूअर में निवारण === सूअरों के बीच में इन्फ्लूएंजा के प्रसार को रोकने के तरीके हैं - प्रबंधन की सुविधा, झुंड का प्रबंधन और टीकाकरण. क्योंकि अधिकतर बीमारी और मौत सूअर फ्लू से जुड़े अन्य रोगज़नक़ों द्वारा होती है, टीकाकरण पर निर्भर नियंत्रण अपर्याप्त हो सकती हैं। हाल के दशक में टीकाकरण द्वारा सूअर इन्फ़्लुएन्ज़ा पर नियंत्रण करना मुश्किल हो गया है, [[वायरस]] के [[विकास|उद्भव]] से परम्परागत टीकाकरण असंगत हो गया है। मानक वाणिज्यिक सूअर फ्लू टीकों के संक्रमण को नियंत्रित करने में प्रभावी होते हैं, जब वायरस उपभेद महत्वपूर्ण संरक्षण के लिए पर्याप्त है और विशिष्ट वायरस के द्वारा बनायी गयी दवाइयां जटिल मामलों में प्रयोग की जाती हैं।<ref>{{cite web |url=http://nationalhogfarmer.com/mag/swine_flu_virus_endemic/ |publisher=National Hog Farmer |title=Swine flu virus turns endemic |date=15 सितंबर 2007 |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429090534/http://nationalhogfarmer.com/mag/swine_flu_virus_endemic/ |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.livestock.novartis.com/cv_swine.html |publisher=Novartis |work=Custom Vaccines |title=Swine |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430094251/http://www.livestock.novartis.com/cv_swine.html |archive-date=30 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> SIV नियंत्रण और रोकथाम के लिए बनाये गए टीके स्वाइन फर्मों में SIV [[इन्फ्ल्यूएंजा टीका|टीकाकरण]] के लिए प्रयोग किये जाते है जो वाणिज्यिक रूप में संयुक्त राज्य अमेरिका में उपलब्ध हैं। हाल ही में जो 97 H3N2 पृथक रखे गये वायरसों का जांच किया गया तो यह पाया गया कि उनमें से 41 वाइरस शक्तिसाली हैं और इनमें तीन विरोधी प्रतिक्रियाएं हैं। इन्फ्लूएंजा टीकों की रक्षात्मक क्षमता मुख्यतः टीके के वायरस और महामारी वायरस के बीच निकट सम्बन्ध पर निर्भर करता है, SIV में स्थित अप्राभावी H3N2 प्रकार यह बताते हैं कि वर्तमान व्यावसायिक टीके प्रभावित रूप से H3N2 संक्रमण वायरस से सूअरों की रक्षा नहीं कर सकते है।<ref>{{cite journal |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1899866 |journal=Canadian Journal of Veterinary Research |date=जुलाई 2007 |volume=71 |issue=3 |pages=201–206 |title=Serologic and genetic characterization of North American H3N2 swine influenza A viruses |author=Gramer Marie René, Lee Jee Hoon, Choi Young Ki, Goyal Sagar M, Joo Han Soo |pmid=1899866 |doi= |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-date=1 अगस्त 2013 |archive-url=https://archive.today/20130801115349/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1899866 |url-status=dead }}</ref><ref name="pmid17366454"> {{cite journal |author=Myers KP, Olsen CW, Gray GC |title=Cases of swine influenza in humans: a review of the literature |url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2007-04-15_44_8/page/1084 |journal=Clin Infect Dis |volume=44 |issue=8 |pages=1084–8 |year=2007 |month=April |pmid=17366454 |pmc=1973337 |doi=10.1086/512813 }}</ref> संयुक्त राज्य कृषि विभाग के शोधकर्ताओं का कहना है कि जब तक सुअर टीकाकरण से सूअर बीमार होते रहेंगे तब तक यह संक्रमण रुकता नहीं है।<ref>{{cite web|url=http://www.newscientist.com/article/mg20227063.800-swine-flu-the-predictable-pandemic.html?full=true/|title=Swine flu: The predictable pandemic?|date=29 अप्रैल 2009|access-date=15 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705103854/http://www.newscientist.com/article/mg20227063.800-swine-flu-the-predictable-pandemic.html?full=true%2F|archive-date=5 जुलाई 2015|url-status=live}}</ref> सुविधा प्रबंधन में व्यापक वातावरण के साथ-साथ वातावरण में विद्यमान वायरस को नियंत्रित करना और कीटानुराहित वातावरण बनाना भी शामिल है। यह वायरस दो सप्ताह से ज्यादा जीवित कोशिकाओं के बाहर जी नहीं सकता है, लेकिन ठंड में (बर्फ जमने की स्थिति), कीटानुराहित वातावरण में यह सुस्त पड़ जाता है।<ref name="Merck"/> झुंड प्रबंध का मतलब इन्फ्लूएंजा को लेकर चलने वाले सूअरों को झुंड में शामिल करना नहीं हैं जो इस वायरस के संपर्क में आ चुके हैं। यह वायरस स्वस्थ सूअरों में 3 महीने तक रहता है और इन में से प्रकोप के समय बरामद किया जा सकता है। वाहक सूअर आमतौर पर SIV को असंक्रमित झुंड में या देश में शुरू करने के लिए जिम्मेदार होते हैं ताकि नए पशु उनसे [[संगरोध|अलग रखें जाएँ]].<ref name="cfsph"/> इसके फैलने के बाद, संक्रमित सूअरों में रोग निर्मूलन शक्ति कम हो जाती है, तो इसका प्रकोप बढ़ जाता है।<ref name="Merck"/> === इंसानों में निवारण === ;मानव में प्रसारित होने के लिए सूअरों का निवारण [[चित्र:AntigenicShift HiRes.svg|thumb|250px|right]] सुअर इन्फ्लूएंजा, मानव इन्फ्लूएंजा और एवियन इन्फ़्लुएन्ज़ा दोनों उपभेदों से हो सकता है, ये इन [[प्रतिजनी पारी|प्रतिजनी]] के वाहक हो जाते हैं जो एक नए इन्फ्लूएंजा की जाति को पैदा कर सकते हैं। सूअर से मानव में स्थानान्तरण मुख्यतः फार्मों में होता है जहां किसान सूअरों के साथ निकट संपर्क में रहते हैं। यद्यपि सूअर इन्फ्लूएंजा की जातियाँ आमतौर पर मनुष्यों को संक्रमित करने में सक्षम नहीं है पर यह कभी-कभी संभव हो जाता है, इसलिए किसानों और पशु चिकित्सकों को चेहरे पर मुखौटा डाल कर संक्रमित पशुओं से निपटना चाहिए. सूअर पर टीकों का उपयोग, संक्रमण को रोकने के लिए, मानव में प्रसारण होने से बचने की एक प्रमुख विधि है। जोखिम कारक जो सूअर से मनुष्य में रोग को संक्रमण करने में योगदान देते हैं वे हैं धूम्रपान और पशुओं के साथ काम करते समय दस्तानों का न पहनना है।<ref>{{cite journal |author=Ramirez A, Capuano AW, Wellman DA, Lesher KA, Setterquist SF, Gray GC |title=Preventing zoonotic influenza virus infection |journal=Emerging Infect. Dis. |volume=12 |issue=6 |pages=996–1000 |year=2006 |month=June |pmid=16707061 |pmc=1673213 |doi= |url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no06/05-1576.htm |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010064810/http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol12no06/05-1576.htm |archive-date=10 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref> ;मानव-मानव के बीच संचरण से निवारण मनुष्यों के बीच संक्रमण, खाँसने या छींकने और लोगों द्वारा विषाणु युक्त वस्तुओं को छूने से और फिर अपनी नाक या मुँह को छूने से फैलता है।<ref name="CDCspread">{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |title=Q & A: Key facts about swine influenza (swine flu) – Spread of Swine Flu |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=24 अप्रैल 2009 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930192428/https://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |archive-date=30 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> सुअर फ्लू पोर्क उत्पादों से नहीं फैल सकता है, क्योंकि विषाणु भोजन के माध्यम से प्रेषित नहीं होते हैं।<ref name="CDCspread"/> मनुष्य में स्वाइन फ्लू पहले पांच दिन के दौरान ज्यादा संक्रमित होते हैं, हालांकि कुछ लोग, अधिकतर बच्चों में, यह संक्रमण दस दिन के लिए भी रह सकता है। निदान के लिए, नमूने को विश्लेषण के लिए पहले पांच दिनों में एकत्र कर भेज सकते हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |title=Q & A: Key facts about swine influenza (swine flu) – Diagnosis |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=24 अप्रैल 2009 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930192428/https://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |archive-date=30 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> मनुष्यों के बीच में इस विषाणु के प्रसार को रोकने के लिए इन्फ्लूएंजा के खिलाफ [[इन्फ्ल्यूएंजा # संक्रमण नियंत्रण|मानक संक्रमण के नियंत्रण]] का प्रयोग भी कर सकते हैं। सार्वजनिक स्थानों में जाने पर साबुन और पानी, हाथ धोने के लिए मद्य मिश्रित दवा का प्रयोग करना चाहिए.<ref>{{cite web|url=http://cdc.gov/swineflu/investigation.htm|title=CDC - Influenza (Flu) &#124; Swine Influenza (Flu) Investigation|publisher=Cdc.gov|date=|accessdate=27 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090428151600/http://www.cdc.gov/swineflu/investigation.htm|archive-date=28 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref>संचरण को रोकने के लिए घर में सभी वस्तुओं को कीटानुराहित करना होगा, जो एक पतले क्लोरीन ब्लीच के द्वारा संभव हो सकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.waterandhealth.org/newsletter/new/winter_2005/chlorine_bleach.html |title=Chlorine Bleach: Helping to Manage the Flu Risk |publisher=Water Quality & Health Council |date=अप्रैल 2009 |accessdate=12 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090607164343/http://www.waterandhealth.org/newsletter/new/winter_2005/chlorine_bleach.html |archive-date=7 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> हालांकि यह त्रिसंयोजक इन्फ्लूएंजा टीका नए 2009 H1N1 जाति के खिलाफ संरक्षण प्रदान करने के लिए, सक्षम नहीं है।<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |title=Q & A: Key facts about swine influenza (swine flu) – Virus Strains |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=24 अप्रैल 2009 |accessdate=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930192428/https://www.cdc.gov/swineflu/key_facts.htm |archive-date=30 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> नयी नस्ल के खिलाफ टीके विकसित किये जा रहे हैं और जून 2009 तक ये तैयार हो जायेगें.<ref>{{cite news |url=http://www.nbcconnecticut.com/news/local/CT-Company-Making-Swine-Flu-Vaccine.html |title=Swine Flu Vaccine Could Be Ready in 6 Weeks |publisher=NBC Connecticut |author=Lauren Petty |date=अप्रैल 28, 2009 |accessdate=अप्रैल 28, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429183408/http://www.nbcconnecticut.com/news/local/CT-Company-Making-Swine-Flu-Vaccine.html |archive-date=29 अप्रैल 2009 |url-status=dead }}</ref> विशेषज्ञों की राय है कि हाथ की धुलाई से वायरल संक्रमण का रोकथाम होता है, जिसमे साधारण इन्फ्लूएंजा और सूअर फ्लू वायरस भी सम्मिलित हैं। इन्फ्ल्यूएंजा खांसने या छीकने से फैलती है, लेकिन प्राप्त साक्ष्य के अनुसार छोटी बूंदों के रूप में वाइरेस मेज पर, टेलीफोन और अन्य सतहों पर रहते हैं और उँगलियों के माध्यम से मुंह, नाक या आँखों में स्थान्तरित हो जाते हैं। मद्य युक्त फोम या जेल से हाथ धोने से वायरस और जीवाणु नष्ट हो जाते हैं। किसी भी व्यक्ति में यदि फ्लू के जैसे कोई लक्षण हैं जैसे - अचानक बुखार, खाँसी या मांसपेशियों का दर्द, तो उन्हें काम से दूर रहना चाहिए या सार्वजनिक परिवहन से दूर रहना चाहिए और डाक्टर से संपर्क करना चाहिए. [[सामाजिक दूर|सामाजिक तौर]] से दूर रहना भी एक और तरीका है। इसका मतलब है कि उन लोगों से दूर रहना जो संक्रमित हो सकते हैं, बड़े सम्मेलनों में जाने से परहेज करना, थोडा काम करना, घर पर रहकर बिस्तर पर पड़े रहना यदि संक्रमण किसी समुदाय में फैल रहा है। [[सार्वजनिक स्वास्थ्य]] और अन्य जिम्मेदार अधिकारी उनको दूर रहने का अनुरोध कर सकते हैं या समाज से दूर रहने को भी कह सकते हैं यदि बीमारी का फैलना गंभीर दिखाई दे रहा है। == उपचार == === सूअर में === जैसा कि कहा जाता है सूअर इन्फ्लूएंजा सूअरों के लिए घातक नहीं है, इसके लिए थोड़े से उपचार और देखभाल की जरूरत है।<ref name="cfsph">{{cite web |url=http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/influenza.pdf |title=Influenza Factsheet |publisher=Center for Food Security and Public Health, Iowa State University |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707075817/http://www.cfsph.iastate.edu/Factsheets/pdfs/influenza.pdf |archive-date=7 जुलाई 2018 |url-status=dead }}</ref> इसके बजाय पशु चिकित्सा के प्रयास फार्मों और अन्य फार्मों पर केंद्रित रहते हैं।<ref name="Kothalawala"/> टीकाकरण और पशु प्रबंधन तकनीक इन प्रयासों के लिए सबसे ज्यादा महत्वपूर्ण हैं। इसके उपचार के लिए एंटीबायोटिक्स का भी प्रयोग किया जाता है, जिनका असर इन्फ्लूएंजा वायरस पर नहीं होता, इन्फ़्लुएन्ज़ा युक्त कमजोर झुंड पर बैक्टीरियल [[निमोनिया]] और अन्य [[माध्यमिक संक्रमण]] को रोकने में मदद करते हैं।<ref name="cfsph"/> === इंसानों में === यदि कोई व्यक्ति सूअर फ्लू से बीमार हो जाता है, तो वाइरस विरोधी दवाओं से बीमारी कम हो जाती है और मरीज तेजी से बेहतर महसूस करता है। वे फ्लू की गंभीर जटिलताओं का रोकथाम भी कर सकते हैं। इलाज के लिए, वाइरस विरोधी दवाएं बेहतरीन काम करती हैं यदि रोग शुरू होने के तुंरत शुरू कर दिया जाए (2 दिनों के भीतर). घर या अस्पताल में वाइरस विरोधी दवाओं के अलावा, [[प्रशामक देखभाल]], ज्वर को नियंत्रित करते हुए और तरल पदार्थों का संतुलन करते हुए उपचार कर सकते हैं। अमेरिका [[रोग नियंत्रण और रोकथाम के लिए केंद्र|केंद्र रोग नियंत्रण और रोकथाम]] ने तामीफ्लू [[ओसेल्तामिविर|(oseltamivir)]] या रेलेंज़ा [[ज़नामिविर|(zanamivir)]] के उपयोग की सिफारिश की है, जो स्वाइन फ्लू वाइरस के संक्रमण या रोकथाम के लिए उपयोगी सिद्ध होता है। लेकिन ज्यादातर लोग जो इस विषाणु से संक्रमित हैं बिना चिकित्सा या वाइरस विरोधी दवाओं के प्रयोग के ठीक हो जाते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/faq/en/index.html|title=www.who.int/csr/disease/swineflu/faq/en/index.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=6 अक्तूबर 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/66YEFCw28?url=http://www.who.int/csr/disease/swineflu/faq/en/index.html|archive-date=30 मार्च 2012|url-status=live}}</ref> जो वायरस 2009 में फैला वह [[अमंतादिने|अमंतादैने]] और [[रिमंतादिने]] के प्रति प्रतिरोधी है।<ref>{{cite web |url=http://www.cdc.gov/swineflu/antiviral_swine.htm |title=Antiviral Drugs and Swine Influenza |publisher=Centers for Disease Control |accessdate=27 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091007235441/http://www.cdc.gov/swineflu/antiviral_swine.htm |archive-date=7 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref> अमेरिका में, 27 अप्रैल 2009 को [[फूड एंड ड्रग एडमिनिस्ट्रेशन (अमेरिका)|खाद्य एवं औषधि प्रशासन]] (एफडीए) ने [[आपातकाल का प्राधिकरण प्रयोग|आपातकालीन इस्तेमाल के लिए प्राधिकरण]] जारी किया कि [[रेलेंज़ा]] और [[तामीफ्लू]] [[वाइरल विरोधी दवा|वाइरस विरोधी दवा]] उपलब्ध करवाए जो स्वाइन फ्लू के उपचार के लिए जरूरी है और जो अभी अननुमोदित नहीं हैं। इस एजेंसी ने रोगियों के उपचार के लिए EUAs को जारी किया जो वर्तमान अनुमोदन की अपेक्षा छोटे हैं ताकि वे व्यापक स्तर पर दवाओं का वितरण कर सकें, इनमें स्वयंसेवी लाइसेंसधारी भी सम्मिलित हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2009/NEW02002.html |title=''FDA Authorizes Emergency Use of Influenza Medicines, Diagnostic Test in Response to Swine Flu Outbreak in Humans.'' FDA News, April 27, 2009 |publisher=Fda.gov |date=27 अप्रैल 2009 |accessdate=7 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507005326/http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2009/NEW02002.html |archive-date=7 मई 2009 |url-status=live }}</ref> == यह भी देखिये == {{commonscat|Swine flu}} {{wikinews|Category:Swine flu|Swine flu}} * [[बर्ड फ्लू]] * [[विश्वमारी]] * [[संक्रामक रोग]] * [[महामारी की सूची]] == नोट्स == {{reflist|2}} == आगे पढ़ना == * {{cite journal |author=Alexander DJ |title=Ecological aspects of influenza A viruses in animals and their relationship to human influenza: a review |journal=J R Soc Med |volume=75 |issue=10 |pages=799–811 |year=1982 |month=October |pmid=6752410 |pmc=1438138 |doi= |url=}} * {{cite journal |author=Hampson AW, Mackenzie JS |title=The influenza viruses |journal=Med. J. Aust. |volume=185 |issue=10 Suppl |pages=S39–43 |year=2006 |month=November |pmid=17115950 |doi= |url=http://www.mja.com.au/public/issues/185_10_201106/ham10884_fm.html |access-date=6 अक्तूबर 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029022928/https://mja.com.au/public/issues/185_10_201106/ham10884_fm.html |archive-date=29 अक्तूबर 2009 |url-status=live }} * {{cite journal |author=Lipatov AS, Govorkova EA, Webby RJ, ''et al'' |title=Influenza: emergence and control |journal=J. Virol. |volume=78 |issue=17 |pages=8951–9 |year=2004 |month=September |pmid=15308692 |pmc=506949 |doi=10.1128/JVI.78.17.8951-8959.2004 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2004-09_78_17/page/8951}} * {{cite journal |author=Van Reeth K |title=Avian and swine influenza viruses: our current understanding of the zoonotic risk |journal=Vet. Res. |volume=38 |issue=2 |pages=243–60 |year=2007 |pmid=17257572 |doi=10.1051/vetres:2006062 |url=}} * {{cite journal |author=Webster RG, Bean WJ, Gorman OT, Chambers TM, Kawaoka Y |title=Evolution and ecology of influenza A viruses |journal=Microbiol. Rev. |volume=56 |issue=1 |pages=152–79 |year=1992 |month=March |pmid=1579108 |pmc=372859 |doi= |url=http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=1579108}} * {{cite journal |author=Winkler WG |title=Influenza in animals: its possible public health significance |journal=J. Wildl. Dis. |volume=6 |issue=4 |pages=239–42; discussion 247–8 |year=1970 |month=October |pmid=16512120 |doi= |url=http://www.jwildlifedis.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16512120 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }} == बाहरी संबंध == * [https://web.archive.org/web/20100213180817/http://www.h1n1swinefluindia.org/index.php/HN स्वाईन फ्लू की जानकारी - अब हिंदी में] * [https://web.archive.org/web/20070610165250/http://www.nhs.uk/ ओफ्फिसिअल स्वाइन फ्लू अड्वैस एंड इन्फोर्मेशन फ्रॉम दी यु.के नेशनल हेल्थ सर्विस ] * [https://web.archive.org/web/20090509070031/http://fora.tv/2009/04/30/Understanding_Swine_Flu_Influenza_A_H1N1 8 मिनट वीडियो अन्स्वेरिंग कमों क़ुएस्तिओन्स अबाउट थे सुब्जेक्ट ऑन][[fora.tv|फोर.टीवी]] * [https://web.archive.org/web/20110615005459/http://www.theairdb.com/swine-flu/heatmap.html सुअर फ्लू चार्टस एंड मैप्स] न्यूमेरिक अनालिसिस एंड अप्प्रोक्सिमेशन ऑफ़ करंट अच्तिवे केसेस * [https://web.archive.org/web/20090429200126/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/04/28/regular.flu/index.html वरीड अबाउट स्वाइन फ्लू?][https://web.archive.org/web/20090429200126/http://www.cnn.com/2009/HEALTH/04/28/regular.flu/index.html देन यु शुड बी तेर्रिफिएद अबाउट थी रेगुलर फ्लू.] * [https://web.archive.org/web/20090430115500/http://www.cdc.gov/swineflu/ सन्त्रेस फॉर डिसीस कण्ट्रोल एंड प्रेवेंशन (सीडीसी) स्वाइन फ्लू] * [https://web.archive.org/web/20121129205848/http://www.flu.gov/ पंदेमिक फ्लू यु एस गवर्नमेंट साइट] * [https://web.archive.org/web/20180128075327/http://www.who.int/en/ वर्ल्ड हेल्थ ओर्गानिज़शन (डब्ल्यूएचओ): स्वाइन इन्फ्लूएंजा] * [https://web.archive.org/web/20090429184718/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/swineflu.html मेदेकल इंच्य्क्लोपेअडिया मेद्लिने प्लस: स्वाइन फ्लू] * [http://www.nhsdirect.nhs.uk/Sat/Topics/ColdsAndFlu.aspx?Host=Nhsd&amp;SyndicationPartnerGuid=d19370ea-a100-407d-9695-b73407f701c7&amp;TopicGuid=8c903315-a302-412a-bfae-9cb576d4b4cd कोल्ड एंड फ्लू अडविस (एन एच एस डाइरेक्ट)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100105095125/http://www.nhsdirect.nhs.uk/Sat/Topics/ColdsAndFlu.aspx?Host=Nhsd&SyndicationPartnerGuid=d19370ea-a100-407d-9695-b73407f701c7&TopicGuid=8c903315-a302-412a-bfae-9cb576d4b4cd |date=5 जनवरी 2010 }} {{influenza}} [[श्रेणी:पनदेमिक्स]] [[श्रेणी:इन्फ्लुएंजा]] [[श्रेणी:हेल्थ दिसस्तेर्स]] [[श्रेणी:1976 दिसास्तेर्स]] [[श्रेणी:स्वाइन दिसेअसेस]] [[श्रेणी:एनीमल विरोलोजी]] ghk9a0j69pt4kykr2d85zhxesbeewoo अंकित फ़ादिया 0 166127 6635695 6629720 2026-10-31T04:07:55Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635695 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=अगस्त 2023}} {{Infobox Celebrity |name = अंकित फ़ादिया |image = |caption = अंकित फ़ादिया |birth_place =मेमनगर [[अहमदाबाद]], [[भारत]]) |birth_date = {{birth date and age|१९८५|05|२४}} |nationality = [[भारत|भारतीय]] |residence = [[मुंबई]], [[भारत]] |occupation = लेखक, कम्प्यूटर सुरक्षा सलाहकार और वक्ता |website = [http://www.hackingmobilephones.com हैकिन्गमोबाइल्स.कॉम]<br />[http://ibnlive.in.com/blogs/author/389/ankitfadia.html सीएनएन पर आधिकारिक चिट्ठा] |education = [[दिल्ली पब्लिक स्कूल]], [[आर के पुरम]] }} '''अंकित फ़ादिया''' कंप्यूटर सुरक्षा के एक निजी सलाहकार हैं।<ref>{{cite news | url = http://www.cpilive.net/v3/inside.aspx?scr=n&NID=982&cat=LOCAL%20NEWS&pub=SECURITY%20ADVISOR%20MIDDLE%20EAST&k=ISACA%20UAE%20Chapter,%20IT%20governance,%20IS%20auditing | date = 3 सितंबर 2001 | title = Ankit Fadia: Everything official about him | publisher = [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया ]] | access-date = 28 अक्तूबर 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110723055214/http://www.cpilive.net/v3/inside.aspx?scr=n&NID=982&cat=LOCAL%20NEWS&pub=SECURITY%20ADVISOR%20MIDDLE%20EAST&k=ISACA%20UAE%20Chapter,%20IT%20governance,%20IS%20auditing | archive-date = 23 जुलाई 2011 | url-status = dead }}</ref> वे रिलायंस के साथ संयुक्त रूप से विभिन्न कंपनियों के लिए कंप्यूटर सुरक्षा पर जानकारी के लिए एक कार्यक्रम चलाते हैं।<ref>{{cite web |url=http://relianceworld.in/afcs.htm |title=Ankit Fadia Computer Security for Corporates program |publisher=Relianceworld.in |date= |accessdate=29 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626101835/http://www.relianceworld.in/afcs.htm |archive-date=26 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> इनको लेकर बहुत सारे विवाद भी है। == जीवनी == अंकित की विद्यालयी शिक्षा [[आर्मी पब्लिक स्कूल]] से हुई।<ref name="ZDNet_Schoolboy">{{cite web | date = [[7 अगस्त 2001]] | url = http://news.zdnet.co.uk/internet/0,1000000097,2092686,00.htm | title = Schoolboy's book on ethical hacking an online hit | author = Wendy McAuliffe | publisher = [[ZDNet]], UK | accessdate = 12 जुलाई 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070116104235/http://news.zdnet.co.uk/internet/0%2C1000000097%2C2092686%2C00.htm | archive-date = 16 जनवरी 2007 | url-status = live }}</ref> इन्होंने "हैकिंग ट्रुथ्स" नाम से एक वेबसाइट आरम्भ की, जिसे उन्होंने दुनिया का "दूसरा सबसे अच्छा हैकिंग साइट होने का दावा किया गया जिसे [[संघीय जांच ब्यूरो|एफबीआई]] ने भी माना"।<ref name="ZDNet_Schoolboy" /> उनका दावा है कि जब वे १४ वर्ष के थे, उन्होंन एक भारतीय पत्रिका की वेबसाइट के मुख्य पृष्ठ को ट्रैश किया था। इसके बाद उन्होंने हैक की बात स्वीकार करते हुए एक ई-मेल संपादक को भेजा और हैकिंग से बचने के उपायों का सुझाव भी दिया।<ref name="BBCarticle">{{cite news | date = [[17 अप्रैल 2002]] | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1934874.stm | title = Indian hacker turns cyber cop | publisher = बीबीसी न्यूज़ | accessdate = 12 जुलाई 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071123220604/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/1934874.stm | archive-date = 23 नवंबर 2007 | url-status = live }}</ref> १५ वर्ष की आयु में इनकी पुस्तक [[एथिकल हैकिंग]] ने इन्हें सबसे कम आयु का लेखक बनाया, जिसे भारतीय [[मैकमिलन प्रकाशित|मैकमिलन]] ने प्रकाशित किया।<ref name="BBCarticle" /> फ़ादिया ने इस बात का खण्डन करते हुए कहा कि कई प्रकाशनों ने यह गलत सूचना दी है कि वे एफबीआई या [[केन्द्रीय खुफिया एजेंसी|सीआईए]],<ref>{{cite news | url = http://www.thehindubusinessline.com/2003/04/19/stories/2003041901390700.htm | date = [[19 अप्रैल 2003]] | title = E2 labs to combat cyber crime in Hyderabad | publisher = द हिन्दू बिज़नस लाइन | accessdate = 19 दिसंबर 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070930211918/http://www.thehindubusinessline.com/2003/04/19/stories/2003041901390700.htm | archive-date = 30 सितंबर 2007 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.tribuneindia.com/2003/20030413/cth1.htm | date = [[13 अप्रैल 2003]] | author = Manoj Kumar | title = Teen hacker who is sought after by FBI | publisher = The Tribune, Chandigarh | accessdate = 19 अगस्त 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20061012113730/http://www.tribuneindia.com/2003/20030413/cth1.htm | archive-date = 12 अक्तूबर 2006 | url-status = live }}</ref> से जुड़े हुए हैं। [[सिंगापुर प्रबन्धन विश्वविद्यालय|सिंगापुर मैनेजमेंट यूनिवर्सिटी]] की ओर से वार्षिक तौर पर "अंकित फाड़िया सूचना सुरक्षा पुरस्कार", इन्फोर्मेंशन सिक्योरिटी और ट्रस्ट कोर्स के विज्ञान स्नातक (इन्फोर्मेंशन सिस्टम मनेजमेंट) डिग्री कार्यक्रम के "एक सर्वश्रेष्ट विद्यार्थी" को दिया जाता है, जो फाड़िया द्वारा ही प्रायोजित है।<ref>[http://www.sis.smu.edu.sg/news/enewsletters/content/e-Newsletter_060530_b.htm 8.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213064411/http://www.sis.smu.edu.sg/news/enewsletters/content/e-Newsletter_060530_b.htm |date=13 दिसंबर 2009 }} [http://www.sis.smu.edu.sg/news/enewsletters/content/e-Newsletter_060530_b.htm सूचना सुरक्षा छात्र पुरस्कार.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213064411/http://www.sis.smu.edu.sg/news/enewsletters/content/e-Newsletter_060530_b.htm |date=13 दिसंबर 2009 }} SMU सूचना प्रणाली का स्कूल।</ref> पूर्व स्नातक की पढ़ाई से पहले फ़ादिया ने [[स्टैनफोर्ड विश्वविद्यालय]] में अध्ययन किया। अपने प्रारंभिक प्रकाशन के बाद, फादिया ने कंप्यूटर सुरक्षा पर अतिरिक्त पुस्तकें लिखीं, भारत में स्कूलों और कॉलेजों में सेमिनारों में भाषण दिए,<ref>{{Cite journal|last=Sahay|first=Melina.I.|last2=V|first2=Jagedeshwaran.|last3=Mohideen.M.I|first3=Mohamed|last4=kumar.K|first4=Monish|last5=.|first5=Lakshman|last6=.K|first6=Dr.Sriram.D|last7=George|first7=Dr. Melvin|date=2024-03-11|title=Exploring Risk Factors Involved in The Progression of Chronic Kidney Disease: A Prospective Study in A Quaternary Care Hospital - Chennai.|url=https://doi.org/10.47191/ijmra/v7-i03-11|journal=INTERNATIONAL JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY RESEARCH AND ANALYSIS|volume=07|issue=03|doi=10.47191/ijmra/v7-i03-11|issn=2643-9840}}</ref>और उन्होंने "अंकित फादिया सर्टिफाइड एथिकल हैकर" (एएफसीईएच) कार्यक्रम सहित अपने स्वयं के प्रशिक्षण पाठ्यक्रम शुरू किए।.<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1037/e511442011-001|title=AHP Perspective, February/March 2007|date=2007|website=PsycEXTRA Dataset|access-date=2025-08-15}}</ref>2009 में, फादिया ने कहा कि वह न्यूयॉर्क में "प्रतिष्ठित कंपनियों" के लिए इंटरनेट सुरक्षा सलाहकार के रूप में काम कर रहे थे।<ref>{{Cite journal|last=Callaway|first=W.|last2=Page|first2=J.|date=2013-01-01|title=Boildown Study on Supernatant Liquid Retrieved from AP-107 in May 2010|url=https://doi.org/10.2172/1067865}}</ref>उन्होंने अरविंद मिल्स के फ्लाइंग मशीन जींस ब्रांड का भी समर्थन किया।<ref>{{Citation|title=Mahy, Margaret May, (21 March 1936–23 July 2012), writer|date=2007-12-01|url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u26320|work=Who Was Who|publisher=Oxford University Press|access-date=2025-08-15}}</ref> == विवाद == === दावे की प्रामाणिकता === ज़ैड डी नैट [[ब्रिटेन]] की वेंडी मैकओलिफे के अनुसार, भले ही फ़ादिया की ''हैकिंग ट्रुथ्स'' वेबसाइट को "दुनिया के दूसरे सबसे अच्छे हैकिंग साइट" के रूप में एफ़बीआई ने मान्यता दी हो, पर हैकिंग साइटों ने इसे कोई स्थान नहीं दिया है।<ref name="ZDNet_Schoolboy"/> २००० में चेन्नई ऑनलाइन ने सूचना दी है कि फ़ादिया के सलाहकार सेवा के ग्राहको में दुनिया की बड़ी-बड़ी प्रौद्योगिकी और वित्तीय सेवा कंपनिया सम्मिलित हैं। कई अन्य विश्वसनीय स्रोतों से इस बात की पुष्टि होती है कि वाकई फ़ादिया के ग्राहकों की सूची में बड़े-बड़े स्वतंत्र सुरक्षा सलाहकार कंपनिया सम्मिलित है। इसी आलेख में [[अल कायदा]] के संचालक के एक संदेश को उजागर करने में फ़ादिया का हाथ होने की भी बात कही गयी है, लेकिन न तो किसी अन्य स्रोत से इस दावे की पुष्टि होती है और न ही फ़ादिया के प्रकाशित किसी काम [[क्रिप्टोग्राफी]] यानि कूटलेखन विद्या या [[क्रिप्टोऐनालिसिस]] जैसा कोई विषय सम्मिलित है।<ref name="thehindu_cracking">{{cite news | url = http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2003012800360200.htm&date=2003/01/28/&prd=mp& | date = [[28 जनवरी 2003]] | title = Cracking hacking | publisher = द हिन्दू | accessdate = 19 दिसंबर 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081221234010/http://www.hinduonnet.com/thehindu/thscrip/print.pl?file=2003012800360200.htm&date=2003%2F01%2F28%2F&prd=mp& | archive-date = 21 दिसंबर 2008 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | url = http://www.chennaionline.com/education/Books/2006/01ankit.asp | date = [[27 जनवरी 2006]] | title = Ankit Fadia's new books | publisher = Chennai Online note | accessdate = 19 अगस्त 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060901191614/http://www.chennaionline.com/education/Books/2006/01ankit.asp | archive-date = 1 सितंबर 2006 | url-status = dead }}</ref><ref name="smh_1">{{cite news |url=http://www.smh.com.au/articles/2003/08/04/1059849331034.html |author=Suelette Dreyfus |title=Hacktivism through the eyes of an infiltrator |date=5 अगस्त 2003 |accessdate=11 जुलाई 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111013403/http://www.smh.com.au/articles/2003/08/04/1059849331034.html |archive-date=11 नवंबर 2007 |url-status=live }}</ref> अप्रैल २००० में [[रीडिफ़.कॉम]] ने अंकित फ़ादिया का एक साक्षात्कार<ref>[http://www.rediff.com/search/2002/apr/18ankit.htm अंकित फाड़िया के साथ साक्षात्कार।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125071227/http://www.rediff.com/search/2002/apr/18ankit.htm |date=25 नवंबर 2009 }} [[रीडिफ.कॉम]]</ref> प्रकाशित किया। पाकिस्तानी हैकरो के एक समूह एंटी-इंडियन क्रू (एआईसी) पर लगे [[भारत सरकार]] के वेबसाइट से छेड़छाड़ करने के आरोप को फ़ादिया ने अपने साक्षात्कार में खारिज कर दिया। फ़ादिया ने यह भी दावा किया था कि उन्होंने एक [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिकी]] जासूसी संस्था को पाकिस्तानी हैकर के हमले के प्रति सचेत किया था। हालांकि उन्होंने सुरक्षा कारणों से उस संस्था का नाम कभी नहीं लिया।<ref name="BBCarticle" /> एआईसी और एक अन्य पाकिस्तानी हैकर समूह डब्लूएफ़डी ने एक भारत सरकार की साईट ''epfindia.gov.in'' से छेड़छाड़ की और इसे फ़ादिया को "समर्पित" करते हुए हैक करने या हैकिंग को रोकने की उनकी क्षमताओं के चुनौती दी।<ref name="TheHindu_CBEC">{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/04/30/stories/2002043002271300.htm |title=Hacker threat to CBEC website |author=K. Srinivas Reddy |publisher=द हिन्दू |date=30 अप्रैल 2002 |accessdate=19 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425050154/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/04/30/stories/2002043002271300.htm |archive-date=25 अप्रैल 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/04/28/stories/2002042800921000.htm |title=This hacker has a different message |author=K. Srinivas Reddy |publisher=द हिन्दू |date=28 अप्रैल 2002 |accessdate=19 दिसंबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091022082048/http://www.hinduonnet.com/thehindu/2002/04/28/stories/2002042800921000.htm |archive-date=22 अक्तूबर 2009 |url-status=dead }}</ref> एआईसी ने फ़ादिया को चुनौती देते हुए यह भी कहा कि दो दिनों के भीतर वह केंद्रीय उत्पाद और सीमा शुल्क बोर्ड (''CBEC'') की वेबसाइट ''www.cbec.gov.in'' से छेड़छाड़ करने जा रहा है, यदि वे चाहे तो इस हमले से वेबसाइट को असुरक्षित होने से रोक ले। एआईसी का कहना था कि यदि वे सीबीईसी वेबसाइट को हैकिंग करने में सफल हो जाते हैं तो फ़ादिया को स्वयं एक हैकर कहना बंद कर देना चाहिए।<ref name="TheHindu_CBEC" /> एआईसी अपना वादा निभाया और दो दिन के भीतर उसने सीबीईसी वेबसाइट से छेड़छाड़ कर दिखाया। एक दूसरे खराब कर दिए गए वेबसाइट (''bhelhyd.co.in'') में एआईसी ने भारतीय मीडिया द्वारा अंकित फ़ादिया के बारे में किये गए दावे को "बकवास" करार दिया।<ref>{{cite web |url=http://www.zone-h.org/defaced/2002/04/26/bhelapp.bhelhyd.co.in/ |title=The defaced version of bhelhyd.co.in |accessdate=21 नवंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060520010125/http://www.zone-h.org/defaced/2002/04/26/bhelapp.bhelhyd.co.in/ |archive-date=20 मई 2006 |url-status=live }}</ref> भारत में कुछ सुरक्षा विशेषज्ञों ने भी उन्हें केवल एक सनकी कह कर खारिज कर दिया।<ref name="smh_1" /> [[स्टीव गिब्सन (कंप्यूटर प्रोग्रामर)|स्टीव गिब्सन]] और [[कैरोलिन मिनेल|कैरोलिन मेंनेल]] जैसे व्यक्तियों के साथ अंकित फ़ादिया को [[एट्रिशन (वेबसाइट)|''attrition.org'']] के ''सिक्युरिटी सीन एराटा : चारलैटेन्स'' के वेबपेज में सूचीबद्ध किया गया है। यह पेज "''हमारे बीच उपस्थित कुछ नकली मामलों की ओर संकेत करना चाहता है'' "<ref name="attritioncharlatans">{{cite web |title=Security Scene Errata - Charlatans |url=http://attrition.org/errata/charlatan.html |accessdate=6 जून 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070608174156/http://attrition.org/errata/charlatan.html |archive-date=8 जून 2007 |url-status=dead }}</ref><ref name="attritionfadiainterview">{{cite web |title=Ankit Fadia Interview |url=http://attrition.org/errata/www/fadia1.html |author=Irish |accessdate=6 जून 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015053700/http://attrition.org/errata/www/fadia1.html |archive-date=15 अक्तूबर 2007 |url-status=dead }}</ref> फ़ादिया के पुराने साइट ''Ankitfadia.com'' पर २००३ में एक सेंधमार द्वारा, जिसने स्वयं की पहचान स्क्रिप्टकिड्डी के रूप में दी थी, हमला किया गया था। फ़ादिया ने कहा कि अपनी वेबसाइट की मेजबानी के लिए वे एक निजी वेब सर्वर का उपयोग कर रहे थे और सुरक्षा की कमी के लिए वह वेब सर्वर ही जिम्मेदार था। हैकिंग के क्षेत्र में उनका सर्वश्रेष्ठ गुरु श्रीजीत है, जिसने उन्हें हैकिंग की मौलिक बातों की जानकारी दी। इस बारे में अधिक जानकारी के लिए ''https://web.archive.org/web/20160314082451/http://sreejith.isgreat.org/'' या [''https://web.archive.org/web/20090126232617/http://ankitfadia.org/ Ankitfadia.org''] पर फ़ादिया के कई दावों की सच्चाई के वास्तविक दस्तावेज मिल जाएंगे। === आचार संहिता === दिसम्बर २००७ में भारतीय समाचारपत्र [[मेल टुडे]] ने [[नई दिल्ली]] में युवाओं के लिए एक सुरक्षा सेमिनार में फ़ादिया पर अनुत्तरदाई होने और धोखाधड़ी करने का आरोप लगाया। आलेख में फ़ादिया पर युवाओं को ओफसेट लिथोग्राफिक उपकरण पर अमेरिकी मुद्रा छापने का गुर सिखाने और नकली ईमेल बनाने व कंप्यूटरों को बाधित करने के लिये सरलता से डाउनलोड किये जानेवाले टूल के बारे में जानकारी देने का आरोप लगा कर नैतिकता बरकरार रखने की चेतावनी दी गयी थी।<ref name="Mail_Today">{{cite news | url = http://mailtoday.in/showstory.aspx?queryed=9&querypage=18&boxid=276923064&parentid=590&eddate=Dec%20%205%202007%2012:00AM | date = [[5 दिसंबर 2007]] | title = Ethical Hacker turn dangerously unethical at seminar | publisher = Mail Today | accessdate = 5 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081222000750/http://mailtoday.in/showstory.aspx?queryed=9&querypage=18&boxid=276923064&parentid=590&eddate=Dec%20%205%202007%2012:00AM | archive-date = 22 दिसंबर 2008 | url-status = dead }}</ref> == उपलब्धियां और पुरस्कार == * २००८ में वह एमटीवी यूथ आइकन के विजेता बने। [https://web.archive.org/web/20090721045502/http://mtvyouthicon.in.com/ MTV यूथ आइकन पुरस्कार की वेबसाइट] के अनुसार, भारत में टेक्स मैसेज और ऑनलाइन मतदान के द्वारा इस पुरस्कार के लिए विजेता को ८००० लोगों में से चुना गया। [[पेप्सी]] ने दस लाख पेप्सी के कैन पर एमटीवी यूथ आइकन वर्ष २००८ के विजेता का चित्र छापा था। * [http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11722 स्क्रीन इंडिया] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130630071240/http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11722 |date=30 जून 2013 }} ने भारत में इन्डो अमेरिकन सोसायटी यंग ऐचीवर अवार्ड वर्ष २००५ के लिए चुना। * [https://web.archive.org/web/20100205210334/http://www.scs.org.sg/ITLA_AW_2005.php सिंगापुर कम्प्यूटर सोसायटी] द्वारा आईटी लीडर यूथ अवार्ड वर्ष २००५ के लिए चुना गया। * [https://web.archive.org/web/20100306013308/http://www.limcabookofrecords.in/ लिम्का बुक ऑफ रिकार्डस] द्वारा वर्ष २००२ के प्रतिष्ठित भारतीय व्यक्तित्व के रूप में पुरस्कृत किया गया। == पुस्तकें और प्रकाशन == * फ़ादिया, अंकित. ''द अनोफिसियाल गाइड टु एथिकल हैकिंग'', कोर्स प्रौद्योगिकी PTR, 2020. ISBN 1-931841-72-1. * फ़ादिया, अंकित. ''नेटवर्क सिक्योरिटी: अ हैकर्स पर्सपेक्टिव'', कोर्स प्रौद्योगिकी PTR, 2020. ISBN 1-59863-163-2. * फ़ादिया, अंकित. ''हैकिंग मोबाइल फोन'', कोर्स प्रौद्योगिकी PTR, 2020. ISBN 1-59863-106-3. * फ़ादिया, अंकित. ''टिप्स एण्ड ट्रिक्स ओंन लिनक्स'', सेन्ट्रो अटलानटिको, 2002. ISBN 972-8426-34-8 * फ़ादिया, अंकित. ''ईमेल हैकिंग'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-1813-4. * फ़ादिया, अंकित. ''विन्डोज़ हैकिंग'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-1814-1 * फ़ादिया, अंकित, जया भट्टाचार्य. ''एन्क्रिप्शन प्रोटेक्टिंग योर डेटा'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-2251-3. * फ़ादिया, अंकित, ज़चारिया, मनु. ''इनक्रुसन अलर्ट: एन एथिकल हैकिंग गाइड इनक्रुसन डिटेक्सन'', कोर्स प्रौद्योगिकी PTR, 2020 ISBN 1-59863-414-3. * अंकित, फ़ादिया, दिवाकर, गोयल. ''गूगल हैकिंग - एन एथिकल गाइड'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 81-259-2249-0. * दास पटनायक, निशांत, अंकित, फाड़िया. ''सॉफ्टवेयर हैकिंग'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-2867-6. * अंकित, फ़ादिया; बून्लिया, प्रिन्स. ''सिस्टम फोरेंसिक्स'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-3151-5. * अंकित, फ़ादिया; सिंह, आदित्य. ''क्रेक्किंग ऐडमिसन इन कोलेजेस अब्रोड'', विकास प्रकाशन, 2020. ISBN 978-81-259-3075-4. फ़ादिया का दावा है कि "कंप्यूटर सुरक्षा कोर्स में उनकी पुस्तक पूरे दक्षिण-पूर्व एशिया में पढाई जा रही है"।<ref>{{cite web |title=The Ethical Hacker: Ankit Fadia |url=http://www.netregistry.com.au/news/articles/135/4/The-Ethical-Hacker-Ankit-Fadia/Page4.html |accessdate=20 नवंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222003155/http://www.netregistry.com.au/news/articles/135/4/The-Ethical-Hacker-Ankit-Fadia/Page4.html |archive-date=22 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> वर्ष २००५ में फ़ादिया ने कहा है कि वे [[डैन ब्राउन]] की ''[[डिजिटल फोट्रेस|डिजीटल फोरटैस]]'', की तर्ज पर एक फिल्म बनाने के लिए एक थ्रिल लिख रहे है। उन्होंने दावा किया कि एक फिल्म निर्माण कंपनी ने इसके लिए उनसे संपर्क भी किया है।<ref>{{cite news |title=Young cyber security guru from USA |url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050912/cth1.htm#9 |publisher=The Tribune, Chandigarh |date=12 सितंबर 2005 |accessdate=20 नवंबर 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529033713/http://www.tribuneindia.com/2005/20050912/cth1.htm#9 |archive-date=29 मई 2010 |url-status=live }}</ref> == पाठ्यक्रम == * [https://web.archive.org/web/20091124215601/http://www.relianceworld.in/ankit_progs.htm अंकित फ़ादिया सर्टिफाइड ऐथिकल हैकर (''AFCEH'')] कार्यक्रम २४२ [https://web.archive.org/web/20091016083211/http://www.relianceworld.in/locate_rw.asp रिलायंस वर्ल्ड] भारत के १०५ नगरों में उपलब्ध है। ''AFCEH'' खतरनाक कंप्यूटर सिस्टम सुरक्षा के लिए सम्बंधित नई तकनीक की कमजोरियों से प्रतिभागियों को परिचित कराता है। * [https://web.archive.org/web/20090529051705/http://relianceworld.in/bz_lg.htm लिटिल जिनियस - अंकित फ़ादिया के अपने तरीके] से भारत के १०५ नगरों में [https://web.archive.org/web/20091016083211/http://www.relianceworld.in/locate_rw.asp रिलायंस वर्ल्ड] में उपलब्ध है। यह कोर्स इंटरनेट और प्रौद्योगिकी के बारे में छोटे बच्चों को पढ़ाने के लिए बनाया गया है। * [https://web.archive.org/web/20090831074246/http://www.imtcdl.ac.in/opgdcs_about.htm पोस्टग्रेजुएट डिप्लोमा इन साइबरसिक्युरिटी] कोर्स भारत में आई एम टी गाजियाबाद, में है। एक वर्ष के बाद साइबर सिक्युरिटी स्नातकोत्तर डिप्लोमा कोर्स भारत सरकार के ''DEC'' द्वारा मान्यता प्राप्त है और [https://web.archive.org/web/20090830061855/http://www.imtcdl.ac.in/itc.asp भारत के ४८ नगरों के सभी ''IMT'' केन्द्रों] पर उपलब्ध है। == इन्हें भी देखें == * [[त्रिशनित अरोरा]] * [[मनन शाह]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20091029224439/http://www.hackingmobilephones.com/ अंकित फाड़िया के सरकारी वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20090719143402/http://gdaspotlight.com/bio.asp?SpeakerID=288 एक अधिकारी ने लोकसभा अध्यक्ष के रूप में बुक करें अंकित फाड़िया के साइट] * [https://web.archive.org/web/20090806080616/http://www.sis.smu.edu.sg/events/talks/pdf/detailedprofile.pdf SMU पर प्रोफाइल वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20090227051610/http://mtvyouthicon.in.com/nominee.php?id=3183 अंकित फाड़िया पेप्सी MTV यूथ आईकौन प्रोफाइल] {{DEFAULTSORT:Fadia, Ankit}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:कंप्यूटर सुरक्षा से जुड़े लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] nyg4alnttbz23uh1189xh4uo96zujbo बार्टोलोम (गैलापागोस) 0 180878 6635744 6630369 2026-10-31T06:59:05Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635744 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:Galapagos Island Names hindi.png|thumb|right|250px|गैलापागोस द्वीपसमूह का मानचित्र]] [[गैलापागोस द्वीपसमूह]] का एक भाग '''बार्टोलोम''' (पूर्व नाम '''बार्थोलोम्यू''') द्वीप सैंटियागो द्वीप के पूर्वी तट से थोड़ी दूर स्थित एक ज्वालामुखी द्वीप है।<ref name="h240">{{cite web | title=Bartolome Island | website=Top Galapagos Stop in 2026 | url=https://gogalapagos.com/islands/bartolome/ | access-date=2026-10-17}}</ref> यह गैलापागोस के नवीन द्वीपों में से एक है। इस द्वीप और सैंटियागो द्वीप की सुलिवान खाड़ी का नाम प्रकृतिवादी और [[चार्ल्स डार्विन]] के मित्र, सर बार्थोलोम्यू जेम्स सुलिवान, जो [[एचएमएस बीगल]] पर एक लेफ्टिनेंट थे के नाम पर रखा गया है।<ref name="n775">{{cite web | title=Full-day Tour | website=Nature Galapagos &amp; Ecuador | date=2024-11-20 | url=https://naturegalapagos.com/galapagos-day-trips/bartolome-galapagos-day-tours/ | access-date=2026-10-17}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == चित्र दीर्घा == {{Commonscat-inline|Bartolomé Island|बार्टोलोम (गैलापागोस)}} [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] {{भूगोल-आधार}} 7gx76xdx1li59l288epm8o87ovd5x60 फ्लोरियाना (गैलापागोस) 0 180993 6635757 6635119 2026-10-31T07:03:50Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635757 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:Galapagos Island Names hindi.png|thumb|right|250px|गैलापागोस द्वीपसमूह का मानचित्र]] [[चित्र:Floreana4.jpg|thumb|right|250px|फ्लोरियाना द्वीप]] [[चित्र:Postbarrel.jpg|thumb|right|250px|डाक बैरल]]'''फ्लोरियाना द्वीप''' को इसका यह नाम [[ईक्वाडोर]] के पहले राष्ट्रपति [[जुआन जोस फ्लोरेस]] के नाम से मिला है जिनके शासनकाल के दौरान [[गैलापागोस द्वीपसमूह]] को ईक्वाडोर के अधिकार क्षेत्र में शामिल किया गया था। द्वीप को पहले इंग्लैंड के चार्ल्स द्वितीय के नाम पर '''चार्ल्स''' नाम से जाना जाता था। द्वीप को [[क्रिस्टोफ़र कोलम्बस|कोलंबस]] के एक तीव्रगामी पोत (कैरावल) '''सांता मारिया''' के नाम पर सांता मारिया द्वीप भी कहा जाता है। फ्लोरियाना द्वीप का क्षेत्रफल 173 वर्ग किलोमीटर और अधिकतम ऊंचाई 640 मीटर है। फ्लोरियाना द्वीप का मानव इतिहास सबसे दिलचस्प है साथ ही यह उन द्वीपों में से एक है जिन पर मानव ने सबसे पहले रहना शुरु किया। राजहंस और हरे समुद्री कछुओं द्वीप पर अपने घोंसले (दिसंबर से मई) बनाते हैं। एक समुद्री [[पक्षी]] "पटापैगाडा" या [[गैलापागोस पितरेल]] यहाँ पाया जाता है, जो अपने जीवनकाल का अधिकांश भूमि से दूर रहकर बिताता है। 18 वीं सदी से ही व्हेल शिकारियों नें '''डाकघर खाड़ी''' (पोस्ट ऑफिस बे) में, एक लकड़ी का पीपा (बैरल) रखा था जिसका प्रयोग डाकघर के रूप में किया जाता था और यहाँ से डाक को उठाकर उन पोतों के माध्यम जो [[यूरोप]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] को वापस लौट रहे होते थे को यूरोप और संयुक्त राज्य अमेरिका में उसके गंतव्य तक पहुँचाया जाता था। "'''डेविल्स् क्राउन'''", जो पानी के नीचे एक [[ज्वालामुखी शंकु]] है, में [[मूँगा (जीव)|प्रवाल]] संरचनायें पाई जाती हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Floreana|फ्लोरियाना (गैलापागोस)}} [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] {{भूगोल-आधार}} cflo5cnh7ihz6z2z1oyflhqvmk6u3c1 अंग्रेजी साहित्य 0 181640 6635724 6098614 2026-10-31T06:19:04Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635724 wikitext text/x-wiki यह लेख इंग्लैंड के साहित्य के बजाय अंग्रेजी भाषा के साहित्य पर केंद्रित है, इसीलिए इसमें स्कॉटलैंड, वेल्स, क्राउन निर्भर देश और पूरे आयरलैंड के लेखकों के साथ-साथ पूर्व [[ब्रिटिश साम्राज्य]] (संयुक्त राष्ट्र अमेरिका शामिल) के देशों के अंग्रेजी में साहित्य सम्मिलित हैं।   हालांकि, 19 वीं शताब्दी की शुरुआत तक, यह केवल यूनाइटेड किंगडम, क्राउन निर्भरता और आयरलैंड के साहित्य से संबंधित है।  इसमें ब्रिटेन की अन्य भाषाओं में लिखा गया साहित्य शामिल नहीं है। अंग्रेजी भाषा 1,400 से अधिक वर्षों के दौरान विकसित हुई है। अंग्रेजी के शुरुआती रूपों, पांचवीं शताब्दी में एंग्लो-सेक्सन बसने वालों द्वारा ग्रेट ब्रिटेन में लाई गई एंग्लो-पश्चिमी बोलियों के एक सेट को पुरानी अंग्रेजी कहा जाता है।  स्कैंडिनेविया में स्थापित होने के बावजूद, बियोवुल्फ़ पुरानी अंग्रेजी में सबसे प्रसिद्ध काम है, और इंग्लैंड में राष्ट्रीय महाकाव्य का दर्जा हासिल किया है।  हालांकि, 1066 में इंग्लैंड की नॉर्मन विजय के बाद, एंग्लो-सैक्सन भाषा का लिखित रूप कम आम हो गया।  नए अभिजात वर्ग के प्रभाव में, फ्रांसीसी अदालतों, संसद और विनम्र समाज की मानक भाषा बन गई। नॉर्मन्स आने के बाद बोली जाने वाली अंग्रेजी को मध्य अंग्रेजी के रूप में जाना जाता है।  अंग्रेजी का यह रूप 1470 के दशक तक चला, जब चांसरी स्टैंडर्ड (देर से मध्य अंग्रेजी), अंग्रेजी का एक लंदन स्थित रूप, व्यापक हो गया।  जियोफ्रे चौसर (1343 - 1400), कैंटरबरी टेल्स के लेखक एक ऐसे समय में मध्ययुगीन अंग्रेजी की वैधता के विकास में महत्वपूर्ण व्यक्ति थे जब इंग्लैंड में प्रमुख साहित्यिक भाषाएं अभी भी फ्रांसीसी और लैटिन थीं।  1439 में जोहान्स गुटेनबर्ग द्वारा प्रिंटिंग प्रेस के आविष्कार ने भी भाषा को मानकीकृत करने में मदद की, जैसा कि किंग जेम्स बाइबिल (1613), और द ग्रेट वॉवेल शिफ्ट। कवि और नाटककार विलियम शेक्सपियर (1564 - 1616) को व्यापक रूप से अंग्रेजी भाषा में सबसे महान लेखक और दुनिया के महान नाटककारों में से एक माना जाता है। उनके नाटकों को हर प्रमुख जीवित भाषा में अनुवादित किया गया है और किसी भी अन्य नाटककार की तुलना में अधिक बार प्रदर्शन किया जाता है।  उन्नीसवीं शताब्दी में सर वाल्टर स्कॉट के ऐतिहासिक रोमांस ने पूरे यूरोप में चित्रकारों, संगीतकारों और लेखकों की एक पीढ़ी को प्रेरित किया। 16 वीं शताब्दी के अंत और 18 वीं शताब्दी के प्रारंभ में ब्रिटिश साम्राज्य के विकास के साथ अंग्रेजी भाषा पूरी दुनिया में फैल गई।  अपनी ऊंचाई पर, यह इतिहास का सबसे बड़ा साम्राज्य था।  1913 तक, ब्रिटिश साम्राज्य ने 412 मिलियन से अधिक लोगों को अपने कब्जे में ले लिया, उस समय दुनिया की आबादी का 23%, उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी के दौरान इन कॉलोनियों और यूएसए ने अंग्रेजी में अपनी महत्वपूर्ण साहित्यिक परंपराओं का उत्पादन करना शुरू कर दिया।  और पिछले सौ से अधिक वर्षों में ग्रेट ब्रिटेन, आयरलैंड, संयुक्त राज्य अमेरिका के कई लेखकों और अन्य पूर्व ब्रिटिश उपनिवेशों के सदस्यों को अंग्रेजी भाषा में काम करने के लिए [[नोबेल पुरस्कार]] मिला है। <br /> == ऐंग्लो-सैक्सन == [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में बसने के समय [[ऐंग्लो-सैक्सन]] कबीले बर्बरता और सभ्यता के बीच की स्थिति में थे। आखेट, समुद्र और युद्ध के अतिरिक्त उन्हे कृषि जीवन का भी अनुभव था। अपने साथ वे अपने वीरों की कथाएँ भी लेते आए। [[त्यूतन जातियाँ|ट्यूटन जाति]] (Teutons) के सारे कबीलों में ये कथाएँ सामान्य रूप से प्रचलित थीं। वे देशों की सीमाओं में नहीं बँधी थीं। इन्हीं भाषाओं से सातवीं शताब्दी में कविता के रूप में अंग्रेजी साहित्य का प्रारंभ हुआ। इसलिए डब्ल्यू.पी. कर के शब्दों में ऐंग्लो-सैक्सन साहित्य पुरानी दुनिया का साहित्य है। लेकिन इस समय तक ऐंग्लो-सैक्सन लोग ईसाई बन चुके थे।<ref>[ Henry Mayr-Harting, The Coming of Christianity to Anglo-Saxon England. (Pennsylvania: University Press Pennsylvania, 1992).]</ref> इन भाषाओं के रचयिता भी आम तौर से पुरोहित हुआ करते थे। इसलिए इन भाषाओं में वर्णित शौर्य और पराक्रम पर धार्मिक रहस्य, विनय, करुणा, सेवा इत्यादि के भाव भी आरोपित हुए। ऐंग्लो-सैक्सन कविता का शुद्ध धर्मविषयक अंश भी इन गाथाओं के रूप से प्रभावित है इन गाथाओं में शौर्य के साथ शैली का भी अतिरंजन है। ऐंग्लो-सैक्सन भाषा काफी अनगढ़ थी। गाथाओं में कवि उसे अत्यंत कृत्रिम बना देते थे। छंद के आनुप्रासिक आधार के कारण भरती के शब्दों का आ जाना अनिवार्य था। मुखर व्यंजनों की प्रचुरता से संगीत या लय में कठोरता है। विषयों और शैली को संकीर्णंता के बीच अंग्रेजी कविता का विकास असंभव था। [[इंग्लैण्ड पर नॉर्मन विजय|नार्मन विजय]] के बाद इसका ऐसा कायाकल्प हुआ कि अनेक विद्वानों ने इसमें और बाद की कविता में वंशगत संबंध जोड़ना अनुचित कहा है। दूसरी ओर अंग्रेजी गद्य में, जिसका उदय कविता के बाद हुआ, विकास की क्रमिक और अटूट परंपरा है। ईसाई संसार की भाषा [[लातिन भाषा|लातीनी]] थी और इस काल का प्रसिद्ध गद्य लेखक [[बीड]] इसी भाषा में लिखता था। ऐंग्लो-सैक्सन में गद्य का प्रारंभ अलफ्रेड के जमाने में लातीनी के अनुवादों तथा उपदेशों और वार्ताओं की रचना से हुआ। गद्य की रचना शिक्षा और ज्ञान के लिए हुई थी। इसलिए इसमें ऐंग्लो-सैक्सन कविता की कृत्रिमता और अन्य शैलीगत दोष नहीं हैं। उनकी भाषा लोकभाषा के अधिक समीप थी। ऐंग्लो-सैक्सन कविता की तरह बाद वाले युगों में उसका संबंध विच्छेद करना असंभव है। लेकिन इस युग के पूरे साहित्य में लालित्य का अभाव है == नार्मन विजय से चॉसर तक == [[जेफ्री चासर|चॉसर]] पूर्व मध्यदेशीय अंग्रेजी काल न केवल [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में ही बल्कि [[यूरोप]] के अन्य देशों में भी [[फ़्रान्स|फ्रांस]] के साहित्यिक नेतृत्व का काल है। 12वीं से लेकर 14वीं शताब्दी तक फ्रांस ने इन देशों को विचार, संस्कृति, कल्पना, कथाएँ और कविता के रूप दिए। [[क्रूसेड|धर्मयुद्धों]] के इस युग में सारे ईसाई देशों को बौद्धिक एकता स्थापित हुई। यह सामंती व्यवस्था तथा शौर्य और औदार्य की केंद्रीय मान्यताओं के विकास का युग है। नारी के प्रति प्रेम और पूजाभाव, साहस और पराक्रम, धर्म के लिए प्राणोत्सर्ग, असहायों के प्रति करुणा, विनय आदि ईसाई नाइटों (सूरमाओं) के जीवन के अभिन्न अंग माने गए। इसी समय फ्रांस के कवियों ने प्राचीनकालीन पराक्रम गाथाओं (chanson dageste) और प्रेम गीतों की रचना की, तथा लातीनी, ट्यूटनों, केल्टी, आयरी, कार्नी और फ्रेंच गाथाओं का व्यापक उपयोग हुआ। फ्रांस की गाथाओं में कर्म की, ब्रिटेन की गाथाओं में भावुकता और शृंगार की ओर लातीनी गाथाओं में इन सभी तत्वों की प्रधानता थी। साहित्य में कोमलता, माधुर्य और गीतों पर जोर दिया जाने लगा। इस युग में अंग्रेजी भाषा ने अपना रूप संवारा। उसमें रोमांस भाषाओं, विशेषतः फ्रेंच के शब्द आए, उसने कविता में कर्णकटु आनुप्रासिक छंद रचना की जगह तुकों को अपनाया, उसके विषय व्यापक हुए। संक्षेप में, उसने चॉसर युग की पूर्वपीठिका तैयार की। गद्य के लिए भाषा के मँजे-मँजाए और स्थिर रूप की आवश्यकता होती है। पुरानी अंग्रेजी के रूप में विघटन के कारण इस युग का गद्य पुराने गद्य जैसा संतुलित और स्वस्थ नहीं है। लेकिन रूपगत अस्थिरता के बावजूद इस युग के धार्मिक और रोमानी गद्य में विचारों की दृष्टि से ऐंग्लो-सैक्सन गद्य की परंपरा को विकसित किया। == चॉसर से पुनर्जागरण तक == [[चित्र:Geoffrey Chaucer - Illustration from Cassell's History of England - Century Edition - published circa 1902.jpg|right|thumb|200px|ज्योफ्रे चासर]] [[जेफ्री चासर|चॉसर]] ने इस युग की काव्य परंपरा को आधुनिक युग से समन्वित किया। उसने फ्रेंच कविता से लालित्य और इटली की समकालीन कविता से ‘आधुनिक बोध’ लिया। कविता में [[यथार्थवाद]] को जन्म देकर उसने अंग्रेजी कविता को यूरोप की कविता से भी आगे कर दिया। इसलिए उसे समझने के लिए पुरानी ऐंग्लो-सैक्सन दुनिया और उसकी कविता की जगह मध्ययुगीन फ्रांस और आधुनिक [[इटली]] की साहित्यिक हलचल को जान लेना जरूरी है। उसके बाद तथा [[एलिजाबेथ युग]] से पहले कोई बड़ा कवि नहीं हुआ। इस युग में लातीनी और फ्रेंच साहित्य के अनुवादों और मौलिक रचनाओं के माध्यम से गद्य का रूप निखर चला। लेखकों ने लातीनी और फ्रेंच गद्य की वाक्य रचना और लय को अंग्रेजी रूप में उतारा। 1350 में अंग्रेजी को [[राजभाषा]] का सम्मान मिला और धर्म के घेरे को तोड़कर गद्य का रूप आम लोगों की ओर हुआ। गद्य ने विज्ञान, दर्शन, धर्म, इतिहास, राजनीति, कथा और यात्रा वर्णन के द्वारा विविधता प्राप्त की। 15वीं शताब्दी के अंत तक आते-आते मैंडेविल, चॉसर, विकलिफ, फार्टेस्क्यू, कैक्स्टन और मैलोरी जैसे प्रसिद्ध गद्य निर्माताओं ने अंग्रेजी गद्य की नींव मजबूत बना दी। 15वीं शताब्दी अंग्रेजी [[नाटक]] का शैशव काल है। धर्मोपदेश और सदाचार शिक्षा की आवश्यकता, नगरों के विकास और शक्तिशाली श्रेणियों (शिल्ड) के उदय के साथ नाटक गिरजाघर के प्राचीरों से निकलकर जनपथ पर आ खड़ा हुआ। इन नाटकों का संबंध बाइबिल की कथाओं (मिस्ट्रीज़), कुमारी मेरी और संतों की जीवनियों (मिरैकिल्स), सदाचार (मोरैलिटीज़) और मनोरंजक प्रहसनों (इंटरल्यूड्स) से है। धर्म के संकुचित क्षेत्र में रहने वाले और रूप में अनगढ़ इन नाटकों को [[एलिज़ाबेथ युग]] के महान नाटकों का पूर्वज कहा जा सकता है। == अंग्रेजी पुनर्जागरण == [[Image:Shakespeare.jpg|right|thumb|200px|विलियम शेक्सपीयर]] विचारों और कल्पना के अविराम मंथन, विधाओं में प्रयोगों की विविधता और कृतित्व की प्रौढ़ता की दृष्टि से अंग्रेजी [[पुनर्जागरण]] काल अंग्रेजी साहित्य का स्वर्ण युग है। सांस्कृतिक दृष्टि से यह युग आधिभौतिकता के विरुद्ध भौतिकता, मध्ययुगीन सामंती अंकुशों के विरुद्ध मननशील व्यक्तिवाद, अंधविश्वास के विरुद्ध विज्ञान के संघर्ष का युग है। पुनर्जागरण ने इंग्लैंड को इटली, फ्रांस, स्पेन और जर्मनी के काफी बाद आंदोलित किया। 1500 से 1580 तक का समय मानवतावाद के विकास और [[प्राचीन यूनान]] तथा इटली के साहित्यिक आदर्शों को आत्मसात करने का है। लेकिन 1580 और 1660 के बीच कविता, नाटक और गद्य में अद्भुत उत्कर्ष हुआ। 1580 के पूर्व महान व्यक्तित्व केवल चॉसर का है। 1580 के बाद स्पेंसर, [[विलियम शेक्सपीयर|शेक्सपियर]], [[बेकन]] और [[जॉन मिल्टन|मिल्टन]] की महान प्रतिभाओं से कुछ ही नीचे स्तर पर नाटक में मार्लो, बेन जॉन्सन और बेब्स्टर, गद्य में हूकर, बर्टेन और टॉमस ब्राउन, कविता में बेन जॉन्सन और डन हैं। शैली और वस्तु में चित्र-विचित्रता की दृष्टि से नाटकों में लिली, पील और ग्रीन की ‘दरबारी कामेडी’, शेक्सपियर की ‘रोमानी कामेडी’, बोमांट और फ्लेचर की ‘ट्रैजी कामेडी’ और बेन जॉन्सन की ‘यथार्थवादी कामेडी’, कविता में अनेक कवियों के प्रेम संबंधों कथाबद्ध सॉनेट, स्पेंसर की रोमानी कविता, डन और अन्य आध्यात्मिक (मेटाफिजिकल) कवियों की दुरूह कल्पनापूर्ण कविताएँ, बेन जॉन्सन और दरबारी कवियों के प्रांजल गीत तथा मिल्टन के भव्य और उदात्त महाकाव्य, गद्य में इटली और स्पेन से प्रभावित लिलो और सिडनी को अलंकृत शैली की रोमानी कथाएँ तथा नैश और डेलोनी के साहसिकतापूर्ण यथार्थवादी उपन्यास, बेकन के निबंध (एस्से), [[बाइबिल]] का महान अनुवाद, बर्टन का मनोवैज्ञानिक, सूक्ष्म किंतु सुहृद सा अंतरंग गद्य, सिडनी और बेन जॉन्सन की गद्य आलोचनाएँ, मिल्टन का ओजपूर्ण और आक्रोशपूर्ण प्रलंबित वाक्यों का भव्य गद्य, टॉमस ब्राउन का चिंतनपूर्ण किंतु संगीत तरल गद्य इस युग की उल्लेखनीय उपलब्धियाँ हैं। मानव बुद्धि और कल्पना की तरह ही यह युग अभिव्यक्ति के महत्वाकांक्षी प्रसार का युग है। ==अर्वाचीन काल== === 1660 और 1700 ई. के अंत तक === [[चित्र:John Milton - Project Gutenberg eText 13619.jpg|ght|thumb|200px|जॉन मिल्टन]] 1660 और 1700 ई. के अंत के बीच वाले वर्ष बुद्धिवाद के अंकुरण के हैं। परंतु पुनर्जागरण का प्रभाव शेष रहता है; उसके अंतिम और महान कवि [[जॉन मिल्टन|मिल्टन]] के महाकाव्य 1660 के बाद ही लिखे गए; स्वयं [[जॉन ड्राइडेन|ड्राइडन]] में मानवतावादी प्रवृत्तियाँ हैं। लेकिन एक नया मोड़ सामने है। बुद्धिवाद के अतिरिक्त यह [[चार्ल्स द्वितीय]] के पुनर्राज्यारोहण के बाद फ्रेंच रीतिवाद के उदय का युग है। फ्रेंच रीतिवाद तथा ‘प्रेम और सम्मान’ (लव ऐंड ऑनर) के दरबारी मूल्यों से प्रभावित इस युग का नाटक अनुभूति और अभिव्यक्ति में निर्जीव है। दूसरी ओर मध्यवर्गीय यथार्थवाद से प्रभावित विकर्ली और कांग्रोव के सामाजिक प्रहसन अपनी सजीवता, परिष्कृत किंतु पैनी भाषा और तीखे [[व्यंग्य]] में अद्वितीय है। ऊँचे मध्यवर्ग के यांत्रिक बुद्धिवाद और अनैतिकता के विरूद्ध निम्न मध्यवर्गीय नैतिकता और आदर्श का प्रतीक [[जॉन वन्यन]] का रूपक उपन्यास ‘दि पिल्ग्रिम्स प्रोसेस’ है। आलोचना में रीतिवाद का प्रभाव [[विलियम शेक्सपीयर|शेक्सपियर]] के रोमानी नाटकों के विरूद्ध [[राइमर]] की आलोचना से स्पष्ट है। उस युग की सबसे महत्त्वपूर्ण आलोचनाकृति मानवतावादी स्वतंत्रता और रीतिवाद के समन्वय पर आधारित ड्राइडन का नाटक-काव्य-संबंधी निबंध है। वर्णन में यथार्थवादी गद्य के विकास में [[सैमुएल पेपीज़]] की डायरी की भूमिका भी स्मरणीय है। संक्षेप में, 17वीं शताब्दी के इन अंतिम वर्षों के गद्य और पद्य में स्वच्छता और संतुलन है, लेकिन कुल मिलाकर यह महत्ता-विरल-युग है। === 18वीं शताब्दी === '''रीतिवादी युग''' (क्लासिसिज़्म) – यह शताब्दी तर्क और रीति का उत्कर्षकाल है। [[लायबनीज़]], [[दकार्त]] और [[आइज़क न्यूटन|न्यूटन]] ने कार्य-कारण की पद्धति द्वारा तर्कवाद और यांत्रिक भौतिकवाद का विकास किया था। उनके अनुसार [[सृष्टि]] और मनुष्य नियमानुशासित थे। इस दृष्टिकोण में व्यक्तिगत रुचि के प्रदर्शन के लिए कम जगह थी। इस युग पर हावी फ्रैंच रीतिकारों ने भी साहित्यिक प्रक्रिया को रीतिबद्ध कर दिया था। इस युग ने [[धर्म]] की जगह पर रखा और मनुष्य के साधारण सामाजिक जीवन, राजनीति, व्यावहारिक नैतिकता इत्यादि पर जोर दिया। इसलिए इसका साहित्य काम की बात का साहित्य है। इस युग ने बात को साफ-सुथरे, सीधे, नपे-तुले, पैने शब्दों में कहना अधिक पसंद किया। कविता में यह [[अलेक्ज़ंडर पोप|पोप]] और [[प्रायर]] के [[व्यंग्य]] का युग है। तर्क की प्रधानता के कारण 18वीं शताब्दी को गद्ययुग कहा जाता है। सचमुच यह आधुनिक गद्य के विकास का युग है। दलगत संघर्षों, कॉफीहाउसों और क्लबों में अपनी शक्ति के प्रति जागरूक मध्यवर्ग की नैतिकता ने इस युग में [[पत्रकारिता]] को जन्म दिया। साहित्य और पत्रकारिता के समन्वय में एडिसन, स्टील, डिफो, स्विफ्ट, फील्डिंग, स्मालेट, जॉनसन और गोल्डस्मिथ की शैली का निर्माण किया। इससे कविता के व्यामोह से मुक्त, रचना के नियमों में दृढ़, बातचीत की आत्मीयता लिए हुए छोटे-छोटे वाक्यों के प्रवाहमय गद्य का जन्म हुआ। जहर में बुझे तीर की तरह [[जोनाथन स्विफ्ट|स्विफ्ट]] के गद्य को छोड़कर अधिकांश लेखकों में व्यंग्य की उदार शैली है। आलोचना में पहली बार [[जेफ्री चासर|चॉसर]], [[स्पेंसर]], [[विलियम शेक्सपीयर|शेक्सपियर]], [[मिल्टन]] इत्यादि को विवेक की कसौटी पर कसा गया। रीति और तर्क की पद्धति रोमैंटिक साहित्यकारों के प्रति अनुदार हो जाया करती थी, लेकिन आज भी एडिसन, पोप और जॉन्सन की आलोचनाओं का महत्त्व है। गद्य में शैली की अनेकरूपता की दृष्टि से इस युग ने ललित पत्रलेखन में [[चेस्टरफील्ड]] और [[वालपोल]], संस्मरणों में गिबन, फैनी बर्नी और बॉज़वेल, इतिहास में गिबन, दर्शन में बर्कले और ह्यूम, राजनीति में बर्क और धर्म में बटलर जैसे शैलीकार पैदा हुए। यथार्थवादी दृष्टिकोण के विकास ने आधुनिक अंग्रेजी उपन्यासों की चार प्रसिद्ध धुरियाँ दीं : डिफो, रिचर्ड्सन, फोल्डिंग और स्मॉलेट। [[उपन्यास]] में यही युग स्विफ्ट, स्टर्न और [[गोल्डस्मिथ]] का भी है। अंग्रेजी कथा साहित्य को यथार्थवाद ने ही, गोल्डस्मिथ और [[शेरिडन]] के माध्यम से, कृत्रिम भावुकता के दलदल से उबारा। किंतु यह युग मध्यवर्गीय भावुक नैतिकता से भी अछूता न था। इसके स्पष्ट लक्षण भावुक कामेडी और स्टर्न, रिचर्ड्सन इत्यादि के उपन्यासों में मौजूद है। शताब्दी के अंतिम वर्षों में रोमैंटिक कविता की जमीन तैयार थी। [[विलियम ब्लेक|ब्लेक]] और बर्न्स इस युग की स्थिरता में आँधी की तरह आए। === 19वीं शताब्दी === [[Image:William wordsworth.jpg|right|thumb|250px|विलियम वर्ड्सवर्थ]] '''रोमैंटिक युग''' या '''स्वछन्दतावादी युग''' – पुनर्जागरण के बाद रोमैंटिक युग में फिर व्यक्ति की आत्मा का उन्मेषपूर्ण और उल्लसित स्वर सुन पड़ता है। प्राय: रोमैंटिक साहित्य को रीतियुग की प्रतिक्रिया कहा जाता है और उसकी विशेषताओं का इस प्रकार उल्लेख किया जाता है- तर्क की जगह सहज गीतिमय अनुभूति और कल्पना; अभिव्यक्ति में साधारणीकरण की जगह व्यक्ति निष्ठता; नगरों के कृत्रिम जीवन से प्रकृति और एकांत की ओर मुड़ना; स्थूलता की जगह सूक्ष्म आदर्श और स्वप्न; मध्ययुग और प्राचीन इतिहास का आकर्षण; मनुष्य में आस्था; ललित भाषा की जगह साधारण भाषा का प्रयोग; इत्यादि। निश्चय ही इनमें से अनेक तत्त्व रोमानी कवियों में मिलते हैं, लेकिन उनकी महान सांस्कृतिक भूमिका को समझने के लिए आवश्यक है कि 19वीं शताब्दी में [[जर्मनी]], [[फ़्रान्स|फ्रांस]], [[स्पेन]], [[इटली]], [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]], [[रूस]] और [[पोलैंड]] में जनवादी विचारों के उभार को ध्यान में रखा जाए। इस उभार ने सामाजिक और साहित्यिक रूढ़ियों के विरुद्ध व्यक्ति स्वातंत्र्य का नारा लगाया। [[रूसी क्रांति|रूसी]] और [[फ़्रान्सीसी क्रान्ति|फ्रांसीसी क्रांति]] उसकी केंद्रीय प्रेरणा थे। इंग्लैंड में 19वीं शताब्दी के पूर्वार्ध के कवि- [[विलियम वर्द्स्वर्थ|वर्ड्स्वर्थ]], [[कोलरिज]], [[पर्सी बिश शेली|शेली]], [[कीट्स]] और [[बायरन]] — इसी नए उन्मेष के कवि हैं। लैंब, हंट और हैज़लिट के निबंधों, कीट्स के प्रेमपत्रों, स्कॉट के उपन्यासों, डी क्विंसी के 'कन्फेशंस ऑव ऐन ओपियम ईटर' में गद्य की भी अनुभूति, कल्पना और अभिव्यक्ति का वही उल्लास प्राप्त हुआ। आलोचना में कोलरिज, लैंब, हैज़लिट और [[डी क्विंसी]] ने रीति से मुक्त होकर शेक्सपियर और उसके चरित्रों की आत्मा का उद्घाटन किया। लेकिन व्यक्तित्व आरोपित करने के स्वभाव ने नाटक के विकास में बाधा पहुँचाई। विक्टोरिया के युग में जहाँ एक ओर जनवादी विचारों और विज्ञान का अटूट विकास हो रहा था, वहाँ अभिजात वर्ग क्रांतिभीरु भी हो उठा। इसलिए इस युग में कुछ साहित्यकारों में यदि स्वस्थ सामाजिक चेतना है तो कुछ में निराशा, संशय, अनास्था, समन्वय, कलावाद, वायवी आशावाद की प्रवृत्तियाँ भी हैं। व्यक्तिवाद शताब्दी के अंतिम दशक तक पहुँचते-पहुँचते कैथालिक धर्म, रहस्यवाद, आत्मरति या आत्मपीड़न में इस तरह लिप्त हो गया कि इस दशक को खल दशक भी कहते हैं। जनवादी, यथार्थवादी और वैज्ञानिक विचारधारा का प्रतिनिधित्व [[मॉरिस]] ने कविता में, [[जॉन रस्किन|रस्किन]] ने गद्य में और ब्रांटे बहनों, थैकरे, [[चार्ल्स डिकेंस|डिकेन्स]], किंग्सली, रीड, जॉर्ज इलियट, टॉमस हार्डी, बटलर आदि ने उपन्यास में किया। निराशा और पीड़ा के बीच में इनमें मानव के प्रति गहरी सहानुभूति और विश्वास है। शताब्दी के अंतिम वर्षों में विक्टोरिया युग के रिक्त आदर्शों के विरुद्ध अनेक स्वर उठने लगे थे। === 20वीं शताब्दी === 19वीं शताब्दी के अंतिम वर्षों में मध्यवर्गीय व्यक्तिवाद के उभरते हुए अंतर्विरोध 20वीं शताब्दी में संकट की स्थिति में पहुँच गए। यह इस शताब्दी के साहित्य का केंद्रीय तथ्य है। इस शताब्दी के साहित्य को समझने के लिए उसके विचारों, भावों और रूपों को प्रभावित करने वाली शक्तियों को ध्यान में रखना आवश्यक है। वे शक्तियाँ हैं नीत्शे, शॉपेनआवर, स्पिनोज़ा, कर्कगार्ड, फ्रायड और मार्क्स, इब्सन, चेखव, फ्रेंच अभिव्यंजनावादी और प्रतीकवादी, गोर्की, सार्त्र और इलियट; दो हो चुके युद्ध और तीसरे की आशंका, [[फासिज्म]], [[रूसी क्रांति|रूस की समाजवादी क्रांति]], कई देशों में समाजवाद की स्थापना और पराधीन देशों के स्वातंत्र्य संग्राम; प्रकृति पर विज्ञान की विजय से सामाजिक विकास की अमित संभावनाएँ और उनके साथ व्यक्ति की संगति की समस्या। 20वीं शताब्दी में व्यक्तिवादी आदर्श का विघटन तेजी से हुआ है। शा, वेल्स और गार्ल्सवर्दी ने शताब्दी के प्रारंभ में विक्टोरिया युग के व्यक्तिवादी आदर्शों के प्रति संदेह प्रकट किया और सामाजिक समाधानों पर जोर दिया। हार्डी की कविता में भी उसके विघटन का चित्र है। लेकिन किसी तरह पहले युद्ध के पहले कविता ने विक्टोरिया युग के पैस्टरल आदर्शों को जीवित रखा। दो युद्धों में [[व्यक्तिवाद]] समाज से बिल्कुल टूटकर अ्लग हो गया। अपनी ही सीमाओं में संकुचित साहित्यिक ने प्रयोगों का सहारा लिया। [[टी एस एलियट|टी.एस. इलियट]] के ‘वेस्टलैंड’ में व्यक्ति की कुंठा और दीक्षागम्य कविता का जन्म हुआ और आज भी व्यक्तिवाद से प्रभावित अंग्रेजी कवि उसका नेतृत्व स्वीकार करते हैं। 1930 के बाद [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी विचारधारा]] और [[स्पेनी गृहयुद्ध|स्पेन के गृहयुद्ध]] ने अंग्रेजी कविता की नई स्फूर्ति दी। लेकिन [[द्वितीय विश्वयुद्ध|दूसरे युद्ध]] के बाद तीव्र सामाजिक संघर्षों के बीच इस काल के अनेक कवि फिर व्यक्तिवादी प्रवृत्ति के उपासक हो गए। साथ ही, ऐसे कवियों का भी उदय हुआ जो अपनी व्यक्तिगत मानसिक उलझनों के बावजूद युग की मानव आस्था को व्यक्त करते रहे। आदर्शवाद के टूटने के साथ ही उपन्यासों में व्यक्ति की मानसिक गुत्थियों, विशेषत: यौन कुंठाओं के विरुद्ध भी आवाज उठी। लॉरेंस, जेम्स, ज्वॉयस और [[वर्जीनिया वुल्फ]] इसी धारा की प्रतिनिधि हैं। नाटकों के क्षेत्र में भी यथार्थवादी प्रवृत्तियों का विकास हुआ है। नाटकों में काव्य और रोमानी क्रांतिकारी विचारों को व्यक्त करने में सबसे अधिक सफलता अंग्रेजी में लिखने वाले [[आयरलैण्ड|आयरलैंड]] के नाटककारों को मिली है। आलोचना में शोध से लेकर व्याख्या तक का बहुत बड़ा कार्य हुआ। प्रयोगवादी साहित्यकारों के प्रधान शिक्षक टी.एस. इलियट, रिचर्ड्स, एम्पसन और लिविस है। इन्होंने जीवन के मूल्यों से अधिक महत्त्व कविता की रचना प्रक्रिया को दिया है। साधारणत: कहा जा सकता है कि 20वीं शताब्दी के साहित्य में विचारों की दृष्टि से चिंता, भय और दिशाहीनता की और रूप की दृष्टि से विघटन की प्रधानता है। उसमें स्वस्थ तत्त्व भी है और उन्हीं पर उसका आगे का विकास निर्भर है। == गद्य == {{main|अंग्रेजी गद्य}} == उपन्यास == {{मुख्य|अंग्रेजी उपन्यास}} Ashish == कविता == {{मुख्य|अंग्रेजी कविता}} == नाटक == {{मुख्य|अंग्रेजी नाटक}}the merchant of venice ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hinditathaakuchhaur.wordpress.com/2010/01/17/अंगरेजी-भाषा-का-संक्षिप्/#comment-84 अंगरेजी भाषा का संक्षिप्त ऐतिहासिक वृत्तांत] [[श्रेणी:अंग्रेजी साहित्य]] 32k8qmptort2bm5wsnma4csdslclkxn अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक 0 182466 6635767 5818260 2026-10-31T07:16:14Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635767 wikitext text/x-wiki {{Accounting}} '''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक (IFRS)''', [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड]] (IASB) द्वारा अपनाए गए मानक,<ref>[http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias/index_en.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325234558/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias/index_en.htm |date=25 मार्च 2010 }}मानकों का संपूर्ण पाठ</ref> प्रतिपादन और रूपरेखा<ref>[http://www.iasb.org/IFRS+Summaries/IFRS+and+IAS+Summaries+-+English+(2009)/IFRS+and+IAS+Summaries+-+English+-+(2009).htm ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}IFRS और IAS के सारांश - अंग्रेजी (2009)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> है। IFRS के गठन के कई मानक '''अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक''' (IAS) के पुराने नाम से जाने जाते हैं। [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक समिति]] (IASC) के द्वारा अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक सन् 1973 और 2001 के बीच जारी किए गए। 1 अप्रैल 2001 को नई IASB ने IASC से अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक स्थापित करने का उत्तरदायित्व ग्रहण किया। नये बोर्ड ने अपनी पहली बैठक के दौरान मौजूदा IAS और SICs को अपनाया. IASB ने अपने मानकों के विकास की प्रक्रिया को नए मानकों IFRS के नाम से जारी रखा. == IFRS की संरचना == IFRS को "आदर्शों पर आधारित" मानकों का समूह-बंध (सेट) माना जाता है जिसमें विस्तारित नियमों एवं उनके उपचारों के लिए विशेष आदेश स्थापित किए गए हैं। अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानकों के अंतर्गत समाविष्ट हैं: * ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक (IFRS)'' - 2001 के बाद जारी किए गए मानक * ''अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक (IAS)'' - 2001 से पहले जारी किए गए मानक * ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन प्रतिपादन समिति (IFRIC)'' से उत्पन्न प्रतिपादन - 2001 के बाद जारी * ''स्थायी प्रतिपादन समिति (SIC)'' - 2001 से पहले जारी ''वित्तीय विवरणों की उपक्रम एवं उपस्थापना के लिए एक रूपरेखा'' भी है जो IFRS में अंतर्भुक्त उद्देश्यों की व्याख्या करती है। IAS 8 अनुच्छेद 11 ''"अनुच्छेद 10 में उल्लिखित निर्णय करने में, प्रबंधन'' को निम्नलिखित स्रोतों के सन्दर्भ में प्रयोज्यता पर निम्न क्रम में विचार करना होगा: (a) मानकों और प्रतिपादनों की आवश्यकताएं एवं मार्गदर्शन समान और संबंधित मुद्दों से निपटने के लिए; और (b) परिभाषाएं, मान्यता के मानदंड और मापांकन की अवधारणाएं जो '''रूपरेखा''' में आस्तियों, देयताओं, आय और व्यय के लिए हैं।"'''' == रूपरेखा == [https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf वित्तीय विवरणों के उपक्रम एवं उपस्थापना की रूपरेखा] (Framework for the Preparation and Presentation of Financial Statements) IFRS के मूलभूत सिद्धांतों का विवरण प्रस्तुत करती है। == रूपरेखा की भूमिका == [[IASB]] कहता है कि: <blockquote>''लेनदेन में विशेष रूप से लागू होने वाले मानक अथवा प्रतिपादन की अनुपस्थिति में प्रबंधन को लेखा नीति के विकास एवं व्यवहार के निर्णय का प्रयोग अवश्य करना चाहिए जिससे कि प्रासंगिक और विश्वसनीय सूचना प्रतिफलित होती है। '' ''ऐसा निर्णय लेने में, IAS 8.11 प्रबंधन को परिभाषाओं, मान्यता मानदंड और रूपरेखा में आस्तियों, देयताओं, आय एवं व्यय के मापांकन की अवधारणाओं को भी ध्यान में रखने की आवश्यकता है। '' ''रूपरेखा के महत्त्व के उत्थापन को IAS के 8वें अनुच्छेद के संशोधन में 2003 में जोड़ा गया था। ''<ref>Deloitte Touche Tohmatsu. [http://www.iasplus.com/standard/framewk.htm "वित्तीय विवरणों की तैयारी और प्रस्तुति की रूपरेखा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104181649/http://iasplus.com/standard/framewk.htm |date=4 जनवरी 2010 }}.</ref></blockquote> === वित्तीय विवरणों के उद्देश्य === रूपरेखा ही लेखांकन के मानकों की बुनियाद है। रूपरेखा के अनुसार वित्तीय विवरणों का उद्देश्य किसी इकाई की वित्तीय स्थिति, उसके निष्पादन एवं वित्तीय परिवर्तनॉ के बारे में सूचित करना है जो व्यापक स्तर पर उपयोगकर्ताओं को आर्थिक निर्णय लेने में तथा इकाई के शेयरधारकों एवं आम जनता को मौजूदा वित्तीय स्थिति की जानकारी देने में उपयोगी है। === अंतर्निहित धारणाएं === IFRS में व्यवहृत अंतर्निहित धारणाएं इस प्रकार हैं: * '''[[प्रोद्भवन के आधार पर]]''' (एक्र्युअल बेसिस)- लेन-देन के प्रभाव एवं अन्य घटनाओं की पहचान तभी होती है जब वे घटित होते हैं, पर नकदी की प्राप्ति या भुगतान के रूप में नहीं. * बढ़ती हुई चिंता (Going Concern) - वित्तीय विवरण इस आधार पर बनते हैं कि कोई इकाई निकट भविष्य में भी परिचालन जारी रखेगी. === वित्तीय विवरणों की गुणात्मक विशेषताएं === रूपरेखा में वर्णित वित्तीय विवरणों की गुणात्मक विशेषताएं हैं: * बोधगम्यता * प्रासंगिकता * विश्वसनीयता एवं * तुलनात्मकता * उत्तरदायित्व * समयोचितता === वित्तीय विवरण के तत्त्व === किसी उद्यम की वित्तीय स्थिति प्रथमतः उसके तुलन पत्र में प्रस्तुत की जाती है। तुलन पत्र के तत्त्व अथवा वे तत्त्व जो वित्तीय स्थिति को आंकते हैं वे निम्न हैं: 1. '''आस्ति (Assets)''' : आस्ति उद्यम द्वारा नियंत्रित संसाधन है जो विगत घटनाओं का प्रतिफल है और जिससे उद्यम को भविष्य में होने वाले आर्थिक लाभों की अपेक्षाएं हैं। 2. '''देयता''' : देयता उद्यम की विगत घटनाओं से उभरने वाली वर्तमान बाध्यता है, जिसका निपटान उद्यम से बहिर्गमित होने वाले संसाधनों का परिणाम है, जैसे कि, आस्तियों का. 3. '''इक्विटी''' (सामान्य शेयर): किसी उद्यम की आस्तियों से सभी देयताओं को घटाने के बाद अवशिष्ट ब्याज को ही इक्विटी कहते हैं। इक्विटी को मालिक की इक्विटी भी कहते हैं। किसी उद्यम का वित्तीय निष्पादन प्रथमतः आय के विवरण अथवा लाभ और हानि लेखा में दर्शाया जाता है। आय के विवरण के तत्त्व अथवा जो आय वित्तीय निष्पादन को मापते हैं वे निम्न प्रकार से हैं: 4. '''राजस्व''' : लेखांकन की अवधि के दौरान निवेश अथवा आस्तियों में बढ़ोत्तरी के परिणामस्वरूप आर्थिक लाभ में वृद्धि या देयताओं में कमी के कारण इक्विटी में वृद्धि होती है। हालांकि, इसमें इक्विटी के प्रतिभागियों, जैसे कि, मालिक, भागीदार और शेयर धारकों के अंशदान शामिल नहीं है। 5. '''व्यय''' : लेखांकन की अवधि के दौरान बाहिर्वाह के रूप में आर्थिक लाभों में ह्वास अथवा आस्तियों में अवक्षय या देयताओं में व्यय भार जिसके फलस्वरूप इक्विटी में ह्वास होता है। === वित्तीय विवरण के तत्वों की पहचान === वित्तीय विवरण में किसी मद (आइटम) की पहचान तब होती है जब: * इसकी संभावना है कि किसी इकाई से या इकाई को भविष्य में आर्थिक लाभ होगा और * जब किसी मद (आइटम) की ऐसी लागत या कीमत होगी जो विश्वसनीयता के साथ आंकी जा सकेगी. * वित्तीय स्थिरता === वित्तीय विवरण में तत्त्वों के मापन === अनुच्छेद 99. मापन मौद्रिक रकम को निर्धारित करने की प्रक्रिया है जिस पर वित्तीय विवरणों के तत्त्वों की पहचान की जाती है तथा तुलन पत्र और आय के विवरण में आगे ले जायी जाती है। इससे मापन के विशेष आधार का चयन होता है। अनुच्छेद 100. वित्तीय विवरणों में मापन के कई प्रकार के आधार भिन्न स्तरों में और बदलते हुए संयोजनों में नियोजित होते हैं। उनमें निम्नलिखित शामिल हैं: (a) ऐतिहासिक लागत. आस्तियों को उनके अभिग्रहण के समय नकद या नकद राशि के समतुल्य भुगतान की गई राशि या उन्हें अर्जित करने के लिए दिए गए प्रतिफल के उचित मूल्य पर अभिलिखित किया जाता है। व्यवसाय की सामान्य दिशा में, देयताओं को बाध्यता के विनिमय की प्राप्ति पर अभिलिखित किया जाता है अथवा कुछ परिस्थितियों में (उदाहरण के लिए, आयकरों में), नकद राशि या नकद के समतुल्य भुगतान की अपेक्षा देयता की भरपाई के लिए की जाती है। (b) वर्तमान लागत. नकद राशि या नकद के समतुल्य जिनका भुगतान किया जाना है अगर बराबर या उसकी समतुल्य आस्ति (संपत्ति) अर्जित कर ली गई हो तो आस्तियों को आगे ले जाया जाता है। नकद या नकद बराबर राशि की देयताओं (देनदारियों) को आगे ले जाया जाता है जिसकी आवश्यकता वर्तमान में बाध्यता के निपटान में होगी. (c) प्राप्य (निपटान) मूल्य. ऐसी आस्तियों को आगे बढ़ा दिया जाता है जिसे नकद राशि या नकद के समतुल्य व्यवस्थित निपटान में बेचकर पाया जा सकता है। निपटान के मूल्य पर देयताओं को आगे बढ़ा दिया जाता है; जो कि बिना बट्टे की नकद राशि या नकद के समतुल्य भुगतान की अपेक्षा रखती हैं ताकि व्यवसाय की सामान्य गति में देयताओं को चुकाया जा सके. (d) वर्तमान मूल्य. आस्तियों को भविष्य की निवल रकम के आगमन के बट्टागत मूल्य पर आगे ले जाया जाता है जिसमें व्यापार की सामान्य गति में मद (आइटम) के पैदा होने की अपेक्षा रहती है। देयताओं को वर्तमान बट्टागत मूल्य पर भविष्य के निवल नकद बहिर्वाह पर आगे ले जाया जाता है जिसकी अपेक्षित आवश्यकता व्यापार की सामान्य गति में देयताओं के निपटान के लिए होती है। अनुच्छेद 101. वित्तीय विवरणों में इकाइयों द्वारा आम तौर पर सबसे अधिक अपनाया गया मापन का आधार ऐतिहासिक मूल्य है। यह साधारणतया अन्य मापन आधारों के साथ संयुक्त है। उदाहरण के लिए, माल (स्टॉक) को कम लागत पर और निवल प्राप्य मूल्य पर आगे ले जाया जाता है। विपणन योग्य प्रतिभूतियों को बाज़ार मूल्य पर और पेंशन की देयताओं को उनके वर्तमान मूल्य पर आगे ले जाया जाता है। इसके अतिरिक्त, कुछ इकाइयां गैर मौद्रिक आस्तियों की बदलती हुई कीमतों के प्रभाव के कारण ऐतिहासिक लागत लेखा विधि मॉडल के साथ उनसे निपटान में अक्षम हैं; इसलिए वे वर्तमान लागत के आधार का उपयोग करती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> === पूंजी की अवधारणा और पूंजी का रखरखाव === <ref> [[w:en:Constant_Purchasing_Power_Accounting#CPPA_as_per_the_IASB.C2.B4s_Framework]]</ref> === पूंजी की अवधारणा === अनुच्छेद 102. पूंजी की अवधारणा अधिकतर इकाइयों के द्वारा उनके वित्तीय विवरणों में अपनाई गई है। पूंजी की वित्तीय अवधारणा, जैसे कि निवेश की गई रकम (मुद्रा) या निवेश की गई क्रय-शक्ति के अंतर्गत, निवल आस्ति अथवा इकाई की इक्विटी के साथ पूंजी पर्याय बन गई है। पूंजी की वस्तुपरक अवधारणा, जैसे कि संचालन क्षमता के अंतर्गत, इकाइयों के प्रतिदिन उत्पाद के आधार पर पूंजी इकाई की उत्पादक क्षमता के रूप में मानी जाती है। अनुच्छेद 103. किसी इकाई के द्वारा पूंजी की उपयुक्त अवधारणा का चयन उपयोगकर्ताओं के वित्तीय विवरणों की आवश्यकताओं के आधार पर होना चाहिए. इस प्रकार, पूंजी की वित्तीय अवधारणा को तभी अपनाया जाना चाहिए जब उपयोगकर्ताओं के वित्तीय विवरण प्राथमिक तौर पर नाम मात्र की निवेश की गई पूंजी या निवेश की गई पूंजी की क्रय शक्ति के रख रखाव से संबंधित हों. फिर भी, अगर उपयोगकर्ताओं की मुख्य उद्विग्नता इकाई की संचालन क्षमता से हो तो पूंजी की वस्तुपरक अवधारणा का प्रयोग करना चाहिए. चुनी हुई अवधारणा लाभ के निर्धारण तक पहुंचने के लक्ष्य की ओर इंगित करती है, जबकि अवधारणा को परिचालित करने में मापन की कुछ कठिनाइयां पैदा हो सकती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का पूर्ण पाठ</ref> ==== पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा और लाभ का निर्धारण ==== अनुच्छेद 104. अनुच्छेद 102 में पूंजी की अवधारणा पूंजी के रख-रखाव के लिए निम्नलिखित अवधारणाओं को जन्म देती है। (a) वित्तीय पूंजी का रखरखाव. इस अवधारणा के अंतर्गत लाभ तभी अर्जित किया जाता है जब अवधि के आरंभ में निवल आस्तियों की वित्तीय (या मुद्रा) राशि मालिकों को किए गए वितरणों या उस अवधि में उनसे प्राप्त अंशदान को छोड़कर अवधि के अंत में बढ़ जाती है। '''वित्तीय पूंजी के रख-रखाव का मापन या तो [[मात्रा की मौद्रिक इकाइयों]] या [[निरंतर क्रय शक्ति की इकाइयों]] से किया जा सकता है। ''' (b) वस्तुगत पूंजी का रख-रखाव इस अवधारणा के अंतर्गत लाभ तभी अर्जित होता है जब इकाई की वस्तुगत उत्पादन क्षमता (या संचालन दक्षता) या उस क्षमता को पाने के लिए अवधि के अंत में संसाधनों अथवा निधियों की आवश्यकता मालिकों को किसी प्रकार के वितरण या उनसे प्राप्त अंशदान को छोड़कर उस अवधि के आरंभ में वस्तुगत उत्पादन क्षमता से अधिक हो जाती है। अनुच्छेद 105. पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा का सरोकार केवल इस बात से है कि कोई इकाई किस प्रकार पूंजी को परिभाषित करती है जिस कारण इसके रख-रखाव की जरूरत पड़ती है। यह पूंजी की अवधारणा और लाभ की अवधारणाओं के बीच संपर्क-सूत्र कायम करती है क्योंकि यह उस मुद्दे को सन्दर्भित करती है जिसके द्वारा लाभ का मापन होता है। यह किसी इकाई की पूंजी पर प्रतिफल तथा इसकी पूंजी की वापसी के बीच अंतर स्पष्ट करने के लिए पहली आवश्यकता है। केवल आस्तियों की अत्यधिक राशि में आगमन की अवस्था में ही पूंजी के रख-रखाव को लाभ मान लिया जा सकता है और इसीलिए पूंजी पर प्रतिफल के रूप में समझा जाता है। अतः लाभ वह अवशिष्ट राशि है जो खर्चों के बाद भी बच जाती है (जहां उपयुक्त हो, पूंजी के रख-रखाव के समायोजन सहित) उसे आय से घटा दिया जाता है। अगर व्यय आय से अधिक हो जाता है तो अवशिष्ट राशि हानि मानी जाती है। अनुच्छेद 106. वस्तुगत पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा को मौजूदा लागत के आधार पर मापन को अपनाने की आवश्यकता है। हालांकि, वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा को किसी विशेष मापन के प्रयोग की जरूरत नहीं पड़ती है। इस अवधारणा के अंतर्गत चयन का आधार वित्तीय पूंजी के प्रकार (टाइप) पर निर्भर है जिसके रख-रखाव की तलाश इकाई को रहती है। अनुच्छेद 107. पूंजी के रख-रखाव की दो अवधारणाओं के बीच मुख्य अंतर इकाई की आस्तियों और देयताओं के मूल्यों में परिवर्तनों के प्रभाव का उपचार है। आम शब्दों में, एक इकाई ने अपनी पूंजी का रख-रखाव किया है अगर इसके पास अवधि के अंत में उतनी ही पूंजी है जितनी की अवधि के आरंभ में थी। अवधि के आरंभ में पूंजी के रख-रखाव के लिए आवश्यकता से अधिक कोई भी राशि लाभ है। अनुच्छेद 108. वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा के अंतर्गत जिसमें पूंजी को नाम मात्र की मौद्रिक इकाई के रूप में परिभाषित किया गया है, लाभ उस अवधि में नाम मात्र की मुद्रा पूंजी की वृद्धि का निरूपण करता है। इस प्रकार, पूरी अवधि में आस्तियों के मूल्यों में वृद्धि को परंपरागत रूप से लाभ धारण करना ही माना जाता रहा है जो सिद्धांतः लाभ ही है। हालांकि, हो सकता है विनिमय के लेनदेन में जब तक आस्तियों का निपटान नहीं हो जाता तब तक इस रूप में न पहचाना जा सके. जब वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा इकाई की अचल (स्थिर) क्रय शक्ति के रूप में परिभाषित की जाती है, लाभ उस अवधि में निवेशित क्रय शक्ति में वृद्धि का निरूपण करता है। इस प्रकार, आस्तियों की कीमतों में वृद्धि का वही अंश जो आम तौर पर कीमतों में वृद्धि को पार कर जाता है, उसे लाभ समझा जाता है। बाकी बची हुई वृद्धि को पूंजी के रख-रखाव के समायोजन, अर्थात् इक्विटी के एक अंश के रूप में समझा जाता है। अनुच्छेद 109. वस्तुगत पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा के अंतर्गत जब पूंजी को वस्तुगत उत्पादक क्षमता के सन्दर्भ में परिभाषित किया जाता है, तब लाभ उस अवधि में पूंजी में वृद्धि का निरूपण करता है। इकाई की आस्तियों और देयताओं पर असर डालने वाली सभी कीमतों में परिवर्तनों को इकाई की वस्तुगत उत्पादन क्षमता के मापन में परिवर्तनों के रूप में देखा जाता है; अतः उन्हें पूंजी के रख-रखाव के समायोजन के रूप में समझा जाता है जो इक्विटी के अंश हैं न कि लाभ हैं। अनुच्छेद 110. मापन के आधारों का चयन और पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति में प्रयुक्त लेखांकन मॉडल का निर्धारण करेगी. भिन्न लेखांकन मॉडल्स भिन्न स्तर (डिग्री) की प्रासंगिकता और विश्वसनीयता प्रदर्शित करते हैं और, जैसा कि अन्य क्षेत्रों में, प्रबंधन को प्रासंगिकता और विश्वसनीयता के मध्य संतुलन की तलाश अवश्य करनी चाहिए. यह रूपरेखा लेखांकन मॉडल्स की एक शृंखला में प्रयोज्य है और यह चयनित मॉडल के अंदर तैयार वित्तीय विवरणों की तैयारी और प्रस्तुति में मार्ग-दर्शन प्रदान करता है। मौजूदा समय में, यह IASC बोर्ड का मकसद अपेक्षाकृत अपवाद की परिस्थितियों के अतिरिक्त एक विशिष्ट मॉडल निर्धारित करना नहीं है, जैसे कि उन इकाइयों के लिए जो अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्था के रूप में मुद्रा की सूचना देते हैं। हालांकि, विश्वव्यापी विकासों के आलोक में इस उद्देश्य की समीक्षा की जाएगी.<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> == IFRS की आवश्यकताएं == {{Main|Requirements of IFRS}} IFRS के वित्तीय विवरणों में अंतर्भुक्त हैं (IAS1.8) * [[वित्तीय स्थिति का विवरण]] * [[आय का विस्तृत विवरण]] * या तो इक्विटी में परिवर्तन का विवरण (SOCE) अथवा अभिज्ञात आय या व्यय का विवरण ("SORIE") * [[नकद के आगमन का विवरण]] या [[नकद के बहिर्गमन का विवरण]] * टिप्पणियां, महत्त्वपूर्ण लेखा नीतियों के संक्षिप्त विवरण सहित पूर्व समीक्षाधीन अवधि (IAS 1.36) के लिए तुलनात्मक सूचना प्रदान की गई है। एक इकाई जो पहली बार IFRS लेखा तैयार कर रही है उसे वर्तमान एवं तुलनात्मक अवधि के लिए IFRS पूरी तरह लागू करना होगा हालांकि इसमें संक्रमणकालीन छूट (IFRS1.7) है। 6 सितम्बर 2007 को IASB ने संशोधित IAS 1 वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति जारी की. पूर्व संस्करण में मुख्य परिवर्तन के अनुसार एक इकाई को अवश्य चाहिए: * इक्विटी में सभी गैर-मालिकाना परिवर्तनों को प्रस्तुत करना (जैसे कि 'व्यापक आय') या तो व्यापक आय के एक विवरण में अथवा दो विवरणों में (एक अलग से आय का विवरण और एक व्यापक आय का विवरण). इक्विटी के परिवर्तनों के विवरण में व्यापक आय के घटक प्रस्तुत नहीं भी किए जा सकते हैं। * तुलनात्मक अवधि के आरंभ में ही जब कोई इकाई लेखा लागू करती है तो वित्तीय स्थिति का विवरण (तुलन पत्र) एक सम्पूर्ण सेट में प्रस्तुत करना. * 'तुलन पत्र', 'वित्तीय स्थिति का विवरण' हो जाएगा. * 'आय का विवरण', 'व्यापक आय का विवरण' हो जाएगा. * 'नकद आगमन का विवरण', 'नकद बहिर्गमन का विवरण' हो जाएगा. संशोधित IAS 1, 1 जनवरी 2009 से या उसके पश्चात् वार्षिक अवधियों के लिए कारगर हैं। इससे पहले भी अपनाई जाने की अनुमति है। == IASB की चालू परियोजनाएं == IASB परियोजनाओं में प्रगति को ध्यान में रखकर कार्य योजना प्रकाशित करता है।<ref>IASB: "IASB कार्य योजना" http://www.iasb.org/Current+Projects/IASB+Projects/IASB+Work+Plan.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113133639/http://www.iasb.org/Current+Projects/IASB+Projects/IASB+Work+Plan.htm |date=13 नवंबर 2008 }}, ''19 अप्रैल 2007 को लिया गया'' .</ref> इसका अधिकतर कार्य [[US GAAP]] के अभिसरण में निर्देशित है। == IFRS का अंगीकरण == IFRS का प्रयोग संसार के कई हिस्सों में होता है, जिसमें [[यूरोपीय संघ]], [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[मलयेशिया]], [[पाकिस्तान]], [[GCC के देश]], [[रूस]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[सिंगापुर]] और [[तुर्की]] शामिल है। 27 अगस्त 2008 तक यूरोप के सभी देशों सहित, संसार भर के 113 से अधिक देशों को IFRS की रिपोर्टिंग की अनुमति आवश्यक है। उनमें से लगभग 85 देशों के लिए सभी घरेलू सूचीबद्ध कंपनियों की IFRS रिपोर्टिंग आवश्यक है।<ref>{{cite web |url=http://www.sec.gov/news/press/2008/2008-184.htm |title=SEC Proposes Roadmap Toward Global Accounting Standards to Help Investors Compare Financial Information More Easily |date=2008-08-28 |accessdate=2008-08-27 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407190332/http://www.sec.gov/news/press/2008/2008-184.htm |archive-date=7 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> वर्तमान में विहंगावलोकन के लिए सभी देशों की [https://web.archive.org/web/20090512150619/http://www.iasplus.com/country/useias.htm IAS PLUS की सूची देखें जिन्होंने IFRS] को अपना लिया है। === ऑस्ट्रेलिया === IFRS के मानकों को AASB 1-8 एवं IAS मानकों के लिए 101 - 141 के रूप में संख्यांकन कर [[ऑस्ट्रेलियाई लेखांकन मानक बोर्ड]] (AASB) ने आई ऍफ़ आर एस (IFRS) का 'ऑस्ट्रेलियाई समतुल्य' (A-IFRS) जारी किया है। कई 'घरेलू' मानकों और प्रतिपादनों सहित SIC और IFRIC प्रतिपादनों के ऑस्ट्रेलियाई समतुल्य भी जारी किए गए हैं। इन घोषणाओं ने साधारणतया स्वीकृत लेखांकन के पूर्ववर्ती ऑस्ट्रेलियाई सिद्धांतों को 1 जनवरी 2005 से आरंभ होने वाली वार्षिक रिपोर्टिंग अवधि से स्थानापन्न कर दिया है। (इसलिए 30 जून 2006 को प्रस्तुत रिपोर्ट IFRS-समतुल्य मानकों के अंतर्गत जून के वर्षांत तक तैयार की गयी पहली रिपोर्ट थी। इस हद तक, यूरोप एवं कई अन्य देशों सहित ऑस्ट्रेलिया घरेलू प्रयोजनों के लिए IFRS को अपनाने वाला आरंभिक देश था। AASB ने A-IFRS बनाने में IASB की घोषणाओं में कई संशोधन किए है, हालांकि आम तौर पर IFRS के अंतर्गत, अतिरिक्त प्रकटन को लागू करते हुए या जो लाभ के लिए नहीं हैं ऐसी इकाइयों की आवश्यकताओं को कार्यान्वित करते हुए, न कि ऑस्ट्रेलियाई इकाइयों के लिए IFRS से विलग होते हुए इनके पास विकल्प के विलोपन का प्रभाव है। तदनुसार, लाभ वाली इकाइयों के लिए जो A-IFRS के अनुसार वित्तीय विवरण बनाती हैं, वे IFRS के अनुपालन में एक अनारक्षित विवरण बनाने में सक्षम हैं। AASB, IASB के द्वारा किए गए घरेलू घोषणाओं में परिवर्तनों को प्रतिबिंबित करता रहता है। इसके अतिरिक्त, हाल-फ़िलहाल के वर्षों में, AASB ने आंचलिक शब्दावली में परिवर्तनों के लिए IFRS की विषय वस्तु में किए गए प्रारंभिक परिवर्तनों को उलटे क्रम में कर देने के लिए तथाकथित 'संशोधनकारी मानक' जारी किए हैं, ताकि विकल्पों की बहाली और कुछ विशेष ऑस्ट्रेलियाई प्रकटन को निष्कासित किया जा सके. IFRS का 'ऑस्ट्रेलियाईकरण' किए बिना ऑस्ट्रेलिया के लिए इन्हें अपनाने की बेहद जरूरत हो गई है। इसके फलस्वरूप अब AASB, IFRS को ऑस्ट्रेलिया में अपनाने के वैकल्पिक तरीके खोज रहा है। === कनाडा === 1 जनवरी 2011 से आरंभ होने वाले वित्तीय वर्षों में सार्वजनिक रूप से उत्तरदायी लाभोन्मुख उद्यमों के लिए IFRS के प्रयोग की आवश्यकता होगी. इसमें सार्वजनिक कंपनियां और अन्य "लाभोन्मुख उद्यम भी शामिल होंगे जो शेयरधारकों के एक बड़े अथवा विविध समूहों के लिए उत्तरदायी हैं।"<ref>{{cite web |title=AcSB Confirms Changeover Date to IFRSs |url=http://www.cica.ca/ifrs/media-room/media-releases/2008/pf_item2992.aspx |date=13 फ़रवरी 2008 |publisher=[[Canadian Institute of Chartered Accountants]] |accessdate=8 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907132445/http://www.cica.ca/ifrs/media-room/media-releases/2008/pf_item2992.aspx |archive-date=7 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> === यूरोपीय संघ === EU की सूची में शामिल सभी कंपनियों को सन् 2005 से IFRS का प्रयोग करना आवश्यक है। EU में प्रयोग के अनुमोदन के लिए, मानकों को लेखा विनियामक समिति (एकाउंटिंग रेगुलेटरी कमिटी) (ARC) का समर्थन अवश्य प्राप्त होना चाहिए, जिसमें सदस्य राज्य सरकारों के प्रतिनिधि शामिल हैं और लेखा विशेषज्ञों के उस वर्ग का परामर्श प्राप्त है जिसे यूरोपीय वित्तीय प्रतिवेदन सलाहकार समूह (यूरोपियन फाइनेंसियल रिपोर्टिंग एडवाइज़री ग्रूप) के नाम से जाना जाता है। फलस्वरूप EU में IFRS का प्रयोग जिस प्रकार से होता है वह अन्य जगहों से भिन्न हो सकता है। [[IAS 39 के मानक के अंग: वित्तीय उपकरण]]: मूलतः मान्यता और मापन, ARC द्वारा अनुमोदित नहीं थे। वित्तीय देयताओं को अभिलिखित करने के विकल्प को हटाकर IAS 39 को बाद में संशोधित किया गया और ARC ने संशोधित संस्करण को अनुमोदित कर दिया. [[IASB]], EU के साथ मिलकर बचाव व्यवस्था के लेखांकन के सन्दर्भ में शेष विसंगति को दूर करने के लिए [[स्वीकार्य तरीके]] की तलाश में काम कर रहा है। === रूस === [[रूस]] की सरकार सन् 1998 से ही IFRS के साथ अपने [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] का सामंजस्य स्थापित करने की दिशा में एक कार्यक्रम क्रियान्वित कर रही है। तब से रूसी संघ (रशियन फेडरेशन) के वित्त मंत्रालय ने IFRS की लेखा पद्धतियों के साथ-साथ चलने के उद्देश्य से बीस नए लेखा मानक जारी किए हैं। इन प्रयासों के बावजूद [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] और IFRS के मध्य आवश्यक अंतर बरकरार हैं। सन् 2004 से, सभी वाणिज्यिक बैंकों को [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] एवं IFRS दोनों के ही अनुसार वित्तीय विवरणों को तैयार करने के लिए बाध्य किया गया है। IFRS में संपूर्ण परिवर्तन में विलंब है और आशा की जाती है कि सन् 2011 से यह हो जाएगा. === तुर्की === सन् 2006 में तुर्की लेखा मानक बोर्ड (टर्किश एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स बोर्ड) ने IFRS को तुर्की में अनुवाद किया। अतः सन् 2006 से तुर्की कंपनियां जो इस्तांबुल स्टॉक एक्सचेंज की सूची में शामिल हैं, उन्हें IFRS की रिपोर्ट तैयार करनी पड़ती है। === हांगकांग === सन् 2005 के आरंभ में [[हांगकांग वित्तीय प्रतिवेदन मानकों]] (HKFRS) के साथ अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय रिपोर्टिंग मानकों में एकरूपता पाई जाती है। जबकि हांगकांग ने आरंभ में ही IAS के कई मानकों को हांगकांग के मानकों के रूप में अपना लिया था, कुछ को नहीं अपनाया था, जिनमें IAS 32 और IAS 39 शामिल हैं। और पूरे दिसम्बर 2003 में किए गए सभी सुधारों तथा 2004 और 2005 में जारी किए गए नए एवं संशोधित IFRS हांगकांग में 2005 से कारगर हो जाएंगे. हांगकांग वित्तीय प्रतिवेदन मानकों का कार्यान्वयन: 2005 के लिए चुनौती (अगस्त 2005) प्रत्येक मानक का सार मर्म और उसका प्रतिपादन निर्दिष्ट करती है, जिसने हांगकांग की लेखा प्रणाली में मूलभूत परिवर्तन, जिसे अपनाने के सार्थक तात्पर्य, तथा पूर्वानुमानित भविष्य के घटनाक्रमों से लगाव हैं। केवल एक ही हांगकांग मानक है और कई हांगकांग प्रतिपादन हैं जिसके IFRS में प्रतिपक्षी नहीं है। HKFRS और IFRS के बीच छोटे-मोटे गौण शाब्दिक असमानताएं हैं।<ref>http://www.deloitte.com/dtt/research/0,1015,cid%253D91491,00.html{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://www.deloitte.com/dtt/research/0,1015,cid%253D91491,00.html{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === सिंगापुर === लेखांकन मानक समिति (एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स कमिटी) (ASC) के पास हांगकांग में मानकों को निर्धारित करने का कार्यभार है। IFRS के अनुरूप सिंगापुर अपने वित्तीय प्रतिवेदन मानकों (FRS) के आदर्श उन उचित परिवर्तनों के साथ सावधानी से गढ़ता है, जो सिंगापुर के सन्दर्भ में अनुकूल है। इससे पहले कि मानकों को विधिवत लागू किया जाए, मुख्य सिद्धांतों की सुसंगति बनाए रखने के लिए IASB के साथ विचार विमर्श की आवश्यकता है।<ref>लेखांकन मानकों के निर्धारण की प्रक्रिया, http://www.ccdg.gov.sg/account.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220095548/http://www.ccdg.gov.sg/account.htm |date=20 फ़रवरी 2008 }}, 29 फ़रवरी 2008 को लिया गया।</ref> === संयुक्त राज्य और US GAAP के साथ अभिसरण === 2002 में [[नॉरवॉक, कनेक्टिकट]] की एक सभा में, IASB और संयुक्त राज्य [[वित्तीय लेखा मानक बोर्ड]] (FASB) सहमति जताई कि अपने कार्यक्रमों एवं IFRS और [[US GAAP]] ([[नॉरवॉक समझौते]] के अनुसार) बीच मदभेदों को कम करने की दिशा में काम करेंगे ताकि उनमें सामंजस्य स्थापित हो सके. फरवरी 2006 में, [[FASB]] और IASB ने ऐसे प्रकरणों सहित [[कार्यक्रम के समझौते]] का एक ज्ञापन जारी किया जिन पर दोनों ही निकाय 2008 तक अभिसरण प्राप्त करने के लिए काम करेंगे. [[संयुक्त राज्य प्रतिभूति और विनिमय आयोग]] के साथ पंजीकृत संयुक्त राज्य की कंपनियों को US GAAP के ही अनुसार तैयार वित्तीय विवरण अवश्य देना चाहिए. 2007 तक [[विदेशी निजी निर्गमकर्ताओं]] के लिए (a) US GAAP के अंतर्गत या (b) स्थानीय लेखांकन सिद्धांतों के अनुसार US GAAP के साथ स्थानीय सिद्धांतों या IFRS में अनुरूपता लाने के पाद टिपण्णी के साथ तैयार वित्तीय विवरणों का पेश करना जरूरी था। इस समाधान ने विनिमयों के साथ सूचीबद्ध कंपनियों पर संयुक्त राज्य में तथा दूसरे देशों में खर्च का अतिरिक्त भार डाल दिया. सन् 2008 से विदेशी निजी निर्गम कर्ताओं को, जैसा कि IASB ने US GAAP के साथ समाधान के बिना जारी किये गए IFRS के अनुरूप वित्तीय विवरणों को जमा करने की अतिरिक्त अनुमति प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |url=http://www.sec.gov/rules/final/2008/33-8879fr.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508040227/http://www.sec.gov/rules/final/2008/33-8879fr.pdf |archive-date=8 मई 2009 |url-status=live }}</ref> नियंत्रकों के नेतृत्व वाले गोलमेज (कंट्रोलर्स लीडरशिप राउन्डटेबल) सर्वेक्षता के आंकड़ों के अनुसार बढ़ती हुई स्वीकृति के परिदृश्य में संयुक्त राज्य की कंपनियों को व्यापक अपेक्षा है कि SEC निकट भविष्य में IFRS के प्रयोग की अनुमति प्रदान करेगा. अगस्त 2008 में, SEC ने एक समय सारिणी की घोषणा की जो कुछ कंपनियों को IFRS के अंतर्गत 2010 तक रिपोर्ट पेश करने की अनुमति प्रदान करेगी और दूसरी कंपनियों के लिए भी 2014 तक इसकी आवश्यकता होगी.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2008/db20080827_422492.htm |title=An SEC Timetable for Global Accounting Rules |date=2008-08-28 |accessdate=2008-08-28 |last=Epstein |first=Keith |publisher=[[BusinessWeek]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907171555/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2008/db20080827_422492.htm |archive-date=7 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> SEC को अपनी समय सारिणी पर विविध समूह के घटकों से 220 से अधिक समीक्षा पत्र प्राप्त हुए. कुछ मुख्य बिंदु जो पत्र में थे: - उच्च गुणवत्ता संपन्न वित्तीय प्रतिवेदन के मानकों का केवल एक सेट ही विश्वव्यापी स्तर पर प्रयुक्त हो यही अंतिम लक्ष्य होना चाहिए - अभिसरण प्रक्रिया की निरंतरता में अधिकतर प्रतिक्रियावादियों का समर्थन मिलता रहे - प्रयोक्ता सिद्धांतों पर आधारित लेखा की रूपरेखा अधिक पसंद करते हैं जिसमें मजबूत व्यावहारिक फैसले के साथ-साथ लेनदेन में आर्थिक उपादान के बारे में स्पष्ट और पारदर्शी प्रकटीकरण (खुलासा), इस कारण शामिल हो ताकि निष्कर्ष तक पहुंचा जाए और लेनदेन से संबंधित लेखांकन हो. - यह अभिस्वीकृति कि IFRS को अपनाने के लिए अपेक्षित लागत तो अर्थपूर्ण होगा लेकिन नहीं अपनाने की अनुमानित लागत संयुक्त राज्य पूंजी बाज़ार (U.S. कैपिटल मार्केट्स) के लिए अधिक महत्त्वपूर्ण होगा. - एक स्पष्ट प्रतिबद्धता और अपनाने की तिथि आवश्यक है, यह 2014, 2015 या 2016 में कुछ भी हो (अर्थात् एक "निश्चित तिथि") केवल तुलनात्मक वर्ष से एक वर्ष पहले की सिफारिश चाहिए. <ref>{{Cite web |url=http://www.sec.gov/comments/s7-27-08/s72708.shtml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103333/http://www.sec.gov/comments/s7-27-08/s72708.shtml |archive-date=14 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> मेरी शैपिरो, SEC की अध्यक्ष, ने 6 जुलाई 2009 को अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक समिति फाउंडेशन (IASCF) की एक बैठक के दौरान SEC की प्रस्तावित योजना (पथ प्रदर्शिका) पर एक अद्यतन रूपरेखा प्रदान की है। समीक्षा वाले सभी पत्रों पर SEC का अपना विश्लेषण जारी है और 2009 के अंत तक इस मुद्दे पर पुनः विचार होगा. <ref>{{Cite web |url=http://www.complianceweek.com/blog/glimpses/2009/07/27/ifac-calls-for-reporting-roadmap/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910074941/http://www.complianceweek.com/blog/glimpses/2009/07/27/ifac-calls-for-reporting-roadmap/ |archive-date=10 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> === भारत === [[भारतीय सनदी लेखाकार संस्थान]] (इंस्टिट्यूट ऑफ़ चार्टर्ड एकाउंटेंट्स ऑफ़ इंडिया) (ICAI) ने घोषणा जारी की है कि भारत में 1 अप्रैल 2011 से या बाद में आरंभ होने वाली अवधि के लिए [[वित्तीय विवरणों]] में IFRS भारत में अनिवार्य होंगे. IFRS के साथ सुसंगत करने के लिए मौजूद लेखा मानकों में संशोधन के द्वारा यह किया जाएगा. [[भारतीय रिज़र्व बैंक]] ने कहा है कि बैंकों के वित्तीय विवरणों को 1 अप्रैल 2011 से या बाद में आरंभ होने वाली अवधि के लिए IFRS का अनुवर्ती होना आवश्यक होगा. === जापान === जापान के लेखा मानक बोर्ड (एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स बोर्ड ऑफ़ जापान) वर्तमान में JP-GAAP और IFRS के बीच सभी विसंगतियों को 2011 तक पूरी तरह सुलझाने पर सहमत हो गया है। <ref>{{Cite web |url=http://www.asb.or.jp/html_e/asbj/pressrelease/pressrelease_20090313_e.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722120545/http://www.asb.or.jp/html_e/asbj/pressrelease/pressrelease_20090313_e.pdf |archive-date=22 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> == संपूर्ण पाठ लिंक के साथ IFRS विवरणों की सूची == निम्नलिखित IFRS विवरणों को वर्तमान में जारी किया गया है: * [[IFRS 1]] अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक का पहली बार अभिग्रहण ([https://web.archive.org/web/20100103222949/http://iasplus.com/standard/ifrs01.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 2]] [[शेयर-आधारित भुगतान]] ([https://web.archive.org/web/20100103193215/http://iasplus.com/standard/ifrs02.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 3]] [[व्यवसाय संयोग]] ([https://web.archive.org/web/20120218221614/http://www.iasplus.com/standard/ifrs03.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 4]] बीमा संविदाएं ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 5]] बिक्री और बंद परिचालन के लिए आयोजित गैर-चालू आस्तियां ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 6]] खनिज संसाधन का अन्वेषण और मूल्यांकन ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 7]] वित्तीय साधन: प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20100103225439/http://iasplus.com/standard/ifrs07.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 8]] परिचालन अनुभाग ([https://web.archive.org/web/20100103192001/http://iasplus.com/standard/ifrs08.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 1]]: वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 2]]: [[संख्यापत्र]] ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 7]]: [[नकद प्रवाह विवरण]] ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 8]]: लेखांकन नीतियां, लेखा अनुमान में परिवर्तन और त्रुटियां ([https://web.archive.org/web/20100104122653/http://iasplus.com/standard/ias08.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 10]]: तुलनपत्र तिथि के बाद के घटनाक्रम ([https://web.archive.org/web/20100104122246/http://iasplus.com/standard/ias10.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 11]]: निर्माण संविदाएं ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 12]]: [[आयकर]] ([https://web.archive.org/web/20120619034447/http://www.iasplus.com/en/standards/standard11 सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 14]]: अनुभाग प्रतिवेदन (1 जनवरी 2008 को IFRS द्वारा अधिक्रमित) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 16]]: [[संपत्ति, संयंत्र और उपकरण]] ([https://web.archive.org/web/20100104122437/http://iasplus.com/standard/ias16.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 17]]: [[पट्टे]] ([https://web.archive.org/web/20100104122517/http://iasplus.com/standard/ias17.htm सारांश], [https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 18]]: [[राजस्व प्राप्ति|राजस्व]] ([http://www.iasplus.com/standard/ias18.htm सारांश], [https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 19]]: कर्मचारी भत्ते ([https://web.archive.org/web/20100104122801/http://iasplus.com/standard/ias19.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 20]]: सरकारी अनुदान का लेखांकन और सरकारी सहायता का प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 21]]: विदेशी मुद्रास्फीति की दरों में परिवर्तन के प्रभाव ([https://web.archive.org/web/20100104122721/http://iasplus.com/standard/ias21.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 23]]: ऋण की लागत ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 24]]: संबंधित पार्टी के प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 26]]: सेवानिवृत्ति भत्ता योजनाओं द्वारा लेखांकन और प्रतिवेदन ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 27]]: समेकित वित्तीय विवरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 28]]: एसोसिएट्स में निवेश ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 29]]: अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्थाओं में वित्तीय प्रतिवेदन ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 31]]: संयुक्त उद्यम में ब्याज ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 32]]: [https://web.archive.org/web/20100103193611/http://iasplus.com/standard/ias32.htm वित्तीय साधन: प्रस्तुतिकरण] (वित्तीय साधनों के प्रकटीकरण IFRS 7 वित्तीय साधन: प्रकटीकरण में हैं और IAS 32 में अब नहीं)([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 33]]: [[प्रति शेयर उपार्जन]] ([https://web.archive.org/web/20100104122306/http://iasplus.com/standard/ias33.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 34]]: [https://web.archive.org/web/20100104005034/http://iasplus.com/standard/ias34.htm अंतरिम वित्तीय प्रतिवेदन]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 36]]: [https://web.archive.org/web/20100104122330/http://iasplus.com/standard/ias36.htm आस्तियों की क्षति]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 37]]: [[प्रावधान]], [[प्रासंगिक देयताएं]] और प्रासंगिक आस्तियां ([https://web.archive.org/web/20100104080502/http://iasplus.com/standard/ias37.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 38]]: [[अमूर्त आस्तियां]] ([https://web.archive.org/web/20100104122913/http://iasplus.com/standard/ias38.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 39]]: [https://web.archive.org/web/20100103190347/http://iasplus.com/standard/ias39.htm वित्तीय साधन: मान्यता और मापन]([https://web.archive.org/web/20090912055950/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:363:0001:0065:EN:PDF ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 40]]: [https://web.archive.org/web/20100103233550/http://iasplus.com/standard/ias40.htm निवेश संपत्ति]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 41]]: [[कृषि]]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) == संपूर्ण पाठ लिंक के साथ व्याख्याओं की सूची == * अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन की व्याख्याओं प्रस्तावना (जनवरी, 2006 में नवीनीकृत)([97]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 1 मौजूदा सेवामुक्ति, बहाली और इसी प्रकार की देयताओं में परिवर्तन (जनवरी, 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 7 अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्थाओं में IAS 29 वित्तीय प्रतिवेदन के अंतर्गत निकटागमन (फरवरी 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 8 IFRS 2 का कार्यक्षेत्र (फरवरी 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) - IFRS 2 को जारी किए गए संशोधनों के साथ समाप्त हो गया है * IFRIC 9 अंतःस्थापित संजातों का पुनर्मूल्यांकन (अप्रैल 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 10 अंतरिम वित्तीय प्रतिवेदन और क्षति (नवम्बर 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 11 IFRS 2-समूह और ट्रेज़री शेयर के लेनदेन (नवम्बर 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) - IFRS 2 को जारी किए गए संशोधनों के साथ समाप्त हो गया है * IFRIC 12 सेवा रियायत व्यवस्था (नवम्बर 2006 में जारी) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ] संपूर्ण पाठ) * IFRIC 13 ग्राहक वफादारी कार्यक्रम (जून 2007 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 14 IAS 19 – निर्धारित भत्ता आस्ति, न्यूनतम निधीकरण की आवश्यकताएं और उनकी सहभागिता की सीमा (जुलाई 2007 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 15 रियल एस्टेट के निर्माण के लिए समझौते (जुलाई 2008 में जारी) * IFRIC 16 विदेशी परिचालन में एक निवल निवेश के बचाव (जुलाई 2008 में जारी) * IFRIC 17 गैर-नकदी आस्तियों के वितरण (नवम्बर 2008 में जारी) * IFRIC 18 ग्राहकों से आस्तियों के स्थानांतरण (जनवरी 2009 में जारी) * SIC 7 यूरो का परिचय (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 10 सरकारी सहायता-परिचालनगत क्रियाकलापों से कोई विशिष्ट संबंध नहीं (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 12 समेकन-विशेष प्रयोजन इकाइयां (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 13 संयुक्त नियंत्रित इकाइयां-उद्यमियों द्वारा गैर-मौद्रिक योगदान (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 15 परिचालनगत पट्टे-प्रोत्साहन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 21 पुनर्मूल्यांकित गैर-मूल्यह्रासयोग्य आस्तियों की आयकर-वसूली (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 25 किसी इकाई या इसके शेयरधारकों के कर स्थिति में आयकर-परिवर्तन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 27 किसी पट्टे के कानूनी रूप को अंतर्भूत करके लेनदेन सार का मूल्यांकन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 29 प्रकटीकरण-सेवा रियायत व्यवस्था (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 31 विज्ञापन सेवाओं को अंतर्भूत करके राजस्व-बार्टर लेनदेन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 32 अमूर्त आस्ति-वेब साइट लागत (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 33 एकीकरण और इक्विटी विधि - संभावित मतदान अधिकार और स्वामित्व के हितों का आवंटन ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) == अतिरिक्त पठन == * अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड (2007): ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक 2007'' (अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक (IAS(tm)) और [[१ जनवरी|1 जनवरी]] [[२००७|2007]] में निर्वचनों सहित), LexisNexis (लेक्सिसनेक्सिस), ISBN 1-4224-1813-8 * यूरोपियन यूनियन के ऑफिसियल जर्नल में प्रकाशित और यूरोपीय समुदाय आयोग द्वारा स्वीकृत IAS/IFRS, SIC और IFRIC के मूल पाठ https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission * [https://web.archive.org/web/20100704052944/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a1_en.pdf ब्राजील], [https://web.archive.org/web/20100704053024/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a2_en.pdf जर्मनी], [https://web.archive.org/web/20091229043244/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a3_en.pdf भारत], [https://web.archive.org/web/20100704053006/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a4_en.pdf जमैका], [https://web.archive.org/web/20100331213837/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a5_en.pdf केन्या], [https://web.archive.org/web/20100704053052/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard38_en.pdf पाकिस्तान], [https://web.archive.org/web/20100704052832/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard39_en.pdf दक्षिण अफ्रीका] और [https://web.archive.org/web/20100704052809/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard40_en.pdf तुर्की] में [http://www.unctad.org/Templates/Page.asp?intItemID=4355&amp;lang=1 IFRS कार्यान्वयन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404115922/http://www.unctad.org/Templates/Page.asp?intItemID=4355&lang=1 |date=4 अप्रैल 2008 }} के विषय अध्ययन [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन एवं प्रतिवेदन मानक (ISAR)]] पर संयुक्त राष्ट्र अंतःसरकारी विशेषज्ञ कार्य समूह द्वारा निर्मित. == इन्हें भी देखें == * [[सतत क्रय शक्ति लेखांकन]] * [[लेखांकन का दर्शन]] * [[अंतर्राष्ट्रीय सार्वजनिक क्षेत्र के लेखांकन मानक]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/19970522055936/http://www.iasb.org/ अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड] - सभी IFRS मानकों, समाचार और प्रगतिशील परियोजनाओं की स्थिति का निःशुल्क प्रवेश * [https://web.archive.org/web/20100211124411/http://www.icaew.com/index.cfm/route/112935/icaew_ga/en/Technical_amp_Business_Topics/Topics/Accounting_and_corporate_reporting/International_Financial_Reporting_Standards_IFRS इंग्लैंड और वेल्स में चार्टर्ड एकाउंटेंट्स के संस्थान (ICAEW) से नवीनतम IFRS समाचार और संसाधन ] * [https://web.archive.org/web/20090810155502/http://www.helixbizsolutions.com/ हेलिक्स बिज़नस सोलुशंस] - भारत में प्रशिक्षण और सेमिनारों का आयोजन करता है * [https://web.archive.org/web/20090912033008/http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:L:2003:261:SOM:EN:HTML यूरोपीय संघ के ऑफिसियल जर्नल में अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानकों का प्रारंभिक प्रकाशन PB L 261 10-13-2003] * [https://web.archive.org/web/20060701153800/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l26040.htm यूरोपीय संघ में IAS के कार्यान्वयन पर यूरोपीय संघ का निदेशालय आंतरिक बाज़ार] * [https://web.archive.org/web/20090831092217/http://www.ey.com/ifrs अर्नेस्ट एंड यंग न्यूज़लेटर्स, नियामक अद्यतन, वेब आधारित अधिगम] * डाउनलोडयोग्य दस्तावेजों और समाचार के साथ [https://web.archive.org/web/20101206195607/http://www.pwc.com/ifrs PwC IFRS पेज] * [https://web.archive.org/web/20100206210043/http://iasplus.com/dttpubs/pocket2009.pdf IASPlus से निःशुल्क 2009 IFRS पॉकेट गाइड - Deloitte (डेलोइट)] * [https://web.archive.org/web/20091121131952/http://www.deloitte.com/us/ifrs डेलोइट: अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक का अवलोकन] * [http://www.ifrscalgary.com डेलोइट स्थानीय IFRS मानक]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * डाउनलोडयोग्य और समाचारों के साथ [https://web.archive.org/web/20100109063652/http://www.kpmgifrg.com/index.cfm KPMG IFRS समूह] * [https://web.archive.org/web/20190929110906/https://www.ifrs.com/ अमेरिकी CPAs संस्थान (AICPA) ने अपने विपणन और प्रौद्योगिकी सहायक, CPA2Biz के साथ साझेदारी में IFRS.com वेब साइट को विकसित किया है।] * कनाडा में IFRS रूपांतरणों से संबंधित डाउनलोडयोग्य दस्तावेजों और समाचार के साथ [https://web.archive.org/web/20080820034229/http://www.rsmrichter.com/ifrs.aspx RSM Richter IFRS पेज] * SEC के साथ पंजीकृत विदेशी निजी निर्गमकों द्वारा अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक के फर्स्ट-टाइम एप्लीकेशन के लिए [https://web.archive.org/web/20090831095751/http://sec.gov/rules/proposed/33-8397.htm U.S. प्रतिभूति और विनिमय आयोग के प्रस्ताव] * [https://web.archive.org/web/20100113160145/http://www.sdn.sap.com/irj/bpx/ifrs SAP IFRS Community] व्यवसायिक संस्थानों के लिए अभिकल्पित ब्लॉगों, मंचों, लेख और अन्य संसाधनों के साथ प्रयोक्ता समुदाय विशेषकर SAP सोल्यूशंस का प्रयोग करके, IFRS का कार्यान्वयन * [http://www.linkedin.com/groups?about=&amp;gid=1851849&amp;trk=anet_ug_grppro LinkedIn पर SAP IFRS] समूह SAP IFRS पर केंद्रित LinkedIn समूह [[श्रेणी:वित्तीय विनियमन]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक]] nkwjxp83keyde2rzhrotkr2zcx87eas 6635780 6635767 2026-10-31T07:20:34Z Pkrs1 881654 वर्तनी सुधार 6635780 wikitext text/x-wiki {{Accounting}} '''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक (IFRS)''', [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड]] (IASB) द्वारा अपनाए गए मानक,<ref>[http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias/index_en.htm ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100325234558/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias/index_en.htm |date=25 मार्च 2010 }}मानकों का संपूर्ण पाठ</ref> प्रतिपादन और रूपरेखा<ref>[http://www.iasb.org/IFRS+Summaries/IFRS+and+IAS+Summaries+-+English+(2009)/IFRS+and+IAS+Summaries+-+English+-+(2009).htm ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}IFRS और IAS के सारांश - अंग्रेजी (2009)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> है। IFRS के गठन के कई मानक '''अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक''' (IAS) के पुराने नाम से जाने जाते हैं। [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक समिति]] (IASC) के द्वारा अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक सन् 1973 और 2001 के बीच जारी किए गए। 1 अप्रैल 2001 को नई IASB ने IASC से अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक स्थापित करने का उत्तरदायित्व ग्रहण किया। नये बोर्ड ने अपनी पहली बैठक के दौरान मौजूदा IAS और SICs को अपनाया. IASB ने अपने मानकों के विकास की प्रक्रिया को नए मानकों IFRS के नाम से जारी रखा. == IFRS की संरचना == IFRS को "आदर्शों पर आधारित" मानकों का समूह-बंध (सेट) माना जाता है जिसमें विस्तारित नियमों एवं उनके उपचारों के लिए विशेष आदेश स्थापित किए गए हैं। अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानकों के अंतर्गत समाविष्ट हैं: * ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक (IFRS)'' - 2001 के बाद जारी किए गए मानक * ''अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक (IAS)'' - 2001 से पहले जारी किए गए मानक * ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन प्रतिपादन समिति (IFRIC)'' से उत्पन्न प्रतिपादन - 2001 के बाद जारी * ''स्थायी प्रतिपादन समिति (SIC)'' - 2001 से पहले जारी ''वित्तीय विवरणों की उपक्रम एवं उपस्थापना के लिए एक रूपरेखा'' भी है जो IFRS में अंतर्भुक्त उद्देश्यों की व्याख्या करती है। IAS 8 अनुच्छेद 11 ''"अनुच्छेद 10 में उल्लिखित निर्णय करने में, प्रबंधन'' को निम्नलिखित स्रोतों के सन्दर्भ में प्रयोज्यता पर निम्न क्रम में विचार करना होगा: (a) मानकों और प्रतिपादनों की आवश्यकताएं एवं मार्गदर्शन समान और संबंधित मुद्दों से निपटने के लिए; और (b) परिभाषाएं, मान्यता के मानदंड और मापांकन की अवधारणाएं जो '''रूपरेखा''' में आस्तियों, देयताओं, आय और व्यय के लिए हैं।"'''' == रूपरेखा == [https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf वित्तीय विवरणों के उपक्रम एवं उपस्थापना की रूपरेखा] (Framework for the Preparation and Presentation of Financial Statements) IFRS के मूलभूत सिद्धांतों का विवरण प्रस्तुत करती है। == रूपरेखा की भूमिका == [[IASB]] कहता है कि: <blockquote>''लेनदेन में विशेष रूप से लागू होने वाले मानक अथवा प्रतिपादन की अनुपस्थिति में प्रबंधन को लेखा नीति के विकास एवं व्यवहार के निर्णय का प्रयोग अवश्य करना चाहिए जिससे कि प्रासंगिक और विश्वसनीय सूचना प्रतिफलित होती है।'' ''ऐसा निर्णय लेने में, IAS 8.11 प्रबंधन को परिभाषाओं, मान्यता मानदंड और रूपरेखा में आस्तियों, देयताओं, आय एवं व्यय के मापांकन की अवधारणाओं को भी ध्यान में रखने की आवश्यकता है।'' ''रूपरेखा के महत्त्व के उत्थापन को IAS के 8वें अनुच्छेद के संशोधन में 2003 में जोड़ा गया था।''<ref>Deloitte Touche Tohmatsu. [http://www.iasplus.com/standard/framewk.htm "वित्तीय विवरणों की तैयारी और प्रस्तुति की रूपरेखा"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100104181649/http://iasplus.com/standard/framewk.htm |date=4 जनवरी 2010 }}.</ref></blockquote> === वित्तीय विवरणों के उद्देश्य === रूपरेखा ही लेखांकन के मानकों की बुनियाद है। रूपरेखा के अनुसार वित्तीय विवरणों का उद्देश्य किसी इकाई की वित्तीय स्थिति, उसके निष्पादन एवं वित्तीय परिवर्तनॉ के बारे में सूचित करना है जो व्यापक स्तर पर उपयोगकर्ताओं को आर्थिक निर्णय लेने में तथा इकाई के शेयरधारकों एवं आम जनता को मौजूदा वित्तीय स्थिति की जानकारी देने में उपयोगी है। === अंतर्निहित धारणाएं === IFRS में व्यवहृत अंतर्निहित धारणाएं इस प्रकार हैं: * '''[[प्रोद्भवन के आधार पर]]''' (एक्र्युअल बेसिस)- लेन-देन के प्रभाव एवं अन्य घटनाओं की पहचान तभी होती है जब वे घटित होते हैं, पर नकदी की प्राप्ति या भुगतान के रूप में नहीं. * बढ़ती हुई चिंता (Going Concern) - वित्तीय विवरण इस आधार पर बनते हैं कि कोई इकाई निकट भविष्य में भी परिचालन जारी रखेगी. === वित्तीय विवरणों की गुणात्मक विशेषताएं === रूपरेखा में वर्णित वित्तीय विवरणों की गुणात्मक विशेषताएं हैं: * बोधगम्यता * प्रासंगिकता * विश्वसनीयता एवं * तुलनात्मकता * उत्तरदायित्व * समयोचितता === वित्तीय विवरण के तत्त्व === किसी उद्यम की वित्तीय स्थिति प्रथमतः उसके तुलन पत्र में प्रस्तुत की जाती है। तुलन पत्र के तत्त्व अथवा वे तत्त्व जो वित्तीय स्थिति को आंकते हैं वे निम्न हैं: 1. '''आस्ति (Assets)''' : आस्ति उद्यम द्वारा नियंत्रित संसाधन है जो विगत घटनाओं का प्रतिफल है और जिससे उद्यम को भविष्य में होने वाले आर्थिक लाभों की अपेक्षाएं हैं। 2. '''देयता''' : देयता उद्यम की विगत घटनाओं से उभरने वाली वर्तमान बाध्यता है, जिसका निपटान उद्यम से बहिर्गमित होने वाले संसाधनों का परिणाम है, जैसे कि, आस्तियों का. 3. '''इक्विटी''' (सामान्य शेयर): किसी उद्यम की आस्तियों से सभी देयताओं को घटाने के बाद अवशिष्ट ब्याज को ही इक्विटी कहते हैं। इक्विटी को मालिक की इक्विटी भी कहते हैं। किसी उद्यम का वित्तीय निष्पादन प्रथमतः आय के विवरण अथवा लाभ और हानि लेखा में दर्शाया जाता है। आय के विवरण के तत्त्व अथवा जो आय वित्तीय निष्पादन को मापते हैं वे निम्न प्रकार से हैं: 4. '''राजस्व''' : लेखांकन की अवधि के दौरान निवेश अथवा आस्तियों में बढ़ोत्तरी के परिणामस्वरूप आर्थिक लाभ में वृद्धि या देयताओं में कमी के कारण इक्विटी में वृद्धि होती है। हालांकि, इसमें इक्विटी के प्रतिभागियों, जैसे कि, मालिक, भागीदार और शेयर धारकों के अंशदान शामिल नहीं है। 5. '''व्यय''' : लेखांकन की अवधि के दौरान बाहिर्वाह के रूप में आर्थिक लाभों में ह्वास अथवा आस्तियों में अवक्षय या देयताओं में व्यय भार जिसके फलस्वरूप इक्विटी में ह्वास होता है। === वित्तीय विवरण के तत्वों की पहचान === वित्तीय विवरण में किसी मद (आइटम) की पहचान तब होती है जब: * इसकी संभावना है कि किसी इकाई से या इकाई को भविष्य में आर्थिक लाभ होगा और * जब किसी मद (आइटम) की ऐसी लागत या कीमत होगी जो विश्वसनीयता के साथ आंकी जा सकेगी. * वित्तीय स्थिरता === वित्तीय विवरण में तत्त्वों के मापन === अनुच्छेद 99. मापन मौद्रिक रकम को निर्धारित करने की प्रक्रिया है जिस पर वित्तीय विवरणों के तत्त्वों की पहचान की जाती है तथा तुलन पत्र और आय के विवरण में आगे ले जायी जाती है। इससे मापन के विशेष आधार का चयन होता है। अनुच्छेद 100. वित्तीय विवरणों में मापन के कई प्रकार के आधार भिन्न स्तरों में और बदलते हुए संयोजनों में नियोजित होते हैं। उनमें निम्नलिखित शामिल हैं: (a) ऐतिहासिक लागत. आस्तियों को उनके अभिग्रहण के समय नकद या नकद राशि के समतुल्य भुगतान की गई राशि या उन्हें अर्जित करने के लिए दिए गए प्रतिफल के उचित मूल्य पर अभिलिखित किया जाता है। व्यवसाय की सामान्य दिशा में, देयताओं को बाध्यता के विनिमय की प्राप्ति पर अभिलिखित किया जाता है अथवा कुछ परिस्थितियों में (उदाहरण के लिए, आयकरों में), नकद राशि या नकद के समतुल्य भुगतान की अपेक्षा देयता की भरपाई के लिए की जाती है। (b) वर्तमान लागत. नकद राशि या नकद के समतुल्य जिनका भुगतान किया जाना है अगर बराबर या उसकी समतुल्य आस्ति (संपत्ति) अर्जित कर ली गई हो तो आस्तियों को आगे ले जाया जाता है। नकद या नकद बराबर राशि की देयताओं (देनदारियों) को आगे ले जाया जाता है जिसकी आवश्यकता वर्तमान में बाध्यता के निपटान में होगी. (c) प्राप्य (निपटान) मूल्य. ऐसी आस्तियों को आगे बढ़ा दिया जाता है जिसे नकद राशि या नकद के समतुल्य व्यवस्थित निपटान में बेचकर पाया जा सकता है। निपटान के मूल्य पर देयताओं को आगे बढ़ा दिया जाता है; जो कि बिना बट्टे की नकद राशि या नकद के समतुल्य भुगतान की अपेक्षा रखती हैं ताकि व्यवसाय की सामान्य गति में देयताओं को चुकाया जा सके. (d) वर्तमान मूल्य. आस्तियों को भविष्य की निवल रकम के आगमन के बट्टागत मूल्य पर आगे ले जाया जाता है जिसमें व्यापार की सामान्य गति में मद (आइटम) के पैदा होने की अपेक्षा रहती है। देयताओं को वर्तमान बट्टागत मूल्य पर भविष्य के निवल नकद बहिर्वाह पर आगे ले जाया जाता है जिसकी अपेक्षित आवश्यकता व्यापार की सामान्य गति में देयताओं के निपटान के लिए होती है। अनुच्छेद 101. वित्तीय विवरणों में इकाइयों द्वारा आम तौर पर सबसे अधिक अपनाया गया मापन का आधार ऐतिहासिक मूल्य है। यह साधारणतया अन्य मापन आधारों के साथ संयुक्त है। उदाहरण के लिए, माल (स्टॉक) को कम लागत पर और निवल प्राप्य मूल्य पर आगे ले जाया जाता है। विपणन योग्य प्रतिभूतियों को बाज़ार मूल्य पर और पेंशन की देयताओं को उनके वर्तमान मूल्य पर आगे ले जाया जाता है। इसके अतिरिक्त, कुछ इकाइयां गैर मौद्रिक आस्तियों की बदलती हुई कीमतों के प्रभाव के कारण ऐतिहासिक लागत लेखा विधि मॉडल के साथ उनसे निपटान में अक्षम हैं; इसलिए वे वर्तमान लागत के आधार का उपयोग करती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> === पूंजी की अवधारणा और पूंजी का रखरखाव === <ref> [[w:en:Constant_Purchasing_Power_Accounting#CPPA_as_per_the_IASB.C2.B4s_Framework]]</ref> === पूंजी की अवधारणा === अनुच्छेद 102. पूंजी की अवधारणा अधिकतर इकाइयों के द्वारा उनके वित्तीय विवरणों में अपनाई गई है। पूंजी की वित्तीय अवधारणा, जैसे कि निवेश की गई रकम (मुद्रा) या निवेश की गई क्रय-शक्ति के अंतर्गत, निवल आस्ति अथवा इकाई की इक्विटी के साथ पूंजी पर्याय बन गई है। पूंजी की वस्तुपरक अवधारणा, जैसे कि संचालन क्षमता के अंतर्गत, इकाइयों के प्रतिदिन उत्पाद के आधार पर पूंजी इकाई की उत्पादक क्षमता के रूप में मानी जाती है। अनुच्छेद 103. किसी इकाई के द्वारा पूंजी की उपयुक्त अवधारणा का चयन उपयोगकर्ताओं के वित्तीय विवरणों की आवश्यकताओं के आधार पर होना चाहिए. इस प्रकार, पूंजी की वित्तीय अवधारणा को तभी अपनाया जाना चाहिए जब उपयोगकर्ताओं के वित्तीय विवरण प्राथमिक तौर पर नाम मात्र की निवेश की गई पूंजी या निवेश की गई पूंजी की क्रय शक्ति के रख रखाव से संबंधित हों. फिर भी, अगर उपयोगकर्ताओं की मुख्य उद्विग्नता इकाई की संचालन क्षमता से हो तो पूंजी की वस्तुपरक अवधारणा का प्रयोग करना चाहिए. चुनी हुई अवधारणा लाभ के निर्धारण तक पहुंचने के लक्ष्य की ओर इंगित करती है, जबकि अवधारणा को परिचालित करने में मापन की कुछ कठिनाइयां पैदा हो सकती हैं।<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का पूर्ण पाठ</ref> ==== पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा और लाभ का निर्धारण ==== अनुच्छेद 104. अनुच्छेद 102 में पूंजी की अवधारणा पूंजी के रख-रखाव के लिए निम्नलिखित अवधारणाओं को जन्म देती है। (a) वित्तीय पूंजी का रखरखाव. इस अवधारणा के अंतर्गत लाभ तभी अर्जित किया जाता है जब अवधि के आरंभ में निवल आस्तियों की वित्तीय (या मुद्रा) राशि मालिकों को किए गए वितरणों या उस अवधि में उनसे प्राप्त अंशदान को छोड़कर अवधि के अंत में बढ़ जाती है। '''वित्तीय पूंजी के रख-रखाव का मापन या तो [[मात्रा की मौद्रिक इकाइयों]] या [[निरंतर क्रय शक्ति की इकाइयों]] से किया जा सकता है। ''' (b) वस्तुगत पूंजी का रख-रखाव इस अवधारणा के अंतर्गत लाभ तभी अर्जित होता है जब इकाई की वस्तुगत उत्पादन क्षमता (या संचालन दक्षता) या उस क्षमता को पाने के लिए अवधि के अंत में संसाधनों अथवा निधियों की आवश्यकता मालिकों को किसी प्रकार के वितरण या उनसे प्राप्त अंशदान को छोड़कर उस अवधि के आरंभ में वस्तुगत उत्पादन क्षमता से अधिक हो जाती है। अनुच्छेद 105. पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा का सरोकार केवल इस बात से है कि कोई इकाई किस प्रकार पूंजी को परिभाषित करती है जिस कारण इसके रख-रखाव की जरूरत पड़ती है। यह पूंजी की अवधारणा और लाभ की अवधारणाओं के बीच संपर्क-सूत्र कायम करती है क्योंकि यह उस मुद्दे को सन्दर्भित करती है जिसके द्वारा लाभ का मापन होता है। यह किसी इकाई की पूंजी पर प्रतिफल तथा इसकी पूंजी की वापसी के बीच अंतर स्पष्ट करने के लिए पहली आवश्यकता है। केवल आस्तियों की अत्यधिक राशि में आगमन की अवस्था में ही पूंजी के रख-रखाव को लाभ मान लिया जा सकता है और इसीलिए पूंजी पर प्रतिफल के रूप में समझा जाता है। अतः लाभ वह अवशिष्ट राशि है जो खर्चों के बाद भी बच जाती है (जहां उपयुक्त हो, पूंजी के रख-रखाव के समायोजन सहित) उसे आय से घटा दिया जाता है। अगर व्यय आय से अधिक हो जाता है तो अवशिष्ट राशि हानि मानी जाती है। अनुच्छेद 106. वस्तुगत पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा को मौजूदा लागत के आधार पर मापन को अपनाने की आवश्यकता है। हालांकि, वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा को किसी विशेष मापन के प्रयोग की जरूरत नहीं पड़ती है। इस अवधारणा के अंतर्गत चयन का आधार वित्तीय पूंजी के प्रकार (टाइप) पर निर्भर है जिसके रख-रखाव की तलाश इकाई को रहती है। अनुच्छेद 107. पूंजी के रख-रखाव की दो अवधारणाओं के बीच मुख्य अंतर इकाई की आस्तियों और देयताओं के मूल्यों में परिवर्तनों के प्रभाव का उपचार है। आम शब्दों में, एक इकाई ने अपनी पूंजी का रख-रखाव किया है अगर इसके पास अवधि के अंत में उतनी ही पूंजी है जितनी की अवधि के आरंभ में थी। अवधि के आरंभ में पूंजी के रख-रखाव के लिए आवश्यकता से अधिक कोई भी राशि लाभ है। अनुच्छेद 108. वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा के अंतर्गत जिसमें पूंजी को नाम मात्र की मौद्रिक इकाई के रूप में परिभाषित किया गया है, लाभ उस अवधि में नाम मात्र की मुद्रा पूंजी की वृद्धि का निरूपण करता है। इस प्रकार, पूरी अवधि में आस्तियों के मूल्यों में वृद्धि को परंपरागत रूप से लाभ धारण करना ही माना जाता रहा है जो सिद्धांतः लाभ ही है। हालांकि, हो सकता है विनिमय के लेनदेन में जब तक आस्तियों का निपटान नहीं हो जाता तब तक इस रूप में न पहचाना जा सके. जब वित्तीय पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा इकाई की अचल (स्थिर) क्रय शक्ति के रूप में परिभाषित की जाती है, लाभ उस अवधि में निवेशित क्रय शक्ति में वृद्धि का निरूपण करता है। इस प्रकार, आस्तियों की कीमतों में वृद्धि का वही अंश जो आम तौर पर कीमतों में वृद्धि को पार कर जाता है, उसे लाभ समझा जाता है। बाकी बची हुई वृद्धि को पूंजी के रख-रखाव के समायोजन, अर्थात् इक्विटी के एक अंश के रूप में समझा जाता है। अनुच्छेद 109. वस्तुगत पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा के अंतर्गत जब पूंजी को वस्तुगत उत्पादक क्षमता के सन्दर्भ में परिभाषित किया जाता है, तब लाभ उस अवधि में पूंजी में वृद्धि का निरूपण करता है। इकाई की आस्तियों और देयताओं पर असर डालने वाली सभी कीमतों में परिवर्तनों को इकाई की वस्तुगत उत्पादन क्षमता के मापन में परिवर्तनों के रूप में देखा जाता है; अतः उन्हें पूंजी के रख-रखाव के समायोजन के रूप में समझा जाता है जो इक्विटी के अंश हैं न कि लाभ हैं। अनुच्छेद 110. मापन के आधारों का चयन और पूंजी के रख-रखाव की अवधारणा वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति में प्रयुक्त लेखांकन मॉडल का निर्धारण करेगी. भिन्न लेखांकन मॉडल्स भिन्न स्तर (डिग्री) की प्रासंगिकता और विश्वसनीयता प्रदर्शित करते हैं और, जैसा कि अन्य क्षेत्रों में, प्रबंधन को प्रासंगिकता और विश्वसनीयता के मध्य संतुलन की तलाश अवश्य करनी चाहिए. यह रूपरेखा लेखांकन मॉडल्स की एक शृंखला में प्रयोज्य है और यह चयनित मॉडल के अंदर तैयार वित्तीय विवरणों की तैयारी और प्रस्तुति में मार्ग-दर्शन प्रदान करता है। मौजूदा समय में, यह IASC बोर्ड का मकसद अपेक्षाकृत अपवाद की परिस्थितियों के अतिरिक्त एक विशिष्ट मॉडल निर्धारित करना नहीं है, जैसे कि उन इकाइयों के लिए जो अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्था के रूप में मुद्रा की सूचना देते हैं। हालांकि, विश्वव्यापी विकासों के आलोक में इस उद्देश्य की समीक्षा की जाएगी.<ref>[https://web.archive.org/web/20090521070422/http://www.aasb.com.au/admin/file/content105/c9/Framework_07-04nd.pdf]रूपरेखा का संपूर्ण पाठ</ref> == IFRS की आवश्यकताएं == {{Main|Requirements of IFRS}} IFRS के वित्तीय विवरणों में अंतर्भुक्त हैं (IAS1.8) * [[वित्तीय स्थिति का विवरण]] * [[आय का विस्तृत विवरण]] * या तो इक्विटी में परिवर्तन का विवरण (SOCE) अथवा अभिज्ञात आय या व्यय का विवरण ("SORIE") * [[नकद के आगमन का विवरण]] या [[नकद के बहिर्गमन का विवरण]] * टिप्पणियां, महत्त्वपूर्ण लेखा नीतियों के संक्षिप्त विवरण सहित पूर्व समीक्षाधीन अवधि (IAS 1.36) के लिए तुलनात्मक सूचना प्रदान की गई है। एक इकाई जो पहली बार IFRS लेखा तैयार कर रही है उसे वर्तमान एवं तुलनात्मक अवधि के लिए IFRS पूरी तरह लागू करना होगा हालांकि इसमें संक्रमणकालीन छूट (IFRS1.7) है। 6 सितम्बर 2007 को IASB ने संशोधित IAS 1 वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति जारी की. पूर्व संस्करण में मुख्य परिवर्तन के अनुसार एक इकाई को अवश्य चाहिए: * इक्विटी में सभी गैर-मालिकाना परिवर्तनों को प्रस्तुत करना (जैसे कि 'व्यापक आय') या तो व्यापक आय के एक विवरण में अथवा दो विवरणों में (एक अलग से आय का विवरण और एक व्यापक आय का विवरण). इक्विटी के परिवर्तनों के विवरण में व्यापक आय के घटक प्रस्तुत नहीं भी किए जा सकते हैं। * तुलनात्मक अवधि के आरंभ में ही जब कोई इकाई लेखा लागू करती है तो वित्तीय स्थिति का विवरण (तुलन पत्र) एक सम्पूर्ण सेट में प्रस्तुत करना. * 'तुलन पत्र', 'वित्तीय स्थिति का विवरण' हो जाएगा. * 'आय का विवरण', 'व्यापक आय का विवरण' हो जाएगा. * 'नकद आगमन का विवरण', 'नकद बहिर्गमन का विवरण' हो जाएगा. संशोधित IAS 1, 1 जनवरी 2009 से या उसके पश्चात् वार्षिक अवधियों के लिए कारगर हैं। इससे पहले भी अपनाई जाने की अनुमति है। == IASB की चालू परियोजनाएं == IASB परियोजनाओं में प्रगति को ध्यान में रखकर कार्य योजना प्रकाशित करता है।<ref>IASB: "IASB कार्य योजना" http://www.iasb.org/Current+Projects/IASB+Projects/IASB+Work+Plan.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081113133639/http://www.iasb.org/Current+Projects/IASB+Projects/IASB+Work+Plan.htm |date=13 नवंबर 2008 }}, ''19 अप्रैल 2007 को लिया गया'' .</ref> इसका अधिकतर कार्य [[US GAAP]] के अभिसरण में निर्देशित है। == IFRS का अंगीकरण == IFRS का प्रयोग संसार के कई हिस्सों में होता है, जिसमें [[यूरोपीय संघ]], [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[मलयेशिया]], [[पाकिस्तान]], [[GCC के देश]], [[रूस]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[सिंगापुर]] और [[तुर्की]] शामिल है। 27 अगस्त 2008 तक यूरोप के सभी देशों सहित, संसार भर के 113 से अधिक देशों को IFRS की रिपोर्टिंग की अनुमति आवश्यक है। उनमें से लगभग 85 देशों के लिए सभी घरेलू सूचीबद्ध कंपनियों की IFRS रिपोर्टिंग आवश्यक है।<ref>{{cite web |url=http://www.sec.gov/news/press/2008/2008-184.htm |title=SEC Proposes Roadmap Toward Global Accounting Standards to Help Investors Compare Financial Information More Easily |date=2008-08-28 |accessdate=2008-08-27 |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100407190332/http://www.sec.gov/news/press/2008/2008-184.htm |archive-date=7 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> वर्तमान में विहंगावलोकन के लिए सभी देशों की [https://web.archive.org/web/20090512150619/http://www.iasplus.com/country/useias.htm IAS PLUS की सूची देखें जिन्होंने IFRS] को अपना लिया है। === ऑस्ट्रेलिया === IFRS के मानकों को AASB 1-8 एवं IAS मानकों के लिए 101 - 141 के रूप में संख्यांकन कर [[ऑस्ट्रेलियाई लेखांकन मानक बोर्ड]] (AASB) ने आई ऍफ़ आर एस (IFRS) का 'ऑस्ट्रेलियाई समतुल्य' (A-IFRS) जारी किया है। कई 'घरेलू' मानकों और प्रतिपादनों सहित SIC और IFRIC प्रतिपादनों के ऑस्ट्रेलियाई समतुल्य भी जारी किए गए हैं। इन घोषणाओं ने साधारणतया स्वीकृत लेखांकन के पूर्ववर्ती ऑस्ट्रेलियाई सिद्धांतों को 1 जनवरी 2005 से आरंभ होने वाली वार्षिक रिपोर्टिंग अवधि से स्थानापन्न कर दिया है। (इसलिए 30 जून 2006 को प्रस्तुत रिपोर्ट IFRS-समतुल्य मानकों के अंतर्गत जून के वर्षांत तक तैयार की गयी पहली रिपोर्ट थी। इस हद तक, यूरोप एवं कई अन्य देशों सहित ऑस्ट्रेलिया घरेलू प्रयोजनों के लिए IFRS को अपनाने वाला आरंभिक देश था। AASB ने A-IFRS बनाने में IASB की घोषणाओं में कई संशोधन किए है, हालांकि आम तौर पर IFRS के अंतर्गत, अतिरिक्त प्रकटन को लागू करते हुए या जो लाभ के लिए नहीं हैं ऐसी इकाइयों की आवश्यकताओं को कार्यान्वित करते हुए, न कि ऑस्ट्रेलियाई इकाइयों के लिए IFRS से विलग होते हुए इनके पास विकल्प के विलोपन का प्रभाव है। तदनुसार, लाभ वाली इकाइयों के लिए जो A-IFRS के अनुसार वित्तीय विवरण बनाती हैं, वे IFRS के अनुपालन में एक अनारक्षित विवरण बनाने में सक्षम हैं। AASB, IASB के द्वारा किए गए घरेलू घोषणाओं में परिवर्तनों को प्रतिबिंबित करता रहता है। इसके अतिरिक्त, हाल-फ़िलहाल के वर्षों में, AASB ने आंचलिक शब्दावली में परिवर्तनों के लिए IFRS की विषय वस्तु में किए गए प्रारंभिक परिवर्तनों को उलटे क्रम में कर देने के लिए तथाकथित 'संशोधनकारी मानक' जारी किए हैं, ताकि विकल्पों की बहाली और कुछ विशेष ऑस्ट्रेलियाई प्रकटन को निष्कासित किया जा सके. IFRS का 'ऑस्ट्रेलियाईकरण' किए बिना ऑस्ट्रेलिया के लिए इन्हें अपनाने की बेहद जरूरत हो गई है। इसके फलस्वरूप अब AASB, IFRS को ऑस्ट्रेलिया में अपनाने के वैकल्पिक तरीके खोज रहा है। === कनाडा === 1 जनवरी 2011 से आरंभ होने वाले वित्तीय वर्षों में सार्वजनिक रूप से उत्तरदायी लाभोन्मुख उद्यमों के लिए IFRS के प्रयोग की आवश्यकता होगी. इसमें सार्वजनिक कंपनियां और अन्य "लाभोन्मुख उद्यम भी शामिल होंगे जो शेयरधारकों के एक बड़े अथवा विविध समूहों के लिए उत्तरदायी हैं।"<ref>{{cite web |title=AcSB Confirms Changeover Date to IFRSs |url=http://www.cica.ca/ifrs/media-room/media-releases/2008/pf_item2992.aspx |date=13 फ़रवरी 2008 |publisher=[[Canadian Institute of Chartered Accountants]] |accessdate=8 अगस्त 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907132445/http://www.cica.ca/ifrs/media-room/media-releases/2008/pf_item2992.aspx |archive-date=7 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> === यूरोपीय संघ === EU की सूची में शामिल सभी कंपनियों को सन् 2005 से IFRS का प्रयोग करना आवश्यक है। EU में प्रयोग के अनुमोदन के लिए, मानकों को लेखा विनियामक समिति (एकाउंटिंग रेगुलेटरी कमिटी) (ARC) का समर्थन अवश्य प्राप्त होना चाहिए, जिसमें सदस्य राज्य सरकारों के प्रतिनिधि शामिल हैं और लेखा विशेषज्ञों के उस वर्ग का परामर्श प्राप्त है जिसे यूरोपीय वित्तीय प्रतिवेदन सलाहकार समूह (यूरोपियन फाइनेंसियल रिपोर्टिंग एडवाइज़री ग्रूप) के नाम से जाना जाता है। फलस्वरूप EU में IFRS का प्रयोग जिस प्रकार से होता है वह अन्य जगहों से भिन्न हो सकता है। [[IAS 39 के मानक के अंग: वित्तीय उपकरण]]: मूलतः मान्यता और मापन, ARC द्वारा अनुमोदित नहीं थे। वित्तीय देयताओं को अभिलिखित करने के विकल्प को हटाकर IAS 39 को बाद में संशोधित किया गया और ARC ने संशोधित संस्करण को अनुमोदित कर दिया. [[IASB]], EU के साथ मिलकर बचाव व्यवस्था के लेखांकन के सन्दर्भ में शेष विसंगति को दूर करने के लिए [[स्वीकार्य तरीके]] की तलाश में काम कर रहा है। === रूस === [[रूस]] की सरकार सन् 1998 से ही IFRS के साथ अपने [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] का सामंजस्य स्थापित करने की दिशा में एक कार्यक्रम क्रियान्वित कर रही है। तब से रूसी संघ (रशियन फेडरेशन) के वित्त मंत्रालय ने IFRS की लेखा पद्धतियों के साथ-साथ चलने के उद्देश्य से बीस नए लेखा मानक जारी किए हैं। इन प्रयासों के बावजूद [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] और IFRS के मध्य आवश्यक अंतर बरकरार हैं। सन् 2004 से, सभी वाणिज्यिक बैंकों को [[:ru:РПБУ|राष्ट्रीय लेखा मानकों]] एवं IFRS दोनों के ही अनुसार वित्तीय विवरणों को तैयार करने के लिए बाध्य किया गया है। IFRS में संपूर्ण परिवर्तन में विलंब है और आशा की जाती है कि सन् 2011 से यह हो जाएगा. === तुर्की === सन् 2006 में तुर्की लेखा मानक बोर्ड (टर्किश एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स बोर्ड) ने IFRS को तुर्की में अनुवाद किया। अतः सन् 2006 से तुर्की कंपनियां जो इस्तांबुल स्टॉक एक्सचेंज की सूची में शामिल हैं, उन्हें IFRS की रिपोर्ट तैयार करनी पड़ती है। === हांगकांग === सन् 2005 के आरंभ में [[हांगकांग वित्तीय प्रतिवेदन मानकों]] (HKFRS) के साथ अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय रिपोर्टिंग मानकों में एकरूपता पाई जाती है। जबकि हांगकांग ने आरंभ में ही IAS के कई मानकों को हांगकांग के मानकों के रूप में अपना लिया था, कुछ को नहीं अपनाया था, जिनमें IAS 32 और IAS 39 शामिल हैं। और पूरे दिसम्बर 2003 में किए गए सभी सुधारों तथा 2004 और 2005 में जारी किए गए नए एवं संशोधित IFRS हांगकांग में 2005 से कारगर हो जाएंगे. हांगकांग वित्तीय प्रतिवेदन मानकों का कार्यान्वयन: 2005 के लिए चुनौती (अगस्त 2005) प्रत्येक मानक का सार मर्म और उसका प्रतिपादन निर्दिष्ट करती है, जिसने हांगकांग की लेखा प्रणाली में मूलभूत परिवर्तन, जिसे अपनाने के सार्थक तात्पर्य, तथा पूर्वानुमानित भविष्य के घटनाक्रमों से लगाव हैं। केवल एक ही हांगकांग मानक है और कई हांगकांग प्रतिपादन हैं जिसके IFRS में प्रतिपक्षी नहीं है। HKFRS और IFRS के बीच छोटे-मोटे गौण शाब्दिक असमानताएं हैं।<ref>http://www.deloitte.com/dtt/research/0,1015,cid%253D91491,00.html{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://www.deloitte.com/dtt/research/0,1015,cid%253D91491,00.html{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === सिंगापुर === लेखांकन मानक समिति (एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स कमिटी) (ASC) के पास हांगकांग में मानकों को निर्धारित करने का कार्यभार है। IFRS के अनुरूप सिंगापुर अपने वित्तीय प्रतिवेदन मानकों (FRS) के आदर्श उन उचित परिवर्तनों के साथ सावधानी से गढ़ता है, जो सिंगापुर के सन्दर्भ में अनुकूल है। इससे पहले कि मानकों को विधिवत लागू किया जाए, मुख्य सिद्धांतों की सुसंगति बनाए रखने के लिए IASB के साथ विचार विमर्श की आवश्यकता है।<ref>लेखांकन मानकों के निर्धारण की प्रक्रिया, http://www.ccdg.gov.sg/account.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220095548/http://www.ccdg.gov.sg/account.htm |date=20 फ़रवरी 2008 }}, 29 फ़रवरी 2008 को लिया गया।</ref> === संयुक्त राज्य और US GAAP के साथ अभिसरण === 2002 में [[नॉरवॉक, कनेक्टिकट]] की एक सभा में, IASB और संयुक्त राज्य [[वित्तीय लेखा मानक बोर्ड]] (FASB) सहमति जताई कि अपने कार्यक्रमों एवं IFRS और [[US GAAP]] ([[नॉरवॉक समझौते]] के अनुसार) बीच मदभेदों को कम करने की दिशा में काम करेंगे ताकि उनमें सामंजस्य स्थापित हो सके. फरवरी 2006 में, [[FASB]] और IASB ने ऐसे प्रकरणों सहित [[कार्यक्रम के समझौते]] का एक ज्ञापन जारी किया जिन पर दोनों ही निकाय 2008 तक अभिसरण प्राप्त करने के लिए काम करेंगे. [[संयुक्त राज्य प्रतिभूति और विनिमय आयोग]] के साथ पंजीकृत संयुक्त राज्य की कंपनियों को US GAAP के ही अनुसार तैयार वित्तीय विवरण अवश्य देना चाहिए. 2007 तक [[विदेशी निजी निर्गमकर्ताओं]] के लिए (a) US GAAP के अंतर्गत या (b) स्थानीय लेखांकन सिद्धांतों के अनुसार US GAAP के साथ स्थानीय सिद्धांतों या IFRS में अनुरूपता लाने के पाद टिपण्णी के साथ तैयार वित्तीय विवरणों का पेश करना जरूरी था। इस समाधान ने विनिमयों के साथ सूचीबद्ध कंपनियों पर संयुक्त राज्य में तथा दूसरे देशों में खर्च का अतिरिक्त भार डाल दिया. सन् 2008 से विदेशी निजी निर्गम कर्ताओं को, जैसा कि IASB ने US GAAP के साथ समाधान के बिना जारी किये गए IFRS के अनुरूप वित्तीय विवरणों को जमा करने की अतिरिक्त अनुमति प्रदान की गई।<ref>{{Cite web |url=http://www.sec.gov/rules/final/2008/33-8879fr.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508040227/http://www.sec.gov/rules/final/2008/33-8879fr.pdf |archive-date=8 मई 2009 |url-status=live }}</ref> नियंत्रकों के नेतृत्व वाले गोलमेज (कंट्रोलर्स लीडरशिप राउन्डटेबल) सर्वेक्षता के आंकड़ों के अनुसार बढ़ती हुई स्वीकृति के परिदृश्य में संयुक्त राज्य की कंपनियों को व्यापक अपेक्षा है कि SEC निकट भविष्य में IFRS के प्रयोग की अनुमति प्रदान करेगा. अगस्त 2008 में, SEC ने एक समय सारिणी की घोषणा की जो कुछ कंपनियों को IFRS के अंतर्गत 2010 तक रिपोर्ट पेश करने की अनुमति प्रदान करेगी और दूसरी कंपनियों के लिए भी 2014 तक इसकी आवश्यकता होगी.<ref>{{cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2008/db20080827_422492.htm |title=An SEC Timetable for Global Accounting Rules |date=2008-08-28 |accessdate=2008-08-28 |last=Epstein |first=Keith |publisher=[[BusinessWeek]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20090907171555/http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/aug2008/db20080827_422492.htm |archive-date=7 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> SEC को अपनी समय सारिणी पर विविध समूह के घटकों से 220 से अधिक समीक्षा पत्र प्राप्त हुए. कुछ मुख्य बिंदु जो पत्र में थे: - उच्च गुणवत्ता संपन्न वित्तीय प्रतिवेदन के मानकों का केवल एक सेट ही विश्वव्यापी स्तर पर प्रयुक्त हो यही अंतिम लक्ष्य होना चाहिए - अभिसरण प्रक्रिया की निरंतरता में अधिकतर प्रतिक्रियावादियों का समर्थन मिलता रहे - प्रयोक्ता सिद्धांतों पर आधारित लेखा की रूपरेखा अधिक पसंद करते हैं जिसमें मजबूत व्यावहारिक फैसले के साथ-साथ लेनदेन में आर्थिक उपादान के बारे में स्पष्ट और पारदर्शी प्रकटीकरण (खुलासा), इस कारण शामिल हो ताकि निष्कर्ष तक पहुंचा जाए और लेनदेन से संबंधित लेखांकन हो. - यह अभिस्वीकृति कि IFRS को अपनाने के लिए अपेक्षित लागत तो अर्थपूर्ण होगा लेकिन नहीं अपनाने की अनुमानित लागत संयुक्त राज्य पूंजी बाज़ार (U.S. कैपिटल मार्केट्स) के लिए अधिक महत्त्वपूर्ण होगा. - एक स्पष्ट प्रतिबद्धता और अपनाने की तिथि आवश्यक है, यह 2014, 2015 या 2016 में कुछ भी हो (अर्थात् एक "निश्चित तिथि") केवल तुलनात्मक वर्ष से एक वर्ष पहले की सिफारिश चाहिए. <ref>{{Cite web |url=http://www.sec.gov/comments/s7-27-08/s72708.shtml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414103333/http://www.sec.gov/comments/s7-27-08/s72708.shtml |archive-date=14 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> मेरी शैपिरो, SEC की अध्यक्ष, ने 6 जुलाई 2009 को अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक समिति फाउंडेशन (IASCF) की एक बैठक के दौरान SEC की प्रस्तावित योजना (पथ प्रदर्शिका) पर एक अद्यतन रूपरेखा प्रदान की है। समीक्षा वाले सभी पत्रों पर SEC का अपना विश्लेषण जारी है और 2009 के अंत तक इस मुद्दे पर पुनः विचार होगा. <ref>{{Cite web |url=http://www.complianceweek.com/blog/glimpses/2009/07/27/ifac-calls-for-reporting-roadmap/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090910074941/http://www.complianceweek.com/blog/glimpses/2009/07/27/ifac-calls-for-reporting-roadmap/ |archive-date=10 सितंबर 2009 |url-status=dead }}</ref> === भारत === [[भारतीय सनदी लेखाकार संस्थान]] (इंस्टिट्यूट ऑफ़ चार्टर्ड एकाउंटेंट्स ऑफ़ इंडिया) (ICAI) ने घोषणा जारी की है कि भारत में 1 अप्रैल 2011 से या बाद में आरंभ होने वाली अवधि के लिए [[वित्तीय विवरणों]] में IFRS भारत में अनिवार्य होंगे. IFRS के साथ सुसंगत करने के लिए मौजूद लेखा मानकों में संशोधन के द्वारा यह किया जाएगा. [[भारतीय रिज़र्व बैंक]] ने कहा है कि बैंकों के वित्तीय विवरणों को 1 अप्रैल 2011 से या बाद में आरंभ होने वाली अवधि के लिए IFRS का अनुवर्ती होना आवश्यक होगा. === जापान === जापान के लेखा मानक बोर्ड (एकाउंटिंग स्टैंडर्ड्स बोर्ड ऑफ़ जापान) वर्तमान में JP-GAAP और IFRS के बीच सभी विसंगतियों को 2011 तक पूरी तरह सुलझाने पर सहमत हो गया है। <ref>{{Cite web |url=http://www.asb.or.jp/html_e/asbj/pressrelease/pressrelease_20090313_e.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722120545/http://www.asb.or.jp/html_e/asbj/pressrelease/pressrelease_20090313_e.pdf |archive-date=22 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> == संपूर्ण पाठ लिंक के साथ IFRS विवरणों की सूची == निम्नलिखित IFRS विवरणों को वर्तमान में जारी किया गया है: * [[IFRS 1]] अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक का पहली बार अभिग्रहण ([https://web.archive.org/web/20100103222949/http://iasplus.com/standard/ifrs01.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 2]] [[शेयर-आधारित भुगतान]] ([https://web.archive.org/web/20100103193215/http://iasplus.com/standard/ifrs02.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 3]] [[व्यवसाय संयोग]] ([https://web.archive.org/web/20120218221614/http://www.iasplus.com/standard/ifrs03.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 4]] बीमा संविदाएं ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 5]] बिक्री और बंद परिचालन के लिए आयोजित गैर-चालू आस्तियां ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 6]] खनिज संसाधन का अन्वेषण और मूल्यांकन ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 7]] वित्तीय साधन: प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20100103225439/http://iasplus.com/standard/ifrs07.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IFRS 8]] परिचालन अनुभाग ([https://web.archive.org/web/20100103192001/http://iasplus.com/standard/ifrs08.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 1]]: वित्तीय विवरणों की प्रस्तुति ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 2]]: [[संख्यापत्र]] ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ [https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 7]]: [[नकद प्रवाह विवरण]] ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 8]]: लेखांकन नीतियां, लेखा अनुमान में परिवर्तन और त्रुटियां ([https://web.archive.org/web/20100104122653/http://iasplus.com/standard/ias08.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 10]]: तुलनपत्र तिथि के बाद के घटनाक्रम ([https://web.archive.org/web/20100104122246/http://iasplus.com/standard/ias10.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 11]]: निर्माण संविदाएं ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 12]]: [[आयकर]] ([https://web.archive.org/web/20120619034447/http://www.iasplus.com/en/standards/standard11 सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 14]]: अनुभाग प्रतिवेदन (1 जनवरी 2008 को IFRS द्वारा अधिक्रमित) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 16]]: [[संपत्ति, संयंत्र और उपकरण]] ([https://web.archive.org/web/20100104122437/http://iasplus.com/standard/ias16.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 17]]: [[पट्टे]] ([https://web.archive.org/web/20100104122517/http://iasplus.com/standard/ias17.htm सारांश], [https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 18]]: [[राजस्व प्राप्ति|राजस्व]] ([http://www.iasplus.com/standard/ias18.htm सारांश], [https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 19]]: कर्मचारी भत्ते ([https://web.archive.org/web/20100104122801/http://iasplus.com/standard/ias19.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 20]]: सरकारी अनुदान का लेखांकन और सरकारी सहायता का प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 21]]: विदेशी मुद्रास्फीति की दरों में परिवर्तन के प्रभाव ([https://web.archive.org/web/20100104122721/http://iasplus.com/standard/ias21.htm सारांश]) ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 23]]: ऋण की लागत ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 24]]: संबंधित पार्टी के प्रकटीकरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 26]]: सेवानिवृत्ति भत्ता योजनाओं द्वारा लेखांकन और प्रतिवेदन ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 27]]: समेकित वित्तीय विवरण ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 28]]: एसोसिएट्स में निवेश ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 29]]: अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्थाओं में वित्तीय प्रतिवेदन ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 31]]: संयुक्त उद्यम में ब्याज ([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 32]]: [https://web.archive.org/web/20100103193611/http://iasplus.com/standard/ias32.htm वित्तीय साधन: प्रस्तुतिकरण] (वित्तीय साधनों के प्रकटीकरण IFRS 7 वित्तीय साधन: प्रकटीकरण में हैं और IAS 32 में अब नहीं)([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 33]]: [[प्रति शेयर उपार्जन]] ([https://web.archive.org/web/20100104122306/http://iasplus.com/standard/ias33.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 34]]: [https://web.archive.org/web/20100104005034/http://iasplus.com/standard/ias34.htm अंतरिम वित्तीय प्रतिवेदन]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ[https://web.archive.org/web/20100507144111/http://www.worldgaapinfo.com/ifrs_ias.php ]) * [[IAS 36]]: [https://web.archive.org/web/20100104122330/http://iasplus.com/standard/ias36.htm आस्तियों की क्षति]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 37]]: [[प्रावधान]], [[प्रासंगिक देयताएं]] और प्रासंगिक आस्तियां ([https://web.archive.org/web/20100104080502/http://iasplus.com/standard/ias37.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 38]]: [[अमूर्त आस्तियां]] ([https://web.archive.org/web/20100104122913/http://iasplus.com/standard/ias38.htm सारांश])([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 39]]: [https://web.archive.org/web/20100103190347/http://iasplus.com/standard/ias39.htm वित्तीय साधन: मान्यता और मापन]([https://web.archive.org/web/20090912055950/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:363:0001:0065:EN:PDF ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 40]]: [https://web.archive.org/web/20100103233550/http://iasplus.com/standard/ias40.htm निवेश संपत्ति]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) * [[IAS 41]]: [[कृषि]]([https://web.archive.org/web/20091209055717/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32003R1725:en:NOT ] संपूर्ण पाठ) == संपूर्ण पाठ लिंक के साथ व्याख्याओं की सूची == * अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन की व्याख्याओं प्रस्तावना (जनवरी, 2006 में नवीनीकृत)([97]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 1 मौजूदा सेवामुक्ति, बहाली और इसी प्रकार की देयताओं में परिवर्तन (जनवरी, 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 7 अतिस्फीतिकारक अर्थव्यवस्थाओं में IAS 29 वित्तीय प्रतिवेदन के अंतर्गत निकटागमन (फरवरी 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 8 IFRS 2 का कार्यक्षेत्र (फरवरी 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) - IFRS 2 को जारी किए गए संशोधनों के साथ समाप्त हो गया है * IFRIC 9 अंतःस्थापित संजातों का पुनर्मूल्यांकन (अप्रैल 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 10 अंतरिम वित्तीय प्रतिवेदन और क्षति (नवम्बर 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 11 IFRS 2-समूह और ट्रेज़री शेयर के लेनदेन (नवम्बर 2006 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) - IFRS 2 को जारी किए गए संशोधनों के साथ समाप्त हो गया है * IFRIC 12 सेवा रियायत व्यवस्था (नवम्बर 2006 में जारी) ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ] संपूर्ण पाठ) * IFRIC 13 ग्राहक वफादारी कार्यक्रम (जून 2007 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 14 IAS 19 – निर्धारित भत्ता आस्ति, न्यूनतम निधीकरण की आवश्यकताएं और उनकी सहभागिता की सीमा (जुलाई 2007 में जारी)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * IFRIC 15 रियल एस्टेट के निर्माण के लिए समझौते (जुलाई 2008 में जारी) * IFRIC 16 विदेशी परिचालन में एक निवल निवेश के बचाव (जुलाई 2008 में जारी) * IFRIC 17 गैर-नकदी आस्तियों के वितरण (नवम्बर 2008 में जारी) * IFRIC 18 ग्राहकों से आस्तियों के स्थानांतरण (जनवरी 2009 में जारी) * SIC 7 यूरो का परिचय (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 10 सरकारी सहायता-परिचालनगत क्रियाकलापों से कोई विशिष्ट संबंध नहीं (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 12 समेकन-विशेष प्रयोजन इकाइयां (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 13 संयुक्त नियंत्रित इकाइयां-उद्यमियों द्वारा गैर-मौद्रिक योगदान (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 15 परिचालनगत पट्टे-प्रोत्साहन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 21 पुनर्मूल्यांकित गैर-मूल्यह्रासयोग्य आस्तियों की आयकर-वसूली (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 25 किसी इकाई या इसके शेयरधारकों के कर स्थिति में आयकर-परिवर्तन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 27 किसी पट्टे के कानूनी रूप को अंतर्भूत करके लेनदेन सार का मूल्यांकन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 29 प्रकटीकरण-सेवा रियायत व्यवस्था (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 31 विज्ञापन सेवाओं को अंतर्भूत करके राजस्व-बार्टर लेनदेन (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 32 अमूर्त आस्ति-वेब साइट लागत (जनवरी 2006 में नवीनीकृत)([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) * SIC 33 एकीकरण और इक्विटी विधि - संभावित मतदान अधिकार और स्वामित्व के हितों का आवंटन ([https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission ]संपूर्ण पाठ) == अतिरिक्त पठन == * अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड (2007): ''अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक 2007'' (अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक (IAS(tm)) और [[१ जनवरी|1 जनवरी]] [[२००७|2007]] में निर्वचनों सहित), LexisNexis (लेक्सिसनेक्सिस), ISBN 1-4224-1813-8 * यूरोपियन यूनियन के ऑफिसियल जर्नल में प्रकाशित और यूरोपीय समुदाय आयोग द्वारा स्वीकृत IAS/IFRS, SIC और IFRIC के मूल पाठ https://web.archive.org/web/20061020223959/http://ec.europa.eu/internal_market/accounting/ias_en.htm#adopted-commission * [https://web.archive.org/web/20100704052944/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a1_en.pdf ब्राजील], [https://web.archive.org/web/20100704053024/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a2_en.pdf जर्मनी], [https://web.archive.org/web/20091229043244/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a3_en.pdf भारत], [https://web.archive.org/web/20100704053006/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a4_en.pdf जमैका], [https://web.archive.org/web/20100331213837/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard33a5_en.pdf केन्या], [https://web.archive.org/web/20100704053052/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard38_en.pdf पाकिस्तान], [https://web.archive.org/web/20100704052832/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard39_en.pdf दक्षिण अफ्रीका] और [https://web.archive.org/web/20100704052809/http://www.unctad.org/en/docs/c2isard40_en.pdf तुर्की] में [http://www.unctad.org/Templates/Page.asp?intItemID=4355&amp;lang=1 IFRS कार्यान्वयन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080404115922/http://www.unctad.org/Templates/Page.asp?intItemID=4355&lang=1 |date=4 अप्रैल 2008 }} के विषय अध्ययन [[अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन एवं प्रतिवेदन मानक (ISAR)]] पर संयुक्त राष्ट्र अंतःसरकारी विशेषज्ञ कार्य समूह द्वारा निर्मित. == इन्हें भी देखें == * [[सतत क्रय शक्ति लेखांकन]] * [[लेखांकन का दर्शन]] * [[अंतर्राष्ट्रीय सार्वजनिक क्षेत्र के लेखांकन मानक]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/19970522055936/http://www.iasb.org/ अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक बोर्ड] - सभी IFRS मानकों, समाचार और प्रगतिशील परियोजनाओं की स्थिति का निःशुल्क प्रवेश * [https://web.archive.org/web/20100211124411/http://www.icaew.com/index.cfm/route/112935/icaew_ga/en/Technical_amp_Business_Topics/Topics/Accounting_and_corporate_reporting/International_Financial_Reporting_Standards_IFRS इंग्लैंड और वेल्स में चार्टर्ड एकाउंटेंट्स के संस्थान (ICAEW) से नवीनतम IFRS समाचार और संसाधन ] * [https://web.archive.org/web/20090810155502/http://www.helixbizsolutions.com/ हेलिक्स बिज़नस सोलुशंस] - भारत में प्रशिक्षण और सेमिनारों का आयोजन करता है * [https://web.archive.org/web/20090912033008/http://eur-lex.europa.eu/JOHtml.do?uri=OJ:L:2003:261:SOM:EN:HTML यूरोपीय संघ के ऑफिसियल जर्नल में अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानकों का प्रारंभिक प्रकाशन PB L 261 10-13-2003] * [https://web.archive.org/web/20060701153800/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l26040.htm यूरोपीय संघ में IAS के कार्यान्वयन पर यूरोपीय संघ का निदेशालय आंतरिक बाज़ार] * [https://web.archive.org/web/20090831092217/http://www.ey.com/ifrs अर्नेस्ट एंड यंग न्यूज़लेटर्स, नियामक अद्यतन, वेब आधारित अधिगम] * डाउनलोडयोग्य दस्तावेजों और समाचार के साथ [https://web.archive.org/web/20101206195607/http://www.pwc.com/ifrs PwC IFRS पेज] * [https://web.archive.org/web/20100206210043/http://iasplus.com/dttpubs/pocket2009.pdf IASPlus से निःशुल्क 2009 IFRS पॉकेट गाइड - Deloitte (डेलोइट)] * [https://web.archive.org/web/20091121131952/http://www.deloitte.com/us/ifrs डेलोइट: अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक का अवलोकन] * [http://www.ifrscalgary.com डेलोइट स्थानीय IFRS मानक]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * डाउनलोडयोग्य और समाचारों के साथ [https://web.archive.org/web/20100109063652/http://www.kpmgifrg.com/index.cfm KPMG IFRS समूह] * [https://web.archive.org/web/20190929110906/https://www.ifrs.com/ अमेरिकी CPAs संस्थान (AICPA) ने अपने विपणन और प्रौद्योगिकी सहायक, CPA2Biz के साथ साझेदारी में IFRS.com वेब साइट को विकसित किया है।] * कनाडा में IFRS रूपांतरणों से संबंधित डाउनलोडयोग्य दस्तावेजों और समाचार के साथ [https://web.archive.org/web/20080820034229/http://www.rsmrichter.com/ifrs.aspx RSM Richter IFRS पेज] * SEC के साथ पंजीकृत विदेशी निजी निर्गमकों द्वारा अंतर्राष्ट्रीय वित्तीय प्रतिवेदन मानक के फर्स्ट-टाइम एप्लीकेशन के लिए [https://web.archive.org/web/20090831095751/http://sec.gov/rules/proposed/33-8397.htm U.S. प्रतिभूति और विनिमय आयोग के प्रस्ताव] * [https://web.archive.org/web/20100113160145/http://www.sdn.sap.com/irj/bpx/ifrs SAP IFRS Community] व्यवसायिक संस्थानों के लिए अभिकल्पित ब्लॉगों, मंचों, लेख और अन्य संसाधनों के साथ प्रयोक्ता समुदाय विशेषकर SAP सोल्यूशंस का प्रयोग करके, IFRS का कार्यान्वयन * [http://www.linkedin.com/groups?about=&amp;gid=1851849&amp;trk=anet_ug_grppro LinkedIn पर SAP IFRS] समूह SAP IFRS पर केंद्रित LinkedIn समूह [[श्रेणी:वित्तीय विनियमन]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय लेखांकन मानक]] rorgopq6wjq8lndo63u66nzvxygse43 क्वीटो 0 187157 6635628 5851884 2026-10-30T16:38:10Z ~2026-57505-08 956507 6635628 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = कितो | official_name = सैन फ़्रांसिस्को दे कितो | settlement_type = City | nickname = [[Luz de América]] (Light of America), La ciudad de los cielos (The city of the heavens) <!-- images and maps -----------> | image_flag = Flag of Quito.svg | image_seal = Coat of Arms of Quito.svg | image_skyline = |image_caption ='''Top:''' Historic center; '''Bottom left:''' [[Basílica del Voto Nacional]]; '''Bottom Middle:''' [[Palacio de Carondelet]]; '''Bottom right:''' "[[Estadio de Liga Deportiva Universitaria|Casa Blanca]]" stadium. | map_caption = Location of Quito in Ecuador. <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[विश्व के सार्वभौम देश|देश]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type2 = कैन्टोन | subdivision_name = [[ईक्वाडोर|इक्वेडोर]] | subdivision_name1 = पिचिन्चा | subdivision_name2 = कितो <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | parts_type = Urban parishes | parts_style = coll | parts = 32 urban parishes | p1=Argelia, La | p2=Belisario Quevedo | p3=Carcelén | p4=Centro Histórico | p5=Chilibulo | p6=Chillogallo | p7=Chimbacalle | p8=Cochapamba | p9=Comité del Pueblo | p10=Concepción, La | p11=Condado, El | p12=Cotocollao | p13=Ecuatoriana, La | p14=Ferroviaria, La | p15=Guamaní | p16=Inca, El | p17=Iñaquito | p18=Itchimbía | p19=Jipijapa | p20=Kennedy | p21=Libertad, La | p22=Magdalena | p23=Mariscal Sucre | p24=Mena, La | p25=Ponceano | p26=Puengasí | p27=Quitumbe | p28=Rumipamba | p29=San Bartolo | p30=San Juan | p31=Solanda | p32=Turubamba <!-- Politics -----------------> | government_type = Mayor and council | leader_party = | leader_title = Governing body | leader_name = Municipality of Quito | leader_title1 = [[Mayor]] | leader_name1 = Pabel Muñoz | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = Foundation | established_date = December 6, 1534 | founder = [[Sebastián de Belalcázar]] | named_for = [[Quitu]] <!-- Elevation --------------------------> | elevation_m = 2850 | elevation_ft = 9350 <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_total_km2 = 324 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 0 | area_metro_km2 = 4204 | area_footnotes = <small>approx.</small> <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2019 | population_note = | population_total = 1978376 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = 2700000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Quiteño(-a) <!-- General information ---------------> | timezone = [[Ecuador Time|ECT]] | utc_offset = -5 | postal_code_type = Postal code | postal_code = EC1701 | area_code = (0)2 | latd=00 |latm=15 |lats=00 |latNS=S | longd=78 |longm=35 |longs=00 | longEW=W|coordinates_display=d |pushpin_map = Ecuador |pushpin_map_caption = Location of Quito within [[Ecuador]] | website = http://www.quito.gob.ec | blank_name = | blank_info = }} '''सैन फ़्रांसिस्को दे कितो''', प्रायं कितो नाम से प्रसिद्ध शहर [[ईक्वाडोर|एक्वादोर]] की राजधानी है। [[File:Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG|thumb|left|577px|Plaza de San Francisco, Quito]] ===Guápulo, Կիտո === <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG </gallery> [[File:Teleferico de quito23.JPG|thumb|right|400px|[[TelefériQo]]]] [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] d0j7q8hzj88cc0uwii2qs4o3uvlirhl 6635630 6635628 2026-10-30T16:40:44Z ~2026-57505-08 956507 6635630 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = कितो | official_name = सैन फ़्रांसिस्को दे कितो | settlement_type = City | nickname = [[Luz de América]] (Light of America), La ciudad de los cielos (The city of the heavens) <!-- images and maps -----------> | image_flag = Flag of Quito.svg | image_seal = Coat of Arms of Quito.svg | image_skyline = |image_caption ='''Top:''' Historic center; '''Bottom left:''' [[Basílica del Voto Nacional]]; '''Bottom Middle:''' [[Palacio de Carondelet]]; '''Bottom right:''' "[[Estadio de Liga Deportiva Universitaria|Casa Blanca]]" stadium. | map_caption = Location of Quito in Ecuador. <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[विश्व के सार्वभौम देश|देश]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type2 = कैन्टोन | subdivision_name = [[ईक्वाडोर|इक्वेडोर]] | subdivision_name1 = पिचिन्चा | subdivision_name2 = कितो <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | parts_type = Urban parishes | parts_style = coll | parts = 32 urban parishes | p1=Argelia, La | p2=Belisario Quevedo | p3=Carcelén | p4=Centro Histórico | p5=Chilibulo | p6=Chillogallo | p7=Chimbacalle | p8=Cochapamba | p9=Comité del Pueblo | p10=Concepción, La | p11=Condado, El | p12=Cotocollao | p13=Ecuatoriana, La | p14=Ferroviaria, La | p15=Guamaní | p16=Inca, El | p17=Iñaquito | p18=Itchimbía | p19=Jipijapa | p20=Kennedy | p21=Libertad, La | p22=Magdalena | p23=Mariscal Sucre | p24=Mena, La | p25=Ponceano | p26=Puengasí | p27=Quitumbe | p28=Rumipamba | p29=San Bartolo | p30=San Juan | p31=Solanda | p32=Turubamba <!-- Politics -----------------> | government_type = Mayor and council | leader_party = | leader_title = Governing body | leader_name = Municipality of Quito | leader_title1 = [[Mayor]] | leader_name1 = Pabel Muñoz | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = Foundation | established_date = December 6, 1534 | founder = [[Sebastián de Belalcázar]] | named_for = [[Quitu]] <!-- Elevation --------------------------> | elevation_m = 2850 | elevation_ft = 9350 <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_total_km2 = 324 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 0 | area_metro_km2 = 4204 | area_footnotes = <small>approx.</small> <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2019 | population_note = | population_total = 1978376 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = 2700000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Quiteño(-a) <!-- General information ---------------> | timezone = [[Ecuador Time|ECT]] | utc_offset = -5 | postal_code_type = Postal code | postal_code = EC1701 | area_code = (0)2 | latd=00 |latm=15 |lats=00 |latNS=S | longd=78 |longm=35 |longs=00 | longEW=W|coordinates_display=d |pushpin_map = Ecuador |pushpin_map_caption = Location of Quito within [[Ecuador]] | website = http://www.quito.gob.ec | blank_name = | blank_info = }} '''सैन फ़्रांसिस्को दे कितो''', प्रायं कितो नाम से प्रसिद्ध शहर [[ईक्वाडोर|एक्वादोर]] की राजधानी है। ===Guápulo, Կիտո === [[File:Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG|thumb|left|577px|Plaza de San Francisco, Quito]] <gallery> File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG File:Teleferico de quito23.JPG </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Quito|कितो}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] {{भूगोल-आधार}} mjiua3c1tzibvi7jt6tigst322ujf8x 6635636 6635630 2026-10-30T16:51:51Z ~2026-57505-08 956507 6635636 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox settlement <!--See Template:Infobox settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> | name = कितो | official_name = सैन फ़्रांसिस्को दे कितो | settlement_type = City | nickname = [[Luz de América]] (Light of America), La ciudad de los cielos (The city of the heavens) <!-- images and maps -----------> | image_flag = Flag of Quito.svg | image_seal = Coat of Arms of Quito.svg | image_skyline = |image_caption ='''Top:''' Historic center; '''Bottom left:''' [[Basílica del Voto Nacional]]; '''Bottom Middle:''' [[Palacio de Carondelet]]; '''Bottom right:''' "[[Estadio de Liga Deportiva Universitaria|Casa Blanca]]" stadium. | map_caption = Location of Quito in Ecuador. <!-- Location ------------------> | subdivision_type = [[विश्व के सार्वभौम देश|देश]] | subdivision_type1 = प्रांत | subdivision_type2 = कैन्टोन | subdivision_name = [[ईक्वाडोर|इक्वेडोर]] | subdivision_name1 = पिचिन्चा | subdivision_name2 = कितो <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> | parts_type = Urban parishes | parts_style = coll | parts = 32 urban parishes | p1=Argelia, La | p2=Belisario Quevedo | p3=Carcelén | p4=Centro Histórico | p5=Chilibulo | p6=Chillogallo | p7=Chimbacalle | p8=Cochapamba | p9=Comité del Pueblo | p10=Concepción, La | p11=Condado, El | p12=Cotocollao | p13=Ecuatoriana, La | p14=Ferroviaria, La | p15=Guamaní | p16=Inca, El | p17=Iñaquito | p18=Itchimbía | p19=Jipijapa | p20=Kennedy | p21=Libertad, La | p22=Magdalena | p23=Mariscal Sucre | p24=Mena, La | p25=Ponceano | p26=Puengasí | p27=Quitumbe | p28=Rumipamba | p29=San Bartolo | p30=San Juan | p31=Solanda | p32=Turubamba <!-- Politics -----------------> | government_type = Mayor and council | leader_party = | leader_title = Governing body | leader_name = Municipality of Quito | leader_title1 = [[Mayor]] | leader_name1 = Pabel Muñoz | leader_title2 = | leader_name2 = | established_title = Foundation | established_date = December 6, 1534 | founder = [[Sebastián de Belalcázar]] | named_for = [[Quitu]] <!-- Elevation --------------------------> | elevation_m = 2850 | elevation_ft = 9350 <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | area_total_km2 = 324 | area_land_km2 = | area_water_km2 = 0 | area_metro_km2 = 4204 | area_footnotes = <small>approx.</small> <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2019 | population_note = | population_total = 1978376 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = 2700000 | population_density_metro_km2 = auto | population_blank1_title = [[Demonym]] | population_blank1 = Quiteño(-a) <!-- General information ---------------> | timezone = [[Ecuador Time|ECT]] | utc_offset = -5 | postal_code_type = Postal code | postal_code = EC1701 | area_code = (0)2 | latd=00 |latm=15 |lats=00 |latNS=S | longd=78 |longm=35 |longs=00 | longEW=W|coordinates_display=d |pushpin_map = Ecuador |pushpin_map_caption = Location of Quito within [[Ecuador]] | website = http://www.quito.gob.ec | blank_name = | blank_info = }} '''सैन फ़्रांसिस्को दे कितो''', प्रायं कितो नाम से प्रसिद्ध शहर [[ईक्वाडोर|एक्वादोर]] की राजधानी है। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:Plaza de San Francisco en Centro histórico de Quito, Ecuador.JPG File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG File:Teleferico de quito23.JPG </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Quito|कितो}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] {{भूगोल-आधार}} 9fyxagp8829xxwbwnnzzr3otgabdtla अंतर्राष्ट्रीय विपणन 0 193487 6635770 5377453 2026-10-31T07:17:19Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635770 wikitext text/x-wiki '''इंटरनेशनल मार्केटिंग''' (आईएम (IM)) या '''ग्लोबल मार्केटिंग''' (वैश्विक विपणन) राष्ट्रीय सीमारेखा के पार या विदेशी कंपनियों द्वारा कार्यान्वित किये गए [[विपणन]] को संदर्भित करता है। यह रणनीति एक कंपनी की अपने देश में प्रयोग की गईं तकनीकों का विस्तार इस्तेमाल करती है।<ref name="mcgraw-hill-a">''मार्केटिंग'', टिम मकग्रा-हिल</ref> यह <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> बाजार में प्रतिस्पर्धा के लिए रणनीतिक फैसलों, बाज़ार पहचान एंव लक्ष्यीकरण, प्रविष्टि मोड चयन और विपणन मिश्रण सहित सीमा के पार कंपनी-स्तर विपणन प्रथाओं को संदर्भित करता है।<ref>जोशी, राकेश मोहन, (2005) अंतर्राष्ट्रीय विपणन, ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, नई दिल्ली और न्यूयार्क आईएसबीएन (ISBN) 0195671236</ref> [[अमेरिकन मार्केटिंग असोसिएशन (AMA)]] के अनुसार, "'''''अंतर्राष्ट्रीय विपणन'' ''' ''व्यक्तिगत और व्यवस्थापन संबंधी लक्ष्यों की आपूर्ति करने वाले समाशोधन केन्द्रों के सृजन के लिए तर्कों, वस्तुओं एंव सेवाओं के अनुसान, मूल्य निर्धारण, प्रचार तथा वितरण की योजना बनाने एंव संकल्पन करने की बहुराष्ट्रीय प्रक्रिया है'' ."<ref name="onkvisit-a">{{cite book |last= Onkvisit |first= Sak |authorlink= Sak Onkvisit |author2= [[John J. Shaw]] |others= |title= International marketing: analysis and strategy |url= http://books.google.com/books?id=jvdpDo5Xr7EC&lpg=PP1&pg=PA3#v=onepage&q=&f=false |format= |access-date= 2009-10-11 |edition= 4th |year= 2004 |publisher= |location= |language= |isbn= |page= 3 |pages= |chapter= Process of international marketing |quote= }}</ref> विपणन की परिभाषा की परस्पर तुलना में केवल शब्द ''बहुराष्ट्रीय'' जोड़ा गया है।<ref name="onkvisit-a"/> सरल शब्दों में, <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन राष्ट्रीय सीमाओं के पार विपणन सिद्धांतों का अनुप्रयोग है। हालांकि, जो साधारणतः अंतर्राष्ट्रीय विपणन और वैश्विक विपणन के रूप में अभिव्यक्त किया जाता है उसमें एक बदलाव की प्रक्रिया है, जो एक समान शब्द है। प्रतिच्छेदन [[अंतर्राष्ट्रीयकरण]] की प्रक्रिया का परिणाम है। कई अमेरिकी और यूरोपीय लेखक, अंतर्राष्ट्रीय विपणन को निर्यात के एक सरल विस्तार के रूप में देखते हैं, जिसके द्वारा [[विपणन मिश्रण]] [[4पी'स (4P's)]] उपभोक्ताओं और खंडों में मतभेदों का स्पष्टीकरण करने के लिए किसी तरीके से अनुकूलित किया जाता है। यह इस प्रकार है कि वैश्विक विपणन विश्व बाज़ार के प्रति एक अधिक मानकीकृत सन्निकर्ष लेता है और समानता पर ध्यान केंद्रित करता है, दूसरे शब्दों में, उपभोक्ताओं और क्षेत्रों में समानता. == इसके अलावा परिभाषाएँ == <span class="goog-gtc-fnr-highlight">कटोरा (Cateora)</span> और गौरी (Ghauri) (1999) '''<span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन उन व्यापार गतिविधियों का कार्य-संपादन है जो मुनाफे के लिए एक से अधिक देश में उपभोक्ताओं या प्रयोक्ताओं के लिए एक कंपनी की व्यापारिक वस्तुओं और सेवाओं के प्रवाह का निर्देशन करता है। ''' '''''' <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन अक्सर एक से अधिक देश के लिए अपने उत्पाद का विपणन करने जितना सरल नहीं होता। <ref name="eagle-a"/> जिस बाज़ार में कंपनियां जा रही हैं, उन्हें वहाँ के भाषा-अवरोध, आदर्शस्वरूपों और रीति-रिवाजों पर विचार करना चाहिए। <ref name="eagle-a"/> लोगों के एक विशेष समूह, जिसे आप बेचने की कोशिश कर रहे हैं, उसे आकर्षित करने के लिए अपनी विपणन रणनीतियों को अनुकूल बनाना अत्यधिक महत्त्वपूर्ण है और यह विफलता या सफलता का नंबर एक कारण बन सकता है।<ref name="eagle-a">ईगल बिज़्नस (2007)</ref> जैसा कि विपणन के अन्य तत्वों के साथ है, <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन की कोई एक परिभाषा नहीं है। इसके अलावा कुछ लेखक अंतर्राष्ट्रीय विपणन और वैश्विक विपणन को अलग प्रकार से परिभाषित करते हैं। यह अंतर्राष्ट्रीय विपणन के विभिन्न स्तरों के बीच प्रतिष्ठित किया जा सकता है: "''इसके सरलतम स्तर पर, अंतर्राष्ट्रीय विपणन में [[कंपनी]] का राष्ट्रीय सीमाओं के पार एक या अधिक [[विपणन मिश्रण]] निर्णय लेना शामिल होता है'' .''इसके सबसे जटिल स्तर पर, कंपनी का राष्ट्रीय सीमाओं के पार विपणन रणनीतियों को समन्वित करना और समुद्र पार सुविधाओं का निर्माण स्थापित करना शामिल है'' .<ref name="doole-a">दूल और लोव (Doole &amp; Lowe) (2001). '''नोट:''' दूल और लोव <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन (सरल मिश्रण परिवर्तन) और वैश्विक विपणन (अधिक जटिल और व्यापक) के बीच अन्तर निकालते हैं।</ref> एक अन्य परिभाषा <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन को व्यापार गतिविधियों के अंतर्राष्ट्रीय संबन्ध के रूप में देखती है: "''अंतर्राष्ट्रीय विपणन उन व्यापार गतिविधियों का कार्य-संपादन है जो मुनाफे के लिए एक से अधिक देश में उपभोक्ताओं या प्रयोक्ताओं के लिए एक कंपनी की व्यापारिक वस्तुओं और सेवाओं के प्रवाह का निर्देशन करता है'' ."<ref name="cateora-a">कटोरा (Cateora) और गौरी (Ghauri) (1999) '''नोट:''' कटोरा और गौरी वैश्विक विपणन के अभाव में अंतर्राष्ट्रीय विपणन पर विचार करते हैं।</ref> यह "''<span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> व्यापार के लिए विपणन अभिविन्यास एंव विपणन क्षमताओं के अनुप्रयोग'' " के रूप में भी परिभाषित किया जा सकता है।"<ref name="muhlbacher-a">मुहल्बचेर, हेल्मुथ और दह्रिन्गेर (Muhlbacher, Helmuth &amp; Dahringer) (2006). '''नोट:''' मुहल्बचेर एट अल. देलिनिएट अंतर्राष्ट्रीय विपणन (अनुकूलित) और वैश्विक विपणन (मानकीकृत).</ref> "''अंतर्राष्ट्रीय बाजार निर्यात विक्रेता के परे जाता है और उन देशों के विपणन पर्यावरण के प्रति अधिक संबद्ध हो जाता है जिनमें वह व्यापार कर रहे हैं'' ."<ref name="keegan-a">कीगन (2002). '''नोट:''' कीगन, वैश्विक विपणन के पार देशी स्वरूप को परिभाषित करने के लिए एक सामरिक, सामाजिक सिंहावलोकन लेता है।</ref> कुछ परिभाषाएं शब्द वैश्विक विपणन को संदर्भित करती हैं: "''वैश्विक/पार देशी विपणन एक कंपनी की संपत्ति, अनुभव और उत्पादों का विश्व स्तर पर उद्यामन करने और प्रत्येक देश में जो भी वस्तुतः अद्वितीय तथा अलग है उसे अनुकूल करने पर ध्यान केंद्रित करता है। '' "<ref name="keegan-a"/> "''वैश्विक विपणन एकाधिक देश के बाज़ारों के पार समन्वित और समाहित होने वाली विपणन गतिविधियों को संदर्भित करता है। '' "<ref name="johansson-a">जोहनसन (2000). '''नोट:''' जोनी के. जोहनसन वैश्विक विपणन को <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन के बड़े भाई के रूप में परिभाषित करता है, जो की एक विस्तार है।</ref> == अंतर्राष्ट्रीय विपणन के सूक्ष्म-संदर्भ समाविष्ट करने वाले विषय == कोटाबे (Kotabe) के अनुसार, निम्नलिखित विषय <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन के सूक्ष्म-संदर्भ समाविष्ट करते हैं।<ref name="paliwoda-a">{{cite book |last= Paliwoda |first= Stanley J. |authorlink= Stanley J. Paliwoda |author2= [[John K. Ryans]] |others= [[Peter Buckley]], Kotabe (2001, p. 461-2) |title= International Marketing: Modern and Classic Papers |url= http://books.google.com/books?id=dwZz2eHBCjUC&lpg=PP1&pg=PA4#v=onepage&q=&f=true |format= |access-date= 2009-10-22 |edition= |year= 2008 |publisher= |location= |language= |isbn= |page= 4 |pages= |chapter= International business vs. international marketing |quote= }}</ref> '''''संगठनात्मक और उपभोक्ता व्यवहार:'' ''' * [[संगठनात्मक खरीद व्यवहार]]; * [[अंतर्राष्ट्रीय वार्ता]]; * [[उपभोक्ता व्यवहार]]; * उत्पत्ति का देश. '''''[[विपणन प्रविष्टि निर्णय]]:'' ''' * प्रविष्टि का प्रारंभिक मोड * प्रविष्टि के विशेष मोड : :* [[निर्यात|<span class="goog-gtc-fnr-highlight">निर्यात</span>]]; :* [[संयुक्त उद्यम]]. '''''स्थानीय बाजार विस्तार: विपणन मिश्रण निर्णय:'' ''' * वैश्विक [[मानकीकरण]] बनाम [[स्थानीय जवाबदेही]] * [[विपणन मिश्रण]]: : :* उत्पाद नीति; :* विज्ञापन; :* मूल्य निर्धारण; :* वितरण. '''''[[वैश्विक रणनीति]]:'' ''' * [[प्रतिस्पर्धात्मक रणनीति]]: : :* वैचारिक विकास; :* प्रतिस्पर्धात्मक लाभ बनाम प्रतिस्पर्धात्मक स्थापन; :* प्रतिस्पर्धात्मक लाभ और कार्य-संपादन निहितार्थ के स्रोत. * [[रणनीतिक गठबंधन]]: : :* सीखना और विश्वास; :* गठबंधन सफलता के लिए विधि; :* विभिन्न प्रकार के गठबंधन का कार्य-संपादन. * [[वैश्विक स्रोत]]: : :* एक सेवा संदर्भ में वैश्विक स्रोत; :* वैश्विक स्रोत के लाभ; :* वैश्विक स्रोत में मूल मुद्दों का देश. * बहुराष्ट्रीय [[कार्य-संपादन]]: : :* कार्य-संपादन के निर्धारक; :* कार्य-संपादन की एक अलग व्याख्या. '''''क्रास-राष्ट्रीय (cross-national) अनुसंधान के क्षेत्र में विश्लेषणात्मक तकनीकें:'' ''' * मापन मुद्दे; * विश्वसनीयता और वैधता के मुद्दे. == घरेलू विपणन और <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन के बीच अंतर == घरेलू विपणन और <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन के बीच विभिन्न अंतर हैं। एक [[भाषा-अवरोध]] के कारण <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> विपणन में अनुसंधान डाटा प्राप्त करना और उसकी व्याख्या करना अधिक कठिन है।<ref name="bennet-a">{{cite book |last= Bennett |first= Roger |authorlink= Roger Bennett (Marketing professor) |author2= [[Jim Blythe]] |others= |title= International marketing: strategy planning, market entry & implementation |url= http://books.google.com/books?id=q58kPJgifT8C&lpg=PP1&pg=PA4#v=onepage&q=&f=false |format= |access-date= 2009-10-12 |edition= 3rd |year= 2002 |publisher= |location= |language= |isbn= |page= 4 |pages= |chapter= The nature of international marketing |quote= }}</ref> प्रचार संदेशों को विभिन्न देशों के बीच अनगिनत सांस्कृतिक अंतर पर विचार करने की जरूरत है।<ref name="bennet-a"/> इसमें भाषा, भावों, आदतों, इशारों, विचारधाराओं और अन्य में अंतर शामिल हैं। उदाहरण के लिए, संयुक्त राज्य अमेरिका में अंगूठे और पहली तीन उँगलियों से बने गोल O चिह्न का अर्थ होता है ''"ठीक है"'' ("okay") जब कि भूमध्यसागरीय देशों में इसी इशारे का मतलब है ''"शून्य"'' या ''"सब से बुरा"'' .<ref name="kurtz-a">{{cite book |last= Kurtz |first= David L. |authorlink= David L. Kurtz |author2= |others= |title= Contemporary Marketing |url= http://books.google.com/books?id=GqCVnz0mpdUC&lpg=PT548&pg=PT548#v=onepage&q=&f=false |format= |access-date= 2009-10-12 |edition= 13th |year= 2008 |publisher= |location= |language= |isbn= |page= 494 |pages= |chapter= Part 6 - Promotional decisions |quote= }}</ref> ट्यूनीशिया में यह इसे ''"मैं तुम्हे मार दूंगा"'' ("I'll kill you") के रूप में समझा जाता है, इसी दौरान एक जापान के उपभोक्ता के लिए इसका अर्थ है, ''"धन"'' .<ref name="kurtz-a"/> यहाँ तक कि 74 अंग्रेज़ी-बोलने वाले देशों के बीच भी सामान अर्थ वाले शब्द, संयुक्त राज्य में बोली जाने वाली अंग्रेजी से अत्यन्त भिन्न हो सकते हैं, जैसे निम्नलिखित उदाहरण दिखाते हैं:<ref name="kurtz-a"/> * ''पुलिस:'' बॉबी (bobby) (ब्रिटेन), गार्डा (garda) (आयरलैंड),) माउन्टी (Mountie) (कनाडा), पुलिस वाल्लाह (police wallah) (दक्षिण अफ्रीका) * ''पोर्च (Porch):'' स्टेप (stoep) (दक्षिण अफ्रीका), गैलरी (gallery) (कैरिबियन) * ''बार (Bar):'' पब (ब्रिटेन), होटल (ऑस्ट्रेलिया), बूज़र (Boozer) (ऑस्ट्रेलिया, ब्रिटेन, न्यूजीलैंड) * ''बाथरूम (Bathroom):'' लू (loo) (ब्रिटेन), दुन्नी (dunny) (ऑस्ट्रेलिया) * ''''घोस्ट या मोंस्टर (Ghost or monster):'' '' वेन्दिगो (wendigo) (कनाडा), डप्पी (duppy) (कैरिबियन), तानिव्हा (taniwah) (न्यूजीलैंड) * ''बार्बिक्यु (Barbecue):'' बराई (braai) (दक्षिण अफ्रीका), बार्बी (Barbie) (ऑस्ट्रेलिया) * ''ट्रक:'' लॉरी (loory) (ब्रिटेन और ऑस्ट्रेलिया) * ''फेस्टिवल (Festival):'' फ़ीस (feis) (आयरलैंड) * ''स्वेटर (Sweater):'' जम्पर (jumper) (इंग्लैंड) * ''फ्रेंच फ्राइज़ (French fries)'' : चिप्स (chips) (ब्रिटेन) * ''सोकर (Soccer):'' फुटबॉल (बाकी दुनिया में) * ''सोकर फ़ील्ड (Soccer field):'' पिच (Pitch) (इंग्लैंड) गलतअर्थ निरूपण के हाल के तीन <span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> उदाहरण हैं:<ref name="kurtz-a"/> * ''एक बुचारेस्ट होटल लॉबी में एक साइन बोर्ड पर:'' लिफ्ट अगले दिन के लिए ठीक की जा रही है। (The lift is being fixed for the next day.) उस समय के दौरान, हमें खेद है कि आप असहनीय हो जाएंगे. (During that time, we regret that you will be unbearable.) * ''एक होटल एयर कंडीशनर का उपयोग करने के बारे में एक जापानी जानकारी पुस्तिका से'' : ठण्डक और गर्मी (Cooles and Heates): यदि आप केवल अपने कमरे को गर्म करने की स्थिति चाहते हैं, कृपया स्वयं पर नियंत्रण रखें. (If you want just condition of warmin your room, please control yourself.) * ''एक अकापुल्को (Acapulco) होटल में:'' यहाँ परोसा जाने वाला सारा पानी प्रबंधक ने व्यक्तिगत रूप से पारित किया है। (The manager has personally passed all the water served here.) == विदेशी बाजारों में अनुबंध के मोड == निवेश करने का निर्णय लेने के बाद, परिचालन की सटीक विधि निर्धारित करनी होती है। विदेशी बाजारों में परिचालन से सम्बंधित जोखिम अक्सर एक कंपनी के नियंत्रण के स्तर के साथ पूंजी व्यय के स्तर पर निर्भर करते हैं। अनुबंध के प्रमुख मोड नीचे सूचीबद्ध हैं: * निर्यात (जो अधिक विस्तार से प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष निर्यात में विभाजित है) * संयुक्त उद्यम * प्रत्यक्ष निवेश (संयोजन और विनिर्माण में विभाजित) === निर्यात === प्रत्यक्ष निर्यात में एक कंपनी का प्रत्यक्षतः माल को विदेशी बाजार में भेजना शामिल होता है। अप्रत्यक्ष निर्यात नियोजित करने वाली कंपनी एक [[चैनल]]/[[प्रतिनिधि]] का उपयोग करती है, जो फिर उत्पादन का विदेशी बाजार में प्रचार करता है। एक कंपनी की दृष्टि से, निर्यात में लघुतम जोखिम होता है। ऐसा इसलिए हैं क्यूंकि, नई गैर-मौजूदा परिसंपत्तियों पर आवश्यक रूप से कोई <span class="goog-gtc-fnr-highlight">पूंजी व्यय</span>, या कंपनी वित्त का परिव्यय नहीं हुआ। इस प्रकार, डूबने की लागत (sunk cost), या बाहर निकलने की सामान्य बाधाओं की संभावना कम है। इसके विपरीत, एक विदेशी बाजार में निर्यात करते समय, एक कंपनी के पास कम नियंत्रण हो सकता है, यह विदेशी बाजार के भीतर माल की आपूर्ति पर नियंत्रित ना होने के कारण होता है। === संयुक्त उद्यम === एक [[संयुक्त उद्यम]] दो या दो से अधिक व्यावसायिक संस्थाओं के बीच एक संयुक्त प्रयास है, जिसका लक्ष्य एक निर्धारित आर्थिक गतिविधि से पारस्परिक लाभ उठाना है। कुछ देश अक्सर जनादेश देते हैं कि उनके भीतर ''सभी'' विदेशी निवेश संयुक्त उद्यम के माध्यम से होने चाहिए (जैसे [[भारत]] और [[चीन गणराज्य (People's Republic of China)]]). निर्यात के साथ तुलना से, अधिक नियंत्रण होता है, लेकिन जोखिम का स्तर भी बढ़ जाता है। === प्रत्यक्ष निवेश === इस अनुबंध के मोड में, एक कंपनी विदेशी बाजार के भीतर एक उत्पाद के उत्पादन के उद्देश्य से, एक बाहरी देश के भीतर प्रत्यक्षतः एक स्थिर/[[अप्रचलित परिसंपत्ति]] का निर्माण करती है। संयोजन, एक सम्पूरित उत्पाद का निर्माण करने के लिए, सम्पूरित भागों के शाब्दिक संयोजन को संदर्भित करता है। इसका एक उदाहरण है, [[डेल संस्था (Dell Corporation)]]. डेल के पास संयुक्त राज्य अमेरिका के बाहरी देशों में संयंत्र हैं, परन्तु वह [[वैयक्तिक कंप्यूटर]] (personal computer) एकत्र (assemble) करता है, उनका शुरू से निर्माण नहीं करता है। दूसरे शब्दों में, यह अन्य कंपनियों से भाग प्राप्त करता है और अपनी फैक्ट्री में एक व्यक्तिगत कंप्यूटर के अवयव भाग एकत्र करता है (जैसे मदरबोर्ड, मॉनिटर, जीपीयू (GPU), रैम (RAM), वायरलेस कार्ड, मोडेम, साउंड कार्ड, आदि। ) निर्माण में शुरू से एक उत्पाद की वास्तविक गढ़ना करनी होती है। कार निर्माता अक्सर सभी भागों का निर्माण अपने संयंत्रों के भीतर करते हैं। प्रत्यक्ष निवेश में सबसे अधिक नियंत्रण होता है और सबसे अधिक जोखिम भी संलग्न होता है। जैसा किसी भी [[पूंजी व्यय]] में होता है, पूंजी व्यय के साथ किसी भी डूबने की लागत (sunk cost) का ठीक मूल्य निर्धारण करने के अतिरिक्त, निवेश पर प्रतिफल ([[मुनाफे की अवधि]], [[असल वर्तमान मूल्य]], [[आंतरिक प्रतिफल दर]], आदि द्वारा परिभाषित) सुनिश्चित कर लेना आवश्यक है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:विपणन]] [[श्रेणी:<span class="goog-gtc-fnr-highlight">अंतर्राष्ट्रीय</span> अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय व्यापार]] mpa6zumqqmgql2c8ohb275dsuh46t5w अंतर्राष्ट्रीय व्यापार 0 193725 6635782 6545943 2026-10-31T07:22:26Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635782 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Silkroutes.jpg|450px|right|thumb|सम्पूर्ण यूरेशिया में प्राचीन सिल्क रोड व्यापार मार्ग.]] '''अंतर्राष्ट्रीय व्यापार''', [[सीमा (भूगोल)|अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं]] या क्षेत्रों के आर-पार [[पूंजी]], [[वस्तु (अर्थशास्त्र)|माल]] और [[सेवा (अर्थशास्त्र)|सेवाओं]] का आदान-प्रदान है।<ref>{{Cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/trade |title=dictionary.reference.com |access-date=18 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727151536/http://dictionary.reference.com/browse/trade |archive-date=27 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref>अधिकांश देशों में, यह [[सकल घरेलू उत्पाद]] (GDP) के महत्त्वपूर्ण अंश का प्रतिनिधित्व करता है। जबकि अंतर्राष्ट्रीय [[व्यापार]], इतिहास के अधिकांश भाग में मौजूद रहा है (देखें [[सिल्क रोड]], [[एम्बर रोड]]) इसका आर्थिक, सामाजिक और राजनीतिक महत्त्व हाल की सदियों में बढ़ने लगा है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार व्यवस्था पर [[औद्योगीकरण]], उन्नत [[परिवहन]], [[वैश्वीकरण]], [[बहुराष्ट्रीय निगम]] और बाह्यस्रोत से कार्यनिष्पादन, इन सभी का व्यापक प्रभाव पड़ता है। [[वैश्वीकरण]] की निरंतरता के लिए अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में बढ़ोतरी महत्त्वपूर्ण है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बिना, देश सिर्फ़ अपनी खुद की सीमा के भीतर उत्पादित माल और सेवाओं तक सीमित रह जाएंगे. अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, सिद्धांत रूप में [[घरेलू व्यापार]] से भिन्न नहीं है क्योंकि एक व्यापार में शामिल पक्षों की अभिप्रेरणा और व्यवहार मौलिक रूप से बदलता नहीं है भले ही व्यापार सीमा पार का हो या नहीं। मुख्य अंतर यह है कि अंतर्राष्ट्रीय व्यापार आम तौर पर घरेलू व्यापार से अधिक महंगा है। इसका कारण है कि एक सीमा आम तौर पर अतिरिक्त शुल्क लगाती है जैसे [[प्रशुल्क]], सीमा पर विलंब के कारण आवधिक लागत और भाषा, कानूनी प्रणाली या संस्कृति जैसे देशीय भिन्नताओं से जुड़ी लागतें. घरेलू और अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बीच एक और अंतर यह है कि पूंजी और श्रम जैसे [[उत्पादन कारक]] आम तौर पर बाहर की तुलना में देशों के भीतर अधिक गतिशील होते हैं। इस प्रकार अंतर्राष्ट्रीय व्यापार ज्यादातर माल और सेवाओं के व्यापार तक सीमित है और पूंजी, श्रम या उत्पादन के अन्य कारकों के व्यापार में केवल एक छोटे पैमाने पर. इसके अलावा माल और सेवाओं का व्यापार, उत्पादन कारकों में व्यापार के लिए एक विकल्प के रूप में कार्य कर सकता है। उत्पादन का एक कारक आयात करने के बजाय, एक देश माल आयात कर सकता है जो उत्पादन के कारक का गहन इस्तेमाल करे और इस प्रकार संबंधित कारक को सम्मिलित कर ले. एक उदाहरण है, चीन से संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा श्रम-प्रधान वस्तुओं का आयात. चीनी श्रम का आयात करने के बजाय अमेरिका, चीन से ऐसे माल आयात कर रहा है जिसे चीनी श्रम के इस्तेमाल से उत्पादित किया गया है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, [[अर्थशास्त्र]] की एक शाखा भी है, जो [[अंतर्राष्ट्रीय वित्त]] के साथ मिलकर [[अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्र]] की विस्तृत शाखा का निर्माण करती है। [[चित्र:Reserve currencies.svg|350px|thumb|right|अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, मुद्राओं की विभिन्न किस्मों का उपयोग करता है, जिसमें सबसे महत्त्वपूर्ण को सरकारों और केंद्रीय बैंकों द्वारा विदेशी मुद्रा भंडार के रूप में संरक्षित रखा जाता है। यहां 1995 और 2005 के बीच प्रत्येक मुद्रा के लिए रखे वैश्विक संचयी भंडार के प्रतिशत को दर्शाया गया है: अमेरिकी डॉलर सबसे ज़्यादा वांछित मुद्रा है और यूरो की भी काफी मांग है।]] == नमूने == व्यापार की पद्धति का पूर्वानुमान लगाने और प्रशुल्क जैसी व्यापार नीतियों के प्रभाव का विश्लेषण करने के लिए अनेक अलग नमूने प्रस्तावित किए गए हैं। === रिकार्डियन मॉडल === {{see|Ricardian economics}} [[चित्र:Canal de Panamá Mayo 2008 342.jpg|thumb|अटलांटिक महासागर और प्रशांत महासागर के बीच अंतर्राष्ट्रीय समुद्री व्यापार के लिए पनामा नहर महत्त्वपूर्ण है।]] रिकार्डियन मॉडल [[तुलनात्मक लाभ]] पर केंद्रित है और अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत में शायद सबसे महत्त्वपूर्ण अवधारणा है। एक रिकार्डियन मॉडल में, देश उन चीज़ों के उत्पादन में विशेषज्ञता हासिल करते हैं जिन चीज़ों का उत्पादन वे अच्छा करते हैं। अन्य मॉडलों के विपरीत, रिकार्डियन ढांचा पूर्वानुमान लगाता है कि देश, माल की एक विस्तृत शृंखला का उत्पादन करने के बजाय विशेषज्ञ होंगे। इसके अलावा, रिकार्डियन मॉडल [[कारक निधि]] पर सीधे विचार नहीं करता, जैसे देश के भीतर श्रम और पूंजी की सापेक्ष मात्रा. रिकार्डिन मॉडल का प्रमुख लाभ यह है कि यह देशों के बीच प्रौद्योगिकी भिन्नताओं की कल्पना करता है। {{Citation needed|date=October 2009}} प्रौद्योगिकी अंतर, रिकार्डियन और रिकार्डो-स्राफा मॉडल में आसानी से शामिल होता है ([[अगला उपखंड]] देखें). रिकार्डियन मॉडल निम्नलिखित अनुमान लगाता है: # उत्पादन के लिए श्रम ही एकमात्र प्राथमिक इनपुट है (श्रम को मूल्य का परम स्रोत माना जाता है). # श्रम का स्थिर सीमांत उत्पाद (MPL) (श्रम उत्पादकता स्थिर है, पैमाने पर स्थिर लाभ और सरल तकनीक.) # अर्थव्यवस्था में श्रम की सीमित मात्रा # क्षेत्रों के बीच श्रम बिल्कुल गतिशील है लेकिन अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर नहीं। # सटीक प्रतियोगिता (मूल्य-ग्रहीता). रिकार्डियन मॉडल लघु-अवधि में मापन करता है, इसलिए प्रौद्योगिकी अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर भिन्न होती है। यह इस तथ्य का समर्थन करता है कि देश अपने तुलनात्मक लाभ का पालन करते हैं और विशेषज्ञता के लिए अनुमति देते हैं। ==== रिकार्डियन मॉडल का आधुनिक विकास ==== रिकार्डियन व्यापार मॉडल का अध्ययन ग्राहम, जोन्स, मेकेंज़ी और अन्य द्वारा किया गया। सभी सिद्धांतों में मध्यवर्ती माल, वस्तुएं और पूंजीगत माल जैसे व्यापारित इनपुट माल को बाहर रखा गया। मेकेंजी (1954), जोन्स (1961) और सैमुएलसन (2001) ने जोर दिया कि व्यापार से मध्यवर्ती वस्तुओं को बाहर रखे जाने से काफी लाभ खो जाएगा. एक प्रसिद्ध टिप्पणी में मेकेंजी ने (1954, पृ.179) कहा कि "एक पल का विचार एक व्यक्ति को समझा देगा कि सूती कपड़े का उत्पादन करने के लिए लंकाशायर असम्भाव्य होगा, यदि कपास को इंग्लैंड में उगाना पड़े.<ref>इक्वीलिब्रियम, ट्रेड, एंड ग्रोथ: सिलेक्टेड पेपर ऑफ़ लीओन डब्ल्यू. मैककेंज़ी, लीओन डब्ल्यू. मैककेंज़ी, तपन मित्रा, काज़ुओ निशिमुरा द्वारा लिखित, पृष्ठ 232.</ref> हाल ही में, इस सिद्धांत को विस्तारित करते हुए इसमें व्यापारिक मध्यवर्ती मामले को भी शामिल किया गया।<ref>शियोज़ावा, वाई 2007. ए न्यू कंस्ट्रक्शन ऑफ़ रिकार्डियन ट्रेड थिअरी, ''इवोल्युशनरी एंड इंस्टीट्युशनल इकोनोमिक्स रिव्यू'', '''3''' (2) पृ. 141-187</ref> इस प्रकार "केवल श्रम" धारणा (ऊपर #1) सिद्धांत से निकाल दी गई। इस प्रकार नया रिकार्डियन सिद्धांत, जिसे कभी-कभी रिकार्डो-स्राफा मॉडल का नाम भी दिया जाता है, सैद्धांतिक रूप से पूंजीगत वस्तुओं को शामिल करता है जैसे मशीनें और सामग्रियां, जिनका देशों के बीच कारोबार होता है। वैश्विक व्यापार के समय में, यह धारणा हेक्शेर-ओलिन मॉडल की अपेक्षा अधिक यथार्थवादी है, जो यह मानता है कि पूंजी, देश के अन्दर स्थिर है और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर गतिशील नहीं है।<ref>{{cite web|first=G.|last=Mankiw|title=Ricardo versus Heckscher-Ohlin|date=April 2007|url=http://gregmankiw.blogpost.com/2007/04/ricardo-vs-heckscher-ohlin.html|access-date=18 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140816225407/http://gregmankiw.blogpost.com/2007/04/ricardo-vs-heckscher-ohlin.html|archive-date=16 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref> === हेक्शेर-ओलिन मॉडल === {{main|Heckscher-Ohlin model}} 1900 के दशक के आरम्भ में, दो स्वीडिश अर्थशास्त्रियों, एली हेक्शेर और बेर्तिल ओलिन ने कारक अनुपात सिद्धांत नाम के एक अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत का सृजन किया। इस सिद्धांत को हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत भी कहा जाता है। हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत इस बात पर जोर देता है कि देशों को ऐसे माल का उत्पादन और निर्यात करना चाहिए जिसे ऐसे संसाधनों (कारकों) की आवश्यकता हो, जो प्रचुर हो और ऐसे माल का आयात करना चाहिए जिसे अल्प-आपूर्ति वाले संसाधनों की आवश्यकता हो। यह सिद्धांत, तुलनात्मक लाभ और पूर्ण लाभ के सिद्धांतों से भिन्न है क्योंकि ये सिद्धांत एक विशेष वस्तु के लिए उत्पादन प्रक्रिया की उत्पादकता पर केंद्रित हैं। इसके विपरीत, हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत कहता है कि एक देश को उत्पादन और निर्यात में उन कारकों का उपयोग करते हुए विशेषज्ञ होना चाहिए जो सबसे प्रचुर मात्रा में हो और इसलिए सस्ते हों. उन माल का उत्पादन ना करें, जैसा कि पहले के सिद्धांतों ने कहा, जो वे सबसे अधिक कुशलता से उत्पादित करते हैं। हेक्शेर-ओलिन मॉडल को बुनियादी तुलनात्मक लाभ के रिकार्डियन मॉडल के लिए एक विकल्प के रूप में निर्मित किया गया था। इसकी अधिक जटिलता के बावजूद यह अपने पूर्वानुमानों में अधिक सटीक साबित नहीं हुआ। लेकिन एक सैद्धांतिक दृष्टिकोण से देखने पर यह अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत में नव-शास्त्रीय मूल्य तंत्र को शामिल करके एक सुरुचिपूर्ण समाधान प्रदान करता है। इस सिद्धांत का तर्क है कि अंतर्राष्ट्रीय व्यापार का पैटर्न, [[कारक निधि]] में अंतर से निर्धारित होता है। यह पूर्वानुमान लगाता है कि देश, उन मालों का [[निर्यात]] करेंगे, जो स्थानीय रूप से प्रचुर कारकों का उपयोग करते हैं और उन मालों का आयात करेंगे, जो ऐसे कारकों का उपयोग करते हैं जो स्थानीय रूप से अत्यंत अल्प हैं। H-O मॉडल के साथ अनुभवजन्य समस्याएं, जिसे [[लिओनटिफ विरोधाभास]] के रूप में जाना जाता है, [[वेसिली लिओनटिफ]] द्वारा अनुभवजन्य परीक्षणों में सामने आईं जिन्होंने पाया कि पूंजी की बहुतायत होने के बावजूद अमेरिका श्रम-प्रधान मालों को निर्यात कर रहा था। H-O मॉडल निम्नलिखित मुख्य धारणाएं बनाता है: # श्रम और पूंजी, क्षेत्रों के बीच मुक्त रूप से प्रवाहित होते हैं # जूते का उत्पादन श्रम-प्रधान है और कंप्यूटर का उत्पादन पूंजी-प्रधान है # दो देशों के बीच श्रम और पूंजी की राशि भिन्न होती है (निधि में अंतर) # [[मुक्त व्यापार]] # देशों में प्रौद्योगिकी समान है (दीर्घावधि) # [[पसंद]] समान है H-O सिद्धांत के साथ समस्या यह है कि यह पूंजीगत वस्तुओं के व्यापार को शामिल नहीं करता है (सामग्री और ईंधन सहित). H-O सिद्धांत में, श्रम और पूंजी, प्रत्येक देश के लिए स्थिर पदार्थ हैं। एक आधुनिक अर्थव्यवस्था में, पूंजीगत वस्तुओं का अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर कारोबार किया जाता है। मध्यवर्ती वस्तुओं के व्यापार से लाभ काफी होता हैं, जैसा कि सैमुएलसन द्वारा बल दिया गया था (2001). ==== हेक्शेर-ओलिन मॉडल की वास्तविकता और प्रयोज्यता ==== कई अर्थशास्त्री रिकार्डो सिद्धांत की तुलना में हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को पसंद करते हैं, क्योंकि यह कम सरल धारणाओं को बनाता है। {{Citation needed|date=October 2009}} 1953 में, वेसिली लिओनटिफ ने एक अध्ययन प्रकाशित किया, जहां उन्होंने हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत की वैधता का परीक्षण किया<ref>{{cite journal|first=W. W.|last=Leontief|year=1953|title=Domestic Production and Foreign Trade: The American Capital Position Re-examined|journal=Proceedings American Philosophical Society|volume=97|pages=332–349}}</ref>. अध्ययन से पता चला कि अन्य देशों की तुलना में अमेरिका पूंजी में अधिक प्रचुर था, इसलिए अमेरिका पूंजी-प्रधान माल का निर्यात कर रहा था और श्रम-प्रधान माल का आयात. लिओनटिफ ने पाया कि आयात की तुलना में अमेरिका का निर्यात कम पूंजी-प्रधान था। लिओनटिफ विरोधाभास के उभरने के बाद, कई शोधकर्ताओं ने हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को बचाने की कोशिश की, या तो मापन के नए तरीकों द्वारा, या नई व्याख्याओं के द्वारा. लीमर<ref>{{cite journal|last=Leamer|first=E.E.|title=The Leontief Paradox Reconsidered|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1980-06_88_3/page/495|journal=Journal of Political Economy|year=1980|volume=88|pages=495–503}}</ref> ने बल दिया कि लिओनटिफ ने H-O सिद्धांत की सही व्याख्या नहीं की और दावा किया कि एक सही व्याख्या के साथ विरोधाभास घटित नहीं हुआ। ब्रेचर और चौदरी<ref>{{cite journal|author=Brecher|coauthor=Choudri|title=The Leontief Paradox: Continued|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1982-08_90_4/page/820|journal=Journal of Political Economy|volume=90|year=1982|pages=820–823}}</ref> ने पाया कि, अगर लीमर सही था, तो अमेरिकी मज़दूरों की प्रति व्यक्ति खपत, मजदूरों के विश्व औसत खपत से कम होनी चाहिए। बाद में कई अन्य परीक्षण हुए लेकिन उनमें से ज्यादातर असफल रहे। <ref>{{cite journal|first=H.P.|last=Bowen|author2=E.E. Leamer and L. Sveiskas|year=1987|title=A Multi-country Multi-Factor Test of the Factor Abundance Theory|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1987-12_77_5/page/791|journal=American Economic Review|volume=77|pages=791–809}}</ref><ref>{{cite journal|first=D.|last=Trefler|year=1995|title=The Case of Missing Trade and Other HOV Mysteries|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1995-12_85_5/page/1029|journal=The American Economic Review|volume=85|number=5|pages=1029–1046}}</ref> कई प्रसिद्ध पाठ्यपुस्तक लेखक, जिनमें शामिल हैं क्रूगमन और ओब्स्टफेल्ड और बोवेन, होलेन्डर और वीएन, H-O मॉडल की वैधता के बारे में नकारात्मक हैं।<ref>{{cite book|first=P.R.|last=Krugman|coauthor=M. Obstfeld|year=1988|title=International Economics: Theory and Policy|url=https://archive.org/details/internationaleco0010krug|location=Glenview|publisher=Scott, Foresman}}</ref><ref name="Bowen98">{{cite book|first=H.P.|last=Bowen|author2=A. Hollander and J-M. Viane|year=1998|title=Applied International Trade Analysis|url=https://archive.org/details/appliedinternati0000harr|location=London|publisher=Macmillan Press}}</ref>. अनुभवजन्य अनुसंधान के लंबे इतिहास का परीक्षण करने के बाद, बोवेन, होलेन्डर और वीएन ने निष्कर्ष दिया: "कारक बहुतायत सिद्धांत [H-O सिद्धांत और उसका बहु-पण्य और बहु-कारक मामले में विकसित रूप] के हाल के परीक्षण जो सीधे HOV समीकरणों की जांच करते हैं, वे सिद्धांत की अस्वीकृति का भी संकेत देते हैं".<ref name="Bowen98"/> {{rp|321}} हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को दक्षिण-उत्तर व्यापार समस्याओं का विश्लेषण करने के लिए अच्छी तरह अनुकूलित नहीं किया गया है। HO के अनुमान, N-N व्यापार (या S-S) की तुलना में N-S के सम्बन्ध में कम यथार्थवादी हैं। उत्तर और दक्षिण के बीच आय भिन्नता ही एक ऐसी चीज़ है जिसकी तीसरी दुनिया को सबसे ज्यादा परवाह होती है। कारक मूल्य समकरण [H-O सिद्धांत का एक परिणाम] ने वसूली का अधिक संकेत नहीं दिखाया है। HO मॉडल मानता है कि देशों के बीच समान उत्पादन कार्य करता है। यह बेहद अवास्तविक है। विकसित और विकासशील देशों के बीच प्रौद्योगिकी की भिन्नता, गरीब देशों के लिए चिंता का मुख्य विषय है<ref>फ्रांसिस स्टीवर्ट, रीसेंट थिअरीज़ ऑफ़ इंटरनैशनल ट्रेड: सम इम्प्लीकेशंस फॉर द साउथ, हेनरिक किएरजकोवस्की (सं.) 1989 ''मोनोपोलिस्टिक कॉम्पटीशन एंड इंटरनैशनल ट्रेड'', ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, पृ.84-108.</ref> अंतर्राष्ट्रीय व्यापार की प्रक्रिया भारतीय व्यापार की संतुष्टीकरण === विशिष्ट कारक मॉडल === {{unreferenced section|date=October 2009}} [[चित्र:WTOmap currentmember2008.png|thumb|विश्व व्यापार संगठन के वर्तमान सदस्य.|कड़ी=Special:FilePath/WTOmap_currentmember2008.png]] [[चित्र:Global Competitiveness Index 2008-2009.svg|thumb|वैश्विक प्रतिस्पर्धा सूचकांक (2008-2009): एक अंतर्राष्ट्रीय व्यापार वातावरण में देशों की भलाई के लिए प्रतिस्पर्धा एक महत्त्वपूर्ण निर्धारक है।]] इस मॉडल में, उद्योगों के बीच श्रम गतिशीलता संभव है, जबकि अल्पावधि में उद्योगों के बीच पूंजी स्थिर है। इस प्रकार, इस मॉडल को हेक्शेर-ओलिन मॉडल के एक 'अल्पकालीन' संस्करण के रूप में व्याख्या की जा सकती है। विशिष्ट कारक नाम, प्रदान किए जाने वाले के लिए यह सन्दर्भित करता है कि अल्पावधि में, भौतिक पूंजी जैसे उत्पादन के विशिष्ट कारक उद्योगों के बीच आसानी से अंतरणीय नहीं हैं। सिद्धांत यह सुझाव देता है कि अगर माल की कीमत में वृद्धि होती है, तो उस माल के विशिष्ट सन्दर्भ में उत्पादन के कारक के मालिकों को वास्तविक रूप से अच्छा लाभ होगा। इसके अलावा, विरोधी उत्पादन के विशिष्ट कारकों (यानी श्रम और पूंजी) के मालिकों के पास विरोधी कार्यसूची होने की संभावना होती जब वे श्रम के आप्रवास पर नियंत्रण के लिए पक्ष जुटाते हैं। इसके विपरीत, पूंजी और श्रम, दोनों के मालिकों को पूंजी निधि में वृद्धि से वास्तविक रूप में लाभ होता है। यह मॉडल विशेष उद्योगों के लिए आदर्श है। यह मॉडल आय वितरण को समझने के लिए आदर्श है लेकिन व्यापार की पद्धति की चर्चा करने के लिए भद्दा है। === नवीन व्यापार सिद्धांत === {{main|New Trade Theory}} नवीन व्यापार सिद्धांत, व्यापार के बारे में कई तथ्यों को समझाने की कोशिश करता है, जो ऊपर उल्लिखित दो मुख्य मॉडलों के लिए मुश्किल है। इसमें यह तथ्य भी शामिल है कि ज्यादातर व्यापार, समान कारक बंदोबस्ती और उत्पादकता स्तर और मौजूद बहुराष्ट्रीय उत्पादन (अर्थात् विदेशी प्रत्यक्ष निवेश) की बड़ी मात्रा वाले देशों के बीच होता है। इस ढांचे के एक उदाहरण में, अर्थव्यवस्था, [[एकाधिकार प्रतियोगिता]] और पैमाने पर बढ़ते लाभ का प्रदर्शन करती है। ऐसे तीन बुनियादी सिद्धांत हैं जिन्हें वैश्विक बाज़ारियों को समझना चाहिए: 1. तुलनात्मक लाभ सिद्धांत 2. व्यापार या उत्पाद व्यापार चक्र सिद्धांत 3. व्यापार अभिमुखीकरण सिद्धांत === गुरुत्वाकर्षण मॉडल === {{main|Gravity model of trade}} व्यापार का गुरुत्व मॉडल, ऊपर चर्चित अधिक सैद्धांतिक मॉडलों के बजाय व्यापार पद्धति का एक अधिक अनुभवजन्य विश्लेषण प्रस्तुत करता है। अपने मूल रूप में गुरुत्वाकर्षण मॉडल, देशों के बीच की दूरी और देशों के आर्थिक आकार की परस्पर क्रिया के आधार पर व्यापार का पूर्वानुमान लगाता है। यह मॉडल, न्यूटन के [[गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत]] की नक़ल करता है जो दो वस्तुओं के बीच की दूरी और भौतिक आकार को भी मानता है। यह मॉडल [[अर्थमितीय]] विश्लेषण के माध्यम से भी अनुभवजन्य तौर पर मजबूत सिद्ध हुआ है। अन्य कारक जैसे आय का स्तर, देशों के बीच राजनयिक संबंध और व्यापार नीतियों को भी मॉडल के विस्तारित संस्करणों में शामिल किया गया है। ==कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार के अनुसार देश== नीचे २१ सर्वाधिक व्यापार करने वाले देशों की सूची दी गयी है (विश्व व्यापार संघ के अनुसार, 2016)। <ref>{{Cite web |url=https://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm |title=Leading merchandise exporters and importers, 2016 |access-date=10 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190919083809/https://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm |archive-date=19 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right" |- bgcolor="#ececec" valign=top ! style="width:5%"|रैंक !! style="width:20%"|देश !! style="width:25%"|कितने बिलियन [[यूएस डॉलर]]<br>के माल का व्यापार !! style="width:25%"|कितने बिलियन [[यूएस डॉलर]]<br>के सेवा का व्यापार !! style="width:25%"|कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार<br>(माल एवं सेवा, बिलियन यूएस डॉलर) !कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार % |- | - || '''''[[विश्व]]''''' || 32,180 || 9,415 || 41,595 |100 |- | - ||align=left|'''''{{flag|यूरोपीय संघ}}''''' || 3,821 || 1,604 || 5,425 | |- | 1 ||align=left|'''{{flag|संयुक्त राज्य}}''' || 3,706 || 1,215 || 4,921 | |- | 2 ||align=left|'''{{flag|चीन}}''' || 3,686 || 656 || 4,342 | |- | 3 ||align=left|'''{{flag|जर्मनी}}''' || 2,395 || 571 || 2,966 | |- | 4 ||align=left|'''{{flag|जापान}}''' || 1,252 || 350 || 1,602 | |- | 5 ||align=left|'''{{flag|United Kingdom}}''' || 1,045 || 520 || 1,565 | |- | 6 ||align=left|'''{{flag|France}}''' || 1,074 || 470 || 1,544 | |- | 7 ||align=left|'''{{flag|Netherlands}}''' || 1,073 || 339 || 1,412 | |- | 8 ||align=left|'''{{flag|Hong Kong}}''' || 1,064 || 172 || 1,236 | |- | 9 ||align=left|'''{{flag|South Korea}}''' || 902 || 201 || 1,103 | |- | 10 ||align=left|'''{{flag|Italy}}''' || 866 || 200 || 1,066 | |- | 11 ||align=left|'''{{flag|Canada}}''' || 807 || 177 || 984 | |- | 12 ||align=left|'''{{flag|Belgium}}''' || 763 || 212 || 975 | |- | 13 ||align=left|'''{{flag|भारत}}''' || 623 || 294 || 917 | |- | 13 ||align=left|'''{{flag|Singapore}}''' || 613 || 304 || 917 | |- | 15 ||align=left|'''{{flag|Mexico}}''' || 771 || 53 || 824 | |- | 16 ||align=left|'''{{flag|Spain}}''' || 596 || 198 || 794 | |- | 17 ||align=left|'''{{flag|Switzerland}}''' || 572 || 207 || 779 | |- | 18 ||align=left|'''{{flag|Taiwan}}''' || 511 || 93 || 604 | |- | 19 ||align=left|'''{{flag|Russia}}''' || 473 || 122 || 595 | |- | 20 ||align=left|'''{{flag|Ireland}}''' || 248 || 338 || 586 | |- | 21 ||align=left|'''{{flag|United Arab Emirates}}''' || 491 || 92 || 583 | |} ==सर्वाधिक निर्यात की गयीं वस्तुएँ== [[File:Volume of world merchandise exports.png|thumb|right|Volume of world merchandise exports]] {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#ececec" valign=top ! रैंक !! वस्तु !! मूल्य, US$('000)!! सूचना की <br> तिथि |- | align=center| 1 || Mineral fuels, oils, distillation products, etc. || align=right| $2,183,079,941|| align=center| 2012 |- | align=center| 2 || Electrical, electronic equipment || align=right| $1,833,534,414|| align=center| 2012 |- | align=center| 3 || Machinery, nuclear reactors, boilers, etc. || align=right| $1,763,371,813|| align=center| 2012 |- | align=center| 4 || Vehicles other than railway || align=right| $1,076,830,856|| align=center| 2012 |- | align=center| 5 || Plastics and articles thereof || align=right| $470,226,676|| align=center| 2012 |- | align=center| 6 || Optical, photo, technical, medical, etc. apparatus || align=right| $465,101,524|| align=center| 2012 |- | align=center| 7 || Pharmaceutical products || align=right| $443,596,577|| align=center| 2012 |- | align=center| 8 || Iron and steel || align=right| $379,113,147|| align=center| 2012 |- | align=center| 9 || Organic chemicals || align=right| $377,462,088|| align=center| 2012 |- | align=center| 10 || Pearls, precious stones, metals, coins, etc. || align=right| $348,155,369|| align=center| 2012 |} Source: [[International Trade Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.trademap.org/open_access/Index.aspx?proceed=true&&tradetype=E&outputoption=byproduct&productclusterlevel=HS2|title=Trade Map - Trade statistics for international business development|author=International Trade Centre (ITC)|publisher=|access-date=10 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303203942/https://www.trademap.org/open_access/Index.aspx?proceed=true&&tradetype=E&outputoption=byproduct&productclusterlevel=HS2|archive-date=3 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> == अंतर्राष्ट्रीय व्यापार विनियमन == परंपरागत रूप से दो देशों के बीच व्यापार [[द्विपक्षीय संधियों]] के माध्यम से विनियमित किया जाता था। कई सदियों तक [[वणिकवाद]] में विश्वास के तहत अधिकांश देशों में अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर सीमा शुल्क उच्च था और कई प्रतिबंध थे। 19वीं सदी में, विशेष रूप से [[यूनाइटेड किंगडम]] में, [[मुक्त व्यापार]] में विश्वास सर्वोपरि बन गया। {{Citation needed|date=August 2008}} उसके बाद से यह धारणा पश्चिमी देशों के बीच प्रभावी सोच बन गई। द्वितीय विश्व युद्ध के बाद के वर्षों में, विवादास्पद [[बहुपक्षीय]] संधियों जैसे [[जनरल एग्रीमेंट ऑन टैरिफ एंड ट्रेड]] (GATT) और [[विश्व व्यापार संगठन]] ने वैश्विक स्तर पर विनियमित व्यापार ढांचे को निर्मित करते हुए [[मुक्त व्यापार]] को बढ़ावा देने का प्रयास किया। इन व्यापार समझौतों ने, अनुचित व्यापार के दावों के साथ जो [[विकासशील देशों]] के लिए लाभदायक नहीं हैं, अक्सर विरोध और असंतोष को जन्म दिया है। मुक्त व्यापार का आम तौर पर, आर्थिक रूप से सर्वाधिक मज़बूत देशों द्वारा सबसे अधिक समर्थन किया जाता है, हालांकि वे अक्सर उन उद्योगों के लिए चयनात्मक [[संरक्षणवाद]] में संलग्न होते हैं जो रणनीतिक रूप से महत्त्वपूर्ण हैं, जैसे [[अमेरिका]] और [[यूरोप]] द्वारा कृषि पर लगाया जाने वाला सुरक्षात्मक प्रशुल्क. {{Citation needed|date=August 2008}} [[नीदरलैंड]] और यूनाइटेड किंगडम उस वक्त मुक्त व्यापार के कट्टर पैरोकार थे जब वे आर्थिक रूप से प्रभावशाली थे, आज संयुक्त राज्य अमेरिका, यूनाइटेड किंगडम, [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[जापान]] इसके सबसे बड़े समर्थक हैं। हालांकि, कई अन्य देश (जैसे भारत, चीन और रूस) तेज़ी से मुक्त व्यापार के हिमायती बनते जा रहे हैं क्योंकि वे आर्थिक रूप से खुद अधिक शक्तिशाली बन रहे हैं। जैसे-जैसे प्रशुल्क स्तर में गिरावट आ रही है, गैर-प्रशुल्क उपायों पर चर्चा करने की इच्छा भी बढ़ रही है, जिसमें शामिल है विदेशी प्रत्यक्ष निवेश, वसूली और व्यापार सरलीकरण.{{Citation needed|date=August 2008}} व्यापार सरलीकरण में [[सीमा शुल्क]] प्रक्रियाओं और व्यापार को पूरा करने से संबंधित [[लेनदेन लागत]] पर ध्यान दिया जाता है। परंपरागत रूप से कृषि हित, आम तौर पर मुक्त व्यापार के पक्ष में हैं जबकि विनिर्माण क्षेत्र अक्सर संरक्षणवाद का समर्थन करते हैं। {{Citation needed|date=August 2008}}हालांकि, हाल के वर्षों में इसमें कुछ हद तक बदलाव आया है। वास्तव में, कृषि से जुड़े गुट, विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका, यूरोप और जापान में, प्रमुख अंतर्राष्ट्रीय व्यापार संधियों में ख़ास नियमों के लिए मुख्यतः जिम्मेदार हैं जो अधिकांश अन्य वस्तुओं और सेवाओं की अपेक्षा कृषि में अधिक संरक्षणवादी उपायों की अनुमति देते हैं। [[मंदी]] के दौरान, घरेलू उद्योगों की रक्षा के लिए प्रशुल्क बढ़ाने का अक्सर अत्यधिक घरेलू दबाव होता है। [[महान मंदी]] के दौरान यह दुनिया भर में हुआ। कई अर्थशास्त्रियों ने विश्व व्यापार में पतन के लिए प्रशुल्क को अंदरूनी कारण के रूप में रेखांकित करने का प्रयास किया है जिसके लिए कई लोगों का मानना है कि इसने मंदी को अधिक विकट कर दिया। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार का विनियमन, विश्व व्यापार संगठन के माध्यम से वैश्विक स्तर पर किया जाता है और कई अन्य क्षेत्रीय व्यवस्था के माध्यम से जैसे दक्षिण अमेरिका में [[MERCOSUR]], अमेरिका, कनाडा और मैक्सिको के बीच [[नॉर्थ अमेरिकन फ्री ट्रेड एग्रीमेंट]] (NAFTA) और 27 स्वतंत्र देशों के बीच [[यूरोपीय संघ]]. [[फ्री ट्रेड एरिया ऑफ़ द अमेरिका]] (FTAA) की योजनाबद्ध स्थापना पर 2005 ब्यूनस आयर्स वार्ता, मुख्य रूप से लैटिन अमेरिकी देशों की आबादी के विरोध से विफल हो गई। ऐसे ही अन्य समान समझौते जैसे कि [[मल्टीलेटरल एग्रीमेंट ऑन इन्वेस्टमेंट]] (MAI) भी हाल के वर्षों में विफल हो गए। == अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में जोखिम == अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं के पार व्यापार कर रही कंपनियां, उन्हीं समान जोखिमों का सामना करती हैं जो सामान्य रूप से कट्टर घरेलू लेन-देन में प्रदर्शित होता है। उदाहरण के लिए, * क्रेता दिवालियापन (खरीदार भुगतान नहीं कर सकता); * अस्वीकृति (सह=°{=€%*_¥∆ त विनिर्देशों से भिन्न होने पर खरीदार माल खारिज कर देता है); * ऋण जोखिम (भुगतान करने से पहले खरीदार को माल का कब्जा लेने की अनुमति देना); * नियामक जोखिम (जैसे, नियमों में परिवर्तन जो लेन-देन को रोकता है); * हस्तक्षेप (एक लेन-देन को पूरा होने से रोकने के लिए सरकारी कार्रवाई); * राजनीतिक जोखिम (नेतृत्व में परिवर्तन जो लेन-देन या कीमतों के साथ हस्तक्षेप करता है) और * युद्ध और अन्य अनियन्त्रणीय घटनाएं. इसके अलावा, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, प्रतिकूल विनिमय दर आंदोलनों के जोखिम का भी सामना करता है (और अनुकूल आंदोलनों का संभावित लाभ).<ref>{{cite journal|last=Aggarwal|first=Raj|authorlink=Raj Aggarwal|title=Seeking Out Profitable Countertrade Opportunities: A Proactive Approach|url=https://archive.org/details/sim_industrial-marketing-management_1989-02_18_1/page/65|journal=Industrial Marketing Management|volume=18|number=1|year=1989|pages=65-71|author2=A. Reisman and D. C. Fuh}}.<br />(यह लेख दोहरे व्यारिक माल की मांग और आपूर्ति का विश्लेषण करता है और लाभदायक दोहरे व्यापार और बाजार सहक्रिया अवधारणाओं की संभावनाओं को परिभाषित और उपयोग करता है, तथा व्यापारी को उन उद्योगों की तरफ निर्देशित करता है जो सबसे बड़े लाभ की क्षमता दिखाते हैं).</ref> ==अंतरराष्ट्रीय व्यापार में आईटी की भूमिका== * '''विदेशी निवेश को प्रोत्साहित करने की आवश्यकता है पिछले लेख में चर्चा की है कि कैसे अंतरराष्ट्रीय कारोबार का समर्थन पारिस्थितिकी प्रणालियों और व्यापार के अनुकूल नीतियों की जरूरत है, तो वे उभरते बाजारों में सफल होने के लिए कर रहे हैं। विशेष महत्त्व तय है कि वे सेटअप उनके संचालन के लिए अंतरराष्ट्रीय कारोबार की अनुमति देने और उन्हें आगे बढ़ने और सफल होने के लिए प्रोत्साहित करेगा में सरकारों की भूमिका है। अक्सर, कई देशों की सरकारों के लिए एक विकल्प नहीं है लेकिन अंतरराष्ट्रीय कारोबार का स्वागत करने के रूप में वे "नकदी" या डॉलर की जरूरत है, क्योंकि वे भी जाना जाता है। उदाहरण के लिए, निर्यात और आयात के बीच के अंतर को चालू खाते के घाटे या सीएडी के रूप में जाना जाता है। कई उभरते बाजारों (चीन जो एक सकारात्मक सीएडी है, को छोड़कर) के बाद से घाटे डॉलर के साथ वित्त पोषण की जरूरत है कि लोगों की है। फिर, सरकारों उच्च दरों पर इन डॉलर उधार लेने या प्रत्यक्ष विदेशी निवेश या विदेशी प्रत्यक्ष निवेश और इक्विटी के माध्यम से घाटा वित्त एफआईआई या विदेशी संस्थागत निवेशकों से शेयर बाजारों में बहती कर सकते हैं। * '''सरकार की भूमिका इसके अलावा, घरेलू उद्योग क्षमताओं को एक विशेष क्षेत्र है और न ही विशेषज्ञता है कि क्षेत्र का विकास करने में सफल होने के लिए नहीं हो सकता है। इसलिए, एफडीआई कि क्षेत्र के विकास के लिए आवश्यक हो जाता है। इसके अलावा, अर्थव्यवस्था के खुलने विश्व व्यापार संगठन या विश्व व्यापार संगठन, जिसका मतलब है कि आदेश में, अन्य देशों को निर्यात करने के लिए उभरते बाजार और विकासशील अर्थव्यवस्थाओं में खोलने के लिए है कि में प्रवेश के लिए आवश्यक है। इन वजहों से विकासशील देशों में कई सरकारें अपने-अपने देशों में सेटअप के संचालन के लिए अंतरराष्ट्रीय कारोबार में विदेशी निवेश को प्रोत्साहित करने और अनुमति देने के कुछ कर रहे हैं। हालांकि, एक ही सरकारों की नीतियों को जारी रखने या नहीं कारक है कि सरकारों की वैचारिक तुला, राजनीति की मजबूरियों, और तथ्य यह है कि विदेशी निवेश की योजना बनाई अर्थव्यवस्था के रूप में शुरू किक में सफल नहीं हो सकता है शामिल की एक मेज़बान पर निर्भर करता है। * '''प्रक्रिया सतत और आम सहमति से होना चाहिए यहां महत्वपूर्ण पहलू यह है कि उभरती अर्थव्यवस्थाओं के कई सरकारें अक्सर क्योंकि उपर्युक्त कारणों का खुली बाहों से अंतरराष्ट्रीय कारोबार का स्वागत है। हालांकि, बीच में ही प्रक्रिया के माध्यम से, उनमें से कुछ नीतिगत पक्षाघात की वजह से ठंड पैर विकसित करने, और कारकों से ऊपर सूचीबद्ध है। यह समझा जा सकता है कि अंतरराष्ट्रीय कारोबार उभरती अर्थव्यवस्थाओं में प्रवेश करने की इजाजत दी द्विदलीय अर्थ है कि वहाँ सभी हितधारकों से इस मुद्दे पर व्यापक सहमति होना चाहिए होना चाहिए की जरूरत है। तभी तो अंतरराष्ट्रीय कारोबार उभरती बाजार अर्थव्यवस्थाओं में कामयाब होगी। इसके अलावा, विदेशी पूंजी के लिए प्रतिस्पर्धा है कि किसी में प्रक्रिया पर प्रतिकूल अर्थव्यवस्था और इसलिए, इस प्रक्रिया को जारी रखा जाना चाहिए और कारण प्रोत्साहन दिया अंतरराष्ट्रीय कारोबार को प्रभावित करते हैं इतनी तीव्र है। * '''विचार समापन अंत में, चीन, ब्राजील, दक्षिण अफ्रीका, और वियतनाम के उदाहरण (जो अभी भी उभर रहा है) अर्थव्यवस्थाओं में से खोलने और इस प्रक्रिया के माध्यम से निम्नलिखित पर आम सहमति के लिए की आवश्यकता को दर्शाते हैं। दूसरी ओर, भारत और रूस के उदाहरण के अन्य तरीके से इन देशों खुली बाहों के साथ मजबूरियों के कारण उनकी अर्थव्यवस्थाओं को खोला और फिर लेकिन गति को बनाए रखने के रूप में असफल आसपास हैं। इसका मतलब यह है कि वैश्विक अर्थव्यवस्था में एकीकरण ही होगा जब सुधारों की प्रक्रिया को तहे दिल से और रुक जाता है या यू-टर्न के बिना किया जाता है। == गैलरी == <gallery> File:Dual currency cash machines in Jersey.jpg|जर्सी में दोहरी-मुद्रा नकदी मशीन: अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बढ़ने के साथ, कई मुद्राओं को संभालने की जरूरत अधिक शक्तिशाली होती जा रही है। File:1672 Gérard de Lairesse - Allegory of the Freedom of Trade.jpg|जेरार्ड डे लेरेस द्वारा 1672 का एक चित्र: व्यापार की स्वतंत्रता का रूपक (यह भी देखें: मुक्त बाज़ार). अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सामान्यतः व्यापार की स्वतंत्रता के साथ जुड़ा हुआ है। File:Mall culture jakarta30.jpg|भूमंडलीकरण: जकार्ता में पुज़ो, इंडोनेशिया. अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, बहुराष्ट्रीय निगमों के विस्तार का सम्पाती है। File:Dromader caravan.jpg|ऊंट का एक कारवां, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के लिए आज भी उपयोग किया जाता है, विशेष रूप से सहारा में. File:Caravane hoggar1.jpg|विभिन्न गांवों और अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं के पार माल ले जाता ऊंट का एक आधुनिक कारवां. File:Triangle trade.png|त्रिकोण व्यापार: अफ्रीका से उत्तरी अमेरिका में दासों की बिक्री, दक्षिण अमेरिका से न्यू इंग्लैंड को चीनी की बिक्री और वापस उत्तरी अमेरिका से अफ्रीका को रम और अन्य माल की बिक्री. File:Jakarta WTO protest1.jpg|कुछ लोग अंतर्राष्ट्रीय व्यापार को पसंद नहीं करते: यहां जकार्ता में विश्व व्यापार संगठन के खिलाफ विरोध करता एक व्यक्ति. </gallery> == इन्हें भी देखें == {{Col-begin}} {{Col-4}} * [[संपूर्ण लाभ]] * [[व्यापार संतुलन]] * [[सीमामुक्त बिक्री]] * [[कोलंबियन एक्सचेंज]] * [[वाणिज्यिक क्रांति]] * [[तुलनात्मक लाभ]] * [[सीमा शुल्क संघ]] * [[पारिस्थितिकी अर्थशास्त्र]] * [[अर्थशास्त्र]] * [[निर्यात]] * [[मुक्त व्यापार]] {{Col-4}} * [[मुक्त व्यापार क्षेत्र]] * [[व्यापार का गुरूत्व मॉडल]] * [[आयात (अंतर्राष्ट्रीय व्यापार)]] * अंतर्राष्ट्रीय व्यापार * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार कानून]] * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पुरस्कार]] * [[अंतर्राष्ट्रीयकरण]] * [[चालू खाता शेष के आधार पर देशों की सूची]] * [[आयात के आधार पर देशों की सूची]] * [[निर्यात के आधार पर देशों की सूची]] {{Col-4}} * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार विषयों की सूची]] * [[अर्थशास्त्रियों की सूची]] * [[बाजार विभाजन सूचकांक]] * [[वणिकवाद]] * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में एकाधिकार प्रतिस्पर्धा]] * [[सर्वाधिक पसंदीदा देश खंड]] * [[OPEC]] * [[राजनीतिक जोखिम]] * [[संरक्षणवाद]] * [[सिंगल विंडो सिस्टम]] * [[द ग्रैंड एक्सचेंज]] * [[व्यापार गुट]] {{Col-4}} * [[व्यापार सुविधा]] * [[व्यापार वित्त]] * [[ट्रेडरूट्स]] * [[UNCTAD]] * [[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]] * [[विश्व व्यापार संगठन]] {{Col-end}} == पाद-टिप्पणियां == {{Reflist}} == सन्दर्भ == * {{cite journal|last=Jones|first=Ronald W.|year=1961|title=Compartive Advantage and the Theory of Tariffs|journal=The Review of Economic Studies|volume=28|number=3|pages=161–175}} * {{cite journal|last=McKenzie|first=Lionel W.|year=1954|title=Specialization and Efficiency in World Production|journal=The Review of Economic Studies|volume=21|number=3|pages=165–180}} * {{cite journal|last=Samuelson|first=Paul|year=2001|title=A Ricardo-Sraffa Paradigm Comparing the Gains from Trade in Inputs and Finished Goods|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-literature_2001-12_39_4/page/1204|journal=Journal of Economic Literature|volume=39|number=4|pages=1204–1214}} == बाहरी कड़ियाँ == === आंकड़े === ==== सरकारी आंकड़े ==== निर्यात और आयात की मात्रा और उनके मूल्य पर आंकड़े अक्सर उत्पादों की विस्तृत सूची से खंडित होते हैं जो अंतर-सरकारी और अंतर्राष्ट्रीय संगठनों और राष्ट्रीय सांख्यिकी संस्थान की सांख्यिकीय सेवाओं द्वारा प्रकाशित सांख्यिकीय संग्रहों में उपलब्ध हैं: * [https://web.archive.org/web/20110911132601/http://comtrade.un.org/ संयुक्त राष्ट्र Commodity Trade Database] * [https://web.archive.org/web/20151230011715/http://www.oecd.org/statsportal/0,3352,en_2825_293564_1_1_1_1_1,00.html Statistical Portal]: OECD * [https://web.archive.org/web/20110419214922/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/external_trade/introduction European Union International Trade in Goods Data] * [https://web.archive.org/web/20091015135606/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/balance_of_payments/data/database European Union International Trade in Services Data ] ([[भुगतान संतुलन]] आंकड़ों का उप-संग्रह) * [https://web.archive.org/web/20110812095826/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/national_accounts/data/database European Union Exports and Imports] ([[राष्ट्रीय खातों]] के आंकड़ो का उप-संग्रह) * [https://web.archive.org/web/20100710162350/http://faostat.fao.org/site/291/default.aspx Food and Agricultural Trade Data] [[FAO]] द्वारा * [https://web.archive.org/web/20100529112722/http://aliceweb.desenvolvimento.gov.br/default.asp Brazilian Trade Data] अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर विभिन्न सांख्यिकीय संग्रहों के लिए लागू की जाने वाली परिभाषाएं और कार्यप्रणाली अवधारणाएं अक्सर सन्दर्भ के मामले में भिन्न होती हैं (उदाहरण, विशेष व्यापार बनाम सामान्य व्यापार) और कवरेज (प्रारंभिक रिपोर्टिंग, सेवाओं में व्यापार को शामिल करना, तस्करी के माल का अनुमान और सीमा पार अवैध सेवाओं का प्रावधान). परिभाषाओं और तरीकों पर जानकारी प्रदान करते मेटाडेटा को अक्सर डेटा के साथ प्रकाशित किया जाता है। ==== अन्य डेटा स्रोत ==== * [https://web.archive.org/web/20100823105651/http://www.macalester.edu/research/economics/PAGE/HAVEMAN/Trade.Resources/TradeData.html Resources for data on trade] मॉडल गुरुत्वाकर्षण, सहित * [https://web.archive.org/web/20090502024807/http://www.unescap.org/tid/aptiad/ Asia-Pacific Trade Agreements Database (APTIAD)] * [https://web.archive.org/web/20051229005251/http://www.artnetontrade.org/ Asia-Pacific Research and Training Network on Trade (ARTNeT)] * [https://web.archive.org/web/20100724070143/http://www.cybex.in/International-Trade-Resources/Default.aspx International Trade Resources] === अन्य बाह्य लिंक === * [https://web.archive.org/web/20090724223728/http://www.ifpri.org/PUBS/fpreview/pv08.asp The Expected Benefits of Trade Liberalization for World Income and Development: Opening the "Black Box" of Global Trade Modeling] अनटोईने बौएत द्वारा (2008) * मैकगिल विधि संकाय एक रीजनल ट्रेड अग्रीमेंट डेटाबेस की परिचालन करती है जिसमें विश्व के लगभग सभी तरजीही और क्षेत्रीय व्यापार समझौतें शामिल हैं। [https://web.archive.org/web/20100404041750/http://ptas.mcgill.ca/ ptas.mcgill.ca] * [https://web.archive.org/web/20110104215430/http://www.wesleyan.edu/re/ Interactive Ricardian Model Simulator ] * [https://web.archive.org/web/20100728082313/http://worldtradelibrary.com/ Consumers for World Trade Education Fund electronic trade library] * [https://web.archive.org/web/20081014010257/http://www.britannica.com/eb/article-9106321/international-trade International trade], एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका * [https://web.archive.org/web/20100505044449/http://www.egwald.ca/internationaleconomics/index.php Benefits of International Trade] * [https://web.archive.org/web/20110429004458/http://www.cop-la.net/en/node/523 Should trade be considered a human right?] * [https://web.archive.org/web/20100120053828/http://www.law.upenn.edu/academics/institutes/regulation/importsafety/ Penn Program on Regulation's Import Safety Page] * [https://web.archive.org/web/20100628051726/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Category:External_trade Articles on EU international trade] ''स्टेटसस्टिक्स एक्स्प्लेंड'' में. {{Trade|state=expanded}} [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय व्यापार]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्र|व्यापार]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 7t4uoseyg0x0z029byflv9rzoh31m36 6635784 6635782 2026-10-31T07:24:45Z Pkrs1 881654 वर्तनी सुधार 6635784 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Silkroutes.jpg|450px|right|thumb|सम्पूर्ण यूरेशिया में प्राचीन सिल्क रोड व्यापार मार्ग.]] '''अंतर्राष्ट्रीय व्यापार''', [[सीमा (भूगोल)|अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं]] या क्षेत्रों के आर-पार [[पूंजी]], [[वस्तु (अर्थशास्त्र)|माल]] और [[सेवा (अर्थशास्त्र)|सेवाओं]] का आदान-प्रदान है।<ref>{{Cite web |url=http://dictionary.reference.com/browse/trade |title=dictionary.reference.com |access-date=18 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727151536/http://dictionary.reference.com/browse/trade |archive-date=27 जुलाई 2010 |url-status=live }}</ref>अधिकांश देशों में, यह [[सकल घरेलू उत्पाद]] (GDP) के महत्त्वपूर्ण अंश का प्रतिनिधित्व करता है। जबकि अंतर्राष्ट्रीय [[व्यापार]], इतिहास के अधिकांश भाग में मौजूद रहा है (देखें [[सिल्क रोड]], [[एम्बर रोड]]) इसका आर्थिक, सामाजिक और राजनीतिक महत्त्व हाल की सदियों में बढ़ने लगा है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार व्यवस्था पर [[औद्योगीकरण]], उन्नत [[परिवहन]], [[वैश्वीकरण]], [[बहुराष्ट्रीय निगम]] और बाह्यस्रोत से कार्यनिष्पादन, इन सभी का व्यापक प्रभाव पड़ता है। [[वैश्वीकरण]] की निरंतरता के लिए अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में बढ़ोतरी महत्त्वपूर्ण है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बिना, देश सिर्फ़ अपनी खुद की सीमा के भीतर उत्पादित माल और सेवाओं तक सीमित रह जाएंगे. अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, सिद्धांत रूप में [[घरेलू व्यापार]] से भिन्न नहीं है क्योंकि एक व्यापार में शामिल पक्षों की अभिप्रेरणा और व्यवहार मौलिक रूप से बदलता नहीं है भले ही व्यापार सीमा पार का हो या नहीं। मुख्य अंतर यह है कि अंतर्राष्ट्रीय व्यापार आम तौर पर घरेलू व्यापार से अधिक महंगा है। इसका कारण है कि एक सीमा आम तौर पर अतिरिक्त शुल्क लगाती है जैसे [[प्रशुल्क]], सीमा पर विलंब के कारण आवधिक लागत और भाषा, कानूनी प्रणाली या संस्कृति जैसे देशीय भिन्नताओं से जुड़ी लागतें. घरेलू और अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बीच एक और अंतर यह है कि पूंजी और श्रम जैसे [[उत्पादन कारक]] आम तौर पर बाहर की तुलना में देशों के भीतर अधिक गतिशील होते हैं। इस प्रकार अंतर्राष्ट्रीय व्यापार ज्यादातर माल और सेवाओं के व्यापार तक सीमित है और पूंजी, श्रम या उत्पादन के अन्य कारकों के व्यापार में केवल एक छोटे पैमाने पर. इसके अलावा माल और सेवाओं का व्यापार, उत्पादन कारकों में व्यापार के लिए एक विकल्प के रूप में कार्य कर सकता है। उत्पादन का एक कारक आयात करने के बजाय, एक देश माल आयात कर सकता है जो उत्पादन के कारक का गहन इस्तेमाल करे और इस प्रकार संबंधित कारक को सम्मिलित कर ले. एक उदाहरण है, चीन से संयुक्त राज्य अमेरिका द्वारा श्रम-प्रधान वस्तुओं का आयात. चीनी श्रम का आयात करने के बजाय अमेरिका, चीन से ऐसे माल आयात कर रहा है जिसे चीनी श्रम के इस्तेमाल से उत्पादित किया गया है। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, [[अर्थशास्त्र]] की एक शाखा भी है, जो [[अंतर्राष्ट्रीय वित्त]] के साथ मिलकर [[अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्र]] की विस्तृत शाखा का निर्माण करती है। [[चित्र:Reserve currencies.svg|350px|thumb|right|अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, मुद्राओं की विभिन्न किस्मों का उपयोग करता है, जिसमें सबसे महत्त्वपूर्ण को सरकारों और केंद्रीय बैंकों द्वारा विदेशी मुद्रा भंडार के रूप में संरक्षित रखा जाता है। यहां 1995 और 2005 के बीच प्रत्येक मुद्रा के लिए रखे वैश्विक संचयी भंडार के प्रतिशत को दर्शाया गया है: अमेरिकी डॉलर सबसे ज़्यादा वांछित मुद्रा है और यूरो की भी काफी मांग है।]] == नमूने == व्यापार की पद्धति का पूर्वानुमान लगाने और प्रशुल्क जैसी व्यापार नीतियों के प्रभाव का विश्लेषण करने के लिए अनेक अलग नमूने प्रस्तावित किए गए हैं। === रिकार्डियन मॉडल === {{see|Ricardian economics}} [[चित्र:Canal de Panamá Mayo 2008 342.jpg|thumb|अटलांटिक महासागर और प्रशांत महासागर के बीच अंतर्राष्ट्रीय समुद्री व्यापार के लिए पनामा नहर महत्त्वपूर्ण है।]] रिकार्डियन मॉडल [[तुलनात्मक लाभ]] पर केंद्रित है और अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत में शायद सबसे महत्त्वपूर्ण अवधारणा है। एक रिकार्डियन मॉडल में, देश उन चीज़ों के उत्पादन में विशेषज्ञता हासिल करते हैं जिन चीज़ों का उत्पादन वे अच्छा करते हैं। अन्य मॉडलों के विपरीत, रिकार्डियन ढांचा पूर्वानुमान लगाता है कि देश, माल की एक विस्तृत शृंखला का उत्पादन करने के बजाय विशेषज्ञ होंगे। इसके अलावा, रिकार्डियन मॉडल [[कारक निधि]] पर सीधे विचार नहीं करता, जैसे देश के भीतर श्रम और पूंजी की सापेक्ष मात्रा. रिकार्डिन मॉडल का प्रमुख लाभ यह है कि यह देशों के बीच प्रौद्योगिकी भिन्नताओं की कल्पना करता है।{{Citation needed|date=October 2009}} प्रौद्योगिकी अंतर, रिकार्डियन और रिकार्डो-स्राफा मॉडल में आसानी से शामिल होता है ([[अगला उपखंड]] देखें). रिकार्डियन मॉडल निम्नलिखित अनुमान लगाता है: # उत्पादन के लिए श्रम ही एकमात्र प्राथमिक इनपुट है (श्रम को मूल्य का परम स्रोत माना जाता है). # श्रम का स्थिर सीमांत उत्पाद (MPL) (श्रम उत्पादकता स्थिर है, पैमाने पर स्थिर लाभ और सरल तकनीक.) # अर्थव्यवस्था में श्रम की सीमित मात्रा # क्षेत्रों के बीच श्रम बिल्कुल गतिशील है लेकिन अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर नहीं। # सटीक प्रतियोगिता (मूल्य-ग्रहीता). रिकार्डियन मॉडल लघु-अवधि में मापन करता है, इसलिए प्रौद्योगिकी अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर भिन्न होती है। यह इस तथ्य का समर्थन करता है कि देश अपने तुलनात्मक लाभ का पालन करते हैं और विशेषज्ञता के लिए अनुमति देते हैं। ==== रिकार्डियन मॉडल का आधुनिक विकास ==== रिकार्डियन व्यापार मॉडल का अध्ययन ग्राहम, जोन्स, मेकेंज़ी और अन्य द्वारा किया गया। सभी सिद्धांतों में मध्यवर्ती माल, वस्तुएं और पूंजीगत माल जैसे व्यापारित इनपुट माल को बाहर रखा गया। मेकेंजी (1954), जोन्स (1961) और सैमुएलसन (2001) ने जोर दिया कि व्यापार से मध्यवर्ती वस्तुओं को बाहर रखे जाने से काफी लाभ खो जाएगा. एक प्रसिद्ध टिप्पणी में मेकेंजी ने (1954, पृ.179) कहा कि "एक पल का विचार एक व्यक्ति को समझा देगा कि सूती कपड़े का उत्पादन करने के लिए लंकाशायर असम्भाव्य होगा, यदि कपास को इंग्लैंड में उगाना पड़े.<ref>इक्वीलिब्रियम, ट्रेड, एंड ग्रोथ: सिलेक्टेड पेपर ऑफ़ लीओन डब्ल्यू. मैककेंज़ी, लीओन डब्ल्यू. मैककेंज़ी, तपन मित्रा, काज़ुओ निशिमुरा द्वारा लिखित, पृष्ठ 232.</ref> हाल ही में, इस सिद्धांत को विस्तारित करते हुए इसमें व्यापारिक मध्यवर्ती मामले को भी शामिल किया गया।<ref>शियोज़ावा, वाई 2007. ए न्यू कंस्ट्रक्शन ऑफ़ रिकार्डियन ट्रेड थिअरी, ''इवोल्युशनरी एंड इंस्टीट्युशनल इकोनोमिक्स रिव्यू'', '''3''' (2) पृ. 141-187</ref> इस प्रकार "केवल श्रम" धारणा (ऊपर #1) सिद्धांत से निकाल दी गई। इस प्रकार नया रिकार्डियन सिद्धांत, जिसे कभी-कभी रिकार्डो-स्राफा मॉडल का नाम भी दिया जाता है, सैद्धांतिक रूप से पूंजीगत वस्तुओं को शामिल करता है जैसे मशीनें और सामग्रियां, जिनका देशों के बीच कारोबार होता है। वैश्विक व्यापार के समय में, यह धारणा हेक्शेर-ओलिन मॉडल की अपेक्षा अधिक यथार्थवादी है, जो यह मानता है कि पूंजी, देश के अन्दर स्थिर है और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर गतिशील नहीं है।<ref>{{cite web|first=G.|last=Mankiw|title=Ricardo versus Heckscher-Ohlin|date=April 2007|url=http://gregmankiw.blogpost.com/2007/04/ricardo-vs-heckscher-ohlin.html|access-date=18 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140816225407/http://gregmankiw.blogpost.com/2007/04/ricardo-vs-heckscher-ohlin.html|archive-date=16 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref> === हेक्शेर-ओलिन मॉडल === {{main|Heckscher-Ohlin model}} 1900 के दशक के आरम्भ में, दो स्वीडिश अर्थशास्त्रियों, एली हेक्शेर और बेर्तिल ओलिन ने कारक अनुपात सिद्धांत नाम के एक अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत का सृजन किया। इस सिद्धांत को हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत भी कहा जाता है। हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत इस बात पर जोर देता है कि देशों को ऐसे माल का उत्पादन और निर्यात करना चाहिए जिसे ऐसे संसाधनों (कारकों) की आवश्यकता हो, जो प्रचुर हो और ऐसे माल का आयात करना चाहिए जिसे अल्प-आपूर्ति वाले संसाधनों की आवश्यकता हो। यह सिद्धांत, तुलनात्मक लाभ और पूर्ण लाभ के सिद्धांतों से भिन्न है क्योंकि ये सिद्धांत एक विशेष वस्तु के लिए उत्पादन प्रक्रिया की उत्पादकता पर केंद्रित हैं। इसके विपरीत, हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत कहता है कि एक देश को उत्पादन और निर्यात में उन कारकों का उपयोग करते हुए विशेषज्ञ होना चाहिए जो सबसे प्रचुर मात्रा में हो और इसलिए सस्ते हों. उन माल का उत्पादन ना करें, जैसा कि पहले के सिद्धांतों ने कहा, जो वे सबसे अधिक कुशलता से उत्पादित करते हैं। हेक्शेर-ओलिन मॉडल को बुनियादी तुलनात्मक लाभ के रिकार्डियन मॉडल के लिए एक विकल्प के रूप में निर्मित किया गया था। इसकी अधिक जटिलता के बावजूद यह अपने पूर्वानुमानों में अधिक सटीक साबित नहीं हुआ। लेकिन एक सैद्धांतिक दृष्टिकोण से देखने पर यह अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सिद्धांत में नव-शास्त्रीय मूल्य तंत्र को शामिल करके एक सुरुचिपूर्ण समाधान प्रदान करता है। इस सिद्धांत का तर्क है कि अंतर्राष्ट्रीय व्यापार का पैटर्न, [[कारक निधि]] में अंतर से निर्धारित होता है। यह पूर्वानुमान लगाता है कि देश, उन मालों का [[निर्यात]] करेंगे, जो स्थानीय रूप से प्रचुर कारकों का उपयोग करते हैं और उन मालों का आयात करेंगे, जो ऐसे कारकों का उपयोग करते हैं जो स्थानीय रूप से अत्यंत अल्प हैं। H-O मॉडल के साथ अनुभवजन्य समस्याएं, जिसे [[लिओनटिफ विरोधाभास]] के रूप में जाना जाता है, [[वेसिली लिओनटिफ]] द्वारा अनुभवजन्य परीक्षणों में सामने आईं जिन्होंने पाया कि पूंजी की बहुतायत होने के बावजूद अमेरिका श्रम-प्रधान मालों को निर्यात कर रहा था। H-O मॉडल निम्नलिखित मुख्य धारणाएं बनाता है: # श्रम और पूंजी, क्षेत्रों के बीच मुक्त रूप से प्रवाहित होते हैं # जूते का उत्पादन श्रम-प्रधान है और कंप्यूटर का उत्पादन पूंजी-प्रधान है # दो देशों के बीच श्रम और पूंजी की राशि भिन्न होती है (निधि में अंतर) # [[मुक्त व्यापार]] # देशों में प्रौद्योगिकी समान है (दीर्घावधि) # [[पसंद]] समान है H-O सिद्धांत के साथ समस्या यह है कि यह पूंजीगत वस्तुओं के व्यापार को शामिल नहीं करता है (सामग्री और ईंधन सहित). H-O सिद्धांत में, श्रम और पूंजी, प्रत्येक देश के लिए स्थिर पदार्थ हैं। एक आधुनिक अर्थव्यवस्था में, पूंजीगत वस्तुओं का अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर कारोबार किया जाता है। मध्यवर्ती वस्तुओं के व्यापार से लाभ काफी होता हैं, जैसा कि सैमुएलसन द्वारा बल दिया गया था (2001). ==== हेक्शेर-ओलिन मॉडल की वास्तविकता और प्रयोज्यता ==== कई अर्थशास्त्री रिकार्डो सिद्धांत की तुलना में हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को पसंद करते हैं, क्योंकि यह कम सरल धारणाओं को बनाता है।{{Citation needed|date=October 2009}} 1953 में, वेसिली लिओनटिफ ने एक अध्ययन प्रकाशित किया, जहां उन्होंने हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत की वैधता का परीक्षण किया<ref>{{cite journal|first=W. W.|last=Leontief|year=1953|title=Domestic Production and Foreign Trade: The American Capital Position Re-examined|journal=Proceedings American Philosophical Society|volume=97|pages=332–349}}</ref>. अध्ययन से पता चला कि अन्य देशों की तुलना में अमेरिका पूंजी में अधिक प्रचुर था, इसलिए अमेरिका पूंजी-प्रधान माल का निर्यात कर रहा था और श्रम-प्रधान माल का आयात. लिओनटिफ ने पाया कि आयात की तुलना में अमेरिका का निर्यात कम पूंजी-प्रधान था। लिओनटिफ विरोधाभास के उभरने के बाद, कई शोधकर्ताओं ने हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को बचाने की कोशिश की, या तो मापन के नए तरीकों द्वारा, या नई व्याख्याओं के द्वारा. लीमर<ref>{{cite journal|last=Leamer|first=E.E.|title=The Leontief Paradox Reconsidered|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1980-06_88_3/page/495|journal=Journal of Political Economy|year=1980|volume=88|pages=495–503}}</ref> ने बल दिया कि लिओनटिफ ने H-O सिद्धांत की सही व्याख्या नहीं की और दावा किया कि एक सही व्याख्या के साथ विरोधाभास घटित नहीं हुआ। ब्रेचर और चौदरी<ref>{{cite journal|author=Brecher|coauthor=Choudri|title=The Leontief Paradox: Continued|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-political-economy_1982-08_90_4/page/820|journal=Journal of Political Economy|volume=90|year=1982|pages=820–823}}</ref> ने पाया कि, अगर लीमर सही था, तो अमेरिकी मज़दूरों की प्रति व्यक्ति खपत, मजदूरों के विश्व औसत खपत से कम होनी चाहिए। बाद में कई अन्य परीक्षण हुए लेकिन उनमें से ज्यादातर असफल रहे। <ref>{{cite journal|first=H.P.|last=Bowen|author2=E.E. Leamer and L. Sveiskas|year=1987|title=A Multi-country Multi-Factor Test of the Factor Abundance Theory|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1987-12_77_5/page/791|journal=American Economic Review|volume=77|pages=791–809}}</ref><ref>{{cite journal|first=D.|last=Trefler|year=1995|title=The Case of Missing Trade and Other HOV Mysteries|url=https://archive.org/details/sim_american-economic-review_1995-12_85_5/page/1029|journal=The American Economic Review|volume=85|number=5|pages=1029–1046}}</ref> कई प्रसिद्ध पाठ्यपुस्तक लेखक, जिनमें शामिल हैं क्रूगमन और ओब्स्टफेल्ड और बोवेन, होलेन्डर और वीएन, H-O मॉडल की वैधता के बारे में नकारात्मक हैं।<ref>{{cite book|first=P.R.|last=Krugman|coauthor=M. Obstfeld|year=1988|title=International Economics: Theory and Policy|url=https://archive.org/details/internationaleco0010krug|location=Glenview|publisher=Scott, Foresman}}</ref><ref name="Bowen98">{{cite book|first=H.P.|last=Bowen|author2=A. Hollander and J-M. Viane|year=1998|title=Applied International Trade Analysis|url=https://archive.org/details/appliedinternati0000harr|location=London|publisher=Macmillan Press}}</ref>. अनुभवजन्य अनुसंधान के लंबे इतिहास का परीक्षण करने के बाद, बोवेन, होलेन्डर और वीएन ने निष्कर्ष दिया: "कारक बहुतायत सिद्धांत [H-O सिद्धांत और उसका बहु-पण्य और बहु-कारक मामले में विकसित रूप] के हाल के परीक्षण जो सीधे HOV समीकरणों की जांच करते हैं, वे सिद्धांत की अस्वीकृति का भी संकेत देते हैं".<ref name="Bowen98"/> {{rp|321}} हेक्शेर-ओलिन सिद्धांत को दक्षिण-उत्तर व्यापार समस्याओं का विश्लेषण करने के लिए अच्छी तरह अनुकूलित नहीं किया गया है। HO के अनुमान, N-N व्यापार (या S-S) की तुलना में N-S के सम्बन्ध में कम यथार्थवादी हैं। उत्तर और दक्षिण के बीच आय भिन्नता ही एक ऐसी चीज़ है जिसकी तीसरी दुनिया को सबसे ज्यादा परवाह होती है। कारक मूल्य समकरण [H-O सिद्धांत का एक परिणाम] ने वसूली का अधिक संकेत नहीं दिखाया है। HO मॉडल मानता है कि देशों के बीच समान उत्पादन कार्य करता है। यह बेहद अवास्तविक है। विकसित और विकासशील देशों के बीच प्रौद्योगिकी की भिन्नता, गरीब देशों के लिए चिंता का मुख्य विषय है<ref>फ्रांसिस स्टीवर्ट, रीसेंट थिअरीज़ ऑफ़ इंटरनैशनल ट्रेड: सम इम्प्लीकेशंस फॉर द साउथ, हेनरिक किएरजकोवस्की (सं.) 1989 ''मोनोपोलिस्टिक कॉम्पटीशन एंड इंटरनैशनल ट्रेड'', ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, पृ.84-108.</ref> अंतर्राष्ट्रीय व्यापार की प्रक्रिया भारतीय व्यापार की संतुष्टीकरण === विशिष्ट कारक मॉडल === {{unreferenced section|date=October 2009}} [[चित्र:WTOmap currentmember2008.png|thumb|विश्व व्यापार संगठन के वर्तमान सदस्य.|कड़ी=Special:FilePath/WTOmap_currentmember2008.png]] [[चित्र:Global Competitiveness Index 2008-2009.svg|thumb|वैश्विक प्रतिस्पर्धा सूचकांक (2008-2009): एक अंतर्राष्ट्रीय व्यापार वातावरण में देशों की भलाई के लिए प्रतिस्पर्धा एक महत्त्वपूर्ण निर्धारक है।]] इस मॉडल में, उद्योगों के बीच श्रम गतिशीलता संभव है, जबकि अल्पावधि में उद्योगों के बीच पूंजी स्थिर है। इस प्रकार, इस मॉडल को हेक्शेर-ओलिन मॉडल के एक 'अल्पकालीन' संस्करण के रूप में व्याख्या की जा सकती है। विशिष्ट कारक नाम, प्रदान किए जाने वाले के लिए यह सन्दर्भित करता है कि अल्पावधि में, भौतिक पूंजी जैसे उत्पादन के विशिष्ट कारक उद्योगों के बीच आसानी से अंतरणीय नहीं हैं। सिद्धांत यह सुझाव देता है कि अगर माल की कीमत में वृद्धि होती है, तो उस माल के विशिष्ट सन्दर्भ में उत्पादन के कारक के मालिकों को वास्तविक रूप से अच्छा लाभ होगा। इसके अलावा, विरोधी उत्पादन के विशिष्ट कारकों (यानी श्रम और पूंजी) के मालिकों के पास विरोधी कार्यसूची होने की संभावना होती जब वे श्रम के आप्रवास पर नियंत्रण के लिए पक्ष जुटाते हैं। इसके विपरीत, पूंजी और श्रम, दोनों के मालिकों को पूंजी निधि में वृद्धि से वास्तविक रूप में लाभ होता है। यह मॉडल विशेष उद्योगों के लिए आदर्श है। यह मॉडल आय वितरण को समझने के लिए आदर्श है लेकिन व्यापार की पद्धति की चर्चा करने के लिए भद्दा है। === नवीन व्यापार सिद्धांत === {{main|New Trade Theory}} नवीन व्यापार सिद्धांत, व्यापार के बारे में कई तथ्यों को समझाने की कोशिश करता है, जो ऊपर उल्लिखित दो मुख्य मॉडलों के लिए मुश्किल है। इसमें यह तथ्य भी शामिल है कि ज्यादातर व्यापार, समान कारक बंदोबस्ती और उत्पादकता स्तर और मौजूद बहुराष्ट्रीय उत्पादन (अर्थात् विदेशी प्रत्यक्ष निवेश) की बड़ी मात्रा वाले देशों के बीच होता है। इस ढांचे के एक उदाहरण में, अर्थव्यवस्था, [[एकाधिकार प्रतियोगिता]] और पैमाने पर बढ़ते लाभ का प्रदर्शन करती है। ऐसे तीन बुनियादी सिद्धांत हैं जिन्हें वैश्विक बाज़ारियों को समझना चाहिए: 1. तुलनात्मक लाभ सिद्धांत 2. व्यापार या उत्पाद व्यापार चक्र सिद्धांत 3. व्यापार अभिमुखीकरण सिद्धांत === गुरुत्वाकर्षण मॉडल === {{main|Gravity model of trade}} व्यापार का गुरुत्व मॉडल, ऊपर चर्चित अधिक सैद्धांतिक मॉडलों के बजाय व्यापार पद्धति का एक अधिक अनुभवजन्य विश्लेषण प्रस्तुत करता है। अपने मूल रूप में गुरुत्वाकर्षण मॉडल, देशों के बीच की दूरी और देशों के आर्थिक आकार की परस्पर क्रिया के आधार पर व्यापार का पूर्वानुमान लगाता है। यह मॉडल, न्यूटन के [[गुरुत्वाकर्षण सिद्धांत]] की नक़ल करता है जो दो वस्तुओं के बीच की दूरी और भौतिक आकार को भी मानता है। यह मॉडल [[अर्थमितीय]] विश्लेषण के माध्यम से भी अनुभवजन्य तौर पर मजबूत सिद्ध हुआ है। अन्य कारक जैसे आय का स्तर, देशों के बीच राजनयिक संबंध और व्यापार नीतियों को भी मॉडल के विस्तारित संस्करणों में शामिल किया गया है। ==कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार के अनुसार देश== नीचे २१ सर्वाधिक व्यापार करने वाले देशों की सूची दी गयी है (विश्व व्यापार संघ के अनुसार, 2016)। <ref>{{Cite web |url=https://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm |title=Leading merchandise exporters and importers, 2016 |access-date=10 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190919083809/https://www.wto.org/english/news_e/pres17_e/pr791_e.htm |archive-date=19 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: right" |- bgcolor="#ececec" valign=top ! style="width:5%"|रैंक !! style="width:20%"|देश !! style="width:25%"|कितने बिलियन [[यूएस डॉलर]]<br>के माल का व्यापार !! style="width:25%"|कितने बिलियन [[यूएस डॉलर]]<br>के सेवा का व्यापार !! style="width:25%"|कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार<br>(माल एवं सेवा, बिलियन यूएस डॉलर) !कुल अंतरराष्ट्रीय व्यापार % |- | - || '''''[[विश्व]]''''' || 32,180 || 9,415 || 41,595 |100 |- | - ||align=left|'''''{{flag|यूरोपीय संघ}}''''' || 3,821 || 1,604 || 5,425 | |- | 1 ||align=left|'''{{flag|संयुक्त राज्य}}''' || 3,706 || 1,215 || 4,921 | |- | 2 ||align=left|'''{{flag|चीन}}''' || 3,686 || 656 || 4,342 | |- | 3 ||align=left|'''{{flag|जर्मनी}}''' || 2,395 || 571 || 2,966 | |- | 4 ||align=left|'''{{flag|जापान}}''' || 1,252 || 350 || 1,602 | |- | 5 ||align=left|'''{{flag|United Kingdom}}''' || 1,045 || 520 || 1,565 | |- | 6 ||align=left|'''{{flag|France}}''' || 1,074 || 470 || 1,544 | |- | 7 ||align=left|'''{{flag|Netherlands}}''' || 1,073 || 339 || 1,412 | |- | 8 ||align=left|'''{{flag|Hong Kong}}''' || 1,064 || 172 || 1,236 | |- | 9 ||align=left|'''{{flag|South Korea}}''' || 902 || 201 || 1,103 | |- | 10 ||align=left|'''{{flag|Italy}}''' || 866 || 200 || 1,066 | |- | 11 ||align=left|'''{{flag|Canada}}''' || 807 || 177 || 984 | |- | 12 ||align=left|'''{{flag|Belgium}}''' || 763 || 212 || 975 | |- | 13 ||align=left|'''{{flag|भारत}}''' || 623 || 294 || 917 | |- | 13 ||align=left|'''{{flag|Singapore}}''' || 613 || 304 || 917 | |- | 15 ||align=left|'''{{flag|Mexico}}''' || 771 || 53 || 824 | |- | 16 ||align=left|'''{{flag|Spain}}''' || 596 || 198 || 794 | |- | 17 ||align=left|'''{{flag|Switzerland}}''' || 572 || 207 || 779 | |- | 18 ||align=left|'''{{flag|Taiwan}}''' || 511 || 93 || 604 | |- | 19 ||align=left|'''{{flag|Russia}}''' || 473 || 122 || 595 | |- | 20 ||align=left|'''{{flag|Ireland}}''' || 248 || 338 || 586 | |- | 21 ||align=left|'''{{flag|United Arab Emirates}}''' || 491 || 92 || 583 | |} ==सर्वाधिक निर्यात की गयीं वस्तुएँ== [[File:Volume of world merchandise exports.png|thumb|right|Volume of world merchandise exports]] {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="#ececec" valign=top ! रैंक !! वस्तु !! मूल्य, US$('000)!! सूचना की <br> तिथि |- | align=center| 1 || Mineral fuels, oils, distillation products, etc. || align=right| $2,183,079,941|| align=center| 2012 |- | align=center| 2 || Electrical, electronic equipment || align=right| $1,833,534,414|| align=center| 2012 |- | align=center| 3 || Machinery, nuclear reactors, boilers, etc. || align=right| $1,763,371,813|| align=center| 2012 |- | align=center| 4 || Vehicles other than railway || align=right| $1,076,830,856|| align=center| 2012 |- | align=center| 5 || Plastics and articles thereof || align=right| $470,226,676|| align=center| 2012 |- | align=center| 6 || Optical, photo, technical, medical, etc. apparatus || align=right| $465,101,524|| align=center| 2012 |- | align=center| 7 || Pharmaceutical products || align=right| $443,596,577|| align=center| 2012 |- | align=center| 8 || Iron and steel || align=right| $379,113,147|| align=center| 2012 |- | align=center| 9 || Organic chemicals || align=right| $377,462,088|| align=center| 2012 |- | align=center| 10 || Pearls, precious stones, metals, coins, etc. || align=right| $348,155,369|| align=center| 2012 |} Source: [[International Trade Centre]]<ref>{{cite web|url=http://www.trademap.org/open_access/Index.aspx?proceed=true&&tradetype=E&outputoption=byproduct&productclusterlevel=HS2|title=Trade Map - Trade statistics for international business development|author=International Trade Centre (ITC)|publisher=|access-date=10 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190303203942/https://www.trademap.org/open_access/Index.aspx?proceed=true&&tradetype=E&outputoption=byproduct&productclusterlevel=HS2|archive-date=3 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> == अंतर्राष्ट्रीय व्यापार विनियमन == परंपरागत रूप से दो देशों के बीच व्यापार [[द्विपक्षीय संधियों]] के माध्यम से विनियमित किया जाता था। कई सदियों तक [[वणिकवाद]] में विश्वास के तहत अधिकांश देशों में अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर सीमा शुल्क उच्च था और कई प्रतिबंध थे। 19वीं सदी में, विशेष रूप से [[यूनाइटेड किंगडम]] में, [[मुक्त व्यापार]] में विश्वास सर्वोपरि बन गया।{{Citation needed|date=August 2008}} उसके बाद से यह धारणा पश्चिमी देशों के बीच प्रभावी सोच बन गई। द्वितीय विश्व युद्ध के बाद के वर्षों में, विवादास्पद [[बहुपक्षीय]] संधियों जैसे [[जनरल एग्रीमेंट ऑन टैरिफ एंड ट्रेड]] (GATT) और [[विश्व व्यापार संगठन]] ने वैश्विक स्तर पर विनियमित व्यापार ढांचे को निर्मित करते हुए [[मुक्त व्यापार]] को बढ़ावा देने का प्रयास किया। इन व्यापार समझौतों ने, अनुचित व्यापार के दावों के साथ जो [[विकासशील देशों]] के लिए लाभदायक नहीं हैं, अक्सर विरोध और असंतोष को जन्म दिया है। मुक्त व्यापार का आम तौर पर, आर्थिक रूप से सर्वाधिक मज़बूत देशों द्वारा सबसे अधिक समर्थन किया जाता है, हालांकि वे अक्सर उन उद्योगों के लिए चयनात्मक [[संरक्षणवाद]] में संलग्न होते हैं जो रणनीतिक रूप से महत्त्वपूर्ण हैं, जैसे [[अमेरिका]] और [[यूरोप]] द्वारा कृषि पर लगाया जाने वाला सुरक्षात्मक प्रशुल्क. {{Citation needed|date=August 2008}} [[नीदरलैंड]] और यूनाइटेड किंगडम उस वक्त मुक्त व्यापार के कट्टर पैरोकार थे जब वे आर्थिक रूप से प्रभावशाली थे, आज संयुक्त राज्य अमेरिका, यूनाइटेड किंगडम, [[ऑस्ट्रेलिया]] और [[जापान]] इसके सबसे बड़े समर्थक हैं। हालांकि, कई अन्य देश (जैसे भारत, चीन और रूस) तेज़ी से मुक्त व्यापार के हिमायती बनते जा रहे हैं क्योंकि वे आर्थिक रूप से खुद अधिक शक्तिशाली बन रहे हैं। जैसे-जैसे प्रशुल्क स्तर में गिरावट आ रही है, गैर-प्रशुल्क उपायों पर चर्चा करने की इच्छा भी बढ़ रही है, जिसमें शामिल है विदेशी प्रत्यक्ष निवेश, वसूली और व्यापार सरलीकरण.{{Citation needed|date=August 2008}} व्यापार सरलीकरण में [[सीमा शुल्क]] प्रक्रियाओं और व्यापार को पूरा करने से संबंधित [[लेनदेन लागत]] पर ध्यान दिया जाता है। परंपरागत रूप से कृषि हित, आम तौर पर मुक्त व्यापार के पक्ष में हैं जबकि विनिर्माण क्षेत्र अक्सर संरक्षणवाद का समर्थन करते हैं। {{Citation needed|date=August 2008}}हालांकि, हाल के वर्षों में इसमें कुछ हद तक बदलाव आया है। वास्तव में, कृषि से जुड़े गुट, विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका, यूरोप और जापान में, प्रमुख अंतर्राष्ट्रीय व्यापार संधियों में ख़ास नियमों के लिए मुख्यतः जिम्मेदार हैं जो अधिकांश अन्य वस्तुओं और सेवाओं की अपेक्षा कृषि में अधिक संरक्षणवादी उपायों की अनुमति देते हैं। [[मंदी]] के दौरान, घरेलू उद्योगों की रक्षा के लिए प्रशुल्क बढ़ाने का अक्सर अत्यधिक घरेलू दबाव होता है। [[महान मंदी]] के दौरान यह दुनिया भर में हुआ। कई अर्थशास्त्रियों ने विश्व व्यापार में पतन के लिए प्रशुल्क को अंदरूनी कारण के रूप में रेखांकित करने का प्रयास किया है जिसके लिए कई लोगों का मानना है कि इसने मंदी को अधिक विकट कर दिया। अंतर्राष्ट्रीय व्यापार का विनियमन, विश्व व्यापार संगठन के माध्यम से वैश्विक स्तर पर किया जाता है और कई अन्य क्षेत्रीय व्यवस्था के माध्यम से जैसे दक्षिण अमेरिका में [[MERCOSUR]], अमेरिका, कनाडा और मैक्सिको के बीच [[नॉर्थ अमेरिकन फ्री ट्रेड एग्रीमेंट]] (NAFTA) और 27 स्वतंत्र देशों के बीच [[यूरोपीय संघ]]. [[फ्री ट्रेड एरिया ऑफ़ द अमेरिका]] (FTAA) की योजनाबद्ध स्थापना पर 2005 ब्यूनस आयर्स वार्ता, मुख्य रूप से लैटिन अमेरिकी देशों की आबादी के विरोध से विफल हो गई। ऐसे ही अन्य समान समझौते जैसे कि [[मल्टीलेटरल एग्रीमेंट ऑन इन्वेस्टमेंट]] (MAI) भी हाल के वर्षों में विफल हो गए। == अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में जोखिम == अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं के पार व्यापार कर रही कंपनियां, उन्हीं समान जोखिमों का सामना करती हैं जो सामान्य रूप से कट्टर घरेलू लेन-देन में प्रदर्शित होता है। उदाहरण के लिए, * क्रेता दिवालियापन (खरीदार भुगतान नहीं कर सकता); * अस्वीकृति (सह=°{=€%*_¥∆ त विनिर्देशों से भिन्न होने पर खरीदार माल खारिज कर देता है); * ऋण जोखिम (भुगतान करने से पहले खरीदार को माल का कब्जा लेने की अनुमति देना); * नियामक जोखिम (जैसे, नियमों में परिवर्तन जो लेन-देन को रोकता है); * हस्तक्षेप (एक लेन-देन को पूरा होने से रोकने के लिए सरकारी कार्रवाई); * राजनीतिक जोखिम (नेतृत्व में परिवर्तन जो लेन-देन या कीमतों के साथ हस्तक्षेप करता है) और * युद्ध और अन्य अनियन्त्रणीय घटनाएं. इसके अलावा, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, प्रतिकूल विनिमय दर आंदोलनों के जोखिम का भी सामना करता है (और अनुकूल आंदोलनों का संभावित लाभ).<ref>{{cite journal|last=Aggarwal|first=Raj|authorlink=Raj Aggarwal|title=Seeking Out Profitable Countertrade Opportunities: A Proactive Approach|url=https://archive.org/details/sim_industrial-marketing-management_1989-02_18_1/page/65|journal=Industrial Marketing Management|volume=18|number=1|year=1989|pages=65-71|author2=A. Reisman and D. C. Fuh}}.<br />(यह लेख दोहरे व्यारिक माल की मांग और आपूर्ति का विश्लेषण करता है और लाभदायक दोहरे व्यापार और बाजार सहक्रिया अवधारणाओं की संभावनाओं को परिभाषित और उपयोग करता है, तथा व्यापारी को उन उद्योगों की तरफ निर्देशित करता है जो सबसे बड़े लाभ की क्षमता दिखाते हैं).</ref> ==अंतरराष्ट्रीय व्यापार में आईटी की भूमिका== * '''विदेशी निवेश को प्रोत्साहित करने की आवश्यकता है पिछले लेख में चर्चा की है कि कैसे अंतरराष्ट्रीय कारोबार का समर्थन पारिस्थितिकी प्रणालियों और व्यापार के अनुकूल नीतियों की जरूरत है, तो वे उभरते बाजारों में सफल होने के लिए कर रहे हैं। विशेष महत्त्व तय है कि वे सेटअप उनके संचालन के लिए अंतरराष्ट्रीय कारोबार की अनुमति देने और उन्हें आगे बढ़ने और सफल होने के लिए प्रोत्साहित करेगा में सरकारों की भूमिका है। अक्सर, कई देशों की सरकारों के लिए एक विकल्प नहीं है लेकिन अंतरराष्ट्रीय कारोबार का स्वागत करने के रूप में वे "नकदी" या डॉलर की जरूरत है, क्योंकि वे भी जाना जाता है। उदाहरण के लिए, निर्यात और आयात के बीच के अंतर को चालू खाते के घाटे या सीएडी के रूप में जाना जाता है। कई उभरते बाजारों (चीन जो एक सकारात्मक सीएडी है, को छोड़कर) के बाद से घाटे डॉलर के साथ वित्त पोषण की जरूरत है कि लोगों की है। फिर, सरकारों उच्च दरों पर इन डॉलर उधार लेने या प्रत्यक्ष विदेशी निवेश या विदेशी प्रत्यक्ष निवेश और इक्विटी के माध्यम से घाटा वित्त एफआईआई या विदेशी संस्थागत निवेशकों से शेयर बाजारों में बहती कर सकते हैं। * '''सरकार की भूमिका इसके अलावा, घरेलू उद्योग क्षमताओं को एक विशेष क्षेत्र है और न ही विशेषज्ञता है कि क्षेत्र का विकास करने में सफल होने के लिए नहीं हो सकता है। इसलिए, एफडीआई कि क्षेत्र के विकास के लिए आवश्यक हो जाता है। इसके अलावा, अर्थव्यवस्था के खुलने विश्व व्यापार संगठन या विश्व व्यापार संगठन, जिसका मतलब है कि आदेश में, अन्य देशों को निर्यात करने के लिए उभरते बाजार और विकासशील अर्थव्यवस्थाओं में खोलने के लिए है कि में प्रवेश के लिए आवश्यक है। इन वजहों से विकासशील देशों में कई सरकारें अपने-अपने देशों में सेटअप के संचालन के लिए अंतरराष्ट्रीय कारोबार में विदेशी निवेश को प्रोत्साहित करने और अनुमति देने के कुछ कर रहे हैं। हालांकि, एक ही सरकारों की नीतियों को जारी रखने या नहीं कारक है कि सरकारों की वैचारिक तुला, राजनीति की मजबूरियों, और तथ्य यह है कि विदेशी निवेश की योजना बनाई अर्थव्यवस्था के रूप में शुरू किक में सफल नहीं हो सकता है शामिल की एक मेज़बान पर निर्भर करता है। * '''प्रक्रिया सतत और आम सहमति से होना चाहिए यहां महत्वपूर्ण पहलू यह है कि उभरती अर्थव्यवस्थाओं के कई सरकारें अक्सर क्योंकि उपर्युक्त कारणों का खुली बाहों से अंतरराष्ट्रीय कारोबार का स्वागत है। हालांकि, बीच में ही प्रक्रिया के माध्यम से, उनमें से कुछ नीतिगत पक्षाघात की वजह से ठंड पैर विकसित करने, और कारकों से ऊपर सूचीबद्ध है। यह समझा जा सकता है कि अंतरराष्ट्रीय कारोबार उभरती अर्थव्यवस्थाओं में प्रवेश करने की इजाजत दी द्विदलीय अर्थ है कि वहाँ सभी हितधारकों से इस मुद्दे पर व्यापक सहमति होना चाहिए होना चाहिए की जरूरत है। तभी तो अंतरराष्ट्रीय कारोबार उभरती बाजार अर्थव्यवस्थाओं में कामयाब होगी। इसके अलावा, विदेशी पूंजी के लिए प्रतिस्पर्धा है कि किसी में प्रक्रिया पर प्रतिकूल अर्थव्यवस्था और इसलिए, इस प्रक्रिया को जारी रखा जाना चाहिए और कारण प्रोत्साहन दिया अंतरराष्ट्रीय कारोबार को प्रभावित करते हैं इतनी तीव्र है। * '''विचार समापन अंत में, चीन, ब्राजील, दक्षिण अफ्रीका, और वियतनाम के उदाहरण (जो अभी भी उभर रहा है) अर्थव्यवस्थाओं में से खोलने और इस प्रक्रिया के माध्यम से निम्नलिखित पर आम सहमति के लिए की आवश्यकता को दर्शाते हैं। दूसरी ओर, भारत और रूस के उदाहरण के अन्य तरीके से इन देशों खुली बाहों के साथ मजबूरियों के कारण उनकी अर्थव्यवस्थाओं को खोला और फिर लेकिन गति को बनाए रखने के रूप में असफल आसपास हैं। इसका मतलब यह है कि वैश्विक अर्थव्यवस्था में एकीकरण ही होगा जब सुधारों की प्रक्रिया को तहे दिल से और रुक जाता है या यू-टर्न के बिना किया जाता है। == गैलरी == <gallery> File:Dual currency cash machines in Jersey.jpg|जर्सी में दोहरी-मुद्रा नकदी मशीन: अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के बढ़ने के साथ, कई मुद्राओं को संभालने की जरूरत अधिक शक्तिशाली होती जा रही है। File:1672 Gérard de Lairesse - Allegory of the Freedom of Trade.jpg|जेरार्ड डे लेरेस द्वारा 1672 का एक चित्र: व्यापार की स्वतंत्रता का रूपक (यह भी देखें: मुक्त बाज़ार). अंतर्राष्ट्रीय व्यापार सामान्यतः व्यापार की स्वतंत्रता के साथ जुड़ा हुआ है। File:Mall culture jakarta30.jpg|भूमंडलीकरण: जकार्ता में पुज़ो, इंडोनेशिया. अंतर्राष्ट्रीय व्यापार, बहुराष्ट्रीय निगमों के विस्तार का सम्पाती है। File:Dromader caravan.jpg|ऊंट का एक कारवां, अंतर्राष्ट्रीय व्यापार के लिए आज भी उपयोग किया जाता है, विशेष रूप से सहारा में. File:Caravane hoggar1.jpg|विभिन्न गांवों और अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं के पार माल ले जाता ऊंट का एक आधुनिक कारवां. File:Triangle trade.png|त्रिकोण व्यापार: अफ्रीका से उत्तरी अमेरिका में दासों की बिक्री, दक्षिण अमेरिका से न्यू इंग्लैंड को चीनी की बिक्री और वापस उत्तरी अमेरिका से अफ्रीका को रम और अन्य माल की बिक्री. File:Jakarta WTO protest1.jpg|कुछ लोग अंतर्राष्ट्रीय व्यापार को पसंद नहीं करते: यहां जकार्ता में विश्व व्यापार संगठन के खिलाफ विरोध करता एक व्यक्ति. </gallery> == इन्हें भी देखें == {{Col-begin}} {{Col-4}} * [[संपूर्ण लाभ]] * [[व्यापार संतुलन]] * [[सीमामुक्त बिक्री]] * [[कोलंबियन एक्सचेंज]] * [[वाणिज्यिक क्रांति]] * [[तुलनात्मक लाभ]] * [[सीमा शुल्क संघ]] * [[पारिस्थितिकी अर्थशास्त्र]] * [[अर्थशास्त्र]] * [[निर्यात]] * [[मुक्त व्यापार]] {{Col-4}} * [[मुक्त व्यापार क्षेत्र]] * [[व्यापार का गुरूत्व मॉडल]] * [[आयात (अंतर्राष्ट्रीय व्यापार)]] * अंतर्राष्ट्रीय व्यापार * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार कानून]] * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पुरस्कार]] * [[अंतर्राष्ट्रीयकरण]] * [[चालू खाता शेष के आधार पर देशों की सूची]] * [[आयात के आधार पर देशों की सूची]] * [[निर्यात के आधार पर देशों की सूची]] {{Col-4}} * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार विषयों की सूची]] * [[अर्थशास्त्रियों की सूची]] * [[बाजार विभाजन सूचकांक]] * [[वणिकवाद]] * [[अंतर्राष्ट्रीय व्यापार में एकाधिकार प्रतिस्पर्धा]] * [[सर्वाधिक पसंदीदा देश खंड]] * [[OPEC]] * [[राजनीतिक जोखिम]] * [[संरक्षणवाद]] * [[सिंगल विंडो सिस्टम]] * [[द ग्रैंड एक्सचेंज]] * [[व्यापार गुट]] {{Col-4}} * [[व्यापार सुविधा]] * [[व्यापार वित्त]] * [[ट्रेडरूट्स]] * [[UNCTAD]] * [[Vermeer's Hat: The Seventeenth Century and the Dawn of the Global World]] * [[विश्व व्यापार संगठन]] {{Col-end}} == पाद-टिप्पणियां == {{Reflist}} == सन्दर्भ == * {{cite journal|last=Jones|first=Ronald W.|year=1961|title=Compartive Advantage and the Theory of Tariffs|journal=The Review of Economic Studies|volume=28|number=3|pages=161–175}} * {{cite journal|last=McKenzie|first=Lionel W.|year=1954|title=Specialization and Efficiency in World Production|journal=The Review of Economic Studies|volume=21|number=3|pages=165–180}} * {{cite journal|last=Samuelson|first=Paul|year=2001|title=A Ricardo-Sraffa Paradigm Comparing the Gains from Trade in Inputs and Finished Goods|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-literature_2001-12_39_4/page/1204|journal=Journal of Economic Literature|volume=39|number=4|pages=1204–1214}} == बाहरी कड़ियाँ == === आंकड़े === ==== सरकारी आंकड़े ==== निर्यात और आयात की मात्रा और उनके मूल्य पर आंकड़े अक्सर उत्पादों की विस्तृत सूची से खंडित होते हैं जो अंतर-सरकारी और अंतर्राष्ट्रीय संगठनों और राष्ट्रीय सांख्यिकी संस्थान की सांख्यिकीय सेवाओं द्वारा प्रकाशित सांख्यिकीय संग्रहों में उपलब्ध हैं: * [https://web.archive.org/web/20110911132601/http://comtrade.un.org/ संयुक्त राष्ट्र Commodity Trade Database] * [https://web.archive.org/web/20151230011715/http://www.oecd.org/statsportal/0,3352,en_2825_293564_1_1_1_1_1,00.html Statistical Portal]: OECD * [https://web.archive.org/web/20110419214922/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/external_trade/introduction European Union International Trade in Goods Data] * [https://web.archive.org/web/20091015135606/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/balance_of_payments/data/database European Union International Trade in Services Data ] ([[भुगतान संतुलन]] आंकड़ों का उप-संग्रह) * [https://web.archive.org/web/20110812095826/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/national_accounts/data/database European Union Exports and Imports] ([[राष्ट्रीय खातों]] के आंकड़ो का उप-संग्रह) * [https://web.archive.org/web/20100710162350/http://faostat.fao.org/site/291/default.aspx Food and Agricultural Trade Data] [[FAO]] द्वारा * [https://web.archive.org/web/20100529112722/http://aliceweb.desenvolvimento.gov.br/default.asp Brazilian Trade Data] अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर विभिन्न सांख्यिकीय संग्रहों के लिए लागू की जाने वाली परिभाषाएं और कार्यप्रणाली अवधारणाएं अक्सर सन्दर्भ के मामले में भिन्न होती हैं (उदाहरण, विशेष व्यापार बनाम सामान्य व्यापार) और कवरेज (प्रारंभिक रिपोर्टिंग, सेवाओं में व्यापार को शामिल करना, तस्करी के माल का अनुमान और सीमा पार अवैध सेवाओं का प्रावधान). परिभाषाओं और तरीकों पर जानकारी प्रदान करते मेटाडेटा को अक्सर डेटा के साथ प्रकाशित किया जाता है। ==== अन्य डेटा स्रोत ==== * [https://web.archive.org/web/20100823105651/http://www.macalester.edu/research/economics/PAGE/HAVEMAN/Trade.Resources/TradeData.html Resources for data on trade] मॉडल गुरुत्वाकर्षण, सहित * [https://web.archive.org/web/20090502024807/http://www.unescap.org/tid/aptiad/ Asia-Pacific Trade Agreements Database (APTIAD)] * [https://web.archive.org/web/20051229005251/http://www.artnetontrade.org/ Asia-Pacific Research and Training Network on Trade (ARTNeT)] * [https://web.archive.org/web/20100724070143/http://www.cybex.in/International-Trade-Resources/Default.aspx International Trade Resources] === अन्य बाह्य लिंक === * [https://web.archive.org/web/20090724223728/http://www.ifpri.org/PUBS/fpreview/pv08.asp The Expected Benefits of Trade Liberalization for World Income and Development: Opening the "Black Box" of Global Trade Modeling] अनटोईने बौएत द्वारा (2008) * मैकगिल विधि संकाय एक रीजनल ट्रेड अग्रीमेंट डेटाबेस की परिचालन करती है जिसमें विश्व के लगभग सभी तरजीही और क्षेत्रीय व्यापार समझौतें शामिल हैं। [https://web.archive.org/web/20100404041750/http://ptas.mcgill.ca/ ptas.mcgill.ca] * [https://web.archive.org/web/20110104215430/http://www.wesleyan.edu/re/ Interactive Ricardian Model Simulator ] * [https://web.archive.org/web/20100728082313/http://worldtradelibrary.com/ Consumers for World Trade Education Fund electronic trade library] * [https://web.archive.org/web/20081014010257/http://www.britannica.com/eb/article-9106321/international-trade International trade], एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका * [https://web.archive.org/web/20100505044449/http://www.egwald.ca/internationaleconomics/index.php Benefits of International Trade] * [https://web.archive.org/web/20110429004458/http://www.cop-la.net/en/node/523 Should trade be considered a human right?] * [https://web.archive.org/web/20100120053828/http://www.law.upenn.edu/academics/institutes/regulation/importsafety/ Penn Program on Regulation's Import Safety Page] * [https://web.archive.org/web/20100628051726/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Category:External_trade Articles on EU international trade] ''स्टेटसस्टिक्स एक्स्प्लेंड'' में. {{Trade|state=expanded}} [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय व्यापार]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय अर्थशास्त्र|व्यापार]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] oby8mnrqbgqyfvmz0p830ufysatcep1 प्यूर्टो अयोरा 0 213812 6635618 6630086 2026-10-30T16:30:55Z ~2026-57505-08 956507 6635618 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox Settlement <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = प्यूर्टो अयोरा |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = नगर |total_type = |motto = "El corazón de las Galápagos"<br />”ला कार्ताज़ोन दे लोस गैलापगोस” <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Puerto Ayora skyline.jpg |image_caption = प्यूर्टो अयोरा का विहंगम दृश्य |map_caption= गैलापागोस में अवस्थिति |pushpin_map = Ecuador Galápagos Islands |pushpin_label_position = right <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[विश्व के सभी देश|देश]] |subdivision_type1 = [[ईक्वाडोर के प्रांत|प्रांत]] |subdivision_type2 = [[ईक्वाडोर के कैण्टन|कैण्टन]] |subdivision_name = [[ईक्वाडोर]] |subdivision_name1 = [[गैलापागोस प्रांत|गैलापागोस]] |subdivision_name2 = [[सांताक्रूज़ कैण्टन, ईक्वाडोर|सांताक्रूज़]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |parts_type = पल्ली |parts_style = coll |parts = शहरी पल्लियाँ |p1 = |p2 = |p3 = |p4 = <!-- Politics -----------------> |leader_title = महापौर |leader_name = <!-- Area ---------------------> |area_total_km2 = |area_metro_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2001 |population_total = 18,000 |population_metro = |population_density_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[ईक्वाडोर समय|ECT]] |utc_offset = -5 |website = |coor_pinpoint =<!-- can be used to specify exactly where/what the coordinates refer to --> |coordinates_type = |coordinates_display = inline, title <!-- delete unwanted option, if any --> |latd=0 |latm=45 |lats=0 |latNS=S |longd=90|longm=19 |longs=0 |longEW=W }} '''प्यूर्टो अयोरा''' केंद्रीय [[गैलापागोस प्रांत|गैलापागोस]], [[ईक्वाडोर]] का एक शहर है। [[सांताक्रूज़ (गैलापागोस)|सांताक्रूज़ द्वीप]] के दक्षिणी तट पर स्थित यह शहर सांताक्रूज़ [[कैण्टन]] की एक सीट है। शहर का नाम ईक्वाडोर के राष्ट्रपति [[इसीद्रो अयोरा]] के सम्मान में रखा गया है। शहर को कभी कभी गलती से सांताक्रूज भी पुकारा जाता है। [[चित्र:Galapagos Island Names hindi.png|thumb|right|250px|गैलापागोस द्वीपसमूह का मानचित्र]] [[चित्र:Puerto Ayora isla Santa Cruz Galapagos Ecuador.jpg|thumb|right|250px|प्यूर्टो अयोरा]] [[चित्र:Puerto Ayora isla Santa Cruz Islas Galápagos Ecuador foto por Alvaro Sevilla Design.jpg|thumb|right|250px|प्यूर्टो अयोरा]] प्यूर्टो अयोरा अपने 10,000 से अधिक निवासियों के साथ गैलापागोस द्वीप समूह का सबसे अधिक आबादी वाला शहर है। सांताक्रूज़ ही ऐसा बसा हुआ द्वीप है जिस पर अधिकतर पर्यटक अपनी गैलापागोस की यात्रा के दौरान आते हैं। पूरे द्वीपसमूह में यहाँ का बुनियादी ढांचा सर्वाधिक विकसित है। गैलापागोस के दो बड़े बैंकों में से एक ''बैंको देल पसिफिको'' यहाँ स्थित है, साथ ही यहाँ पर कई स्कूल, होटल, रेस्तरां, वस्त्र भंडार, हार्डवेयर भंडार, किराना भंडार, समुद्री भंडार, पर्यटक दुकानें और नाइट क्लब स्थित हैं। अपनी इंटरनेट और टेलीफोन सेवाओं के कारण प्यूर्टो अयोरा बाहरी दुनिया से संचार स्थापित करने के लिए पूरे गैलापागोस में सबसे अच्छी जगह है। प्यूर्टो अयोरा की आपातकालीन चिकित्सा सुविधाओं में 2006 में खुला एक नया अस्पताल और द्वीप का एकमात्र हाइपरबेरिक कक्ष शामिल हैं। यहाँ पर [[चार्ल्स डार्विन फाउंडेशन]] और [[गैलापागोस राष्ट्रीय उद्यान]] दोनों स्थित हैं। प्यूर्टो अयोरा गैलापागोस संरक्षण प्रयासों का केन्द्र है। पर्यटक [[चार्ल्स डार्विन अनुसंधान केन्द्र]] की यात्रा के दौरान द्वीपों के इतिहास और भविष्य की संरक्षण योजनाओं के बारे में जानकारी प्राप्त कर सकते हैं। प्यूर्टो अयोरा में [[अकादमी खाड़ी]] के तट पर एक संरक्षित स्थल है, जहां मौसम अक्सर खुशगवार रहता है। यहाँ तापमान 18&nbsp;°C से 29&nbsp;°C के बीच रहता है। गर्मी के मौसम आमतौर पर दिसंबर से मई तक चलता है। अकादमी खाड़ी एक व्यस्त [[बन्दरगाह|बंदरगाह]] है जो विभिन्न द्वीपों के मध्य चलने वाली नौकाओं, निजी पाल नौकाओं और स्थानीय मछली पकड़ने की नावों से भरा रहता है। इस खाड़ी में आप कत्थई हवासील, सुनहरी शंकुश, समुद्री गोह, बगुले, लावा गुल, फ्रिगेट पक्षी, गैलापागोस जलसिंह और शानदार डुबकी लगाकर मछली पकड़ते नीले पैर वाले बूबी पक्षी जैसे जीवों को देख सकते हैं। ताजे पानी का मिलना शहर में दुर्लभ है और शहर के स्थानीय लोग ताजे पानी की आपूर्ति के लिए वर्षा के जल को एकत्रित कर व्यवहार में लाते हैं। द्वीप पर एक [[निर्लवणीकरण]] संयंत्र है। विभिन्न सुविधाओं के लिए पानी की गुणवत्ता/उपयोग के आधार पर अलग से पानी की व्यवस्था है। उदाहरण के लिए धुलाई या सफाई में प्रयोग किया जाने वाला पानी पीने योग्य नहीं है। == यातायात == '''एअरोगैल''' और '''टैम''' नामक दो हवाई सेवाओं की उड़ानें महाद्वीपीय ईक्वाडोर से सैन क्रिस्टोबाल या बाल्ट्रा द्वीप के हवाई अड्डों तक जाती हैं जो सांताक्रूज़ द्वीप के ठीक उत्तर में स्थित हैं। बाल्ट्रा हवाई अड्डे से बस ईताबाका चैनल तक जाती हैं, जहाँ से नौका द्वारा सांताक्रूज द्वीप पहुँचा सकता है। सांताक्रूज से दूसरी बस या टैक्सी पकड़कर प्यूर्टो अयोरा पहुँचा जा सकता है। प्यूर्टो अयोरा गोदी से यात्री/पर्यटक जल टैक्सियों के द्वारा अपनी नावों या पश्चिम प्यूर्टो अयोरा पहुँच सकते हैं। यहाँ पर मोटर नौकाओं की दैनिक सेवा भी उपलब्ध है जिसके द्वारा यात्री/पर्यटक प्यूर्टो अयोरा से दूसरे आबाद द्वीपों पर आ या जा सकते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} <gallery> File:Looking from the left side, water taxi dock in Puerto Ayora.JPG| File:(Zalophus wollebaeki) main water taxi dock at Puerto Ayora, three Galápagos Sea Lions.JPG|(Zalophus wollebaeki) File:Boats in Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz in the Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:Sailboat in the Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:Many Boats in Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:The marine iguana (Amblyrhynchus cristatus) Galápagos Islands Santa Cruz.JPG|(Amblyrhynchus cristatus) </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Ayora|प्यूर्टो अयोरा}} * [https://web.archive.org/web/20120427221857/http://www.galapagosonline.com/Islands/islands/Santa_Cruz/staying.htm Staying on Santa Cruz galapagosonline.com] [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] 6oxgoxebpur49tic46xjww3ty3kcq1f 6635633 6635618 2026-10-30T16:45:07Z ~2026-57505-08 956507 6635633 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Infobox Settlement <!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--> <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |name = प्यूर्टो अयोरा |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = नगर |total_type = |motto = "El corazón de las Galápagos"<br />”ला कार्ताज़ोन दे लोस गैलापगोस” <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Puerto Ayora skyline.jpg |image_caption = प्यूर्टो अयोरा का विहंगम दृश्य |map_caption= गैलापागोस में अवस्थिति |pushpin_map = Ecuador Galápagos Islands |pushpin_label_position = right <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[विश्व के सभी देश|देश]] |subdivision_type1 = [[ईक्वाडोर के प्रांत|प्रांत]] |subdivision_type2 = [[ईक्वाडोर के कैण्टन|कैण्टन]] |subdivision_name = [[ईक्वाडोर]] |subdivision_name1 = [[गैलापागोस प्रांत|गैलापागोस]] |subdivision_name2 = [[सांताक्रूज़ कैण्टन, ईक्वाडोर|सांताक्रूज़]] <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |parts_type = पल्ली |parts_style = coll |parts = शहरी पल्लियाँ |p1 = |p2 = |p3 = |p4 = <!-- Politics -----------------> |leader_title = महापौर |leader_name = <!-- Area ---------------------> |area_total_km2 = |area_metro_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2001 |population_total = 18,000 |population_metro = |population_density_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[ईक्वाडोर समय|ECT]] |utc_offset = -5 |website = |coor_pinpoint =<!-- can be used to specify exactly where/what the coordinates refer to --> |coordinates_type = |coordinates_display = inline, title <!-- delete unwanted option, if any --> |latd=0 |latm=45 |lats=0 |latNS=S |longd=90|longm=19 |longs=0 |longEW=W }} '''प्यूर्टो अयोरा''' केंद्रीय [[गैलापागोस प्रांत|गैलापागोस]], [[ईक्वाडोर]] का एक शहर है। [[सांताक्रूज़ (गैलापागोस)|सांताक्रूज़ द्वीप]] के दक्षिणी तट पर स्थित यह शहर सांताक्रूज़ [[कैण्टन]] की एक सीट है। शहर का नाम ईक्वाडोर के राष्ट्रपति [[इसीद्रो अयोरा]] के सम्मान में रखा गया है। शहर को कभी कभी गलती से सांताक्रूज भी पुकारा जाता है। [[चित्र:Galapagos Island Names hindi.png|thumb|right|250px|गैलापागोस द्वीपसमूह का मानचित्र]] [[चित्र:Puerto Ayora isla Santa Cruz Galapagos Ecuador.jpg|thumb|right|250px|प्यूर्टो अयोरा]] [[चित्र:Puerto Ayora isla Santa Cruz Islas Galápagos Ecuador foto por Alvaro Sevilla Design.jpg|thumb|right|250px|प्यूर्टो अयोरा]] प्यूर्टो अयोरा अपने 10,000 से अधिक निवासियों के साथ गैलापागोस द्वीप समूह का सबसे अधिक आबादी वाला शहर है। सांताक्रूज़ ही ऐसा बसा हुआ द्वीप है जिस पर अधिकतर पर्यटक अपनी गैलापागोस की यात्रा के दौरान आते हैं। पूरे द्वीपसमूह में यहाँ का बुनियादी ढांचा सर्वाधिक विकसित है। गैलापागोस के दो बड़े बैंकों में से एक ''बैंको देल पसिफिको'' यहाँ स्थित है, साथ ही यहाँ पर कई स्कूल, होटल, रेस्तरां, वस्त्र भंडार, हार्डवेयर भंडार, किराना भंडार, समुद्री भंडार, पर्यटक दुकानें और नाइट क्लब स्थित हैं। अपनी इंटरनेट और टेलीफोन सेवाओं के कारण प्यूर्टो अयोरा बाहरी दुनिया से संचार स्थापित करने के लिए पूरे गैलापागोस में सबसे अच्छी जगह है। प्यूर्टो अयोरा की आपातकालीन चिकित्सा सुविधाओं में 2006 में खुला एक नया अस्पताल और द्वीप का एकमात्र हाइपरबेरिक कक्ष शामिल हैं। यहाँ पर [[चार्ल्स डार्विन फाउंडेशन]] और [[गैलापागोस राष्ट्रीय उद्यान]] दोनों स्थित हैं। प्यूर्टो अयोरा गैलापागोस संरक्षण प्रयासों का केन्द्र है। पर्यटक [[चार्ल्स डार्विन अनुसंधान केन्द्र]] की यात्रा के दौरान द्वीपों के इतिहास और भविष्य की संरक्षण योजनाओं के बारे में जानकारी प्राप्त कर सकते हैं। प्यूर्टो अयोरा में [[अकादमी खाड़ी]] के तट पर एक संरक्षित स्थल है, जहां मौसम अक्सर खुशगवार रहता है। यहाँ तापमान 18&nbsp;°C से 29&nbsp;°C के बीच रहता है। गर्मी के मौसम आमतौर पर दिसंबर से मई तक चलता है। अकादमी खाड़ी एक व्यस्त [[बन्दरगाह|बंदरगाह]] है जो विभिन्न द्वीपों के मध्य चलने वाली नौकाओं, निजी पाल नौकाओं और स्थानीय मछली पकड़ने की नावों से भरा रहता है। इस खाड़ी में आप कत्थई हवासील, सुनहरी शंकुश, समुद्री गोह, बगुले, लावा गुल, फ्रिगेट पक्षी, गैलापागोस जलसिंह और शानदार डुबकी लगाकर मछली पकड़ते नीले पैर वाले बूबी पक्षी जैसे जीवों को देख सकते हैं। ताजे पानी का मिलना शहर में दुर्लभ है और शहर के स्थानीय लोग ताजे पानी की आपूर्ति के लिए वर्षा के जल को एकत्रित कर व्यवहार में लाते हैं। द्वीप पर एक [[निर्लवणीकरण]] संयंत्र है। विभिन्न सुविधाओं के लिए पानी की गुणवत्ता/उपयोग के आधार पर अलग से पानी की व्यवस्था है। उदाहरण के लिए धुलाई या सफाई में प्रयोग किया जाने वाला पानी पीने योग्य नहीं है। == यातायात == '''एअरोगैल''' और '''टैम''' नामक दो हवाई सेवाओं की उड़ानें महाद्वीपीय ईक्वाडोर से सैन क्रिस्टोबाल या बाल्ट्रा द्वीप के हवाई अड्डों तक जाती हैं जो सांताक्रूज़ द्वीप के ठीक उत्तर में स्थित हैं। बाल्ट्रा हवाई अड्डे से बस ईताबाका चैनल तक जाती हैं, जहाँ से नौका द्वारा सांताक्रूज द्वीप पहुँचा सकता है। सांताक्रूज से दूसरी बस या टैक्सी पकड़कर प्यूर्टो अयोरा पहुँचा जा सकता है। प्यूर्टो अयोरा गोदी से यात्री/पर्यटक जल टैक्सियों के द्वारा अपनी नावों या पश्चिम प्यूर्टो अयोरा पहुँच सकते हैं। यहाँ पर मोटर नौकाओं की दैनिक सेवा भी उपलब्ध है जिसके द्वारा यात्री/पर्यटक प्यूर्टो अयोरा से दूसरे आबाद द्वीपों पर आ या जा सकते हैं। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:Looking from the left side, water taxi dock in Puerto Ayora.JPG| File:(Zalophus wollebaeki) main water taxi dock at Puerto Ayora, three Galápagos Sea Lions.JPG|(Zalophus wollebaeki) File:Boats in Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz in the Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:Sailboat in the Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:Many Boats in Puerto Ayora on the Island of Santa Cruz Galapagos photo by Alvaro Sevilla Design.JPG| File:The marine iguana (Amblyrhynchus cristatus) Galápagos Islands Santa Cruz.JPG|(Amblyrhynchus cristatus) </gallery> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Ayora|प्यूर्टो अयोरा}} * [https://web.archive.org/web/20120427221857/http://www.galapagosonline.com/Islands/islands/Santa_Cruz/staying.htm Staying on Santa Cruz galapagosonline.com] [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] d9q8mgeq8q5y2tanox1us7tdp9ibyv0 प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो 0 213886 6635615 6635153 2026-10-30T16:25:29Z ~2026-57505-08 956507 6635615 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Puerto Baquerizo Moreno (shoreline).jpg|thumb|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो]] '''प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो''', ([[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]]:Puerto Baquerizo Moreno) [[ईक्वाडोर]] के [[गैलापागोस प्रांत]] की राजधानी है। यह [[गैलापागोस द्वीपसमूह|द्वीपसमूह]] के सबसे पूर्व में स्थित [[सैन क्रिस्टोबाल (गैलापागोस)|सैन क्रिस्टोबाल]] द्वीप के दक्षिणपश्चिमी तट पर स्थित है। शहर का नाम ईक्वाडोर के पूर्व राष्ट्रपति अल्फ्रेडो बैक्वेरीज़ो मोरेनो (1859-1951) के नाम पर रखा गया है। हालांकि प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो राजधानी है, लेकिन इसकी जनसंख्या सिर्फ 5600 है जो कि, [[प्यूर्टो अयोरा]] के बाद दूसरे स्थान पर है। यहाँ के अधिकतर निवासी मछुआरे हैं। यहाँ के प्राथमिक उद्योगों में [[शिल्पकारी]], [[मत्स्यपालन|मछली पकड़ना]], [[पर्यटन]] और [[कृषि]] है। शहर में पर्यटन का [[बुनियादी ढांचा]] प्यूर्टो अयोरा के समान उन्नत नहीं है। ==इतिहास== जनरल जोस डी विलमिल ने 1830 या 1840 के दशक में इस शहर की स्थापना की, लेकिन इसका नाम अल्फ्रेडो बाक्वेरिज़ो (1859-1951) के नाम पर पड़ा, जो 1916 में अपनी अध्यक्षता के दौरान यात्रा करने वाले पहले राष्ट्रपति थे।<ref name=Bay>{{cite book|title=Prostar Sailing Directions 2004 West Coast of South America Enroute|url=https://books.google.com/books?id=-cbuc-MdGnIC&pg=PA5|date=1 January 2004|publisher=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-551-4|pages=5–}}</ref> गैलापागोस के गवर्नर शहर में रहते हैं।<ref name=galapagos.org>{{cite web|title=History|url=http://www.galapagos.org/about_galapagos/san-cristobal/|publisher=Galapagos Conservancy|access-date=15 June 2015}}</ref> राज्यपाल का निवास एक प्रमुख ग्रे पत्थर की इमारत है जिसमें नौसेना मुख्यालय भी है, और चर्च के पश्चिम-उत्तर-पश्चिम में 0.2 मील (0.32 किमी) है। प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो गैलापागोस द्वीप समूह की सबसे पुरानी बस्ती है। शहर से लगभग 8 किलोमीटर (5.0 मील) की दूरी पर स्थित एल प्रोग्रेसो कृषि केंद्र की स्थापना 1879 में हाशिंडा प्रोग्रेसो के रूप में की गई थी। इसकी एक बड़ी चीनी रिफाइनरी थी जो कठोर परिस्थितियों में संचालित होती थी और वहां दो हत्याएं हुईं। अन्य निर्माण में चमड़ा और तेल उत्पाद शामिल थे। Albatross Foundation USA या Fundación Ecológica Albatros एक एनजीओ है जिसकी स्थापना 1993 में शहर के लोगों की पहल पर देश के युवाओं को द्वीप के पर्यावरण और पारिस्थितिक तंत्र के संरक्षण और संरक्षण के महत्व के बारे में शिक्षित करने के उद्देश्य से की गई थी। 2010 की जनगणना के अनुसार, शहर में 6,672 निवासियों की आबादी थी, जो प्यूर्टो अयोरा की आबादी के बाद थी। ==भूगोल== {{multiple image |direction = vertical |align = left |width = 200 |image1 = Galapagos2007--27--08-23-07.JPG |caption1 = शहर का विशिष्ट दृश्य |image2 = Galapagos2007--16--08-22-07.JPG |caption2 = गली का दृश्य }} प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो इक्वाडोर के गैलापागोस प्रांत की राजधानी और प्रशासनिक केंद्र है। यह सैन क्रिस्टोबल के दक्षिण-पश्चिमी तट पर स्थित है, <ref name=Beach>{{Cite web|url=http://ecuadorbeaches.org/beaches/galapagos-islands/puerto-baquerizo-moreno-san-cristobal/|title= Puerto Baquerizo Moreno|access-date=9 June 2015|publisher= ecuadorbeaches.org}}</ref> और इस शहर को द्वीप के बाद स्थानीय लोगों द्वारा क्रिस्टोबल उपनाम भी दिया जाता है। इसकी औसत ऊंचाई 6 मीटर (20 फीट) है। एल प्रोग्रेसो की सड़क सहित शहर के मध्य भाग में पक्की सड़कें हैं। नौसेना और राष्ट्रीय पुलिस का मुख्यालय शहर में स्थित है। इसमें एक डाकघर, पुलिस स्टेशन और अस्पताल है। यूनिवर्सिडैड सैन फ्रांसिस्को डी क्विटो का एक शाखा परिसर शहर में स्थित है। शहर में एक छोटा समुद्र तट है जो विशेष रूप से समुद्री शेरों के लिए आरक्षित है जो इस क्षेत्र में निवास करते हैं और स्थानीय लोगों द्वारा पूजनीय हैं। शहर के उत्तर में दो और समुद्र तट हैं, प्लाया मान और प्लाया कैरोला, जो जनता के लिए खुले हैं। समुद्री शेरों को लंगर वाली नावों के डेक पर उछलते हुए देखा जा सकता है और उन्होंने पार्क की बेंचों पर कब्जा कर लिया है। यह शहर सेरो सैन जोकिन पर्वत की तलहटी में स्थित है, जिसकी ऊंचाई 896 मीटर (2,940 फीट) है, जो इसे सैन क्रिस्टोबल का सबसे ऊंचा पर्वत बनाती है। Cerro de las Tijeretas (Frigatebird Hill) शहर से 1 मील (1.6 किमी) दक्षिण-पूर्व में स्थित है। इसके लिए 1.5 किलोमीटर (0.93 मील) की पैदल दूरी एक घने वनस्पति वाले क्षेत्र से गुजरती है जिसमें सुगंधित पालो सैंटो पेड़ होते हैं। यह पहाड़ी ब्लैक फ्रिगेट बर्ड्स की दो प्रजातियों के लिए प्रसिद्ध है, जो अक्सर आते रहते हैं। शिखर सम्मेलन बाहिया नौफ्रागियो (शिपव्रेक बे) में शिपिंग जहाजों के दृश्य प्रदान करता है। टोंगो रीफ शहर के पश्चिम में स्थित है। यह गर्म-गीले मौसम के दौरान दिसंबर से फरवरी तक सर्फिंग के लिए लोकप्रिय है। शहर के उत्तर-पश्चिमी भाग में एक अच्छी तरह से संरक्षित कोव है जिसे प्यूर्टो ग्रांडे के नाम से जाना जाता है, जिसमें एक सफेद रेतीला समुद्र तट है जहां तैराकी की अनुमति है। तिजेरेटस कोव, जो एक पगडंडी के साथ पहुंचा है, स्नॉर्कलिंग के लिए लोकप्रिय है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Baquerizo Moreno|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] {{भूगोल-आधार}} g2ug6kimt3jvm0zp8axgbrnt2nr28lh 6635616 6635615 2026-10-30T16:26:58Z ~2026-57505-08 956507 6635616 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Puerto Baquerizo Moreno (shoreline).jpg|thumb|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो]] '''प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो''', ([[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]]:Puerto Baquerizo Moreno) [[ईक्वाडोर]] के [[गैलापागोस प्रांत]] की राजधानी है। यह [[गैलापागोस द्वीपसमूह|द्वीपसमूह]] के सबसे पूर्व में स्थित [[सैन क्रिस्टोबाल (गैलापागोस)|सैन क्रिस्टोबाल]] द्वीप के दक्षिणपश्चिमी तट पर स्थित है। शहर का नाम ईक्वाडोर के पूर्व राष्ट्रपति अल्फ्रेडो बैक्वेरीज़ो मोरेनो (1859-1951) के नाम पर रखा गया है। हालांकि प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो राजधानी है, लेकिन इसकी जनसंख्या सिर्फ 5600 है जो कि, [[प्यूर्टो अयोरा]] के बाद दूसरे स्थान पर है। यहाँ के अधिकतर निवासी मछुआरे हैं। यहाँ के प्राथमिक उद्योगों में [[शिल्पकारी]], [[मत्स्यपालन|मछली पकड़ना]], [[पर्यटन]] और [[कृषि]] है। शहर में पर्यटन का [[बुनियादी ढांचा]] प्यूर्टो अयोरा के समान उन्नत नहीं है। ==इतिहास== जनरल जोस डी विलमिल ने 1830 या 1840 के दशक में इस शहर की स्थापना की, लेकिन इसका नाम अल्फ्रेडो बाक्वेरिज़ो (1859-1951) के नाम पर पड़ा, जो 1916 में अपनी अध्यक्षता के दौरान यात्रा करने वाले पहले राष्ट्रपति थे।<ref name=Bay>{{cite book|title=Prostar Sailing Directions 2004 West Coast of South America Enroute|url=https://books.google.com/books?id=-cbuc-MdGnIC&pg=PA5|date=1 January 2004|publisher=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-551-4|pages=5–}}</ref> गैलापागोस के गवर्नर शहर में रहते हैं।<ref name=galapagos.org>{{cite web|title=History|url=http://www.galapagos.org/about_galapagos/san-cristobal/|publisher=Galapagos Conservancy|access-date=15 June 2015}}</ref> राज्यपाल का निवास एक प्रमुख ग्रे पत्थर की इमारत है जिसमें नौसेना मुख्यालय भी है, और चर्च के पश्चिम-उत्तर-पश्चिम में 0.32 किमी है। प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो गैलापागोस द्वीप समूह की सबसे पुरानी बस्ती है। शहर से लगभग 8 किलोमीटर (5.0 मील) की दूरी पर स्थित एल प्रोग्रेसो कृषि केंद्र की स्थापना 1879 में हाशिंडा प्रोग्रेसो के रूप में की गई थी। इसकी एक बड़ी चीनी रिफाइनरी थी जो कठोर परिस्थितियों में संचालित होती थी और वहां दो हत्याएं हुईं। अन्य निर्माण में चमड़ा और तेल उत्पाद शामिल थे। Albatross Foundation USA या Fundación Ecológica Albatros एक एनजीओ है जिसकी स्थापना 1993 में शहर के लोगों की पहल पर देश के युवाओं को द्वीप के पर्यावरण और पारिस्थितिक तंत्र के संरक्षण और संरक्षण के महत्व के बारे में शिक्षित करने के उद्देश्य से की गई थी। 2010 की जनगणना के अनुसार, शहर में 6,672 निवासियों की आबादी थी, जो प्यूर्टो अयोरा की आबादी के बाद थी। ==भूगोल== {{multiple image |direction = vertical |align = left |width = 200 |image1 = Galapagos2007--27--08-23-07.JPG |caption1 = शहर का विशिष्ट दृश्य |image2 = Galapagos2007--16--08-22-07.JPG |caption2 = गली का दृश्य }} प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो इक्वाडोर के गैलापागोस प्रांत की राजधानी और प्रशासनिक केंद्र है। यह सैन क्रिस्टोबल के दक्षिण-पश्चिमी तट पर स्थित है, <ref name=Beach>{{Cite web|url=http://ecuadorbeaches.org/beaches/galapagos-islands/puerto-baquerizo-moreno-san-cristobal/|title= Puerto Baquerizo Moreno|access-date=9 June 2015|publisher= ecuadorbeaches.org}}</ref> और इस शहर को द्वीप के बाद स्थानीय लोगों द्वारा क्रिस्टोबल उपनाम भी दिया जाता है। इसकी औसत ऊंचाई 6 मीटर (20 फीट) है। एल प्रोग्रेसो की सड़क सहित शहर के मध्य भाग में पक्की सड़कें हैं। नौसेना और राष्ट्रीय पुलिस का मुख्यालय शहर में स्थित है। इसमें एक डाकघर, पुलिस स्टेशन और अस्पताल है। यूनिवर्सिडैड सैन फ्रांसिस्को डी क्विटो का एक शाखा परिसर शहर में स्थित है। शहर में एक छोटा समुद्र तट है जो विशेष रूप से समुद्री शेरों के लिए आरक्षित है जो इस क्षेत्र में निवास करते हैं और स्थानीय लोगों द्वारा पूजनीय हैं। शहर के उत्तर में दो और समुद्र तट हैं, प्लाया मान और प्लाया कैरोला, जो जनता के लिए खुले हैं। समुद्री शेरों को लंगर वाली नावों के डेक पर उछलते हुए देखा जा सकता है और उन्होंने पार्क की बेंचों पर कब्जा कर लिया है। यह शहर सेरो सैन जोकिन पर्वत की तलहटी में स्थित है, जिसकी ऊंचाई 896 मीटर है, जो इसे सैन क्रिस्टोबल का सबसे ऊंचा पर्वत बनाती है। Cerro de las Tijeretas (Frigatebird Hill) शहर से 1.6 किमी दक्षिण-पूर्व में स्थित है। इसके लिए 1.5 किलोमीटर की पैदल दूरी एक घने वनस्पति वाले क्षेत्र से गुजरती है जिसमें सुगंधित पालो सैंटो पेड़ होते हैं। यह पहाड़ी ब्लैक फ्रिगेट बर्ड्स की दो प्रजातियों के लिए प्रसिद्ध है, जो अक्सर आते रहते हैं। शिखर सम्मेलन बाहिया नौफ्रागियो (शिपव्रेक बे) में शिपिंग जहाजों के दृश्य प्रदान करता है। टोंगो रीफ शहर के पश्चिम में स्थित है। यह गर्म-गीले मौसम के दौरान दिसंबर से फरवरी तक सर्फिंग के लिए लोकप्रिय है। शहर के उत्तर-पश्चिमी भाग में एक अच्छी तरह से संरक्षित कोव है जिसे प्यूर्टो ग्रांडे के नाम से जाना जाता है, जिसमें एक सफेद रेतीला समुद्र तट है जहां तैराकी की अनुमति है। तिजेरेटस कोव, जो एक पगडंडी के साथ पहुंचा है, स्नॉर्कलिंग के लिए लोकप्रिय है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Baquerizo Moreno|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] {{भूगोल-आधार}} 0dlkxrbz159dc8sz28520eds9hvxa3r 6635617 6635616 2026-10-30T16:27:44Z ~2026-57505-08 956507 6635617 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Puerto Baquerizo Moreno (shoreline).jpg|thumb|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो]] '''प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो''', ([[स्पेनी भाषा|स्पैनिश]]:Puerto Baquerizo Moreno) [[ईक्वाडोर]] के [[गैलापागोस प्रांत]] की राजधानी है। यह [[गैलापागोस द्वीपसमूह|द्वीपसमूह]] के सबसे पूर्व में स्थित [[सैन क्रिस्टोबाल (गैलापागोस)|सैन क्रिस्टोबाल]] द्वीप के दक्षिणपश्चिमी तट पर स्थित है। शहर का नाम ईक्वाडोर के पूर्व राष्ट्रपति अल्फ्रेडो बैक्वेरीज़ो मोरेनो (1859-1951) के नाम पर रखा गया है। हालांकि प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो राजधानी है, लेकिन इसकी जनसंख्या सिर्फ 5600 है जो कि, [[प्यूर्टो अयोरा]] के बाद दूसरे स्थान पर है। यहाँ के अधिकतर निवासी मछुआरे हैं। यहाँ के प्राथमिक उद्योगों में [[शिल्पकारी]], [[मत्स्यपालन|मछली पकड़ना]], [[पर्यटन]] और [[कृषि]] है। शहर में पर्यटन का [[बुनियादी ढांचा]] प्यूर्टो अयोरा के समान उन्नत नहीं है। ==इतिहास== जनरल जोस डी विलमिल ने 1830 या 1840 के दशक में इस शहर की स्थापना की, लेकिन इसका नाम अल्फ्रेडो बाक्वेरिज़ो (1859-1951) के नाम पर पड़ा, जो 1916 में अपनी अध्यक्षता के दौरान यात्रा करने वाले पहले राष्ट्रपति थे।<ref name=Bay>{{cite book|title=Prostar Sailing Directions 2004 West Coast of South America Enroute|url=https://books.google.com/books?id=-cbuc-MdGnIC&pg=PA5|date=1 January 2004|publisher=ProStar Publications|isbn=978-1-57785-551-4|pages=5–}}</ref> गैलापागोस के गवर्नर शहर में रहते हैं।<ref name=galapagos.org>{{cite web|title=History|url=http://www.galapagos.org/about_galapagos/san-cristobal/|publisher=Galapagos Conservancy|access-date=15 June 2015}}</ref> राज्यपाल का निवास एक प्रमुख ग्रे पत्थर की इमारत है जिसमें नौसेना मुख्यालय भी है, और चर्च के पश्चिम-उत्तर-पश्चिम में 0.32 किमी है। प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो गैलापागोस द्वीप समूह की सबसे पुरानी बस्ती है। शहर से लगभग 8 किलोमीटर (5.0 मील) की दूरी पर स्थित एल प्रोग्रेसो कृषि केंद्र की स्थापना 1879 में हाशिंडा प्रोग्रेसो के रूप में की गई थी। इसकी एक बड़ी चीनी रिफाइनरी थी जो कठोर परिस्थितियों में संचालित होती थी और वहां दो हत्याएं हुईं। अन्य निर्माण में चमड़ा और तेल उत्पाद शामिल थे। Albatross Foundation USA या Fundación Ecológica Albatros एक एनजीओ है जिसकी स्थापना 1993 में शहर के लोगों की पहल पर देश के युवाओं को द्वीप के पर्यावरण और पारिस्थितिक तंत्र के संरक्षण और संरक्षण के महत्व के बारे में शिक्षित करने के उद्देश्य से की गई थी। 2010 की जनगणना के अनुसार, शहर में 6,672 निवासियों की आबादी थी, जो प्यूर्टो अयोरा की आबादी के बाद थी। ==भूगोल== {{multiple image |direction = vertical |align = left |width = 200 |image1 = Galapagos2007--27--08-23-07.JPG |caption1 = शहर का विशिष्ट दृश्य |image2 = Galapagos2007--16--08-22-07.JPG |caption2 = गली का दृश्य }} प्यूर्टो बाक्वेरिज़ो मोरेनो इक्वाडोर के गैलापागोस प्रांत की राजधानी और प्रशासनिक केंद्र है। यह सैन क्रिस्टोबल के दक्षिण-पश्चिमी तट पर स्थित है, <ref name=Beach>{{Cite web|url=http://ecuadorbeaches.org/beaches/galapagos-islands/puerto-baquerizo-moreno-san-cristobal/|title= Puerto Baquerizo Moreno|access-date=9 June 2015|publisher= ecuadorbeaches.org}}</ref> और इस शहर को द्वीप के बाद स्थानीय लोगों द्वारा क्रिस्टोबल उपनाम भी दिया जाता है। इसकी औसत ऊंचाई 6 मीटर (20 फीट) है। एल प्रोग्रेसो की सड़क सहित शहर के मध्य भाग में पक्की सड़कें हैं। नौसेना और राष्ट्रीय पुलिस का मुख्यालय शहर में स्थित है। इसमें एक डाकघर, पुलिस स्टेशन और अस्पताल है। यूनिवर्सिडैड सैन फ्रांसिस्को डी क्विटो का एक शाखा परिसर शहर में स्थित है। शहर में एक छोटा समुद्र तट है जो विशेष रूप से समुद्री शेरों के लिए आरक्षित है जो इस क्षेत्र में निवास करते हैं और स्थानीय लोगों द्वारा पूजनीय हैं। शहर के उत्तर में दो और समुद्र तट हैं, प्लाया मान और प्लाया कैरोला, जो जनता के लिए खुले हैं। समुद्री शेरों को लंगर वाली नावों के डेक पर उछलते हुए देखा जा सकता है और उन्होंने पार्क की बेंचों पर कब्जा कर लिया है। यह शहर सेरो सैन जोकिन पर्वत की तलहटी में स्थित है, जिसकी ऊंचाई 896 मीटर है, जो इसे सैन क्रिस्टोबल का सबसे ऊंचा पर्वत बनाती है। Cerro de las Tijeretas (Frigatebird Hill) शहर से 1.6 किमी दक्षिण-पूर्व में स्थित है। इसके लिए 1.5 किलोमीटर की पैदल दूरी एक घने वनस्पति वाले क्षेत्र से गुजरती है जिसमें सुगंधित पालो सैंटो पेड़ होते हैं। यह पहाड़ी ब्लैक फ्रिगेट बर्ड्स की दो प्रजातियों के लिए प्रसिद्ध है, जो अक्सर आते रहते हैं। शिखर सम्मेलन बाहिया नौफ्रागियो (शिपव्रेक बे) में शिपिंग जहाजों के दृश्य प्रदान करता है। टोंगो रीफ शहर के पश्चिम में स्थित है। यह गर्म-गीले मौसम के दौरान दिसंबर से फरवरी तक सर्फिंग के लिए लोकप्रिय है। शहर के उत्तर-पश्चिमी भाग में एक अच्छी तरह से संरक्षित कोव है जिसे प्यूर्टो ग्रांडे के नाम से जाना जाता है, जिसमें एक सफेद रेतीला समुद्र तट है जहां तैराकी की अनुमति है। तिजेरेटस कोव, जो एक पगडंडी के साथ पहुंचा है, स्नॉर्कलिंग के लिए लोकप्रिय है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Baquerizo Moreno|प्यूर्टो बैक्वेरीज़ो मोरेनो}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] nb4pc0pdofcc81h3awhmlnfghpy282o प्यूर्टो विल्लामिल 0 213956 6635623 6635121 2026-10-30T16:33:55Z ~2026-57505-08 956507 6635623 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2024}} {{Main|ईसाबेला (गैलापागोस)}} [[चित्र:Villamil.JPG‎|thumb|right|250px|प्यूर्टो विल्लामिल]] '''प्यूर्टो विल्लामिल''', [[गैलापागोस द्वीपसमूह]] के द्वीप [[ईसाबेला (गैलापागोस)|ईसाबेला]] के दक्षिणी किनारे पर स्थित एक छोटा सा [[बंदरगाह]] [[गांव]] है। ईसाबेला द्वीप के २२०० वासियों मे से अधिकतर यहीं पर रहते हैं। इसका बंदरगाह अक्सर पालनौकाओं से भरा रहता है क्योंकि [[मार्क्वेसास द्वीप]] जो कि गैलापागोस का पश्चिमतम शहर है, को जाने वाली अधिकतर निजी पाल नौकायें यहीं ठहरती हैं। इसके वासी प्राचीनकाल से कृषि और मछली पकड़ने के व्यवसाय में लगे हैं, पर आजकल यहां की सरकार अधिकतर नागरिकों को पर्यटन संबंधी कामों से जोड़ने का प्रयास कर रही है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Puerto Villamil|प्यूर्टो विल्लामिल}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] [[श्रेणी:गैलापागोस द्वीप]] [[श्रेणी:पर्यटन आकर्षण]] {{भूगोल-आधार}} syxm9jr9nj1r665sctoj8v3ukojx8qm विद्युत कर्षण 0 214125 6635774 6547733 2026-10-31T07:18:43Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635774 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Locomotive E 630-07.jpg|right|thumb|300px|विद्युत गाड़ी]] [[रेलगाड़ी]], [[ट्राम]] अथवा अन्य किसी प्रकार की गाड़ी को खींचने के लिए, [[विद्युत् शक्ति]] का उपयोग करने की विधि को '''विद्युत कर्षण''' (electric traction) कहते हैं। इस क्षेत्र में, वाष्प इंजन तथा अन्य दूसरे प्रकार के इंजन ही सामान्य रूप से प्रयोग किए जाते रहे हैं। विद्युत्‌ शक्ति का कर्षण के लिए प्रयोग सापेक्षतया नवीन है परंतु अपनी विशेष सुविधाओं के कारण, इसका प्रयोग बढ़ता गया और धीरे-धीरे अन्य साधनों का स्थान यह अब लेता जा रहा है। विद्युत्कर्षण में नियंत्रण की सुविधा तथा गाड़ियों का अधिक वेग से संचालन हो सकने के कारण उतने ही समय में अधिक यातायात की उपलब्धि हो सकती है। साथ ही कोयला, धुआँ अथवा हानिकारक गैसों के न होने से अधिक स्वच्छता रहती है और नगर की घनी आबादीवाले भागों में भी इसका प्रयोग संभव है। विद्युत्‌ कर्षण हमारे युग का एक अत्यंत महत्वपूर्ण साधन है, जिसका उपयोग अधिकाधिक बढ़ता जा रहा है। == परिचय == विद्युत्‌-कर्षण-तंत्र में विद्युत्‌ मोटरों द्वारा चालित [[लोकोमोटिव]] (locomotive) गाड़ी को खींचता है। रेल की लाइन के साथ ऊपर में एक विद्युत्‌ लाइन होती हैं, जिससे चालक गाड़ी एक चलनशील बुरुश द्वारा संपर्क करती है। रेल की लाइन, निगेटिव लाइन का काम देती है और शून्य वोल्टता पर होती है। इसके लिये इसे अच्छी प्रकार भूमित (earthed) भी कर दिया जाता है। इस प्रकार इसे छूने से किसी प्रकार की दुर्घटना की संभावना नहीं रहती। ऊपरी लाइन की बोल्टता, प्रयोग की जानेवाली [[विद्युत मोटर|मोटरों]] एवं संभरणतंत्र पर निर्भर करती है। पुराने तंत्रों में ६०० वोल्ट की वोल्टता साधारणतया प्रयोग की जाती है यद्यपि १,५०० वोल्ट एवं ३,००० वोल्ट भी अब सामान्य हो गए हैं। पिछले कुछ वर्षों में, [[उच्च वोल्टता]] तंत्रों की रचना की गई है और उच्च वोल्टता पर प्रवर्तित होनेवाले एकप्रावस्था (single phase) प्रत्यावर्ती धारातंत्र का प्रयोग किया गया है और अब सामान्यत: इन्हीं का प्रयोग होने लगा है। ये सामान्यत: १६,००० अथवा २५,००० वोल्ट की वेल्टता पर प्रवर्तित होते हैं। [[चित्र:Clp 20091004 DR E 50 42 Fahrmotor Verkehrsmuseum Dresden.jpg|right|thumb|300px|पुराने विद्युत रेल इंजनों में विद्युत मोटर और पहिये 'रॉड' द्वारा जुड़े होते थे।]] [[चित्र:Traction motor german-class140.jpg|right|thumb|300px|आधुनिक कर्षण मोटर]] विद्युत्कर्षण के लिए प्रयोग होनेवाली मोटरों को आरंभ में अधिकतम कर्षण आघूर्ण (torque) का उपलब्ध करना आवश्यक होता है, क्योंकि किसी भी गाड़ी को खींचने के लिए आरंभ में बहुत शक्ति की आवश्यकता होती है, परंतु जैसे-जैसे वेग बढ़ता जाता है, कम शक्ति की आवश्यकता होती है। आरंभ में अधिक आघूर्ण से [[त्वरण]] (acceleration) शीघ्रता से उत्पन्न किया जा सकता है। इन मोटरों को अल्प समय के लिए अतिभार (overload) सँभालने की क्षमता भी होनी चाहिए। इन लक्षणों के अनुसार [[दिष्ट धारा श्रेणी मोटर]] (D.C. series motor) सबसे अधिक उपयुक्त होती है तथा सामान्य रूप से व्यवहार में आती हैं, परंतु [[दिष्ट धारा]] मोटरें सामान्यत: उच्च वोल्टता पर प्रवर्तन के लिए उपयुक्त नहीं होतीं और इस कारण दि.धा. कर्षणतंत्र सामान्यत: ३,००० वोल्ट तक के ही होते हैं दि. धा. तंत्रों की अपेक्षा प्र.धा. तंत्र संभरण अधिक समान्य हेने के कारण, कर्षण में भी इनका प्रयोग करने के प्रयत्न बराबर किए जाते रहे हैं। कुछ विशिष्ट प्ररूप की दि.धा. मोटरें, लक्षण में दि.धा. श्रेणी मोटर के समान होती हैं। इनकी संरचना पिछले ५० वर्षों से ही शोध का सामान्य विषय रही है और अब ऐसी एकप्रावस्था दि.धा. मोटरें बनाई गई हैं जिनके लक्षण दि.धा. श्रेणी मोटरों के समान कर्षण के लिए उपयुक्त हों। इन [[प्रत्यावर्ती धारा]] मोटरों का भार उसी शक्ति की दि.धा. मोटरों से काफी कम होती है और ये सपेक्षतया सस्ती होती हैं। इनका सबसे बड़ा लाभ इनके उच्च वोल्टता पर प्रवर्तन में है। इस कारण उच्च वोल्टता तंत्र प्रयोग करना संभव है, जिससे कर्षणतंत्र में पर्याप्त बचत की जा सकती है। परंतु ये मोटरें सामान्य शक्ति आवृत्ति (power frequency) पर उपयुक्त लक्षण नहीं दे पातीं। इनका प्रवर्तन कम आवृत्ति पर अधिक संतोषप्रद होता है। अत: कर्षण के लिए सामान्यत:, अथवा २५ चक्रीय आवृत्ति का प्रयोग किया जाता है। इस कारण इन्हें सामान्य संभरणतंत्रों से नहीं संभरण किया जा सकता है। एकप्रावस्था तंत्र होने के कारण [[विद्युत उपकेंद्र|उपकेंद्र]] (substation) पर प्रावस्था संतुलन (phase balancing) की समस्या भी रहती है। परंतु इन समस्याओं के उपयुक्त समाधान हो चुके हैं और अब १६,००० और २५,००० वोल्ट के, अथवा २५ चक्रीय आवृत्ति के, एकप्रावस्था वाले प्र.धा. तंत्र कर्षण के लिए सामान्य रूप से प्रयोग किए जाते हैं। कहीं-कहीं दोनों तंत्रों की विशेषताओं का लाभ उठाने के लिए, संभरण लाइन (supply line) उच्च वोल्टता प्र.धा. की होती है तथा ऋजुकारी द्वारा उसे रूपांतरित कर दि.धा. मोटरों का प्रयोग किया जाता है। प्र.धा. कर्षणतंत्रों में भी, सामान्य त्रिप्रावस्था संभरण से एक प्रावस्था लाइन लेकर, प्रावस्था परिवर्तन (phase conversion) द्वारा उसे त्रिप्रावस्था तंत्र में बदलकर, त्रिप्रावस्था [[प्रेरणी मोटर|प्रेरण मोटर]] (three phase induction motor) प्रयोग करना भी संभव है। इस प्रकार सामान्य मोटरों का प्रयोग किया जा सकता है और प्रावस्था संतुलन की समस्या का भी सहज समाधान हो सकता है। वस्तुत: हंगरी में ऐसे ही कर्षणतंत्र का प्रयोग किया गया है, परंतु त्रिप्रावस्था प्रेरण मोटरों के लक्षण कर्षण के लिए इतने उपयुक्त न होने के कारण, यह तंत्र सामान्य प्रयोग में नहीं आ सका है। [[शक्ति एलेक्ट्रॉनिकी]] तथा [[सूक्ष्म एलेक्ट्रॉनिकी]] में विकास के कारण अब प्रेरण मोटरें (नियत V/f सप्लाई के साथ) डीसी मोटरों से बेहतर सिद्ध हो रहीं हैं। विद्युत्कर्षण के क्षेत्र में यद्यपि ब्रिटेन का महत्वपूर्ण स्थान है, तथापि प्र.धा. कर्षणतंत्र प्रयोग करने में हंगरी अग्रगण्य रहा है। यहाँ इसका प्रयोग सबसे पहले १९३२ ई. में किया गया। इसके बाद जर्मनी में १९३६ ई. में इस तंत्र का प्रयोग किया गया। फ्रांस में इसे १९५० ई. में अपनाया और २५,००० वोल्ट के एक प्रावस्था प्र.धा. कर्षणतंत्र के विकास में महत्वपूर्ण योगदान दिया। भारत में भी मुख्य रेल लाइनों के विद्युतीकरण में भी यही तंत्र प्रयोग किया जा रहा है। उच्च वोल्टता पर प्रवर्तन करने के कारण, केंद्रों की संख्या कम हो जाती है और वे अधिक दूर हो सकते हैं। इससे भी तंत्र में काफी बचत हो सकती है। उच्च वोल्टता के प्रयोग से वैसे ही तार में तथा दूसरी सज्जाओं में काफी बचत होती है। अतएव मुख्य लाइनों पर एकप्रावस्था उच्च वोल्टता प्र.धा. तंत्र का प्रयोग सामान्य हो गया है। विद्युत्कर्षण के लिए प्रयोग होनेवाली मोटरों की नियंत्रण व्यवस्था अत्यंत महत्वपूर्ण है, क्योंकि इसी के कारण विद्युत्कर्षण तंत्र इतने सामान्य हो सके हैं। दि.धा. श्रेणी मोटरों के लिए ड्रम नियंत्रक (drum controller) प्रयोग किए जाते हैं, जिनमें आरंभण, वेगनियंत्रण तथा ब्रेकन (braking) सभी का प्रावधान किया जाता है। साथ ही सुविधापूर्वक इच्छानुसार गाड़ी को आगे तथा पीछे चलाया जा सकता है। एक प्रावस्था प्र.धा. मोटरों में भी जो नियंत्रक प्रयोग किए जाते हैं, वे भी इन सब प्रयोजनों का प्रावधान करते हैं। नियंत्रकों में ही संरक्षण युक्तियाँ (protective devices) भी लगी होती हैं, जो मोटर को अतिभार (overload) तथा अतिचाल (overspeed) से बचा सकें। ऊपरी लाइन से संपर्क करनेवाला संस्पर्श बुरुश (contact brush) भी इस प्रकार के संरचक द्वारा व्यवस्थित होता है कि बुरुश तथा संस्पर्श तार में समान दाब रहे और वेग तथा अन्य किसी कारण से संस्पर्श प्रतिरोध (contact resistance) में विचरण न उत्पन्न हो। सुरंगों एवं अधिक यातायात स्थलों पर, ऊपरी लाइन का प्रयोग करना संभव नहीं हो पाता। अतएव, तार के स्थान पर एक दूसरी संस्पर्श रेल का प्रयोग किया जाता है जो भूमि के नीचे रहती है। स्पष्टतया अधिक व्यय के कारण सभी स्थानों पर इसका प्रयोग नहीं किया जा सकता। कहीं-कहीं संपूर्ण विद्युत्‌ तंत्र के स्थान पर डीज़ल विद्युत्‌ लोकोमोटिव (diesel electric locomotive) का प्रयोग किया जाता है, जिसमें [[डीज़ल इंजन]] द्वारा विद्युत्‌ उत्पन्न करके विद्युत्‌ कर्षण का लाभ उठाया जाता है। ==इन्हें भी देखें== *[[युनिवर्सल मोटर|डीसी सिरीज मोटर]] == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20130612131325/http://www.easternrailwaysealdah.gov.in/WebForm/ERSC.aspx?action=ETDH विद्युत कर्षण (पूर्व रेलवे, सियालदा)] * [https://web.archive.org/web/20180824101849/http://mikes.railhistory.railfan.net/r066.html Electric traction] * [https://web.archive.org/web/20100925210814/http://o-keating.com/hsr/electric.htm Electric engines] * [https://web.archive.org/web/20110717113122/http://www.turnagaintimes.com/current%20issue/4-17-08/solarwind.html Railroad tapping into wind and solar power] [[श्रेणी:विद्युत]] [[श्रेणी:यातायात]] [[श्रेणी:रेल]] [[श्रेणी:विद्युत मोटर]] ad3icb7rru3bq7qozeqo0e8diqes00x एवेंज्ड सेवनफोल्ड 0 217169 6635681 6583331 2026-10-31T01:45:52Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635681 wikitext text/x-wiki {{pp-semi-blp|expiry=July 23, 2012|small=yes}} {{Infobox musical artist| <!-- See Wikipedia:WikiProject Musicians --> | Name = Avenged Sevenfold | Img = Avenged Sevenfold 2.jpg | Img_capt = | Img_upright = 1.2 | Background = group_or_band | Origin = [[Huntington Beach, California]], USA | Genre = <!--DO NOT TOUCH GENRES WITHOUT CONSULTING THE TALK PAGE!!!-->[[Hard rock]], [[heavy metal music|heavy metal]], [[metalcore]] (early) | Years_active = 1999–present | Label = [[Good Life Recordings|Good Life]], [[Hopeless Records|Hopeless]], [[Warner Music Group|Warner Bros.]] | Associated_acts = [[Pinkly Smooth]], [[Suburban Legends]], [[Brian Haner]], [[Atreyu (band)|Atreyu]], [[Bleeding Through]], [[Dream Theater]], [[Burn Halo]], [[Good Charlotte]] | URL = [http://www.avengedsevenfold.com www.avengedsevenfold.com] | Current_members = [[M. Shadows]]<br />[[Zacky Vengeance]]<br />[[Synyster Gates]]<br />[[Johnny Christ]] | Past_members = [[The Rev]]<!-- DO NOT ADD "DECEASED' ANYWHERE ON THIS LISTING. — See the musician template instructions for proper formatting. The infobox member field states: "no notation other than names"--><br />[[Dameon Ash]]<br />[[Justin Meacham|Justin Sane]]<br />Matt Wendt }} '''एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold)''' हंटिंग्टन बीच, कैलिफोर्निया में स्थित एक अमेरिकी रॉक बैंड है, जिसका गठन 1999 में हुआ था। बैंड में गायक एम. शेडोस, लीड गिटार वादक साइनिस्टर गेट्स, रिदम गिटार वादक जैकी वेन्जिएन्स और बासिस्ट जॉनी क्राइस्ट शामिल हैं। अपनी पहली एल्बम ''साउन्डिंग द सेवेंथ ट्रम्पेट'' (Sounding the Seventh Trumpet){{Citation needed|date=August 2010}} को जारी करने पर, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) मेटलकोर साउंड के साथ उभरा जिसमे चिल्लाने वाला गायन और अत्यधिक गिटार रिफ्स शामिल थे। अपनी तीसरी एल्बम, ''सिटी ऑफ़ एविल'' (City of Evil) की रिलीज़ के बाद बैंड ने अपनी शैली बदली, जो कि अधिकतर मेनस्ट्रीम हार्ड रॉक शैली को प्रदर्शित करती है।{{Citation needed|date=August 2010}} [[२००९|2009]] में अपने ड्रमर, जेम्स सुल्लिवन, 'द रेव' की नशीली दवाओं के अत्यधिक प्रयोग से मृत्यु से पहले, अपने स्व-नाम शीर्षक के साथ जारी एल्बम के साथ बैंड ने नई ध्वनियों की खोज जारी रखी. इस झटके के बावज़ूद, बैंड ने [[ड्रीम थियेटर]] के ड्रमर माइक पोर्टनॉय के साथ काम जारी रखा और [[२०१०|2010]] में अपनी पांचवीं एल्बम ''नाईटमेयर'' (Nightmare) ज़ारी की। एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने पांच स्टूडियो एल्बम, एक लाइव एल्बम/संकलन और पन्द्रह एकल एल्बम जारी किए हैं। बैंड को दुनियाभर के मेनस्ट्रीम संगीत की सफलता के लिए अत्यधिक प्रशंसा मिली और इसे अमेरिकन हैवी मेटल की नई पीढ़ी के शीर्ष तथा प्रमुख बैंड में से एक घोषित किया गया तथा दशक के दस सर्वश्रेष्ठ शीर्ष प्रमुख गिटार बैंड में इसे दूसरा स्थान मिला। == बैंड का इतिहास == === स्थापना (1999-2004) === [[चित्र:avenged sevenfold logo.jpg|thumb|200px|left|बैंड का लोगो]] बैंड का गठन 1999 में मूल सदस्यों एम. शेडोस, जैकी वेन्जिएन्स, द रेव और मैट वेंट के साथ हंटिंग्टन बीच, कैलिफोर्निया में हुआ था। एम. शेडोस का नाम बाइबल में केन और एबेल की कहानी से लिया गया है, जिसे प्रकरण 4:24 में देखा जा सकता है, हालांकि यह धार्मिक बैंड नहीं है।<ref>डेकर, ऐशली [http://www.skratchmagazine.com/interviews/INTavengedsevenfold.php इंटरवियु विथ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102183518/http://www.skratchmagazine.com/interviews/INTavengedsevenfold.php |date=2 जनवरी 2011 }} ''स्क्रैच मैगज़ीन'' .</ref> इसके गठन पर, बैंड के प्रत्येक सदस्य को एक उपनाम भी मिला जो हाई स्कूल के समय से ही उनका उपनाम रहा था।<ref>[http://blogsnroses.com/2009/03/30/interview-with-avenged-sevenfold-through-jacky-bam-bam.aspx?ref=rss इंटरवियु विथ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड थ्रू जैकी बम बम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708021033/http://blogsnroses.com/2009/03/30/interview-with-avenged-sevenfold-through-jacky-bam-bam.aspx?ref=rss |date=8 जुलाई 2011 }} "आई थिंक वी ऑल काइंड ऑफ़ हैड [द सियोडोनिम्स] बिफोर वी वर इन द बैंड." ''93.3 डब्ल्यूएम्एम्आर (WMMR) रेडियो'' . 19 मार्च 2009.</ref> अपनी पहली एल्बम को जारी करने से पहले, बैंड ने 1999 व 2000 में दो डेमो रिकॉर्ड किए। एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की पहली एल्बम, ''साउन्डिंग द सेवेंथ ट्रम्पेट'' (Sounding the Seventh Trumpet) तब रिकॉर्ड की गयी थी जब बैंड के सदस्य सिर्फ अठारह वर्ष के थे और हाई स्कूल में थे। इसे मूल रूप से उनके पहले लेबल गुड लाइफ रिकार्डिंग पर 2001 में जारी किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://music.aol.com/album/sounding-the-seventh-trumpet/490617 |title=AOL.com |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-date=17 फ़रवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080217053858/http://music.aol.com/album/sounding-the-seventh-trumpet/490617 |url-status=dead }}</ref> 1999 में लीड गिटार वादक साइनिस्टर गेट्स, जब वह 18 वर्ष का था, के बैंड में शामिल होने के बाद, बैंड के पूरे सदस्यों के साथ शुरूआती गीत "टू एंड द रेप्चर" (To End the Rapture) को दोबारा रिकॉर्ड किया गया। बाद में एल्बम को होपलेस रिकार्ड्स पर 2002 में पुनः जारी किया गया। मशरूमहैड एवं शेडोस फाल जैसे बैंड के साथ तथा टेक एक्शन टूर में प्रदर्शन करने पर बैंड को पहचान मिलनी शुरू हुई। <ref>ब्रेस, एरिक. "द सर्किट". ''द वाशिंगटन पोस्ट'' . [http://www.lexisnexis.com लेक्सिसनेक्सिस (LexisNexis)] से पुनःप्राप्त. "क्लीवलैंड के उत्कृष्ट लिफाफा धक्का-धातु बैंड मशरूमहेड जैक्स पर बुधवार की रात (703-569-5940), छाया फौल, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) आग पर और उच्च के साथ करता है।" 18 अक्टूबर 2002.</ref><ref>[http://www.nineronline.com/2.5292/take-action-tour-2003-1.553552 टेक एक्शन टूर 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090506055211/http://www.nineronline.com/2.5292/take-action-tour-2003-1.553552 |date=6 मई 2009 }} ''नाइनर ऑनलाइन'' . 19 सितंबर 2003.</ref> अपने चौथे बासिस्ट जॉनी क्राइस्ट के आने के बाद, उन्होनें अगस्त 2003 में होपलेस रिकॉर्ड पर ''वेकिंग द फालेन'' (Waking the Fallen) एल्बम जारी की। इस एल्बम का संगीत उनकी पिछली एल्बमों की तुलना में अधिक परिष्कृत और परिपक्व था। बैंड को ''बिलबोर्ड'' तथा ''बोस्टन ग्लोब'' में जगह मिली तथा इसने वैन्स वार्प्ड टूर के दौरान संगीत का प्रदर्शन किया।<ref>"आर्टिस्ट्स टू वाच एवेंज्ड सेवेंफोल्ड." ''बिलबोर्ड.'' "ऑरेंज काउंटी, कैलिफ. एवेंज्ड सेवेंफोल्ड स्टैंड्स एट अ क्रॉसरोड्स. कील्टी, टॉम "म्युज़िक रिवियु द वैन्स ऑफ द वाल टूर सूइसाइड मशीन्स, द अनसीन एंड एवेंज्ड सेवेंफोल्ड" ''द बॉस्टन ग्लोब'' . [http://www.lexisnexis.com लेक्सिसनेक्सिस (LexisNexis)] से पुनःप्राप्त. अर्लियर, एवेंज्ड सेवेनफोल्ड शोड अ ड्रामाटिक फलेर, ओपनिंग इट्स सेट विथ अ सैम्पल ऑफ़ ड थीम फ्रॉम "ड एक्ज़ोर्सिस्ट" बिफोर कमबैनिंग इम्प्रेसिव हर्मोनिस विथ अ मस्क्युलर मेलोडी दैट रीकाल्ड अर्ली अ.ऍफ़.आई. (AFI)"</ref><ref>[http://www.unratedmagazine.com/Document.cfm?Page=Articles/index.cfm&amp;Article_ID=66 वैन वार्प्ड टूर 2003 न्यूज़] ''अनरेटेड मैगज़ीन'' . पब्लिसिटी रिलीज.</ref> 2004 में, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने वैन्स वार्प्ड टूर की फिर से यात्रा की और अपने गीत "अनहोली कन्फेशन्स" (Unholy Confessions) के लिए वीडियो रिकॉर्ड किया जो एमटीवी2/MTV2 के हैडबैंगर्स बॉल में विभिन्न क्रमों पर बजता रहा। <ref>हेडबैंगर्स बॉल स्पौंस सेकण्ड कोम्पीलेशन" ''बीपीआई (BPI) इंटरटेनमेंट न्यूज़ वायर'' . "हेयर इज द एमटीवी2 हेड बैंगर्स बॉल, वोल्यूम 2" ट्रैक लिस्ट... डिस्क वन... 'अनहोली कनफेशन', एवेंज्ड सेवेनफोल्ड." 2 अगस्त 2004.</ref> ''वेकिंग द फालेन'' (Waking the Fallen) को जारी करने के कुछ देर बाद ही एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने होपलेस रिकॉर्ड्स को छोड़ दिया और उन्हें वार्नर ब्रदर्स रिकार्ड्स द्वारा अनुबंधित किया गया। === ''सिटी ऑफ़ एविल'' (2005-2007) === ''सिटी ऑफ़ एविल'' (City of Evil), जो बैंड की तीसरी तथा प्रमुख लेबल की पहली एल्बम थी, 7 जून 2005 को जारी की गई और जारी होने के पहले सप्ताह में ही 30000 प्रतियों की बिक्री के साथ इसने ''बिलबोर्ड'' 200 चार्ट पर 30वें स्थान के साथ शुरुआत की। <ref>विटमायर, मार्गो [https://web.archive.org/web/20090426223401/http://www.billboard.com/bbcom/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1000961567 कोल्डप्ले अरन्स फर्स्ट बिलबोर्ड 200 नं. 1] ''बिलबोर्ड'' . 15 जून 2005.</ref><ref>[http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-665437.html एवेंज्ड सेवेनफोल्ड "सिटी ऑफ़ इवेल" अनलीश्ड जून 7] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090507100505/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-665437.html |date=7 मई 2009 }} ''मार्केट वायर'' . 22 जून 2005.</ref> इसमें एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की पिछली एल्बमों, जो मेटलकोर शैली में थीं, की तुलना में अधिक पारंपरिक मेटल साउंड का प्रयोग किया गया था।<ref name="ocregister">[https://web.archive.org/web/20090507152142/http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-9428621_ITM वार्प्ड टूर ओउट लास्तेद बाई पुटिंग टीनेजर्स इंटेरेस्ट्स फर्स्ट] ''ड ऑरेंज काउंटी रेजिस्टर'' . 6 जुलाई 2005. "वी वर लम्प्ड इनटू मेटलकोर, बट विथ दिस रेकॉर्ड वी रिअली वांटेड टू गेट आउट ऑफ़ इट... वी डिड नॉट नो वी वर स्क्रीमिंग. वन दे, वी वर जस्ट लाइक, '(ब्लीप) दिस, देयर्स नो वे वी आर गोना स्क्रीम ऑन ड नेक्स्ट रिकॉर्ड."</ref><ref>एवेंज्ड सेवेनफोल्ड: सिटी ऑफ़ इवेल." ''ड न्यूजीलैंड हेराल्ड'' [http://www.lexisnexis.com लेक्सिसनेक्सिस] से पुनःप्राप्त. 11 सितंबर 2005. बट सिटी ऑफ़ इवेल इज सम ऑफ़ ड मोस्ट एक्साइटिंग एंड एपिक रॉक एन रोल अराउंड एट ड मोमेंट. इन फैक्ट, दिस एल्बम इज अ सनौर्टिंग एंड स्नार्लिंग मोंग्रेल दैट इज एस मच फॉर फैन्स ऑफ़ क्लासिक रॉक एस इट इज फॉर डोज़ इनटू मेटल."</ref> एल्बम ने चीखों और चिल्लाहटों की आवाजों की कमी के कारण भी ध्यान खींचा; एम.शेडोस ने "सुर के साथ ठहराव" वाले स्वर को प्राप्त करने के लिए, एल्बम को जारी करने से महीनों पहले गायन कोच रॉन एंडरसन के साथ मेहनत की-जिनके शागिर्दों में एक्सल रोज़ एवं क्रिस कॉर्नेल शामिल थे।<ref name="ocregister" /><ref>[http://www.blistering.com/fastpage/fpengine.php/link/1/templateid/10992/ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड इंटरवियु] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910201708/http://www.blistering.com/fastpage/fpengine.php/link/1/templateid/10992/ |date=10 सितंबर 2011 }} ''ब्लिस्टेरिंग'' .</ref> एल्बम को कई पत्रिकाओं और वेबसाइटों से सकारात्मक समीक्षाएं प्राप्त हुईं और इसे बैंड को अंतरराष्ट्रीय लोकप्रियता दिलाने का श्रेय दिया गया। 2006 में ओज्फेस्ट (Ozzfest) में बजाने के बाद, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने अविस्मरणीय ढंग से आरएंडबी/R&amp;B गायकों [[रिहाना]] तथा क्रिस ब्राउन, पेनिक!एट द डिस्को, एंजेल्स और एयर वेव्स तथा जेम्स ब्लंट को एमटीवी वीडियो म्यूज़िक अवार्ड्स के सर्वश्रेष्ठ नवोदित कलाकार के शीर्षक के लिए पछाड़ा, जिसमे उनके लास वेगास में डर तथा घृणा से प्रेरित गीत "बैट कंट्री" (Bat Country) का महत्वपूर्ण योगदान था।<ref>[http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/12/29/avenged-sevenfold-drummer-jimmy-the-rev-sullivan-dead-at-28/ Rollingstone.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315032855/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/12/29/avenged-sevenfold-drummer-jimmy-the-rev-sullivan-dead-at-28/ |date=15 मार्च 2010 }} ''रॉलिंग स्टोन'' .</ref> इस बार उन्होनें जोर शोर से वेन्स वार्प्ड टूर में वापसी की और इसके बाद अपना "सिटिज़ ऑफ़ द एविल टूर" शुरू किया।<ref>[http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-669408.html एवेंज्ड सेवेनफोल्ड सिटीज़ ऑफ़ इवेल टूर 2005 टू बिगिन औक्टुबर] {{Webarchive|url=http://archive.wikiwix.com/cache/20180417070958/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-669408.html |date=17 अप्रैल 2018 }} ''मार्केट वायर'' थ्रू ''वॉनर ब्रॉस. रिकॉर्ड्स'' . 13 सितम्बर 2005.</ref> इसके अतिरिक्त, उनका प्रमुख एकल "बैट कंट्री" (Bat Country) बिलबोर्ड के मेनस्ट्रीम रॉक चार्ट पर दूसरे स्थान पर, बिलबोर्ड के मॉडर्न रॉक चार्ट पर छठे स्थान पर तथा इसका वीडियो एमटीवी/MTV के टोटल रिक्वेस्ट लाइव (Total Request Live) पर प्रथम स्थान पर पहुंच गया।<ref name="mtvappetite">मॉस, कोरी [http://www.mtv.com/bands/a/avenged_sevenfold/news_feature_060103/ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड: एपेटाईट फॉर डिस्ट्रक्शन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150320012721/http://www.mtv.com/bands/a/avenged_sevenfold/news_feature_060103/ |date=20 मार्च 2015 }} ''एमटीवी (MTV)'' .</ref> इस सफलता से प्रेरित हो कर, एल्बम की अच्छी बिक्री हुई और यह एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की पहली [[म्यूज़िक रिकॉर्डिंग बिक्री प्रमाणन|गोल्ड]] रिकॉर्ड बन गयी।<ref>{{Cite web |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=48463 |title=Roadrunnerrecords.com |access-date=25 दिसंबर 2021 |archive-date=4 मार्च 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/65u1qOINb?url=http://legacy.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article |url-status=dead }}</ref> बाद में अगस्त 2009 में इसे प्लैटिनम का दर्ज़ा मिला। === स्व-शीर्षक एल्बम (2007-2008) === [[चित्र:Zackyvengence(by Scott Dudelson).jpg|thumb|150px|left|2007 में जैकी वेंजियंस.]] एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की मेनस्ट्रीम के सफलता के कारण उन्हें 2006 के ओज्फेस्ट (Ozzfest) दौरे के दौरान मुख्य स्टेज पर आमंत्रित किया गया, जिसमे उनके अलावा अन्य जाने माने हार्ड रॉक और हैवी मेटल कलाकार ड्रेगनफ़ोर्स (DragonForce), लकुना कोइल (Lacuna Coil), हेटब्रीड (Hatebreed), डिस्टर्ब्ड (Disturbed) और सिस्टम ऑफ़ ए डाउन (System of a Down) शामिल थे।<ref>हैरिस, क्रिस [http://www.mtv.com/news/articles/1532120/20060519/avenged_sevenfold.jhtml एवेंज्ड सेवेनफोल्ड कनफर्म्ड फॉर औज्फेस्ट मेन स्टेज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817061824/http://www.mtv.com/news/articles/1532120/20060519/avenged_sevenfold.jhtml |date=17 अगस्त 2007 }} ''एमटीवी न्यूज़'' . 19 मई 2006.</ref> उसी वर्ष उन्होनें अमेरिका, [[यूनाइटेड किंगडम]] (साथ ही साथ मुख्य यूरोप), जापान, ऑस्ट्रेलिया तथा न्यूज़ीलैंड जैसे देशों सहित विश्व भ्रमण पूरा किया। ''सिटी ऑफ़ एविल'' (City of Evil) के प्रचार के लिए सोलह महीनों तक दौरे पर रहने के पश्चात्, बैंड ने घोषणा की कि नए संगीत को रिकॉर्ड करने के लिए वे अपना फाल 2006 का दौरा रद्द कर रहे हैं।<ref name="mtv100406">मॉस, कोरी [http://www.mtv.com/news/articles/1542300/20061003/avenged_sevenfold.jhtml एवेंज्ड सेवेनफोल्ड सीक रैट-इन्फेस्टेड गैरेज टू रिकॉर्ड नेक्स्ट एलपी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100902172713/http://www.mtv.com/news/articles/1542300/20061003/avenged_sevenfold.jhtml |date=2 सितंबर 2010 }} ''एमटीवी न्यूज़'' . 4 अक्टूबर 2006.</ref> एम. शेडोस ने कहा कि उनकी चौथी स्टूडियो एल्बम-जो बैंड के अपने शीर्षक के नाम से थी तथा स्वयं द्वारा निर्मित थी-सिटी ऑफ़ एविल पार्ट 2 (City of Evil Part 2) या वेकिंग द फालेन पार्ट 2 (Waking the Fallen Part 2) नहीं होगी, अपितु इसमें एक नई, स्थिर आवाज़ होगी। <ref name="mtv100406" /><ref>क्रिस्टी, डिक्सन [http://punktv.ca/news/105/ARTICLE/3089/2008-01-05.html एवेंज्ड सेवेनफोल्ड इंटरवियु विथ जॉनी क्राइस्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091006000924/http://punktv.ca/news/105/ARTICLE/3089/2008-01-05.html |date=6 अक्तूबर 2009 }} ''पंकटीवी'' . 5 जनवरी 2008.</ref> एल्बमों के बीच के समय में प्रशंसकों को जोड़े रखने के लिए, 17 जुलाई 2007 को बैंड ने ''ऑल एक्सेस'' (All Excess) के नाम से अपनी पहली डीवीडी जारी की। <ref>[http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-750412.html एवेंज्ड सेवेनफोल्ड ब्रिंग्स "ऑल एक्स्सेस" टू ड बिग स्क्रीन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190326063942/http://www.marketwire.com/press-release/Warner-Bros-Records-750412.html |date=26 मार्च 2019 }} ''मार्केट वायर'' . 11 जुलाई 2007.</ref> ''ऑल एक्सेस'' (All Excess), जिसने अमेरिका में प्रथम स्थान से शुरुआत की, में लाइव प्रदर्शन और स्टेज के पीछे की झलकियां थीं जो बैंड के 8 वर्षों के कैरियर को प्रदर्शित करती थी। अक्टूबर 2007 में दो श्रद्धांजलि एल्बम, [[Strung Out on Avenged Sevenfold: Bat Wings and Broken Strings]] और [[Strung Out on Avenged Sevenfold: The String Tribute]] भी जारी की गईं। 30 अक्टूबर 2007 को बैंड की चौथी एल्बम ''एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold),'' जारी की गयी जिसने 90000 प्रतियों की बिक्री के साथ बिलबोर्ड 200 पर चौथे स्थान से शुरुआत की। <ref name="Billboard">[http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003669047 ईगल्स फ्लाई पास्ट ब्रिटनी टू डेबियु एट नं. 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100927085203/http://www.billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003669047 |date=27 सितंबर 2010 }}", ''Billboard.com'', 7 नवम्बर 2007.</ref> एल्बम की शुरुआत से पहले "क्रिटिकल अक्लेम" (Critical Acclaim) तथा "ऑलमोस्ट ईज़ी" (Almost Easy) नामक दो एकल गीत जारी किये गए। दिसम्बर 2007 में, "ए लिटिल पीस ऑफ़ हैवन" (A Little Piece of Heaven) के लिए एक एनिमेटेड वीडियो बनाया गया। हालांकि गीत की विवादास्पद विषय वस्तु के कारण, वार्नर ब्रदर्स ने इसे केवल इंटरनेट पर पंजीकृत एमवीआई (MVI) उपयोगकर्ताओं के लिए जारी किया। जनवरी 2008 में तीसरा एकल गीत, "आफ्टरलाइफ" (Afterlife) जारी किया गया। 30 सितंबर 2008 को उनका चौथा एकल डियर गॉड (Dear God) जारी किया गया। हालांकि इसे आलोचकों से मिश्रित प्रतिक्रियाएं प्राप्त हुईं, स्व-शीर्षक एल्बम की 500000 से अधिक प्रतियाँ बिकीं और इसे केर्रांग! (Kerrang!) अवार्ड्स के दौरान "एल्बम ऑफ़ द इयर" (Album of the Year) का पुरस्कार मिला। <ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/general_music_news/avenged_sevenfold_won_kerrangs_album_of_the_year_award.html एवेंज्ड सेवेनफोल्ड वॉन केराँन्ग 'एल्बम ऑफ़ ड इयर' अवार्ड] ''अल्टीमेट गिटार'' . 22 अगस्त 2008.</ref> === लाइव इन द एलबीसी (Live in the LBC) व डायमंड्स इन द रफ (Diamonds in the Rough) (2008-2009) === 2008 में एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने एट्रेयु (Atreyu), बुलेट फॉर माय वेलेंटाइन (Bullet for My Valentine), ब्लेसदफाल (Blessthefall) और इडियट पायलट (Idiot Pilot) के साथ टेस्ट ऑफ़ चाओस (Taste of Chaos tour) दौरा किया।<ref name="buzznet">{{Cite web |url=http://www.buzznet.com/web/music/journals/entry/2461301 |title=जैकी वेंजियंस: एवेंज्ड सेवेनफोल्ड वुड हैव 'स्केर्ड ड इमो किड्स ऑन वार्प्ड टूर |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-date=8 जून 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080608010512/http://www.buzznet.com/web/music/journals/entry/2461301 |url-status=dead }}</ref> उन्होनें [[लाँग बीच, केलिफ़ोर्निया|लाँग बीच]] में अपने पिछले शो की झलकियों का ''लाइव इन द एलबीसी (Live in the LBC) व डायमंड्स इन द रफ'' (Diamonds in the Rough) के लिए प्रयोग किया, जो 16 सितम्बर 2008 में जारी की गयी दो डिस्क वाली बी साइड सीडी/CD और लाइव डीवीडी/DVD के रूप में थी। उन्होनें पंटेरा (Pantera) के "वॉक" (Walk), [[आयरन मेडेन|आयरन मेडन]] (Iron Maiden) के "फ्लैश ऑफ़ द ब्लेड" (Flash of the Blade) और ब्लैक सब्बाथ (Black Sabbath) के "पैरानोइड" (Paranoid) सहित कई शीर्षक गीत भी गाये हैं।<ref name="buzznet" /><ref>[http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html केराँन्ग!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626194932/http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html |date=26 जून 2008 }}[http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html मेडेन हेवेन ट्रैक लिस्टिंग रिवील्ड!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626194932/http://www2.kerrang.com/2008/06/maiden_heaven_track_listing_re.html |date=26 जून 2008 }} ''केराँन्ग!'' 25 जून 2008.</ref><ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-to-cover-black-sabbath/ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड टू कवर ब्लैक सैबथ] ''मेटल हैमर'' . 21 जनवरी 2009.</ref> वे अपनी गिटार सिखाने वाली डीवीडी भी जारी करेंगे, जिसमे आफ्टरलाइफ (Afterlife), ऑलमोस्ट ईज़ी (Almost Easy), बैट कंट्री (Bat Country), बीस्ट एंड द हार्लोट (Beast and the Harlot) तथा ट्रैश्ड एंड स्कैटर्ड (Trashed And Scattered) जैसे पांच गीत शामिल हैं, जिसमे प्रत्येक गाने को केवल गिटार तथा रिफ्स के साथ बजाया गया है।<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-guitar-tutorial-dvd-announced/ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड गिटार टियुटोरियल डीवीडी अनाउन्स्ड] ''मेटल हैमर'' . 2 फ़रवरी 2009.</ref> लीड्स एंड रीडिंग में पूरी तरह बिक चुके उत्सव प्रदर्शन के दौरान, एम.शेडोस के गले में खिंचाव के कारण बैंड को अपने लीड प्रदर्शन को छोटा करने तथा रीडिंग प्रदर्शन को रद्द करने के लिए मजबूर होना पड़ा.<ref>[http://avengedsevenfold.com/news/important-reading-performance इम्पोर्टेंट/रीडिंग परफोर्मेंस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418194247/http://www.avengedsevenfold.com/news/important-reading-performance |date=18 अप्रैल 2010 }} ''एवेंज्ड सेवेनफोल्ड ओफ़िशिअल वेबसाईट'' .</ref> कुछ दिनों बाद, बैंड को सितम्बर के बाकी शो रद्द करने की घोषणा करनी पड़ी, जिसके बाद 15 अक्टूबर को फिर से दौरा शुरू किया गया।<ref>[http://www.avengedsevenfold.com/news/avenged-sevenfold-postpone-tour-dates एवेंज्ड सेवेनफोल्ड पोस्पोन टूर डेट्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091003131540/http://www.avengedsevenfold.com/news/avenged-sevenfold-postpone-tour-dates |date=3 अक्तूबर 2009 }} ''एवेंज्ड सेवेनफोल्ड ओफ़िशिअल वेबसाईट'' .</ref> === ''नाईटमेयर'' (2009-वर्तमान) === जनवरी 2009 में एम. शेडोस ने पुष्टि की कि आने वाले महीनों में बैंड अपने चौथे स्व-शीर्षक एल्बम का दूसरा भाग लिख रहा है।<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/news/a7x-we-wanted-to-cover-mr-bungle/ वी वांटेड टू कवर मिस्टर बंगेल] ''मेटल हैमर'' . 27 जनवरी 2009.</ref> उन्होंने यह भी घोषणा की कि 16-17 मई को वे [[रॉक ऑन!!|रॉक ऑन]] द रेंज (Rock on the Range) पर प्रदर्शन करेंगे। <ref>[http://www.avengedsevenfold.com/news/rock-range रॉक ऑन द रेंज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217161321/http://www.avengedsevenfold.com/news/rock-range |date=17 फ़रवरी 2009 }} ''एवेंज्ड सेवेनफोल्ड ओफ़िशिअल वेबसाईट'' .</ref> 16 अप्रैल को, [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] के नोकिया थियेटर में उन्होनें [[गन्स एण्ड रोज़ेज़|गन्स एन' रोज़ेज़]] (Guns N' Roses) के "इट्स सो ईज़ी" (It's So Easy) का स्लैश के साथ स्टेज पर प्रदर्शन किया।<ref>[http://www.metalhammer.co.uk/tag/avenged-sevenfold-slash/ एवेंज्ड सेवेनफोल्ड परफोर्म विथ स्लैश] ''मेटल हैमर'' . 17 अप्रैल 2009.</ref> एम.शेडोस ने ''स्लैश'' की पहली एकल एल्बम "स्लैश" (Slash) के "नथिंग टू से" (Nothing to Say) गीत में प्रदर्शन किया था। एम. शेडोस और बैंड ने अपने स्व-शीर्षक रिकॉर्ड का दूसरा भाग बनाने में रुचि व्यक्त की। उन्होंने घोषणा की कि उनकी जून 2009 में लेखन और अक्टूबर 2009 में रिकॉर्डिंग शुरू करने की योजना है। एम. शेडोस ने ''लवलाइन'' (Loveline) के साथ एक साक्षात्कार में यह भी कहा कि अगला रिकॉर्ड और भी अधिक पारम्परिक हैवी मेटल और अधिक रॉक आधारित होगा क्योंकि स्व-शीर्षक रिकॉर्ड बहुत ही प्रयोगात्मक था। उन्होंने यह भी कहा कि यह और अधिक प्रगतिशील व लंबे गीतों के साथ होगा और "अब तक का सबसे बड़ा एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) रिकॉर्ड" होगा। इसके अतिरिक्त, उन्होंने कहा कि वे संभवतः एक कांसेप्ट रिकॉर्ड के बारे में सोच रहे थे। 15 जुलाई 2009 को, उनकी वेबसाइट और माइस्पेस प्रोफ़ाइल (MySpace profile) को एम.शेडोस के इस कथन के साथ अपडेट किया गया कि अगली एल्बम पर काम शुरू हो गया है, किन्तु वे अभी भी "सुझावों का आदान प्रदान कर रहे हैं". यह अपडेट उसी दिन किया गया जिस दिन ''वेकिंग द फालेन'' (Waking the Fallen) को गोल्ड का दर्ज़ा मिला था। एक साक्षात्कार में, एम. शेडोस ने खुलासा किया कि 2 अगस्त को सोनिस्फेयर उत्सव (Sonisphere Festival) में अपनी अंतिम प्रस्तुति के साथ दौरे की समाप्ति के बाद, वे अपनी स्टूडियो एल्बम को लिखने तथा रिकॉर्ड करने के लिए स्टूडियो में मिलेंगे, जो उनके स्व-शीर्षक एल्बम का दूसरा भाग थी।<ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/upcoming_releases/avenged_sevenfold_to_begin_new_album_after_tour.html Ultimate-guitar.com]</ref> [[चित्र:Erikkalaurenpic.jpg|210px|thumb|right|2007 में एवेंज्ड सेवेनफोल्ड.]] 5 नवम्बर 2009, को जैकी वेन्जिएन्स ने आधिकारिक वेबसाईट पर सन्देश देते हुए कहा कि वे अपने दौरे से लौट आये थे और एल्बम की रिकार्डिंग को शुरू करने के लिए उन्होनें तुरंत एक निर्माण टीम को बनाने पर ध्यान केन्द्रित करना शुरू कर दिया था। "हम अपने गीतों को तब तक अंतिम रूप देने में लगे रहेंगे जब तक कि हमें नहीं लगता कि प्रत्येक गीत आपकी तथा हमारी कसौटी पर खरा नहीं उतरता. हम अपनी निर्माण टीम, स्टूडियो तथा इंजीनियरों को भी मज़बूत बनाने के अंतिम चरण में हैं ताकि एल्बम का लेखन पूरा होने तथा शुरू करने का संकेत मिलते ही हम इसे पूरा करने तक दिन रात स्टूडियो में काम कर सकें. यह एल्बम निश्चित रूप से आप को एक बहुत ही गहरी यात्रा पर ले जाएगी... " 24 दिसम्बर 2009 को यह घोषणा की गयी कि शीर्ष स्थान पर मेटेलिका (Metallica) के कब्ज़े के बाद, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) दशक के दस शीर्ष बैंड में दूसरे स्थान पर है।<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/2009/12/24/avenged-sevenfold-make-ultimate-guitars-top-ten-bands-of-the-decade/ Wordpress.com]</ref> केर्रांग! (Kerrang!) पत्रिका के 31 दिसम्बर 2009 संस्करण में एम.शेडोस का एक साक्षात्कार शामिल था, जिसमे शेडोस ने एल्बम के बारे में टिप्पणी करते हुए कहा था; "यह रहस्यमयी रिकॉर्ड है। संगीत भावुक है। हमारा लक्ष्य हर एक हिस्से को यादगार बनाना है, हम लाइव तथा घर पर प्रस्तुति के दौरान प्रतिक्रियाओं को जागृत करना चाहते हैं। इसमें रॉक का अत्यधिक प्रयोग, अत्यधिक मनोरंजन, पियानो, गायक मंडली, ऑर्केस्ट्रा और और वे सभी दृश्य चीज़ें होंगी जिन्हें आप एक अलग रूप में, एक अलग भाव से देखना चाहते हैं। लेखन के लिए, मैं उन सभी चीज़ों से प्रेरित हुआ हूँ जिनके सान्निध्य में आजकल बच्चे बड़े होते हैं, स्कूली शिक्षा, अर्थव्यवस्था, धर्म, युद्ध और हमारी सरकार का व्यवहार. यह बताता है कि आजकल बच्चे वास्तविक दुनिया से भावनात्मक रूप से कैसे अलग हो रहे हैं।".<ref name="Wordpress.com">[http://deathbatnews.wordpress.com/2010/01/10/m-shadows-talks-new-record-to-kerrang-in-dec-31st-issue/ Wordpress.com]</ref> 17 अप्रैल 2010, आधिकारिक एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ट्विटर पर जैकी वेन्जिएन्स का एक लघु संदेश पोस्ट किया गया: "गीत पूरे हो चुके हैं। सुबह 4 बजे घर लौटते समय गाड़ी चलाने के दौरान इस एल्बम को सुनने से उत्पन्न होने वाली भावना का वर्णन करने के लिए कोई शब्द नहीं हैं।"<ref>{{cite web|url=http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-new-album-recording-complete/|title=Avenged Sevenfold New Album Recording Complete|publisher=''[[Metal Hammer]]''|accessdate=April 22, 2010|date=April 19, 2010}}</ref> 18 मई 2010 को एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) के बिल्कुल नए एकल "नाईटमेयर" (Nightmare) को जारी किया गया। गीत बैंड की पांचवीं स्टूडियो एल्बम से है, जो 27 जुलाई 2010 को जारी होने वाली है।<ref name="A7X-5th-Blabber">{{cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=139734|title=AVENGED SEVENFOLD To Release ''Nightmare'' Single This Month|date=May 7, 2010|accessdate=May 12, 2010|work=[[Blabbermouth.net]]|publisher=[[Roadrunner Records]]}}</ref><ref name="Nightmare-MH">{{cite web|url=http://www.metalhammer.co.uk/news/avenged-sevenfold-nightmare-further-details-made-available/|title=Avenged Sevenfold ''Nightmare'' – Further Details Made Available!|publisher=''[[Metal Hammer]]''|date=May 7, 2010|accessdate=May 12, 2010}}</ref> ''[[एमाज़ॉन.कॉम|अमेज़न डॉट कॉम (Amazon.com)]]'' पर 6 मई 2010 को गीत का एक पूर्वावलोकन जारी किया गया था, लेकिन जल्दी ही अज्ञात कारणों से इसे तुरंत हटा दिया गया।<ref name="Nightmare-MH" /><ref>{{cite web|url=http://deathbatnews.wordpress.com/2010/05/06/youll-have-a-nightmare-on-may-18th/|title=YOU’LL HAVE A ''NIGHTMARE'' ON MAY 18|publisher=''Deathbat News''|date=May 6, 2010|accessdate=May 12, 2010}}</ref> 12 मई 2010 को एम शेडोस और साईनिस्टर गेट्स को हार्डड्राइव (रेडियो शो) पर बुलाया गया जिसमे उन्होनें ''नाईटमेयर'' (Nightmare) की रिलीज़ के बारे में विस्तार से जानकारी दी। <ref name="Nightmare-Album" /> {{cquote|[...] The new album, ''Nightmare'', is dedicated to ''[[The Rev]]'' memory and although it's not exactly a concept album, it does center around The Rev. The eeriest thing about it is there is a song on the album called "Fiction" (a nickname The Rev gave himself) which started out with the title "Death". And the song was the last song The Rev wrote for the album, and when he handed it in, he said, that’s it, that’s the last song for this record. And then 3 days later, he died.<ref name="Nightmare-Album">{{cite web|url=http://deathbatnews.wordpress.com/2010/05/13/tons-of-details-on-avenged-sevenfold-entitled-nightmare/|title=TONS OF DETAILS ON AVENGED SEVENFOLD ENTITLED ALBUM ''NIGHTMARE''|date=May 13, 2010|accessdate=May 13, 2010|publisher= ''Deathbat News''}}</ref>}} एल्बम की मिक्सिंग [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क शहर]] में की गई थी और इसे 27 जुलाई को दुनिया भर में जारी किया गया।<ref name="drummer-blabbermouth">{{cite web| url= http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=140059| title= Late AVENGED SEVENFOLD Drummer 'Appears' On Band's New Album| work= [[Blabbermouth.net]]| publisher= [[Roadrunner Records]]| date= May 14, 2010| accessdate= May 14, 2010}}</ref> इसे संगीत आलोचकों से मिश्रित से लेकर सकारात्मक समीक्षाएं मिलीं लेकिन जनता द्वारा मेटाक्रिटिक (Metacritic) पर 9.1 के औसत स्कोर के साथ प्रशंसकों ने इसे हाथों हाथ लिया। ==== द रेव की मृत्यु ==== {{Main|The Rev}} 28 दिसम्बर 2009, को 28 वर्ष की उम्र में ड्रमर जेम्स "द रेव" सुल्लिवन अपने घर पर मृत पाया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=132643 |title=RoadRunnerRecords.com |access-date=25 दिसंबर 2021 |archive-date=27 नवंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111127024435/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=132643 |url-status=dead }}</ref> शव परीक्षण के परिणाम अनिर्णायक थे<ref>http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=9438887</ref>, लेकिन 9 जून 2010 को मृत्यु के कारण का खुलासा "ऑक्सीसोडोन (Oxycodone), ऑक्सीमोर्फोन (Oxymorphone), डायाज़िपाम/नोर्डियाज़िपाम (Diazepam/Nordiazepam) और इथेनॉल (ethanol) के मिले जुले प्रभावों से उत्पन्न एक तीव्र नशे" के रूप में किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.rollingstone.com/music/news/17386/112469 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-date=22 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922134520/http://www.rollingstone.com/music/news/17386/112469 |url-status=dead }}</ref> बैंड द्वारा दिए गए एक बयान में, उन्होनें द रेव के निधन पर अपना दु:ख व्यक्त किया और कहा कि उसके परिवार की गोपनीयता का सम्मान किया जाना चाहिए: {{bquote|It is with great sadness and heavy hearts that we tell you of the passing today of Jimmy “The Rev” Sullivan. Jimmy was not only one of the world's best drummers, but more importantly he was our best friend and brother. Our thoughts and prayers go out to Jimmy's family and we hope that you will respect their privacy during this difficult time.<ref>[http://www.facebook.com/notes/avenged-sevenfold/jimmy-the-rev-sullivan/228040186985 Facebook.com]</ref>}} एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की आधिकारिक वेबसाइट पर सुल्लिवन परिवार का संदेश दिखाया गया जिसमे उन्होनें उसके प्रशंसकों के प्रति उनके समर्थन के लिए अपनी कृतज्ञता व्यक्त की: {{bquote|"We would like to thank all of Jimmy's fans for the heartfelt comments that have been posted – it is comforting to know that his genius and antics were appreciated and that he was loved so much. Our hearts are broken – he was much too young to fall. Óg agus saor go deo (forever young and free)"<ref>{{Cite web |url=http://www.ryansrockshow.com/php2/news/37-tidbits/1375-jimmy-the-rev-sullivan-family-thanks-fans-for-support.html |title=Ryansrockshow.com |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20180417071047/http://www.ryansrockshow.com/php2/news/37-tidbits/1375-jimmy-the-rev-sullivan-family-thanks-fans-for-support.html |archive-date=17 अप्रैल 2018 |url-status=dead}}</ref>}} सुल्लिवन की मृत्यु पर की गई टिप्पणियों के अलावा, बैंड के मैनेजर लैरी जैकबसन से बताया कि कैसे सुल्लिवन सभी के प्रति दयालु था। जैकबसन ने साक्षात्कार में कहा कि;{{bquote|He was expressive. He'd tell you how he felt about you – you didn't wonder because he'd put his arm around you," he said. "He knew how to tell his friends he loved them."<ref>[http://www.myfoxla.com/dpp/entertainment/dpg-Drummer-Avenged-Sevenfold-Found-Dead-fc-20091229 Myfoxla.com]</ref>}} जैकबसन के अतिरिक्त 50 से अधिक संगीत कलाकारों ने सुल्लिवन की मृत्यु पर टिप्पणी की है।<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/in-memory-of-jimmy-the-rev-sullivan/ Wordpress.com]</ref> 5 जनवरी 2010 को द रेव के लिए एक निजी अंतिम संस्कार समारोह आयोजित किया गया। इसमें बैंड के सदस्य जैसे लोस्टप्रोफेट्स तथा ब्रायन हेनर सीनियर जैसे मित्र शामिल थे। 6 जनवरी 2010 को हंटिंग्टन बीच, [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] के गुड शेफर्ड कब्रिस्तान में जेम्स सुल्लिवन के शव को दफना दिया गया।<ref>[http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=46102374]</ref> केर्रांग!(Kerrang) के 13 जनवरी 2010 के संस्करण में द रेव की मौत के बारे में एक लेख छपा जिसमे प्रशंसकों और सितारों ने उसे श्रद्धांजलि दी थी।<ref>[http://deathbatnews.wordpress.com/2010/01/12/issue-1295-of-kerrang-features-tribute-to-the-rev-zacky-v-forever/ Wordpress.com]</ref> इसके साथ ही, जैकी वेन्जिएन्स ने मृत्यु के बारे में अपनी भावनाओं को व्यक्त करते हुए कहा कि "मेरे द्वारा किये गए प्रत्येक काम में जिमी हमेशा मेरे साथ रहेगा. इसलिए आज घर पर उदास बैठने की बजाए, मैं फिर से जीने की कोशिश करने के लिए जा रहा हूँ. हमेशा के लिए."<ref>{{Cite web |url=http://twitter.com/Vengenz1/status/7677192948 |title=Twitter.com |access-date=23 जुलाई 2012 |archive-date=21 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421201651/http://twitter.com/Vengenz1/status/7677192948 |url-status=dead }}</ref> ===== परिणाम ===== द रेव की मृत्यु के बारे में एम.शेडोस के साथ अभी हाल ही में हुए एक साक्षात्कार में शेडोस ने एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की पांचवीं एल्बम के जुलाई में जारी करने की पुष्टि की। <ref name="Wordpress.com" /> "मेरे पास कहने के लिए बहुत कुछ है किन्तु शब्द नहीं हैं इसलिए मैं तब तक प्रतीक्षा करूंगा जब तक कि समय मुझे खुद को व्यक्त करने की अनुमति नहीं देता. हम में से बाकी के लिए, यह स्पष्ट हो गया है कि हमें क्या करने की जरूरत है। हमने अभी हाल में ही जिमी के साथ एक गीत लिखा था। मैं भविष्य के बारे में वादा नहीं कर सकता क्योंकि इसके बारे में सोचना अभी भी बहुत दर्दनाक है, लेकिन हम जानते हैं कि हमें गीत रिकॉर्ड करने हैं तथा जिमी के सम्मान में, जिमी के लिए रिकॉर्ड करने हैं। वह हर रात गीतों के बारे में मुझसे बात करता था और मुझे बताता था 'यह बकवास दुनिया को बदल देगी'. मैं उसके साथ सहमत था, दुर्भाग्य से मैं नहीं जानता था कि ऐसा इन शर्तों पर होगा. कृप्या हमारे साथ धैर्य रखें क्योंकि हम कल्पना नहीं कर सकते हैं कि हमारे लिए इससे उबर पाना कितना कठिन है, हमें सिर्फ इतना पता है कि हमें उसकी इच्छा के लिए ऐसा करना है। उसके बाद क्या होगा, कौन जानता है?"<ref>{{Cite web |url=http://www.avengedsevenfold.com/news/m-shadows-talks-about-rev |title=AvengedSevenfold.com |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-date=31 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831043436/http://www.avengedsevenfold.com/news/m-shadows-talks-about-rev |url-status=dead }}</ref> हाल ही में हंटिंग्टन बीच के एक स्वतंत्र अखबार द्वारा लिए गए साक्षात्कार में जिमी सुल्लिवन के माता पिता, बारबरा और जोसेफ ने एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की नई एल्बम के बारे में निम्न जानकारी दी: "उसके लिए बहुत महत्त्वपूर्ण था, जिमी ने एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की नई एल्बम के गीत हाल ही में लिखे थे-एक को तो वह अपना 'मास्टरपीस' कहता था। जब वह गीत लिखता था, वह अपनी आवाज़ में पियानो और ड्रम बजाते हुए गीत रिकॉर्ड करता था-उसके बाद, जब वह मेरे लिए उन्हें बजाता था, तो वह ऑर्केस्ट्रा या गिटार के उन भागों को गा कर सुनाता था जिन्हें बाद में जोड़ा जाना था। मैं उसे यह बताने के लिए आभारी हूं कि मुझे उसका संगीत कितना पसंद करता हूं और उसका प्रशंसक हूं. बाद में, बारबरा ने टिप्पणी की कि, "जिमी ने वास्तव में कुछ अच्छे गीत लिखे थे। मुझे उस पर गर्व था और मुझे पता था कि हालांकि उनके लिए यह बहुत ही मुश्किल हो जाएगा, किन्तु बैंड उन्हें जल्द ही रिकॉर्ड करने के लिए अच्छा काम करेगा. यह कहने की आवश्यकता नहीं है कि मेरे लिए जिमी के गीतों को अभी भी सुनना लगभग असंभव है, लेकिन इन्हें सुनना एक आशीर्वाद के समान है।"<ref name="HBindependent.com">[http://www.hbindependent.com/articles/2010/02/12/top_stories/hbi-pipeline02182010.txt HBindependent.com]</ref> वे अपनी नई एल्बम द रेव को समर्पित करना चाहते हैं।<ref name="HBindependent.com" /> 17 फ़रवरी 2010 को, एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) ने कहा कि उन्होनें [[ड्रीम थियेटर]] के ड्रमर [[ड्रीम थियेटर|माइक पोर्टनॉय]] के साथ स्टूडियो में प्रवेश किया था, जो गीत में ड्रम बजाने के लिए द रेव के स्थान पर है।"मैं अपने प्रशंसकों को बताना चाहता हूं कि अपने दिलों में जिमी के साथ, हमारी रिकॉर्ड करने की यात्रा आधिकारिक तौर पर शुरू हो गई है। जिमी ने इस दुनिया के लिए एक अद्भुत उपहार छोड़ने में हमारी मदद की और हमारा काम यह सुनिश्चित करना है कि हम यह उपहार अपने प्रशंसकों को दें. हमने जिमी के पसंदीदा ड्रमर माइक पोर्टनॉय को उसके स्थान पर रिकॉर्ड करने के लिए पूछा. माइक ने कहा कि यह एक सम्मान की बात है और इसमें कोई संदेह नहीं है कि जिम की भी यही इच्छा थी। यह हमारे लिए आरामदायक है कि माइक जैसे किसी व्यक्ति, जो निस्संदेह दुनिया में सबसे अच्छे ड्रमर के रूप में प्रतिष्ठित है, ने द रेव की क्षमताओं के सम्मान व श्रद्धा को बरक़रार रखा है। हालांकि हमारे भाई के बिना यह कभी भी उस जैसा नहीं होगा, उसका सार हमारे दिल में संगीत के माध्यम से रहता है जिसे बनाने में उसने मदद की. वह किसी भी सफलता या असफलता से पहले एक महान चरित्र था और हम इसे अपने प्रशंसकों को सौपते हुए और विशेष तौर पर जिमी के लिए, अत्यधिक उत्साहित हैं।"<ref>{{Cite web |url=http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |title=AvengedSevenfold.com |access-date=15 सितंबर 2010 |archive-date=22 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822033125/http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |url-status=dead }}</ref> बैंड नए एल्बम के दौरे के लिए तैयारी कर रहा है। एम. शेडोस ने कहा है, "हमें यकीन नहीं है कि इस दौरे के पूरा होने के बाद क्या होने वाला है। अभी हमारा लक्ष्य सिर्फ बच्चों को रिकॉर्ड सुनाना है, क्योंकि हम चाहते हैं कि वे द रेव को याद रखें." सुल्लिवन के लेखन को प्रदर्शित करने वाली एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की अंतिम एल्बम, ''नाईटमेयर'' (Nightmare) को 27 जुलाई को वार्नर ब्रदर्स पर जारी किया जाएगा.(सुल्लिवन द्वारा लिखे गए ड्रम के हिस्सों को ड्रीम थियेटर के ड्रमर माइक पोर्टनॉय ने बजाया है और वह बैंड के साथ दौरे पर जाएगा.)<ref>http://www.billboard.com/#/news/avenged-sevenfold-returns-with-nightmare-1004106062.story</ref> अपने पहले सप्ताह में ''बिलबोर्ड'' 200 पर प्रथम स्थान पर रहते हुए 163000 प्रतियों की बिक्री के साथ ''नाईटमेयर'' (Nightmare) ने बिक्री के अनुमानों को आसानी से तोड़ दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/e3i33196e5b482225222fc6fa25b154de7d|title=Avenged Sevenfold Tops Billboard 200|date=August 4, 2010|work=Billboard|accessdate=August 5, 2010}}</ref> == संगीत विशेषताएं == {{Refimprove|section|date= फ़रवरी 2010}} === शैली === एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की सामग्री में कई शैलियां हैं और यह बैंड के दस सालों के कैरियर में विकसित हुई हैं। प्रारंभ में, बैंड की पहली एल्बम ''साउन्डिंग द सेवेंथ ट्रम्पेट'' (Sounding the Seventh Trumpet) में पूरी तरह से लगभग मेटलकोर ध्वनि शामिल थी; हालांकि इस शैली में कई विविधताएं थीं, विशेष रूप से "स्ट्रीट्स" (Streets) में जिसमे पंक शैली को अपनाया गया है तथा "वार्मनेस ऑन द सोल" (Warmness on the Soul) जो एक पियानो आधारित गीत है।<ref>[http://www.globaldomination.se/reviews/avenged-sevenfold-sounding-the-seventh-trumpet एवेंज्ड सेवेनफोल्ड: साउन्डिंग द सेवेन्थ ट्रम्पेट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025011706/http://www.globaldomination.se/reviews/avenged-sevenfold-sounding-the-seventh-trumpet |date=25 अक्तूबर 2008 }} ''ग्लोबल डॉमिनेशन'' . 20 दिसम्बर 2007.</ref> ''वेकिंग द फालेन'' (Waking the Fallen) में, बैंड ने एक बार फिर समकालीन मेटलकोर शैली का प्रदर्शन किया है, किन्तु इसमें अधिक स्पष्ट तथा अधिक परिपक्व गायन और जटिल संगीत तत्वों का समावेश किया है। बैंड की ''ऑल एक्सेस'' (All Excess) डीवीडी में, निर्माता एंड्रयू मडरॉक ने इस परिवर्तन का वर्णन किया: "जब ''साउन्डिंग द सेवेंथ ट्रम्पेट'' (Sounding the Seventh Trumpet) के बाद और ''वेकिंग द फालेन'' (Waking the Fallen) के आने से पहले मैं बैंड से मिला, एम.शेडोस ने मुझसे कहा "यह रिकॉर्ड चिल्लाहट भरा है। हम जो रिकॉर्ड बनाना चाहते हैं वो आधा चिल्लाहट भरा तथा आधा गायन वाला होना चाहिए. मैं अब और नहीं चिल्लाना चाहता. और उसके बाद का रिकॉर्ड सिर्फ गायन के बारे में है।'" एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की तीसरी एल्बम, ''सिटी ऑफ़ द एविल'' (City of Evil) में बैंड ने मेटलकोर शैली को त्यागने तथा हार्ड रॉक शैली को अधिक विकसित करने का फैसला किया। एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) की स्व-शीर्षक एल्बम में, एक बार फिर, एल्बम की मुख्य हार्ड रॉक तथा हैवी मेटल की बजाए कई शैलियां और अंदाज़ हैं, विशेष रूप से "डियर गॉड" (Dear God) में, जिसमे कंट्री शैली अपनाई गई है तथा ए लिटिल पीस ऑफ़ हैवन" (A Little Piece of Heaven), जो ब्रॉडवे शो धुनों से प्रभावित है तथा जिसमे लीड और रिदम गिटार के स्थान पर मुख्य रूप से ब्रास उपकरणों और स्ट्रिंग ऑर्केस्ट्रा का प्रयोग किया गया है। अपनी पहली एल्बम के बाद से ही बैंड में काफी परिवर्तन आया है, जिसमे उस दौरान उन्हें चीखने और गरजने के साथ साफ़ आवाज़ के साथ, गिटार के तीखे रिफ्स और शोर वाले हैवी बैंड के रूप में परिभाषित किया गया था जैसे कि एक मेटलकोर शैली के बैंड से उम्मीद की जा सकती है। बैंड ने दूसरे बैंड जैसे बैड रिलीजियन (Bad Religion), [[गन्स एण्ड रोज़ेज़|गन्स एन' रोज़ेज़]] (Guns N' Roses), [[आयरन मेडेन|आयरन मेडन]] (Iron Maiden), पंटेरा (Pantera), [[ड्रीम थियेटर]] (Dream Theater), मेटेलिका (Metallica), एनओएफएक्स (NOFX), एलिस इन चेन्स (Alice in Chains), ब्लैक फ्लैग (Black Flag), कोरोज़न ऑफ़ कॉन्फॉर्मिटी (Corrosion of Conformity), द मिसफिट्स (The Misfits), स्लेयर (Slayer), द वैन्डल्स (The Vandals), रेज अगेंस्ट ड मशीन (Rage Against the Machine), [[कॉर्न|कोर्न]] (Korn), डेफटोंस (Deftones) और एएफआई (AFI) के कलात्मक प्रभावों का भी अनुकरण किया है।[http://www.answers.com/topic/avenged-sevenfold] === बैंड का नाम और गीतात्मक सामग्री === बैंड का नाम [[बाइबिल|बाइबल]] की बुक ऑफ़ जेनेसिस से लिया गया है-विशेष रूप से जेनेसिस 4:24 में से, जिसमे अपने भाई की हत्या के जुर्म में केन को निर्वासित जीवन की सजा सुनाई जाती है। ईश्वर उसे चिन्हित कर देता है ताकि उसके पापों के लिए उसे कोई न मारे, जो व्यक्ति कें को मारने का साहस करेगा, उसे "सात बार प्रतिशोध से पीड़ित होना होगा"(केजेवी/KJV).<ref>[http://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%204:24&amp;version=9 BibleGateway.com]</ref>{{Or|date=March 2010}} उनके बैंड के संक्षिप्त नाम "A7X" का सुझाव गिटारवादक जैकी वेन्जिएन्स ने दिया था। एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) के गीत "चेप्टर फोर" (Chapter Four) का शीर्षक जेनेसिस के चौथे अध्याय को दर्शाता है जिसमे केन और एबेल की कहानी शुरू होती है। गीत का विषय भी इस कहानी से जुड़ा हुआ प्रतीत होता है। "बीस्ट एंड द हार्लोट" (Beast and the Harlot), बाइबल से लिया गया एक और गीत है, जो बुक ऑफ़ रिविलेशन (Book of Revelation) से उद्दृत है, इसे केवल व्यक्तिवाचक रूप में लिखा गया है और यह बेबीलोन द ग्रेट (Babylon the Great), दुनिया के साम्राज्य और कृत्रिम धर्मों को संदर्भित करता है। "द विकेड एंड" (The Wicked End) में एक और बाइबिल संदर्भ आता है। इस गीत में, कई बार यह कहा जाता है "सेब से धूल साफ़ करो, प्रत्येक फांक का मज़ा लो और अपने गहरे अंतर्मन में तुम जानोगे कि एडम ठीक था।" जो ईव द्वारा मना किये गए फल को खाने की ओर इशारा करता है। हालांकि बैंड का शीर्षक और सदस्यों के मंच नाम धर्म से संबंधित हैं, एक साक्षात्कार में शेडोस ने कहा कि वे एक धार्मिक बैंड नहीं हैं। उन्होंने कहा, "जो भी हमारे गीत पढ़ता है और हमारे बारे में वास्तव में कुछ जानता है, उन्हें पता होगा कि हम कोई प्रचार नहीं कर रहे हैं". "इस बैंड की एक खास बात जो मुझे पसंद है, यह है कि हम लोगों पर कभी भी किसी प्रकार के, जैसे राजनैतिक या धार्मिक विश्वास नहीं थोपते. हम बस, संगीत से मनोरंजन करने के लिए हैं और शायद दोनों तरफ विचारों को जागृत करने के लिए, लेकिन हम कभी भी वास्तव में किसी का गला काटने की कोशिश नहीं करते. मुझे लगता है कि आजकल बहुत से बैंड ऐसा कर रहे हैं।"<ref>[http://www.ultimate-guitar.com/news/general_music_news/avenged_sevenfold_not_religious_band.html ultimate-guitar.com article]</ref> बैंड के कुछ गाने ऐसे हैं जो राजनैतिक प्रकार के हैं जैसे, "क्रिटिकल अक्लेम" (Critical Acclaim), "गनस्लिंगर" (Gunslinger) और "ब्लाइंडेड इन चेन्स" (Blinded in Chains). उनकी एल्बम ''सिटी ऑफ़ एविल'' (City of Evil) का गीत "बिट्रेड" (Betrayed), "डाइमबैग डेरेल की मृत्यु" के बारे में लिखा गया था। === द डेथबैट (The Deathbat) === बैंड "डेथबैट" (Deathbat) के रूप में पहचाने जाने वाले लोगो का समर्थन करता है। इसे मूल रूप से एवेंज्ड सेवनफोल्ड (Avenged Sevenfold) के हाई स्कूल मित्र, मिकाह मोंटेग द्वारा डिजाइन किया गया था, जैसा कि बैंड की पहली डीवीडी ''ऑल एक्सेस'' (All Excess) में देखा गया है। "डेथबैट" (Deathbat) बैंड के सभी एल्बमों के कवर पर दिखाई दिया है, जिनमें से कई को बैंड के एक करीबी दोस्त कैमरून रेकम, द्वारा बनाया गया था। डेथबैट (Deathbat) केवल एक खोपड़ी पर चमगादड़ के पंखों से से विकसित हो कर कभी कभी पूर्ण "मानव के आकार की" खोपड़ी पर चमगादड़ के पंखों के साथ प्रकट होता है, जैसा कि ''सिटी ऑफ़ एविल'' (City of Evil) एल्बम के कवर पर देखा जा सकता है। ''साउन्डिंग द सेवेंथ ट्रम्पेट में'' (Sounding the Seventh Trumpet) दो लोगों की तस्वीरें हैं (जो केन और एबेल की तरह दिखाई देते हैं), एक अन्य देवदूत जैसा मनुष्य और उसके नीचे एक अर्ध-अपारदर्शक डेथबैट (Deathbat), एल्बम के पिछले कवर पर भी कई डेथबैट (Deathbat) प्रदर्शित हैं। डेथबैट (Deathbat) कई एकल गानों के कवर पर भी प्रदर्शित है, जैसे "बैट कंट्री" (Bat Country), वार्मनेस ऑन द सोल" (Warmness on the Soul) तथा "क्रिटिकल अक्लेम" (Critical Acclaim). == बैंड के सदस्य == <small>बैंड के सदस्यों को कभी कभी अपनी प्राथमिक साधन के नीचे सूचीबद्ध के अलावा अन्य उपकरणों खेलते हैं।</small> {{col-begin}} {{col-2}} ;वर्तमान सदस्य * एम्. शैडोज़ - लीड वोकल्स <small>(1999-प्रेसेंट)</small> * जैकी वेनजियंस - रिदम गीटार, बैकिंग वोकल्स <small>(1999-प्रेसेंट)</small> * सिंस्टर गेट्स - लीड गिटार, बैकिंग वोकल्स <small>(2000-प्रेसेंट)</small> * जॉनी क्राइस्ट - बॉस, बैकिंग वोकल्स <small>(2002-प्रेसेंट)</small> {{col-2}} ;पूर्व सदस्य * द रेव - ड्रम्स, बैकिंग वोकल्स <small>(1999-2009)</small> * मैट वेन्ड - बॉस <small>(1999-2000)</small> * जस्टिन सेन - बॉस <small>(2000-2001)</small> * डेमियन ऐश - बॉस <small>(2001-2002)</small> {{col-end}} ;स्टूडियो सदस्य * माइक पोर्टनोय - ड्रम्स <small>(2010)</small><ref>एवेंज्ड सेवेनफोल्ड द्वारा संदेश [http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy मेसेज फ्रॉम एवेंज्ड सेवेनफोल्ड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822033125/http://www.avengedsevenfold.com/news/a7x-enters-studio-mike-portnoy |date=22 अगस्त 2010 }} ''avengedsevenfold.com'' .</ref><ref>जैकी वेंजियंस द्वारा संदेश [http://www.facebook.com/notes/avenged-sevenfold/update-from-zacky-in-the-studio/326904856985 मेसेज फ्रॉम जैकी वेंजियंस] ''facebook.कॉम/एवेंज्ड सेवेनफोल्ड'' .</ref> * ब्रायन हैनर, सीनियर - गिटार <small>(2005-प्रेसेंट)</small> {{col-begin}} ;दौरे के सदस्य * माइक पोर्टनोय - ड्रम्स<small>(2010)</small> {{col-end}} === टाइमलाइन === <div class="left"> <timeline> ImageSize = width:800 height:400 PlotArea = left:110 bottom:120 top:0 right:30 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/1999 till:07/30/2010 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy</div> Colors = id:bass value:brightgreen legend: बॉस गिटार id:guitar;piano value:orange legend:बॉस गिटार, पियानो id:guitar;piano;vocals value:brightblue legend:लीड गिटार, पियानो, बैकिंग वोकल्स id:vocals value:purple legend:लीड वोकल्स id:rhythm;vocals value:red legend:रिदम गिटार, बैकिंग वोकल्स id:drums;piano;vocals value:teal legend:ड्रम्स, पियानो, बैकिंग वोकल्स id:lines value:black legend:स्टूडियो एलबम्स Legend = orientation:vertical position:bottom columns:2 ScaleMajor = increment:1 start:1999 LineData = at:01/31/2001 color:black layer:back at:08/26/2003 color:black layer:back at:06/07/2005 color:black layer:back at:10/30/2007 color:black layer:back at:07/27/2010 color:black layer:back BarData = bar:Shadows text: "एम. शैडोस" bar:Zacky text: "जैकी वेनजियंस" bar:Wendt text: "मैट वेन्ड" bar:Rev text:"द रेव" bar:Gates text:"सिनिस्टर गेट्स" bar:Sane text:"जस्टिन सेन" bar:Ash text:"डेमियन ऐश" bar:Christ text:"जॉनी क्राइस्ट" PlotData= width:10 textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) bar:Shadows from:01/01/1999 till:end color:vocals bar:Zacky from:01/01/1999 till:end color:rhythm;vocals bar:Wendt from:01/01/1999 till:12/31/1999 color:bass bar:Rev from:01/01/1999 till:12/28/2009 color:drums;piano;vocals bar:Gates from:01/01/2000 till:end color:guitar;piano;vocals bar:Sane from:01/01/2000 till:12/31/2000 color:guitar;piano bar:Ash from:01/01/2001 till:12/31/2001 color:bass bar:Christ from:01/01/2002 till:end color:bass </timeline> == डिस्कोग्राफ़ी == {{Mainlist|Avenged Sevenfold discography}} ;स्टूडियो एल्बम * ''साउन्डिंग द सेवेन्थ ट्रम्पेट'' (2001) * ''वेकिंग द फौलेन'' (2003) * ''सिटी ऑफ़ इवेल'' (2005) * ''एवेंज्ड सेवेनफोल्ड'' (2007) * ''नाईटमेयर'' (2010) == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|Avenged Sevenfold}} * {{Official website|http://www.avengedsevenfold.com}} {{Avenged Sevenfold}} [[श्रेणी:ऑरेंज काउंटी, कैलिफोर्निया से संगीत समूह]] [[श्रेणी:अमेरिकी हाऱ्ड रॉक म्यूजिकल ग्रुप्स]] [[श्रेणी:कैलिफोर्निया के हेवी मेटल संगीत समूह]] [[श्रेणी:अमेरिकी मेटलकोर संगीत समूह]] [[श्रेणी:वार्नर ब्रॉस. रिकॉर्ड्स आर्टिस्ट्स]] [[श्रेणी:1999 में स्थापित संगीत समूह]] [[श्रेणी:1990 दशक के म्यूजिक ग्रुप्स]] [[श्रेणी:2000 दशक के संगीत समूह]] [[श्रेणी:2010 दशक के म्यूज़िक ग्रुप्स]] [[श्रेणी:म्यूज़िकल क्विन्टेट्स]] [[श्रेणी:एमटीवी (MTV) वीडियो म्यूजिक अवार्ड्स के विजेता]] [[श्रेणी:केराँन्ग! अवार्ड्स विनर्स]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] a0btnnrix2luc80ajh8ou4n6y1t6vw5 बोइंग 777 0 221193 6635775 6599712 2026-10-31T07:19:06Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635775 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox Aircraft Begin |name =बोइंग 777 |image =File:United Airlines B777-200 N780UA.jpg <!-- Flight images are preferred for aircraft - Please do not change this image without a talk page discussion --> |caption =बोइंग 777-200 of [[यूनाइटेड एयरलाइंस]], the launch customer of the 777 |alt=Aircraft landing approach. Front quarter view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended. }}{|{0/}{{Infobox Aircraft Type |type =चौड़े शरीर जेट एयरलाइनर |national origin = [[संयुक्त राज्य]] |manufacturer =[[Boeing Commercial Airplanes]] |designer = <!--only appropriate for single designers, or project leaders--> |first flight =June 12, 1994 |introduction =June 7, 1995 with [[यूनाइटेड एयरलाइंस]] |retired = |status = In production |primary user = [[एमिरेट्स (एयरलाइंस)|एमिरेट्स]]<!--Limit one (1) primary user. Top 4 users listed in 'primary user' and 'more users' fields based on number of their fleets. --> |more users = [[सिंगापुर एयरलाइंस]] <br />[[एयर फ्रांस]] <br />[[यूनाइटेड एयरलाइंस]] <!-- Limit is three (3) in 'more users' field, four (4) total users with primary user. Please separate with <br/>.--> |produced =1993–present |number built = 864 as of May 2010<ref name="777_O_D_summ"/> |unit cost = 777-200ER: [[US$]]205.5–231.0 मिलियन<ref name="prices">{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/prices/ |title=Boeing Commercial Airplanes prices |work=Boeing |accessdate=March 29, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308021542/http://www.boeing.com/commercial/prices/ |archive-date=8 मार्च 2013 |url-status=live }}</ref> <br />777-200LR: US$237.5–263.5 मिलियन<ref name="prices"/> <br />777-300ER: US$257.0–286.5 मिलियन<ref name="prices"/> <br />777F: US$252.5–260.5 मिलियन<ref name="prices"/> |variants with their own articles = }} |} '''बोइंग 777''' ({{lang-en|Boeing 777}}), बोइंग कमर्शियल एयरप्लेन्स (Boeing Commercial Airplanes) द्वारा निर्मित लम्बी-श्रृंखला, चौड़ी-संरचना और जुड़वां-इंजन वाला एक जेट एयरलाइनर है। यह विश्व का सबसे बड़ा ट्विनजेट है जिसे आम तौर पर "ट्रिपल सेवन" के रूप में संदर्भित किया जाता है।<ref name="workhorse">{{cite news |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece |title=Workhorse jet has been huge success with airlines that want to cut costs |publisher=''[[The Times]]'' |last=Robertson |first=David |date=March 13, 2009 |accessdate=March 20, 2009 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612140321/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece |archive-date=12 जून 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|last=Grantham|first=Russell|url=http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html|title=Delta's new Boeing 777 can fly farther, carry more|work=[[The Atlanta Journal-Constitution]]|date=फ़रवरी 29, 2008|accessdate=June 30, 2009|archive-url=https://archive.today/20120525100716/http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html|archive-date=25 मई 2012|url-status=live}}</ref> विमान में 300 से अधिक यात्रियों के बैठने की सुविधा है और मॉडल के आधार पर इसके उड़ान की सीमा {{convert|5235|to|9380|nmi|km|lk=in}} है। इसकी विशिष्ट सुविधाओं में किसी भी विमान के सबसे अधिक व्यास वाले टर्बोफैन इंजन, हर मुख्य लैंडिंग गियर में छः-छः पहिए, एक वृत्ताकार विमानकबन्धअनुप्रस्थ-काट और ब्लेड के आकार वाला शंक्वाकार पूंछ शामिल है।<ref name="boeingjets"/> आठ प्रमुख एयरलाइनों के परामर्श पर विकसित किए गए इस 777 को पुरानी चौड़ी संरचना वाले एयरलाइनरों को प्रतिस्थापित करने और 767 एवं 747 की क्षमता के अंतर को समाप्त करने के लिए तैयार किया गया था। पहला फ्लाई-बाई-वायर एयरलाइनर होने के नाते बोइंग का नियंत्रण कंप्यूटर की मध्यस्थता के माध्यम से किया जाता है; यह सम्पूर्ण रूप से कंप्यूटर द्वारा डिजाइन किया जाने वाला पहला वाणिज्यिक विमान भी है। 777 को दो विमानकबंध लम्बाइयों में प्रस्तुत किया गया है। मूल 777-200 मॉडल ने 1995 में सबसे पहली सेवा प्रदान की जिसके बाद 1997 में इसकी विस्तृत श्रृंखला 777-200ईआर (777-200ER) का आगमन हुआ; इसकी अगली श्रृंखला 777-300 ने 1998 में सेवा प्रदान करना शुरू किया जो {{convert|33.3|ft|abbr=on|adj=on|sigfig=3}} अधिक लम्बा है। अधिक लम्बी श्रृंखला 777-300ईआर (777-300ER) और 777-200एलआर (777-200LR) भिन्नरूपों ने क्रमशः 2004 और 2006 में अपनी सेवा प्रदान करना शुरू किया जबकि एक मालवाही संस्करण, 777एफ (777F), ने 2008 में अपनी पहली सेवा प्रदान की. दोनों अधिक लम्बी श्रृंखला वाले संस्करणों और मालवाही संस्करण में जनरल इलेक्ट्रिक जीई90 (General Electric GE90) इंजनों के साथ-साथ विस्तृत और रैकेड विंगटिप्स भी लगे हुए हैं। अन्य मॉडलों में या तो जीई90 (GE90), प्रैट एण्ड व्हिटनी PW4000 (Pratt & Whitney PW4000), या रोल्स-रॉयस ट्रेंट 800 (Rolls-Royce Trent 800) इंजन लगा हुआ है। 777-200एलआर (777-200LR) को दुनिया की सबसे लम्बी श्रृंखला वाला एयरलाइनर का दर्जा मिला है और इसने एक बिना फिर से ईंधन भरे हुए वाणिज्यिक विमान द्वारा सबसे ज्यादा दूर उड़ान भरने का कीर्तिमान स्थापित किया है<ref name="guinness"/><ref name="772LRrecord"/> और साथ में इसने दुनिया भर के आधे से ज्यादा रास्तों में उड़ने की क्षमता का प्रदर्शन भी किया है। यूनाइटेड एयरलाइंस (United Airlines) ने सबसे पहले 777 को 1995 में वाणिज्यिक एयरलाइन सेवा में शामिल किया। जुलाई 2010 तक, 59 ग्राहकों ने सभी प्रकार के 1,143 विमानों का ऑर्डर दिया है जिसमें से 881 का वितरण कर दिया गया है।<ref name="777_O_D_summ">{{cite web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&optReportType=AllModels&cboAllModel=777&ViewReportF=View+Report |title=777 Model Orders and Deliveries summary |work=Boeing |date=July 2010 |accessdate=September 1, 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/6J5PxuzDT?url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777 |archive-date=23 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> दुनिया भर में इस्तेमाल किया जाने वाला सबसे आम भिन्नरूप 777-200ईआर (777-200ER) है जिसके 415 विमानों का वितरण कर दिया गया है और अमीरात 86 विमानों के साथ सबसे ज्यादा 777 विमान समूहों का संचालन करता है।<ref name="FI10"/> {{as of|October 2009}}, इस एयरलाइनर को एक बार विमान-क्षति दुर्घटना से गुजरना पड़ा है जिसमें किसी भी यात्री की मौत नहीं हुई थी जिसका श्रेय ट्रेंट 800 (Trent 800) इंजन के एक ईंधन घटक को दिया जाता है। 2000 के दशक के शुरू से अंत तक, 777 अपने निर्माता के सबसे ज्यादा बिकने वाले मॉडलों में से एक के रूप में उभरा है। ईंधन की बढ़ती लागत की वजह से एयरलाइनों ने अन्य चौड़ी संरचना वाले जेटों की तुलना में एक ईंधनक्षम विकल्प के रूप में इस तरह के विमानों को अपनाया है और लम्बी दूरी वाले पार-महासागरीय मार्गों के लिए उत्तरोत्तर इस तरह के विमानों का इस्तेमाल किया है। [[प्रत्यक्ष विपणन]] प्रतियोगियों में एयरबस ए330-300 (Airbus A330-300) और ए340 (A340) शामिल है और साथ में आगामी ए350 एक्सडब्ल्यूबी (A350 XWB) और बोइंग 787 (Boeing 787) अभी विकासाधीन है। {{TOClimit|limit=3}} == विकास == === पृष्ठभूमि === 1970 के दशक में शुरू में, [[बोइंग 747]] (Boeing 747), मैकडोनल डगलस डीसी-10 (McDonnell Douglas DC-10) और लॉकहीड एल-1011 ट्रिस्टार (Lockheed L-1011 TriStar) सेवा में प्रवेश करने वाले पहली पीढ़ी के चौड़ी संरचना वाले यात्री एयरलाइनर बने.<ref name="wells">{{Harvnb|Wells|Rodrigues|2004|p=146}}</ref> 1978 में बोइंग ने तीन नए मॉडलों पर से पर्दा उठाया: सम्माननीय [[बोइंग ७२७|727]] को प्रतिस्थापित करने वाला जुड़वां इंजन वाला 757, एयरबस ए300 को चुनौती देने वाला जुड़वां इंजन वाला 767 और डीसी-10 और एल-1011 के साथ प्रतिस्पर्धा करने वाला एक ट्रिजेट 777 कॉन्सेप्ट.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,946981,00.html|title=The 1980s Generation|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=August 14, 1978|accessdate=July 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118220221/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C946981%2C00.html|archive-date=18 नवंबर 2007|url-status=live}}</ref><ref name="inside777">{{cite web|last=Richards|first=Bill|url=http://www.seattlepi.com/archives/1990/9010170002.asp|title=$11 billion order puts Boeing 777 on launch pad: an inside look customers had a hand in new plane's design|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|date=October 16, 1990|accessdate=December 1, 2008}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> मध्यम आकार वाले 757 और 767 को आंशिक रूप से 1980 के दशक के विस्तृत-श्रृंखला जुड़वां-इंजन संचालनात्मक प्रदर्शन मानक (एटोप्स (ETOPS)) के विनियम शासी पार-महासागरीय ट्विनजेट संचालनों की वजह से विपणन सफलता हासिल हुई.<ref name="eden99">{{Harvnb|Eden|2008|pp=99–104}}</ref> इन विनियमों के अनुसार जुड़वां इंजन वाले एयरलाइनरों को आपातकालीन दिक्परिवर्तनीय हवाई अड्डों से तीन घंटे की दूरी तक महासागर को पार करने की अनुमति थी।<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=128}}</ref> एटोप्स (ETOPS) के नियमों के तहत, एयरलाइनों ने लम्बी दूरी वाले उन समुद्र-पार रास्तों पर 767 का संचालन करना शुरू किया जिसे बड़े एयरलाइनरों की क्षमता की जरूरत नहीं थी।<ref name="eden99"/> ट्रिजेट 777 को बाद में 757 और 767 भिन्नरूपों के समर्थन वाले विपणन अध्ययनों के बाद त्याग दिया गया।<ref>{{Harvnb|Yenne|2002|p=33}}</ref> 767-300ईआर और 747-400 के बीच की उत्पाद श्रृंखला में आकार और सीमा के अंतर के साथ बोइंग को छोड़ दिया गया।<ref name="Eden112">{{Harvnb|Eden|2008|p=112}}</ref> 1980 के दशक के अंतिम दौर तक, डीसी-10 और एल-1011 मॉडल सेवानिवृत्ति के कगार पर पहुंच रहे थे और निर्माताओं को इनकी जगह अन्य मॉडलों का डिजाइन विकसित करने के लिए उत्साहित कर रहे थे।<ref name="norris126">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=126}}</ref> मैकडोनल डगलस (McDonnell Douglas) एमडी-11 (MD-11) पर काम कर रहे थे जो कि डीसी-10 का एक विस्तृत और उन्नत संस्करण था<ref name="norris126"/> जबकि एयरबस (Airbus) ए330 (A330) और ए340 (A340) को विकसित कर रहे थे।<ref name="norris126"/> 1986 में बोइंग ने डीसी-10<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128"/> जैसी पहली पीढ़ी की चौड़ी संरचनाओं वाले एयरलाइनरों के प्रतिस्थापन विपणन का लक्ष्य लेकर और कंपनी की लाइनअप में मौजूदा 767 और 747 मॉडलों की पूर्ति के लिए अस्थायी तौर पर 767-एक्स (767-X)<ref name="norris127">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=127}}</ref> नामक एक अभिवार्धित 767 के प्रस्तावों पर से पर्दा उठाया.<ref name="Eden106">{{Harvnb|Eden|2008|p=106}}</ref> आरंभिक प्रस्ताव में विंगलेट्स के साथ-साथ, मौजूदा 767<ref name="norris127"/> की तुलना में अधिक लम्बे विमानकबंध और बड़े डैने शामिल थे।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=11}}</ref> परवर्ती योजनाओं में विमानकबंध अनुप्रस्थ-काट का विस्तार कर दिया गया लेकिन मौजूदा 767 फ्लाईट डेक, नाक और अन्य तत्वों को यथावत रखा गया।<ref name="norris127"/> एयरलाइन ग्राहक 767-एक्स के प्रस्तावों से नाखुश थे और इसके बजाय एक अधिक चौड़े विमानकबंध अनुप्रस्थ-काट, पूरी तरह से लचीला आतंरिक विन्यास, अंतरमहाद्वीपीय-सीमा क्षमता से कम और किसी भी 767 विस्तार की तुलना में कम संचालनात्मक लागत वाले एयरलाइनर चाहते थे।<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128"/> एयरलाइन योजनाकारों की बड़े विमान की जरूरतें उत्तरोत्तर विशिष्ट हो गई थी जिसने विमान निर्माताओं की प्रतियोगिता को और बढ़ा दिया.<ref name="norris126"/> 1988 तक बोइंग ने महसूस किया कि इसका एकमात्र जवाब एक नया डिजाइन था जिसने 777 ट्विनजेट का रूप ले लिया।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|pp=9–14}}</ref> कंपनी ने अतीतकालीन डिजाइन की सफलताओं, प्रस्तावित इंजन के विकासों और कम लागत लाभों के आधार पर जुड़वां-इंजन विन्यास का विकल्प चुना.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=129}}</ref> 8 दिसम्बर 1989 को बोइंग ने एयरलाइनों को 777 की पेशकश करनी शुरू कर दी.<ref name="norris127"/> === डिजाइन प्रयास === [[चित्र:Boeing 777-200ER cockpit.jpg|thumb|upright=1.4|Glass cockpit of an American Airlines 777-200ER|alt=दो विमान चालकों की सीटों के पीछे से एक फ्लाईट डेक.सीटों के बीच में एक केंद्र कंसोल है, सामने सात डिस्प्ले के साथ एक इंस्ट्रूमेंट पैनल है और आगे की खिड़कियों से प्रकाश अन्दर प्रवेश करता है।]] बोइंग के नए ट्विनजेट के डिजाइन का चरण कंपनी के पिछले वाणिज्यिक जेटलाइनरों से अलग था। पहली बार, एयरलाइनर के विकास में ऑल निप्पोन एयरवेज़, [[अमेरिकन एयरलाइंस]], [[ब्रिटिश एयरवेज़]], [[कैथे पैसिफ़िक|कैथे पैसिफिक]], डेल्टा एयर लाइंस, [[जापान एयरलाइंस]], क्वान्टस और यूनाइटेड एयरलाइंस नामक आठ प्रमुख एयरलाइनों ने भाग लिया था।<ref name="Birtles_777_p13">{{Harvnb|Birtles|1998|pp=13–16}}</ref> यह एक उद्योग प्रस्थान अभ्यास था जहां निर्माताओं ने मोटे तौर पर न्यूनतम ग्राहक इनपुट वाले विमान का डिजाइन तैयार किया था।<ref name="inside777"/> डिजाइन प्रक्रिया में अपना योगदान देने वाले आठ एयरलाइनों को बोइंग के भीतर "वर्किंग टुगेदर" समूह के रूप में जाना जाने लगा.<ref name="Birtles_777_p13"/> जनवरी 1990 में हुई इस समूह की पहली बैठक में, एयरलाइनों को 23 पन्नों वाली एक प्रश्नावली वितरित की गई जहां प्रत्येक से यही पूछा गया कि नए डिजाइन में क्या-क्या शामिल करना चाहते हैं।<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128"/> मार्च 1990 तक, बोइंग और एयरलाइनों ने एक बुनियादी डिजाइन विन्यास का फैसला लिया: काफी हद तक 747 की तरह का एक केबिन अनुप्रस्थ-काट, 325 यात्रियों को ले जाने की क्षमता, लचीला आंतरिक भाग, एक कांच का कॉकपिट, फ्लाई-बाई-वायर नियंत्रण और ए330 और एमडी-11 की तुलना में 10 प्रतिशत बेहतर सीट-मील या यात्री-वहन लागत.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128"/> बोइंग ने अंतिम संयोजन स्थल के रूप में 747 निर्माण केंद्र वॉशिंगटन स्थित अपने एवरेट फैक्टरी का चयन भी किया।<ref>{{cite web|last=Lane|first=Polly|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911201&slug=1320330|title=Aerospace Company May Be Rethinking Commitment To The Puget Sound Area|work=[[Seattle Times]]|date=December 1, 1991|accessdate=October 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212808/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911201&slug=1320330|archive-date=11 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> 14 अक्टूबर 1990 को यूनाइटेड एयरलाइंस 777 का आरंभिक ग्राहक बना जब इसने 34 अतिरिक्त विमानों के विकल्प के साथ 11 बिलियन अमेरिकी डॉलर मूल्य वाले 34 प्रैट एण्ड व्हिटनी संचालित विमान का ऑर्डर दिया.<ref name="norris132"/><ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,971474,00.html|title=Business Notes: Aircraft|work=Time|date=October 29, 1990|accessdate=July 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118220227/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C971474%2C00.html|archive-date=18 नवंबर 2007|url-status=live}}</ref> विकास चरण के दौरान ही यूनाइटेड ने भी अपने पुराने हो चले डीसी-10 को प्रतिस्थापित करने का कार्यक्रम बनाया.<ref name="wagner14">{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=14}}</ref> यूनाइटेड चाहता था कि नए विमान में तीन अलग-अलग मार्गों: [[शिकागो]] से हवाई, शिकागो से यूरोप और [[डेनवर]], एक गर्म और ऊंचा हवाई अड्डा, से बिना रुके हवाई तक उड़ने की क्षमता हो.<ref name="wagner14"/> एटोप्स प्रमाणीकरण भी यूनाइटेड के लिए एक प्राथमिकता थी<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=13}}</ref> जिसके तहत यूनाइटेड के हवाई मार्गों का समुद्र-पार वाला हिस्सा दिया गया।<ref name="norris132">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=132}}</ref> जनवरी 1993 में, यूनाइटेड के डेवलपरों की एक टीम ने एवरेट फैक्टरी में अन्य एयरलाइन की टीमों और बोइंग के डिजाइनरों के दल में शामिल हुआ।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=15}}</ref> अधिकतम 40 सदस्यीय 240 डिजाइन टीमों ने व्यक्तिगत विमान घटकों के डिजाइन को लेकर लगभग 1,500 मुद्दों को संबोधित किया।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=20}}</ref> कैथे पैसिफिक के लिए अनुकूल बनाने के लिए विमानकबंध के व्यास में वृद्धि की गई, ऑल निप्पोन एयरवेज़ के लिए आधारभूत मॉडल को और लम्बा किया गया और ब्रिटिश एयरवेज़ के इनपुट के फलस्वरूप अंतर्निमित परीक्षण और आतंरिक लचीलापन शामिल किया गया<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128"/> और साथ ही साथ मूल विमान के लिए उच्चतर संचालनीय वजन विकल्पों को शामिल किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.seattlepi.com/archives/1997/9702100028.asp|title=BA Gets New 777 Model|work=Seattle Post-Intelligencer|date=फ़रवरी 10, 1997|accessdate=November 6, 2009}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 777 ऐसा पहला वाणिज्यिक विमान था जिसे पूरी तरह से कंप्यूटर पर डिजाइन किया गया था।<ref name="Eden106"/><ref name="norris132"/> प्रत्येक डिजाइन ड्राइंग को त्रिआयामीकैड (CAD) सॉफ्टवेयर सिस्टम पर बनाया गया था जिसेकैटिया (CATIA) (कंप्यूटर एडेड थ्री-डाइमेंशनल इंटरएक्टिव एप्लीकेशन अर्थात् कंप्यूटर सहायताप्राप्त त्रिआयामी परस्पर-प्रभावी अनुप्रयोग) के नाम से जाना जाता है, जिसका स्रोत डसौल्ट सिस्टमेस (Dassault Systemes) और [[आईबीएम|आईबीएम (IBM)]] था।<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 133">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=133}}</ref> इससे बाधाओं की जांच करने के लिए और हजारों पुर्जों के उचित समायोजन को सत्यापित करने के लिए बनावटी ढंग से एक आभासी विमान को संयोजित करने का अवसर प्राप्त हुआ जिससे महंगे पुनर्कार्य की जरूरत कम हो गई।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=133–134}}</ref> बोइंग ने बड़े पैमाने पर सहयोगात्मक इंजीनियरिंग डिजाइन समीक्षाओं, उत्पादन दृष्टान्तों और इंजीनियरिंग के बाहर कैड डेटा के अन्य उपयोगों में सहायता करने के लिए अपनी खुद की उच्च प्रदर्शन वाली मानसदर्शन प्रणाली, फ्लाई थ्रू, को विकसित किया जिसे बाद में आईवीटी (IVT) (इंटिग्रेटेड विज़ुअलाइज़ेशन टूल अर्थात् एकीकृत मानसदर्शन उपकरण) नाम दिया गया।<ref>{{Harvnb|Abarbanel|McNeely|1996|p=124}} ध्यान दें: आईवीटी अभी भी 29,000 से अधिक उपयोगकर्ताओं के साथ 2010 में बोइंग पर सक्रिय है।</ref> बोइंग शुरू में कैटिया की क्षमताओं के प्रति आश्वस्त नहीं थे और उन्होंने इसके परिणामों को सत्यापित करने के लिए इकसे नाक वाले भाग के एक भौतिक नकली संरचना का निर्माण किया। यह परीक्षण इतना सफल रहा कि अतिरिक्त नकली संरचनाओं को रद्द कर दिया गया।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=21}}</ref> === उत्पादन और परीक्षण === उत्पादन प्रक्रिया में एक बोइंग जेटलाइनर के लिए एक बेमिसाल दर्जे के वैश्विक उपानुबंधीकरण के साथ पर्याप्त अंतर्राष्ट्रीय सामग्री शामिल थी<ref name="eden108">{{Harvnb|Eden|2008|p=108}}</ref> जिसे सिर्फ परवर्ती 787 द्वारा अतिक्रमित किया गया।<ref>{{cite news|last=Hise|first=Phaedra|url=http://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2007/07/01/100123032/index.htm|title=The power behind Boeing's 787 Dreamliner|work=CNN|date=July 9, 2007|accessdate=October 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100914232911/http://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2007/07/01/100123032/index.htm|archive-date=14 सितंबर 2010|url-status=live}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय योगदानकर्ताओं मेंमित्सुबिशी हेवी इंडस्ट्रीज (Mitsubishi Heavy Industries) और कावासाकी हेवी इंडस्ट्रीज (Kawasaki Heavy Industries) (विमानकबंध पैनल),<ref name="asia777">{{cite news|last=Richardson|first=Michael|url=http://www.nytimes.com/1994/02/23/business/worldbusiness/23iht-singair_0.html|title=Demand for Airliners Is Expected to Soar: Asia's High-Flying Market|work=[[International Herald Tribune]]|date=फ़रवरी 23, 1994|accessdate=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120320172541/http://www.nytimes.com/1994/02/23/business/worldbusiness/23iht-singair_0.html|archive-date=20 मार्च 2012|url-status=live}}</ref> फुजी हेवी इंडस्ट्रीज लिमिटेड (Fuji Heavy Industries, Ltd.) (केंद्र डैना अनुभाग),<ref name="asia777"/> हॉकर डे हैविललैंड (Hawker de Havilland) (लिफ्ट) और एयरोस्पेस टेक्नोलॉजीज ऑफ़ ऑस्ट्रेलिया (Aerospace Technologies of Australia)(रडार) शामिल थे।<ref name="sabbagh112-114">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=112–114}}</ref> जापानी एयरोस्पेस ठेकेदारों का नेतृत्व करने वाले जापान एयरक्राफ्ट डेवलपमेंट कॉर्पोरेशन (Japan Aircraft Development Corporation) और बोइंग (Boeing) के बीच हुए के समझौते के तहत सम्पूर्ण विकास कार्यक्रम के 20 प्रतिशत के लिए परवर्ती जोखिम की भागीदारी करने वाले भागीदारों का आगमन हुआ।<ref name="eden108"/> प्रारंभिक 777-200 मॉडल का शुभारम्भ तीन निर्माताओं, [[जनरल इलेक्ट्रिक|जनरल इलेक्ट्रिक (General Electric)]], प्रैट एण्ड व्हिटनी (Pratt & Whitney) और रोल्स-रॉयस (Rolls-Royce) के प्रणोदन विकल्पों के साथ किया गया<ref name="norris137">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=136–137}}</ref> जिससे एयरलाइनों को प्रतिस्पर्धी कंपनियों के अपनी पसंद के इंजन मिल गए।<ref name="777XGE90">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2000/03/01/62872/a-question-of-choice.html|title=A question of choice|work=[[Flight Global|Airline Business Review]]|date=जनवरी 3, 2000|accessdate=March 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414031600/http://www.flightglobal.com/articles/2000/03/01/62872/a-question-of-choice.html|archive-date=14 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> प्रत्येक निर्माता दुनिया के सबसे बड़े ट्विनजेट को शक्ति संपन्न बनाने के लिए उच्चतर थ्रस्ट क्लास और {{convert|77000|lbf|kN|abbr=on}} में एक इंजन का विकास करने के लिए राजी थे।<ref name="norris137"/> [[चित्र:Air India Boeing 777-200LR Roll Out Everett, WA.jpg|thumb|left|upright=1.4|An Air India Boeing 777-200LR is rolled out of the Boeing Everett Factory|alt=विमान कारखाना.छः दरवाजों वाला आयताकार इमारत, जिसमें से एक एक उभरते एयरलाइनर को प्रकट करने के लिए खुला है। पृष्ठभूमि में एक जंगल है; कारखाने के चारों तरफ छोटे छोटे वाहन और टैक्सी के रास्ते हैं।]] अपने नए एयरलाइनर के उत्पादन को अनुकूल बनाने के लिए बोइंग ने दो नए असेम्बली लाइनों अर्थात् संयोजन वीथियों के लिए जगह उपलब्ध कराने के लिए लगभग 1.5 बिलियन अमेरिकी डॉलर<ref name="norris132"/> की लागत पर एवरेट फैक्टरी के आकार को दोगुना कर दिया.<ref name="wagner14"/> उत्पादन के नए तरीकों का विकास किया गया और साथ में एक घुमाने वाली मशीन को भी विकसित किया गया जो विमानकबंध के उपसंयोजनों को 180 डिग्री तक घुमा सकता था जिससे कर्मचारियों को संरचना के ऊपरी अनुभागों तक पहुंचने में आसानी होती थी।<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 133"/> पहले विमान का प्रमुख संयोजन कार्य 4 जनवरी 1993 को शुरू हुआ।<ref name="sabbagh168">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=168–169}}</ref> उत्पादन कार्य के आरम्भ तक इस कार्यक्रम को 118 फर्म ऑर्डर मिल चुके थे और साथ में 10 एयरलाइनों से और 95 ऑर्डर मिलने का विकल्प खुला था।<ref name="777begin">{{cite web|last=West|first=Karen|url=http://www.seattlepi.com/archives/1993/9301210058.asp|title=A New Jetliner Spreading its Wings at Boeing|work=Seattle Post-Intelligencer|date=जनवरी 1993|accessdate=December 1, 2008}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस कार्यक्रम में लगभग बोइंग की तरफ से 4 बिलियन अमेरिकी डॉलर से भी ज्यादा और आपूर्तिकर्ताओं की तरफ से अलग से लगभग 2 बिलियन अमेरिकी डॉलर का निवेश किया गया था।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=7}}</ref> 9 अप्रैल 1994 को प्रथम 777, लाइन नंबर डब्ल्यूए001 (WA001), को 100,000 आमंत्रित मेहमानों के लिए जगह की व्यवस्था करने वाले दिन के दौरान आयोजित 15 समारोहों की एक श्रृंखला में चालू किया गया।<ref name="sabbagh256-259">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=256–259}}</ref> पहली उड़ान 12 जून 1994<ref name="Eden 2008, p. 107">{{Harvnb|Eden|2008|p=107}}</ref> को मुख्य परीक्षण विमानचालक जॉन ई. कैशमैन की कमान के तहत भरी गई थी।<ref name="Birtles_777_p25">{{Harvnb|Birtles|1998|p=25}}</ref> यह 11 महीने की एक उड़ान परीक्षण कार्यक्रम के शुरुआत की निशानी थी जिसका मकसद पिछले किसी भी बोइंग मॉडल के कार्यक्रम की तुलना में अधिक व्यापक होना था।<ref>{{cite web |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19930816&slug=1716209 |title=Boeing's 777 Will Be Tops When It Comes To ETOPS |publisher=''[[Seattle Times]]'' |last=Andersen |first=Lars |date=August 16, 1993 |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212724/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19930816&slug=1716209 |archive-date=11 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> जनरल इलेक्ट्रिक, प्रैट एण्ड व्हिटनी और रोल्स-रॉयस इंजनों<ref name="Eden 2008, p. 107"/> वाले नौ विमानों के उड़ान का परीक्षण कैलिफोर्निया<ref name="norris144"/> के एडवर्ड्स एयर फ़ोर्स बेस के रेगिस्तानी हवाई अड्डे से लाकर अलास्का के काफी ठन्डे इलाकों में किया गया।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=40}}</ref> एटोप्स की जरूरतों को पूरा करने के लिए 180 मिनट वाले एकल इंजन वाले आठ परीक्षण उड़ानों का प्रदर्शन किया गया।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=20}}</ref> प्रथम निर्मित विमान का इस्तेमाल 1994 से 1996 तक बोइंग के गैर-विनाशात्मक परीक्षणअभियान में किया गया और -200ईआर और -300 कार्यक्रमों के लिए डेटा उपलब्ध कराया गया।<ref>{{Harvnb|Birtles|1999|p=34}}</ref> उड़ान परीक्षण के सफल समापन पर 777 को 19 अप्रैल 1995 को संघीय उड्डयन प्रशासन (फा (FAA)) और संयुक्त उड्डयन प्राधिकरण (जा (JAA)) द्वारा समकालिक उड़न योग्यता प्रमाणीकरण से सम्मानित किया गया।<ref name="Eden 2008, p. 107"/> === सेवा में प्रवेश === [[चित्र:United Airlines 777 N777UA.jpg|thumb|right|The first Boeing 777-200 in commercial service, United Airlines' N777UA|alt=विमान टेकऑफ़.जेट का नोज़ ऊपर की तरफ इस प्रकार उठा हुआ है जैसे लग रहा है कि यह रनवे के ऊपर उठा हुआ है और लैंडिंग गियर अभी भी तैनात है।]] बोइंग ने 15 मई 1995 को यूनाइटेड एयरलाइंस को प्रथम 777 का वितरण किया।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=69}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-16824929.html|title=First Boeing 777 delivery goes to United Airlines|publisher=''Business Wire''|date=May 15, 1995|accessdate=December 1, 2008}}</ref> फा (FAA) ने 30 मई 1995 को प्रैट एण्ड व्हिटनी पीडब्ल्यू4084 (Pratt & Whitney PW4084) इंजन युक्त विमान के लिए 180 मिनट वाला एटोप्स (ETOPS) निकासी ("एटोप्स-180") से सम्मानित किया और इस तरह यह सेवा में अपने प्रवेश के समय ही एक एटोप्स-180 का दर्जा पाने वाला पहला एयरलाइनर बन गया।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=139}}</ref> इसके बाद अक्टूबर में 207 मिनट वाले अधिक लम्बे एटोप्स निकासी को मंजूरी दी गई।<ref>180 मिनट वाली एटोप्स मंजूरी जनरल इलेक्ट्रिक जीई90 संचालित 777 के लिए 3 अक्टूबर 1996 को और रोल्स-रॉयस ट्रेंट 800 संचालित 777 के लिए 10 अक्टूबर 1996 को दी गई थी।</ref> पहली वाणिज्यिक उड़ान 7 जून 1995 को [[लंदन|लन्दन]] के [[हीथ्रो हवाई अड्डा|हीथरो हवाई अड्डे]] से [[डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया|डीसी के वॉशिंगटन]] के पास डलेस अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे तक भरी गई।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=80}}</ref> 12 नवम्बर 1995 को बोइंग ने ब्रिटिश एयरवेज़<ref name="eden115">ईडेन 2004, पृष्ठ 115.</ref> को जनरल इलेक्ट्रिक जीई90-77बी (General Electric GE90-77B) इंजनों वाले पहले मॉडल का वितरण किया जिसके पांच दिन बाद उस विमान को सेवा के लिए प्रयोग में लाया गया।<ref name="norris143">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=143}}</ref> आरंभिक सेवा पर गियर बॉक्स बेयरिंग आवरण के मुद्दों का असर पड़ा जिसकी वजह से 1997 में एयरलाइन को पार-अटलांटिक सेवा से अपने 777 के उड़ान को अस्थायी तौर पर बंद करना पड़ा.<ref name="norris143"/> ब्रिटिश एयरवेज़ का विमान उस साल बाद में फिर से पूरी तरह से अपनी पूरी सेवा प्रदान करने लगा<ref name="norris144"/> और बाद में जनरल इलेक्ट्रिक ने इंजन उन्नयन की घोषणा की.<ref name="norris144">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=144}}</ref> प्रथम रोल्स-रॉयस ट्रेंट 877 संचालित विमान का वितरण 31 मार्च 1996 को थाई एयरवेज़ इंटरनैशनल को किया गया,<ref name="eden115"/> जब शुरू में एयरलाइनर के लिए विकसित किए गए तीन बिजलीघरों को शुरू करने का काम पूरा हो गया।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=147}}</ref> प्रत्येक इंजन-विमान संयोजन ने सेवा में प्रवेश के समय से ही एटोप्स-180 प्रमाणीकरण को सुरक्षित कर लिया था।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=146–147}}</ref> जून 1997 तक 777 के लिए 25 एयरलाइनों की तरफ से 323 ऑर्डर मिल चुके थे जिसमें संतुष्ट शुरूआती ग्राहक भी शामिल थे जिन्होंने अतिरिक्त विमान का ऑर्डर दिया था।<ref name="Eden 2008, p. 107"/> संचालन प्रदर्शन डेटा से लम्बी दूरी वाले पार-महासागरीय मार्गों पर ट्विनजेट की अनुकूल क्षमताओं का प्रमाण मिल गया जिसके फलस्वरूप इन वमानों की अतिरिक्त बिक्री होने लगी.<ref name="roar">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_45/b3958033.htm?campaign_id=tbw|title=Boeing Roars Ahead|work=[[BusinessWeek]]|date=November 6, 2005|accessdate=December 1, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302162321/http://www.businessweek.com/magazine/content/05_45/b3958033.htm?campaign_id=tbw|archive-date=2 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> 1998 तक रवानगी [[विश्वसनीयता इंजीनियरी|विश्वसनीयता]] के आंकड़े तकनीकी मुद्दों की वजह से बिना किसी देरी के उड़ान भरने की 99.96 प्रतिशत दर तक पहुंच गई थी<ref name="Norris and Wagner, p. 148">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=148}}</ref> और विमानों के उड़ान भरने के घंटों की बढती संख्या 900,000 तक पहुंच गई थी।<ref name="Norris and Wagner, p. 148"/> === अतिरिक्त विकास === [[चित्र:Malaysia Airlines B777-200ER.jpg|thumb|left|A Malaysia Airlines 777-200ER |alt=विमान टेकऑफ़.आकाश में ऊपर चढ़ते हुए जेट के पीछे की तरफ का दृश्य और साथ में लैंडिंग गियर आंशिक रूप से अन्दर की तरफ घुसा हुआ है।]] आरंभिक मॉडल के बाद, बोइंग ने 777-200ईआर (777-200ER) को विकसित किया जो अधिक दूरी तय करने वाला और अधिक माल वहन की क्षमता रखने वाला वर्धित सकल वजन वाला भिन्नरूप था।<ref name="eden113">{{Harvnb|Eden|2008|p=113}}.</ref> -200ईआर ने 7 अक्टूबर 1996 को अपनी पहली उड़ान भरी,<ref name="Boe_777_back"/> 17 जनवरी 1997 को फा (FAA) और जा (JAA) प्रमाणीकरण प्राप्त किया,<ref name="Haenggi_2003"/> और 9 फ़रवरी 1997 को ब्रिटिश एयरवेज़ के साथ अपनी सेवा प्रारंभ की.<ref name="Haenggi_2003">माइकल हैंगी. "777 ट्रिपल सेवन क्रांति". ''बोइंग वाइडबॉडीज'' . सेंट पॉल, मिनेसोटा: एमबीआई, 2003. ISBN 0-7603-0842-X.</ref> अधिक से अधिक लम्बी दूरी तय करके इस भिन्नरूप विमान ने 2000 के दशक के सम्पूर्ण आरंभिक दौर में सबसे ज्यादा ऑर्डर पाने वाले संस्करण विमान का दर्जा प्राप्त कर लिया।<ref name="eden113"/> 2 अप्रैल 1997 को [[मलेशिया एयरलाइंस]] के "सुपर रेंजर" नामक एक -200ईआर ने 21 घंटे 23 मिनट में [[सीऐटल|सिएटल]] के बोइंग फील्ड से पूर्व की तरफ कुआला लम्पुर तक कुल {{convert|10823|nmi|km}} दूरी तक उड़ान भरकर एक एयरलाइनर के महान वृत्त "लैंडिंग रहित दूरी" का रिकॉर्ड तोड़ दिया.<ref name="Norris and Wagner, p. 148"/> -200ईआर के आगमन के बाद, बोइंग ने एयरलाइनर के एक विस्तृत संस्करण पर अपना ध्यान देना शुरू कर दिया. 16 अक्टूबर 1977 को 777-300 ने अपनी पहली उड़ान भरी.<ref name="Boe_777_back">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/background.html|title=The Boeing 777 Program Background|work=Boeing|accessdate=June 6, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090608062814/http://www.boeing.com/commercial/777family/background.html|archive-date=8 जून 2009|url-status=live}}</ref> {{convert|242.4|ft|abbr=on}} लम्बा -300 अब तक निर्मित (ए340-600 तक) सबसे लम्बा एयरलाइनर था और इसकी समग्र क्षमता मानक लम्बाई वाले मॉडल की तुलना में 20 प्रतिशत अधिक थी।<ref name="norris151">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=151}}</ref> -300 को 4 मई 1998 को एक ही समय फा और जा द्वारा टाइप प्रमाणीकरण से सम्मानित किया गया<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=125}}</ref> और 27 मई 1998 को शुरुआत ग्राहक कैथे पैसिफिक के साथ सेवा में प्रवेश किया।<ref name="Boe_777_back"/><ref name="norris157">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=151–157}}</ref> विकास कार्यक्रम के आरम्भ से बोइंग ने अति लम्बी सीमा वाले भिन्नरूपों को बनाने पर विचार किया था।<ref name="Norris and Wagner p. 165">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=165}}</ref> आरंभिक योजनाएं 777-100एक्स (777-100X) के एक प्रस्ताव पर केन्द्रित था जो -200 का एक संक्षिप्त संस्करण था<ref name="norris165">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=165–167}}</ref> जिसका वजन कम और उड़ान क्षमता अधिक थी<ref name="norris165"/> जो 747एसपी (747SP) की तरह था।<ref name="777-100X">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/1996/05/15/16991/boeing-sets-decision-date-for-new-versions-of-777.html|title=Boeing sets decision date for new versions of 777|work=Flight International|date=May 15, 1996|accessdate=March 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414031554/http://www.flightglobal.com/articles/1996/05/15/16991/boeing-sets-decision-date-for-new-versions-of-777.html|archive-date=14 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> हालांकि, -100X की यात्री वहन क्षमता -200 से कम थी जबकि संचालन लागत एक समान थी जिसके फलस्वरूप प्रति यात्री अधिक लागत का अनुमान था।<ref name="norris165"/><ref name="777-100X"/> 1990 के दशक के अंतिम दौर तक, डिजाइन योजनाओं को बदलकर मौजूदा मॉडलों के अधिक लम्बी दूरी वाले संस्करण के लिए बनाया जाने लगा.<ref name="norris165"/> {{convert|100000|lbf|kN|abbr=on}} वाले अधिक शक्तिशाली इंजन और उच्चतर थ्रस्ट क्लास की जरूरत थी जिसके फलस्वरूप बोइंग और इंजन निर्माताओं के बीच सक्रिय रूप से विचार-विमर्श होने लगा. जनरल इलेक्ट्रिक ने जीई90-115बी (GE90-115B) इंजन को विकसित करने का प्रस्ताव दिया<ref name="777XGE90"/> जबकि रोल्स-रॉयस ने ट्रेंट 8104 इंजन को विकसित करने का प्रस्ताव दिया.<ref>{{cite web |url=http://www.janes.com/aerospace/civil/news/jae/jae010213_2_n.shtml |date=फ़रवरी 13, 2001 |title=Aero-Engines - Rolls-Royce Trent |publisher=''[[Jane's Information Group|Jane's Transport Business News]]'' |accessdate=March 21, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325005849/http://www.janes.com/aerospace/civil/news/jae/jae010213_2_n.shtml |archivedate=25 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> 1999 में, प्रतिद्वंद्वी प्रस्तावों को ठुकराकर बोइंग ने जनरल इलेक्ट्रिक के साथ एक समझौते की घोषणा की.<ref name="777XGE90"/> जनरल इलेक्ट्रिक के साथ समझौते के भाग के रूप में, बोइंग इस बात पर सहमत थे कि जीई90 इंजन 777 के नए संस्करणों के लिए प्रस्तावित एकमात्र बिजलीघर होंगे.<ref name="777XGE90"/> {{anchor|Extended-range models}} === अगली पीढ़ी के मॉडल === [[चित्र:Engine of Jet Airways Boeing 777-300ER.jpg|thumb|A GE90 engine mounted on a 777-300ER with a Boeing engineer to show the engine's size.|alt=विमान का इंजन, इंजन के आकार का प्रदर्शन करने के लिए सामने की तरफ एक बोइंग इंजीनियर के साथ विमान के आगे की तरफ का सामने का दृश्य.इंजन के बड़े वृत्ताकार अंतर्ग्रहण में एक घुमाव चिह्न के साथ एक केंद्र हब शामिल है जिसके चारों तरह कई घुमावदार पंखे के ब्लेड हैं।]] 29 फ़रवरी 2000 को बोइंग अपने अगली पीढ़ी वाले ट्विनजेट कार्यक्रम का शुभारम्भ किया<ref>{{cite web|url=http://www.deseretnews.com/article/746327/|title=Boeing launches stretch 777 jetliner|work=[[Deseret News]]|date=फ़रवरी 29, 2000|accessdate=October 28, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6HZL2Fgk8?url=http://www.deseretnews.com/article/746327/Boeing-launches-stretch-777-jetliner.html|archive-date=22 जून 2013|url-status=live}}</ref> जिसे शुरू में 777-एक्स कहा जाता था<ref name="Norris and Wagner p. 165"/> और एयरलाइनों को पेशकश जारी करना शुरू कर दिया.<ref name="eden113"/> लम्बी-सीमा वाले मॉडलों के विकास की गति एयरलाइन उद्योग के घाटे की वजह से धीमी पड़ गई जो 2000 के दशक के आरंभिक दौर तक कायम रही.<ref name="Boe_777_back"/> इस कार्यक्रम से उभर कर सामने आने वाले पहले मॉडल, 777-300ईआर, का शुभारम्भ एयर फ़्रांस<ref>{{cite web|last=Song|first=Kyung|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20001005&slug=TTKK1QJ4T|title=Air France orders 10 777s|work=Seattle Times|date=October 5, 2000|accessdate=September 15, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212702/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20001005&slug=TTKK1QJ4T|archive-date=11 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> की तरफ से दस विमानों के एक ऑर्डर के साथ-साथ अतिरिक्त प्रतिबद्धताओं के साथ हुआ।<ref name="eden113"/> 24 फ़रवरी 2003 को -300ईआर ने अपनी पहली उड़ान भरी और फा (FAA) और ईयासा (EASA) (यूरोपियन एविएशन सेफ्टी एजेंसी अर्थात् यूरोपीय उड्डयन सुरक्षा एजेंसी, जा (JAA) का उत्तराधिकारी) ने 16 मार्च 2004 को इस मॉडल को प्रमाणीकृत किया।<ref>{{cite web |url=http://wichita.bizjournals.com/wichita/stories/2004/03/15/daily17.html?jst=b_ln_hl |title=Boeing's 777-300ER receives certification |publisher=''[[Wichita Business Journal]]'' |last=Dinell |first=David |date=March 16, 2004 |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619015842/http://wichita.bizjournals.com/wichita/stories/2004/03/15/daily17.html?jst=b_ln_hl |archive-date=19 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> एयर फ़्रांस को पहला वितरण 29 अप्रैल 2004 को किया गया।<ref name="Boe_777_back"/> -300ईआर, जिसमें -200ईआर की सीमा के साथ -300 की अतिरिक्त क्षमता को शामिल किया गया था, 2000 के दशक के अंतिम दौर में सबसे ज्यादा बिकने वाला 777 भिन्न रूप बना,<ref name="green"/> और एयरलाइनों ने तुलनीय चार इंजन वाले मॉडलों की जगह कम संचालनात्मक लागतों की वजह से ट्विनजेटों का ऑर्डर देने लगे.<ref name="fuelsaver">{{cite web|last=Thomas|first=Geoffrey|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23853824-23349,00.html|title=Boeing under pressure as demand rises for fuel-saver 777|work=[[The Australian]]|date=June 13, 2008|accessdate=June 20, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080615015159/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23853824-23349,00.html|archive-date=15 जून 2008|url-status=dead}}</ref> अगली पीढ़ी वाले कार्यक्रम से उत्पन्न होने वाले दूसरे मॉडल, 777-200एलआर, का आगमन 15 फ़रवरी 2005 को हुआ जिसने 8 मार्च 2005 को अपनी पहली उड़ान भरी.<ref name="Boe_777_back"/> -200एलआर को 2 फ़रवरी 2006 को फा (FAA) और ईयासा (EASA) दोनों की प्रामाणिकता प्राप्त हुई<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/business/258137_boeing03.html|title=777 distance champ is certified for service |date= फ़रवरी 3, 2006 |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=Wallace |first=James |accessdate=December 10, 2008}}</ref> और पाकिस्तान इंटरनैशनल एयरलाइंस को इस मॉडल का पहला वितरण 26 फ़रवरी 2006 को किया गया।<ref name="pia777">{{cite web |url=http://www.dawn.com/2002/11/18/ebr15.htm |title=Modernization of PIA fleet |date=November 18, 2008 |publisher=''[[Dawn (newspaper)|Pakistan Dawn]]'' |last=Chaudhry |first=Muhammad Bashir |accessdate=February 12, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090413212450/http://www.dawn.com/2002/11/18/ebr15.htm |archive-date=13 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> 10 नवम्बर 2005 को प्रथम -200एलआर ने [[हांग कांग|हांगकांग]] से पूर्व की तरफ लन्दन तक {{convert|11664|nmi|km}}<ref name="772LRrecord"/> दूरी तक उड़ान भरकर एक यात्री एयरलाइनर की सबसे लम्बी अविराम उड़ान का एक रिकॉर्ड कायम किया।<ref name="guinness">{{Harvnb|Glenday|2007|p=200}}</ref> 22 घंटे 42 मिनट की इस उड़ान ने -200एलआर की मानक डिजाइन सीमा को पीछे छोड़ दिया और गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड्स में अपनी जगह बना ली.<ref name="guinness"/><ref name="Boe_700-200LR-300ER_specs"/> [[चित्र:All Nippon Airways B777-300ER JA784A.jpg|thumb|left|An All Nippon Airways 777-300ER taking off|alt=विमान टेकऑफ़.आकाश में ऊपर की तरफ जाते हुए विमान का चतुर्थांश दृश्य और साथ में लैंडिंग गियर अभी भी तैनात है।]] अगली पीढ़ी वाले मालवाही मॉडल, 777एफ (777F), का आगमन 23 मई 2008 को हुआ।<ref>{{cite web|last=Trimble|first=Stephen|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/05/23/224065/boeing-777f-makes-its-debut-ahead-of-flight-test-phase.html|title=Boeing 777F makes its debut ahead of flight test phase|work=Flight International|date=May 23, 2008|accessdate=June 6, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526040129/http://www.flightglobal.com/articles/2008/05/23/224065/boeing-777f-makes-its-debut-ahead-of-flight-test-phase.html|archive-date=26 मई 2008|url-status=live}}</ref> -200एलआर<ref name="Flug777F"/> के संरचनात्मक डिजाइन और इंजन विनिर्देशनों के साथ-साथ -300ईआर<ref name="Boe_777_specs"/> के ईंधन टैंकों वाले 777एफ ने 14 जुलाई 2008 को अपनी पहली उड़ान भरी.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/15/225443/picture-boeing-777f-flies-for-the-first-time.html|last=Ionides|first=Nicholas|title=Boeing 777F flies for the first time|work=Flight International|date=July 15, 2008|accessdate=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414031626/http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/15/225443/picture-boeing-777f-flies-for-the-first-time.html|archive-date=14 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> 6 फ़रवरी 2009 को इस मालवाही को फा और ईयासा का प्रमाणीकरण प्राप्त हुआ<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS206466+06-Feb-2009+PRN20090206|title=European Aviation Safety Agency Validates FAA Certification of Boeing 777 Freighter|work=Reuters|date=फ़रवरी 6, 2009|accessdate=March 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090616041332/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS206466+06-Feb-2009+PRN20090206|archive-date=16 जून 2009|url-status=live}}</ref> और 19 फ़रवरी 2009 को शुरूआती ग्राहक एयर फ़्रांस को इसका पहला वितरण किया गया।<ref name="af777f">{{cite web|last=Ionides|first=Nicholas|url=http://www.flightglobal.com/articles/2009/02/20/322853/pictures-first-777-freighter-delivered-to-air-france.html|title=First 777 freighter delivered to Air France|publisher=''Air Transport Intelligence'' via [[Flight Global]]|accessdate=February 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221111502/http://www.flightglobal.com/articles/2009/02/20/322853/pictures-first-777-freighter-delivered-to-air-france.html|archive-date=21 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref><ref name="777Flaunch">{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7962814/|title=Boeing launches cargo version of 777|work=Associated Press|date=May 24, 2005|accessdate=March 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604042224/http://www.msnbc.msn.com/id/7962814/|archive-date=4 जून 2011|url-status=live}}</ref> प्रारंभ में, 747 के बाद बोइंग के सबसे फायदेमंद जेटलाइनर के रूप में<ref name="better">{{cite web|last=Song|first=Kyung|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000604&slug=4024775|title=Who builds a better widebody?|work=Seattle Times|date=June 4, 2000|accessdate=October 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212640/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000604&slug=4024775|archive-date=11 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> 777 ने उसके बाद से कंपनी के सबसे लाभप्रद मॉडल का स्थान हासिल कर लिया है।<ref name="prodcut">{{cite web|last=Ray|first=Susanna|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=COL%3AUS&sid=abe2A4L8NeNA|title=Boeing Earnings Buffeted by 777 Production Slump|work=Bloomberg|date=April 21, 2009|accessdate=October 29, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6HZLCLKB3?url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory|archive-date=22 जून 2013|url-status=live}}</ref> 2000 में, इस कार्यक्रम की बिक्री से होने वाली बोइंग की कर पूर्व कमाई लगभग 400 मिलियन अमेरिकी डॉलर थी जो 747 की कमाई से 50 मिलियन अमेरिकी डॉलर अधिक थी।<ref name="better"/> 2004 तक, इस एयरलाइनर से बोइंग के वाणिज्यिक हवाई जहाज़ों के प्रभाग के लिए चौड़ी संरचना का थोक राजस्व शामिल था।<ref>{{cite web|last=Gates|first=Dominic|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041116&slug=boeing16|title=Freighter version of 777 jetliner in works|work=Seattle Times|date=November 16, 2004|accessdate=October 29, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212621/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041116&slug=boeing16|archive-date=11 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> 2007 में, अगली पीढ़ी के 777 मॉडलों के ऑर्डर की संख्या 350 विमानों तक पहुंच गई<ref name="777pressure">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html|title=Airbus A350 XWB puts pressure on Boeing 777|publisher=Flight Global|date=November 26, 2007|accessdate=December 1, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071129184619/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html|archive-date=29 नवंबर 2007|url-status=live}}</ref> और उस वर्ष नवम्बर में बोइंग ने घोषणा की कि सभी उत्पादन स्लॉट 2012 के लिए बेच दिए गए हैं।<ref name="fuelsaver"/> इस कार्यक्रम के बाकी 356 ऑर्डरों का मूल्य 2008 की सूची कीमतों के अनुसार 95 बिलियन अमेरिकी डॉलर था।<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSL515490420080908 |title=Sizing up Boeing's plane portfolio|work=Reuters|date=September 8, 2008|accessdate=October 29, 2009 | first=Tim | last=Hepher}}</ref> 2000 के दशक के अंतिम दौर में, 777 ने एयरबस के योजनाबद्ध ए350 एक्सडब्ल्यूबी (A350 XWB) और आतारिक रूप से 787 के प्रस्तावित भिन्न रूपों की वर्धित प्रतिस्पर्धा की सम्भावना का सामना किया जिनमें से दोनों एयरलाइनरों में ईंधन क्षमता में सुधार लाने का वादा किया गया था।<ref name="777pressure"/> उद्योग की रिपोर्टों के अनुसार, इस विमान को अंत में एक नए उत्पाद परिवार, बोइंग यलोस्टोन 3 (Boeing Yellowstone 3), द्वारा प्रतिस्थापित किया जा सकता है जिसमें 787 की प्रौद्योगिकियों का इस्तेमाल किया जाएगा.<ref name="777pressure"/> {{clear}} == डिजाइन == [[चित्र:American Airlines Boeing 777-200ER N788AN landing gear and flaps.jpg|thumb|right|upright=1.4|Engines, extended flaps, and landing gear of an American Airlines 777-200ER|alt=विमान का पेट अनुभाग.इंजन का करीबी दृश्य, विस्तारित लैंडिंग गियर और एंगल्ड कंट्रोल फ्लैप्स.]] बोइंग ने 777 डिजाइन के साथ कई उन्नत प्रौद्योगिकियों का आरम्भ किया जिसमें सम्पूर्ण डिजिटल फ्लाई-बाई-वायर नियंत्रण,<ref name="fbw">डेविड नॉर्थ. "आवरण सुरक्षा प्रणाली में आम जमीन की खोज". ''एविएशन वीक एण्ड स्पेस टैक्नोलॉजी'', 28 अगस्त 2008, पीपी 66-68.</ref> सम्पूर्ण सॉफ्टवेयर-विन्यास योग्य वायविकी, हनीवेल [[द्रव क्रिस्टल प्रादर्शी|एलसीडी (LCD)]] ग्लास कॉकपिट फ्लाईट डिस्प्ले,<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=57}}</ref> और एक वाणिज्यिक एयरलाइनर पर पहली बार एक फाइबर ऑप्टिक वायविकी नेटवर्क का उपयोग शामिल था।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=47}}</ref> बोइंग ने रद्द बोइंग 7जे7 (Boeing 7J7) क्षेत्रीय जेट पर किए गए काम का इस्तेमाल किया<ref name="7j7">{{cite web|last=Sweetman|first=Bill|url=http://www.airspacemag.com/history-of-flight/prop-fan.html?c=y&page=5|title=The Short, Happy Life of the Prop-fan|work=[[Air & Space]]|date=September 1, 2005|accessdate=December 1, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/6HZLFibP0?url=http://www.airspacemag.com/history-of-flight/prop-fan.html?c=y|archive-date=22 जून 2013|url-status=dead}}</ref> जिसमें चयनित प्रौद्योगिकियों के समान संस्करणों का इस्तेमाल किया गया था।<ref name="7j7"/> 2003 में, बोइंग ने कॉकपिट इलेक्ट्रॉनिक फ्लाईट बैग कंप्यूटर डिस्प्ले के विकल्प की पेशकश करनी शुरू कर दी.<ref>{{cite web|last=Corliss|first=Bryan|url=http://www.forbes.com/2003/11/05/1105boeingpinnacor.html|title=New Boeing 777 Boasts Breakthrough Video System|work=Forbes|date=November 5, 2003|accessdate=May 5, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/65Csxj3ub?url=http://www.forbes.com/2003/11/05/1105boeingpinnacor.html|archive-date=4 फ़रवरी 2012|url-status=live}}</ref> === फ्लाई-बाई-वायर === प्रथम फ्लाई-बाई-वायर वाणिज्यिक विमान के रूप में 777 का डिजाइन बनाते समय बोइंग ने कई फ्लाई-बाई-वायर [[लड़ाकू विमान]] और कई एयरबस एयरलाइनरों में इस्तेमाल किए जाने वाले साइडस्टिक नियंत्रकों को बदलने के बजाय पारंपरिक नियंत्रण जोड़ियों<ref name="fbw"/> को बनाए रखने का फैसला किया।<ref name="fbw"/> पारंपरिक योक और रडार नियंत्रणों के साथ-साथ कॉकपिट में एक सरल लेआउट शामिल है जो बोइंग के पिछले मॉडलों की समानता को कायम रखता है।<ref>{{cite web |url=http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/17311312.html |title=Flying the Boeing 777 |publisher=''Interavia Business & Technology'' |last=Ropelewski |first=Robert |date=June 1995 |accessdate=March 21, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813225023/http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/17311312.html |archive-date=13 अगस्त 2011 |url-status=dead }}</ref> फ्लाई-बाई-वायर प्रणाली में उड़ान आवरण सुरक्षा भी शामिल है<ref name="fbw"/> जो संचालनीय मापदंडों के एक कंप्यूटर-परिकलित फ्रेमवर्क के भीतर विमान चालकों का मार्ग निर्देशन करने वाली एक प्रणाली है और बाधाओं और बहुत ज्यादा तनावपूर्ण युद्धाभ्यासों की रोकथाम करता है।<ref name="fbw"/> कमान संभालने वाले विमान चालक द्वारा जरूरत महसूस करने पर इस प्रणाली की अवहेलना भी की जा सकती है।<ref name="fbw"/> === एयरफ्रेम और प्रणालियां === 777 के डैनों की डिजाइन एक सुपरक्रिटिकल एयरफोइल डिजाइन की तरह होती है जो 31.6 डिग्री पर वापस घूम जाती है और माक 0.83 पर परिभ्रमण के लिए अनुकूल है (जिसे माक 0.84 के उड़ान परीक्षणों के बाद ऊपर की तरफ संशोधित कर दिया गया).<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=130}}</ref> डैनों को पिछले एयरलाइनरों की तुलना में अधिक मोटा और अधिक फैला हुआ बनाया गया है जिसके परिणामस्वरूप अधिक से अधिक पेलोड और सीमा क्षमता आ गई है, उड़ान प्रदर्शन में सुधार हुआ है और अधिक ऊंचाई पर उड़ने की क्षमता प्राप्त हुई है।<ref name="Eden 2008, p. 107"/> विमान का शुभारम्भ करते समय एयरलाइनों की पसंद के लिए इसके फोल्डिंग विंगटिप्स का प्रस्ताव रखा गया था जो छोटे विमान की सुविधा के अनुसार बनाए गए फाटकों का इस्तेमाल कर सकते थे लेकिन किसी भी एयरलाइन ने इस विकल्प को नहीं ख़रीदा.<ref>{{cite web|url=https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf|title=Type Acceptance Report - Boeing 777|work=[[Civil Aviation Authority of New Zealand]]|accessdate=December 1, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219112154/https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf|archive-date=19 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Boeing-777-300 chassis .jpg|thumb|left|The six-wheel undercarriage of a Boeing 777-300|alt=एयरक्राफ्ट लैंडिंग गियर.जमीन पर छः पहियों वाला गियर जिसके साथ संलग्नक संयोजन और गियर का दरवाजा विमान के पेट तक ले जाता है।]] एयरफ्रेम में [[कम्पोजिट पदार्थ|मिश्रित सामग्रियों]] का उपयोग किया गया है जिसका वजन मूल संरचनात्मक वजन का नौ प्रतिशत है।<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/archives/1993/9306010037.asp |title=Boeing 777 Lights up with Plastics |date=June 1, 1993 |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=West |first=Karen |accessdate=December 10, 2008 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> मिश्रित सामग्रियों से केबिन का फर्श और रडार बनाया गया है। मुख्य विमानकबंध अनुप्रस्थ काट एक ब्लेड की आकृति वाले शंक्वाकार पूंछ में वृत्ताकार<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=92}}</ref> और पीछे की तरफ शुंडाकार है जिसके साथ पोर्ट की तरफ सहायक बिजली की इकाई है।<ref name="boeingjets">{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=89}}</ref> इस विमान में सबसे बड़ा लैंडिंग गियर और सबसे बड़े टायर भी लगाए गए हैं जिसका इस्तेमाल इससे पहले अब तक किसी वाणिज्यिक जेटलाइनर में नहीं हुआ है।<ref>{{Harvnb|Eden|2008|p=111}}</ref> 777-300ईआर के छः पहियों वाले मुख्य लैंडिंग गियर का प्रत्येक टायर {{convert|59490|lb|kg|abbr=on}} बोझ वहन कर सकता है जो 747-400 जैसे अन्य चौड़ी संरचना वाले विमानों से अधिक भारी है।<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/03/28/205694/adp-to-revamp-runway-at-orly.html|title=ADP to revamp runway at Orly|last=Turner|first=Aimee|date=March 28, 2006|publisher=''Flight International''|accessdate=April 2, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414031605/http://www.flightglobal.com/articles/2006/03/28/205694/adp-to-revamp-runway-at-orly.html|archive-date=14 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> इस विमान में तीन अनावश्यक द्रवचालित प्रणालियां हैं जिसमें से लैंडिंग के लिए एक प्रणाली की जरूरत है।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=66}}</ref> एक रैम एयर टरबाइन, एक छोटा सिकुड़ने योग्य इंजन जो आपातकालीन बिजली प्रदान कर सकता है, को भी डैने के मूल फेयरिंग में लगाया गया है।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=60}}</ref> === आंतरिक संरचना === [[चित्र:EVA Air's 777 Economy Class.jpg|thumb|right|upright=1.4|Economy class interior of EVA Air 777-300ER in 3-3-3 layout|alt=विमान का केबिन. दो गलियारों के बीच व्यवस्थित सीटों की पंक्तियां.प्रत्येक सीटबैक में एक मॉनिटर है; प्रकाश साइडवॉल और उपरि बिन से चमकता है।]] बोइंग सिग्नेचर इंटीरियर के नाम से मशहूर 777 के इंटीरियर या आतंरिक संचरना में घुमावदार पैनल, बड़े-बड़े उपरि डिब्बे और अप्रत्यक्ष प्रकाश व्यवस्था शामिल है।<ref name="norris143"/> बैठने के विकल्पों में प्रथम दर्जे में अगल-बगल छः सीटों से लेकर निचले दर्जे में दस सीटों की श्रेणी शामिल है।<ref name="norris32">{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|pp=32–33}}</ref> {{convert|15|in|adj=on|sigfig=2}} बाई {{convert|10|in|adj=on|sigfig=2}} पर, 787 तक के किसी भी वर्तमान वाणिज्यिक एयरलाइनर की तुलना में सबसे बड़ी खिड़कियां लगी हुई थी।<ref name="windows">{{cite web |last=Wallace |first=James |url=http://www.seattlepi.com/business/389650_dreamwindows27.html?source=mypi |title=Continental plans Dreamliner seats to be roomy, with a view |work=Seattle Post-Intelligencer |date=November 26, 2008 |accessdate=November 28, 2008 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> केबिन में भी "नम्यता क्षेत्र" शामिल है जिसमें आतंरिक स्थल में हर तरफ अपरिहार्य रूप से जल, विद्युत्, हवा और अन्य हुक-अप की सही व्यवस्था है जिससे एयरलाइन आसानी से केबिन की व्यवस्था को समायोजित करते समय सीटों, गैली और शौचालयों को तुरंत स्थानांतरित कर सकते हैं।<ref name="norris32"/> कई विमानों में गैर-एयरलाइन उपयोग के लिए वीआईपी (VIP) इंटीरियरों का भी इंतजाम किया गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&_pageLabel=Template7_8&requestednode=421&webcacheURL=TV_I/Media-Relations/Media-Archive/Archive-Press-Releases/Previous-Press-Releases/Press-Releases-2000/First_VIP_B777.xml |title=Lufthansa Technik turns out first customized VIP Boeing 777 |work=Lufthansa Technik |date=December 22, 2000 |accessdate=October 25, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615231836/http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&_pageLabel=Template7_8&requestednode=421&webcacheURL=TV_I%2FMedia-Relations%2FMedia-Archive%2FArchive-Press-Releases%2FPrevious-Press-Releases%2FPress-Releases-2000%2FFirst_VIP_B777.xml |archive-date=15 जून 2009 |url-status=dead }}</ref> 2003 में बोइंग ने 777 पर एक विकल्प के रूप में ऊपरी चालक दल विश्राम स्थल का भी इंतजाम कर दिया.<ref name="overhead">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/107260_air05.shtml |title=Boeing adds places for crews to snooze|work=Seattle Post-Intelligencer|accessdate=November 23, 2008}}</ref> मुख्य केबिन के ऊपर स्थित और सीढ़ियों के माध्यम से जुड़े आगे के उड़ान चालक दल विश्राम स्थल में बैठने के लिए दो सीट और सोने के लिए दो बिस्तर की व्यवस्था है जबकि पीछे के केबिन चालक दल विश्राम स्थल में सोने के लिए कई बिस्तरों का इंतजाम है।<ref name="overhead"/> उसके बाद से सिग्नेचर इंटीरियर को बोइंग के अन्य चौड़ी संरचना और संकड़ी संरचना वाले विमानों के लिए नौकुलित किया गया है जिसमें 737एनजी (737NG), 747-400, 757-300 और नूतन 767 मॉडल शामिल हैं।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=122}}</ref><ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=46, 112}}</ref> 747-8 और 767-400ईआर (767-400ER) में भी 777 के अधिक बड़ी और अधिक गोल खिड़कियों को शामिल किया गया है। {{clear}} == भिन्नरूप == {| class="wikitable" align="right" |+<td>बोइंग 777 के भिन्न रूप</td> |- ![[अन्तर्राष्ट्रीय नागर विमानन संगठन|आईसीएओ (ICAO)]] कोड<ref name="ICAOcode">{{cite web|url=http://www.icao.int/anb/ais/8643/8643_List2.cfm|title=ICAO Document 8643|work=[[International Civil Aviation Organization]]|accessdate=March 30, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJ7cfke?url=http://www.icao.int/anb/ais/8643/8643_List2.cfm|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> !मॉडल |- | बी772 | 777-200/200ईआर |- | बी77एल | 777-200एलआर/777एफ |- | बी773 | 777-300 |- | बी77डब्ल्यू | 777-300ईआर |} बोइंग अपने 777 मॉडलों को परिभाषित करने के लिए दो विशेषताओं, विमानकबंध की लम्बाई और सीमा, का इस्तेमाल करता है।<ref name="Eden112"/> विमानकबंध की लम्बाई का वहन किए जाने वाले यात्रियों की संख्या और माल की मात्रा पर असर पड़ता है; 777-200 और व्युत्पादों का आकार बुनियादी आकार है और 1998 में विमान को 777-300 में विस्तृत किया गया। सीमा के सन्दर्भ में, डिजाइन मानदंडों के आधार पर विमान को तीन क्षेत्रों में वर्गीकृत किया गया है; इन्हें शुरू में निम्न रूप में परिभाषित किया जाता था: * ए-बाजार: {{convert|4200|nmi|km}} तक,<ref name="Birtles_756-67-77_p103-05">{{Harvnb|Birtles|1999|pp=103, 105}}</ref> * बी-बाजार: {{convert|6600|nmi|km}},<ref name="Birtles_756-67-77_p103-05"/> और * सी-बाजार: {{convert|7800|nmi|km}}.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=102}}</ref> विभिन्न भिन्न रूपों का जिक्र करते समय बोइंग और एयरलाइन अक्सर मॉडल नंबर (777) और भिन्न रूप निर्धारक (-200 या -300) को एक संक्षिप्त रूप (जैसे - "772" या "773") में व्यक्त करते हैं।<ref name="IATAcode">{{cite web|url=http://www.jal.co.jp/en/5971/readme/ships_info.html|title=About our operating aircraft|work=Japan Airlines|accessdate=October 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125064415/http://www.jal.co.jp/en/5971/readme/ships_info.html|archive-date=25 नवंबर 2009|url-status=dead}}</ref> [[अन्तर्राष्ट्रीय नागर विमानन संगठन|अंतर्राष्ट्रीय नागर उड्डयन संगठन]] (आईसीएओ) विमान टाइप निर्धारक प्रणाली एक पूर्ववर्ती निर्माता अक्षर (जैसे "बी772" या "बी773") जोड़ते हैं।<ref name="ICAOcode"/> क्षमता संख्या के बाद, पदनामों को सीमा पहचानकर्ता के साथ जोड़ा या नहीं जोड़ा जा सकता है (जैसे - 777-300ईआर को "773ईआर",<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/business/air-nz-must-ask-shareholders/2007/09/11/1189276720074.html|title=Air NZ must ask shareholders|publisher=''[[Sydney Morning Herald]]''|accessdate=March 30, 2009|last=John|first=Danny|date=September 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805100157/http://www.smh.com.au/news/business/air-nz-must-ask-shareholders/2007/09/11/1189276720074.html|archive-date=5 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> "773बी",<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/GL03Cb06.html|title=Cathay Pacific puts its trust in Boeing|publisher=[[Asia Times Online]]|accessdate=March 30, 2009|date=December 3, 2005|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJ8o09z?url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/GL03Cb06.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> "77डब्ल्यू",<ref>{{cite web|url=http://www.aircanada.com/en/about/fleet/77W.html|title=Air Canada – 777-300ER (77W)|work=Air Canada|accessdate=March 30, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101025162318/http://aircanada.com/en/about/fleet/77W.html|archive-date=25 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> या "बी77डब्ल्यू"<ref name="ICAOcode"/> के रूप में). ये संकेतन विमान मैनुअल या एयरलाइन समय सारणियों में मिल सकते हैं। [[चित्र:ba b777-200 g-viid planform arp.jpg|thumb|right|alt=Aircraft in flight, underside view. The jet's two wings have one engine each. The rounded nose leads to a straight body section, which tapers at the tail section with its two rear fins.|टेकऑफ़ पर एक ब्रिटिश एयरवेज बोइंग 777-200ईआर का प्लानफॉर्म दृश्य]] === 777-200 === 777-200 प्रारंभिक ए-बाजार मॉडल था। प्रथम -200 का वितरण 15 मई 1995 को यूनाइटेड एयरलाइंस को किया गया था।<ref name="Boe_777_back"/> अधिकतम सीमा {{convert|5235|nmi|km}}<ref name="Boe_700-200-200ER_specs">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_200product.html|title=777-200/-200ER Technical Characteristics|work=Boeing|date=November 21, 2008|accessdate=June 6, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJ9xMdP?url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_200product.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> वाले -200 का मुख्य उद्देश्य अमेरिकी घरेलू एयरलाइन संचालकों पर था।<ref name="Eden112"/> जुलाई 2010 तक दस विभिन्न -200 ग्राहकों को 88<ref name="777_O_D_summ"/> और साथ में एयरलाइन सेवा में 62 विमानों का वितरण कर दिया गया है।<ref name="FI10">"विश्व एयरलाइनर जनगणना". ''फ्लाइट इंटरनैशनल'', 24-30 अगस्त 2010.</ref> एयरबस का प्रतिस्पर्धी विमान ए330-300 है।<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/business/47045_conner19.shtml |title=Aerospace Notebook: Conner's best bet -- Let it ride on the 777s |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=Wallace |first=James |date=November 19, 2001 |accessdate=March 20, 2009 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Transaero Boeing 777-200ER.jpg|thumb|left|alt=Aircraft in flight. Side view of twin-engine jet in the sky.|ट्रांसेरो 777-200ईआर]] === 777-200ईआर === 777-200ईआर ("ईआर" अर्थात् विस्तारित सीमा), -200 का बी-बाजार संस्करण, को इसके वर्धित सकल वजन के लिए वास्तव में 777-200आईजीडब्ल्यू (777-200IGW) के नाम से जाना जाता था।<ref>{{Harvnb|Eden|2008|pp=112–113}}</ref> -200ईआर में -200 की अतिरिक्त ईंधन क्षमता और एक वर्धित अधिकतम टेकऑफ़ वजन (एमटीओडब्ल्यू (MTOW)) की सुविधा है।<ref name="Boe_700-200-200ER_specs"/> अंतर्राष्ट्रीय एयरलाइनों की संचालनीय पार-अटलांटिक मार्गों<ref name="Eden112"/> के उद्देश्य पर -200ईआर की अधिकतम सीमा {{convert|7700|nmi|km}} है।<ref name="Boe_700-200-200ER_specs"/> पूर्वाभिमुख महान वृत्त "लैंडिंग रहित दूरी" तय करने के रिकॉर्ड को तोड़ने के अलावा, -200ईआर द्वारा [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] पर 17 मार्च 2003 को 255 यात्रियों का वहन करने वाली एक यूनाइटेड एयरलाइंस उड़ान पर सबसे लम्बे एटोप्स-संबंधित आपातकालीन उड़ान पथांतरण (एक इंजन के तहत 177 मिनट) का रिकॉर्ड भी कायम है।<ref>{{cite web|url=http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html|title=Still Tops for ETOPS|work=Air Safety Week|date=April 14, 2003|accessdate=May 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717015602/http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html|archive-date=17 जुलाई 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html|title=Divert Details|work=Air Safety Week|date=March 24, 2003|accessdate=May 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116072309/http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html|archive-date=16 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref> प्रथम -200ईआर का वितरण 6 फ़रवरी 1997 को ब्रिटिश एयरवेज़ को किया गया था।<ref name="Boe_777_back"/> जुलाई 2010 तक, 33 विभिन्न ग्राहकों को 415 -200ईआर का वितरण किया गया था,<ref name="777_O_D_summ"/> जिससे इसे अब तक के सबसे ज्यादा पैमाने पर निर्मित होने वाले ट्विनजेट के भिन्न रूप का दर्जा मिल गया था।<ref name="eden113"/> जुलाई 2010 तक एयरलाइन सेवा में 434 विमान थे।<ref name="FI10"/> एयरबस का प्रतिस्पर्धी विमान ए340-300 है।<ref>{{cite web|last=Wall|first=Robert|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news/10315p03.xml|title=Boeing's Interest Focuses on 747 Advanced, Not 787-10|work=Aviation Week & Space Technology|date=October 30, 2005|accessdate=March 20, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6BYiSlhbi?url=http://www.aviationweek.com/awmobile/Home.aspx|archive-date=20 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> {{clear}} === 777-300 === [[चित्र:Emirates.b777-300.a6-emv.arp.jpg|thumb|alt=Aircraft landing approach. Front quarter view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|लन्दन हीथरो हवाई अड्डे पर अमीरात के एक 777-300 की लैंडिंग]] विस्तृत 777-300 को 747-100 और 747-200 के लिए एक ए-बाजार प्रतिस्थापन के रूप में डिजाइन किया गया था।<ref name="norris151">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=151–152}}</ref> पुराने 747 के मुकाबले विस्तृत भिन्न रूप में तुलनीय यात्री क्षमता और सीमा है और इसे एक तिहाई कम ईंधन जलाने के लिए डिजाइन किया गया है और इसका रखरखाव लागत 40 प्रतिशत कम है।<ref name="norris151"/> -300 में बेसलाइन -200 पर एक {{convert|33.3|ft|abbr=on}} विमानकबंध फैलाव शामिल है जिससे एक सिंगल क्लास उच्च-घनत्व वाले विन्यास में अधिक से अधिक 550 यात्रियों के बैठने की सुविधा उपलब्ध हुई है<ref name="norris151"/> जो कि बहुत ज्यादा ट्राफिक वाले जापानी मार्गों के लिए अपनाई गई व्यवस्था है।<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=67}}</ref> विमान की लम्बाई की वजह से हवाई जहाज को जमीन पर चलाने के दौरान विमान चालक की सहायता के लिए -300 में एक टेल्सकिड और भूयुक्ति कैमरे लगाए गए हैं।<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=152–156}}</ref> अधिकतम सीमा {{convert|6015|nmi|km}}<ref name="Boe_700-300_specs">{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |title=777-300 Technical Characteristics |work=Boeing |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJCpJTx?url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |archive-date=26 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> है जिससे पुराने 747 द्वारा पहले उड़ाए जाने वाले मुख्य मार्गों में -300 को संचालित करने की सुविधा प्राप्त हुई है।<ref name="norris151"/> प्रथम -300 का वितरण 21 मई 1998 को कैथे पैसिफिक को किया गया था।<ref name="Boe_777_back"/><ref name="norris157"/> आठ विभिन्न -300 ग्राहकों को 60 विमानों का वितरण कर दिया गया है<ref name="777_O_D_summ"/> और जुलाई 2010 सभी विमान एयरलाइन सेवा में शामिल थे।<ref name="FI10"/> हालांकि, 2004 में अधिक लम्बी सीमा वाले -300ईआर के आगमन के बाद सभी संचालकों ने -300 मॉडल के ईआर संस्करण का चयन किया है।<ref name="777_O_D_summ"/> -300 का कोई प्रत्यक्ष एयरबस प्रतिद्वंद्वी नहीं है लेकिन ए340-600 को प्रतियोगिता में प्रस्तुत किया जाता है।<ref name="Flug773A">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777300.htm|title=Datafile: Boeing 777-300|publisher=''Flug Revue''|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080130005719/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777300.htm|archivedate=30 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="Flug773">{{cite web |url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77730e.htm |title=Datafile: Boeing 777-300ER |publisher=''Flug Revue'' |year=2006 |accessdate=March 20, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129232450/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77730e.htm |archivedate=29 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> {{clear}} [[चित्र:PIA B777-200LR AP-BGY.jpg|thumb|left|alt=Aircraft landing approach. Front quarter view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|पाकिस्तान इंटरनैशनल एयरलाइंस के साथ सेवारत प्रथम निर्मित 777-200एलआर]] === 777-200एलआर === 777-200एलआर ("एलआर" अर्थात् लम्बी सीमा), सी-बाजार मॉडल, दुनिया का सबसे लम्बी सीमा वाला वाणिज्यिक एयरलाइनर बना जब इसने 2006 में सेवा में प्रवेश किया।<ref name="Flug772"/><ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/03/17/222225/delta-pushes-boeing-to-squeeze-more-range-from-777-200lr.html |title=Delta pushes Boeing to squeeze more range from 777-200LR |date=मार्च 17, 2008 |publisher=Flight Global |last=Field |first=David |accessdate=December 2, 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJDNwUQ?url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/03/17/222225/delta-pushes-boeing-to-squeeze-more-range-from-777-200lr.html |archive-date=26 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> बोइंग ने इस विमान का नाम ''वर्ल्डलाइनर'' रखा, दुनिया के लगभग किसी भी दो हवाई अड्डों को जोड़ने की इसकी क्षमता पर विशेष प्रकाश डाला<ref>{{cite web |url=http://www.google.com/url?sa=t&source=archive&ct=res&cd=0-0&url=http%3A%2F%2Fwww.nytimes.com%2F2005%2F11%2F10%2Fbusiness%2F11air.html&ei=cnZASYOzOZymqgOj6cjaAQ&usg=AFQjCNHqOxZMp3HTve3XsVR383gE7J62SQ |title=Flight of Boeing’s 777 Breaks Distance Record |date=November 10, 2005 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=December 10, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120217125612/http://www.nytimes.com/2005/11/10/business/11air.html |archive-date=17 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> हालांकि यह अभी भी एटोप्स के प्रतिबंधों के अधीन है।<ref>{{cite web|url=http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf|title=FAA Type Certificate Data Sheet T00001SE|work=[[Federal Aviation Administration]]|accessdate=November 5, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204170653/http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf|archive-date=4 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> इसने एक वाणिज्यिक एयरलाइनर द्वारा सबसे लम्बी अविराम उड़ान भरने का विश्व रिकॉर्ड कायम किया है<ref name="772LRrecord">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/247903_longflight11.html |title=Boeing 777 stretches its wings, record|work=Seattle Post-Intelligencer|date=November 11, 2005|accessdate=March 18, 2009}}</ref> और इसकी अधिकतम सीमा {{convert|9380|nmi|km}} है।<ref name="Boe_700-200LR-300ER_specs">{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |title=Boeing 777-200LR and 777-300ER Technical Characteristics |work=Boeing |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJCpJTx?url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |archive-date=26 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> -200एलआर का उद्देश्य अति लम्बी दूरी वाले मार्ग जैसे [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स]] से [[सिंगापुर]] या [[डालास|डलास]] से [[टोक्यो|टोकियो]] तक उड़ान भरने का था।<ref name="Norris_and_Wagner_p._165"/> -300ईआर के साथ-साथ विकसित होने वाले -200एलआर में एक वर्धित एमटीओडब्ल्यू और पिछले कार्गो होल्ड में तीन वैकल्पिक सहायक ईंधन टंकियां शामिल है।<ref name="Flug772">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77720l.htm|title=Datafile: Boeing 777-200LR Worldiner|work=Flug Revue|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517015012/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77720L.htm|archivedate=17 मई 2008|url-status=dead}}</ref> अन्य नई सुविधाओं में रैकेड विंगटिप्स, फिर से डिजाइन किए गए मुख्य लैंडिंग गियर और अतिरिक्त संरचनात्मक सुदृढीकरण शामिल है।<ref name="Flug772"/> -300ईआर और 777एफ की तरह -200एलआर में 12.8 फीट (3.90 मीटर) लम्बे विंगटिप एक्सटेंशन लगाए गए हैं।<ref name="Flug772"/> प्रथम -200एलआर का वितरण 26 फ़रवरी 2006 को पाकिस्तान इंटरनैशनल एयरलाइंस को किया गया था।<ref name="pia777"/><ref>{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=modelselection.cfm&pageid=m15525|title=Deliveries|work=Boeing|accessdate=September 8, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJF2bkP?url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=modelselection.cfm|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> जुलाई 2010 तक, छः विभिन्न -200एलआर ग्राहकों को 43 विमानों का वितरण किया जा चुका है और साथ में 17 ऑर्डरों को पूरा नहीं किया गया है।<ref name="777_O_D_summ"/> एयरबस का निकटतम प्रतिस्पर्धी विमान ए340-500एचजीडब्ल्यू (A340-500HGW) है।<ref name="Flug772"/> === 777-300ईआर === [[चित्र:Boeing 777-300 (Air Canada) C-FITW.jpg|thumb|alt=Aircraft landing approach. Side view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|एयर कनाडा के एक 777-300ईआर की लैंडिंग और साथ में फ्लैप्स तैनात]] 777-300ईआर ("ईआर" अर्थात् विस्तारित सीमा) -300 का बी-बाजार संस्करण है। इसमें रैकेड और विस्तारित विंगटिप्स, एक नया मुख्य लैंडिंग गियर, मजबूत नोज़ गियर और अतिरिक्त ईंधन की टंकियों की सुविधा उपलब्ध है।<ref name="GE90-115Bpower"/><ref name="77Wspecs">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2003/2003%20-%200157.html|title=Long Ranger|work=Flight International|date=जनवरी 2003|accessdate=December 2, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJFbZWx?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2003/2003%20-%200157.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> -300ईआर में एक मजबूत विमानकबंध, डैने, एम्पेनेज या जहाज का पिछला भाग और इंजन संलग्नक भी हैं।<ref name="Boe_777_specs"/> मानक जीई90-115बी (GE90-115B) टर्बोफैन दुनिया का सबसे शक्तिशाली सेवारत जेट इंजन है जिसका अधिकतम थ्रस्ट {{convert|115300|lbf|kN|abbr=on}} है।<ref name="GE90-115Bpower">{{cite web |url=http://www.popularmechanics.com/science/extreme_machines/1280866.html |title=Biggest Jet Engine |date=July 2004 |publisher=''[[Popular Mechanics]]'' |last=Eisenstein |first=Paul |accessdate=December 2, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326101233/http://www.popularmechanics.com/science/extreme_machines/1280866.html |archive-date=26 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> इसकी अधिकतम सीमा {{convert|7930|nmi|km}} है,<ref>{{cite web|last=Cheung|first=Clare|author2=Irene Shen|url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601089&sid=afRkGr.NJawQ&refer=china|title=Cathay Pacific Orders 17 Boeing Jets|work=Bloomberg|date=November 8, 2007|accessdate=December 2, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJHBKNC?url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> जो एक उच्चतर एमटीओडब्ल्यू के साथ-साथ वर्धित ईंधन क्षमता की वजह से संभव हुआ है।<ref name="Flug773A"/><ref name="Flug773"/> यात्रियों और माल से भरे -300 की तुलना में -300ईआर लगभग 34 प्रतिशत ज्यादा दूर उड़ सकता है।<ref name="Boe_777_specs"/> उड़ान परीक्षण के बाद, इंजन के कार्यान्वयन, डैना और वजन संशोधन से ईंधन की खपत में 1.4 प्रतिशत की कमी दिखाई दी.<ref name="green">{{cite web|last=Ostrower|first=Jon|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/08/225112/green-and-versatile.html|title=Green and versatile|work=Flight International|date=August 7, 2008|accessdate=March 29, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJHvnYK?url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/08/225112/green-and-versatile.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref><ref name="77Wenhancement">ज्योफ्री थॉमस. "क्वान्टस के ऑर्डर दौड़ में बोइंग की नाक आगे". ''द ऑस्ट्रेलियन'', 2 दिसम्बर 2005. 20 मार्च 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> [[चित्र:Singapore Airlines B773 9V-SWA takeoff.jpg|left|thumb|alt=Aircraft takeoff. Front quarter view of jet lifting off, with wings flexed upwards, condensation in the engines, and the aft landing gear still touching the runway.|सिंगापुर एयरलाइंस का एक 777-300ईआर]] प्रथम -300ईआर का वितरण 29 अप्रैल 2004 को एयर फ़्रांस को किया गया था।<ref name="Boe_777_back"/><ref>{{cite web |url=http://www.logistics-business-review.com/news/air_france_takes_delivery_of_boeing_777300er |title=Air France takes delivery of Boeing 777-300ER |work=Logistics Business Review |date=May 5, 2008 |accessdate=October 20, 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJIVc6q?url=http://www.logistics-business-review.com/news/air_france_takes_delivery_of_boeing_777300er |archive-date=26 अगस्त 2011 |url-status=dead }}</ref> -300ईआर को सबसे ज्यादा बिकने वाले 777 भिन्न रूप का दर्जा प्राप्त है जिसने जुलाई 2010 में -200ईआर को पीछे छोड़ दिया,<ref name="777_O_D_summ"/> और इस मॉडल के शुभारम्भ के बाद से यह प्रतिद्वंद्वी ए340 को पीछे छोड़ ट्विनजेट की बिक्रियों का एक प्राथमिक चालक बना हुआ है।<ref name="777pressure"/> केवल दो इंजनों के इस्तेमाल से ए340-600 पर -300ईआर के लिए लगभग 8 से 9 प्रतशत का विशिष्ट संचालनीय लागत लाभ प्राप्त हुआ है<ref name="exclusive-a340e">{{cite web|last=Kingsley Jones|first=Ben|author2=Guy Norris|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/11/29/203391/exclusive-enhanced-a340-to-take-on-777.html|title=Enhanced A340 to take on 777|work=Flight International|date=November 29, 2005|accessdate=April 2, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJJitfk?url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/11/29/203391/exclusive-enhanced-a340-to-take-on-777.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> और साथ ही साथ 747-400 पर 20 प्रतिशत का ईंधन खपत लाभ भी हासिल हुआ है।<ref name="fuelsaver"/> कई एयरलाइनों ने ईंधन की बढ़ती कीमतों के बीच 747-400 की जगह -300ईआर को अपनाया है।<ref name="fuelsaver"/> जुलाई 2010 तक 21 विभिन्न ग्राहकों को 246 -300ईआर का वितरण किया गया है साथ ही 186 ऑर्डरों को पूरा नहीं किया गया है।<ref name="777_O_D_summ"/> जुलाई 2010 तक संचालकों के पास 237 सेवारत विमान थे।<ref name="FI10"/> -300ईआर का प्रत्यक्ष एयरबस प्रतियोगी ए340-600एचजीडब्ल्यू है।<ref name="Flug773"/> {{clear}} === 777 मालवाही === [[चित्र:Boeing 777 Freighter test flight.jpg|thumb|alt=Side view of aircraft on runway. Runway surfaces in foreground and forest in background.|प्रथम 777 मालवाही विमान, एयर फ़्रांस की किस्मत में, परीक्षण उड़ान का आरम्भ]] 777 मालवाही (777एफ) ट्विनजेट का सम्पूर्ण कार्गो संस्करण है। इसमें -200एलआर और -300ईआर की सुविधाओं को शामिल किया गया है, पहले वाले विमान का एयरफ्रेम और इंजन का इस्तेमाल किया गया है<ref name="cargokings">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/05/16/206571/cargo-kings-new-boeing-777f-and-747-8f-programmes.html|title=Cargo Kings: new Boeing 777F and 747-8F programmes|work=Flight International|date=May 16, 2006|accessdate=March 29, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJKJ2FS?url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/05/16/206571/cargo-kings-new-boeing-777f-and-747-8f-programmes.html|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> और बाद वाले विमान की ईंधन क्षमता को शामिल किया गया है।<ref name="Boe_777_specs"/> अधिकतम {{convert|226000|lb|kg|abbr=on}}<ref name="Boe_777_specs"/> पेलोड के साथ इसकी कार्गो क्षमता 747-200एफ की {{convert|243000|lb|kg|abbr=on}} के समान है।<ref name="fuelsaver"/> इस मालवाही की अधिकतम पेलोड सीमा {{convert|4885|nmi|km}} है<ref name="Boe_777_specs"/> हालांकि माल का वजन कम होने से इसकी सीमा के अधिक होने की सम्भावना है।<ref name="777Fcomparo">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/199781_cargo16.html|title=Boeing seeks cargo 777 orders|work=Seattle Post-Intelligencer|date=November 16, 2004|accessdate=December 3, 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJKxpPX?url=http://www.seattlepi.com/default/article/Boeing-seeks-cargo-777-orders-1159604.php|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> चूंकि मौजूदा मालवाहियों की तुलना में इस विमान के संचालनीय अर्थव्यवस्था में सुधार हुआ है,<ref name="fuelsaver"/> इसलिए एयरलाइनों ने 747-200एफ और एमडी-11एफ सहित पुराने मालवाहियों की जगह 777एफ का इस्तेमाल करने का मन बना लिया है।<ref name="Flug777F">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777F.htm|title=Datafile: Boeing 777F|work=Flug Revue|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080130004241/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777F.htm|archivedate=30 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eastvalleytribune.com/story/38593 |title=Air France to buy Boeing 777 freighters |date=March 26, 2005 |work=Associated Press |accessdate=December 3, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611072442/http://www.eastvalleytribune.com/story/38593 |archive-date=11 जून 2009 |url-status=live }}</ref> प्रथम 777एफ का वितरण 19 फ़रवरी 2009 को एयर फ़्रांस को किया गया था।<ref name="af777f"/> जुलाई 2010 तक सात अलग अलग ग्राहकों को 29 मालवाहियों का वितरण किया गया था और साथ में 44 ऑर्डरों को पूरा नहीं किया गया था।<ref name="777_O_D_summ"/> जुलाई 2010 तक 23 मालवाहियों का संचालन हो रहा था।<ref name="FI10"/> === 777 टैंकर (केसी-777) === केसी-777 (KC-777), 777 का एक प्रस्तावित टैंकर संस्करण है। सितम्बर 2006 में, बोइंग ने सार्वजनिक रूप से घोषणा की कि यदि यूनाइटेड स्टेट्स एयर फ़ोर्स अर्थात् संयुक्त राज्य अमेरिकी वायु सेना (यूएसएएफ (USAF)) को केसी-767 से ज्यादा बड़े टैंकर की जरूरत हो तो वह केसी-777 का उत्पादन करेगा. 777 टैंकर में अधिक माल और कर्मियों को ले जाने की भी क्षमता होगी.<ref>{{cite web|url=http://www.seattlepi.com/business/286578_air27.html|title=Aerospace Notebook: Boeing now offers the 777 as a tanker|publisher=''Seattle Post-Intelligencer''|date=September 27, 2006|accessdate=November 21, 2008}}</ref><ref>{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/10/03/209627/us-air-force-tanker-rfp-reveals-kc-777-offer.html|title=US Air Force tanker RFP reveals KC-777 offer|publisher=Flight Global|date=October 3, 2006|accessdate=April 21, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618113946/http://www.flightglobal.com/articles/2006/10/03/209627/us-air-force-tanker-rfp-reveals-kc-777-offer.html|archive-date=18 जून 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2006/november/cover.pdf|title=Ready to fill 'er up|work=Boeing|date=November 2006|accessdate=April 21, 2009|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJOhiTw?url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2006/november/cover.pdf|archive-date=26 अगस्त 2011|url-status=live}}</ref> अप्रैल 2007 में, बोइंग ने बदले में यूएसएएफ के केसी-एक्स प्रतियोगिता के लिए अपने केसी-767 उन्नत टैंकर की पेशकश की.<ref>{{cite web |url=http://www.bizjournals.com/wichita/stories/2007/04/09/daily22.html |title=Boeing submits KC-767 tanker proposal |publisher=''Wichita Business Journal'' |last=Vandruff |first=Ken |date=April 11, 2007 |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416092935/http://www.bizjournals.com/wichita/stories/2007/04/09/daily22.html |archive-date=16 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> == संचालक == [[चित्र:Japan.airlines.b777-300.ja733j.arp.jpg|thumb|Boeing 777-300ER operated by Japan Airlines|alt=विमान लैंडिंग दृष्टिकोण. विस्तारित और रैकेड विंगटिप्स के साथ, विस्तारित लैंडिंग गियर और फ्लैप्स के साथ उड़ान भर रहे जुड़वां इंजन वाले एक जेट विमान का साइड दृश्य]] {{main|List of Boeing 777 operators}} अधिकांश 777 प्राप्त करने वाले ग्राहकों में आईएलएफसी (ILFC), अमीरात, सिंगापुर एयरलाइंस और यूनाइटेड एयरलाइंस का नाम शामिल है। जुलाई 2010 तक एयरलाइन सेवा में कुल 858 विमान (सभी भिन्न रूप) सेवारत थे, उदाहरण के लिए, अमीरात (86), सिंगापुर एयरलाइंस (75), एयर फ़्रांस (57), यूनाइटेड एयरलाइंस (52), अमेरिकन एयरलाइंस (47), ब्रिटिश एयरवेज़ (46), ऑल निप्पॉन एयरवेज़ (46), जापान एयरलाइंस (46), कैथे पैसिफिक (34), कोरियन एयर (26), सऊदी अरबियन एयरलाइंस (23), थाई एयरवेज़ इंटरनैशनल (23), [[कॉनटिनेंटल एयरलाइंस|कॉन्टिनेंटल एयरलाइंस]] (20), केएलएम (KLM) रॉयल डच एयरलाइंस (19) और इस तरह के कुछ विमानों वाले अन्य संचालक.<ref name="FI10"/> === ऑर्डर और वितरण === {| class="wikitable" border="1" style="text-align:right;font-size:96%" |- ! वर्ष ! कुल ! 2010 ! 2009 ! 2008 ! 2007 ! 2006 ! 2005 ! 2004 ! 2003 ! 2002 ! 2001 ! 2000 ! 1999 ! 1998 ! 1997 ! 1996 ! 1995 ! 1994 ! 1993 ! 1992 ! 1991 ! 1990 |- ! ऑर्डर | 1,141 | 38 | 30 | 40 | 132 | 77 | 153 | 42 | 13 | 32 | 30 | 116 | 35 | 68 | 54 | 68 | 101 | 0 | 30 | 30 | 24 | 28 |- ! वितरण | 871 | 35 | 88 | 61 | 83 | 65 | 40 | 36 | 39 | 47 | 61 | 55 | 83 | 74 | 59 | 32 | 13 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |} <small>''जून 2010 के अंत तक का विवरण. '' </small><small>''20 जुलाई 2010 को अपडेटेड.'' </small><ref name="Boe_O_D_search">{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527|title=Orders and Deliveries search page|work=Boeing|accessdate=May 7, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140823075727/http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527|archive-date=23 अगस्त 2014|url-status=live}}</ref> == घटनाएं और दुर्घटनाएं == मई 2010 तक 777 को सात घटनाओं का सामना करना पड़ा है<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=107 |title=Boeing 777 occurrences |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=May 21, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZLNgcLB?url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=107 |archive-date=22 जून 2013 |url-status=live }}</ref> जिसमें से एक दुर्घटना में विमान का काफी नुकसान हुआ था<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=107%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 |title=Boeing 777 hull losses |publisher=Aviation Safety Network |date=May 21, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805182241/http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=107%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 |archive-date=5 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> जिसमें किसी भी यात्री या चालक दल में से किसी की भी मौत नहीं हुई थी।<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=107 |title=Boeing 777 Accident Statistics |publisher=Aviation Safety Network |date=May 24, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZLOUQTR?url=http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=107 |archive-date=22 जून 2013 |url-status=live }}</ref> ट्विनजेट की मौजूदगी वाली एकमात्र घातक दुर्घटना 5 सितम्बर 2001 को डेनवर इंटरनैशनल एयरपोर्ट पर ईंधन भरने के दौरान लगी एक आग की वजह से हुई थी जिसमें एक जमीनी कर्मचारी बुरी तरह से जल गया था।<ref name="ba2019">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010905-1|title=British Airways Flight 2019 ground fire|publisher=Aviation Safety Network|accessdate=November 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115150631/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010905-1|archive-date=15 नवंबर 2010|url-status=live}}</ref> ब्रिटिश एयरवेज़ द्वारा संचालित इस विमान के डैने इस आग में झुलस गए थे जिसे मरम्मत करके वापस सेवा के लिए तैयार कर दिया गया।<ref name="ba2019"/> [[चित्र:Ice-Trent-800-Heat-Exchanger.PNG|thumb|upright=1.25|alt=Heat exchanger. Circular latticework with an uneven covering of small particles over part of its surface.|बीए38 और डीएल18 घटनाओं पर एनटीएसबी की रिपोर्ट के अनुसार, एक रोल्स-रॉयस ट्रेंट 800 इंजन पर ईंधन-तेल गर्मी एक्सचेंजर में बर्फ के टुकड़ों के अवरोधन के बारे में प्रयोगशाला का प्रत्युत्तर<ref name="FOHE"/>]] इस तरह के विमान की एकमात्र विमान हानि 17 जनवरी 2008 को हुई थी जब ब्रिटिश एयरवेज़ फ्लाईट 38 (बीए38), एक रोल्स-रॉयस ट्रेंट 898 इंजन वाला 777-200ईआर जो [[बीजिन्ग|बीजिंग]] से लन्दन की उड़ान पर था, उतरते समय हीथरो हवाई अड्डे के रनवे से लगभग {{convert|1000|ft|m}} की दूरी पर दुर्घटनाग्रस्त हो गया और रनवे के प्रवेश द्वार की तरफ फिसलता चला गया। इसमें 47 लोग घायल हुए थे लेकिन किसी की मौत नहीं हुई थी। इस दुर्घटना में लैंडिंग गियर, डैने की जड़ और इंजन क्षतिग्रस्त हो गए थे और विमान नष्ट हो गया था।<ref name="BA080201">{{cite news|title=Interim Management Statement|date=फ़रवरी 1, 2008|work=[[British Airways]]|url=http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200802010700330296N|accessdate=November 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116071025/http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200802010700330296N|archive-date=16 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="BA038report">{{cite web |url=http://www.aaib.gov.uk/cms_resources.cfm?file=/1-2010%20G-YMMM.pdf |title=Report on the accident to Boeing 777-236ER, G-YMMM, at London Heathrow Airport on 17 जनवरी 2008 |publisher=AAIB |date=February 9, 2010 |accessdate=February 9, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218041718/http://www.aaib.gov.uk/cms_resources.cfm?file=%2F1-2010%20G-YMMM.pdf |archive-date=18 दिसंबर 2014 |url-status=live }}</ref> छानबीन से पता चला की इस दुर्घटना के लिए ईंधन प्रणाली के बर्फ के टुकड़े जिम्मेदार थे जिसकी वजह से ईंधन-तेल [[ताप विनिमायक|गर्मी एक्सचेंजर]] (फोहे (FOHE)) अवरूद्ध हो गया था।<ref name="FOHE"/> हवाई दुर्घटना की छानबीन करने वालों ने ट्रेंट 800 श्रृंखला के इंजन के इस पुर्जे को फिर से डिजाइन करने के लिए कहा और निर्माता रोल्स-रॉयस ने मार्च 2009 में कहा कि इसका नया पुर्जा {{as of|2010|3|alt=a year}} के भीतर तैयार हो जाना चाहिए.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7941137.stm |title='High risk' of plane fault repeat |work=बीबीसी न्यूज़ |date=March 13, 2009 |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090323002220/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7941137.stm |archive-date=23 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> 2008 में ट्रेंट 895 इंजनों वाले थ्रस्ट के दो अन्य मामूली क्षणिक हानियां हुई थीं।<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/02/29/221923/american-investigates-as-777-engine-fails-to-respond-to-throttle.html |title=American investigates as 777 engine fails to respond to throttle |publisher=''Flight International'' |last=Kaminski-Morrow |first=David |date=फ़रवरी 29, 2008 |accessdate=March 20, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080304124553/http://www.flightglobal.com/articles/2008/02/29/221923/american-investigates-as-777-engine-fails-to-respond-to-throttle.html |archive-date=4 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="delta18details">{{cite web |url= http://www.aero-news.net/index.cfm?ContentBlockID=7cba7571-d0e2-4736-a08b-2c24fcd7f225&C...11a6bd089ea |date= December 22, 2008 |title= NTSB Investigates B777 Uncommanded Engine Rollback |publisher= ''Air Safety Week'' |accessdate= April 2, 2009 |archive-url= https://www.webcitation.org/6HZLRjMal?url=http://www.aero-news.net/index.cfm?do=main.textpost |archive-date= 22 जून 2013 |url-status= dead }}</ref> नैशनल ट्रांसपोर्टेशन सेफ्टी बोर्ड अर्थात् राष्ट्रीय परिवहन सुरक्षा मंडल (एनटीएसबी (NTSB)) के जांचकर्ताओं ने यह निष्कर्ष निकाला कि ठीक बीए38 की तरह ईंधन-तेल गर्मी एक्सचेंजर के ईंधन में बर्फ के अवरोधन की वजह से बिजली की हानि हुई थी। हालांकि विमान चालकों के आसपास की संरचना अब भी मौजूद है, एनटीएसबी ने गर्मी एक्सचेंजर को फिर से दिजैं करने का भी अनुरोध किया।<ref name="FOHE">{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/recs/letters/2009/A09_17_18.pdf |work=[[National Transportation Safety Board]] |title=Safety Recommendation: In reply refer to: A-09-17 (Urgent) and -18 |date=मार्च 11, 2009 |access-date=26 अक्तूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604125211/http://www.ntsb.gov/recs/letters/2009/A09_17_18.pdf |archive-date=4 जून 2011 |url-status=live }}</ref> == विनिर्देशन == {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;font-size:97%" |- !777-200!!777-200ईआर!!777-200एलआर!!777 मालवाही!!777-300!!777-300ईआर |- !कॉकपिट चालक दल | colspan="6" | दो |- !बैठने की क्षमता,<br /> विशिष्ट | colspan="3" | 301 (3-क्लास) <br /> 400 (2-क्लास) <br /> 440 (अधिकतम) || लागू नहीं (कार्गो) || colspan="2" | 365 (3-क्लास) <br /> 451 (2-क्लास) <br /> 550 (अधिकतम) |- !लंबाई | colspan="4" | {{convert|209|ft|1|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|242|ft|4|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !डैने का फैलाव | colspan="2" | {{convert|199|ft|11|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|212|ft|7|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|199|ft|11|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|212|ft|7|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !डैने का स्वीपबैक | colspan="6" | 31.६४ ° |- !पूंछ की ऊंचाई | colspan="2" | {{convert|60|ft|9|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|60|ft|1|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|60|ft|9|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|60|ft|8|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !केबिन की चौड़ाई | colspan="6" | {{convert|19|ft|3|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !विमानकबंध की चौड़ाई | colspan="6" | {{convert|20|ft|4|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !अधिकतम कार्गो क्षमता | colspan="3" | {{convert|5720|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br /> 32× LD3 || {{convert|23051|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br /> 37× pallets || colspan="2" | {{convert|7640|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br /> 44× LD3 |- !खाली संचालनीय वजन | 297,300 पाउंड <br /> (134,800 किग्रा) || 304,500 पाउंड <br /> (138,100 किग्रा) || 320,000 पाउंड <br /> (145,150 किग्रा) || 318,300 पाउंड <br /> (144,400 किग्रा) || 353,800 पाउंड <br /> (160,500 किग्रा) || 370,000 पाउंड <br /> (167,800 किग्रा) |- !अधिकतम लैंडिंग वजन | 445,000 पाउंड <br /> (201,840 किग्रा) || 470,000 पाउंड <br /> (213,180 किग्रा) || 492,000 पाउंड <br /> (223,168 किग्रा) || 575,000 पाउंड <br /> (260,816 किग्रा) || 524,000 पाउंड <br /> (237,680 किग्रा) || 554,000 पाउंड <br /> (251,290 किग्रा) |- !अधिकतम टेकऑफ़ वजन <br />(एमटीओडब्ल्यू) | 545,000 पाउंड <br /> (247,200 किग्रा) || 656,000 पाउंड <br /> (297,550 किग्रा) || 766,000 पाउंड <br /> (347,500 किग्रा) || 766,800 पाउंड <br /> (347,800 किग्रा) || 660,000 पाउंड <br /> (299,370 किग्रा) || 775,000 पाउंड <br /> (351,500 किग्रा) |- !विशिष्ट पर्भ्रमण गति | colspan="6" | {{convert|35000|ft|m|abbr=on}} परिभ्रमण ऊंचाई पर 0.84 [[मैक संख्या|माक]] (560 मील प्रति घंटा, 905 किमी/घंटा, 490 नॉट्स) |- !अधिकतम परिभ्रमण गति | colspan="6" | {{convert|35000|ft|m|abbr=on}} परिभ्रमण ऊंचाई पर 0.89 माक (590 मील प्रति घंटा, 950 किमी/घंटा, 512 नॉट्स) |- !अधिकतम सीमा | 5,240 नॉटिकल मील<br />(9,700 किमी) || 7,725 नॉटिकल मील<br />(14,305 किमी) || 9,380 नॉटिकल मील<br />(17,370 किमी) || 4,900 नॉटिकल मील<br />(9,070 किमी) || 6,005 नॉटिकल मील<br />(11,120 किमी) || 7,930 नॉटिकल मील<br />(14,685 किमी) |- !एमटीओडब्ल्यू पर टेकऑफ़ रन<br />इसा (ISA) + 15 एमएसएल (MSL) | 8,200 फीट<br />(2,500 मी) || colspan="3" | 11,600 फीट<br />(3,536 मी) || 11,200 फीट<br />(3,410 मी) || 10,500 फीट<br />(3,200 मी) |- !अधिकतम ईंधन क्षमता | 31,000 यूएस गैलन (US gal)<br />(117,348 लीटर) || 45,220 यूएस गैलन<br />(171,176 लीटर) || 47,890 यूएस गैलन<br />(181,283 लीटर) || 47,890 यूएस गैलन<br />(181,283 लीटर) || 45,220 यूएस गैलन<br />(171,176 लीटर) | 47,890 यूएस गैलन<br />(181,283 लीटर) |- !सेवा छत | colspan="6" | 43,100 फीट (13,140 मी) |- !इंजन (×2) | पीडब्ल्यू ४०७७ <br /> आरआर 877 <br /> जीई90-77बी || पीडब्ल्यू 4090 <br /> आरआर 895 <br /> जीई90-94बी || जीई90-110बी <br /> जीई90-115बी || जीई90-110बी || पीडब्ल्यू 4098 <br /> आरआर 892 <br /> जीई90-94बी/जीई90-92बी || जीई90-115बी |- !थ्रस्ट (×2) | पीडब्ल्यू: 77,000 पाउंड-फ़ोर्स (lbf) (330 किलो-न्यूटन) <br /> आरआर: 77,000 पाउंड-फ़ोर्स (330 किलो-न्यूटन) <br /> जीई: 77,000 पाउंड-फ़ोर्स (330 किलो-न्यूटन) || पीडब्ल्यू: 90,000 पाउंड-फ़ोर्स (400 किलो-न्यूटन) <br /> आरआर: 95,000 पाउंड-फ़ोर्स (410 किलो-न्यूटन) <br /> जीई: 94,000 पाउंड-फ़ोर्स (410 किलो-न्यूटन) || जीई-110बी: 110,000 पाउंड-फ़ोर्स (480 किलो-न्यूटन) <br /> जीई-115बी: 115,000 पाउंड-फ़ोर्स (510 किलो-न्यूटन) || जीई: 110,000 पाउंड-फ़ोर्स (480 किलो-न्यूटन) || पीडब्ल्यू: 98,000 पाउंड-फ़ोर्स (430 किलो-न्यूटन) <br /> आरआर: 95,000 पाउंड-फ़ोर्स (400 किलो-न्यूटन) <br /> जीई: 94,000/92,000 पाउंड-फ़ोर्स (410 किलो-न्यूटन) || जीई: 115,000 पाउंड-फ़ोर्स (510 किलो-न्यूटन) |} ''' स्रोत ''' : बोइंग 777 विनिर्देशन,<ref name="Boe_777_specs">{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/777family/specs.html |title=Boeing 777 - Technical Information |work=Boeing |accessdate=May 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130312153151/http://www.boeing.com/commercial/777family/specs.html |archive-date=12 मार्च 2013 |url-status=live }}</ref> बोइंग 777 हवाई अड्डा योजना रिपोर्ट,<ref name="boeing-airport-planning777">{{cite web |url=http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm |title=777 Airplane Characteristics for Airport Planning |work=Boeing |date=December 2008 |accessdate=November 25, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110914050720/http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm |archive-date=14 सितंबर 2011 |url-status=live }}</ref> नागर विमान,<ref>{{Harvnb|Frawley |2003 |pp=61–62}}</ref> रोल्स-रॉयस ट्रेंट 800 श्रृंखला विवरण<ref>{{cite web |url=http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp |title=Trent 800 Technical data (archive) |work=Rolls-Royce |year=2007 |accessdate=May 23, 2009 |archive-date=26 अक्तूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026200936/http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp |url-status=bot: unknown }}</ref> == इन्हें भी देखें == {{aircontent |related= * [[Boeing 7J7]] |similar aircraft= * [[Airbus A330|Airbus A330-300]] * [[Airbus A340]] * [[Airbus A350]] * [[Ilyushin Il-96]] * [[McDonnell Douglas MD-11]] |lists= * [[List of airliners]] |see also= * [[Comparison of commercial aircraft]] }} == सन्दर्भ == === टिप्पणियां === {{Reflist|colwidth=30em}} === सन्दर्भग्रंथ सूची (बिब्लियोग्राफी) === {{Refbegin}} * {{Cite book |last1 = Abarbanel |first1 = Robert |author2 = William McNeely |title = FlyThru the Boeing 777 |year = 1996 |isbn = 0-89791-784-7 |publisher = ACM SIGGRAPH |location = New York |ref = harv |url-access = registration |url = https://archive.org/details/visualproceeding0000sigg }} * {{Cite book |last1 = Birtles |first1 = Philip |title = Boeing 777, Jetliner for a New Century |url = https://archive.org/details/boeing777jetline00unse |year = 1998 | publisher = Motorbooks International | location = St. Paul, Minnesota |isbn = 0-7603-0581-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Birtles |first1 = Philip | title = Modern Civil Aircraft: 6, Boeing 757/767/777, third edition |year = 1999 | publisher = Ian Allen Publishing | location = London| isbn = 0-7110-2665-3 |ref=harv }} * {{Cite book |editor-last = Eden |editor-first = Paul |title = Civil Aircraft Today: The World's Most Successful Commercial Aircraft |url = https://archive.org/details/civilaircrafttod0000paul |year = 2008 |publisher = Amber Books Ltd |location = London |isbn = 1-84509-324-0 | ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Frawley |first1 = Gerard |title = The International Directory of Civil Aircraft 2003/2004 |url = https://archive.org/details/internationaldir0000fraw_q7f4 | year = 2003 | publisher = Aerospace Publications |location =London |isbn = 1-875671-58-7 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Glenday |first1 = Craig |title = Guinness World Records |location = London/New York |publisher = HiT Entertainment |year = 2007 |isbn = 978-0-9735514-4-0 |ref=harv }} * {{Cite book |last1 = Norris | first1 = Guy |author2=Mark Wagner|title = Boeing 777 |url = https://archive.org/details/boeing7770000norr |year = 1996 |publisher = Motorbooks International |location = St. Paul, Minnesota |isbn = 0-7603-0091-7 |ref={{harvid|Norris|Wagner|1996}}}} * {{Cite book |last1 = Norris |first1 = Guy |author2=Mark Wagner| title = Boeing 777: The Technological Marvel |url = https://archive.org/details/boeing777technol0000norr |year =2001 |publisher = Zenith Imprint |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-0890-X |ref={{harvid|Norris|Wagner|2001}}}} * {{Cite book |last1 = Norris |first1 = Guy |author2=Mark Wagner|title = Modern Boeing Jetliners |year = 1999 |publisher = Zenith Imprint |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-0717-2 |ref={{harvid|Norris|Wagner|1999}}}} * {{Cite book |last1 = Sabbagh |first1 = Karl |title = 21st Century Jet: The Making of the Boeing 777 |url = https://archive.org/details/21stcenturyjetma00unse |year = 1995 |publisher = Scribner| location = New York| isbn = 0-333-59803-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Wells |first1 = Alexander T. |author2=Clarence C. Rodrigues|title = Commercial Aviation Safety |url = https://archive.org/details/commercialaviati0000well_r5b9 |year = 2004 |publisher = McGraw-Hill Professional |location = New York |isbn = 0-07-141742-7 |ref={{harvid|Wells|Rodrigues|2004}}}} * {{Cite book |last1 = Yenne |first1 = Bill |title = Inside Boeing: Building the 777 |year = 2002 |publisher = Zenith Press |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-1251-6 |ref=harv }} {{Refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|Boeing 777}} * [https://web.archive.org/web/20101204111627/http://www.boeing.com/commercial/777family/ Boeing.com पर आधिकारिक बोइंग 777 पृष्ठ] * [https://web.archive.org/web/20180201193144/http://www.aerospace-technology.com/projects/boeing777/ Aerospace-technology.com पर बोइंग 777 की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100825190209/http://www.airliners.net/aircraft-data/stats.main?id=106 Airliners.net पर बोइंग 777-200] और [https://web.archive.org/web/20100805093535/http://www.airliners.net/aircraft-data/stats.main?id=107 777-300 पृष्ठ] * [https://web.archive.org/web/20160204170653/http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf फा प्रकार प्रमाण पत्र डेटा शीट T00001SE] * [https://web.archive.org/web/20090916011948/http://easa.europa.eu/ws_prod/c/doc/Design_Appro/Aircrafts/TCDS%20EASA.IM.A.003%20Boeing%20777%20Issue%205.pdf यूरोपीय उड्डयन सुरक्षा एजेंसी प्रकार प्रमाणपत्र डेटा शीट EASA.IM.A.003] * [https://www.world777.com.in/ 777World] is different entity in boeing 777 * [https://world77online.co/ world777] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241223072944/https://world77online.co/ |date=23 दिसंबर 2024 }} contact number in boeing 777 {{Boeing airliners}} {{Boeing 7x7 timeline}} {{Boeing model numbers}} [[श्रेणी:बोइंग विमान]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 38gq9bveikykw2n1v6n6wj69vw80hdu अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय 0 222122 6635738 6623490 2026-10-31T06:43:45Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635738 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organization |name = International Criminal Court<br />{{lang|hi|'''अन्तरराष्ट्रीय अपराध-न्यायालय'''}} {{In lang|hi}}</sub> |linking_name = <!--For wikilinks, if diff from name--> |symbol_type = Official logo |image_symbol = International Criminal Court logo.svg |symbol_width = 150px |text_symbol_type = |text_symbol = |image_map = ICCmemberstatesworldmap102007.png |map_width = 300px |map_caption = [[States Parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|Membership]] (as of August 2010), '''नारङ्गी''' उन राज्यों/देशों को दर्शाता है जहाँ सदस्यता सन्धि पर हस्ताक्षर किये गये हैं किन्तु अभी तक इसकी पुष्टि नहीं की गयी है। |org_type = |membership_type = [[#Membership|Membership]] |membership = [[States Parties to the Rome Statute of the International Criminal Court|111 states]] |admin_center_type = Seat |admin_center = Maanweg 174, [[The Hague]], [[नीदरलैण्ड|नेदरलैण्ड]]<br />{{Coord|52.068333|4.353611|region:NL_type:landmark|display=inline}} |languages_type = [[व्यवहार-भाषा]]एँ |languages = अँग्रेजी तथा फ्रांसीसी |leader_title1 = [[#Presidency|अध्यक्ष]] |leader_name1 = [[Song Sang-Hyun]] |leader_title2 = [[#Presidency|प्रथम-उपाध्यक्ष]] |leader_name2 = [[Fatoumata Dembélé Diarra]] |leader_title3 = [[#Presidency|द्वितीय-उपाध्यक्ष]] |leader_name3 = [[Hans-Peter Kaul]] |leader_title4 = [[#Judicial Divisions|न्यायाधीश]] |leader_name4 = [[Elizabeth Odio Benito]]<br />[[Akua Kuenyehia]]<br />[[#Judicial Divisions|Erkki Kourula]]<br />[[Anita Ušacka]]<br />[[Adrian Fulford]]<br />[[Sylvia Steiner]]<br />[[#Judicial Divisions|Ekaterina Trendafilova]]<br />[[Daniel David Ntanda Nsereko]]<br />[[#Judicial Divisions|Bruno Cotte]]<br />[[#Judicial Divisions|Joyce Aluoch]]<br />[[Sanji Mmasenono Monageng]]<br />[[Christine Van Den Wyngaert]]<br />[[#Judicial Divisions|Cuno Tarfusser]]<br />[[#Judicial Divisions|René Blattmann]] |leader_title5 = [[#Office of the Prosecutor|Prosecutor]] |leader_name5 = [[Luis Moreno Ocampo]] |leader_title6 = [[#Office of the Prosecutor|Deputy Prosecutor]] |leader_name6 = [[Fatou Bensouda]] |leader_title7 = [[#Office of the Prosecutor|Head of Jurisdiction, Complementarity and Cooperation]] |leader_name7 = [[#Office of the Prosecutor|Béatrice Le Fraper du Hellen]] |leader_title8 = [[#Office of the Prosecutor|Head of Investigations]] |leader_name8 = [[#Office of the Prosecutor|Michel de Smedt]] |leader_title9 = [[#Registry|पञ्जीयक]] |leader_name9 = [[#Registry|Silvana Arbia]] |established_event1 = {{nowrap|[[Rome Statute]] adopted}} |established_date1 = 17 जुलाई 1998 |established_event2 = Entered into force |established_date2 = 1 जुलाई 2002 |official_website = [http://www.icc-cpi.int www.icc-cpi.int] |utc_offset = <!-- +N, where N is number of hours --> |footnotes = <!--For generic non-numbered footnotes--> }} '''अन्तरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय''' ([[फ्रांसीसी भाषा|फ्रांसीसी]] : Cour Pénale Internationale, ''कूर पिनल ऎंतरनास्योनाल'' ; प्रायः '''आई॰सी॰सी॰''' )<ref>कई अन्य संगठनों से जिनका संक्षिप्त रूप आईसीसी है, अलग करने के लिए अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय को कभी-कभी ICCt के रूप में संक्षिप्त किया जाता है। हालांकि सबसे अधिक संक्षिप्त रूप आईसीसी का इस्तेमाल इस लेख में किया गया है।</ref> एक स्थायी न्यायाधिकरण है जिसमें नरसंहार, मानवता के विरुद्ध अपराध, युद्ध-अपराध और आक्रमण का अपराध (हालाँकि वर्तमान में यह आक्रमण के अपराध पर अपने न्यायाधिकार क्षेत्र का प्रयोग नहीं कर सकता है) के लिए अपराधियों के विरुद्ध मुकदमा चलाया जाता है।<ref name="article5"/><ref name="iccfact"/> ICC का निर्माण, 1945 के बाद से अन्तरराष्ट्रीय विधियों का शायद सबसे महत्त्वपूर्ण सुधार रहा है। यह न्यायालय 1 जुलाई 2002 को अस्तित्व में आयी - वह तिथि जब इसकी स्थापना [[सन्धि (समझौता)|सन्धि]], अन्तरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय की रोम संविधि को लागू किया गया,<ref name="ai2002"/>- और यह केवल उस तिथि या उसके बाद के दिनों में किये गये अपराधों पर मुकदमा चला सकती है।<ref name="article11"/> अदालत की आधिकारिक बैठक [[हेग|द हेग]], [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड,]] में होती है, लेकिन इसकी कार्यवाही कहीं भी हो सकती है।<ref name="article3"/> {{As of|2010|10}} तक, 114 देश इस न्यायालय के सदस्य हैं।<ref name="untreaty"/><ref name="parties"/><ref name="cicc-ratification"/> [[मॉल्डोवा|मोल्डोवा]], जिसने 11 अक्टूबर 2010 को ICC संविधि को स्वीकृति दी थी, 1 जनवरी 2011 को 114वाँ सदस्य देश बन जायेगा।<ref name="Moldova">देखें [http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/85C38621-732E-4BB5-9732-65DD3AB67498.htm आईसीसी की आधिकारिक प्रेस विज्ञप्ति रिलीज़]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}.</ref> इसके अलावा 34 अन्य देशों ने, जिसमें [[रूस]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] भी शामिल हैं हस्ताक्षर तो किए हैं लेकिन रोम संविधि का अनुसमर्थन नहीं किया है।<ref name="untreaty"/> [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] और [[भारत]] समेत ऐसे कई देश हैं जिन्होंने न्यायालय की आलोचना की है और रोम संविधि पर हस्ताक्षर नहीं किया है। आमतौर पर आईसीसी अपने न्यायाधिकार का प्रयोग केवल उन्हीं मुकदमों के लिए कर सकता है जहाँ अभियुक्त, सदस्य देश का नागरिक हो, कथित अपराध सदस्य देश के क्षेत्र में हुआ हो, या [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] द्वारा भेजा गया कोई मामला हो। <ref name="articles12&13"/> न्यायालय का गठन वर्तमान राष्ट्रीय न्यायिक प्रणाली के पूरक के रूप में किया गया है: यह अपने अधिकार-क्षेत्र का प्रयोग तभी कर सकता है जब राष्ट्रीय अदालत ऐसे मामलों की जाँच करने या मुकदमा चलाने में असमर्थ या अनिच्छुक हों।<ref name="article17">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 17 अनुच्छेद. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref><ref name="article20">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 20 अनुच्छेद. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> जाँच और दण्ड देने के लिए प्राथमिक जिम्मेदारी सदस्य देश पर छोड़ दी जाती है।<ref name="prosecutor"/> वर्तमान में यह न्यायालय पाँच स्थानों में जाँच करती है: उत्तरी [[युगाण्डा|युगांडा]], [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|लोकतांत्रिक गणराज्य, कांगो]], [[मध्य अफ़्रीकी गणराज्य|मध्य अफ्रीकी गणराज्य]], दारफुर ([[सूडान]]) और [[कीनिया|केन्या गणराज्य]].<ref name="cases"/><ref>[http://www.coalitionfortheicc.org/documents/Kenya_Investigation_Opening_CICC_Advisory_31March2010.pdf ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> न्यायालय ने सोलह लोगों को दोषी पाया, जिसमें से सात भगोड़ें थे, दो मारे गये थे (या न्यायालय को उनके मर जाने का विश्वास था), चार हिरासत में थे और तीन न्यायालय में स्वेच्छा से उपस्थित हुए। आईसीसी की पहली जाँच कांगोलीज मिलीशिया नेता थॉमस लुबङ्गा के विरुद्ध 26 जनवरी 2009 को शुरू हुई थी। 24 नवम्बर 2009 को कोंगोलीज मिलीशिया नेता जर्मेन काटंगा और मथेउ गुडजोलो चूई के विरुद्ध दूसरी जाँच शुरू हुई। फिलीपींस ने अपना नाम वापस लिया। == इतिहास == 1919 में पेरिस पीस कंफ्रेंस के दौरान कमीशन ऑफ रेसपोंसिबिलिटीज के द्वारा युद्ध अपराध के आरोपी राजनीतिक नेताओं पर मुकदमा चलाने के लिए पहली बार अंतरराष्ट्रीय न्यायाधिकरण की स्थापना की गई। 1-16 नवम्बर 1937 को लीग ऑफ नेशंस के तत्वावधान में जेनेवा में आयोजित सम्मेलन में इस मुद्दे को एक बार फिर उठाया गया, लेकिन कोई व्यावहारिक परिणाम हासिल नहीं हुआ। संयुक्त राष्ट्र ने कहा कि नुरेमबर्ग और टोक्यो न्यायाधिकरण के बाद 1948 में [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान हुए इस प्रकार के अत्याचार को निपटने के लिए [[संयुक्त राष्ट्र महासभा|महासभा]] ने पहली बार स्थायी अंतरराष्ट्रीय अदालत की होने की आवश्यकता को पहचाना है।<ref name="iccfact"/> महासभा के अनुरोध पर, 1950 के दशक के प्रारम्भ में अंतर्राष्ट्रीय विधि आयोग ने दो विधियों को तैयार किया लेकिन इन्हें एक [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] की तरह स्थगित कर दिया गया और एक राजनीतिक रूप से अवास्तविक अंतरराष्ट्रीय आपराधिक अदालत का निर्माण किया गया।<ref name="Cato">गैरी टी. डेम्प्सेय, 16 जुलाई 1998. [http://www.cato.org/pubs/pas/pa-311es.html ''रीज़नेबल डाउट: द केस अगेन्स्ट द प्रोटोज्ड इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061228072538/http://www.cato.org/pubs/pas/pa-311es.html |date=28 दिसंबर 2006 }}. द काटो संस्थान. 31 दिसम्बर 2006 को अधिगम किया गया।</ref> [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद नाज़ी युद्ध अपराधियों के जांचकर्ता और अमेरिकी अधिकारियों द्वारा नुरेमबर्ग पर आयोजित 12 सैन्य जांचों में से एक आइनसाट्ज़ग्रूपेन मुकदमे पर [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राष्ट्र]] सेना के लिए एक मुख्य अभियोजक, बेंजामिन बी फेरेंच्ज़ बाद में एक अंतर्राष्ट्रीय [[विधि शासन|कानून के शासन]] के स्थापना के साथ ही उसके एक मुखर पैरोकार बन गए। 1975 में उनकी पहली पुस्तक प्रकाशित हुई जिसका नाम ''डिफाइनिंग इंटरनेशनल अग्रेशन-द सर्च फॉर वर्ल्ड पीस'' था, इसमें उन्होंने एक अंतरराष्ट्रीय अदालत की स्थापना के लिए तर्क दिया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.benferencz.org/bio.html |title=बेंजामिन बी फेरेंज़, जीवनी |access-date=18 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080109011136/http://www.benferencz.org/bio.html |archive-date=9 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> 1989 में यह विचार पुनर्जीवित हुआ जब तत्कालीन त्रिनिदाद और टोबैगो के प्रधानमंत्री [[ए॰एन॰आर॰ रॉबिन्सन]] ने अवैध दवा व्यापार से निपटने के लिए एक स्थायी अंतर्राष्ट्रीय अदालत के निर्माण का प्रस्ताव किया।<ref name="Cato"/><ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 20 जून 2006. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=152&amp;l=en.html इलेक्शन ऑफ मिस्टर अर्थर एन.आर. रॉबिन्सन टू बोर्ड ऑफ डायरेक्टर्स ऑफ द विकटिम ट्रस्ट फंड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927003646/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D152%26l%3Den.html |date=27 सितंबर 2007 }}'' . 3 मई 2007 को एक्सेस.</ref> जबकि प्रारूप अधिनियम पर काम शुरू किया गया, अंतरराष्ट्रीय समुदाय ने पूर्व यूगोस्लाविया<ref>द इंटरनेशनल क्रिमिनल ट्रिब्यूनल फॉर द फोर्मर युगोस्लाविया 1993 में स्थापना.</ref> और रवांडा<ref>द इंटरनेशनल क्रिमिनल ट्रिब्यूनल फॉर रवांडा 1994 में स्थापना.</ref> में युद्ध अपराधियों पर मुकदमा चलाने के लिए ''तदर्थ'' अधिकरणों की स्थापना की और एक बार फिर अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय की आवश्यकता को उजागर किया।<ref>कोलिशन फॉर द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट. [http://www.iccnow.org/?mod=icchistory ''आईसीसी का इतिहास'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070307195635/http://www.iccnow.org/?mod=icchistory |date=7 मार्च 2007 }}. 31 दिसम्बर 2006 एक्सेस.</ref> अगले वर्षों की बातचीत के बाद, महासभा ने संधि को अंतिम रूप देने के उद्देश्य से जून 1998 में रोम में एक सम्मेलन बुलाया। 17 जुलाई 1998 को अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय की रोम संविधि को 120 समर्थन वोट और 7 विरोधी वोट द्वारा अपनाया गया जिसमें 21 देशों ने भाग नहीं लिया था। वे सात देश जिन्होंने संधि के खिलाफ अपना वोट दिया था वे थे - [[चीन]], [[इराक़|इराक]], [[इज़राइल|इजरायल]], [[लीबिया]], [[क़तर|कतर]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] और [[यमन]].<ref>माइकल पी. शार्फ, अगस्त 1998. [http://www.asil.org/insights/insigh23.htm ''रीजल्ट ऑफ द रोम कंफ्रेस फॉर एन इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180630082312/https://www.asil.org/insights/insigh23.htm |date=30 जून 2018 }} . अंतर्राष्ट्रीय कानून की अमेरिकन सोसायटी. 4 दिसम्बर 2006 को अधिगम</ref> 11 अप्रैल 2002 को रोम संविधि एक बाध्यकारी संधि बनी, जब 60 देशों ने इसे मंजूरी दी। <ref name="ai2002">एमनेस्टी इंटरनेशनल, 11 अप्रैल 2002. ''[http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/008/2002 द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट--ए हिस्टोरिक डेवलपमेंट इन द फाइट फॉर जस्टिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307122057/http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/008/2002 |date=7 मार्च 2009 }}'' . 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> कानूनी तौर पर 1 जुलाई 2002 को संविधि को लागू किया गया,<ref name="ai2002"/> और आईसीसी केवल उस तिथि के बाद हुए अपराधों पर ही मुकदमा चला सकती है।<ref name="article11"/> फरवरी 2003 में सदस्य देशों की सभा द्वारा 18 न्यायाधीशों के पहले बेंच का चुनाव किया गया। 1 मार्च 2003 को अदालत के उद्घाटन सत्र में उन्होंने शपथ ग्रहण की। <ref>कोलिशन फॉर द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट [http://www.iccnow.org/?mod=judgespresidency ''न्यायाधीश और प्रेसीडेंसी'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124175252/http://iccnow.org/?mod=judgespresidency |date=24 नवंबर 2010 }}. 5 दिसम्बर 2006 को अधिगम</ref> अदालत ने अपना पहला गिरफ्तारी वारंट 8 जुलाई 2005 को जारी किया,<ref name="LRA warrants">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 14 अक्टूबर 2005. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=114&amp;l=en.html वारंट ऑफ अरेस्ट अनसिल्ड अगेन्स्ट फाइव एलआऱए कमांडर्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151018155015/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D114%26l%3Den.html |date=18 अक्तूबर 2015 }}'' . 5 दिसम्बर 2006 को अधिगम</ref> और पहली पूर्व-जांच की सुनवाई 2006 में आयोजित की गई।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 9 नवम्बर 2006. ''[https://web.archive.org/web/20070709002335/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/201.html प्रोसीक्यूटर प्रेजेंट्स एवीडेंस दैट कुड लीड टू फर्स्ट ट्रायल]'' . 5 दिसम्बर 2006 को अधिगम</ref> == सदस्यता == {{Main|States Parties to the Rome Statute of the International Criminal Court}} {{See also|United States and the International Criminal Court}} अगस्त 2010 तक 113 देशों ने इस अदालत में भाग लिया, जिसमें यूरोप और दक्षिण अमेरिका के लगभग सभी देश और अफ्रीका के लगभग आधे देश इसमें शामिल हुए.<ref name="untreaty">संयुक्त राष्ट्र संधि संग्रह. ''[http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&amp;mtdsg_no=XVIII-10&amp;chapter=18&amp;lang=en अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय का रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203075407/http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XVIII-10&chapter=18&lang=en |date=3 दिसंबर 2010 }}'' 30 जून 2008 को अभिगम</ref><ref name="parties">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 2010. [https://web.archive.org/web/20120614114057/http://www.icc-cpi.int/Menus/ASP/states+parties/The+States+Parties+to+the+Rome+Statute.htm ''द स्टेट्स पार्टिज टू द रोम स्टेट्यूट'' ] . 14 अगस्त 2006 को एक्सेस.</ref><ref name="cicc-ratification">अंतर्राष्ट्रीय न्यायालय आपराधिक के लिए गठबंधन, 18 अगस्त 2010. [http://www.coalitionfortheicc.org/documents/RATIFICATIONSbyRegion_18_August2010_eng.pdf ''स्टेट्स पार्टिज टू द रोम स्टेट्यूट ऑफ द आईसीसी'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004231948/http://www.coalitionfortheicc.org/documents/RATIFICATIONSbyRegion_18_August2010_eng.pdf |date=4 अक्तूबर 2013 }} 21 अगस्त 2010 को एक्सेस.</ref> 1 नवम्बर 2010 को [[सेशेल्स]] और [[सेण्ट लूसिया|सेंट लूसिया]] इसके 112 <sup>वें</sup> और 113 <sup>वें</sup> संख्या की सदस्य देश बने; 10 अगस्त 2010 में सेशेल्स ने संविधि की पुष्टि की,<ref name="Seychelles">[https://web.archive.org/web/20101006063345/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/689553E0-8531-4072-B07F-3F5AB56EC4EB.htm आईसीसी द्वारा एक लेख] देखें.</ref> और 18 अगस्त 2010, को सेंट लूसिया ने संयुक्त राष्ट्र महासचिव को रोम संविधि के अनुसमर्थन के अपने दस्तावेज दिए। इसके अलावा अन्य 35 देशों ने हस्ताक्षर तो किया लेकिन रोम संविधि का अनुसमर्थन नहीं किया,<ref name="untreaty"/> संधि का कानून इन देशों को "उन अधिनियमों से जो संधि के उद्देश्य और प्रयोजनों को विफल करते हैं" दूर रहने पर बाध्य करता है।<ref>[https://web.archive.org/web/20050208040137/http://www.un.org/law/ilc/texts/treatfra.htm द 1969 वियना कंवेंशन ऑन द लॉ ऑफ ट्रटिज] लेख 18. 23 नवम्बर 2006 में एक्सेस.</ref> इन तीन देशों- इजरायल, सूडान और संयुक्त राज्य- ने रोम संविधि को त्याग दिया है, जो उनके सदस्य देशों में शामिल न होने के इरादे को दर्शाता है और वैसे भी संविधि में उनके हस्ताक्षर से उनके ऊपर कोई क़ानूनी दायित्व नहीं आता है।<ref name="untreaty"/><ref>जॉन आर. बोल्टन, 6 मई 2002. [https://web.archive.org/web/20020531024435/http://www.state.gov/r/pa/prs/ps/2002/9968.htm ''अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय: संयुक्त राष्ट्र महासचिव अन्नान कोफी को पत्र'']. यूएस डिपार्टमेंट ऑफ स्टेट. 23 नवम्बर 2006 को एक्सेस.</ref><ref name="Heritage"/> == न्यायाधिकार == === न्यायालय के अधिकार क्षेत्र के भीतर अपराध === {{Main|International criminal law}} रोम संविधि का अनुच्छेद 5 अपराध के चार समूहों के बारे में अदालती अधिकारों की अनुमति देता है, जिसे यह "सम्पूर्ण रूप में अंतर्राष्ट्रीय समुदाय के लिए सबसे गंभीर अपराध" के रूप में संदर्भित करता है: नरसंहार का अपराध, मानवता के खिलाफ अपराध, युद्ध अपराध और आक्रामकता का अपराध. आक्रमण के अलावा संविधि इन अपराधों में से प्रत्येक को परिभाषित करती है: इसमें प्रावधान है कि अदालत आक्रमण के अपराध के लिए अपने क्षेत्राधिकार का प्रयोग तब तक नहीं करेगा जब तक सदस्य देश अपराध की परिभाषा पर सहमति नहीं जताते और उन आधारों को जब तक वे स्थापित नहीं करते जिन पर मुकदमा चलाया जा सकता है।<ref name="article5">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 5. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref><ref name="iccfact"/> जून 2010 में आईसीसी की पहली समीक्षा सम्मेलन कंपाला, युगांडा में की गई जिसमें "आक्रमण के अपराधों" की परिभाषा को बताया गया और उन पर आईसीसी के अधिकार क्षेत्रों का विस्तार किया गया। कम से कम 2017 तक आईसीसी को इस अपराध के लिए मुकदमा चलाने की अनुमति नहीं दी जाएगी. [https://web.archive.org/web/20101107234921/http://www.csmonitor.com/USA/Foreign-Policy/2010/0615/US-opposes-ICC-bid-to-make-aggression-a-crime-under-international-law ] कई देश [[आतंकवाद]] और मादक पदार्थों की तस्करी को रोम संविधि की अपराध सूची में जोड़ना चाहते थे; हालांकि आतंकवाद की परिभाषा पर सदस्य देश सहमति बनाने में असमर्थ थे और यह फैसला किया गया कि मादक पदार्थों की तस्करी को शामिल नहीं किया जाएगा क्योंकि हो सकता है इससे अदालत के सीमित संसाधन समाप्त हो जाएं.<ref name="iccfact">दिसम्बर 2002, संयुक्त राष्ट्र का लोक सूचना विभाग. ''[http://www.un.org/News/facts/iccfact.htm अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205220343/http://www.un.org/News/facts/iccfact.htm |date=5 दिसंबर 2006 }}'' . 5 दिसम्बर 2006 को अभिगम.</ref> भारत ने परमाणु हथियारों और जन विनाश के अन्य हथियारों के प्रयोग को युद्ध अपराध में शामिल करने की पैरवी की, लेकिन यह प्रयास भी असफल रहा। <ref name="India">दिलीप लाहिड़ी, 17 जुलाई 1998. [http://www.indianembassy.org/policy/ICC/ICC_Adoption_July_17_1998.html ''एक्सप्लेनेशन ऑफ वोट ऑन द एडाप्टेशन ऑफ द स्टेट्यूट ऑफ द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070128223746/http://www.indianembassy.org/policy/ICC/ICC_Adoption_July_17_1998.html |date=28 जनवरी 2007 }} . भारतीय दूतावास, वाशिंगटन डी.सी. 31 दिसम्बर 2006 से एक्सेस.</ref> भारत ने चिंता व्यक्त की है कि "आईसीसी की संविधि स्पष्ट रूप से यह सिद्ध करती है कि सामूहिक विनाश के हथियारों का प्रयोग एक युद्ध अपराध नहीं है। अंतर्राष्ट्रीय समुदाय को भेजने के लिए यह एक असाधारण संदेश है।"<ref name="India"/> कुछ टिप्पणीकारों का तर्क है कि रोम संविधि, अपराधों को मोटे तौर पर या बहुत थोड़े रूप में परिभाषित करता है। उदाहरण के लिए, चीन ने तर्क दिया है कि 'अपराधों की परिभाषा' प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून के परे है।<ref>लू जियनपिंग और वैंग हिक्सीएंग. ''जर्नल ऑफ इंटरनेशनल क्रिमिनल जस्टिस'' 5 जुलाई में "चाइना एट्ट्यूड टूवार्ड्स द आईसीसी"</ref> इसी कारण 2010 की पहली छमाही में एक समीक्षा सम्मेलन आयोजित किया गया।<ref name="review conference resolution">सदस्य देशों की सभा, 14 दिसम्बर 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-20_Vol.I_Part_III_English.pdf Resolution: Strengthening the International Criminal Court and the Assembly of States Parties]''|323&nbsp;KB}} . 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> अन्य बातों के अलावा, यह सम्मेलन अनुच्छेद 5 में निहित अपराधों की सूची की समीक्षा करेगा। <ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 123. 20 मार्च 2008 को अभिगम. (यह भी देखें, रॉल्फ इनर फिफे, 21 नवम्बर 2006, {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-5-INF2_English.pdf ''Review Conference: scenarios and options'']|69.4&nbsp;KB}}. 5 दिसम्बर 2006 को अभिगम</ref> रोम संविधि को अपनाने पर अंतिम प्रस्ताव में विशेष रूप से सिफारिश की गई है कि आतंकवाद और नशीले पदार्थों की तस्करी पर इस सम्मेलन में फिर से विचार किया जाए.<ref>[[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]], 2 नवम्बर 2006. ''[http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/037/2006 इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: कंसर्न्स एट द फिफ्थ सेसन ऑफ द एसेम्बली ऑफ स्टेट्स पार्टिज] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110002522/http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/037/2006 |date=10 जनवरी 2012 }}'' . 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> === प्रादेशिक क्षेत्राधिकार === रोम संविधि के लिए बातचीत के दौरान अधिकांश देशों ने तर्क दिया कि इस अदालत को सार्वभौमिक न्यायाधिकार प्रयोग करने की अनुमति दी जानी चाहिए। हालांकि, मुख्य रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका के विरोध की वजह से इस प्रस्ताव को पारित नहीं किया जा सका। <ref>एलिजाबेथ विलंशुस्र्ट, 1999. 'ज्यूरिसडिक्शन ऑफ द कोर्ट' पृष्ठ 136. राय एस. ली (ed.) में ''द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: द मेकिंग ऑफ द रोम'' . द हेग: क्लुवर लॉ इंटरनेशनल. ISBN 90-411-1212-X.</ref> और अंततः एक समझौता किया गया, जिसमें अदालत को निम्नलिखित सीमित परिस्थितियों में ही अपने अधिकारिता का प्रयोग करने की अनुमति दी गई: * जहां अपराध करने वाला आरोपी, सदस्य देश का नागरिक हो (या जहां व्यक्ति का देश उसके अदालती क्षेत्राधिकार को स्वीकार किया हो); * जहां कथित अपराध एक सदस्य देश में घटित हुआ हो (या जहां देश जिसके क्षेत्र में अपराध घटित हो, वह देश उसके अदालती क्षेत्राधिकार को स्वीकार किया हो); या * जहां संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद द्वारा अदालत के लिए एक मामला सौंपा गया हो। <ref name="articles12&13">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 12 और 13. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> === सामयिक क्षेत्राधिकार === अदालत का क्षेत्राधिकार पूर्वव्यापी रूप से लागू नहीं होता है: यह केवल 1 जुलाई 2002 या उसके बाद किए गए अपराधों पर ही मुकदमा चला सकता है (जिस तारीख को रोम संविधि को लागू किया गया था). जहां उस तारीख के बाद एक देश रोम संविधि का सदस्य बना, उस देश के संविधि के लागू होने के बाद अपराध के संबंध में स्वतः ही अदालत अपने क्षेत्राधिकार को लागू कर सकती थी।<ref name="article11">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 11 अनुच्छेद . 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> [[चित्र:International Criminal Court Headquarters, Netherlands.jpg|thumb|right|द हेग में आईसीसी का अस्थायी मुख्यालय]] === संपूरकता === जहां राष्ट्रीय अदालत नाकाम हो जाती है वहीं आईसीसी अंतिम उपाय के न्यायालय के रूप में जांच और अभियोग चलाती है। संविधि के अनुच्छेद 17 में यह प्रावधान है कि एक मामला तब अग्राह्य है अगर: {{quote|"(a) The case is being investigated or prosecuted by a State which has jurisdiction over it, unless the State is unwilling or unable genuinely to carry out the investigation or prosecution; (b) The case has been investigated by a State which has jurisdiction over it and the State has decided not to prosecute the person concerned, unless the decision resulted from the unwillingness or inability of the State genuinely to prosecute; (c) The person concerned has already been tried for conduct which is the subject of the complaint, and a trial by the Court is not permitted under article 20, paragraph 3; (d) The case is not of sufficient gravity to justify further action by the Court."<ref name=article17/>}} अनुच्छेद 20, पैरा 3, निर्दिष्ट करता है कि, अगर एक व्यक्ति पहले से ही एक अन्य अदालत में कोशिश कर चुका है, आईसीसी फिर से समान चरित्र के लिए अदालती कार्यवाही नहीं करता जब तक अन्य अदालत में कार्यवाही जारी हो। {{quote|"(a) Were for the purpose of shielding the person concerned from criminal responsibility for crimes within the jurisdiction of the Court; or (b) Otherwise were not conducted independently or impartially in accordance with the norms of due process recognized by international law and were conducted in a manner which, in the circumstances, was inconsistent with an intent to bring the person concerned to justice."<ref name=article20/>}} == सरंचना == आईसीसी सदस्य देशों की एक सभा द्वारा शासित है।<ref name="assembly">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20080118093007/http://www.icc-cpi.int/asp.html ''एसेम्बली ऑफ स्टेट पार्टिज'' ] . 2 जनवरी 2007 को एक्सेस.</ref> अदालत के चार अंग होते हैं: प्रेसीडेंसी, न्यायिक प्रभाग, अभियोजक का कार्यालय और रजिस्ट्री.<ref name="structure">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20061130011509/http://www.icc-cpi.int/about/ataglance/structure.html ''अदालत की संरचना'' ]. 23 नवम्बर 2006 से एक्सेस</ref> === सदस्य देशों की सभा === अदालत का प्रबंधन निरीक्षण और विधायी निकाय, सदस्य देशों की सभा, प्रत्येक देश के एक प्रतिनिधि से बनी है।<ref name="article112">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 112 अनुच्छेद. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> प्रत्येक सदस्य देश के पास एक वोट होता है और आम सहमति द्वारा किसी फैसले पर पहुंचने का "हर प्रयास" किया जाना चाहिए। <ref name="article112"/> यदि आम सहमति से फैसला नहीं हो पाता है तब वोट के द्वारा फैसला किया जाता है।<ref name="article112"/> सभा की अध्यक्षता एक अध्यक्ष और दो उपाध्यक्ष द्वारा किया जाता है जिन्हें तीन-साल के कार्यकाल वाले सदस्यों द्वारा निर्वाचित किया जाता है। साल में एक बार पूर्ण सत्र में सभा की बैठक न्यूयॉर्क या द हेग में होती है और आवश्यकता के समय में एक विशेष सत्र में भी बैठक का आयोजन किया जाता है।<ref name="article112"/> ये सत्र प्रेक्षक देशों और गैर-सरकारी संगठनों के लिए खुले होते है।<ref>एमनेस्टी इंटरनेशनल, 11 नवम्बर 2007. ''[http://www.amnesty.org/en/international-justice/issues/international-criminal-court/assembly-states-parties एसेम्बली ऑफ स्टेट्स पार्टिज ऑफ द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124185043/http://www.amnesty.org/en/international-justice/issues/international-criminal-court/assembly-states-parties |date=24 नवंबर 2010 }}'' . 2 जनवरी 2007 से एक्सेस</ref> यह सभा, न्यायाधीशों और अभियोजकों का चुनाव करती है, अदालत के बजट का फैसला करती है, महत्त्वपूर्ण ग्रंथों को अपनाती है (जैसे [https://web.archive.org/web/20090309232222/http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Legal+Texts+and+Tools/Official+Journal/Rules+of+Procedure+and+Evidence.htm रूल्स ऑफ़ प्रोसीजर एंड एविडेंस]) और अदालत के अन्य अंगों के परीक्षण के लिए प्रबंधन निगरानी प्रदान करती है।<ref name="assembly"/><ref name="article112"/> रोम संविधि के अनुच्छेद 46 के अन्तर्गत इस सभा को कार्यालय से किसी न्यायाधीश या वकील को बाहर करने की अनुमति है जो "गंभीर कदाचार या उसके कर्तव्यों की एक गंभीर उल्लंघन करते हुए पाया जाता है" या "संविधि द्वारा आवश्यक कार्यों का निष्पादन करने में असमर्थ हो."<ref name="article46">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 46 अनुच्छेद . 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> अदालत के न्यायिक कार्यों में सदस्य देश हस्तक्षेप नहीं कर सकते हैं।<ref name="iccnow-asp">अंतर्राष्ट्रीय न्यायालय आपराधिक के लिए गठबंधन. [http://www.iccnow.org/?mod=asp ''एसेम्बली ऑफ स्टेट पार्टिज'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071212164725/http://www.iccnow.org/?mod=asp |date=12 दिसंबर 2007 }} . 2 जनवरी 2007 से एक्सेस.</ref> व्यक्तिगत मामलों से संबंधित विवादों को न्यायिक प्रभागों द्वारा सुलझाया जाता है।<ref name="iccnow-asp"/> नवम्बर 2008 में सदस्य देशों की सभा के सातवें सत्र में इस सभा ने फैसला किया कि 2010 के पहले सत्र के दौरान रोम संविधि की समीक्षा सम्मेलन को कम्पाला, युगांडा में आयोजित किया जाएगा.<ref>[http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/054.TGFuZz1FTg.html रोम संविधि की समीक्षा सम्मेलन की मेजबानी युगांडा द्वारा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118064158/http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/10/054.TGFuZz1FTg.html |date=18 जनवरी 2012 }}, [http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/2.html हेग न्याय पोर्टल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101128092839/http://www.haguejusticeportal.net/eCache/DEF/2.html |date=28 नवंबर 2010 }}</ref> === प्रेसीडेंसी === [[चित्र:JudgeKirsch.jpg|thumb|right|2003 से 2009 तक कोर्ट के राष्ट्रपति फिलिप किर्श]] अदालत के समुचित प्रशासन के लिए प्रेसीडेंसी जिम्मेदार होता है (अभियोजक कार्यालय से अलग).<ref name="presidency">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20070606192805/http://www.icc-cpi.int/organs/presidency.html ''द प्रेसीडेंसी'' ]. 21 जुलाई 2007 से एक्सेस.</ref> इसमें राष्ट्रपति और प्रथम और द्वितीय उप-राष्ट्रपति - अदालत के तीन न्यायाधीश, जो अपने सहयोगी न्यायाधीशों के द्वारा अध्यक्ष का चुनाव अधिकतम दो तीन-वर्ष के कार्यकाल के लिए करते हैं, शामिल होते हैं।<ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 38. 20 मार्च 2008 से अभिगम.</ref> मौजूदा राष्ट्रपति सैंग-ह्यून साँग हैं, जिन्हें 11 मार्च 2009 को चुना गया था।<ref name="president">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 11 मार्च 2009. [http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=3ff10683-6d9b-48b0-b1a9-53c365a80b58&amp;lan=en-GB.htm ''जज साँग (रिपब्लिक ऑप कोरिया) इलेक्टेड प्रेसीडेंट ऑफ द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट; जजेस डियरा (माली) एंड कौल (जर्मनी) इलेक्ट्ड फर्स्ट एंड सेकेंड वाइस-प्रेसीडेंट रेसपेक्टीवली'' ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}. 11 मार्च 2010 से एक्सेस</ref> === न्यायिक प्रभाग === {{Main|Judges of the International Criminal Court}} न्यायिक प्रभाग शाखा में अदालत के 18 न्यायाधीश शामिल हैं, जिसे तीन शाखाओं में विभाजित किया गया है - पूर्व परीक्षण शाखा, परीक्षण शाखा और अपील शाखा - जो अदालत की न्यायिक कार्यों का वहन करते हैं।<ref name="chambers">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20041209030811/http://www.icc-cpi.int/organs/chambers.html ''चैम्बर्स'']. 21 जुलाई 2007 से उपलब्ध.</ref> सदस्य देशों की सभा द्वारा अदालत के लिए न्यायाधीशों का चुनाव किया जाता है।<ref name="chambers"/> उनकी सेवा नौ वर्षों की होती है और आमतौर पर पुनः चुनाव के लिए वे अयोग्य होते हैं।<ref name="chambers"/> सभी न्यायाधीशों को रोम संविधि के सदस्य देशों का नागरिक होना चाहिए और दो न्यायाधीश एक ही देश के नागरिक नहीं हो सकते हैं।<ref name="article36">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 36. 20 मार्च 2008 से एक्सेस.</ref> उन्हें "उच्च नैतिक चरित्र, निष्पक्षता और ईमानदारी से परिपूर्ण व्यक्ति होना चाहिए जो अपने देश के उच्चतम न्यायिक कार्यालयों में भर्ती होने की आवश्यक योग्यता रखते हैं।<ref name="article36"/> अभियोजक या किसी भी व्यक्ति के किसी भी मामले में जांच या मुकदमा होने के बाद, जिसमें उसकी निष्पक्षता पर शक किया गया हो, उसे न्यायाधीश पद से अयोग्य हो जाने का अनुरोध किया जा सकता है।<ref name="article41">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 41 . 20 मार्च 2008 से एक्सेस.</ref> किसी विशेष मामले से किसी न्यायाधीश को अयोग्य साबित करने के लिए अन्य न्यायाधीशों के पूर्ण बहुमत द्वारा निर्णय लिया जाता है।<ref name="article41"/> एक जज को कार्यालय से हटाया जा सकता है अगर उसे "अपने कर्तव्यों का उल्लंघन करते या गंभीर कदाचार करते पाया गया" या अपने कार्यों को करने में उसे असमर्थ पाया गया।<ref name="article46"/> एक न्यायाधीश को हटाने के लिए अन्य न्यायधीशों की दो-तिहाई बहुमत और सदस्य देशों की दो-तिहाई बहुमत की आवश्यकता होती है।<ref name="article46"/> === अभियोजक कार्यालय === अभियोजक कार्यालय, जांच और मुकदमों के आयोजन के लिए जिम्मदार होता है।<ref name="prosecutor">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20041209031511/http://www.icc-cpi.int/organs/otp.html ''अभियोजक का कार्यालय''] . 21 जुलाई 2007 को उपलब्ध.</ref> इसमें अभियोजक नेतृत्व करता है, जिसे दो उप अभियोजक सहायता करते हैं।<ref name="structure"/> रोम संविधि अभियोजक के कार्यालय को स्वतंत्र रूप से कार्य करने की अनुमति देती है,<ref name="Article42">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 42. 20 मार्च 2008 को उपलब्ध.</ref> कार्यालय का कोई भी सदस्य किसी बाहरी स्त्रोत, जैसे अंतर्राष्ट्रीय संगठन, गैर सरकारी संगठन या किसी व्यक्ति के निर्देशन पर कार्य नहीं कर सकता है।<ref name="prosecutor"/> तीन परिस्थितियों के तहत अभियोजक जांच कार्य शुरू करता है:<ref name="prosecutor"/> * जब एक सदस्य देश द्वारा किसी मामले को सौंपा जाता है; * जब उसे [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] द्वारा किसी मामले को सौंपा जाता है, अंतरराष्ट्रीय शांति और सुरक्षा के खतरे को समाप्त करने के लिए निर्दिष्ट करने के लिए उसके द्वारा, सुरक्षा अभिनय और पता करने के लिए एक खतरा है, या * जब प्री-ट्रायल चैंबर उसे अधिकृत व्यक्तियों या गैर सरकारी संगठनों के रूप में अन्य स्रोतों से सूचना प्राप्त करने के आधार पर एक जांच करने के लिए कहती है। पूछ-ताछ या अभियोजन के अंतर्गत कोई भी व्यक्ति एक अभियोजक को किसी भी मामले से अयोग्य ठहराने का अनुरोध कर सकता है "जिसमें किसी भी किसी भी आधार पर उनकी निष्पक्षता पर शक किया जा सके".<ref name="Article42"/> अभियोजक की अयोग्यता के अनुरोध पर फैसला, अपील प्रभाग द्वारा किया जाता है।<ref name="Article42"/> किसी अभियोजक को कार्यालय से सदस्य देशों के पूर्ण बहुमत के द्वारा हटाया जा सकता है, अगर उसे "अपने गंभीर कदाचार या कर्तव्यों का उल्लंघन करते पाया गया" या अपने कार्यों को करने में उसे असमर्थ पाया गया।<ref name="article46"/> हालांकि, अदालत के आलोचकों का तर्क है कि "आईसीसी के अभियोजक और न्यायाधीशों के अधिकारों पर अपर्याप्त नियंत्रण और संतुलन मौजूद है" और "राजनीतिक अभियोजन और अन्य दुर्व्यवहारों के खिलाफ अपर्याप्त सुरक्षा है".<ref name="US DoS faq">अमेरिकी विदेश विभाग, 30 जुलाई 2003. [https://web.archive.org/web/20031011092722/http://www.state.gov/t/pm/rls/fs/23428.htm ''अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय (आईसीसी) के बारे में अमेरिकी सरकार की नीतियों के बारे में पूछे गए लगातार प्रश्न)''] . 31 दिसम्बर 2006 से एक्सेस</ref> [[हेनरी किसिंजर]] का कहना है कि नियंत्रण और संतुलन इतना कमजोर है कि अभियोजक के पास "वस्तुतः असीमित अधिकार होता है।"<ref name="Kissinger">[[हेनरी किसिंजर|हेनरी ए. किसिंजर]] "यूनिवर्सल क्षेत्राधिकार का नुकसान". ''विदेश मामले'' जुलाई/अगस्त 2001, पी. 95. 31 दिसम्बर 2006 को उपलब्ध</ref> अक्टूबर 2009 तक, अर्जेंटीना के अभियोजक लुईस मोरेनो ओकांपो थे जिनका चुनाव नौ वर्षों के कार्यकाल के लिए सदस्य देशों की सभा द्वारा 21 अप्रैल 2003<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 24 अप्रैल 2003. [https://web.archive.org/web/20041128045320/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/52.html ''अभियोजक का चुनाव''] . 21 जुलाई 2007 को उपलब्ध.</ref> को किया गया था।<ref name="prosecutor"/> === रजिस्ट्री === प्रशासन के गैर न्यायिक पहलुओं और अदालत की सर्विसिंग के लिए रजिस्ट्री जिम्मेदार होती है।<ref name="registry">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=6a4167ac-ca17-403d-928b-b2c36bb85ab4&amp;lan=en-GB.html ''द रजिस्ट्री'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110616151431/http://www.icc-cpi.int/menus/icc/structure%20of%20the%20court/registry/the%20registry?lan=en-GB.html |date=16 जून 2011 }} {{Cite web |url=http://www.icc-cpi.int/menus/icc/structure%20of%20the%20court/registry/the%20registry?lan=en-GB.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110616151431/http://www.icc-cpi.int/menus/icc/structure%20of%20the%20court/registry/the%20registry?lan=en-GB.html |archive-date=16 जून 2011 |url-status=dead}} . 21 जुलाई 2007 को उपलब्ध.</ref> इसमें अन्य चीजों के अलावा, "प्रशासन की कानूनी सहायता मामले, अदालत प्रबंधन, पीड़ित और गवाह मामले, वकील बचाव, निरोध इकाई और अंतरराष्ट्रीय संगठनों में प्रशासन द्वारा उपलब्ध कराई गई पारम्परिक सेवाएं जैसे वित्त, अनुवाद, प्रबंधन निर्माण, वसूली और कार्मिक शामिल हैं।"<ref name="registry"/> रजिस्ट्री का नेतृत्व रजिस्ट्रार द्वारा किया जाता है जिसका चुनाव 5 वर्षो के कार्यकाल के लिए न्यायाधीशों द्वारा किया जाता है।<ref name="structure"/> वर्तमान रजिस्ट्रार सिल्वाना अरबिया है, जिन्हें 28 फ़रवरी 2009 में चुना गया था। === मुख्यालय, कार्यालय और निरोध इकाई === अदालत का आधिकारिक कार्यालय [[हेग|द हेग]], नीदरलैंड में है, लेकिन इसकी कार्यवाही कहीं भी हो सकती हैं।<ref name="article3">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 3. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref><ref>आईसीसी और नीदरलैंड के बीच कानूनी रिश्ते को मुख्यालय समझौते के द्वारा अधिचालित किया गया जो कि 1 मार्च 2008 को लागू हुआ। (देखें अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 2008: {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/about/officialjournal/ICC-BD-04-01-08-ENG.pdf ''Headquarter Agreement between the International Criminal Court and the Host State'']|2.23&nbsp;MB}} . 1 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> वर्तमान में यह न्यायालय द हेग के पूर्वी छोर पर अंतरिम परिसर में स्थित है।<ref name="premises">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के लिए गठबंधन, 2006. [http://www.iccnow.org/?mod=premises ''इमारत - आईसीसी परिसर'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101124154924/http://iccnow.org/?mod=premises |date=24 नवंबर 2010 }} . 8 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> द हेग के उत्तर में, अलेक्जेंडरकेज़र्न में स्थायी रूप से अदालत का निर्माण करने का इरादा है।<ref name="premises"/><ref name="premises resolution">सदस्य देशों की सभा, 14 दिसम्बर 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-20_Vol.I_Part_III_English.pdf Resolution: Permanent premises]''|323&nbsp;KB}} . 20 मार्च 2008 को अभिगम किया गया।</ref> आईसीसी, न्यूयॉर्क में संपर्क कार्यालय को बनाए रखा है<ref name="NY">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, जनवरी 2007. ''[https://web.archive.org/web/20070623020724/http://www.icc-cpi.int/library/about/newsletter/12/en_06.html सोकोर्रो फ्लोर्स लिएरा हेड ऑफ द लियसन ऑफिस टू द यूएन]'' . 10 जून 2008 से एक्सेस.</ref> और क्षेत्रीय कार्यालयों जहां यह अपने गतिविधियों को आयोजित करता है, को भी बनाए हुए है।<ref name="field-offices"/> 18 अक्टूबर 2007 तक, अदालत का क्षेत्रीय कार्यालय कम्पाला, [[किन्शासा|किनशासा]], बुनिया, अबेचे और बंगुइ में था।<ref name="field-offices">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 18 अक्टूबर 2007. ''[https://web.archive.org/web/20070623020724/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/288.html रजिस्ट्रार ने बंगुइ में आईसीसी फील्ड कार्यालय का उद्घाटन किया]'' . 10 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> आईसीसी का निरोध केंद्र द हेग के हागलैंडन पेनल इंस्टीट्यूशन के शेवेनिंगेन शाखा के परिसर में बारह कक्षों से बना है।<ref name="Scheveningen">एम्मा थोमसन, 28 फ़रवरी 2006. ''[http://www.publicinternationallaw.org/warcrimeswatch/archives/wcpw_vol01issue02.html#u2 आईसीसी ने कहा युगांडा युद्ध संदिग्ध अपराध के लिए सेल्स तैयार है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928030946/http://www.publicinternationallaw.org/warcrimeswatch/archives/wcpw_vol01issue02.html#u2 |date=28 सितंबर 2007 }}'' . रॉयटर्स 18 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> पूर्व यूगोस्लाविया के लिए अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायाधिकरण द्वारा पकड़े गए संदिग्धों को उसी जेल में रखा गया है और वे समान सुविधा साझा करते हैं जैसे फिटनेस कमरा, लेकिन आईसीसी द्वारा पकड़े गए संदिग्धों के साथ उनका कोई संपर्क नहीं है।<ref name="Scheveningen"/> अलेक्जेडरकाजेर्न में आईसीसी के भावी मुख्यालय के लिए निरोध इकाई को बंद कर दिया गया है।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 18 अक्टूबर 2005. {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/iccdocs/asp_docs/library/asp/ICC-ASP-4-22_English.pdf ''Report on the future permanent premises of the International Criminal Court: Project Presentation'']|537&nbsp;KB}}, पृ. 23. 18 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> अक्टूबर 2009 तक निरोध केंद्रों में पांच संदिग्धों को रखा गया था: थॉमस लुबंगा, जर्मेन कटंगा, मथेउ गुडजोलो चूई, जीन-पियरे बेम्बा और लाइबेरिया के पूर्व राष्ट्रपति चार्ल्स टेलर. टेलर पर सिएरा लियोन के लिए विशेष अदालत के अधिदेश और तत्वावधान के तहत मुकदमा चल रहा है, लेकिन उनके मुकदमे को फ़्रीटाउन में मुकदमे के आयोजन पर राजनीतिक और सुरक्षा चिंताओं के चलते द हेग में आईसीसी की सुविधा में आयोजित किया जा रहा है।<ref>बीबीसी समाचार, 20 जून 2006. ''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4848938.stm Q&amp;A: ट्राइंग चार्ल्स टेलर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710202448/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4848938.stm |date=10 जुलाई 2010 }}'' . 11 जनवरी 2007 को अभिगम किया गया।</ref><ref>अलेक्जेंडर हडसन, 31 मई 2007. " [http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L31697300.htm वारलोर्ड टेलर्स होम इज लोनली डच प्रिजन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090126013704/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L31697300.htm |date=26 जनवरी 2009 }} ". ''रॉयटर्स'' 27 जुलाई 2007 को उपलब्ध.</ref> == प्रक्रिया == === अभियुक्त के अधिकार === रोम संविधि में प्रावधान है कि सभी व्यक्तियों को तब तक निर्दोष माना जाता है जब तक कि उन्हें उचित संदेह से परे दोषी नहीं सिद्ध किया जाता,<ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 66 अनुच्छेद . 20 मार्च 2008 को अभिगम किया गया।</ref> और जांच के दौरान आरोपियों और व्यक्तियों के लिए कुछ अधिकार स्थापित किये गए है।<ref>अनुच्छेद 55 में एक जांच के दौरान व्यक्तियों के अधिकारों को प्रदान की जाती है। भाग 6, खासकर अनुच्छेद 67 में अभियुक्त को अधिकार प्रदान की जाती है। इन्हें भी देखें एमनेस्टी इंटरनेशनल, 1 अगस्त 2000. ''[http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/009/2000 अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय कोर्ट: तथ्य पत्र 9 - साफ जांच की गारंटी देता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110611092127/http://www.amnesty.org/en/library/info/IOR40/009/2000 |date=11 जून 2011 }}'' . 20 मार्च 2008 को अभिगम किया गया।</ref> इसमें शामिल है अपने खिलाफ आरोपों के बारे में पूर्ण जानकारी पाने का अधिकार, नि:शुल्क रूप से एक वकील की नियुक्त का अधिकार; एक त्वरित परीक्षण करने का अधिकार; और उसके खिलाफ गवाहों की जांच करने का अधिकार और अपनी ओर से गवाहों की उपस्थिति और परीक्षण प्राप्त करने का अधिकार. कुछ लोगों का तर्क है कि आईसीसी द्वारा पेशकश की गई सुरक्षा अपर्याप्त हैं। हैरीटेज फाउंडेशन के एक रूढ़िवादी विचारक के अनुसार "वे अमेरिकी जो अदालत में उपस्थित होते हैं उन्हें बुनियादी संवैधानिक अधिकारों से वंचित किया जाता है, जैसे जूरी के समकक्ष के द्वारा मुकदमा, दोहरे खतरे से सुरक्षा और दूसरे आरोपी से सामना करने का अंधिकार."<ref name="Heritage">ब्रेट शेफर डी., 9 जनवरी 2001. [http://www.heritage.org/Research/InternationalOrganizations/EM708.cfm ''ओवरटर्निंग क्लिनटंस मिडनाइट एक्शन ऑन द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090820055306/http://www.heritage.org/Research/InternationalOrganizations/EM708.cfm |date=20 अगस्त 2009 }} . हेरिटेज फाउंडेशन. 23 नवम्बर 2006 में अभिगम किया गया।</ref> ह्यूमन राइट्स वॉच का तर्क है कि, आईसीसी का मानक पर्याप्त है, उन्होंने कहा कि "आईसीसी के पास आज तक की लिखी गई योग्य प्रक्रिया गारंटी की सबसे व्यापक सूची है", जिसमें बेकसूरी की प्रकल्पना; परामर्श का अधिकार; सबूतों को पेश करने और गवाहों का सामना करने का अधिकार; चुप्पी बनाए रखने का अधिकार; जांच पर उपस्थित होने का अधिकार; उचित संदेह से परे आरोप साबित करने और दोहरे खतरे के खिलाफ सुरक्षा प्राप्त करने का अधिकार शामिल है।"<ref>ह्यूमन राइट्स वॉच. [https://web.archive.org/web/20101123213004/http://www.hrw.org/campaigns/icc/facts.htm ''मिथ्स एंड फैक्ट्स अबाउट द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'']. 31 दिसम्बर 2006 को अधिगम किया गया।</ref> डेविड शेफर जो रोम सम्मेलन के लिए अमेरिकी प्रतिनिधिमंडल का नेतृत्व करते हैं (और जिन्होंने संधि को धारण करने के खिलाफ वोट किया था), के अनुसार "जब हमलोग रोम संधि पर बातचीत कर रहे थे, हमलोग हमेशा इस बात पर नज़र रखते थे कि, 'क्या यह अमेरिकी संवैधानिक परीक्षण के साख आमने-सामने होगी, इस अदालत का गठन और कारण प्रक्रिया अधिकार बचाव पक्ष प्रदान करेगी?" और रोम के अंत में हम लोग काफी आश्वस्त थे कि वह योग्य प्रक्रिया अधिकार, वास्तव में सुरक्षित थे और वह संधि संवैधानिक जांच पर खरी है।"<ref>सीएनएन, 2 जनवरी 2000. [http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0001/02/bp.00.html ''''बर्डेन ऑफ प्रूफ'' ट्रांसक्रिप्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110522014103/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0001/02/bp.00.html |date=22 मई 2011 }} . 31 दिसम्बर 2006 को अधिगम किया गया।</ref> श्री शेफर के इस बात पर विचार कि क्या यह संधि अमेरिकी संविधान की आवश्यकताओं को संतुष्ट कर पाएगी केवल एक राजनयिक का विचार था; किसी अमेरिकी अदालत ने मुद्दे को विवाद के लिए खुला छोड़ने की राय नहीं दी. रक्षा और अभियोजन दलों के बीच "हथियार की समानता" को सुनिश्चित करने के लिए आईसीसी ने सैन्य सहायता, परामर्श और बचाव पक्ष और उनके सलाह प्रदान करने के लिए रक्षा के लिए लोक परामर्श (ओपीसीडी) के एक स्वतंत्र कार्यालय की स्थापना की। <ref>कैटी ग्लासबोरो, 21 अगस्त 2006. [http://www.globalpolicy.org/intljustice/general/2006/0821defenders.htm ''रक्षकों का बचाव'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509025812/http://www.globalpolicy.org/intljustice/general/2006/0821defenders.htm |date=9 मई 2007 }} . वैश्विक नीति फोरम 3 मई 2007 को एक्सेस.</ref><ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. ''[https://web.archive.org/web/20040624055913/http://www.icc-cpi.int/defence/defaccused.html रक्षा का अधिकार]'' . 3 मई 2007 को एक्सेस.</ref> ओपीसीडी एक जांच के प्रारम्भिक चरणों के दौरान आरोपी के अधिकारों को बनाए रखने में मदद भी करता है।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 2005. ''[http://www.derechos.org/nizkor/icc/iccreport.html 2004 के लिए अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय की रिपोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223337/http://www.derechos.org/nizkor/icc/iccreport.html |date=27 सितंबर 2007 }}'' . 3 मई 2007 को एक्सेस.</ref> हालांकि, थॉमस लुबंगा के बचाव दल का कहना है कि अभियोजकों की तुलना में उन्हें कम बजट दिया गया है और वे सबूत और गवाहों के बयान काफी धीमी गति से उनके पास पहुंचती है।<ref name="cfr">स्टेफ़नी हंसन, 17 नवम्बर 2006. [http://www.cfr.org/publication/12048/ ''अफ्रीका और अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226010634/http://www.cfr.org/publication/12048/ |date=26 फ़रवरी 2008 }}. विदेशी संबंध परिषद 23 नवम्बर 2006 से एक्सेस.</ref> === पीड़ित भागीदारी और हानिपूर्ति === {{Ref improve section|date=May 2009}} अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के अधिनियम और प्रक्रिया और साक्ष्य के नियम का एक महान नवाचार है पीड़ित को दी गई अधिकारों की श्रृंखला.<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [https://web.archive.org/web/20041127034707/http://www.icc-cpi.int/victimsissues.html ''पीड़ित और गवाह''] . 22 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref><ref>इलारिया बोट्टीग्लिएरो, अप्रैल 2003. "[http://www.sgiquarterly.org/english/Features/quarterly/0304/perspective.htm अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय - पीड़ितों के लिए आशा है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928031441/http://www.sgiquarterly.org/english/Features/quarterly/0304/perspective.htm |date=28 सितंबर 2007 }}", 32 ''एसजीआई त्रैमासिक'' पीपी 13-15. 24 जुलाई 2007 को उपलब्ध.</ref> अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्याय के इतिहास में पहली बार, संविधि के तहत पीड़ित के न्यायालय के समक्ष अपने विचार और टिप्पणी रखने की संभावना होती है। न्यायालय के समक्ष भागीदारी, कार्यवाही के विभिन्न चरणों में होती है और यह अलग-अलग रूपों में हो सकती है। हालांकि यह न्यायाधीशों पर आधारित होती है और वे समय और भागीदारी के तरीके के लिए निर्देश देते हैं। ज्यादातर मामलों में कोर्ट की कार्यवाही में भाग लेना एक कानूनी प्रतिनिधि के माध्यम से होता है और "आरोपी के अधिकार और न्यायपूर्ण और निष्पक्ष जांच के साथ एक तरह से जो प्रतिकूल या असंगत का अधिकार नहीं है", में आयोजित किया जाता है। रोम संविधि के अनतर्गत पीड़ित-आधारित प्रावधानों में पीड़ितों के पास यह अवसर होता है कि वे अपनी बात रख सकते हैं और जहां उपयुक्त हो अपने कष्ट के लिए क्षतिपूर्ति प्राप्त कर सकते हैं। यह दंड देनेवाला और दृढ न्याय के बीच संतुलन है जो कि आईसीसी को सक्षम बनाता है, न केवल न्याय के लिए अपराधियों को लाने बल्कि पीड़ितों को खुद न्याय प्राप्त करने में मदद करता है। अनुच्छेद 43 (6) एक पीड़ित और साक्ष्य इकाई को स्थापित करता है जिसमें "सुरक्षात्मक उपाय और सुरक्षा व्यवस्था और गवाहों और पीड़ित के लिए परामर्श और अन्य उपयुक्त सहायता प्रदान करता है जो अदालत में उपस्थित होते हैं और गवाहों द्वारा दिए गए बयान के कारण जिन दूसरो लोगों को खतरा होती है उन्हें सुरक्षा प्रदान किया जाता है।"<ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} 43(6) अनुच्छेद. 20 मार्च 2008 को अभिगम किया गया।</ref> अनुच्छेद 68 "पीड़ितों और गवाहों की सुरक्षा और कार्यवाही में उनकी भागीदारी" के लिए नियमों को स्थापित करता है।<ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का 68 अनुच्छेद. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> अदालत ने पीड़ितों के लिए सार्वजनिक परामर्श के एक कार्यालय की भी स्थापना की है, जिसके तहत पीड़ितों और उनके कानूनी प्रतिनिधियों को सहायता प्रदान की जाती है।<ref name="2006report">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 17 अक्टूबर 2006. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-5-15_English.pdf Report on the activities of the Court]''|151&nbsp;KB}}. '' ''18 जून 2008 को अभिगम किया गया।''</ref> रोम संविधि का अनुच्छेद 79 पीड़ितों और उनके परिवार वालों के लिए आर्थिक क्षतिपूर्ति के लिए एक ट्रस्ट फंड को स्थापित करती है।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय. [http://www.icc-cpi.int/vtf.html पीड़ितों के लिए कोष ट्रस्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080119095812/http://www.icc-cpi.int/vtf.html |date=19 जनवरी 2008 }} '''' . 22 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> ==== कार्यवाही में पीड़ितों की भागीदारी ==== रोम संविधि प्रावधानों में न्यायालय की कार्यवाही के सभी चरणों में पीड़ितों के भाग लेने में सक्षम होना शामिल है। इसलिए पीड़ित, प्री-ट्रायल चैम्बर के समक्ष निवेदन दाखिल कर सकते हैं जब अभियोजक इसके प्राधिकरण को जांच करने के लिए अनुरोध करता है। अदालत की क्षमता या मामलों की स्वीकार्यता से संबंधित सभी मामलों पर वे निवेदन दाखिल कर सकते हैं। अतिसामान्य रूप से कार्यवाही या अपील चरण के दौरान पीड़ित, पूर्व परीक्षण चरण में न्यायालय कक्षों के सामने निवेदन दायर करने के हकदार होते हैं। अदालत के सामने कार्यवाही में पीड़ित की भागीदारी के लिए कार्यवाही और सबूत के नियम में समय निर्धारित होता है। उन्हें कोर्ट के रजिस्ट्रार को एक लिखित आवेदन पत्र भेजना जरूरी होता है और विशेष रूप से पीड़ित भागीदारी और हानिपूर्ति विभाग को भी, जो उस आवेदन को सक्षम चैम्बर को प्रस्तुत करता है और यह चैंबर कार्यवाही में पीड़ित की भागीदारी के लिए व्यवस्था करने का फैसला करती है। यदि वह चैम्बर उस व्यक्ति को पीड़ित नहीं मानता है तो वह आवेदन को अस्वीकार कर सकता है। वे व्यक्ति जो अदालत की कार्यवाही में भाग लेने के लिए आवेदन पत्र देना चाहते हैं, उसके लिए उन्हें यह प्रमाण देना पड़ेगा कि वे उन अपराधों से पीड़ित हैं जो कि जारी कार्यवाही में न्यायालय की क्षमता के अंतर्गत आते हैं। कार्यवाही में भाग लेने के लिए पीड़ित को अपनी याचिका दायर करने में सरलता प्रदान करने के लिए यह धारा एक मानक प्रारूप और पुस्तिका तैयार करती है। यह निर्धारित किया जाना चाहिए कि एक याचिका को पीड़ित की सहमति से कार्य करने वाले व्यक्ति द्वारा तैयार किया गया है या अगर पीड़ित बच्चा है तो उसके नाम पर किया जा सकता है या किसी विकलांगता के कारण ऐसा आवश्यक हो तो. पीड़ितों को अपने कानूनी प्रतिनिधि चुनने की आजादी होती है, जिसे बचाव वकील के समान ही योग्यता रखना जरूरी होता है (यह एक वकील या एक न्यायाधीश या वकील के रूप में अनुभव के साथ एक व्यक्ति हो सकता है) और उसे न्यायालय के दो कार्यकारी भाषाओं में धाराप्रवाह होना चाहिए (अंग्रेजी या फ्रेंच). कुशल कार्यवाही सुनिश्चित करने के लिए विशेष कर ऐसे मामलों में जिसमें कई पीड़ित होते हैं, सम्बंधित चैंबर, पीड़ितों से साझा कानूनी प्रतिनिधि चुनने के लिए मांग कर सकते हैं। यदि पीड़ित नियुक्ति करने में असमर्थ हैं, तो चैंबर, रजिस्ट्रार से एक या अधिक साझा कानूनी प्रतिनिधि नियुक्त करने की मांग कर सकता है। पीड़ितों की भागीदारी और हर्जाने की धारा उनके न्यायालय में कानूनी प्रतिनिधित्व के संगठन के साथ पीड़ितों की सहायता के लिए जिम्मेदार है। जब एक पीड़ित या पीड़ित लोगों के एक समूह के पास अदालत द्वारा नियुक्त किए गए साझा कानूनी प्रतिनिधि को भुगतान करने का साधन नहीं होता है तो वे अदालत से आर्थिक सहायता की विनती कर सकते हैं। निवेदन दाखिला करने और सुनवाई में भाग लेने के द्वारा वकील, न्यायालय की कार्यवाही में भाग ले सकते हैं। रजिस्ट्री और इसके अंतर्गत पीड़ित भागीदारी और हानिपूर्ति प्रभाग का यह दायित्व होता है कि वे पीड़ितों को कार्यवाही की प्रगति के बारे में संपूर्ण रूप से जानकारी दे। इस प्रकार, यह निर्धारित किया जाता है कि प्रभाग, उन पीड़ितों को सूचित करे, जो किसी मामले या स्थिति में न्यायालय के संपर्क में होते हैं, अभियोजक द्वारा किसी भी फैसले को जांच के दौरान खुलासा नहीं किया जाता है या अभियोजन शुरू नहीं किया जाता, ताकि ये पीड़ित पूर्व जांच चैंबर के समक्ष निवेदन दाखिल कर सके जो कि संविधि के नियमों के तहत अभियोजक द्वारा लिए गए फैसले का निरीक्षण के लिए जिम्मेदार होता है। समान अधिसूचना की आवश्यकता प्री-ट्रायल चैंबर में सुनवाई की पुष्टि होने से पहले होती है ताकि पीड़ित को सभी आवश्यक निवेदन दाखिल करने की अनुमति दी जा सके। न्यायालय द्वारा लिए गए सभी निर्णय को कार्यवाही में भाग लेने वाले पीड़ितों या उनके वकील को सूचित किया जाता है। पीड़ित भागीदारी और हानिपूर्ति प्रभाग में अदालत के सामने कार्यवाही के सभी उचित प्रचार के प्रत्येक संभव प्रयोग के लिए विस्तृत विशेषाधिकार होता है (स्थानीय मीडिया, सहयोग के लिए सरकार को भेजे गए अनुरोध, गैर सरकारी संगठनों या अन्य साधनों से सहायता का अनुरोध). ==== पीड़ितों के लिए क्षतिपूर्ति ==== मानवता के इतिहास में पहली बार, एक अंतरराष्ट्रीय अदालत के पास एक व्यक्ति द्वारा दूसरे व्यक्ति को क्षतिपूर्ति का भुगतान करने का आदेश देने की शक्ति है; साथ यह भी पहली बार है कि एक अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय के पास ऐसी शक्ति है। अनुच्छेद 75 के अनुसार अदालत पीड़ितों के क्षतिपूर्ति के लिए सिद्धांतों को निर्धारित कर सकती है, जिसमें बहाली, क्षतिपूर्ति और पुनर्वास शामिल हो सकते हैं। इस अर्थ में अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय की रोम संविधि के किए गए सभी कार्यों से पीड़ितों को लाभ हुआ है विशेष कर संयुक्त राष्ट्र के भीतर. पीड़ितों या उनके लाभार्थियों के लिए उचित हानिपूर्ति घोषित करते हुए न्यायालय को एक सजायाफ्ता व्यक्ति के खिलाफ आदेश देना होता है। यह हर्जाना भी बहाली, क्षतिपूर्ति, या पुनर्वास का रूप में हो सकता है। हो सकता है कोर्ट पीड़ितों के हानिपूर्ति के लिए ट्रस्ट फंड के माध्यम से भुगतान करने का आदेश दे सकता है, जिसकी स्थापना 2002 में सदस्य पार्टियों की सभा द्वारा किया गया था। हानिपूर्ति की मांग के लिए रजिस्ट्री को पीड़ितों द्वारा एक लिखित आवेदन पत्र दायर करना होता है, जिसमें प्रक्रिया और साक्ष्य नियम के नियम 94 में निर्धारित सबूत होने चाहिए। पीड़ित भागीदारी और हर्जाना प्रभाग ने पीड़ितों के लिए इसे आसान करने के लिए मानक प्रारूप तैयार किए हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Structure+of+the+Court/Victims/Reparation/Forms.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100503224752/http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Structure+of+the+Court/Victims/Reparation/Forms.htm |archive-date=3 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> वे अभियोजित व्यक्ति से जब्त संपत्ति को पाने के उद्देश्य से सुरक्षा उपायों के लिए भी आवेदन दे सकते हैं। पीड़ित भागीदारी और हानिपूर्ति प्रभाग, पीड़ितों के अपने आवेदन को सक्षम बनाने के लिए हानिपूर्ति कार्यवाहियों को उचित प्रचार देने का जिम्मेदार होता है। ये कार्रवाइयां एक व्यक्ति पर मुकदमा चलाए जाने और कथित तथ्यों के लिए दोषी घोषित कर दिए जाने के बाद की जाती हैं। न्यायालय के पास व्यक्तिगत या सामूहिक रूप से, पीड़ितों के समूचे समूह के रूप में, या एक समुदाय या दोनों के रूप में हानिपूर्ति करने का विकल्प होता है। अगर अदालत सामूहिक हर्जाना के लिए आदेश देने का फैसला करती है, हो सकता है इसके लिए अदालत विक्टिम फंड के माध्यम से करने का आदेश दे और उसके बाद एक-सरकारी, अंतरराष्ट्रीय या राष्ट्रीय संगठन को भी भुगतान कर सकती है। === रोम संविधि के गैर-सदस्य देशों का सहयोग === अंतरराष्ट्रीय कानून के सिद्धांतों में से एक है कि एक संधि तीसरे देशों के लिए उनकी सहमती के बिना न तो बाध्यकारी होती है और न ही कोई अधिकार निर्मित करती है (''pacta tertiis nec nocent nec prosunt'') और 1969 के वियना कंवेंशन ऑन द लॉ ऑफ ट्रिटिज में यही निहित है।<ref>1969 से [http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf वियना कन्वेंशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112212843/http://untreaty.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_1_1969.pdf |date=12 जनवरी 2013 }} का 34 अनुच्छेद. 30 अक्टूबर 2006 को उपलब्ध.</ref> अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय की रोम संविधि द्वारा आईसीसी के साथ गैर सदस्यीय देशों की कल्पना एक स्वैच्छिक प्रकृति के रूप में की गई थी।<ref>[[s:en:Rome Statute of the International Criminal Court#Article 87 - Requests for cooperation: general provisions|रोम संविधि)]] का अनुच्छेद 85 (5)(a). 30 अक्टूबर 2006 को उपलब्ध.</ref> हालांकि, यहां तक कि कुछ देश जिन्होंने अभी तक रोम संविधि को स्वीकार नहीं किया है हो सकता है कुछ मामलों में आईसीसी के साथ सहयोग के लिए दायित्व का विषय अभी भी बनी रहेगा.<ref name="zhu">झू, वेंकी. "[http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/review-861-p87/$File/irrc_861_Wenqi.pdf अंतरराष्ट्रीय अपराध कोर्ट के लिए देशों द्वारा सहायता न कि पार्टी द्वारा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122050413/http://www.icrc.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/review-861-p87/$File/irrc_861_Wenqi.pdf |date=22 नवंबर 2008 }}. " ''इंटरनेशनल रेव्यू ऑफ रेड क्रॉस'' न. 861 (2006), पी. 87-110.</ref> संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद द्वारा जब एक मामले को आईसीसी के पास भेजा जाता है तब सभी संयुक्त राष्ट्र के सदस्य देश सहयोग के लिए बाध्य होते हैं, जब से इसका फैसला सब के लिए बाध्य हुआ।<ref>[http://www.un.org/aboutun/charter/ संयुक्त राष्ट्र चार्टर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220011242/http://www.un.org/aboutun/charter/ |date=20 फ़रवरी 2009 }} का अनुच्छेद 25. 30 अक्टूबर 2006 को उपलब्ध</ref> इसके अलावा, अंतर्राष्ट्रीय मानवीय कानून के लिए सम्मान सुनिश्चित करने का दायित्व होता है, जो जिनेवा कन्वेंशन और अडिशनल प्रोटोकॉल I से उपजा है,<ref>1977 से [http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/f6c8b9fee14a77fdc125641e0052b079 अतिरिक्त प्रोटोकॉल I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210124556/http://www.icrc.org/ihl.nsf/7c4d08d9b287a42141256739003e636b/f6c8b9fee14a77fdc125641e0052b079 |date=10 दिसंबर 2008 }} का 89 अनुच्छेद. 30 अक्टूबर 2008 से अभिगम.</ref> जो IHL की निरपेक्ष प्रकृति को दर्शाता है।<ref>''मिलिटरी एंड पैरामिलिटरी एक्टीविटिज इन द अगेन्स्ट निकारागुआ (निकारागुआ v. द यूनाईटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका)'''' '' मेरिट्स, जजमेंट आईसीजे रिपोर्ट 1986, पृ. 114, पैरा. 220.</ref> हालांकि सम्मलेन के निर्णय में यह स्पष्ट नहीं भी हो सकता है कि कौन से कदम उठाए जाने हैं, यह तर्क दिया गया है कि उन सम्मेलनों के गंभीर उल्लंघन की प्रतिक्रिया में आईसीसी के कार्यवाही को न रोकने के प्रयासों के लिए कम से कम गैर-सदस्यीय देशों की आवश्यकता होती है।<ref name="zhu"/> जांच और सबूत इकट्ठा करने में सहायता के संबंध में, रोम संविधि द्वारा यह गर्भित है<ref>[[s:en:Rome Statute of the International Criminal Court#Article 99 - Execution of requests under articles 93 and 96|रोम संविधि]] का अनुच्छेद 99. 30 अक्टूबर 2008 को उपलब्ध.</ref> कि [[w:en:International Criminal Court#Office of the Prosecutor|आईसीसी अभियोजक]] के अपने क्षेत्र के भीतर एक जांच के आयोजन के लिए गैर-सदस्यीय देशों की सहमति आवश्यक है और ऐसा लगता है कि उस देश द्वारा उठाए गए उचित शर्त उसके लिए और भी आवश्यक है, चूंकि संविधि के लिए ऐसे प्रतिबंध सदस्यीय देशों के लिए ही होते हैं।<ref name="zhu"/> ICTY (जिसने [[w:en:International Criminal Court#Complementarity|संपूरकता]] के बजाय प्रधानता के सिद्धांत के साथ काम किया) के अनुभवों को ध्यान में रखते हुए, सहयोग के संबंध में, कुछ विद्वानों ने आईसीसी के लिए गैर-सदस्य देशों से सहयोग प्राप्त करने की संभावनाओं पर अपने निराशावाद को व्यक्त किया है।<ref name="zhu"/> जहां तक उस कार्यवाही का सवाल है जो आईसीसी सहायता ना करने वाले गैर सदस्यीय देशों के लिए ले सकती है, रोम संविधि यह निर्धारित करता है कि अदालत [[w:en:International Criminal Court#Assembly of States Parties|सदस्य देशों की सभा]] को या सुरक्षा परिषद को सूचित कर सकता है, जब इसके द्वारा मामले को भेजा जाता है, जब गैर सदस्य सहयोग करने से मना कर देते हैं उसके बाद यह ''तदर्थ'' व्यवस्था या अदालत के साथ एक व्यवस्था में प्रवेश करती है।<ref>[[s:en:Rome Statute of the International Criminal Court#Article 87 - Requests for cooperation: general provisions|रोम संविधि)]] का अनुच्छेद 87 (5). 30 अक्टूबर 2008 से अभिगम.</ref> === अपराध-क्षमा और राष्ट्रीय सुलह प्रक्रिया === यह स्पष्ट नहीं है कि संघर्ष को समाप्त करने के लिए समझौते के हिस्से के रूप में मानवाधिकारों का हनन करने वालों को माफी देने में आईसीसी सुलह प्रक्रिया में किस हद तक समर्थ है।<ref name="dworkin">एंथोनी डॉर्किन, दिसंबर 2003. ''द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: एन एंड टू इम्प्यूरिटी?'' में "[http://www.crimesofwar.org/icc_magazine/icc-intro.html परिचय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070916165219/http://www.crimesofwar.org/icc_magazine/icc-intro.html |date=16 सितंबर 2007 }}" युद्ध परियोजना का अपराध. 18 सितम्बर 2007 को उपलब्ध.</ref> रोम संविधि का अनुच्छेद 16, सुरक्षा परिषद को एक मामले की जांच या अभियोग को रोकने की अनुमति देता है,<ref name="Article 16"/> और अनुच्छेद 53, अभियोजक को स्वनिर्णय द्वारा जांच न करने की अनुमति देता है यदि कोई व्यक्ति यह सोचता है कि "न्याय की हितों की रक्षा जांच से नहीं हो सकती है।"<ref>[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 53. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> पूर्व आईसीसी अध्यक्ष फिलिप किर्श ने कहा है कि संविधि के तहत जांच या अभियोग के लिए देश के वास्तविक दायित्व के साथ "कुछ सीमित अपराध-क्षमा संगत हो सकता है"<ref name="dworkin"/> कभी-कभी यह तर्क दिया जाता है कि अपमानजनक शासनों से सत्ता के शांतिपूर्ण हस्तांतरण के लिए माफी की अनुमति आवश्यक है। मानव अधिकारों के गुनहगारों के लिए आम माफी की पेशकश के अधिकार को नकार कर अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, संघर्ष को समाप्त करने और लोकतंत्र स्थापित करने की बातचीत को और अधिक कठिन बना सकता है। उदाहरण के लिए, कुछ लोगों द्वारा लौर्ड्स रेसिसटेंस आर्मी के चार नेताओं की महत्त्वपूर्ण गिरफ्तारी युगांडा में बगावत को समाप्त करने के लिए एक बाधा के रूप में माना जाता है।<ref>टिम लंड, 30 मई 2007. "[http://africa.reuters.com/top/news/usnBAN056745.html युगांडा अर्ज्स ट्रेडिशनल जस्टिस फॉर रिबेल क्राइम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221135043/http://africa.reuters.com/top/news/usnBAN056745.html |date=21 फ़रवरी 2008 }}". रॉयटर्स 31 मई 2007 से अभिगम.</ref><ref>अलसडैर पामर, 14 जनवरी 2007. "[http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=/opinion/2007/01/14/do1409.xml व्हेन विक्टिम्स वांट पीस, नॉट जस्टिस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219151919/http://www.telegraph.co.uk/opinion/main.jhtml?xml=%2Fopinion%2F2007%2F01%2F14%2Fdo1409.xml |date=19 फ़रवरी 2008 }}". ''द संडे टेलीग्राफ'' . 15 जनवरी 2007 को एक्सेस.</ref> चेक राजनीतिज्ञ मारेक बेंडा का तर्क है कि "हमारे विचार से निवारक सत्ता के रूप में आईसीसी का अर्थ है कि केवल निकृष्टतम तानाशाह ही हर कीमत पर सत्ता को बनाए रखने की कोशिश करेंगे."<ref>एलेना स्कोडोवा, "[http://www.radio.cz/en/article/26826 चेक पार्लियामेंट अगेन्स्ट रेटिफाइंग इंटकनेशनल क्रिमिनल कोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220071329/http://www.radio.cz/en/article/26826 |date=20 फ़रवरी 2008 }}". रेडियो प्राग, 12 अप्रैल 2002. 15 जनवरी 2007 को उपलब्ध.</ref> हालांकि, संयुक्त राष्ट्र<ref>देखें, उदाहरण के लिए, [[कोफ़ी अन्नान|कोफी अन्नान]], 4 अक्टूबर 2000. [http://www.afrol.com/Countries/Sierra_Leone/documents/un_sil_court_041000.htm ''सिएरा लियोन के लिए एक विशेष न्यायालय की स्थापना पर महासचिव की रिपोर्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060525023709/http://www.afrol.com/Countries/Sierra_Leone/documents/un_sil_court_041000.htm |date=25 मई 2006 }}, पैरा. 22. 22 दिसम्बर 2006 को अभिगम किया गया।</ref> और रेड क्रॉस की अंतर्राष्ट्रीय समिति<ref>जीन मारी हेंकक्रेट्स और लुईस डोस्वल्ड-बेक, 2005. ''कस्टमरी इंटरनेशनल हुमानिटिरियन लॉ'' वोल्यूम I: नियम, पीपी 613-614. केम्ब्रिज: केम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस. ISBN 0-521-00528-0.</ref> का कहना है कि युद्ध अपराध और अन्य गंभीर अपराधों के लिए अभियुक्तों को माफी देना अंतरराष्ट्रीय कानून का उल्लंघन है। == संयुक्त राष्ट्र के साथ संबंध == [[चित्र:Darfur report - Page 2 Image 1.jpg|thumb|left|संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने डारफुर के मामले को आईसीसी में भेजा]] [[अंतरराष्‍ट्रीय न्यायालय|इंटरनेशनल कोर्ट ऑफ जस्टिस]] के विपरीत, आईसीसी, संयुक्त राष्ट्र से कानूनी और कार्यात्मक रूप से स्वतंत्र है। हालांकि, रोम संविधि, [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद]] को कुछ विशेष शक्तियों का अधिकार देती है। अनुच्छेद 13 सुरक्षा परिषद को अदालती स्थितियों को भेजने की अनुमति देती है जो अन्यथा अदालत की अधिकार क्षेत्र के तहत नहीं आती (जैसा कि डारफुर की स्थिति के संबंध में इसने किया था, अन्यथा अदालत मुकदमा नहीं चलाती क्योंकि [[सूडान|सुडान]] इसका सदस्य देश नहीं है). अनुच्छेद 16 सुरक्षा परिषद को एक मामले में 12 महीने के लिए जांच को टालने की अनुमति देता है<ref name="Article 16">[http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm रोम संविधि] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910040634/http://untreaty.un.org/cod/icc/statute/99_corr/cstatute.htm |date=10 सितंबर 2013 }} का अनुच्छेद 16. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> इस तरह के स्थगन सुरक्षा परिषद द्वारा नए सिरे से अनिश्चित काल के लिए हो सकते हैं। कई अलग-अलग क्षेत्रों में यूएन के साथ अदालत समर्थन करता है जिसमें सूचना का आदान-प्रदान और सैन्य सहयोग शामिल है।<ref name="un&icc">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 1 फ़रवरी 2007. ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/222.html संयुक्त राष्ट्र के सचिव जनरल की आईसीसी यात्रा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070211053856/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/222.html |date=11 फ़रवरी 2007 }}'' . 1 फ़रवरी 2007 को एक्सेस.</ref> यह अदालत प्रत्येक वर्ष की अपनी गतिविधियों की रिपोर्ट यूएन को देती है,<ref name="un&icc"/><ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, अगस्त 2006. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/organs/presidency/ICC_Report-to-UN_2006_English.pdf Report of the International Criminal Court for 2005–2006]''|68.5&nbsp;KB}}. '' ''14 मई 2007 को एक्सेस.''</ref> सदस्य देशों की सभा की कुछ बैठकों का आयोजन यूएन सुविधाओं के तहत किया जाता है। अदालत और संयुक्त राष्ट्र के बीच संबंध, "अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय और संयुक्त राष्ट्र के बीच एक सम्बन्ध समझौते" के द्वारा संचालित है।<ref>{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-3-Res1_English.pdf Negotiated Relationship Agreement between the International Criminal Court and the United Nations]''|130&nbsp;KB}}. 23 नवम्बर 2006 को एक्सेस.</ref><ref>अंतर्राष्ट्रीय न्यायालय आपराधिक के लिए गठबंधन, 12 नवम्बर 2004. {{PDFlink|[http://iccnow.org/documents/CICCFS-UNRelationshipAgmt_12Nov04.pdf ''Q&A: The Relationship Agreement between the ICC and the UN'']|64.8&nbsp;KB}}. 23 नवम्बर 2006 को एक्सेस.</ref> == वित्त-व्यवस्था == [[चित्र:International Criminal Court contributions, 2008.png|thumb|right|350px|आईसीसी बजट, 2008 के लिए योगदान]] आईसीसी का वित्त पोषण सदस्य देशों के योगदान द्वारा होता है। प्रत्येक सदस्य देश द्वारा देय राशि, संयुक्त राष्ट्र पद्धति का उपयोग करके निर्धारित की जाती है:<ref name="budget resolution">सदस्य पार्टियों की सभा, 14 दिसम्बर 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-20_Vol.I_Part_III_English.pdf Resolution: Programme budget for 2008, the Working Capital Fund for 2008, scale of assessments for the apportionment of expenses of the International Criminal Court and financing appropriations for the year 2008]''|323&nbsp;KB}}. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> प्रत्येक देश का योगदान देश की भुगतान क्षमता के आधार पर होता है, जो जनसंख्या और राष्ट्रीय आय के कारकों को दर्शाता है। एक देश द्वारा किसी भी वर्ष में अदालत के बजट का अधिकतम राशि भुगतान करने का 22% तक ही सीमित है, 2008 में जापान ने यह राशि का भुगतान किया था। अदालत ने 2007 में [[यूरो|€]] 80.5 खर्च किया,<ref name="budget-performance-2007">सदस्य पार्टियों की सभा, 26 मई 2008. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-7-8_English.pdf Report on programme performance of the International Criminal Court for the year 2007]''|309&nbsp;KB}}. 10 जुलाई 2008 को अभिगम.</ref> और सदस्यीय देशों की सभा ने वर्ष 2008 के लिए € 90382100,<ref name="budget resolution">सदस्य पार्टियों की सभा, 14 दिसम्बर 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-20_Vol.I_Part_III_English.pdf Resolution: Programme budget for 2008, the Working Capital Fund for 2008, scale of assessments, for the apportionment of expenses of the International Criminal Court and financing appropriations for the year 2008]''|323&nbsp;KB}}. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> और 2009 के लिए<ref name="budget resolution">सदस्य पार्टियों की सभा, 14 दिसम्बर 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-20_Vol.I_Part_III_English.pdf Resolution: Programme budget for 2008, the Working Capital Fund for 2008, scale of assessments, for the apportionment of expenses of the International Criminal Court and financing appropriations for the year 2008]''|323&nbsp;KB}}. 20 मार्च 2008 को अभिगम.</ref> € 101229900 की बजट को मंजूरी दी। <ref name="budget resolution 2009">सदस्य पार्टियों की सभा, 21 नवम्बर 2008. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/asp/III.pdf Resolution: Programme budget for 2009, the Contingency Fund, the Working Capital Fund for 2009, scale of assessments for the apportionment of expenses of the International Criminal Court and financing appropriations for the year 2009]''}}. 5 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> सितम्बर 2008 तक, आईसीसी में 83 देशों से 571 कर्मचारी शामिल हैं।<ref name="2008report">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 29 अक्टूबर 2008. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-7-25_English.pdf Report on the activities of the Court]''}}. '' ''26 जनवरी 2007 को अभिगम.''</ref> == जांच == {{Main|International Criminal Court investigations}} करीब 139 देशों से अदालत को कथित अपराधों की शिकायतें प्राप्त हुई हैं<ref name="communications"/>, लेकिन मार्च 2010 तक, अभियोजक ने केवल पांच स्थितियों के जांच करने का ही फैसला किया है: युगांडा, लोकतांत्रिक गणराज्य कांगो, मध्य अफ्रीकी गणराज्य, डारफुर और केन्या.<ref name="cases">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 2007. [http://www.icc-cpi.int/cases.html ''स्थितियां और मामले'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207120015/http://www.icc-cpi.int/cases.html |date=7 फ़रवरी 2005 }} . 26 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> {{ICC summary table}} === युगांडा === दिसंबर 2003 में, एक सदस्य देश, [[युगाण्डा|युगांडा]] की सरकार, उत्तरी युगांडा में लौर्ड्स रेसिसटेंस आर्मी से संबंधित एक मामले को अभियोजक के पास भेजा था।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 29 जनवरी 2004. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=16&amp;l=en.html युगांडा के राष्ट्रपति आईसीसी को लोर्ड्स के प्रतिरोध सेना (एलआरए) के विषय में उल्लेख किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914000943/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D16%26l%3Den.html |date=14 सितंबर 2016 }}'' . 11 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> जुलाई 8, 2005 को अदालत ने लौर्ड्स रेसिसटेंस आर्मी के नेता जोसेफ कोनी, उनके सहायक विन्सेन्ट ओट्टी और एलआरए कमांडर रस्का लुक्विया, ओकोट ओडिंबो और डोमिनिक ओंग्वें के लिए पहली बाद गिरफ्तारी वारंट जारी किया।<ref name="LRA warrants"/> लुक्विया 12 अगस्त 2006 को युद्ध में मारा गया<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 11 जुलाई 2007. {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/cases/ICC-02-04-01-05-248_English.pdf ''Decision to Terminate the Proceedings against Raska Lukwiya'']|2.73&nbsp;MB}}. 24 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> और ओट्टी 2007 में जाहिरा तौर पर कोनी द्वारा मारा गया।<ref>बीबीसी समाचार, 23 जनवरी 2008. ''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7204278.stm युगांडा का एलआरए ने ओट्टी की मौत की पुष्टि की] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160124053916/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7204278.stm |date=24 जनवरी 2016 }}'' . 24 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> एलआरए नेताओं ने विद्रोह को समाप्त करने के लिए आईसीसी अभियोजन पक्ष से बार-बार प्रतिरक्षा की मांग की। <ref name="lra-immunity">एसोसिएटेड प्रेस, 30 मई 2007. ''[http://www.pr-inside.com/human-rights-watch-ugandan-rebels-must-r138877.htm ह्यूमन राइट्स वॉच: युगांडा के विद्रोही को न्याय का सामना करना होगा, अंतरराष्ट्रीय अदालत के समक्ष नहीं तो भी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219024027/http://www.pr-inside.com/human-rights-watch-ugandan-rebels-must-r138877.htm |date=19 फ़रवरी 2008 }}'' . 24 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> युगांडा की सरकार ने कहा कि वह राष्ट्रीय आपराधिक न्यायाधिकरण की स्थापना पर विचार कर रही है जो कि अंतरराष्ट्रीय मानकों को पूरा करती है, इसीलिए आईसीसी वारंट के अलग निर्धारण की अनुमति देती है।<ref>एजेंस फ्रांस-प्रेस्से, 23 जनवरी 2008. ''[https://web.archive.org/web/20080227004043/http://afp.google.com/article/ALeqM5i-Op9prQrFBXZm4O4tzvOWtlHAEg युगांडा मेटो ओपुट रिचुएल: फोरगिवनेस फॉर ब्रुटल 20 इयर वार]'' . 24 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> === डेमोक्रेटिक रीपब्लिक ऑफ द काँगो === मार्च 2004 में एक सदस्य देश, [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|डेमोक्रेटिक रीपब्लिक ऑफ द काँगो]] की सरकार ने "डीआरसी के किसी क्षेत्र में कथित तौर पर हुए अदालत के अधिकार-क्षेत्र के भीतर के अपराध की स्थिति को अभियोजक को भेजा था जब से रोम संविधि 1 जुलाई 2002 में लागू हुई थी।"<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 19 अप्रैल 2004. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=19&amp;l=en.html कांगो के गणराज्य में डेमोक्रेटिक की स्थिति में अभियोजक रेफरल प्राप्त करता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914000947/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D19%26l%3Den.html |date=14 सितंबर 2016 }}'' . 11 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref><ref name="drc">अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 23 जून 2004. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=26&amp;l=en.html अपराध न्यायालय इंटरनेशनल के अभियोजक कार्यालय अपनी पहली जांच को पेश करता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914000951/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D26%26l%3Den.html |date=14 सितंबर 2016 }}'' . 11 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> 17 मार्च 2006 को इटुरी में कॉगोंलीज पेट्रियोट्स मिलिशिया संघ के पूर्व नेता थॉमस लुबंगा, अदालत द्वारा जारी किए गिरफ्तारी वारंट के तहत गिरफ्तार होने वाले पहले व्यक्ति बने, जिन पर कथित तौर पर "15 वर्ष से कम के बच्चों को सेना में जबरदस्ती भर्ती करने और उनका इस्तेमाल युद्ध में सक्रिय रूप से करने" का आरोप था।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 17 मार्च 2006. ''[http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details&amp;id=132.html अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय के लिए प्रथम गिरफ्तारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924052022/http://www.icc-cpi.int/pressrelease_details%26id%3D132.html |date=24 सितंबर 2015 }}'' . 11 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> इस कारण उनका मुकदमा 23 जून 2008 को शुरू हुआ,<ref name="lubanga-trial">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 13 मार्च 2008. ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/348.html थॉमस लुबंगा ड्यिलो मामले की सुनवाई 23 जून 2008 को शुरू होगी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329194206/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/348.html |date=29 मार्च 2008 }}'' . 14 अप्रैल 2008 को अभिगम.</ref> लेकिन 13 जून को इसे स्थगित कर दिया गया जब अदालत ने यह फैसला सुनाया कि अभियोजक ने संभावित दोषमुक्ति संबंधी सामग्री का खुलासा से इंकार करने से लुबंगा के एक उचित मुकदमा के प्रति अधिकारों का उल्लंघन किया था।<ref name="lubanga-decision">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 13 जून 2008. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/cases/ICC-01-04-01-06-1401-ENG.pdf Decision on the consequences of non-disclosure of exculpatory materials covered by Article 54(3)(e) agreements and the application to stay the prosecution of the accused, together with certain other issues raised at the Status Conference on 10 जून 2008]''|2.11&nbsp;MB}}. '' ''17 जून 2008 को अभिगम किया गया।''</ref> अभियोजक ने संयुक्त राष्ट्र और अन्य स्त्रोतों से गोपनीयता की शर्त पर सबूत प्राप्त किया था, लेकिन जजों ने फैसला सुनाया कि अभियोजक ने गलत तरीकों से रोम संविधि के प्रासंगिक प्रावधान का आवेदन किया था और एक परिणाम के रूप में, "जांच की प्रक्रिया को भंग कर दिया गया जो कि अब "एक निष्पक्ष मुकदमे के घटक तत्त्व को एक साथ जोड़ना असंभव था।"<ref name="lubanga-decision"/><ref name="lubanga-release">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 16 जून 2008. [http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/394.html जांच चैंबर I ने थॉमस लुबंगा ड्यिलो - विचाराधीन निर्णय के क्रियान्वयन को जारी करने का आदेश दिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108225251/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/394.html |date=8 जनवरी 2009 }} ''.'' ''2 जुलाई 2007 को उपलब्ध.''</ref> अदालत ने 18 नवम्बर 2008 तक इस निलंबन को बनाए रखा<ref name="afp-lubanga">एजेंस फ्रांस-प्रेस्से, 18 नवम्बर 2008. [https://web.archive.org/web/20090205092702/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5h9G0ngqaMx513TRwakptt11ZrdCQ आईसीसी के लंबे समय से विलंबित पहले परीक्षण को जनवरी में शुरू करने का आदेश दिया] ''.'' ''18 नवम्बर 2008 को अभिगम.''</ref> और लुबंगा की जांच 26 जनवरी 2009 को शुरू हुई। कांगो के अधिकारियों द्वारा दो अन्य संदिग्धों जर्मेन कटंगा और मैथ्यु गुडजोलो चूई को अदालत के सामने पेश किया गया।<ref name="katanga-arrest">अंतर्राष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 18 अक्टूबर 2007. ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/284.html दूसरी गिरफ्तारी: जरमेन कटंगा को आईसीसी की हिरासत में स्थानांतरित किया गया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071029044103/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/284.html |date=29 अक्तूबर 2007 }}'' . 18 अक्टूबर 2007 को अभिगम.</ref><ref name="Ngudjolo-arrest">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 7 फ़रवरी 2008. [http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/329.html ''अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के लिए तीसरा कैदी: लिएगुड्जोलो मथेउ चूई'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623020724/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/329.html |date=23 जून 2007 }}. 7 फ़रवरी 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> दोनों पर 24 फ़रवरी 2003 में बोगोरो गांव पर हुए हमले से संबंधित युद्ध अपराध के छह इल्जाम और मानवता के विरुद्ध अपराधों के तीन इल्जाम लगाए गए थे, जिसमें कम से कम 200 नागरिक मारे गए थे और बचे हुए लोगों को लाशों वाले कमरे में बंद कर दिया गया था और महिलाओं और लड़कियों को यौन दास बनाया गया था।<ref name="katanga-warrant">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 2 जुलाई 2007. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/cases/ICC-01-04-01-07-1_tEnglish.pdf Warrant of arrest for Germain Katanga]|192&nbsp;KB}}'' . 18 अक्टूबर 2006 को उपलब्ध.</ref><ref name="ngudjolo-warrant">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 6 जुलाई 2007. {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/cases/ICC-01-04-02-07-1-tENG.pdf ''Warrant of arrest for Mathieu Ngudjolo Chui'']|194&nbsp;KB}}. 7 फ़रवरी 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> दोनों लोगों के खिलाफ आरोपों में हत्या, यौन दासता 15 वर्ष से कम उम्र के बच्चों को जबरदस्ती सक्रिय रूप से युद्ध में भाग दिलवाना शामिल था।<ref name="katanga-arrest"/><ref name="Ngudjolo-arrest"/> === सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक === दिसंबर 2004 में, सदस्य देश [[मध्य अफ़्रीकी गणराज्य|सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक]] की सरकार ने "सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक के किसी क्षेत्र में कथित तौर पर हुए अदालत के अधिकार-क्षेत्र के भीतर के अपराध की स्थिति को अभियोजक को भेजा था जब से रोम संविधि 1 जुलाई 2002 में लागू हुई थी।"<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 15 दिसम्बर 2006. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/cases/ICC-01-05-7_English.pdf Prosecution's Report Pursuant to Pre-Trial Chamber Ill's 30 नवम्बर 2006 Decision Requesting Information on the Status of the Preliminary Examination of the Situation in the Central African Republic]''|352&nbsp;KB}}. 11 जनवरी 2007 को अभिगम.</ref> 22 मई 2007 को अभियोजक ने जांच करने की अपने फैसले की घोषणा की,<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 22 मई 2007. ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/248.html केन्द्रीय अफ्रीकी गणराज्य में अभियोजक ने जांच को पेश किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606192816/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/248.html |date=6 जून 2007 }}'' . 31 मई 2007 को एक्सेस.</ref><ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 22 मई 2007. {{PDFlink|''[http://www.icc-cpi.int/library/press/pressreleases/ICC-OTP-BN-20070522-220_A_EN.pdf Background: Situation in the Central African Republic]''|141&nbsp;KB}}. 31 मई 2007 को एक्सेस.</ref> 2002 और 2003 में सरकार और विद्रोही सेना के बीच तीव्र लड़ाई अवधि के दौरान हुए हत्या और बलात्कार पर ध्यान केंद्रित किया।<ref>नोरा बौसटानी, 23 मई 2007. "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/22/AR2007052201384.html कोर्ट एक्जामिंस अलेज्ड अब्यूसेस इन सेंट्रल अफ्रीकन रिपब्लिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822081339/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/05/22/AR2007052201384.html |date=22 अगस्त 2016 }}", ''वाशिंगटन पोस्ट'' पी. A16. 31 मई 2007 को एक्सेस.</ref> 23 मई 2008 को, अदालत ने डेमोक्रेटिक रीपब्लिक ऑफ द काँगो के पूर्व उप-राष्ट्रपति जीन-पियरा बेम्बा के लिए गिरफ्तारी का वारंट जारी किया और उन पर युद्ध अपराध और मानवता के खिलाफ अपराध का आरोप लगाया, यह अपराध तब हुआ जब 2002 और 2003 में सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक के एक इवेंट में उन्होंने दखल दिया। <ref name="bemba-arrest">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, मई 24, 2008 ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/370.html जीन-पियरे बेम्बा गोम्बो को केन्द्रीय अफ्रीकी गणराज्य में कथित रूप से प्रतिबद्ध अपराध के लिए गिरफ्तार किया गया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080527070253/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/370.html |date=27 मई 2008 }}'' . 25 मई 2008 को एक्सेस.</ref> अगले ही दिन उन्हें ब्रुसेल्स के पास गिरफ्तार किया गया।<ref name="bemba-arrest"/> 3 जुलाई 2008 को उन्हें आईसीसी को सौंप दिया गया।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 3 जुलाई 2008 ''[http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/395.html अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक कोर्ट में जीन-पियरे बेंबा का आत्मसमर्पण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708111527/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/395.html |date=8 जुलाई 2008 }}'' . 28 सितंबर,2008 को एक्सेस.</ref> === डारफुर, सूडान === 31 मार्च 2005 संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद ने रेजुलुशन 1593 पारित किया और "1 जुलाई 2002 तक के डारफुर में विद्यमान स्थिति" से संबंधित मामले को अभियोजक के पास भेजा.<ref>संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद, 31 मार्च 2006. ''[http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के अभियोजक को सुरक्षा परिषद ने डारफुर, सूडान के मामलो को संदर्भित किया।] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050401230810/http://www.un.org/News/Press/docs/2005/sc8351.doc.htm |date=1 अप्रैल 2005 }}'' 11 जनवरी 2007 को एक्सेस.</ref> ==== अहमद हारून और अली कुशायब ==== 27 फ़रवरी 2007 को अभियोजक ने घोषणा की कि दो व्यक्तियों - सूडानी मानवीय मामलों के मंत्री मोहम्मद अहमद हारून और जंजावीड मिलिशिया नेता अली कुशायब - की मानवता के खिलाफ अपराधों और युद्ध अपराधों के प्रमुख संदिग्ध आरोपियों के रूप में पहचान की गई थी।<ref name="voa">सोनिया पेस, 27 फ़रवरी 2007. "[https://web.archive.org/web/20070315141044/http://voanews.com/english/2007-02-27-voa37.cfm अंतरराष्ट्रीय न्यायालय ने डारफुर युद्ध अपराध में शीर्ष संगिग्धों को नामिस किया]". ''[[वॉयस ऑफ़ अमेरिका|वोएस ऑफ अमेरिका]]'' . 27 फ़रवरी 2008 से एक्सेस.</ref> 2 मई 2007 को अदालत ने दोनों हस्तियों के लिए गिरफ्तारी वारंट जारी किए गए।<ref name="hudson">अलेक्जेंडरा हडसन, 2 मई 2007. ''[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL0272465320070502 आईसीसी के न्यायाधीशों ने डारफुर संदिग्धों की गिरफ्तारी जारी की] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090110075313/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL0272465320070502 |date=10 जनवरी 2009 }}'' . रॉयटर्स 3 मई 2007 से एक्सेस.</ref> हालांकि, [[सूडान]] का कहना है कि अदालत के पास इस मामले पर कोई अधिकार-क्षेत्र नहीं है,<ref name="voa"/> और संदिग्धों को सौंपने से इन्कार कर दिया। <ref name="hudson"/> ==== राष्ट्रपति अल बशीर को दोषी ठहराना ==== [[चित्र:Omar al-Bashir, 12th AU Summit, 090131-N-0506A-342.jpg|thumb|right|युद्ध अपराधों और मानवता के विरुद्ध अपराधों के लिए आईसीसी द्वारा सूडानी राष्ट्रपति उमर अल-बशीर अपेक्षित.]] 14 जुलाई 2008 को अभियोजक ने सूडानी राष्ट्रपति उमर अल बशीर पर नरसंहार, मानवता के खिलाफ अपराध और युद्ध अपराध का आरोप लगाया.<ref name="al-bashir">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 14 जुलाई 2008. [http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/406.html ''आईसीसी के अभियोजक ने डारफुर में युद्ध, मानवता नरसंहार और युद्ध अपराधों के लिए सूडानी राष्ट्रपति, हसन अहमद अल बशीर के खिलाफ मामला प्रस्तुत किया'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090108181458/http://www.icc-cpi.int/press/pressreleases/406.html |date=8 जनवरी 2009 }}. 14 जुलाई 2008 से एक्सेस.</ref> अदालत ने युद्ध अपराध और मानवता के खिलाफ अपराधों के लिए 4 मार्च 2009 को अल-बशीर के खिलाफ गिरफ्तारी वारंट जारी किया, लेकिन नरसंहार के लिए अपर्याप्त सबूत होने के चलते मुकदमा न चलाने का फैसला सुनाया.<ref name="bashir1">बीबीसी समाचार, 4 मार्च 2009. ''[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7923102.stm सूडान के बशीर के लिए गिरफ्तारी जारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161109130542/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7923102.stm |date=9 नवंबर 2016 }}'' . 4 मार्च 2006 से एक्सेस.</ref> अल बशीर पहले ऐसे व्यक्ति थे जो देश के राष्ट्रपति के पद पर काबिज़ थे और आईसीसी द्वारा दोषी ठहराए गए थे।<ref name="bashir1"/> अल-बशीर ने सभी आरोपों को खारिज किया और उन्होंने कहा कि "जिन आरोपों को मढ़ा गया है उसके वे हकदार नहीं हैं।"<ref>{{Cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83299 |title=सूडान: बशीर के खिलाफ मामला |access-date=18 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110127062712/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportID=83299 |archive-date=27 जनवरी 2011 |url-status=live }}</ref> जुलाई 2009 में [[अफ्रीकी संघ]] सदस्य देशों ने उनकी गिरफ्तार में साथ नहीं देने का फैसला किया।<ref>http://www.dw-world.de/dw/article/0{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, 1870303,00.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8133925.stm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 नवंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110810022326/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8133925.stm |archive-date=10 अगस्त 2011 |url-status=live }}</ref> फिर भी, कई अफ्रीकी संघ के सदस्यों को जो आईसीसी के सदस्य देश हैं जिसमें दक्षिण अफ्रीका और युगांडा शामिल हैं, मालूम था कि अगर उनके क्षेत्रों में अल-बशीर प्रवेश करेगें तो उनकी गिरफ्तार हो सकती है। हालांकि, जुलाई और अगस्त 2010 अल बशीर ने चाड और केन्या की यात्रा की, लेकिन आईसीसी की कदम नहीं उठे हालांकि दोनो ही देश आईसीसी के सदस्य देश हैं; आईसीसी ने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद और सदस्य देशों की आईसीसी सभा दोनों के लिए सदस्य देशों के सूचना दी है।<ref name="bashir3">Jurist.org, 28 अगस्त 2010. "[http://www.jurist.org/paperchase/2010/08/icc-reports-kenya-to-un-over-al-bashir-visit.php आईसीसी ने अल-बशीर की यात्रा को लेकर केन्या से यूएन की रिपोर्ट की] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815102658/http://www.jurist.org/paperchase/2010/08/icc-reports-kenya-to-un-over-al-bashir-visit.php |date=15 अगस्त 2016 }}". 6 सितम्बर 2010 से एक्सेस.</ref> ===== गिरफ्तारी का दूसरा वारंट: नरसंहार ===== 3 फ़रवरी 2010 को आईसीसी के अपील चैंबर ने प्री-ट्रायल चैंबर के नरसंहार के आरोप के नामंजूरी को उलट दिया, कहा कि पीटीसी ने सबूत के एक बहुत कड़े मानक लागू किया था। बाद में, 12 जुलाई 2010 को प्री-ट्रायल चैंबर ने अल-बशीर के खिलाफ दूसरा गिरफ्तारी वारंट जारी किया, जिसमें डारफुर के तीन जातीय समूह के खिलाफ नरसंहार का आरोप लगाया गया।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 12 जुलाई 2010 [http://www2.icc-cpi.int/NR/exeres/E9BD8B9F-4076-4F7C-9CAC-E489F1C127D9.htm ''पूर्व जांच चैंबर I ने नरसंहार के लिए अल-बशीर उमर के खिलाफ दूसरी गिरफतारी वारंट जारी की'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715073614/http://www2.icc-cpi.int/NR/exeres/E9BD8B9F-4076-4F7C-9CAC-E489F1C127D9.htm |date=15 जुलाई 2010 }} 17 जुलाई 2010 को एक्सेस.</ref> ==== बागी नेताओं की स्वेच्छा से उपस्थिति ==== ===== अबू गर्डा ===== 17 मई 2009 को ऐसा पहली बार हुआ कि एक संदिग्ध स्वेच्छा से अदालत के समक्ष पेश हुआ। डारफुरी का एक विद्रोही समूह यूनाइटेड रेसिसटेस फ्रंट का कमांडर बह्र इदरिस अबू गर्डा पर 29 सितम्बर 2007 को हस्कनिटा (उत्तरी डारफुर) में अफ़्रीकी यूनियन पीस मिशन पर हमला करने की जिम्मेदारी का आरोप लगाया गया था। इस हमले में कथित तौर पर 12 सैनिक मारे गए थे और आठ घायल हो गए थे। अबू गर्डा ने आरोप से तो इनकार किया, लेकिन स्वेच्छा से सूचित करते हुए कहा कि "हर नेता को न्याय का साथ देना चाहिए और कानून का पालन करना चाहिए."<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 17 मई 2009 [http://www.icc-cpi.int/menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050209/press%20release/abu%20garda%20arrived%20at%20the%20premises%20of%20the%20court ''बहर इदरिस अबू गर्दा न्यायालय के परिसर में पहुंचे'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120403034345/http://www.icc-cpi.int/menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/related%20cases/icc02050209/press%20release/abu%20garda%20arrived%20at%20the%20premises%20of%20the%20court |date=3 अप्रैल 2012 }} 17 जुलाई 2010 से एक्सेस.</ref> अबू गर्डा के खिलाफ एक सम्मन जारी किया गया था, लेकिन गिरफ्तारी का कोई वारंट जारी नहीं किया गया। उन्हें आगे की कार्यवाही तक स्वतंत्र रहने की अनुमति दी गई। 8 फ़रवरी 2010 को अदालत की प्री-ट्रायल चैंबर I ने कहा कि अबू गर्डा के खिलाफ अपर्याप्त सबूतों के चलते मुकदमा को आगे नहीं बढ़ाया जा सकता है।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 8 फ़रवरी 2010 [http://www.icc-cpi.int/menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/news%20and%20highlights/pr495 ''पूर्व जांच चैंबर I बहर इदरिस अबु गर्दा के खिलाफ आरोपों की पुष्टी से इंकार कर दिया'' ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 23 अप्रैल 2010 को इस निर्णय की अपील के लिए अभियोजक के आवेदन तक को भी इस चेम्बर ने रद्द कर दिया। रोम संविधि के तहत, अपील चैंबर में इस तरह का कदम केवल तभी किया जा सकता है जब प्री-ट्रायल चैम्बर की छुट्टी मंजूर कर ली गई हो। यदि अतिरिक्त सबूतों के द्वारा ऐसे अनुरोध समर्थित हुए तो दोनों फैसले अंततः अबु गर्डा के खिलाफ आरोपों को पुष्टि करने से अभियोजन को रोका नहीं जा सकता है।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 26 अप्रैल 2010 [http://www2.icc-cpi.int/menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/pr516 ''पूर्व जांच चैंबर I अपिल के लिए अभियोजक के आवेदन को खारिज कर दिया'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101223131530/http://www2.icc-cpi.int/menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/pr516 |date=23 दिसंबर 2010 }} 17 जुलाई 2010 से एक्सेस.</ref> ===== बांदा और जेर्बो ===== 16 जून 2010 को दो अन्य बागी नेता अदालत में स्वेच्छा से आए। डारफुरी के छोटे विद्रोही समूह के नेता अब्दुल्लाह बांदा अबाकइर नौरेन (बांदा) और सालेह मोहम्मद जेर्बो जमुस (जेर्बो), पर भी उपर्युक्त वर्णित हस्कनिटा के हमले में इनकी भूमिका के लिए युद्ध अपराध का आरोप लगाया गया था। अभियोजक मोरेनो ओकाम्पो ने कहा कि उनकी स्वैच्छिक उपस्थिति उनका सहयोग प्राप्त करने के लिए महीनों के प्रयास का परिणाम थी।<ref>अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 16 जून 2010 [http://www.icc-cpi.int/menus/icc/press%20and%20media/press%20releases/pr548 ''चूंकि डारफुर विद्रोही कमांडरों ने न्यायालय में आत्मसमर्पण किया'' ]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} 17 जुलाई 2010 से एक्सेस.</ref> 17 जून 2010 को उन्हें पूर्व जांच चैंबर I में पेश किया गया जिसमें कहा गया उनके खिलाफ मुकदमा चलाने के लिए उचित आधार हैं। सिर्फ अबू गर्डा के खिलाफ मामले में, अभियोजक ने उनके खिलाफ गिरफ्तारी वारंट के लिए अनुरोध नहीं किया। === केन्या === रीपब्लिक ऑफ केन्या में 1 जून 2005 और 26 नवम्बर 2005 के बीच हुई घटना के दौरान कथित तौर पर मानवता के खिलाफ हुए अपराधों के लिए अभियोजक द्वारा अदालत से ''प्रोप्रियो मोटु'' जांच की शुरुआत की मांग करने के बाद आईसीसी के पूर्व जांच चैंबर II ने बहुमत से, 31 मार्च 2010 को अभियोजक के दरख्वास्त को हरी झंडी दिखाई.<ref>प्रेस विज्ञप्ति (2010 - 31-03).[http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/D81AA5AF-CD76-4B3C-A4FC-AA7819569B44.htm आईसीसी न्यायाधीशों ने केन्या मामले में अभियोजक के विचार के साथ मानवता संबंधित अपराधों के खिलाफ जांच शुरू करने के लिए एक अनुरोध को मंजूरी दी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505054536/http://www.icc-cpi.int/NR/exeres/D81AA5AF-CD76-4B3C-A4FC-AA7819569B44.htm |date=5 मई 2010 }}. अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय 2010 04/01 को प्राप्त किया।</ref> === अन्य शिकायतें === {{Main|Complaints to the International Criminal Court}} {{See also|The International Criminal Court and the 2003 invasion of Iraq}} 4 अक्टूबर 2007 तक कम से कम 139 देशों में कथित अपराधों के बारे में अभियोजक ने 2889 मामले<ref name="2007report">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 18 अक्टूबर 2007. ''{{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/asp/ICC-ASP-6-18_English.pdf Report on the activities of the Court]''|91.8&nbsp;KB}}. '' ''25 नवम्बर 2007 से एक्सेस.''</ref> प्राप्त किए। <ref name="communications">अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय, 10 फ़रवरी 2006. {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/organs/otp/OTP_Update_on_Communications_10_February_2006.pdf ''Update on communications received by the Office of the Prosecutor of the ICC'']|236&nbsp;KB}}. 22 जून 2008 को अभिगम किया गया।</ref> हालांकि आरंभिक जांच के बाद इनमें से अधिकांश मामले "अदालत के अधिकार-क्षेत्र से स्पष्ट रूप से बर्खास्त कर दिए गए".<ref name="2007report"/> 10 फ़रवरी 2006 को अभियोजक ने 2003 में इराक के आक्रमण के विषय में प्राप्त शिकायतों के दिए गए एक जवाब को प्रकाशित किया।<ref name="Iraq">लुइस मोरेनो ओकाम्पो, 9 फ़रवरी 2006. {{PDFlink|[http://www.icc-cpi.int/library/organs/otp/OTP_letter_to_senders_re_Iraq_9_February_2006.pdf ''Letter concerning the situation in Iraq'']|158&nbsp;KB}}. 23 नवम्बर 2006 से एक्सेस.</ref> उन्होंने कहा कि "अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के पास ''संघर्ष के दौरान आचरण'' की जांच के अधिकार हैं, लेकिन इसके नहीं हैं कि सशस्त्र ''संघर्ष में शामिल होने का निर्णय'' कानूनी था या नहीं" और न्यायालय का अधिकार-क्षेत्र केवल सदस्य देशों के नागरिकों के आचरण तक सीमित है।<ref name="Iraq"/> उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि विश्वास करने का उचित आधार यह है कि इराक में सीमित संख्या में युद्ध अपराध हुए हैं, लेकिन कथित तौर पर वह अपराध सदस्य देशों के नागरिकों द्वारा किया गया, आईसीसी के जांच के लिए एक भारी भरकम आवश्यक सीमा दिखाई नहीं देती.<ref name="2006report"/> == नोट और संदर्भ == {{Reflist|2}} == अतिरिक्त पठन == * ब्रूस ब्रूमहॉल, ''इंटरनेशनल जस्टिस एंड द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: बिटवीन सोवरनिटी एंड द रूल ऑफ लॉ'' ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, (2003). ISBN 0-19-927424-X. * ऐनी-मारी डे ब्रौवेर ''सुप्रानेशनल क्रिमिनल प्रोसिक्युसन ऑफ सेक्सुअल वायोलेंस: द आईसीसी एंड द प्रैक्टिस ऑफ द आसीटीवाय एंड द आईसीटीआर'' एंटवर्प - ऑक्सफोर्ड: इंटरसेंटिया (2005). ISBN 0-14-080698-9 * एंटोनियो कास्सेसे, पोला गायटा और जॉन आर.डबल्यू.डी. जोन्स (सं.), ''द रोम स्टेट्यूट ऑफ द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: ए कमेंट्री'' ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 35. ISBN 978-0-19-829862-5. * हंस कोचलेर, ''ग्लोबल जस्टिस और ग्लोबल रिवेंज?'' ''इंटरनेशनल क्रिमिनल एट द क्रॉसरोड्स'' . वियना/न्यू यॉर्क: स्प्रिन्जर, 2003, ISBN 3-211-00795-4. * हेल्मट क्रेकर: ''Immunität und IStGH: Zur Bedeutung völkerrechtlicher Exemtionen für den Internationalen Strafgerichtshof'' ; Zeitschrift für internationale Strafrechtsdogmatik (ZIS) 7/2009, [https://web.archive.org/web/20110718154349/http://www.zis-online.com/dat/artikel/2009_7_336.pdf ] पर उपलब्ध. * हेल्मट क्रेकर: ''Völkerrechtliche Exemtionen: Grundlagen und Grenzen völkerrechtlicher Immunitäten und ihre Wirkungen im Strafrecht'' खंड 2., 2007 बर्लिन, ISBN 978-3-86113-868-6. [https://web.archive.org/web/20140417002111/http://www.mpicc.de/ww/de/pub/forschung/publikationen/straf/s107.htm ] इन्हें भी देखें. * स्टीवन सी. रोच (ed.) ''गवर्नेंस, ऑर्डर, एंड द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट:बिटवीन रिएलपोलिटिक एंड ए कोस्मोपोलिटन कोर्ट'' . ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, (2009). ISBN 978-0-19-954673-2 * रॉय एस ली (ed.), ''द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: द मेकिंग ऑफ रोम सटेट्यूट'' द हेग: क्लुवर लॉ इंटरनेशनल (1999). ISBN 90-411-1212-X. * रॉय एस ली और हकान फ्रिमन (सं.), ''द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट: एलिमेंट ऑफ क्राइम एंड रूल्स ऑफ प्रोसिड्यूर एंड एविडेंस'' आरेड्स्ले, एन.वाई: ट्रांसनेशनल पब्लिशर्स (2001). आईएसबीएन 1-59399-201-7 * मेडलिन मॉरिस (ed.), "[http://www.law.duke.edu/journals/journaltoc?journal=lcp&amp;toc=lcptoc64winter2001.htm द यूनाइटेड स्टेट्स एंड द द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207143925/http://www.law.duke.edu/journals/journaltoc?journal=lcp&toc=lcptoc64winter2001.htm |date=7 फ़रवरी 2012 }}" ''लॉ एंड कंटेमपोरारी प्रोबलेम्स'', विंटर 2001, वोल्यूम. 64, न. 1. 2007/07/24 को लिया गया। * विलियम ए शेबस, ''एन इंट्रोडक्शन टू द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' (2 एड.). कैम्ब्रिज: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस, (2004). ISBN 0-521-01149-3. * बेंजामीन एन शिफ्फ. ''विल्डिंग द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट'' . कैम्ब्रिज: कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस (2008) ISBN 978-0-521-694472-8 * निकोलोस स्ट्रैप्टसस, "यूनिवर्सल ज्यूरिसडिक्शन एंड द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट", ''मनिटोबा लॉ जर्नल,'' 2002, वोल्यूम. 29, पृ.&nbsp;2. * लयल एस. शुंगा "द क्राइम विदिन द ज्यूरिसजिक्शन ऑफ द इंटरनेशनल क्रिमिनल कोर्ट" (भाग II, आर्टिक्लस 5–10)", ''यूरोपियन जर्नल ऑफ क्राइम, क्रिमिनल लॉ एंड क्रिमिनल जस्टिस'' वोल्यूम. 6, न. 4, पीपी.&nbsp;377-399 (अप्रैल 1998). * लयल एस शुंगा, "द एमर्जिंग सिस्टम ऑफ इंटरनैशनल क्रिमिनल लॉ: डेवलपमेंट इन कोडिफिकेशन एंड इंप्लीमेंटेशन" (ब्रिल) (1997). == बाहरी कड़ियाँ == {{Wikisource|Rome Statute of the International Criminal Court|Rome Statute}} {{Commons category|ICC}} * [https://web.archive.org/web/20161223003009/http://www.icc-cpi.int/ आईसीसी की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20190204111452/http://www.un.org/law/icc/ रोम संविधि पर संयुक्त राष्ट्र की वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20040901052855/http://www.cicr.org/Web/eng/siteeng0.nsf/htmlall/section_ihl_international_criminal_court अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय], अंतर्राष्ट्रीय रेड क्रॉस समिति. * [https://web.archive.org/web/20150429104306/http://www.iccnow.org/ अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय के लिए गठबंधन] * [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल संयुक्त राज्य अमेरिका]] द्वारा ''[https://web.archive.org/web/20070202021423/http://www.amnestyusa.org/icc/index.do अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय]'' * [https://web.archive.org/web/20190723173416/http://www.vrwg.org/ 'पीड़ितों अधिकार कार्यकारी समूह] * [https://web.archive.org/web/20101024222452/http://oxfordbibliographiesonline.com/display/id/obo-9780195396607-0024 "अंतर्राष्ट्रीय अपराध." ][https://web.archive.org/web/20101024222452/http://oxfordbibliographiesonline.com/display/id/obo-9780195396607-0024 ऑक्सफोर्ड संदर्भग्रंथ सूची ऑनलाइन: अपराधिकी] {{International Criminal Court|state=uncollapsed}} {{International Criminal Law|state=collapsed}} {{International human rights organizations|state=collapsed}} {{World government|state=collapsed}} {{United Nations|state=collapsed}} [[श्रेणी:अंतरराष्ट्रीय अपराध न्यायालय]] [[श्रेणी:2002 में स्थापित संगठन]] [[श्रेणी:हेग में स्थित संगठन]] c5jjt7jelx4b1o4xnz29d4hdlyd69e5 बोइंग 747 0 222862 6635772 6577415 2026-10-31T07:18:27Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635772 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox Aircraft Begin |name=बोइंग 747 |image=File:Air india b747-400 vt-esn arp.jpg }}{{Infobox Aircraft Type |type = चौड़े शरीर जेट एयरलाइनर |national origin = संयुक्त राज्य अमेरिका |manufacturer = [[Boeing Commercial Airplanes]] |designer= <!--only appropriate for single designers, not project leaders--> |first flight = 9 फ़रवरी 1969<ref name="ucfc747">Rumerman, Judy. [http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Boeing_747/Aero21.htm "The Boeing 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007143215/http://www.centennialofflight.gov/essay/Aerospace/Boeing_747/Aero21.htm |date=7 अक्तूबर 2012 }} U.S. Centennial of Flight Commission. Retrieved: 30 अप्रैल 2006.</ref> |introduction = 22 जनवरी 1970 with [[Pan American World Airways|Pan Am]]<ref name="ucfc747"/> |status = Active |primary user = [[ब्रिटिश एयरवेज़]] <!--Limit one (1) primary user. Top 4 users listed per http://www.planespotters.net/Production_List/Boeing/747/statistics.html as of Nov. 2008.--> |more users = [[चीन एयरलाइंस]] <br />[[एयर इंडिया]] <br />[[कोरियन एयर]] <!-- Limit is THREE (3) in 'more users' field, four (4) total users with primary user. Please separate with <br>.--> |produced = 1969–अब |number built = 1,418 {{as of|2010|09|lc=on}}<ref name="747_O_D_summ"/> |unit cost = 747-100: [[US$]]24 मिलियन (1967) <br />747-200: US$39 मिलियन (1976) <br />747-300: US$83 मिलियन (1982) <br />747-400: US$228–260 मिलियन (2007)<ref name="prices">[http://www.boeing.com/commercial/prices/ Boeing Commercial Airplanes prices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308021542/http://www.boeing.com/commercial/prices/ |date=8 मार्च 2013 }}, The Boeing Company. Retrieved: June 26, 2007.</ref> <br />747-8: US$285.5-300 मिलियन (2007)<ref name="prices"/><ref>Karp, Aaron. [http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=9337 "Boeing boosts aircraft prices 5.5% on rising cost of labor, materials."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080618185218/http://www.atwonline.com/news/story.html?storyID=9337 |date=18 जून 2008 }} ''Air Transport World'', June 26, 2007. Retrieved: December 17, 2007.</ref> |variants with their own articles = }} |} '''बोइंग 747''' विमान एक विशाल व्यावसायिक विमान और कार्गो परिवहन विमान है, जिसे अक्सर ''जंबो जेट''<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4926216.stm "वुमन टू बिल्ड हॉउस आउट ऑफ़ 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100827102257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4926216.stm |date=27 अगस्त 2010 }} ''बीबीसी (BBC) समाचार'', 20 अप्रैल 2006. 11 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.amazon.com/dp/0060882417 "क्रिएटिंग वर्ल्ड्स: एडवेंचर्स एविएशन (रिव्यू)."] ''Amazon.com.'' 11 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> या ''आसमान की रानी'' के उपनाम से जाना जाता है। यह [[वायुयान|विमान]] विश्व का सर्वाधिक पहचाना जाने वाला वायुयान है तथा<ref name="Disc_Chan_747"/> और बनाए गए विमानों में विशाल आकार का यह पहला विमान था। संयुक्त राज्य अमेरिका में [[बोइंग]] कॉमर्शियल एयरप्लेन इकाई द्वारा निर्मित 747 के मूल संस्करण का आकार, 1960 के दशक के आम बड़े व्यावसायिक विमानों में से एक, बोइंग 707 के आकार का ढाई गुना था।<ref>ब्रैनसन, रिचर्ड. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,989780-2,00.html "पायलट ऑफ़ द जेट एज."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122601/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,989780-2,00.html |date=9 अगस्त 2016 }} ''टाइम'', 7 दिसम्बर 1998. 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747 ने सर्वप्रथम व्यावसायिक उड़ान 1970 में आरम्भ कर लगातार 37 वर्षों तक यात्री वहन क्षमता का कीर्तिमान बरकरार रखा<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7061164.stm "A380 सुपरजम्बो लैंड्स इन सिडनी."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531165608/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7061164.stm |date=31 मई 2020 }} ''बीबीसी (BBC),'' 25 अक्टूबर 2007. 3 अगस्त 2010 को पुनःप्राप्त. उद्धरण: "द सुपर जम्बो एड्वेंट एंड्स अ रिन ऑफ़ नियर्ली फोर डिकेड्स बाई द बोइंग 747 एस द वर्ल्ड्स बिगेस्ट एयर लाइनर."</ref> चार-इंजन वाला 747 अपनी लम्बाई के भाग के लिए अपने द्वितलीय विन्यास का उपयोग करता है। यह यात्री, मालवाही और अन्य संस्करणों में उपलब्ध है। बोइंग ने 747 के कूबड़ जैसे ऊपरी तल को प्रथम श्रेणी के लाउंज के रूप में उपयोग में लाने (जैसा कि आजकल सामान्य नियम है) या अतिरिक्त बैठकों के लिए और सीटें हटा कर तथा सामने एक कार्गो दरवाजा संस्थापित कर के विमान को आसानी से एक मालवाही में परिवर्तित कर सकने के अनुरूप डिजाइन किया है। बोइंग ने ऐसा इसलिए किया क्योंकि कंपनी को उम्मीद थी कि पराध्वनिक विमान (सुपरसोनिक एयरलाइनर्स) (जिनके विकास की घोषणा 1960 के दशक के शुरू में की गई थी) 747 तथा अन्य अवध्वनिक विमानों (सबसोनिक) को चलन से बाहर कर देंगे; जबकि उन्हें विश्वास था कि भविष्य में अवध्वनिक मालवाही विमानों की मांग जबर्दस्त होगी.<ref>ओर्लेबर 2002, पृष्ठ 50.</ref> विशेष रूप से 400 के विक्रय के बाद 747 के अप्रचलित हो जाने की उम्मीद थी,<ref>वैल्ड, मैथ्यू एल. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9502E4D9113CF931A25751C1A961958260 747 "फ्लीट ऐज एट इशु ड्यूरिंग फ्लाइट 800 हियरिंग."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206160524/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9502E4D9113CF931A25751C1A961958260 |date=6 दिसंबर 2008 }} ''न्यूयॉर्क टाइम्स'', 12 दिसम्बर 1997. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> लेकिन इसने 1993 में उत्पादन का 1000 का आंकड़ा पार कर अपने आलोचकों की अनुमानित अपेक्षाओं को पीछे छोड़ दिया। <ref name="Sutter p259">सूटर 2006, पृष्ठ 259.</ref> जून 2010 तक 1,418 विमान निर्मित किए जा चुके हैं तथा विभिन्न संरचनाओं के आदेश पर 109 और विमानों का निर्माण शेष है।<ref name="747_O_D_summ">[http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&amp;optReportType=AllModels&amp;cboAllModel=747&amp;ViewReportF=View+Report "747 मॉडल ऑर्डर्स एंड डेलिवरीज़ डेटा."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180928195003/http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=747&optReportType=AllModels&cboAllModel=747&ViewReportF=View+Report |date=28 सितंबर 2018 }} ''द बोइंग कंपनी'', दिसम्बर 2009. 3 अगस्त 2010 को पुनःप्राप्त.</ref> सेवारत नवीनतम संस्करण 747-400, 0.85 [[मैक संख्या|मैक]] (567 मी.प्र.घं. या 913 किमी/प्र.घ.) की उच्च-अवध्वनिक सामान्य गति के साथ सेवारत सर्वाधिक गति वाले विमानों में से एक है। इसकी अंतरमहाद्वीपीय उड़ान क्षमता 7,260 [[नॉटिकल मील]] (8,350 मील या 13,450 किमी) है।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400_prod.html "तकनीकी विशेषताएं - बोइंग 747-400"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524131608/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400_prod.html |date=24 मई 2011 }}, बोइंग कंपनी. 29 अप्रैल 2006 को पुनःप्राप्त.</ref> एक 747-400 यात्री संस्करण में, एक आम त्रि-श्रेणी अभिन्यास में 416 यात्री बैठ सकते हैं या एक आम द्वि-श्रेणी अभिन्यास में 524 यात्री आ सकते हैं। विमान का नवीनतम संस्करण, 747-8 निर्माणाधीन है तथा इसका उड़ान परीक्षण 2010 के अंत में होना है। मालवाही संस्करण 747-8F का वितरण 2011 के मध्य में शुरू होना है तथा यात्री संस्करण 747-8I इसके बाद 2011 के अंत तक वितरित होगा। भविष्य में 747 को बोइंग Y3 (बोइंग येलोस्टोन परियोजना का भाग) के द्वारा प्रतिस्थापित होना है।<ref>[http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html "एयरबस A350 XWB पुट्स प्रेशर ऑन बोइंग 777."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071129184619/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html |date=29 नवंबर 2007 }} ''फ्लाइट इंटरनैशनल.'' 27 नवम्बर 2007.</ref> {{TOC limit|3}} == विकास == === पृष्ठभूमि === 1963 में अमेरिकी वायुसेना ने एक बहुत बड़े सामरिक परिवहन विमान पर अध्ययन परियोजनाओं की श्रृंखला आरंभ की थी। हालांकि सी-141 स्टारलिफ्टर शुरू किया जा रहा था, तथापि उन्हें लगा कि विशेषकर किसी मौजूदा विमान में न समाने वाले अतिकाय माल के परिवहन की क्षमता वाले और अधिक बड़े एवं सक्षम विमान की आवश्यकता थी। इन अध्ययनों के फलस्वरूप मार्च 1964 में एक सीएक्स-भारी सैन्य तंत्र प्रणाली (CX-HLS) की आरंभिक आवश्यकता अनुभव की गई जिसकी भारवहन क्षमता {{convert|180000|lb|kg|sigfig=3}}, गति 0.75 मैक {{convert|500|mph|km/h|sigfig=3|abbr=on|disp=/}} तथा {{convert|115000|lb|kg|sigfig=3}} पेलोड के साथ दुबारा ईंधन भरवाए बिना उड़ान क्षमता {{convert|5000|nmi|km|sigfig=3}} हो। पेलोड बे {{convert|17|ft|m|sigfig=3}} चौड़ी, {{convert|13.5|ft|m|sigfig=3}} ऊंची और सामने तथा पीछे के दरवाजों में से पहुंच हेतु {{convert|100|ft|m|sigfig=3}} लंबी होनी थी।<ref name="Norton_C-5">नॉर्टन 2003, पीपी 5-12.</ref> केवल चार इंजनों वाले डिजाइन को भी अत्यधिक वर्द्धित शक्ति तथा बेहतर ईंधन दक्षता वाले डिजाइन की आवश्यकता थी। 18 मई 1964 को बोइंग, डगलस, जनरल डायनेमिक्स, लॉकहीड और मार्टिन मैरिएटा से एयरफ्रेम प्रस्ताव प्राप्त हुए, जबकि इंजन प्रस्ताव जनरल इलेक्ट्रिक, कर्टिस-राइट और प्रैट एंड विटनी ने प्रस्तुत किए थे। एक प्रारंभिक चयन प्रक्रिया के बाद, बोइंग, डगलस और लॉकहीड को एयरफ्रेम के अतिरिक्त अध्ययन अनुबंध के साथ जनरल इलेक्ट्रिक और प्रैट एवं विटनी को इंजन का अनुबंध दिया गया।<ref name="Norton_C-5"/> एयरफ्रेम के सभी तीनों प्रस्तावों में अनेक सुविधाओं को साझा किया गया है। सीएक्स-एचएलएस (CX-HLS) की आवश्यकतानुसार सामने की तरफ से लदान के लिए सक्षम होने के लिए, जहां कॉकपिट हुआ करता था, वहां एक दरवाजा शामिल करना पड़ा. सभी कंपनियों ने कॉकपिट को कार्गो क्षेत्र के ऊपर लेजाकर इस समस्या का समाधान किया; डगलस ने पंख के ऊपर जरा सा आगे एक छोटी सी "पॉड" बनाई थी, लॉकहीड ने विमान की पूरी लंबाई में एक लंबी मेरूदंड का प्रयोग किया जिसमें से होकर पंखों की आधार संरचनाएं गुजरती थी, विमान की नाक के जरा पीछे से पंख के जरा पीछे तक जाने वाली लंबी पॉड के साथ, बोइंग ने इन दोनों का मिश्रण किया।<ref>[http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html "लॉकहीड C-5 गैलेक्सी, पार्टनर्स इन फ्रीडम".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214134934/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html |date=14 दिसंबर 2007 }} नासा, 2000, "C-5 के लिए लैंगली का योगदान" में छवियां देखें. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 1965 में लॉकहीड के एयरक्राफ्ट डिजाइन और जनरल इलेक्ट्रिक के इंजन डिजाइन को, उस समय विश्व के सबसे बड़े सैनिक विमान, नए सी-5 गैलेक्सी के लिए चुना गया।<ref name="Norton_C-5"/> सामने की ओर नाक पर दरवाजे और ऊंचे कॉकपिट की अवधारणा का उपयोग 747 के डिजाइन में किया गया।<ref>जेनकींस 2000, पीपी 12-13.</ref> === विमान प्रस्ताव === 1960 के दशक में जब हवाई यात्रा बढ़ रही थी, तब 747 के बारे में सोचा गया था।<ref name="Norris_Wagner_p13">नॉरिस और वैगनर 1997, पृष्ठ 13.</ref> बोइंग 707 और डगलस डीसी-8 की अपार लोकप्रियता की अगुआई में, व्यावसायिक जेट परिवहन युग ने लंबी-दूरी की यात्रा में क्रांति ला दी। <ref name="Norris_Wagner_p13"/><ref>[http://www.boeing.com/companyoffices/gallery/images/commercial/707-03.html "बोइंग मल्टीमीडिया इमेज गैलरी 707".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111124513/http://www.boeing.com/companyoffices/gallery/images/commercial/707-03.html |date=11 जनवरी 2012 }} द बोइंग कंपनी. 8 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> सीएक्स-एचएलएस (CX-HLS) का अनुबंध खो देने से भी पहले, बोइंग पर इसके सर्वाधिक महत्वपूर्ण एयरलाइन ग्राहक, पैन अमेरिकन वर्ल्ड एयरवेज (पैनऐम) के अध्यक्ष जुआन ट्रिपे ने 707 के दोगुने आकार का यात्री विमान बनाने के लिए दबाव डाला था। इस दौरान हवाई अड्डों पर भीड़ की स्थिति को, अपेक्षाकृत छोटे विमानों द्वारा ले जाये जाने वाले यात्रियों की संख्या में वृद्धि ने बदतर बना दिया, इस समस्या को देख कर ट्रिपे ने सोचा था कि एक बड़ा नया विमान ही इसका समाधान हो सकता था।<ref>[http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html "इनोवेटर्स: जुआन ट्रिप."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228193928/http://www.pbs.org/kcet/chasingthesun/innovators/jtrippe.html |date=28 दिसंबर 2008 }} ''पीबीएस (PBS)'' . 17 दिसम्बर 2007 को पुन:प्राप्त.</ref> 1965 में एक नए विमान, जिसे पहले ही मॉडल संख्या 747 दे दी गई थी, के लिए अध्ययन के प्रबंधन हेतु बोइंग 737 के विकास दल से जो सटर (Joe Sutter) का स्थानांतरण किया गया।<ref name="sutter_p.80">सूटर 2006, पीपी 80-84.</ref> सटर ने पैन एम तथा अन्य एयरलाइनों के साथ, उनकी आवश्यकताओं को बेहतर ढंग से समझने के लिए, एक डिजाइन अध्ययन आरंभ किया। उस समय यह व्यापक धारणा थी कि 747 का स्थान अंततः एक सुपरसोनिक परिवहन विमान द्वारा लिया जाएगा.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/852087.stm "एयर ट्रैवेल, एक सुपरसोनिक भविष्य?."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170822223832/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/852087.stm |date=22 अगस्त 2017 }} ''बीबीसी (BBC) समाचार'', 17 जुलाई 2001. 9 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> अपने यात्री संस्करण की बिक्री अस्वीकार हो जाने के बावजूद बोइंग ने 747 का डिजाइन करके अपनी प्रतिक्रिया व्यक्त की, ताकि उसका आसानी से माल वहन के लिए अनुकूलन किया जा सके और यह उत्पादन में भी बना रह सके। मालवाहक की भूमिका में, कंटेनरीकृत परिवहन के तरीकों, जिनको लगभग उसी समय व्यापक रूप से शुरू किया जा रहा था, के समर्थन की स्पष्ट आवश्यकता थी। मानक कंटेनर सामने की ओर {{convert|8|ft|m|abbr=on|sigfig=2}} वर्ग होते हैं (संयोजन बिंदुओं के कारण कुछ अधिक) तथा {{convert|20|and|40|ft|m|abbr=on|sigfig=2}} लंबाइयों में उपलब्ध हैं। इसका मतलब हुआ कि पूर्व की सीएक्स-एचएलएस (CX-HLS) परियोजना के समान, वायुयान के धड़ के आकार जितनी गहरी 2-चौड़े 2-ऊंचे कंटेनरों के रैक की दो या तीन पंक्तियां संभव थी। [[चित्र:B747-cockpit.jpg|thumb|747 के शुरुआती निर्माण में कॉकपिट, ऊपरी डेक पर स्थित था।]] 1966 अप्रैल में, पैन एम ने 52.5 करोड़ अमेरिकी डॉलर में पच्चीस 747-100 विमान का आदेश दिया। 50वीं सालगिरह पर, सिएटल में 747 के अनुबंध पर हस्ताक्षर के औपचारिक भोज के दौरान, उस समय 747 अभियान के वरिष्ठ प्रबंधकों में से एक, मैल्कम टी. स्टैम्पर के अनुसार जुआन ट्रिप ने भविष्यवाणी की थी कि 747 "मानव जाति के भाग्य के लिए, अंतरमहाद्वीपीय प्रक्षेपास्त्रों के साथ प्रतिस्पर्द्धा करने वाला, शांति का एक महान हथियार.." होगा। <ref name="Disc_Chan_747">[http://video.google.com/videoplay?docid=-6853359534780959649 "ग्रेट प्लेन्स-बोइंग 747".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324184042/http://video.google.com/videoplay?docid=-6853359534780959649 |date=24 मार्च 2007 }} ''डिस्कवरी चैनल.'' 28 अक्टूबर 2007 को पुन:प्राप्त.</ref> शुरुआती ग्राहक होने<ref name="ucfc747"/><ref name="infoplease">नोलैंड, डेविड. [http://www.infoplease.com/spot/boeing747.html "पैसेंजर्स प्लेन्स: बोइंग 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222050616/http://www.infoplease.com/spot/boeing747.html |date=22 फ़रवरी 2011 }} "जानकारी दीजिए." (''पियर्सन शिक्षा''). 30 अप्रैल 2006 को पुनःप्राप्त.</ref> तथा औपचारिक आदेश देने से पूर्व अपनी आरंभिक संलिप्तता के कारण पैन ऐम 747 के डिजाइन और विकास को इस हद तक प्रभावित करने में सफल रही कि पहले और बाद की किसी एक एयरलाइन के लिए वह बेजोड़ रहा। <ref name="irving359">अर्विंग 1994, पृष्ठ 359.</ref> === डिजाइन के प्रयास === अंततः ऊंचे पंखों वाले सीएक्स-एचएलएस (CX-HLS) बोइंग डिजाइन का 747 के लिए उपयोग नहीं किया गया, हालांकि अपनी बोली के लिए विकसित की गई उनकी प्रौद्योगिकियों का प्रभाव हुआ था।<ref>[http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html "लॉकहीड C-5 गैलेक्सी, पार्टनर्स इन फ्रीडम".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214134934/http://oea.larc.nasa.gov/PAIS/Partners/C_5.html |date=14 दिसंबर 2007 }} ''नासा (NASA)'', 2000. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> मूल डिजाइन में वायुयान का पूर्ण-लंबाई का दो-मंजिला धड़ शामिल था, जिसकी निचली मंजिल पर आठ-आठ सीटों की पंक्तियां और दो गलियारे थे तथा ऊपरी मंजिल पर सात-सात सीटों की पंक्तियां और एक गलियारा था।<ref name="irving282">अर्विंग 1994, पृष्ठ 282.</ref> हालांकि, निकासी मार्गों की समस्या और सीमित माल वहन क्षमता के कारण इस विचार को, 1966 में एक व्यापक एक मंजिला डिजाइन के पक्ष में त्याग दिया गया।<ref name="ucfc747"/> इसलिए कॉकपिट को संक्षिप्त दूसरे तल पर रखा गया, ताकि सामने वली नाक या शंकु में माल के लदान के लिए दरवाजा शामिल किया जा सके; डिजाइन की इस विशेषता ने ही 747 के विशिष्ट "उभार" को जन्म दिया। <ref name="Sutter p.93"/> आरंभिक मॉडलों में यह स्पष्ट नहीं था कि कॉकपिट के पीछे संदूकनुमा छोटे से स्थान का क्या किया जाए, इसलिए शुरू में इसे बिना स्थाई बैठक व्यवस्था के विश्राम कक्ष के रूप में "चिह्नित" किया गया। [[चित्र:JT9D on 747.JPG|thumb|left|प्रैट और विटनी JT9D उच्च बाईपास टर्बोफैन इंजन 747 के लिए विकसित किया गया था।]] एक विमान को 747 जितना बड़ा बनाने की कल्पना को संभव बनाने वाली प्रौद्योगिकियों में से एक थी, उच्च-उपमार्ग-टर्बोफैन-इंजन.<ref name="Mecham">मेचम, एम. "इन रिव्यू: 747, क्रिएटिंग द वर्ल्ड्स फर्स्ट जम्बो जेट एंड अदर एडवेंचर्स फ्रॉम अ लाइफ इन एविएशन." ''एविएशन वीक और स्पेस टेकनोलॉजी'', खंड 165, संख्या 9, 4 सितंबर 2006, पृष्ठ 53.</ref> इंजन प्रौद्योगिकी को पूर्व के टर्बोजेट की तुलना में एक तिहाई कम ईंधन की खपत करके दोगुनी शक्ति देने में समर्थ समझा गया था। जनरल इलेक्ट्रिक ने इस अवधारणा का बीड़ा उठाया था, लेकिन वह सी-5 गैलैक्सी के लिए इंजन के विकास के प्रति प्रतिबद्ध रही तथा बाद तक व्यावसायिक बाजार में नहीं उतरी.<ref>[http://www.geae.com/engines/commercial/cf6/history.html "जीई (GE) एविएशन: CF6"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071217151126/http://www.geae.com/engines/commercial/cf6/history.html |date=17 दिसंबर 2007 }}, जीई (GE) एविएशन. 9 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref name="me_100yrs">कोलसन, माइकल एस. [http://www.memagazine.org/supparch/flight03/jetsfans/jetsfans.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226032720/http://www.memagazine.org/supparch/flight03/jetsfans/jetsfans.html |date=26 दिसंबर 2007 }}[http://www.memagazine.org/supparch/flight03/jetsfans/jetsfans.html मैकेनिकल इंजीनियरिंग 100 इयर्स ऑफ़ फ्लाइट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226032720/http://www.memagazine.org/supparch/flight03/jetsfans/jetsfans.html |date=26 दिसंबर 2007 }} 9 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> प्रैट एवं विटनी एवं भी इसी सिद्धांत पर काम कर रही थी, 1966 के अंत में, बोइंग, पैन-ऐम और प्रैट एवं विटनी 747 के लिए जेटी9डी (JT9D) नाम के नए इंजन के विकास के लिए सहमत हो गये।<ref name="me_100yrs"/> परियोजना को दोष-वृक्ष विश्लेषण (फॉल्ट ट्री अनालिसिस) नामक एक नई कार्य पद्धति के साथ डिजाइन किया गया था जिसमें एक अकेले भाग के दोष का अध्ययन कर अन्य भागों पर उसके प्रभाव को निर्धारित किया जा सकता है।<ref name="ucfc747"/> सुरक्षा एवं उड़ान-योज्ञता से संबंधित चिंताओं के निवारण हेतु 747 की डिजाइन में संरचनात्मक अतिरिक्तता, अतिरिक्त [[जलचालित मशीनें|जलीय]] प्रणाली, चौगुने मुख्य लैंडिंग गियर और दोहरी नियंत्रण सतहों को शामिल किया गया है।<ref name="Sutter p.1218">सूटर 2006, पीपी 121, 128-131.</ref> इसके अतिरिक्त, इसे वर्तमान हवाई अड्डों से ही संचालित करने के लिए, नई डिजाइन में उद्योग में प्रयुक्त सर्वाधिक उन्नत उच्च-उठान उपकरण शामिल किए गए हैं। इसमें पंख के अग्र भाग के किनारे इसकी लगभग पूरी लंबाई में लगे फ्लैप्स तथा इसी तरह से पार्श्व भाग के किनारे तीन भागों में बंटे जटिल खांचेदार फ्लैप्स शामिल हैं।<ref>गाए और वैगनर 1997, पीपी 25-26.</ref> पंख के जटिल त्रिभाजित फ्लैप्स जब अक्रियाशील संरचना में होते हैं, तब की तुलना में जब पूरी तरह से कार्यशील होते हैं, तो पंख के क्षेत्र में 21% की तथा उठान में 90% की वृद्ध करते हैं।<ref>जेनकींस 2000, पृष्ठ 19.</ref> बोइंग 1969 के अंत तक पैन एम को पहला 747 देने पर सहमत हुई। वितरण तिथि से पूर्व मात्र 28 माह बचे थे विमान को डिजाइन करने के लिए, जो कि सामान्य समय का दो तिहाई था।<ref name="Sutter p.96">सूटर 2006, पीपी 96-97.</ref> कार्य सूची इतनी तीव्र रखी गई थी कि इस पर काम करने वाले लोगों को "अतुल्य" उपनाम दिया गया था<ref>गाए और वैगनर 1997, पृष्ठ 19.</ref> विमान का विकास एक ऐसी तकनीकी और वित्तीय चुनौती थी कि जब यह परियोजना शुरू की गई तो कहा गया कि प्रबंधन ने "कंपनी के साथ शर्त" लगाई थी।<ref name="ucfc747"/> === उत्पादन संयंत्र === [[चित्र:Boeing Factory 2002.jpg|thumb|747 final assembly at the Boeing Everett Factory| एक कारखाने में हवाई जहाज वर्ग]] चूंकि बोइंग के पास इस विशाल विमान का निर्माण करने लायक बड़ा संयंत्र नहीं था, उन्होंने एक नया संयंत्र बनाने का विचार किया। कंपनी ने स्थान के लिए लगभग 50 शहरों पर विचार किया<ref>पैस्कल, ग्लेन आर. [http://seattle.bizjournals.com/seattle/stories/2003/09/29/editorial3.html "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206171210/http://seattle.bizjournals.com/seattle/stories/2003/09/29/editorial3.html |date=6 दिसंबर 2008 }}[http://seattle.bizjournals.com/seattle/stories/2003/09/29/editorial3.html एवेरेट एंड रेंटन रिएक्ट डिफरेंटली टू बोइंग"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206171210/http://seattle.bizjournals.com/seattle/stories/2003/09/29/editorial3.html |date=6 दिसंबर 2008 }}. ''पुगेट साउंड बिजनेस जर्नल'', 26 सितंबर 2003. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> और अंततः एवरेट, वॉशिंगटन के निकट सैनिक अड्डे पेन फील्ड के बगल में, [[सीऐटल|सिएटल]] से लगभग 30 मील (48 किमी) उत्तर में नया संयंत्र बनाने का निर्णय किया।<ref name="boe_facilit">[http://www.boeing.com/commercial/facilities/index.html "मेजर प्रोडक्शन फैसिलिटिज़ - एवेरेट, वॉशिंगटन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130304114152/http://www.boeing.com/commercial/facilities/index.html |date=4 मार्च 2013 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 28 अप्रैल 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इसने 1966 में 780 एकड़ (316 हेक्टेयर) का यह स्थल खरीद लिया।<ref name="B747_milest"/> 747 का विकास एक बड़ी चुनौती थी और उसके संयोजन संयंत्र का निर्माण भी एक विशाल उपक्रम था। बोइंग के अध्यक्ष विलियम एम. एलन ने उस समय कंपनी के टर्बाइन प्रभाग के प्रधान, मैल्कम टी. स्टैम्पर से एवरेट कारखाने के निर्माण की निगरानी करने और 747 का उत्पादन शुरू करने के लिए कहा.<ref>बोएर, टॉम. [http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2002339060_stamperobit17.html "बोइंग लिजेंड मैल्कम स्टैम्पर डाइज़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110121248/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2002339060_stamperobit17.html |date=10 जनवरी 2018 }} ''सिएटल टाइम्स'', 17 जून 2005. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> स्थल को समतल करने के लिए चालीस लाख घन गज (31 लाख घनमीटर) से अधिक मिट्टी हटानी पड़ी थी।<ref name="irving310">अर्विंग 1994, पृष्ठ 310.</ref> समय इतना कम था कि इसके ऊपर कारखाने की छत पूर्ण होने से पहले ही 747 की पूर्ण आकार की प्रतिकृति बना ली गई थी।<ref name="irving365">अर्विंग 1994, पृष्ठ 365.</ref> आकार के आधार पर संयंत्र आज तक निर्मित भवनों में सबसे बड़ा है और इसका अनेक बार, बोइंग वाइडबॉडी वाणिज्यिक जेट के अन्य मॉडलों के निर्माण हेतु काफी विस्तार किया गया है।<ref name="boe_facilit"/> === विकास और परीक्षण === 747 के पूर्ण संयोजन से पूर्व इसके अनेक घटकों और प्रणालियों का परीक्षण शुरू हुआ। एक महत्वपूर्ण परीक्षण में विमान की प्रतिकृति के केबिन से आपात प्रवणिका के माध्यम से 560 स्वयंसेवकों की निकासी को शामिल किया गया। पहली पूर्ण पैमाने की निकासी ने संघीय उड्डयन प्रशासन द्वारा दिए गए अधिकतम समय 90 सेकंड की बजाय ढाई मिनट का समय लगा और कई स्वयंसेवक घायल हो गए। बाद के परीक्षणों में 90 सेकंड में निकासी का लक्ष्य तो प्राप्त कर लिया गया लेकिन अधिक लोग घायल हुए. विमान की ऊपरी मंजिल से निकासी सर्वाधिक समस्यापूर्ण थी; पारंपरिक फिसलन का उपयोग करने की बजाय स्वयंसेवक यात्री एक घिरनी के साथ जुड़ी जीन की सहायता से निकले.<ref name="irving383">अर्विंग 1994, पृष्ठ 383.</ref> परीक्षणों में इतने बड़े विमान को जमीन पर चलाना भी शामिल था। बोइंग द्वारा वैडल्स वैगन (747 के परीक्षण चालक, जैक वैडल के लिए नाम रखा गया) नामक एक असामान्य प्रशिक्षण युक्ति का निर्माण किया गया जिसमें एक ट्रक की छत पर नकली कॉकपिट को स्थापित किया गया था, जबकि पहले 747 अभी बनाए ही जा रहे थे, इस युक्ति के कारण विमान चालकों को ऊपरी मंजिल से जमीन पर विमान का अभ्यास मिल गया।<ref name="hist747">[http://www.boeing.com/history/boeing/747.html "हिस्ट्री - "747 वाणिज्यिक वाहन".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100316193220/http://www.boeing.com/history/boeing/747.html |date=16 मार्च 2010 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 29 अप्रैल 2006 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Boeing 747 prototype.JPG|thumb|प्रोटोटाइप 747, एवरेट शहर, म्यूजियम ऑफ फ्लाइट, सिएटल, वाशिंगटन.]] 30 सितम्बर 1968 को दुनिया की प्रेस और विमान का आदेश देने वाली 26 एयरलाइनों के प्रतिनिधियों के सामने पहला 747 एवरेट संयोजन भवन से बाहर निकला.<ref name="roll_out">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838835,00.html "ऑल बट ऑफ़ द ग्राउंड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122112631/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838835,00.html |date=22 जनवरी 2011 }} ''टाइम'', 4 अक्टूबर 1968. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> आने वाले महीनों में पहली उड़ान के लिए तैयारियां की गई, जो परीक्षण चालक की सीट पर जैक वैडल, नियंत्रण पर ब्रायन वायगल<ref name="first_flight">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,839015,00.html "द जाएंट टेक्स ऑफ़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604134511/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,839015,00.html |date=4 जून 2011 }} ''टाइम.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref name="Boeing_first_flight_commemoration">[http://www.boeing.com/news/releases/2004/q1/nr_040209g.html "बोइंग 747, द "क्वीन ऑफ़ द स्काइज़," एंड "सिब्रेट्स 35थ एनिवर्सरी."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801202042/http://www.boeing.com/news/releases/2004/q1/nr_040209g.html |date=1 अगस्त 2013 }} ''द बोइंग कंपनी'', 9 फ़रवरी 2004. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> तथा फ्लाइट इंजीनियर के स्टेशन पर जेस वॉलिक के साथ 9 फ़रवरी 1969 को हुई। एक फ्लैप के साथ एक छोटी सी समस्या के बावजूद, उड़ान से पुष्टि हुई कि 747 को बहुत अच्छी तरह संभाला गया। प्रारंभिक "स्वेप्ट-विंग" जेट के लिए एक बड़े खतरे "डच-रोल" की घटना से 747 को व्यापक रूप से निरापद पाया गया।<ref name="irving417">अर्विंग 1994, पीपी 417-418.</ref> उड़ान परीक्षण कार्यक्रम के बाद के चरणों के दौरान, स्पंदन परीक्षण ने दर्शाया कि कुछ परिस्थितियों में पंखों (डैनों) मेंदोलन पाया गया। इस कठिनाई को पंख के कुछ घटकों की कठोरता को कम कर के आंशिक रूप से हल कर किया गया था। हालांकि, आरंभिक 747 में विशेष रूप से गंभीर उच्च-गति स्पंदन की समस्या को बाह्य इंजन के खोल में निशेषित यूरेनियम संतुलन भार के रूप में प्रवेश करा कर हल कर लिया गया।<ref name="irving428">अर्विंग 1994, पृष्ठ 428.</ref> यह उपाय तब चिंता का कारण बन गया जब ये विमान दुर्घटनाग्रस्त हो गए, जैसा कि 1991 में चीनी एयरलाइंस फ्लाइट 358 वान्ली में तथा 1862 में [[ऐम्स्टर्डैम|एम्सटर्डम]] में एल अल उड़ान 1862 के साथ हुआ।<ref>ज़िट डे हाग, पी.ए एट अल. "इवैल्युएटिंग डी रिस्क फ्रॉम दिप्लिटेड यूरेनियम आफ्टर द बोइंग 747-258F क्रैश इन एम्स्टर्डम, 1992." जर्नल ऑफ़ हैज़र्डस मटिरीअल खंड 76, अंक 1, 28 अगस्त 2000, पीपी 39-58. [http://www.rivm.nl/bibliotheek/digitaaldepot/risico_uranium_bijlmerramp.pdf "बोइंग 747-258F क्रैश, एम्स्टर्डम, 1992 (पीडीएफ (PDF))."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110609090428/http://www.rivm.nl/bibliotheek/digitaaldepot/risico_uranium_bijlmerramp.pdf |date=9 जून 2011 }} 16 मई 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>वैन डेर कयूर, हेंक. [http://www.ratical.org/radiation/dhap/dhap997.html "यूरेनियम पल्यूशन फ्रॉम द एम्स्टर्डम 1992 प्लेन क्रैश."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204010444/http://www.ratical.org/radiation/dhap/dhap997.html |date=4 दिसंबर 2010 }} ''लाका फाउंडेशन'', मई 1999. 16 मई 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Boeing 747 Museum main gear.jpg|thumb|left|747 के प्रोटोटाइप के 16 पहियों वाले मुख्य निचले धड़ का क्लोजअप.]] 747 के जेटी9डी (JT9D) इंजन के साथ समस्या होने से उड़ान परीक्षण कार्यक्रम में बाधा आ गई। कठिनाइयों में थ्रॉटल्स की तीव्र गति के कारण इंजन का बंद होना तथा कुछ समय की सेवा के बाद टरबाईन की बॉडी का विरूपण शामिल थे।<ref name="irving441">अर्विंग 1994, पीपी. 441–446.</ref> समस्याओं के कारण 747 का वितरण कई महीनों के लिए विलंबित हुआ और 20 विमान तक एवरेट संयंत्र में इंजन की संस्थापना की प्रतीक्षा में अटके रहे। <ref name="engine_trouble">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,844949,00.html "द ट्रबल विद जम्बो."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604134525/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,844949,00.html |date=4 जून 2011 }} ''टाइम'', 26 सितंबर 1969.</ref> कार्यक्रम और आगे विलंबित हुआ जब पांच परीक्षण विमानों में से एक, बोइंग के रेंटन संयंत्र स्थल रेंटन नगरपालिका हवाई अड्डे पर उतरने के प्रयास में क्षतिग्रस्त हो गया। परीक्षण विमान इसके परीक्षण उपकरण हटाने तथा एक केबिन की संस्थापना के लिए ले जाया जा रहा था जब विमान चालक राल्फ सी कोकली ने छोटे रनवे पर निशाना पहले ले लिया और 747 का लैंडिंग गियर मुंडित हो गया।<ref name="irving436">अर्विंग 1994, पृष्ठ 436.</ref> हालांकि, ये कठिनाइयां बोइंग को 1969 के मध्य में अपने परीक्षण विमान को 28वें पेरिस एयर शो में ले जाने से नहीं रोक सकीं, जहां इसे पहली बार आम जनता के सामने प्रदर्शित किया गया।<ref>[http://www.reuters.com/article/companyNewsAndPR/idUSL148638820070614 "द पैरिस एयर शो इन फैक्ट्स एंड फिगर्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611072127/http://www.reuters.com/article/companyNewsAndPR/idUSL148638820070614 |date=11 जून 2009 }} ''रिटर्स'', 14 जून 2007. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> दिसम्बर 1969 में 747 ने अपना एफएए (FAA) उड़ान योग्यता प्रमाण पत्र हासिल किया और सेवा की शुरुआत करले के लिए तैयार हो गया।<ref>[http://www.janes.com/transport/news/jawa/jawa001031_n_1.shtml "बोइंग 747-400."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090331202213/http://www.janes.com/transport/news/jawa/jawa001031_n_1.shtml |date=31 मार्च 2009 }} ''जेन्स ऑल द वर्ल्ड्स एयरक्राफ्ट'', 31 अक्टूबर 2000. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Pat Nixon in first 747.png|thumb|प्रथम महिला पॅट निक्सन ने 15 जनवरी 1970 को नामकरण समारोह के दौरान पहले वाणिज्यिक 747 के कॉकपिट का दौरा किया।]] 747 के विकास और एवरेट में कारखाने के निर्माण में आई भारी लागत का मतलब था कि बोइंग को एक बैंकिंग सिंडीकेट से भारी उधार लेना पड़ा. पहले विमान के वितरण से पूर्व के अंतिम महीनों के दौरान, कंपनी को परियोजना को पूरा करने के लिए बार-बार अतिरिक्त धन का अनुरोध करना पड़ा था। अगर यह अस्वीकार कर दिया गया होता, बोइंग का अस्तित्व ही खतरे में पड़ जाता.<ref name="infoplease"/><ref name="irving437-438">अर्विंग 1994, पीपी. 437–438.</ref> अंततः, जुआ सफल रहा और अनेक वर्षों तक बहुत बड़े यात्री विमानों के निर्माण में बोइंग ने एकाधिकार बना लिया।<ref>[http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html "फर्स्ट A380 फ्लाइट ऑन 25-26 अक्टूबर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319141802/http://www.a380.singaporeair.com/content/news/newsrelease/20070816/index.html |date=19 मार्च 2008 }} सिंगापुर एयरलाइंस, 16 अगस्त 2007. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> === सेवा में प्रवेश === 15 जनवरी 1970 को संयुक्त राज्य अमेरिका की प्रथम महिला, पैट निक्सन ने पैन ऐम के अध्यक्ष नजीब हलाबी की उपस्थिति में डलेस अंतर्राष्ट्रीय़ हवाई अड्डे (बाद में पुनः नाम रखा गया वॉशिंगटन डलेस अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा) पर पैन ऐम के पहले 747 का नाम रखा, क्लिपर विक्टर. शैंपेन के बजाय, लाल, सफेद और नीले पानी का विमान पर छिड़काव किया गया था। 22 जनवरी 1970 को पैन ऐम के [[नया यॉर्क|न्यूयॉर्क]]-[[लंदन]] मार्ग पर 747 ने सेवा में प्रवेश किया<ref name="Norris48">नॉरिस 1997, पृष्ठ 48.</ref>; यह उड़ान 21 जनवरी की शाम के लिए निर्धारित की गई थी किंतु इंजन के गर्म हो जाने के कारण वह इस्तेमाल के लायक नहीं था। स्थानापन्न ढूंढने में उड़ान छह घंटे से अधिक अगले दिन के लिए विलंबित होगई थी।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878184,00.html "जम्बो एंड द ग्रेम्लिंस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122748/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,878184,00.html |date=9 अगस्त 2016 }} ''टाइम'', 2 फ़रवरी 1970. 20 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Boeing 747 spiral staircase.jpg|thumb|left|747-100 और 747-200, एक सर्पिलाकार सीढ़ी मुख्य और ऊपरी डेक को जोड़ती थी।]] इन चिंताओं पर कि कुछ हवाई अड्डों पर शायद इतना बड़ा विमान न समा सके, काबू पाते हुए 747 का सेवा में प्रवेश काफी सुगमता से हो गया।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,899789,00.html "ब्रेकिंग द ग्राउंड बैरियर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122523/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,899789,00.html |date=9 अगस्त 2016 }} ''टाइम'', 8 सितंबर 1967. 19 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> हालांकि तकनीकी समस्याएं सामने आईं, लेकिन वे अपेक्षाकृत छोटी थी और जल्दी हल की ली गई।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,909472,00.html "जम्बो एंड द ग्रेम्लिंस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008023207/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,909472,00.html |date=8 अक्तूबर 2016 }} ''टाइम'', 13 जुलाई 1970. 20 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> पैन ऐम के साथ विमान की शुरुआत के बाद, जिन एयरलाइनों ने प्रतिस्पर्द्धा में बने रहने के लिए 747 खरीदे थे, उन्होंने अपने स्वयं के 747 को सेवा में उतारना आरंभ कर दिया था।<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,878679-1,00.html "रेडी और नॉट, हेयर कम्स जम्बो."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008021608/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,878679-1,00.html |date=8 अक्तूबर 2016 }} ''टाइम'', 19 जनवरी 1970. 19 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> बोइंग ने अनुमान लगाया था कि शुरू में बिके 747 में से आधे उन एयरलाइनों को बेचे गए थे जिन्हें विमान की भारवहन क्षमता की अपेक्षा लंबी दूरी की आवश्यकता थी।<ref>स्मिथ, ब्रुस ए. "बोइंग शंस वेरी लार्ज जेट्स व्हाइल ऐमिंग फॉर लौंगर रेंज." ''एविएशन वीक एंड स्पेस टेक्नोलॉजी'', 1 जनवरी 2001, पीपी 28-29.</ref><ref>[http://www.aoe.vt.edu/~mason/Mason_f/A380Buescher.pdf 747X बनाम A380 "हाउ टू रेड्युस कंजेशन (पीडीएफ (PDF))."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216064540/http://www.aoe.vt.edu/~mason/Mason_f/A380Buescher.pdf |date=16 फ़रवरी 2008 }} ''डिपार्टमेंट ऑफ़ एयरोस्पेस एंड ओशन इंजीनियरिंग'', वर्जीनिया टेक. 10 दिसम्बर 2007 को पुन:प्राप्त.</ref> लेकिन हालांकि 747 की प्रति सीट परिचालन लागत निम्नतम संभावित थी, लेकिन इसे तभी हासिल किया जा सका जब विमान को पूरा भरा गया; प्रति सीट लागत तेजी से बढ़ने भी लगी क्योंकि यात्रियों की संख्या घटने लगी थी। एक सामान्य रूप से कम भरे हुए 747 में जिसकी सिर्फ 70% सीटें ही भरी हुई थी, पूर्ण क्षमता से भरे हुए 747 को आवश्यक ईंधन का 95 प्रतिशत से अधिक इस्तेमाल हो रहा था।<ref>[http://www2.mst.dk/common/Udgivramme/Frame.asp?pg=http://www2.mst.dk/udgiv/Publications/2003/87-7972-489-2/html/kap09_eng.htm "एयरलाइन रिपोर्टिंग ऑन फ्यूल कन्ज़म्प्शन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071220020946/http://www2.mst.dk/common/Udgivramme/Frame.asp?pg=http%3A%2F%2Fwww2.mst.dk%2Fudgiv%2FPublications%2F2003%2F87-7972-489-2%2Fhtml%2Fkap09_eng.htm |date=20 दिसंबर 2007 }} ''मिल्जोमिंसटेरिएट (Miljominsteriet) (डैनिश इन्वाइरन्मेन्टल प्रोटेक्शन एजेंसी)'' . 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 1973 के तेल संकट के बाद अमेरिका और अन्य देशों में आर्थिक समस्याओं के कारण जब यात्री यातायात में कमी आई, तो अनेक एयरलाइन्स ने पाया कि उनके पास 747 को किफायत से उड़ाने के लिए पर्याप्त यात्री नहीं थे और उन्होंने उनको छोटे और हाल ही में शुरू हुए मैकडॉनेल डगलस डीसी-10 तथा लॉकहीड एल-1011 ट्राईस्टार ट्राईजेट वाइड बॉडीज<ref>[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,876705,00.html "प्लेन्स फॉर रफ वेदर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809122847/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,876705,00.html |date=9 अगस्त 2016 }} ''टाइम'', 3 अगस्त 1970. 20 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> (और बाद में 767 और ए300 ट्विनजेट) से प्रतिस्थापित कर लिया। अपने 747 की कोच सीटों को पियानो बार से प्रतिस्थापित कर के अधिक ग्राहकों को आकर्षित करने का प्रयास करने के बाद अमेरिकन एयरलाइन्स ने अंततः अपने 747 को कार्गो सेवा को हस्तांतरित कर दिया और 1983 में इनके बदले पैन ऐम से छोटे विमान ले लिए,<ref>[http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/history.jhtml "अमेरिकन एयरलाइंस हिस्ट्री."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526154233/http://www.aa.com/content/amrcorp/corporateInformation/facts/history.jhtml |date=26 मई 2008 }} ''अमेरिकन एयरलाइंस.'' 22 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> डेल्टा एयरलाइन्स ने भी कई साल बाद अपने 747 को सेवा से हटा दिया। <ref>[http://www.airspotters.com/delta-boeing-747-100-scale-1200-542-p.asp "डेल्टा बोइंग 747-100 1/200 स्केल."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121082732/http://www.airspotters.com/delta-boeing-747-100-scale-1200-542-p.asp |date=21 नवंबर 2007 }} ''एयर स्पौटर्स'' . 19 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:NEGOCIOS EN EL AIRE.JPG|thumb|बाद के 747 मॉडलों में विस्तारित ऊपरी डेक आने लगा.]] पूरे 1980 के दशक में अंतरराष्ट्रीय उड़ानों द्वारा पारंपरिक केंद्रीय हवाई अड्डों को नजरअंदाज कर अब छोटे शहरों में उतरना आम बात हो गई थी और इसने 747 को उसके मूल बाजार से विछिन्न कर दिया। <ref>[http://www.boeing.com/news/speeches/2003/piasecki_030324.html "टर्निंग टुडेज़ चैलेंजेज इनटू आपर्टूनटीज़ फॉर टुमॉरो."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040211224743/http://www.boeing.com/news/speeches/2003/piasecki_030324.html |date=11 फ़रवरी 2004 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 10 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> हालांकि, कई अंतरराष्ट्रीय संवाहकों ने प्रशांत उड़ान मार्गों पर 747 का उपयोग जारी रखा.<ref>अबौलाफिया, रिचर्ड. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&amp;id=news/2004sb05.xml "कमर्शियल ट्रांसपोर्ट मार्केट स्टिल इन रफ शेप."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112160220/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news%2F2004sb05.xml |date=12 जनवरी 2012 }} ''एविएशन वीक एंड स्पेस टेक्नोलॉजी'', 1 मार्च 2004. 10 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जापान में, 747 घरेलू मार्गों पर अधिकतम यात्री क्षमता वहन करने के लिए समानुरूपित किए गए हैं।<ref>वैलेस, जेम्स. [http://www.seattlepi.com/business/209051_interior24.html "A380 बयार कीप्स मम अबाउट पॉसिबल लग्श़री अब्रोड क्रूज़ शिप ऑफ़ द स्काइज़."] ''सिएटल पोस्ट-इंटेलिजेंसर'', 24 जनवरी 2005. 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> === 747 के संवर्द्धित संस्करण === प्रारंभिक 747-100 मॉडल के बाद, बोइंग ने एक उच्च अधिकतम टेकऑफ़ वजन (MTOW) संस्करण {{nowrap|-100B}} तथा {{nowrap|-100SR}} (शॉर्ट रेंज), उच्च यात्री-क्षमता के साथ विकसित किया।<ref name="Boe_747_classics">[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classic_back.html "बोइंग 747 क्लासिक्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120905021341/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classic_back.html |date=5 सितंबर 2012 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> बढ़े हुए अधिकतम टेकऑफ़ वजन से एक विमान अधिक ईंधन ले जाने और अधिक दूरी तक जाने में सफल होता है।<ref>[http://active.boeing.com/commercial/cas/index.cfm?content=include/solutions.cfm&amp;pageid=m34945 "सल्यूशन सेंटर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015205312/http://active.boeing.com/commercial/cas/index.cfm?content=include%2Fsolutions.cfm&pageid=m34945 |date=15 अक्तूबर 2015 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> {{nowrap|-200}} मॉडल ने 1971 में सेवा में प्रवेश किया। इसमें और अधिक शक्तिशाली इंजन तथा उच्च टेकऑफ़ वजन था। यात्री, मालवाही और यात्री मालवाही संयोजन संस्करण निर्मित किए गए।<ref name="Boe_747_classics"/> 1970 के मध्य में लंबी दूरी सीमा के साथ एक छोटा 747एसपी (747SP) (विशेष प्रदर्शन) भी विकसित किया।<ref>[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=98 "बोइंग 747SP."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825040747/http://www.airliners.net/aircraft-data/stats.main?id=98 |date=25 अगस्त 2012 }} ''Airliners.net'' . 23 नवम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 1980 में 747-300 की शुरूआत के साथ 747 श्रृंखला का आगे विकास किया गया। बोइंग के 747 की बैठक क्षमता में वृद्धि संबंधित अध्ययन का परिणाम था{{nowrap|-300}}. हवाई जहाज़ के ढांचे को प्लग करने और धड़ की पूरी लंबाई पर ऊपरी मंजिल का विस्तार करने जैसे समाधानों को अस्वीकार कर दिया गया। -300 का प्रारंभिक नाम विस्तारित ऊपरी मंजिल के लिए 747एसयूडी (747SUD) था, उसके बाद 747-200 एसयूडी (747-200 SUD),<ref>[http://www.aircraft-commerce.com/store/files/Owners%20guide%20sample.pdf "एयरक्राफ्ट ओनर्स एंड ऑपरेटर्स गाइड: 747-200/300 (पीडीएफ (PDF))."]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} ''एयरक्राफ्ट कॉमर्स'' . 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> और फिर 747-300 नाम के इस्तेमाल से पहले 747ईयूडी (747EUD) नाम रखा गया था।<ref name="airl_300">[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=99 "बोइंग 747-300."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327050550/http://www.airliners.net/info/stats.main?id=99 |date=27 मार्च 2008 }} ''Airliners.net'' . 25 नवम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> -300 मॉडल पहली बार 1983 में तैयार किया गया था। इसमें विस्तारित ऊपरी मंजिल, बढ़ी हुई सामान्य गति तथा बढ़ी हुई बैठक क्षमता शामिल थी। यात्री, कम दूरी के और मालवाही-यात्री संयोजन संस्करण बनाए गए।<ref name="Boe_747_classics"/> [[चित्र:Air New Zealand B747-400 ZK-SUI at LHR.jpg|thumb|left|747-400 ने 1989 में इस मॉडल के पहले संचालक एयर न्यूजीलैंड के साथ सेवा में प्रवेश किया।]] 1985 में, लंबी दूरी सीमा वाले 747-400 का विकास शुरू हुआ।<ref>लॉरेंस और थोर्नटन 2005, पृष्ठ 54.</ref> नए संस्करण में शीशे का कॉकपिट था जिससे चालक दल में दो के स्थान पर तीन का बैठना संभव हुआ।<ref>सल्पुकास, एगिस. [http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE6DA1F38F932A35754C0A96E948260 "जे.ए.एल. (J.A.L.) ऑडर्स 15 मोर ऑफ़ बोइंग 747-400."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117003320/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940DE6DA1F38F932A35754C0A96E948260 |date=17 नवंबर 2017 }} ''टाइम'', 1 जुलाई 1988. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जब एयरलाइनों के अनुरोध पर नई प्रौद्योगिकियों को शामिल किया गया तो विकास की लागत बढ़ गई तथा उत्पादन में देरी हुई। अपर्याप्त कार्यबल अनुभव और समयोपरि पर निर्भरता ने 747-400 की आरंभिक उत्पादन समस्याओं को बढ़ाया.<ref name="ucfc747"/> -400 ने 1989 में सेवा में प्रवेश किया।<ref name="norris_p88">नॉरिस 1997, पृष्ठ 88.</ref> [[चित्र:Giant planes comparison - Updated.svg|thumb|चार बड़े विमानों के आकारों की तुलना: स्प्रूस गूज (सोना), एंटोनोव एएन-225 (हरा), एक एयरबस ए380 (गुलाबी) और 747-8 (नीला).]] 1991 में, ऑपरेशन सोलोमन के अंतर्गत रिकार्ड तोड़ 1087 यात्रियों को एक 747 पर इसराइल पहुंचाया गया।<ref>[http://www.elal.co.il/ELAL/English/AboutElAl/ "एल अल इतिहास पृष्ठ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150313035537/http://www.elal.co.il/ELAL/English/AboutElAl/ |date=13 मार्च 2015 }} ''एल अल एयरलाइंस'' . 18 अक्टूबर 2007 को पुन:प्राप्त.</ref> 1982 में एंटोनोव एएन-225 रुसलान के प्रयोग से पहले तक 747 नियमित सेवा का सर्वाधिक भारी विमान था। 747-400ईआर (747-400ER) मॉडल ने 2000 में वह विशिष्टता पुनः प्राप्त कर ली. एंटोनोव-225 (Antonov-225) माल परिवहन (अधिकतम टेकऑफ़ वजन और लंबाई के व्यापक रूप से स्वीकार्य उपायों के साथ) अनेक कारणों से विश्व का सबसे बड़ा विमान है, एक अभी पूर्ण हुआ है और सेवा में है।{{as of|2010|lc=on}} . पंख फैलाव के आधार पर H-4 हरक्यूलिस ह्यूजेस सबसे बड़ा विमान है, लेकिन इसने केवल एक बार उड़ान भरी थी।<ref>[http://www.aerospaceweb.org/question/design/q0188.shtml "आस्क अस - लार्जेस्ट प्लेन इन द वर्ल्ड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512075609/http://www.aerospaceweb.org/question/design/q0188.shtml |date=12 मई 2015 }} ''Aerospaceweb'' .org, 11 नवम्बर 2005. 29 अप्रैल 2006 को पुनःप्राप्त.</ref> कुछ 747 विमानों को विशेष उपयोगों के लिए बदल दिया गया है। दो 747-200बी (747-200B) को राष्ट्रपति के उपयोग के लिए बदला गया है और आमतौर पर ''एयर फोर्स वन'' के नाम से जाने जाते हैं। [[जनरल इलेक्ट्रिक|जनरल एलेक्ट्रिक]] अपने स्वामित्व वाले एक 747-100 का उपयोग अपने इंजनों के परीक्षण केंद्र के रूप में करती है,<ref name="Air&Space_Jetliner">[http://www.air-and-space.com/Boeing_Testbeds.htm "गोलेटा एयर एंड स्पेस म्युज़ियम - बोइंग जेटलाइनर प्रोटोटाइप एंड टेस्टबेड्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092136/http://www.air-and-space.com/Boeing_Testbeds.htm |date=29 जून 2011 }} ''स्मिथसोनियन.'' 12 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.geae.com/aboutgeae/presscenter/airshows/singapore/singapore_20020226c.html "जीई-एविएशन: GE90-115B प्रिपेर्स फॉर फ्लाइट अब्रोड जीई 747 फ़्लाइंग टेस्टबेड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614055409/http://www.geae.com/aboutgeae/presscenter/airshows/singapore/singapore_20020226c.html |date=14 जून 2011 }} ''जनरल इलेक्ट्रिक (General Electric)'' . 12 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जैसे जनरल इलेक्ट्रिक जीईएनएक्स (GEnx).<ref>[http://www.deagel.com/news/GEnx-Engine-Completes-Flight-Tests-on-747-Test-Bed_n000002116.aspx "जीईएनएक्स इंजन कम्प्लिट्स फ्लाइट टेस्ट्स ऑन 747 टेस्टबेड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607005431/http://www.deagel.com/news/GEnx-Engine-Completes-Flight-Tests-on-747-Test-Bed_n000002116.aspx |date=7 जून 2011 }} ''डिगल.'' 12 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> एवरग्रीन इंटरनेशनल द्वारा सदाबहार बनाया गया है।<ref name="Air&Space_Jetliner"/> === भविष्य के घटनाक्रम === 747-400 के आगमन के बाद, 747 के लिए अनेक विस्तार योजनाएं प्रस्तावित की गई हैं। 1996 में बोइंग ने अधिक बड़े 747-500एक्स (747-500X) तथा {{nowrap|-600X}} के प्रारंभिक डिजाइन की घोषणा की। <ref name="boe_1996">[http://www.boeing.com/commercial/747family/news/1996/news.release.960902c.html "बोइंग आउटलाइंस द "वैल्यू" ऑफ़ इट्स प्लांस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706150508/http://www.boeing.com/commercial/747family/news/1996/news.release.960902c.html |date=6 जुलाई 2009 }} ''द बोइंग कंपनी'', 2 सितंबर 1996. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> नए संस्करण को विकसित करने में 5 अरब डॉलर से अधिक की लागत आती<ref name="boe_1996"/> और इसे शुरू करने के लिए पर्याप्त रुचि भी नहीं थी।<ref name="FI_500X">[http://www.flightglobal.com/articles/1997/03/19/157/ba-warms-to-a3xx-plan.html "बीए वार्म्स टू A3XX प्लान."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071214001602/http://www.flightglobal.com/articles/1997/03/19/157/ba-warms-to-a3xx-plan.html |date=14 दिसंबर 2007 }} ''फ्लाईट इंटरनैशनल'', 19 मार्च 1997. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> बोइंग ने 2000 में एयरबस ए3एक्सएक्स (A3XX) के विकल्प के रूप में अधिक मर्यादित 747एक्स (747X) और 747X विस्तार व्युत्पादों की पेशकश की। हालांकि, 747X परिवार उत्पादन के लिए पर्याप्त रुचि आकर्षित करने में असमर्थ कहा. 2001 में बोइंग ने सोनिक क्रूजर जारी रखने के लिए 747X के अध्ययन को छोड़ दिया,<ref name="shelv_747X">[http://english.people.com.cn/english/200103/30/eng20010330_66406.html "बोइंग शेल्व्स 747X टू फोकस ओं फास्टर जेट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223160443/http://en.people.cn/english/200103/30/eng20010330_66406.html |date=23 दिसंबर 2017 }} ''पीपल्स डेली'', 30 मार्च 2001. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> सोनिक क्रूजर कार्यक्रम स्थगित होने के बाद, 787.<ref>टेलर, एलेक्स III. [http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223160519/http://archive.fortune.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm |date=23 दिसंबर 2017 }}[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm बोइंग अमेजिंग सौनिक क्रूजर ..."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171223160519/http://archive.fortune.com/magazines/fortune/fortune_archive/2002/12/09/333457/index.htm |date=23 दिसंबर 2017 }} ''फॉर्च्युन'', 9 दिसम्बर 2002. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747X के लिए विकसित कुछ विचारों का 747-400ER पर उपयोग किया गया।<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_001128c.html "बोइंग लौन्चेज़ न्यू, लौंगर-रेंज 747-400."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124062000/http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_001128c.html |date=24 जनवरी 2001 }} ''द बोइंग कंपनी'', 28 नवम्बर 2000. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> कई संस्करणों को प्रस्तावित करने और बाद में उन्हें छोड़ देने के बाद, उद्योग के कुछ प्रेक्षक बोइंग के नए विमान के प्रस्तावों के प्रति शंकित हो गए।<ref>होम्स, स्टेनली. [http://www.businessweek.com/innovate/content/nov2005/id20051116_370967.htm "बोइंग रिबॉर्न 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208081112/http://www.businessweek.com/innovate/content/nov2005/id20051116_370967.htm |date=8 दिसंबर 2007 }} ''बिजनेस वीक.'' 16 नवम्बर 2005.</ref> हालांकि, 2004 के आरंभ में बोइंग ने उन्नत 747 के लिए अस्थायी योजनाओं की घोषणा की जिन्हें अंततः अपनाया गया था। विस्तारित 747 उन्नत प्रकृति में 747-X के समान था तथा इसके डिजाइन और प्रणालियों को आधुनिक बनाने के लिए 787 की प्रौद्योगिकी का उपयोग किया गया। 2007 में एयरबस A380 द्वारा एयरलाइन सेवा शुरू करने तक 747 सबसे बड़ी सेवारत यात्री एयरलाइनर बनी रही. [[चित्र:Japan Airlines 747-400 Economy cabin.jpg|thumb|बोइंग 747 के मुख्य डेक पर इकोनोमी वर्ग की बैठक व्यवस्था 3-4-3 है।]] 14 नवम्बर 2005 को बोइंग ने घोषणा की कि वह 747 उन्नत को बोइंग 747-8 के रूप में शुरू करने जा रही थी।<ref name="boeing7478">[http://www.boeing.com/news/releases/2005/q4/nr_051114h.html "बोइंग लौन्चेज़ न्यू 747-8 फैमली."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124063705/http://www.boeing.com/news/releases/2005/q4/nr_051114h.html |date=24 नवंबर 2005 }} द बोइंग कंपनी, 14 नवम्बर 2005. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> पिछले 747-400 वर्ष 2009 में पूरे किये गये।<ref name="downhill">[http://www.businessday.co.nz/world/4842143 "डाउनहिल फॉर द जम्बो."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211082459/http://www.businessday.co.nz/world/4842143 |date=11 फ़रवरी 2009 }} ''द सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड'', 9 जनवरी 2009. 9 फ़रवरी 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> {{As of|2010}}, 747-8 के अधिकतर आदेश मालवाही संस्करण के लिए दिये गये हैं। 8 फ़रवरी 2010 को 747-8 मालवाही ने अपनी पहली उड़ान भरी.<ref>ओस्ट्रोवर, जॉन. [http://www.flightglobal.com/articles/2010/02/08/338138/pictures.html "बोइंग 747-8F लिफ्ट्स ऑफ़ ऑन मेडेन फ्लाइट".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100212112245/http://www.flightglobal.com/articles/2010/02/08/338138/pictures.html |date=12 फ़रवरी 2010 }} Flightglobal.com, 8 फ़रवरी 2010.</ref> 747-8 की पहली सुपुर्दगी कार्गोलक्स को 2010 के अंत में निर्धारित है।<ref name="st_7478_cargolux">{{cite news|url=http://seattletimes.nwsource.com/html/boeingaerospace/2011649274_boeingbiz20.html|title=Boeing 747-8 arrives in California for more test flights|author=Dominic Gates|publisher=The Seattle Times|date=April 19, 2010|access-date=9 दिसंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100423133935/http://seattletimes.nwsource.com/html/boeingaerospace/2011649274_boeingbiz20.html|archive-date=23 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref><ref name="wired_7478">{{cite web|url=http://www.wired.com/autopia/2010/02/boeing-747-8-first-flight-2/|title=Boeing’s New 747-8 Continues a Jumbo Tradition|publisher=''WIRED'' Magazine|author=Jason Paur|access-date=9 दिसंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101227151529/http://www.wired.com/autopia/2010/02/boeing-747-8-first-flight-2/|archive-date=27 दिसंबर 2010|url-status=live}}</ref> आखिरकार, बोइंग की श्रृंखला में 747 को "वाई3 (Y3)" के नाम से नए डिजाइन द्वारा प्रतिस्थापित किया जा सकता है। == डिजाइन == बोइंग 747 के एक बड़ा, चौड़ा (दो गलियारे वाला) पंख में स्पथापित चार-इंजन वाला विमान है। संस्करण के अनुसार, मैक 0.84 से 0.88 की तीव्र, कुशल उड़ान गति<ref name="Sutter p.93">सूटर 2006, पृष्ठ 93.</ref> के लिए पंखों (डैनों) का 37.5 अंश का उच्च घुमाव कोण है। इस घुमाव के साथ 747 वर्तमान हैंगरों का उपयोग कर सकते हैं।<ref name="ucfc747"/><ref>बोवर्स 1989, पृष्ठ 508.</ref> मुख्य डेक पर, इकॉनोमी श्रेणी में 3-4-3 बैठक व्यवस्था (एक पंक्ति में 3 सीट, एक गलियारा, 4 सीट, फिर एक गलियारा और 3 सीट) तथा प्रथम श्रेणी में 2-3-2 व्यवस्था के साथ बैठक क्षमता 366 से अधिक है। ऊपरी डेक पर इकॉनोमी श्रेणी में 3-3 की बैठक व्यवस्था तथा प्रथम श्रेणी में 2-2 की बैठक व्वस्था होती है।<ref>[https://web.archive.org/web/20060619025715/http://www.boeing.com/commercial/airports/acaps/7471sec2.pdf "बोइंग 747-400 एयरपोर्ट प्लैनिंग रिपोर्ट, सेक्शन 2.0, बोइंग, दिसम्बर 2002 (पीडीएफ (PDF))."] ''द बोइंग कंपनी.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Cargolux B747-400F.jpg|thumb|left|कार्गोलक्स बोइंग 747-400F खुले नाक लदान दरवाजे के साथ]] मुख्य डेक के ऊपर उठा हुआ कॉकपिट एक कूबड़ बनाता है। कॉकपिट को मालवाही संस्करण में सामने की ओर से माल का लदान करने के लिए ऊंचा उठाया गया है।<ref name="Sutter p.93"/> कॉकपिट के पीछे ऊपरी डेक पर एक लाउंज या बैठने के लिए अतिरिक्त जगह उपलब्ध होती है। "विस्तारित ऊपरी डेक" 747-100B संस्करण में एक विकल्प के रूप में उपलब्ध हुआ था 747-300 तथा बाद के संस्करणों में यह मानक के रूप में उपलब्ध है। 747 का अधिकतम टेकऑफ़ वजन -100 के लिए 7,35,000 पाउंड (3,33,400 किग्रा) से -8 के लिए 9,70,000 पाउंड (4,39,985 किग्रा) तक की सीमा में होता है। इसकी उड़ान दूरी सीमा -100 के लिए 5,300 नॉटिकल मील (6,100 मील, 9,800 किलोमीटर) से -8I के लिए 8000 नॉटिकल मील (9,200 मील, 14,815 किमी) तक बढ़ गई है।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html बोइंग 747-100/200/300 "टेक्नीकल स्पेसिफिकेशन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210173616/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html |date=10 दिसंबर 2007 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/747-8_fact_sheet.html "बोइंग 747-8 टेक्नीकल स्पेसिफिकेशन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308021323/http://www.boeing.com/commercial/747family/747-8_fact_sheet.html |date=8 मार्च 2013 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:jalcargo b747-400 ja401j arp.jpg|thumb|right|एक जेएएल कार्गो बोइंग 747-400 का योजनारूप]] 747 में चार जलीय प्रणालियों और प्रत्येक पर 16 पहियों सहित चार मुख्य लैंडिंग गियर रूप में एकाधिक संरचनात्मक अतिरिक्तता उपलब्ध है, जो जमीन पर अच्छी व्यापक सहायता तथा टायर फटने की दशा में सुरक्षा प्रदान करते हैं। यदि अन्य गियर सुचारू काम न करें तो अतिरिक्त मुख्य गियर के कारण आमने-सामने के दो विरोधी लैंडिंग गियर पर लैंडिंग हो सकती है।<ref name="Sutter p.128">सूटर 2006, पीपी 128-131.</ref> इसके अलावा, 747 में विभाजित नियंत्रण सतहें और परिष्कृत त्रिभाजित फ्लैप्स होते हैं जो लैंडिंग गति को कम करते हैं और 747 को रनवे की पूरी लंबाई का उपयोग करने में सहायक होते है।<ref name="Sutter p.121">सूटर 2006, पीपी 121-122.</ref> अतिरिक्त इंजन के परिवहन के लिए, 747 में सबसे निकट के कार्यशील इंजन और विमान के धड़ के बीच में पोर्ट विंग के नीचे पांचवें अकार्यशील इंजन को समायोजित किया जा सकता है।<ref>[http://www.airdisaster.com/special/special-ai182.shtml "स्पेशल रिपोर्ट: एयर इंडिया फ्लाइट 182."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091007035356/http://www.airdisaster.com/special/special-ai182.shtml |date=7 अक्तूबर 2009 }} ''airdisaster.com.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.courts.gov.bc.ca/Jdb-txt/SC/05/03/2005BCSC0350.htm "हर मैजस्टी द क्वीन अगेंस्ट रिपुदमन सिंह मलिक एंड अजैब सिंह बागरी."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920063802/http://www.courts.gov.bc.ca/Jdb-txt/SC/05/03/2005BCSC0350.htm |date=20 सितंबर 2010 }} ''ब्रिटिश कोलंबिया के सुप्रीम कोर्ट.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> == रूपांतरण == [[चित्र:747 Deliveries Timeline (malshayef 05-2010).jpg|thumb|left|upright=1.3|बोइंग 747 सुपुर्दगी समयरेखा]] 747-100 1966 में शुरू किया गया मूल रूपांतरण था। 747-200 रूपांतरण ने एक आदेश के साथ जल्दी ही 1968 में अनुसरण किया। 747-300 1980 में शुरू किया गया था और 747-400 द्वारा 1985 में अनुसरण किया गया। अन्त में, 2005 में 747-8 की घोषणा की गई। प्रत्येक रूपांतरण के कई संस्करणों का उत्पादन किया गया है। आरंभिक रूपांतरों में से कई एक साथ उत्पादन में थे। === 747-100 === [[चित्र:Pan Am Boeing 747 at Zurich Airport in May 1985.jpg|thumb|747 को संचालित करने वाली पहली एयरलाइन पैनऐम थी। चित्र 747-100 के ऊपरी डेक के मूल आकार और खिड़की लेआउट को दिखाता है]] पहले 747-100 को ऊपरी डेक पर ऊपर लाउंज क्षेत्र को समायोजित करने के लिए छह खिड़कियों के साथ बनाया गया था (प्रत्येक पक्ष में तीन). बाद में, जब एयरलाइनों ने प्रीमियम यात्रियों के बैठने के लिए लाउंज क्षेत्र की बजाय ऊपरी डेक का इस्तेमाल शुरू किया, बोइंग ने एक विकल्प के रूप में 10 खिड़कियों वाले ऊपरी डेक की पेशकश कर दी। कुछ -100 में नए विन्यास संस्थापित किए गए थे।<ref>[http://www.aircraftspotting.net/aircraft/boeing_747.html "बोइंग 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210153158/http://www.aircraftspotting.net/aircraft/boeing_747.html |date=10 दिसंबर 2007 }} ''एयरक्राफ्ट स्पॉटिंग.'' 7 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> -100 प्रैट एवं विटनी के जेटी9-एडी-3 (JT9D-3A) इंजन से सुसज्जित थे। इस मॉडल का कोई मालवाही संस्करण बोइंग द्वारा विकसित नहीं किया गया था। हालांकि, 747-100 को मालवाही में परिवर्तित कर दिया गया है।<ref>[http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgEX.nsf/0/a590a0405960013a86256d4400727f45/$FILE/1870D.pdf "ऍफ़एए (FAA) रेग्युलेटॉरी एंड गाइडेंस लाइब्रेरी (पीडीएफ (PDF))."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110155400/https://www.icao.int/publications/doc8643/pages/search.aspx?url=http%3A%2F%2Frgl.faa.gov%2FRegulatory_and_Guidance_Library%2FrgEX.nsf%2F0%2Fa590a0405960013a86256d4400727f45%2F%24FILE%2F1870D.pdf&type=replay&date=20150302150753 |date=10 जनवरी 2018 }} ''ऍफ़एए (FAA)'' . 12 दिसम्बर 2007 को पुन:प्राप्त. मालवाही रूपांतरण के लिए पूरक प्रकार प्रमाण पत्र के संदर्भ में देखें.</ref> कुल मिला कर 167 747-100 का निर्माण किया गया। ==== 747एसआर ==== प्रमुख शहरों के बीच घरेलू मार्गों की सेवा के लिए जापानी एयरलाइन्स की उच्च क्षमता वाले विमान की मांग की अनुक्रिया में बोइंग ने कम रेंज और कम ईंधन क्षमता तथा अधिक पेलोड क्षमता वाले 747-100 के रूपांतर 747SR का विकास किया। संवर्द्धित इकोनॉमी श्रेणी की बैठक व्यवस्था के साथ 498 यात्री तक ले जाए जा सकते थे तथा बाद के मॉडल्स में 550 से अधिक तक.<ref name="Boe_747_classics"/> मानक 747 संस्करण के 20 वर्षों में 20,000 उड़ानों की तुलना में 747SR का ऑपरेशन के 20 वर्षों के दौरान 52,000 उड़ानों का "आर्थिक डिजाइन टिकाऊ उद्देश्य था". प्रारंभिक 747SR मॉडल, -100SR, की बॉडी संरचना तथा निचला ढांचा मजबूत थे जिससे अधिक संख्या में टेकऑफ और लैंडिंग से जमा हुए अतिरिक्त दबाव को समायोजित कर सके। <ref>केन, रॉबर्ट एम. [http://books.google.com/books?id=nCFYdB2H05UC&amp;pg=PA534&amp;lpg=PA534&amp;dq=747sr&amp;source=web&amp;ots=sviCNP0_wb&amp;sig=kPnsW0VGN7ONVVYAP5i6RvzoUZg "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827191550/https://books.google.com/books?id=nCFYdB2H05UC&pg=PA534&lpg=PA534&dq=747sr&source=web&ots=sviCNP0_wb&sig=kPnsW0VGN7ONVVYAP5i6RvzoUZg |date=27 अगस्त 2016 }}[http://books.google.com/books?id=nCFYdB2H05UC&amp;pg=PA534&amp;lpg=PA534&amp;dq=747sr&amp;source=web&amp;ots=sviCNP0_wb&amp;sig=kPnsW0VGN7ONVVYAP5i6RvzoUZg एयर ट्रांसपोर्टेशन, पृष्ठ 534."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827191550/https://books.google.com/books?id=nCFYdB2H05UC&pg=PA534&lpg=PA534&dq=747sr&source=web&ots=sviCNP0_wb&sig=kPnsW0VGN7ONVVYAP5i6RvzoUZg |date=27 अगस्त 2016 }} ''गूगल बुक्स'', 2003. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> ईंधन क्षमता में 20% कटौती के साथ, डैनों, विमान के धड़ और लैंडिंग गियरों में अतिरिक्त संरचनात्मक समर्थन दिया गया था।<ref>इताबाशी, एम., के. कावाता और एस. कुसाका. [http://books.google.com/books?id=m34NOcdKzu8C&amp;printsec=frontcover&amp;source=gbs_summary_r&amp;cad=0#PPA155,M1 "प्रि-फैटिग्ड 2219-T87 और 6061-T6 ऐल्यूमिनियम ऐलॉइ."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827074258/https://books.google.com/books?id=m34NOcdKzu8C&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA155,M1 |date=27 अगस्त 2016 }} ''संरचनात्मक विफलता: तकनीकी, कानूनी और बीमा पहलुओं, टेलर और फ्रांसिस'', 1995-1912, पृष्ठ 155. 4 जून 2008 को पुन:प्राप्त.</ref> [[चित्र:STS-126 Endeavour atop carrier aircraft.jpg|thumb|left|एक शटल वाहक विमान, एक संशोधित 747-100SR]] -100SR के लिए प्रारंभिक आदेश, जापान एयर लाइन्स के लिए चार विमान (जेएएल (JAL), बाद में [[जापान एयरलाइंस]]), की 30 अक्टूबर 1972 को घोषणा की गई, 3 अगस्त 1973 को बाहर आया और पहली उड़ान 31 अगस्त 1973 को हुई थी। 26 सितंबर 1973 को एफएए (FAA) द्वारा विमान के प्रकार को प्रमाणित किया गया था, उसी दिन उसकी सुपुर्दगी भी हो गई। -100SR ने, इस किस्म के एकमात्र ग्राहक जेएएल के साथ 7 अक्टूबर 1973 को सेवा में प्रवेश किया और आम तौर से जापानी घरेलू उड़ानों में संचालित हुआ।<ref name="B747_milest">[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_milestones.html "747 माइलस्टोंस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524131419/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_milestones.html |date=24 मई 2011 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 1973 से 1975 तक सात -100SR का निर्माण हुआ, प्रत्येक एक {{convert|520000|lb|kg|adj=on}} एमटीओडब्लू (MTOW) के साथ तथा बल के {{convert|43000|lbf}} तक कम किए गए प्रैट एवं विटनी जेटी9डी-7ए (JT9D-7A) इंजन के साथ.<ref name="bowersSR">बोवर्स 1989, पीपी 516-517.</ref> -100SR के बाद, बढ़ी हुई टेकऑफ़ वजन क्षमता के साथ 747SR के रूपांतर बोइंग-100BSR का उत्पादन किया गया। 1978 में पहली बार आए -100BSR में भी एक चक्र और उड़ान घंटे के उच्च अनुपात, 1979 में पहली बार सामने आए मानक -100B से संबंधित मानक, के लिए संरचनात्मक संशोधन किए गए थे। 100BSR की पहली उड़ान 3 नवम्बर 1978 को हुई तथा 21 दिसम्बर 1978 को उसकी सुपुर्पदगी ऑल निप्पॉन एयरवेज को की गई। कुल बीस -100BSR एएनए (ANA) तथा जएएल (JAL) के लिए निर्मित किए गए।<ref name="Aircliams Jet Programs 1995">एयरक्लेम्स जेट प्रोग्रैम 1995</ref> -100BSR का एमटीओडब्लू (MTOW) 600,000 पाउंड था और इसमें उसी जेटी9डी-7ए (JT9D-7A) इंजन का उपयोग किया गया था जिसका इस्तेमाल -100SR में किया गया था। एएनए (ANA) ने 10 मार्च 2006 को इसे सेवानीवृत्त करने से पूर्व तक इसे जापान के घरेलू मार्गों पर 455 या 456 बैठकों के साथ संचालित किया।<ref>[http://www.japancorp.net/Article.Asp?Art_ID=11620 "ट्रुथ ऑफ़ नैनजिंग मस्त बी नोन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060302033247/http://www.japancorp.net/Article.asp?Art_ID=11620 |date=2 मार्च 2006 }}''जापान कॉर्पोरेट न्यूज़ नेटवर्क.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Japanese jal B747 old.JPG|thumb|जापान एयरलाइंस के लिए बनाये गये दो मॉडलों में से एक 747-100BSR SUD]] 1986 में, जेएएल (JAL) के लिए विस्तारित ऊपरी डेक (एसयूडी (SUD)) की विशेषता सहित दो 100BSR SUD मॉडल का निर्माण किया गया।<ref>[http://www.airliners.net/open.file?id=0047334&amp;size=L "बोइंग 747-146B/SR/SUD एयरक्राफ्ट"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150327082251/http://www.airliners.net/open.file?id=0047334&size=L |date=27 मार्च 2015 }}, ''Airliners.net'' .</ref> इस किस्म की पहली उड़ान 26 फ़रवरी 1986 को एफएए (FAA) के प्रमाणन के साथ हुई तथा पहला वितरण 24 मार्च 1986 को हुआ।<ref>[http://www.jal.co.jp/en/aircraft/jal/detail/747_300srb.html "जेएएल (JAL) एयर क्राफ्ट कलेक्शन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914024558/http://www.jal.co.jp/en/aircraft/jal/detail/747_300srb.html |date=14 सितंबर 2016 }} ''जापान एयरलाइंस'' . 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जेएएल (JAL) ने 2006 की तीसरी तिमाही में उनकी सेवानिवृत्ति तक -100BSR SUD को 563 सीटों के साथ घरेलू मार्गों पर संचालित किया। जबकि केवल दो 100BSR SUD का उत्पादन किया गया था, सिद्धांत रूप में, मानक -100B को एसयूडी (SUD) प्रमाणन के साथ संशोधित किया जा सकता है।<ref name="Aircliams Jet Programs 1995"/> कुल मिलाकर, 29 747SR निर्मित किये गए,<ref name="747_O_D_summ"/> जिनमें सात -100SR, 20 -100BSR और दो -100BSR SUD शामिल थे। [[चित्र:Iran Air 747-100B EP-IAM.jpg|thumb|left|एकमात्र ईरान एयर 747-100B यात्री सेवा में]] ==== 747-100B ==== 747-100B मॉडल-100SR के मजबूत बाहरी ढांचे और निचले ढांचे के डिजाइन का उपयोग करके विकसित किया गया था। इस मॉडल की बढ़ी हुई ईंधन क्षमता 48,070 अमेरिकी गैलन थी जिसकी वजह से {{convert|5000|nmi|adj=on}} की उड़ान सीमा के साथ 452 यात्रियों के पेलोड तथा बढे़ हुए {{convert|750000|lb|kg|-3|abbr=on}} के एमटीओडब्लू (MTOW) की पेशकश की गई। प्रथम 100B आदेश में ईरान एयर के लिए एक विमान की 1 जून 1978 को घोषणा की गई। यह विमान सबसे पहले 20 जून 1979 को उड़ा, 1 अगस्त 1979 को एफएए (FAA) प्रमाणीकरण प्राप्त हुआ और अपले दिन सुपुर्द कर दिया गया।<ref name="Aircliams Jet Programs 1995"/> नौ 100B का निर्माण किया गया था, एक ईरान एयर के लिए तथा आठ साउदिया (अब सऊदी अरब एयरलाइंस) के लिए.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B05E3DB1039F932A05750C0A967948260&amp;n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/S/Sales "सौदिया ऑर्डर्स 4 बोइंग 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206160607/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B05E3DB1039F932A05750C0A967948260&n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FSubjects%2FS%2FSales |date=6 दिसंबर 2008 }} ''न्यूयॉर्क टाइम्स'' . 12 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>नॉरिस और 1997 वैगनर, पीपी 52-53.</ref> मूल -100 के विपरीत, -100B की पेशकश प्रैट एवं विटनी के JT9D-7A, जनरल इलेक्ट्रिक के CF6-50 या रोल्स-रॉयस के RB211 इंजन के साथ की गई। हालाँकि, केवल-RB211-524 (साउदिया) और JT9D-7A (ईरान एयर) इंजन के आदेश दिए गए थे।<ref name="ReferenceA">एयरक्लेम्स जेट प्रोग्रैम 1995 पृष्ठ 111</ref> === 747SP === {{Main|Boeing 747SP}} [[चित्र:bahrain.royal.flight.b747sp-21.a9c-hmh.arp.jpg|thumb|बहरीन रॉयल फ्लाइट 747SP ऊपर उठते हुए, लैंडिंग गियर अभी तक पूरी तरह से सिमटे नहीं हैं।]] 747SP का विचार पैन अमेरिकन वर्ल्ड एयरवेज तथा ईरान एयर के संयुक्त अनुरोध से आया, जो पर्याप्त उड़ान सीमा के साथ पैन ऐम के न्यू यॉर्क-मध्य पूर्व मार्ग तथा ईरान एयर के नियोजित तेहरान-न्यू यॉर्क मार्ग को कवर करने के लिए एक उच्च-क्षमता वाली वायुसेवा को खोज रहे थे। जब तेहरान-न्यू यॉर्क मार्ग शुरू किया गया था तो वह दुनिया की सबसे लंबी अविराम गैर-वाणिज्यिक उड़ान थी। 747SP, 747-100 से {{convert|48|ft|4|in}} कम है। डैनों के सामने तथा पीछे, हवाई जहाज़ के ढांचे के भागों को साफ किया गया तथा ढांचे के केंद्रीय भाग को पुनः डिजाइन किया गया था। SP के फ्लैप में एक खांचे वाली सरल संरचना का उपयोग किया गया था।<ref>[http://www.flightsim.com/cgi/kds?$=main/review/aeti_742.htm "747-200 क्लासिक बाई एईटीआई (AETI)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230041922/http://www.flightsim.com/cgi/kds?%24=main%2Freview%2Faeti_742.htm |date=30 दिसंबर 2008 }} ''फ्लाइट सिम्युलेटर'' . 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref name="baby_747">[http://www.747sp.com/Explained.asp "द स्टोरी ऑफ़ द बेबी 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029014946/http://www.747sp.com/explained.asp |date=29 अक्तूबर 2012 }} ''747sp.com'' . 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> पूर्व के रूपांतरों की तुलना में 747SP में, धड़ का पिछला ऊपरी भाग, पार्श्व भाग की ओर ढलवां था, दोहरे कब्जे वाली पतवार तथा लंबी, ऊर्ध्वाधर और क्षैतिज विमान-पतवार थी।<ref>केन 2003, पृष्ठ 546.</ref> शक्ति प्रैट एवं विटनी के JT9D-7(A/F/J/FW) या रोल्स-रोइस के RB211-524 इंजन द्वारा प्रदान की गई थी।<ref name="plan"/> 747SP को 4 फ़रवरी 1976 को पूरक प्रमाण पत्र दिया गया और इसने शुरुआती ग्राहक पैन ऐम तथा ईरान एयर के साथ उसी वर्ष सेवा में प्रवेश किया।<ref name="baby_747"/> छोटे रनवे वाले बड़े हवाई अड्डों को सेवा देने की इच्छा रखने वालों ने इस विमान को चुना। <ref>[http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2002/mar02/2645 "रेड, व्हाइट एंड क्यू फेयरवेल फॉर कैंटस एयरक्राफ्ट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120213162828/http://www.qantas.com.au/regions/dyn/au/publicaffairs/details?ArticleID=2002%2Fmar02%2F2645 |date=13 फ़रवरी 2012 }} ''कैंटस'', 4 मार्च 2003. 4 जून 2008 को पुन:प्राप्त.</ref> कुल 45 747SP का निर्माण किया गया था।<ref name="747_O_D_summ"/> 44वें 747SP का 30 अगस्त 1982 को वितरण किया गया। संयुक्त अरब अमीरात सरकार के आदेश पर, पांच साल बाद 1987 में एक आखिरी 747SP का निर्माण करने के लिए, बोइंग ने अपनी उत्पादन लाईन को फिर से खोला.<ref name="baby_747"/> एयरलाइन उपयोग के अलावा, एक 747SP को [[नासा|नासा (NASA)]] ड्राइडन फ्लाइट रिसर्च सेंटर के सोफिया (SOFIA) प्रयोग के लिए संशोधित किया गया।<ref>[http://www.sofia.usra.edu/Sofia/aircraft/sofia_ac.htm "द सोफिया (SOFIA) बोइंग 747SP".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061113003337/http://www.sofia.usra.edu/Sofia/aircraft/sofia_ac.htm |date=13 नवंबर 2006 }} नासा (NASA) सोफिया (SOFIA) विज्ञान केंद्र. 31 दिसम्बर 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> === 747-200 === हालांकि 100 श्रृंखला को प्रैट एवं विटनी के JT9D-3A इंजनों द्वारा अमेरिकी घरेलू संचालनों के लिए काफी पेलोड और उड़ान सीमा प्रदान की गई थी, लेकिन लंबे अंतर्राष्ट्रीय मार्गों पर संचालन करने वाली एयरलाइन की आवश्यकताओं के लिए अपने सर्वोत्तम रूप में भी यह अपर्याप्त था। बढ़े हुए पेलोड के साथ लंबी उड़ान सीमा वाले विमान की मांग ने शीघ्र ही संवर्द्धित श्रृंखला 200 का मार्ग प्रशस्त किया। 747-200 में अधिक शक्तिशाली इंजन हैं, बढ़ा हुआ MTOW है तथा -100 से अधिक उड़ान सीमा है। इसके उत्पादन के शुरू के तीन वर्षों में, 200 श्रृंखला प्रैट एवं विटनी के JT9D-7 इंजनों का ही उपयोग हुआ (शुरू में यही एक इंजन उपलब्ध था). कुछ शुरुआती 200 में ऊपरी डेक पर -100 के तीन खिड़की विन्यास को बरकरार रखा, लेकिन अधिकांश दोनों ओर 10 खिड़की विन्यास के साथ बनाए गए थे।<ref>[http://www.plexoft.com/SBF/aviation/spot747.html "747 विन्डोज़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160804025312/http://www.plexoft.com/SBF/aviation/spot747.html |date=4 अगस्त 2016 }} ''प्लेक्सोफ्ट'' . 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Transaero Boeing 747-200 Sharm el Sheikh.jpg|thumb|left|ट्रांसेरियो 747-200B अंतिम पहुंच पर]] -200 के कई रूपातरों का उत्पादन किया गया। 747-200B बुनियादी यात्री संस्करण था जिसमें बढ़ी हुई ईंधन क्षमता और अधिक शक्तिशाली इंजन थे, इसने पहली बार फरवरी 1971 में सेवा में प्रवेश किया था।<ref name="owner_guide">[http://www.aircraft-commerce.com/store/files/Owners%20guide%20sample.pdf "एयरक्राफ्ट ओनर्स एंड ऑपरेटर्स गाइड (पीडीएफ (PDF))."]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} ''Aircraft-Commerce.com'' . 5 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> -200B विमान की पूर्ण लोड सीमा 6,857 नॉटिकल मील (12,700 किमी) है। 747-200F -200 मॉडल का मालवाही संस्करण है। इसमें बगल वाला कार्गो दरवाजा लगाया या नहीं लगाया जा सकता है।<ref name="owner_guide"/> इस की क्षमता 105 अमेरिकी टन (95.3 टन) और अधिकतम टेकऑफ वजन (MTOW) 8,33,000 पाउंड (3,78,000 किग्रा) तक है। इसने पहली बार लुफ्थांसा के साथ 1972 में सेवा में प्रवेश किया।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html "बोइंग 747 - अबाउट द 747 फैमली."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002063408/http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html |date=2 अक्तूबर 2012 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 6 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-200C परिवर्तनीय. एक ऐसा संस्करण है जिसे यात्री या मालवाही में परिवर्तित किया जा सकता है अथवा मिश्रित विन्यास में प्रयोग किया जाता है।<ref name="Boe_747_classics"/> सीटें हटाई जा सकती हैं और इस मॉडल में नाक पर कार्गो दरवाजा है।<ref name="owner_guide"/> -200C में मुख्य डेक पर एक वैकल्पिक बगल का कार्गो दरवाजा सज्जित किया जा सकता है।<ref>[http://www.civilaviation.eu/Boeing/747-200.htm "बोइंग 747-200."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026233832/http://civilaviation.eu/Boeing/747-200.htm |date=26 अक्तूबर 2016 }} ''CivilAviation.eu.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Air France B747-200M F-GCBB.jpg|thumb|एयर फ्रांस 747-200M लैंडिंग विन्यास में]] 747-200M एक संयोजन संस्करण है जिसमें मुख्य डेक पर एक बगली माल दरवाजा है जो मुख्य डेक के पिछले भाग में माल ले जा सकता है। मुख्य डेक पर एक हटाने योग्य विभाजन आगे के यात्रियों को पीछे के कार्गो क्षेत्र से अलग करता है। इस मॉडल में 3 श्रेणियों के विन्यास में 238 यात्रियों को ले जाया जा सकता है अगर कार्गो मुख्य डेक पर ले जाया जाता है। इस मॉडल को 747-200Combi के रूप में भी जाना जाता है।<ref name="owner_guide"/> जैसा कि -100 पर है, एक विस्तारित ऊपरी डेक (SUD) संशोधन बाद में पेश किया गया था। कुल 10 परिवर्तित 747-200 KLM द्वारा संचालित किये गये थे।<ref name="owner_guide"/> Union des Transports Aériens (UTA) ने भी दो ऐसे विमानों को परिवर्तित करवाया था।<ref>[http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-b747-22514.htm "एयर फ्रांस F-BTDG एयरफ्लीट्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024195823/http://www.airfleets.net/ficheapp/plane-b747-22514.htm |date=24 अक्तूबर 2017 }} ''एयरफ्लीट्स'' . 6 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.airliners.net/open.file?id=0020549 "747-2B3BM(SUD) एयरक्राफ्ट पिक्चर्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204023401/http://www.airliners.net/photo/0020549/ |date=4 फ़रवरी 2016 }} ''Airliners.net.'' 6 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 1 अगस्त 1972 को प्रैट एवं विटनी के JT9D-7 इंजन के साथ 200 श्रृंखला शुरू करने के बाद, बोइंग ने घोषणा की कि उसने विमान की बाजार संभावनाओं में वृद्धि करने के लिए जनरल इलेक्ट्रिक के साथ CF6-50 श्रृंखला इंजन के साथ 747 को प्रमाणित करने के लिए एक समझौता किया था। इसके बाद रोल्स रॉयस ने ब्रिटिश एयरवेज के शुरुआती चार विमानों के आदेश के साथ 747 के इंजन का उत्पादन शुरू कर दिया। <ref name="ReferenceA"/> 200 श्रृंखला पहली ऐसी श्रृंखला थी जिसमें 747 इंजन निर्माता के विकल्प के साथ उपलब्ध था, जिसे बोइंग ने 747-8 शुरू करने तक बनाए रखा. जब 1991 में उत्पादन बंद हुआ तो 747-200 संस्करण के कुल 393 विमान बनाए जा चुके थे।<ref name="747b">[http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html "747 बैकग्राउंड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121002063408/http://www.boeing.com/commercial/747family/background.html |date=2 अक्तूबर 2012 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 13 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इनमें से, 225, 747-200 थे, 73 747-200F थे, 13 747-200C थे, 78 747-200M थे और 4 सैनिक विमान थे।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html "747 क्लासिक्स टेक्नीकल स्पेसिफिकेशन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210173616/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html |date=10 दिसंबर 2007 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 6 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> कई 747-200 संचालन में रहते हैं, हालांकि अधिकतर बड़ी परिवहन कंपनियों ने उन्हें अपने बेड़े से सेवानिवृत्त करके छोटे ऑपरेटरों को बेच दिया था। 11 सितम्बर के हमलों और परवर्ती हवाई यात्रा की मांग में गिरावट के बाद बड़ी कंपनियों ने कुछ को अप्रयुक्त करके या अन्य को मालवाही में परिवर्तित करके, बेड़े को सेवामुक्त करने की प्रक्रिया तेज कर दी थी।<ref>"ब्रिटिश एयरवेज. (विल एक्सीलरेट द रिटाइअर्मन्ट ऑफ़ फाइव 747-200s)", ''एयर ट्रांसपोर्ट वर्ल्ड'', 10 अक्टूबर 2001, पृष्ठ 14.</ref><ref>[http://www.taipeitimes.com/News/worldbiz/archives/2001/11/16/111850 "कैंटस (विल रिटाइअर इट्स फ्लीट ऑफ़ फाइव बोइंग 747-200 एयरक्राफ्ट)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117001233/http://www.taipeitimes.com/News/worldbiz/archives/2001/11/16/111850 |date=17 नवंबर 2017 }}''ताइपे टाइम्स'', 16 नवम्बर 2001. 4 जून 2008 को पुन:प्राप्त.</ref> === 747-300 === [[चित्र:JALways Boeing 747-346 (JA8187).jpg|thumb|left|टोक्यो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे पर जेएएल वेज का 747-300 टेकऑफ़ करते हुए]] -300 और पिछले मॉडल के बीच सबसे अधिक दिखाई देने वाला अंतर था, दो नए आपातकालीन निकास द्वारों के साथ एक विस्तारित ऊपरी डेक और उड़ान डेक के बिलकुल पीछे के क्षेत्र में मानक के रूप में. एक वैकल्पिक उड़ान क्रू विश्राम क्षेत्र. -200 की तुलना में, ऊपरी डेक {{convert|23|ft|4|in|m|sigfig=3}} लंबा है।<ref name="airliners_747-300">[http://www.airliners.net/info/stats.main?id=99 "बोइंग 747-300."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327050550/http://www.airliners.net/info/stats.main?id=99 |date=27 मार्च 2008 }} ''airliners.net'' .</ref> पूर्व में प्रदान किया गया विस्तारित ऊपरी डेक, बाद में जोड़ा गया था और सबसे पहले दो जापानी 747-100SR विमानों पर दिखाई दिया। <ref name="airliners_747-300"/> -300 में पूर्ववर्ती संस्करणों की घुमावदार सीढ़ियों की बजाय ऊपरी डेक के लिए नई सीधी सीढ़ियां होती थीं।<ref name="Boe_747_classics"/> सीढ़ियों से नीचे और ऊपर अधिक सीटों के लिए स्थान सृजित होता है। मामूली वायुगतिकीय परिवर्तन के साथ, बोइंग ने -200 और -100 मॉडलों की 0.84 मैक से बढ़ा कर, -300 की उड़ान गति 0.85 मैक कर दी थी।<ref name="airliners_747-300"/> -300 का टेकऑफ़ वजन उतना ही है। -300 पर उपलब्ध इंजनों में, प्रैट एवं विटनी तथा रोल्स रोइस के इंजन संस्करण -200 से अपरिवर्तित रहे, लेकिन जनरल इलेक्ट्रिक इंजन बदल कर CF6-80C2B1 संस्करण हो गया।<ref name="Boe_747_classics"/> [[चित्र:PIA B747-300.AP-BFX landing.jpg|thumb|पाकिस्तान इंटरनेशनल एयरलाइंस (पिया) का 747-300 लंदन के हीथ्रो हवाई अड्डे के लिए अंतिम पहुंच पर]] 747-300 नाम, का पहली बार उपयोग एक डिजाइन अध्ययन के रूप में किया गया था, जिसे बाद में छोड़ दिया गया था, 1980 में शुरू किये गये इस संस्करण के लिए इसे पुनर्जीवित किया गया था। स्विसएयर ने 11 जून 1980 को पहले 747-300 का आदेश दिया। <ref>[http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html "सेवेन सिरीज़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328074016/http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html |date=28 मार्च 2010 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> पहले 747-300 ने 5 अक्टूबर 1982 को उड़ान भरी. स्व्सएयर ने 23 मार्च 1983 को पहले ग्राहक के रूप में इसका वितरण स्वीकार किया।<ref name="B747_milest"/> यात्री संस्करण के अलावा, अन्य संस्करण भी उपलब्ध थे। 747-300M में 200M के समान मुख्य डेक के पिछले भाग में कार्गो क्षमता है, लेकिन विस्तारित ऊपरी डेक के साथ यह अधिक यात्रियों को ले जा सकता है।<ref>[http://www.zap16.com/civ%20fact/civ%20B747-300.htm "747-300."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051023231238/http://www.zap16.com/civ%20fact/civ%20B747-300.htm |date=23 अक्तूबर 2005 }} ''Zap16.com.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-300SR छोटी दूरी के लिए एक उच्च क्षमता घरेलू मॉडल की जरूरत को पूरा करने वाला संस्करण है। जापान एयरलाइंस ने ओकिनावा-टोक्यो मार्ग और अन्य जगहों पर 600 से अधिक सीटों के साथ इस तरह के विमान का संचालन किया था। बोइंग ने कभी 747-300 का नया बना मालवाही संस्करण जारी नहीं किया, लेकिन इसने 2000 में प्रयुक्त यात्री -300 मॉडल को मालवाही में परिवर्तित किया।<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/photorelease/photo_release_001017b.html "बोइंग डेलिवर्स 747-300 स्पेशल फ्रेटर टू एटलस एयर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602094210/http://www.boeing.com/news/releases/2000/photorelease/photo_release_001017b.html |date=2 जून 2013 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> कुल 81 विमान वितरित किए गए, जिनमें 56 यात्री उपयोग, 21 -300M और 4 300SR संस्करण थे।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html "टेक्नीकल स्पेसिफिकेशन - 747 क्लासिक्स"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210173616/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_classics.html |date=10 दिसंबर 2007 }}, द बोइंग कंपनी. 11 जुलाई 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> 1985 में -300 के सेवा में प्रवेश करने के दो वर्ष बाद जल्दी ही 747-300 का स्थान अधिक उन्नत 747-400 ने ले लिया।<ref>लॉरेंस और थोर्नटन 2005</ref> अंतिम 747-300 की सुपुर्दगी सितम्बर 1990 में सबेना को की गई।<ref name="Boe_747_classics"/><ref>[http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html "सेवेन सिरीज़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328074016/http://www.boeing.com/news/feature/sevenseries/747.html |date=28 मार्च 2010 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> आज, कई बड़े वाहकों द्वारा अपने 747-300 को 747-400 से प्रतिस्थापित कर देने के बावजूद कई -300 विमान अभी भी सक्रिय हैं। 747-300 का संचालन करने वाले अंतिम बड़े वाहकों में से कुछ वाहक हैं, [[एयर फ्रांस]], [[एअर इंडिया|एयर इंडिया]], पाकिस्तान इंटरनेशनल एयरलाइंस और क्वांटास. 29 दिसम्बर 2008 को क्वांटास ने 747-300 को अंतिम निर्धारित सेवा पर ऑकलैंड होकर मेलबोर्न से [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] तक उड़ाया था।<ref name="B743">[http://www.theage.com.au/travel/travel-news/qantass-final-boeing-747300-heads-for-graveyard-20090120-7lfi.html "कैंटस फाइनल बोइंग 747-300 हेड्स फॉर ग्रेवयार्ड."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170907034434/http://www.traveller.com.au/qantass-final-boeing-747300-heads-for-graveyard-7lfi |date=7 सितंबर 2017 }} ''द एज.'' 21 जनवरी 2009 को प्राप्त किया गया।</ref> === 747-400 === [[चित्र:Saudi Arabian Airlines Boeing 747-412 TF-AMV.jpg|thumb|left|सऊदी अरब एयरलाइंस का 747-400 जिन्ना अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा, कराची से टेकऑफ़ करते हुए]] {{Main|Boeing 747-400}} 747-400 बढ़ी हुई उड़ान सीमा के साथ एक संवर्द्धित मॉडल है। इसमं पंख की नोक {{convert|6|ft|m|abbr=on}} विस्तारित तथा {{convert|6|ft|m|abbr=on}} के विंगलेट्स जो पूर्व संस्करणों की तुलना में 747-400 की ईंधन दक्षता को 4% बढ़ा देते हैं।<ref>[http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11839&amp;page=33 ''असेसमेंट ऑफ़ विंगटिप मॉडिफिकेशन टू इनक्रीज द फ्यूल एफिसिएंसी ऑफ़ एयर फ़ोर्स एयरक्राफ्ट'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312074627/http://www.nap.edu/read/11839/chapter/5 |date=12 मार्च 2016 }}, ''नैशनल अकादमीज़ प्रेस'', 2007, पृष्ठ 33.</ref> इस में तीन की बजाय दो व्यक्तियों के लिए डिजाइन किया गया शीशे का कॉकपिट है। इलेक्ट्रॉनिक्स के उपयोग ने डायलों, मापकों और घुंडियों की संख्या 971 से घटा कर 365 कर दी थी। इसकी पूंछ में ईंधन टैंक हैं, संशोधित इंजन और नया अभ्यंतर है। स्थिरण (एंकरेज) जैसे पारंपरिक ईंधन ठहरावों से बचने के लिए कुछ एयरलाइनों द्वारा लंबी दूरी के लिए इस्तेमाल किया गया।<ref>[http://press.jal.co.jp/en/release/200702/000639.html "जेएएल (JAL) 2007."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914025157/http://press.jal.co.jp/en/release/200702/000639.html |date=14 सितंबर 2016 }} ''जापान एयरलाइंस.'' 14 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> इसके पॉवरप्लांट्स में शामिल हैं, प्रैट एवं विटनी PW4062, जनरल इलेक्ट्रिक CF6-80C2 तथा रोल्स रॉयस RB211-524.<ref name="specs"/> {{nowrap|-400}} की पेशकश यात्री (-400), मालवाही (-400F), कॉम्बी (-400C), घरेलू (400D-), विस्तारित सीमा यात्री (-400ER) और विस्तारित सीमा मालवाही (-400ERF) संस्करणों में की गई थी। मालवाही संस्करण में विस्डतारित ऊपरी डेक नहीं होता है।<ref>[http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400f_back.html "बोइंग 747-400 फ्रेटर फैमली."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031253/http://www.boeing.com/commercial/747family/pf/pf_400f_back.html |date=4 मार्च 2016 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-400D छोटी दूरी के संचालनों के लिए बनाया गया था, इसमें विंगलेट्स नहीं होते, बाद में जोड़े जा सकते हैं।<ref>[http://www.jal.com/en/press/1998/111901/111901.html "जापान एयरलाइंस टू रिसीव 100थ बोइंग 747 एयरक्राफ्ट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171030093110/http://www.jal.com/en/press/1998/111901/111901.html |date=30 अक्तूबर 2017 }} ''जापान एयरलाइंस'', 19 नवम्बर 1998. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:British Airways B747-436 G-BNLW EZE.jpg|thumb|right|ब्रिटिश एयरवेज की दुनिया में 747 के सबसे बड़े बेड़े का संचालन कर रही है। अधिकतर -400 और पूर्व के रूपांतरों के बीच विंगलेट्स का जोड़ना एक उल्लेखनीय अंतर है।]] पहले ग्राहक नॉर्थवेस्ट एयरलाइन्स के साथ मिनिआपोलिस से फीनिक्स मार्ग पर 1989 में यात्री संस्करण पहले सेवा में आया।<ref name="norris_p88"/> कॉम्बी संस्करण ने केएलएम (KLM) के साथ सितम्बर 1989 में सेवा में प्रवेश किया। मालवाही संस्करण ने कार्गोलक्स के साथ नवम्बर 1993 में सेवा में प्रवेश किया। 747-400ERF ने अक्टूबर 2002 में सेवा में प्रवेश किया और 747-400ER ने अगले महीने यात्री संस्करण का आदेश देने वाली अकेली एयरलाइन, क्वांटास के साथ सेवा में प्रवेश किया।<ref name="Boeing 747-400ER">[http://www.boeing.com/commercial/747family/lr_back/index.html "बोइंग 747-400ER फैमली."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924114955/http://www.boeing.com/commercial/747family/lr_back/index.html |date=24 सितंबर 2016 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 16 अक्टूबर 2007 को पुन:प्राप्त.</ref> अंतिम निर्मित बोइंग 747-400 में से कुछ को ड्रीमलाइनर पोशाक तथा [[बोइंग 777]] की ओर से आधुनिक सिगनेचर अभ्यंतर के साथ वितरित किया गया था। जनवरी 2004 में बोइंग और कैथे पेसीफिक ने बोइंग 747-400 स्पेशल फ्रेटर प्रोग्राम आरंभ किया,<ref name="747-400 Special Freighter">[http://www.boeing.com/commercial/news/2004/q1/nr_040107h.html "न्यू रिलीज़."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090603092720/http://www.boeing.com/commercial/news/2004/q1/nr_040107h.html |date=3 जून 2009 }}'''' ''द बोइंग कंपनी.'' 10 दिसम्बर 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> जिसे बाद में बोइंग कन्वर्टेड फ्रेटर (BCF) के नाम से जाना गया। पहले 747-400BCF को दिसम्बर 2005 में पुनः वितरित किया गया था।<ref name="First 747-400 BCF">[http://www.boeing.com/commercial/news/2005/q4/051219b_nr.html "फर्स्ट 747-400 बोइंग कन्वर्टेड फ्रेटर रिडेलिवर्ड टू कैथे पैसिफिक."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615163832/http://www.boeing.com/commercial/news/2005/q4/051219b_nr.html |date=15 जून 2009 }} ''द बोइंग कंपनी'', 19 दिसम्बर 2005. 10 दिसम्बर 2008 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-400 का आखिरी यात्री संस्करण अप्रैल 2005 में चीन एयरलाइंस को दिया गया था। बोइंग ने मार्च 2007 में घोषणा की कि उसकी और आगे -400 के यात्री संस्करणों के निर्माण की कोई योजना नहीं थी।<ref name="747passend">वैलेस, जेम्स. [http://www.seattlepi.com/business/307716_boeing16.html "747-400 पैसेंजर्स इज नो मोर."] ''Seattlepi.com'', 17 मार्च 2007.</ref> हालांकि इस घोषणा के समय, 36 मालवाहियों 400F और 400ERF के आदेश पहले से दिए हुए थे।<ref name="747passend"/> 747-400 श्रृंखला के कुल 694 विमानों का वितरण किया गया था।<ref name="747_O_D_summ"/> विभिन्न समयों पर 747-400 के सबसे बड़े ऑपरेटर सिंगापुर एयरलाइंस,<ref name="Boeing 1995">[http://www.boeing.com/news/releases/1995/news.release.951013-a.html "सिंगापुर एयरलाइंस बोइंग 747-400 फ्लीट वर्ल्ड लार्जेस्ट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990209120436/http://www.boeing.com/news/releases/1995/news.release.951013-a.html |date=9 फ़रवरी 1999 }} ''द बोइंग कंपनी'', 13 अक्टूबर 1994. 14 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जापान एयरलाइंस<ref name="Boeing 1995"/> या ब्रिटिश एयरवेज<ref>[http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2005/august/i_iw2.html "ब्रिटिश एयरवेज सेट्स फॉर फ्लीट रिवैम्प."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171109191716/http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2005/august/i_iw2.html |date=9 नवंबर 2017 }} ''द बोइंग कंपनी'', अगस्त 2005. 14 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> रहे थे। ==== 747 एससीएफ ड्रीमलिफ्टर (LCF Dreamlifter) ==== [[चित्र:B747LCF Dreamlifter takeoff1.jpg|thumb|right|बोइंग 747 लार्ज कार्गो फ्रेटर, जिसे ड्रामलिफ्टर भी कहा जाता है, पूर्व में एयरलाइन उपयोग में रहे 747-400 का संशोधित रूपांतर है।]] {{Main|Boeing 747 Large Cargo Freighter}} 747-400 ड्रीमलिफ्टर<ref>[http://boeingmedia.com/imageDetail.cfm?id=14678&amp;KeyWord=747&amp;BuId=0&amp;caid=0&amp;prid=0&amp;sc=med&amp;pn=1 "कार्गो फ्रेटर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220195627/http://boeingmedia.com/imageDetail.cfm?id=14678&KeyWord=747&BuId=0&caid=0&prid=0&sc=med&pn=1 |date=20 फ़रवरी 2009 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 19 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> (मूल रूप से लार्ज कार्गो फ्रेटर या एलसीएफ (LCF)<ref name="evergreen_july07">[http://www.evergreenaviation.com/p_releases/072007.html "एवरग्रीन एविएशन प्रेस रिलीज़ेस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071107065816/http://www.evergreenaviation.com/p_releases/072007.html |date=7 नवंबर 2007 }} ''एवरग्रीन एविएशन'' 20 जुलाई 2007. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref>) एक बोइंग का डिजाइन किया हुआ, बोइंग 787 के उप-संयोजनों को अंतिम संयोजन के लिए एवरेट, वॉशिंगटन स्थित बोइंग संयंत्र तक ले जाने के लिए, मौजूदा 747-400 का बड़ा विन्यास है। [[ताइवान]] के एवरग्रीन एविएशन टेक्नोलॉजीज ने 747-400 को ताइवान में ड्रीमलिफ्टर में संशोधित करने का अनुबंध किया। विमान ने, 9 सितंबर 2006 को पहली बार उड़ान भरी.<ref name="bca_20060909_first_flight">[http://www.boeing.com/commercial/news/2006/q3/060909a_nr.html "बोइंग 747 लार्ज कार्गो फ्रेटर कम्प्लिट्स फर्स्ट फ्लाइट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091002034744/http://www.boeing.com/commercial/news/2006/q3/060909a_nr.html |date=2 अक्तूबर 2009 }} ''द बोइंग कंपनी'' . 9 सितम्बर 2006.</ref> ड्रीमलिफ्टर का एक मात्र इच्छित उद्देश्य बोइंग 787 के लिए उप-संयोजनों का परिवहन करना है।<ref>मैकक्यू, डैन. [http://www.charlestonbusiness.com/pub/13_11/news/9511-1.html "ड्रीमलिफ्टर टू बिकम फिक्स्चर इन लोकंट्री स्काई."]{{Dead link|date=दिसंबर 2023 |bot=InternetArchiveBot }} ''चार्ल्सटन क्षेत्रीय व्यापार जर्नल'', 28 मई 2007. 18 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> विमान केवल आवश्यक चालक दल को ही ले जाने के लिए प्रमाणित है, यात्रियों के लिए नहीं.<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2007/q2/070604a_pr.html "Dreamlifter बोइंग 747 प्रमाणन प्राप्त FAA."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070606173639/http://www.boeing.com/news/releases/2007/q2/070604a_pr.html |date=6 जून 2007 }} ''द बोइंग कंपनी'' . 4 जून 2007. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> फरवरी 2010 तक चार विमानों में संशोधन का काम पूरा कर लिया गया था।<ref>मेचम, माइकल. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story.jsp?id=news/awx/2010/02/16/awx_02_16_2010_p0-204959.xml&amp;headline=Boeing%20Puts%20Last%20Dreamlifter%20In%20Service&amp;channel=comm "बोइंग पुट्स लास्ट ड्रीमलिफ्टर इन सर्विस".]{{Dead link|date=अप्रैल 2023 |bot=InternetArchiveBot }} ''एविएशन वीक'', 16 फ़रवरी 2010.</ref> === 747-8 === {{Main|Boeing 747-8}} बोइंग ने 14 नवम्बर 2005 को 747 के एक नए रूपांतर 747-8 (शुरू होने से पूर्व इसे 747 उन्नत कहा गया था) है। रूपांतर 787 वाले उसी इंजन और उसी कॉकपिट प्रौद्योगिकी का उपयोग करेगा, इसलिए "8" का उपयोग किया गया है। योजनाएं बताती हैं कि नया डिजाइन अधिक निःशब्द, अधिक किफायती तथा पर्यावरण के अधिक अनुकूल होगा। 747-8 के धड़ को 232 से बढ़ा कर 251 फीट (70.8 मीटर से 76.4 मी) कर दिया गया था।<ref>स्टींक, सेबस्टियन. [http://flug-revue.rotor.com/FRheft/FRHeft06/FRH0601/FR0601f.htm "बोइंग लौन्चेज़ 747-8."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410042129/http://flug-revue.rotor.com/FRheft/FRHeft06/FRH0601/FR0601f.htm |date=10 अप्रैल 2009 }} ''फ्लग रिव्यू'', जनवरी 2006. 8 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> जब 747-8 सेवा में प्रवेश करेगा तो यह एयरबस ए340-600 को पीछे छोड़ कर दुनिया का सबसे लंबा विमान बन जाएगा. 747-8 जनरल इलेक्ट्रिक के इंजन GEnx-2B67 से सुसज्जित है।<ref name="specs"/> [[चित्र:Boeing 747-8 N747EX First Flight.jpg|thumb|left|पहला बोइंग 747-8 फ्रेटर अपनी पहली उड़ान पर.]] यात्री संस्करण, जिसे 747-8 इंटरकाँटीनेंटल या 747-8I नाम दिया गया है, 3 श्रेणियों के विन्यास में 467 तक यात्रियों को ले जाने में समर्थ होगा और 0.855 [[मैक संख्या|मैक]] की गति से {{convert|8000|nmi|km|abbr=on}} तक उड़ान भर सकेगा. पहले से प्रचलित 747-400 के व्युत्पाद के रूप में 747-8 को समान प्रशिक्षण एवं विनिमेय भागों के रूप में आर्थिक लाभ प्राप्त है।<ref>नॉरिस, जी. [http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&amp;id=news/BOE11077.xml "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117154449/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&id=news%2FBOE11077.xml |date=17 जनवरी 2012 }}[http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&amp;id=news/BOE11077.xml बोइंग फ्रीज़ेस द 747-8I डिजाइन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117154449/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=aviationdaily&id=news%2FBOE11077.xml |date=17 जनवरी 2012 }}''एविएशन वीक'', 2007. 8 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-8I की सपुर्दगी 2011 के अंत में होनी है।<ref name="FI_ups_and_downs">ओस्ट्रोवर, जॉन. [http://www.flightglobal.com/articles/2010/11/02/349047/world-airliners-the-ups-and-downs-of-the-largest-commercial-aircraft.html "वर्ल्ड एयरलाइनर्स: द अप्स एंड डाउंस ऑफ़ द लार्जेस्ट कमर्शियल एयरक्राफ्ट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110108044704/http://www.flightglobal.com/articles/2010/11/02/349047/world-airliners-the-ups-and-downs-of-the-largest-commercial-aircraft.html |date=8 जनवरी 2011 }} ''फ्लाइट इंटरनैशनल'' 2 नवम्बर 2011. 14 नवम्बर 2011 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-8 फ्रेटर या 747-8F की पेशकश भी की गई है, जो 747-400ERF से व्युत्पन्न हुआ है। 747-8F में 154 अमेरिकी टन (140 टन) माल समा सकता है। माल की लदाई और उतराई में सहायता के लिए इसमें नाक के ऊपर दरवाजे की सुविधा है। इसमें 747-400F की अपेक्षा 16 प्रतिशत अधिक पेलोड क्षमता है तथा इस पर सात अतिरिक्त मानक एयर कार्गो कंटेनर और रखे जा सकते हैं।<ref>[http://www.deagel.com/Freighters/Boeing-747-8F_a000202006.aspx "बोइंग 747-8 फ्रेटर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160731185543/http://www.deagel.com/Freighters/Boeing-747-8F_a000202006.aspx |date=31 जुलाई 2016 }} ''डिगल.'' 8 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> पहले 747-8F विमान को इसके प्रथम ग्राहक को 2011 के मध्य में सुपुर्द किया जाना है।<ref name="FI_ups_and_downs"/> बोइंग के एवरेट संयंत्र में कई इकाइयां निर्माणाधीन हैं। जून 2010 तक 747-8 के कुल 109 आदेश प्राप्त हुए हैं, जिनमें से 76 -8F के लिए, 32 -8I के लिए तथा 1 -8VIP के लिए.<ref name="747_O_D_summ"/> === सरकारी, सैन्य और अन्य रूपांतर === [[चित्र:VC-25(040616-F-5677R-002).jpg|thumb|VC-25A 29000, 1990 से अमेरिकी राष्ट्रपति के बेड़े का हिस्सा रहे दो अनुकूलित बोइंग 747-200B में से एक.]] * '''C-19''' - कुछ अमेरिकी एयरलाइनों द्वारा प्रयुक्त 747-100 को अमेरिकी वायु सेना द्वारा यह नाम दिया गया और सिविल रिजर्व एयरलिफ्ट फ्लीट के उपयोग हेतु उसमें संशोधन किये गये।<ref>[http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/c-19.htm "बोइंग C-19."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823204329/http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/c-19.htm |date=23 अगस्त 2017 }} ''ग्लोबल सिक्यूरिटी.'' 16 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> * '''VC-25''' - यह विमान 747-200B का अमेरिकी वायु सेना का बहुत महत्वपूर्ण व्यक्ति (वीआईपी (VIP)) संस्करण है। अमेरिकी वायु सेना इन में से दो को वीआईपी विन्यास में VC-25A के रूप में संचालित करती है। दुम संख्या (टेल नम्बर्स) 28000 तथा 29000 लोकप्रिय रूप में ''एयर फोर्स वन'' के नाम से जाने जाते हैं, जो तकनीकी रूप से अमेरिकी राष्ट्रपति को ले जाने वाले किसी संयुक्त राज्य अमेरिकी वायु सेना के विमान का वायु-यातायात परिचायक चिह्न है। हालांकि यह 747-200B के डिजाइन पर आधारित है, इसमें 747-400 पर किए गए कई नवाचार शामिल हैं। एवरेट, वाशिंगटन से, आंशिक रूप से पूर्ण विमानों को अंतिम साज-सज्जा के लिए विचिता, कंसास के लिए भेजा गया था। * '''E-4B''' - पूर्व में नेशनल इमरजेंसी एयरबॉर्न कमांड पोस्ट के रीप में जाना जाता था (बोलचाल की भाषा में "नीकैप (kneecap)" कहा जाता था) इस विमान को अब नेशनल एयरबॉर्न ऑपरेशन्स सेंटर (NAOC) कहा जाता है। * '''YAL-1''' - यह नेशनल मिसाइल डिफेंस योजना का एक घटक, एक प्रयोगात्मक एयरबोर्न लेजर है। * '''शटल कैरियर एयरक्राफ्ट''' - अंतरिक्ष शटल को ले जाने के लिए दो 747 को संशोधित किया गया था। एक 747-100 (N905NA) है और दूसरा 747-100SR (N911NA) है। एक SCA 1970 के दशक में अंतरिक्ष शटल उद्यम को ले गया था और तब से सभी स्पेस शटल को ले जा रहा है। [[चित्र:Government aircraft of Japan at Hunter Army Airfield.jpg|thumb|20-1101 जापानी वायु सेना के एक, दो अनुकूलित बोइंग 747-400s कि 1993 के बाद से जापान एयर सेल्फ डिफेंस फोर्स का हिस्सा रहा है की]] * अनेक अन्य सरकारें भी 747 को वीआईपी परिवहन की तरह उपयोग करती हैं, जिनमें शामिल हैं, [[बहरीन]], [[ब्रुनेई|ब्रूनेई]], भारत, [[ईरान]], जापान, [[कुवैत]], [[ओमान]], [[पाकिस्तान]], [[क़तर|कतर]], [[सउदी अरब|साउदी अरब]] और [[संयुक्त अरब अमीरात]]. अज्ञात ग्राहकों के लिए वीआईपी परिवहन में रूपांतरण हेतु बोइंग बिजनेस जेट द्वारा अनेक नए बोइंग 747-8 के आदेश दिए गए हैं।<ref>[http://seattletimes.nwsource.com/html/businesstechnology/2003290459_webbdigboeing05.html "बोइंग नेट्स 57 न्यू ऑडर्स, इन्क्लुडिंग बिग वीआईपी (VIP) प्लेन्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160204023618/http://old.seattletimes.com/html/businesstechnology/2003290459_webbdigboeing05.html |date=4 फ़रवरी 2016 }} ''सिएटल टाइम्स.'' 14 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> * '''C-33''' - यह विमान, C-17 बेड़े में वृद्धि के उद्देश्य से 747-400 का प्रस्तावित अमेरिकी सैन्य संस्करण था। इस योजना को अतिरिक्त C-17 सैन्य परिवहन के पक्ष में रद्द कर दिया गया। * '''KC-33A''' - एक प्रस्तावित 747 को भी ईंधन भरने वाले हवाई टैंकर के रूप में अनुकूलित किया गया था और 1970 के एडवांस्ड कार्गो ट्रांसपोर्ट एयरक्राफ्ट (ACTA) कार्यक्रम के दौरान इसे डीसी-10-30 (DC-10-30) के सामने रखा गया था, जिसने KC-10A एक्सटेंडर निर्मित किया था। [[रुहोल्ला खोमैनी|खुमैनी]] के नेतृत्व में क्रांति से पहले, ईरान ने F-4 फैंटम बेड़े के समर्थन के लिए चार 747-100 विमान हवा में ईंधन भरने के संवर्द्धित रूपांतरण के साथ खरीदे थे।<ref name="APA_KC-33">[https://web.archive.org/web/20050716004716/http://www.ausairpower.net/APA-2005-02.pdf "KC-33A: क्लोसिंग द एरियल रिफ्यूलिंग एंड स्ट्रटीजिक एयर मोबिलिटी गैप्स (पीडीएफ (PDF))."] ''एयर पावर ऑस्ट्रेलिया एनालिसिस एपीए (APA)-2005-02'', 16 अप्रैल 2005. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>हैमिल्टन, एस. [http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn091107.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216064539/http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn091107.pdf |date=16 फ़रवरी 2008 }}[http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn091107.pdf बोइंग एडवांस्ड 747 एस टैंकर (पीडीएफ (PDF))."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216064539/http://www.leeham.net/filelib/ScottsColumn091107.pdf |date=16 फ़रवरी 2008 }} ''लीहम कंपनी'', 11 सितंबर 2007. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> यह अज्ञात है कि क्या ये विमान टैंकरों के रूप में प्रयोग करने योग्य रहे होंगे. तब से, इस भूमिका के लिए अन्य प्रस्ताव, बाद के 747-400 विमान के अनुकूलन के लिए सामने आए.<ref name="APA_KC-33"/> * '''747 CMCA''' - B-1 लांसर सामरिक बमवर्षक के विकास के दौरान अमेरिकी वायुसेना द्वारा इस रूपांतर पर क्रूज मिसाइल कैरियर एयरक्राफ्ट के रूप में विचार किया था। रोटरी लांचर पर 50 से 100 AGM-86 ALCM क्रूज मिसाइल से यह विमान सुसज्जित होता. अधिक परंपरागत सामरिक बमवर्षकों के पक्ष में इस योजना को त्याग दिया गया।<ref>''जेनकींस, डेनिस आर. B-1 लैंसर, द मोस्ट कॉम्प्लिकेटेड वॉरप्लेन एवर डेवलप्ड.'' न्यूयॉर्क: मैकग्रौ-हिल, 1999. ISBN 0-07-134694-5.</ref> [[चित्र:Boeing 747 AAC.png|thumb|प्रस्तावित "हवाई विमान वाहक" 747 रूपांतरण]] * '''747 AAC''' - बोइंग ने दस माइक्रोफाइटर्स ("microfighters") तक के लिए, 747 को एक हवाई विमान वाहक के रूप में विकसित करने पर भी विचार किया था। एक दो मंजिला हैंगर और दो लांचिंग खण्डों के साथ, यह माना जाता था कि योजना वास्तव में एक अल्पकालिक स्थलीय अड्डे की स्थापना की तुलना में सस्ती हो सकती थी। हालांकि इस योजना या उसके पूरक 747 अवाक्स (AWACS) संस्करण, जो टोह लेने के लिए ऐसे दो माइक्रोफाइटर्स ("microfighters") को ले जा सकता था, का कोई परिणाम नहीं निकला,<ref>[http://www.vectorsite.net/avparsit.html#m5 "द पैरासाईट फाइटर्स".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100115141228/http://www.vectorsite.net/avparsit.html#m5 |date=15 जनवरी 2010 }} वेक्टरसाइट, दिसम्बर 2009.</ref> * '''एवरग्रीन 747 सुपरटैंकर''' - अग्निशामक रसायनों के {{convert|20000|USgal|L}} का उपयोग करके अग्निशमन के लिए एक हवाई अनुप्रयोग मंच के रूप में संशोधित एक बोइंग 747-200 विमान.<ref>[http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgstc.nsf/0/3daa36596e85e7a58625721f00596da7/$FILE/ST01912LA.pdf "सप्लीमेंट्री टाइप सर्टिफिकेट ST01912LA इन्स्टॉलेशन एंड रिमोवल ऑफ़ इन्टरनल टैंक्स, एसोशिएटेड सिस्टम्स एंड सपोर्ट स्ट्रक्चर फॉर द एरियल डिसपरसैंट ऑफ़ लिक्विड्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110822231113/http://rgl.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgstc.nsf/0/3daa36596e85e7a58625721f00596da7/$FILE/ST01912LA.pdf |date=22 अगस्त 2011 }} अमेरिकी फेडरल एविएशन एडमिनिस्ट्रेशन, 27 अक्टूबर 2006.</ref> === अविकसित रूपांतर === बोइंग ने विभिन्न 747 रूपांतरों का अध्ययन किया है जो अवधारणा के चरण से आगे नहीं जा सके थे। ==== 747 ट्राईजेट ==== 1960 के दशक के अंत में और 1970 के आरंभ में, बोइंग ने छोटे एल-1011 ट्राईस्टार (L-1011 TriStar) और डीसी-10 (DC-10) का मुकाबला करने के लिए तीन इंजन वाले छोटे 747 के विकास का अध्ययन किया था। 747 ट्राइजेट के पेलोड, रेंज और यात्री क्षमता अधिक रहे होते. एल-1011 के समान एस-वाहिनी के साथ केंद्रीय इंजन दुम में सज्जित किया गया होता. हालांकि, इंजीनियरिंग अध्ययनों से पता चला कि 747 विंग को पूरी तरह से दुबारा डिजाइन करना आवश्यक हो जाता. 747 की उन्हीं संचालन विशेषताओं को बनाए रखना, विमान चालकों के पुनर्प्रशिक्षण को न्यूनतम करने के लिए महत्वपूर्ण होता. इसके बजाय बोइंग ने एक छोटा चार-इंजन 747 खरीदने का फैसला किया, जिसका परिणाम 747SP के रूप में निकला.<ref>जेनकींस 2000, पीपी 69-71.</ref> 1990 के दशक में, 747-400 से छोटा एक लंबी उड़ान-सीमा वाला ट्विनजेट विमान, बोइंग 777 ने सेवा में प्रवेश किया जहां 747-300 को लक्ष्य किया गया था।<ref>[http://www.747sp.com/Explained.asp "द स्टोरी ऑफ़ द बेबी 747."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029014946/http://www.747sp.com/explained.asp |date=29 अक्तूबर 2012 }} ''बोइंग 747SP वेबसाइट.'' 16 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> ==== 747-500x, -600X और -700X ==== [[चित्र:Boeing 747-500X and 747-600X comparison line drawing.jpg|thumb|प्रस्तावित 747-500x और -600X जैसा कि 1998 के एक FAA चित्र में दिखाया गया]] 1996 के फार्नबरो एयरशो में बोइंग ने 747-500x और -600X की घोषणा की। <ref name="boe_1996"/> प्रस्तावित मॉडल ने 747 के धड़ का 777 से व्युत्पन्न नए 251 फीट (77 मी) विस्तार वाले पंख के साथ संयोजन किया होता. अन्य परिवर्तनों में शामिल थे अधिक शक्तिशाली इंजन जोड़ना, नोज लैंडिंग गियर पर टायरों की संख्या दो से बढ़ा कर चार करना तथा मुख्य लैंडिंग गियर पर 16 से बढ़ा कर 20 करना। <ref name="faa_nla">पैटरसन, जेम्स डब्ल्यू. [http://www.tc.faa.gov/its/worldpac/techrpt/ar97-26.pdf "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221174749/http://www.tc.faa.gov/its/worldpac/techrpt/ar97-26.pdf |date=21 दिसंबर 2016 }}[http://www.tc.faa.gov/its/worldpac/techrpt/ar97-26.pdf इम्पैक्ट ऑफ़ न्यू लार्ज एयरक्राफ्ट ऑन एयरपोर्ट डिजाइन (पीडीएफ (PDF))."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221174749/http://www.tc.faa.gov/its/worldpac/techrpt/ar97-26.pdf |date=21 दिसंबर 2016 }} ''फेडेरल एविएशन एडमिनिस्ट्रेशन'', मार्च 1998. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-500x अवधारणा की विशेषता थी, बढ़ी हुई धड़ की लंबाई 18 फीट (5.5 मी) से 250 फीट (76.2 मी) लंबी और विमान को, 10 [[मेगा-|लाख पाउंड]] (4.5 लाख किग्रा) से अधिक कुल वजन के साथ, 462 यात्रियों को 8,700 नॉटीकल मील (10,000 मील, 16,000 किमी) की सीमा तक ले जाना था।<ref name="faa_nla"/> 747-600X अवधारणा की विशेषता थी, 548 यात्रियों की बैठक क्षमता के साथ 279 फीट (85 मी) तक बड़ा विस्तार, 7,700 नॉटीकल मील (8,900 मील, 14,300 किमी) की उड़ान सीमा तथा 1.2 मिलियन पाउंड (540 मिलियन ग्राम) का कुल वजन.<ref name="faa_nla"/> तीसरी अध्ययन अवधारणा, 747-700X, 747-600X के पंख को एक चौड़े धड़ के साथ संयुक्त करता ताकि 650 यात्रियों को 747-400 के समान सीमा तक ले जाता.<ref name="boe_1996"/> पिछले 747 मॉडल से परिवर्तन, विशेषकर 747-500x और -600X के लिए नए पंख की लागत 5 अरब डॉलर से अधिक होने का अनुमान लगाया गया था।<ref name="boe_1996"/> विमान की शुरुआत करने के लिए बोइंग पर्याप्त रुचि को आकर्षित करने में सक्षम नहीं रही.<ref name="FI_500X"/> ==== 747X और 747X विस्तार ==== जैसे एयरबस ने अपने A3XX अध्ययन के साथ प्रगति की, बोइंग ने 2000 में बाजार को विकल्प के रूप में 747 के व्युत्पाद की पेशकश की। यह पिछले -500x और -600X की तुलना में अधिक विनम्र प्रस्ताव था, जो 747 की संपूर्ण विंग डिजाइन को बरकरार रखता और फैलाव को बढ़ा कर {{convert|229|ft|m|sigfig=3|abbr=on}} करते हुए, जड़ में एक खंड जोड़ता.<ref name="boe_747X">[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000121a.html "बोइंग 747 सेलिब्रेट्स 30 इयर्स इन सर्विस."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130606052449/http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000121a.html |date=6 जून 2013 }} ''द बोइंग कंपनी'', 2 सितंबर 1996. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> शक्ति की आपूर्ति या तो इंजन अलायंस GP7172 या रोल्स रॉयस ट्रेंट 600 द्वारा की जाती जिन्हें 747-400ERX के लिए भी प्रस्तावित किया गया था।<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000913a.html "बोइंग कमिट्स टू प्रोड्यूस न्यू लौंगर-रेंज 767-400ER."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001017122636/http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000913a.html |date=17 अक्तूबर 2000 }} ''द बोइंग कंपनी'' . 13 सितंबर 2000. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 777 के डेक के आधार पर एक नए उड़ान डेक का उपयोग किया जाता. 747X विमान को 430 यात्रियों को 8,700 नॉटीकल मील (10,000 मील, 16100 किमी) सीमा तक ले जाना था। 747X के विस्तार को {{convert|263|ft|m|sigfig=3|abbr=on}} तक बढ़ाया जाता, ताकि वह 500 यात्रियों को 7,800 नॉटीकल मील (9,000 मील, 14,500 किमी) की सामा तक ले जाता.<ref name="boe_747X"/> दोनों का अभ्यंतर 777 की परिचायक संरचना पर आधारित होता.<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000629b.html "कस्टमर सिमपोसियम हाईलाइट्स फ्यूचर बोइंग 747 मॉडल."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121011162115/http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_000629b.html |date=11 अक्तूबर 2012 }} ''द बोइंग कंपनी'', 29 जून 2000. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747X 747X विस्तार के मालवाही संस्करणों का भी अध्ययन किया गया था।<ref>मॉरिस, जे. [http://www.aviationnow.com/shownews/00farn1/topsto31.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812011727/http://www.aviationweek.com/shownews/00farn1/topsto31.htm |date=12 अगस्त 2011 }}[http://www.aviationnow.com/shownews/00farn1/topsto31.htm बोइंग इन नो हरी टू लॉन्च 747X."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812011727/http://www.aviationweek.com/shownews/00farn1/topsto31.htm |date=12 अगस्त 2011 }} ''एविएशन वीक'', 24 जुलाई 2000. 18 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> [[चित्र:Qantas Boeing 747-438ER VH-OEI at LAX.jpg|thumb|747-400ER 747-400x अध्ययन से व्युतपन्न था।]] अपने पूर्ववर्ती की तरह, 747X परिवार उत्पादन का औचित्य सिद्ध करने के लिए पर्याप्त रुचि उत्पन्न करने में असमर्थ रहा और इसे मार्च 2001 में जब बोइंग ने सोनिक क्रूजर की अवधारणा की घोषणा की तो, 767-400ERX के साथ इसे ताक पर रख दिया गया।<ref name="shelv_747X"/> हालांकि 747X डिजाइन 747-500x और -600X की तुलना में किफायती था, इसकी मौजूदा 747-400 से पर्याप्त उन्नति नहीं करने के लिए आलोचना की गई थी। 747X ड्राइंग बोर्ड से आगे नहीं बढ़ पाया, लेकिन 747-400x साथ-साथ विकसित होकर उत्पादन में गया और 747-400ER बना.<ref>[http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_001128c.html "बोइंग लौन्चेज़ न्यू, लौंगर रेंज 747-400."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010124062000/http://www.boeing.com/news/releases/2000/news_release_001128c.html |date=24 जनवरी 2001 }} ''द बोइंग कंपनी'' . 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> ==== 747-400XQLR ==== 747X कार्यक्रम के अंत के बाद, बोइंग ने 747 में किए जा सकने वाले सुधारों का अध्ययन जारी रखा. 747-400XQLR (क्वाइट लांग रेंज) का लक्ष्य बढ़ी हुई सीमा 7,980 नॉटीकल मील (9,200 मील, 14,800 किमी) हासिल करना, सुधारों के साथ कुशलता बढ़ाना और शोर को कम करना था।<ref name="Boe_747-400XQLR">[http://www.boeing.com/news/releases/2002/q1/nr_020225h.html "बोइंग ऑफर्स न्यू 747-400x क्वाइअट लौंगर रेंज जेटलाइनर."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602100745/http://www.boeing.com/news/releases/2002/q1/nr_020225h.html |date=2 जून 2013 }} ''द बोइंग कंपनी'', 26 फ़रवरी 2002. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.geae.com/aboutgeae/presscenter/cf6/cf6_20020325.html "जीई का CF6 इंजन मॉडल टेलर्ड फॉर बोइंग 747-400XQLR वाइड-बॉडी."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304193311/http://www.geaviation.com/press/cf6/cf6_20020325.html |date=4 मार्च 2016 }} जीई एविएशन, 25 मार्च 2002.</ref> जिन सुधारों का अध्ययन किया गया, उनमें शामिल थे, 767-400ER पर प्रयुक्त विंगटिप्स के समान ढलवां विंगटिप्स और शोर कम करने के लिए सॉटूथ इंजन.<ref>स्टींक, सेबस्टियन. [http://www.flug-revue.rotor.com/frheft/FRH0205/FR0205c.htm "बोइंग प्रोपोसेस 747-400x क्वाइअट लौंगर रेंज."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410050853/http://www.flug-revue.rotor.com/frheft/FRH0205/FR0205c.htm |date=10 अप्रैल 2009 }} ''फ्लग रिव्यू ऑनलाइन'', मई 2002. 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> हालांकि 747-400XQLR उत्पादन तक नहीं पहुंच पाया, इसकी कई विशेषताओं को 747 उन्नत में उपयोग किया गया, जिसे 747-8 के रूप में शुरू किया जा चुका है। == संचालक == {{Main|List of Boeing 747 operators}} === 747-400 === {{Flagicon|India}} [[एयर इंडिया]] {{Flagicon|China}} [[एयर चाइना]] {{Flagicon|Taiwan}} [[चाइना एयरलाइंस]] {{Flagicon|South Korea}} [[कोरिया एयर]] {{Flagicon|South Korea}} [[एशियाना एयरलाइंस]] {{Flagicon|Saudi Arabia}} [[सऊदी अरब एयरलाइंस]] {{Flagicon|United Kingdom}} [[ब्रिटिश एयरवेज़]] {{Flagicon|Germany}} [[लुफ़्थान्सा]] {{Flagicon|Netherlands}} [[केएलएम]] {{Flagicon|Thailand}} [[थाई एयरवेज़ इंटरनेशनल]] {{Flagicon|United Kingdom}} [[वर्जिन एटलान्टिक]] {{Flagicon|Australia}} [[क्वांटास]] {| class="wikitable" border="1" style="text-align:right;font-size:96%" |- ! वर्ष ! कुल ! 2010 ! 2009 ! 2008 ! 2007 ! 2006 ! 2005 ! 2004 ! 2003 ! 2002 ! 2001 ! 2000 ! 1999 ! 1998 ! 1997 ! 1996 ! 1995 ! 1994 ! 1993 ! 1992 ! 1991 ! 1990 |- ! ऑडर्स | 1527 | 1 | 5 | 2 | 25 | 70 | 48 | 10 | 4 | 17 | 16 | 26 | 35 | 15 | 36 | 56 | 32 | 16 | 2 | 23 | 31 | 122 |- ! वितरण | 1418 | 0 | 8 | 14 | 16 | 14 | 13 | 15 | 19 | 27 | 31 | 25 | 47 | 53 | 39 | 26 | 25 | 40 | 56 | 61 | 64 | 70 |} {| class="wikitable" border="1" style="text-align:right;font-size:96%" |- ! वर्ष ! 1989 ! 1988 ! 1987 ! 1986 ! 1985 ! 1984 ! 1983 ! 1982 ! 1981 ! 1980 ! 1979 ! 1978 ! 1977 ! 1976 ! 1975 ! 1974 ! 1973 ! 1972 ! 1971 ! 1970 ! 1969 ! 1968 ! 1967 ! 1966 |- ! ऑडर्स | 56 | 49 | 66 | 84 | 42 | 23 | 24 | 14 | 23 | 49 | 72 | 76 | 42 | 14 | 20 | 29 | 29 | 18 | 7 | 20 | 30 | 22 | 43 | 83 |- ! वितरण | | 45 | 24 | 23 | 35 | 24 | 16 | 22 | 26 | 53 | 73 | 67 | 32 | 20 | 27 | 21 | 22 | 30 | 30 | 69 | 92 | 4 | - | - | - |} * 2010, डेटा के माध्यम से 9 अगस्त 2010 तालिका अद्यतन, सितम्बर.<ref name="Boe_O_D">[http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&amp;pageid=m15527 "ऑडर्स एंड डेलिवरिज़ सर्च पेज."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823075727/http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527 |date=23 अगस्त 2014 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 9 सितंबर 2010 को पुन:प्राप्त.</ref> == दुर्घटनाएं और घटनाएं == {{Main|Boeing 747 hull losses}} सितम्बर 2010 तक, 49 पतवार के नुकसान वाली दुर्घटनाओं<ref>[javascript:void(0); "बोइंग 747 हल-लॉस अकरेंसेस."] ''Aviation-Safety.net'', 3 सितंबर 2010. 3 सितंबर 2010 को पुन:प्राप्त.</ref> सहित, 747 124 दुर्घटनाओं या घटनाओं में शामिल रहा,<ref>[http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=104 "बोइंग 747 इन्सिडेंट."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824020547/http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=104 |date=24 अगस्त 2017 }} ''Aviation-Safety.net'', 3 सितंबर 2010. 3 सितंबर 2010 को पुन:प्राप्त.</ref> जिसके परिणामस्वरूप 2852 जन हानि हुई। 747 के 31 अपहरण हुए जिनमें 25 लोगों की मृत्यु हुई। <ref>[http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=104 "बोइंग 747 एक्सीडेंट स्टैटिसटिक्स."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824013435/http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=104 |date=24 अगस्त 2017 }} ''Aviation-Safety.net'', 16 दिसम्बर 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> कुछ दुर्घटनाओं के लिए 747 की डिजाइन खामियों को जिम्मेदार ठहराया गया है। टेनेराइफ दुर्घटना पायलट की गलती, हवाई यातायात नियंत्रण (एटीसी) की गलती और संचार विफलता का परिणाम थी, जबकि जापान एयरलाइंस उड़ान 123 और चीनी एयरलाइंस की उड़ान 611 विमान की अनुचित मरम्मत के कारण दुर्घटनाग्रस्त हुई थीं। 24 फ़रवरी 1989 को यूनाइटेड एयरलाइंस उड़ान 811 को उड़ान के बीच में विस्फोटक विसंपीडन का सामना करना पड़ा, जिलके परिणामस्वरूप नेशनल ट्रांसपोर्टेशन सेफ्टी बोर्ड (NTSB) को यह सिफारिश जारी करनी पड़ी कि उड़ान 811 के समान, 747-200 के माल दरवाजे संशोधित किये जाएं. कोरियाई एयर लाइन्स उड़ान 007 को 1983 में सोवियत क्षेत्र में भटक जाने के बाद सोवियत संघ ने गोली मार दी थी, जिसकी वजह से अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रीगन ने उस समय सख्ती से सैन्य, [[ग्लोबल पोजीशनिंग प्रणाली|ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] (जीपीएस) का नागरिक उपयोग करने के लिए प्राधिकृत किया। TWA 800 उड़ान एक 747-100 जिसका 17 जुलाई 1996 को हवा में विस्फोट हो गया था, ने संघीय उड्डयन प्रशासन को सभी बड़े विमानों के केंद्रीय ईंधन टैंकों में निष्क्रियकरण प्रणाली की संस्थापना की आवश्यकता का प्रस्ताव करने के लिए प्रेरित किया, जिसे वर्षों के अनुसंधानों के हल के बाद, जुलाई 2008 में स्वीकार किया गया। यह उम्मीद है कि नई सुरक्षा प्रणाली पर एक लाख डॉलर से 4.5 लाख डॉलर प्रति विमान खर्च होंगे, जिसका वजन लगभग {{convert|200|lb|kg}} होगा। <ref>"एयरलाइंस ऑडर्ड टू फ्यूल-टैंक एक्स्प्लोज़न रिस्क." ''वॉल स्ट्रीट जर्नल'', 17 जुलाई 2008, पृष्ठ B5. नोट: कार्गो विमान और छोटे क्षेत्रीय जेट और कम्यूटर विमान इस नियम के अधीन नहीं हैं।</ref> == प्रदर्शन के लिए विमान == {{multiple image |align=right |width=150 |image1=Boeing 747-230 Schleswig-Holstein 06.JPG |width1= |caption1=Boeing 747-200B on display at the [[Technik Museum Speyer]] in Germany. |image2=747.JPG |width2= |caption2= Boeing 747-100 on display at the [[French Air and Space Museum|Musée de l'Air et de l'Espace]] in France. }} {{externalimage |topic=Hi-res cutaway diagram of Boeing 747-100 |width= |align=right |image1=[http://www.flightglobal.com/assets/getasset.aspx?ItemID=32377 Hi-res cutaway diagram of Boeing 747-100] by ''[[Flight International]]'' |image2= }} "क्लासिक" 747-100 और 747-200 श्रृंखला के विमान बढ़ती हुई संख्या में सेवानिवृत्त हुए हैं, कुछ संग्रहालयों में पहुंच गए हैं, कुछ का अन्य उपयोग हो रहा है। पहला 747 और प्रोटोटाइप ''द सिटी ऑफ एवरेट'', उड़ान संग्रहालय, [[सीऐटल|सिएटल]], [[वाशिंगटन|वॉशिंगटन]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में है, जहां इसे कभी-कभी बोइंग को परीक्षण के उद्देश्य के लिए पट्टे पर दिया जाता है।<ref>[http://www.museumofflight.org/Collection/Aircraft.asp?RecordKey=2779CA3D-8016-4339-A7E2-5AAC663A3E3D "एयरक्राफ्ट एंड स्पेस क्राफ्ट, बोइंग 747-121."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504033410/http://www.museumofflight.org/Collection/Aircraft.asp?RecordKey=2779CA3D-8016-4339-A7E2-5AAC663A3E3D |date=4 मई 2008 }} ''म्यूजियम ऑफ़ फ्लाइट.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> अन्य 747 जो संग्रहालयों में हैं, उनमें शामिल हैं राष्ट्रीय विमानन थीम पार्क एविओड्रोम, लेलिस्टाड, [[नीदरलैण्ड|नीदरलैंड]]; क्वांटास स्थापक आउटबैक संग्रहालय, लोंगरीच, [[क्वीन्सलैण्ड|क्वींसलैंड]], ऑस्ट्रेलिया; रेंड हवाई अड्डा, [[जोहांसबर्ग|जोहानसबर्ग]], [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]]; टेकनीक संग्रहालय स्पेयर, स्पेयर, जर्मनी; Musée de l'Air et de l'Espace, [[पैरिस|पेरिस]], फ्रांस; तेहरान एयरोस्पेस प्रदर्शनी, [[तेहरान]], [[ईरान]]; जियोंगसियोक विमानन केंद्र, जेजू, [[दक्षिण कोरिया]],<ref>[http://thebluesky.info/44 "द ब्लू स्काई."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722000639/http://thebluesky.info/44 |date=22 जुलाई 2011 }} ''thebluesky.info.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> एवरग्रीन विमानन और अंतरिक्ष संग्रहालय, मैक्मिनविले ओरेगन और राष्ट्रीय वायु और अंतरिक्ष संग्रहालय, [[डिस्ट्रिक्ट ऑफ कोलंबिया|वाशिंगटन, डीसी]].<ref>[http://wtopnews.com/?nid=25&amp;sid=1034371 "हिसटॉरिक एयरक्राफ्ट लैंड्स एट एंड स्पेस म्यूजियम."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015205312/http://wtop.com/?nid=25&sid=1034371 |date=15 अक्तूबर 2015 }} ''डब्ल्यूटीओपी (WTOP) न्यूज़'', 16 जनवरी 2007.</ref> सेवा से निवृत्ति के बाद, 747 नंबर दो अपने पर, में लाइन उत्पादन दो को खोल कर अलग-अलग किया गया और नामयांग्जू ग्योंगी-दो [[दक्षिण कोरिया]] भेज दिया गया था, जहाँ उसका पुनः संयोजन किया गया और मोकपो, दक्षिण कोरिया में एक रेस्तरां में परिवर्तित कर दिया गया। मूलतः पैन ऐम द्वारा वाणिज्यिक रूप से N747PA ''"क्लिपर जुआन टी ट्रिपे"'' के रूप में उड़ाया गया था और दुम टकरा जाने के बाद मरम्मत की गई थी, यह कंपनी के दिवालिया होने तक उसके पास रहा। अप्रैल 2009 में, 747 रेस्तरां बंद कर दिया गया और छोड़ दिया गया।<ref>[http://www.darkroastedblend.com/2009/04/abandoned-boeing-747-restaurant.html "डार्क रोस्टेड ब्लेंड: अबंडन्ड बोइंग 747 रेस्टरान्ट (एंड आदर प्लेन कन्वर्ज़न)."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170712014948/http://www.darkroastedblend.com/2009/04/abandoned-boeing-747-restaurant.html |date=12 जुलाई 2017 }} ''darkroastedblend.com'', 21 अप्रैल 2009. 22 अप्रैल 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> 15 जनवरी 2009 को अरलांडा एयरपोर्ट, [[स्टॉकहोम]] में एक परिवर्तित 747-200 का उपयोग करके ''जम्बोहोस्टल'' खोला गया।<ref name="Jumbo">[http://www.jumbohostel.com/DynPage.aspx?id=64671&amp;mn1=5292&amp;mn2=5294 "इतिहास और अनोखी."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312052820/http://www.jumbohostel.com/DynPage.aspx?id=64671&mn1=5292&mn2=5294 |date=12 मार्च 2009 }} ''जम्बोहॉस्टल.'' 4 सितंबर 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> == विनिर्देश == {| style="text-align:center;font-size:95%" class="wikitable" |- | 747-100बी | 747-200बी | 747-300 | 747-400<br />747-400ईआर | 747-8आई |- | कॉकपिट क्रू | colspan="3"| तीन | colspan="2"| दो |- | विशिष्ट बैठने की क्षमता | colspan="2"|452 (2-वर्ग)<br /> 366 (3-वर्ग) | 496 (2-वर्ग)<br /> 412 (3-वर्ग) | 524 (2-वर्ग)<br /> 416 (3-वर्ग) | 467 (3-वर्ग) |- | लंबाई | colspan="4"| 231 फीट 10 इंच (70.6 मीटर) | 250 फीट 2 इंच (76.25 मीटर) |- | अभ्यंतर केबिन की चौड़ाई | colspan="5"| {{convert|20|ft|m}} |- | विंगस्पैन | colspan="3"| 195 फीट 8 इंच (59.6 मीटर) | 211 फीट 5 इंच (64.4 मीटर) | 224 फीट 7 इंच (68.5 मीटर) |- | विंग का क्षेत्र | colspan="3"| 5499.82 फीट2 (510.95 मीटर2) | 6027.78 फीट2 (560 मीटर2) |- | अभिमुखता अनुपात | colspan="3"| 6.9&nbsp; | 7.4&nbsp; |- | पूंछ की ऊंचाई | colspan="3"| 63 फीट 5 इंच (19.3 मीटर) | 63 फीट 8 इंच (19.4 मीटर) | 63 फीट 6 इंच (19.4 मीटर) |- | खाली वजन को आपरेट करना | 358,000 पाउंड <br /> (162,400 किग्रा) | 383,000 पाउंड <br /> (174,000 किग्रा) | 392800 पाउंड <br /> (178,100 किग्रा) | 393,263 पाउंड <br /> (178,756 किग्रा) <br />'''ईआर:''' 406900 पाउंड <br /> (184,600 किग्रा) | 472,900 पाउंड <br /> (214,503 किग्रा) |- | अधिकतम उत्पतन (टेकऑफ़) वजन | 735000 पाउंड <br /> (333,390 किग्रा) | colspan="2"| 833000 पाउंड <br />(377,842 किग्रा) | 875000 पाउंड <br /> (396,890 किग्रा) <br /> '''ईआर:''' 910,000 पाउंड <br /> (412,775 किग्रा) | 975000 पाउंड <br /> (442,253 किग्रा) |- | गति की परिभ्रमण करना <br />(35,000 फीट ऊंचाई पर) | colspan="3"| [[मैक संख्या|मैक]] 0.84 <br />(555 मील प्रति घंटे, 893 किमी/घ, 481 समुद्री मील) | मैक 0.85 <br /> (567 मील प्रति घंटे, 913 किमी/घ, 493 केएन) <br />'''ईआर:''' मैक 0.855 <br /> (570 मील प्रति घंटे, 918 किमी/घ, 495 केएन) | मैक 0.855 <br /> (570 मील प्रति घंटे, 918 किमी / घ, 495 केएन) |- | अधिकतम गति | colspan="3"| मैक 0.89 <br />(594 मील प्रति घंटे, 955 किमी/घ, 516 केएन) | मैक 0.92 <br /> (614 मील प्रति घंटे, 988 किमी / घ, 533 केएन) | |- | एमटीओडब्ल्यू (MTOW)* पर आवश्यक रनवे | colspan="2"| 10,466 फीट (3,190 मीटर) | 10,893 फीट (3,320 मीटर) | 9,902 फीट (3,018 मीटर) <br />'''ईआर:''' 10,138 फीट (3090 मीटर) | 10,138 फीट (3,090 मीटर) |- | अधिकतम सीमा <br />एमटीओडब्ल्यू (MTOW) पर | 5,300 [[नॉटिकल मील|नॉटिकल मील (nmi)]] <br /> (9,800 किमी) | 6,850 नॉटिकल मील <br /> (12700 किमी) | 6,700 नॉटिकल मील <br /> (12,400 किमी) | 7 260 नॉटिकल मील <br /> (13,450 किमी) <br />'''ईआर:''' 7,670 नॉटिकल मील <br /> (14,205 किमी) | 8,000 नॉटिकल मील <br /> (14,815 किमी) |- | अधिकतम ईंधन क्षमता | 48,445 यूएस गैलन <br /> (40,339 इम्प गैलन/183,380 [[लीटर|एल]]) | colspan="2"| 52,410 यूएस गैलन <br />(43,640 इम्प गैलन/199,158 एल) | 57,285 यूएस गैलन <br /> (47,700 इम्प गैलन/216,840 एल) <br />'''ईआर:''' 63,705 यूएस गैलन <br /> (53,045 इम्प गैलन/241,140 एल) | 64,225 यूएस गैलन <br /> (53,478 इम्प गैलन/243,120 एल) |- | इंजन मॉडल (x 4) | PW JT9D-7A/-7F/-7J <br /> RR RB211-524B2 | PW JT9D-7R4G2 <br /> GE CF6-50E2 <br /> RR RB211-524D4 | PW JT9D-7R4G2 <br /> GE CF6-80C2B1 <br /> RR RB211-524D4 | PW 4062 <br /> GE CF6-80C2B5F <br /> RR RB211-524G/H <br />'''ईआर (ER):''' GE CF6-80C2B5FF | GEnx-2B67 |- | इंजन जोर (प्रति इंजन) | | PW 46,500&nbsp;lbf <br />(207&nbsp;kN) <br /> RR 50,100&nbsp;lbf <br />(223&nbsp;kN) | PW 54,750&nbsp;lbf (244&nbsp;kN) <br /> GE 52,500&nbsp;lbf (234&nbsp;kN) <br /> RR 53,000&nbsp;lbf <br />(236&nbsp;kN) | PW 54,750&nbsp;lbf <br />(244&nbsp;kN) <br /> GE 55,640&nbsp;lbf <br />(247&nbsp;kN) <br /> RR 53,000&nbsp;lbf (236&nbsp;kN) | PW 63,300&nbsp;lbf (282&nbsp;kN)<br /> GE 62,100&nbsp;lbf (276&nbsp;kN) <br /> RR 59,500/60,600&nbsp;lbf (265/270&nbsp;kN) <br />'''ईआर:''' GE 62,100&nbsp;lbf <br />(276&nbsp;kN) | 66,500&nbsp;lbf <br />(296&nbsp;kN) |} '''स्रोत''' : बोइंग 747 विनिर्देश,<ref name="specs">[http://www.boeing.com/commercial/747family/specs.html "747 स्पेसिफिकेशन"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170716224520/http://www.boeing.com/commercial/747/ |date=16 जुलाई 2017 }}, द बोइंग कंपनी. 16 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747 हवाई अड्डे योजना रिपोर्ट,<ref name="plan">[http://www.boeing.com/commercial/airports/747.htm "747 एयरप्लेन केरक्टरिस्टिक्स फॉर एयरपोर्ट प्लैनिंग."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824113850/http://www.boeing.com/commercial/airports/747.htm |date=24 अगस्त 2012 }} ''द बोइंग कंपनी.'' 15 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> 747-8 हवाई अड्डे विवरणिका<ref>[https://web.archive.org/web/20060619030241/http://www.boeing.com/commercial/airports/acaps/7478brochure.pdf "प्रिलिमनेरी 747-8 एयरपोर्ट कम्पैटबिलटी."] ''द बोइंग कंपनी.'' 8 जुलाई 2009 को पुनःप्राप्त.</ref> * 747 परजीवी खींचें, C<sub>DP</sub> 0.022 है और विंग क्षेत्र है {{convert|5500|sqft|m2|0|}}, ताकि ''च'' m² के बारे में बराबर होती है 121 वर्ग फुट या 11.2. परजीवी खींचें ''² बनाम <sub>हवा</sub>'' दी है द्वारा ''साढ़े च ρ'' जिसमें ''च'' क्षेत्र गुणांक सी खींच रहा है उत्पाद के <sub>डी पी</sub> और पंख.<ref>[http://selair.selkirk.bc.ca/aerodynamics1/Drag/Page4.html "कैल्युलेटिंग एंड प्लॉटिंग पैरासाईट ड्रैग."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080224015351/http://selair.selkirk.bc.ca/aerodynamics1/Drag/Page4.html |date=24 फ़रवरी 2008 }} ''एरोडाइनामिक्स टेक्स्ट.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> * "जरूरी रनवे" लंबाई आपात कारकों के लिए अनुमति देता है। वास्तविक टेकऑफ़ दूरी सामान्य रूप से, जो यहाँ सूचीबद्ध हैं, उन से भी काफी कम हो जाएगी. टेकऑफ़ देखें संतुलित क्षेत्र. == मीडिया में उल्लेखनीय उपस्थिति == {{Main|Aircraft in fiction#Boeing 747|l1=Aircraft in fiction (Boeing 747)}} अपनी शुरुआत के बाद, ''एयरपोर्ट'' श्रृंखला की आपदा फिल्मों, ''एयर फोर्स वन'' और ''एक्जीक्यूटिव डिसीजन'' जैसी विभिन्न फिल्मों के निर्माण में प्रकट होकर 747 ने एक प्रतिष्ठित स्थान प्राप्त कर लिया।<ref>[http://www.ram.org/ramblings/movies/executive_decision.html "एक्ज़ीक्यूटिव डिसीज़न."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171210071701/http://www.ram.org/ramblings/movies/executive_decision.html |date=10 दिसंबर 2017 }} ''मूवी रैम्ब्लिंग्स.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref><ref>[http://www.rottentomatoes.com/m/air_force_one/ "एयर फ़ोर्स वन."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127042847/https://www.rottentomatoes.com/m/air_force_one/ |date=27 नवंबर 2017 }} ''रॉटेन टोमैटोज़.'' 17 दिसम्बर 2007 को पुनःप्राप्त.</ref> अर्थ, विंड और फायर के गीत ''लेट्स ग्रूव'' में भी 747 को संदर्भित किया गया था।<ref>[http://www.stlyrics.com/lyrics/thewaterboy/letsgroove.htm "लेट्स ग्रूव."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926092639/http://www.stlyrics.com/lyrics/thewaterboy/letsgroove.htm |date=26 सितंबर 2011 }} ''stlyrics.com.'' 6 सितंबर 2010 को पुन:प्राप्त.</ref> == इन्हें भी देखें == {{Portal|Aviation}} {{aircontent |see also=<!-- other related articles that have not already linked: --> *[[List of megaprojects]] |related=<!-- designs which were developed into or from this aircraft: --> *[[Boeing 747SP]] *[[Boeing VC-25]] *[[Boeing E-4]] *[[Boeing 747-400]] *[[Boeing 747-8]] *[[Boeing 747 Large Cargo Freighter|Boeing 747 LCF]] *[[Shuttle Carrier Aircraft]] |similar aircraft=<!-- aircraft that are of similar role, era, and capability as this design: --> *[[Airbus A380]] *[[Airbus A340|Airbus A340-600]] *[[Antonov An-124]] *[[Boeing 777]] *[[Lockheed C-5 Galaxy]] *[[Sukhoi KR-860]] |lists=<!-- relevant lists that this aircraft appears in: --> *[[List of aircraft]] *[[List of Boeing 747 operators]] }} == सन्दर्भ == ;नोट्स {{Reflist|2}} ;ग्रंथ सूची {{Refbegin}} * बोवर्स, पीटर एम. ''1916 से बोइंग विमान'' . लंदन: पटनम वैमानिकी बुक्स, 1989. ISBN 0-85177-804-6. * इरविंग, क्लाइव. वाइड बॉडी: ''द मेकिंग ऑफ़ बोइंग 747'' . फिलाडेल्फिया: कोरोनेट, 1994. ISBN 0-340-59983-9. * जेनकींस, डेनिस आर. ''बोइंग 747-100/200/300/SP'' (एयरलाइनरटेक सीरीज, खंड 6.). उत्तर शाखा, मिनेसोटा: स्पैशल्टी प्रेस, 2000. ISBN 1-58007-026-4. * केन, रॉबर्ट एम. ''एयर ट्रांसपोर्टेशन'' . द्युबुक, आइए: केंडल हंट प्रकाशन कंपनी, 2003. ISBN 0-7575-3180-6. * लॉरेंस, फिलिप के. और डेविड वेल्डन एच. थोर्नटन. ''डीप स्टाल: द टर्ब्युलेंट स्टोरी ऑफ़ बोइंग कमर्शियल एयरप्लेन्स'' . बर्लिंगटन, वीटी: ऐशगेट प्रकाशन कंपनी, 2005, ISBN 0-7546-4626-2. * नौरिस, गाए और मार्क वैगनर. ''बोइंग 747: डिजाइन एंड डेवेलपमेंट सिंस 1969'' . सेंट पॉल, मिनेसोटा: एमबीआई (MBI) प्रकाशन कंपनी, 1997. ISBN 0-7603-0280-4. * नोर्टन, बिल. ''लॉकहीड मार्टिन C-5 गैलेक्सी.'' उत्तर शाखा, मिनेसोटा: स्पैशल्टी प्रेस, 2003. ISBN 1-58007-061-2. * ओर्लेबर, क्रिस्टोफर. ''कॉनकॉर्ड की कहानी.'' ऑक्सफोर्ड, ब्रिटेन: ओस्प्री प्रकाशन, पांचवीं संस्करण, 2002. ISBN 1-85532-667-1. * शॉ, रॉबी. ''बोइंग 747'' (ओस्प्री सिविल विमान श्रृंखला). लंदन: ओस्प्री, 1994. ISBN 1-85532-420-2. * सूटर, जो. ''747: क्रिएटिंग द वर्ल्ड फर्स्ट जम्बो जेट एंड अदर एडवेंचर्स फ्रॉम अ लाइफ इन एविएशन.'' वॉशिंगटन, डीसी: स्मिथसोनियन बुक्स, 2006. ISBN 978-0-06-088241-9. * विल्सन, स्टीवर्ट. ''एयरलाइनर्स ऑफ़ द वर्ल्ड.'' फिश्विक, ऑस्ट्रेलिया: एयरोस्पेस प्रकाशन टाई लिमिटेड, 1999. ISBN 1-875671-44-7. {{Refend}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons|Boeing 747}} * [https://web.archive.org/web/20101120154208/http://boeing.com/commercial/747family/index.html बोइंग 747 उत्पाद पृष्ठ] * [https://web.archive.org/web/20101209035412/http://www.newairplane.com/747/ बोइंग के newairplane.com साइट पर बोइंग 747-8 पृष्ठ] * [https://web.archive.org/web/20101204074334/http://www.flightglobal.com/articles/2007/06/03/216270/boeing-747-aircraft-profile.html FlightGlobal.com पर बोइंग 747 प्रोफ़ाइल] * [https://web.archive.org/web/20100920201553/http://www.boeing-747.com/index.php बोइंग 747 पुरालेख] * [https://web.archive.org/web/20160204024306/http://www.movietone.com/assets/BMN0792/wmv/BMN_93996_3.wmv ब्रिटिश मूवीटोन डिजिटल पुरालेख से 747 के 1968 रोलआउट के वीडियो] {{Boeing airliners}} {{Navboxes|title = Other related navboxes |list1 = {{Boeing model numbers}} {{US transport aircraft}} }} [[श्रेणी:बोइंग विमान]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका एयरलाइनर्स 1960-1969]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका कार्गो एयरक्राफ्ट 1960-1969]] [[श्रेणी:1970 परिचय]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:विमान]] 5rwy7eo08qxd7p6zb8i9dfg0i7517qr यमुना नदी 0 248273 6635557 6630711 2026-10-30T12:06:27Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635557 wikitext text/x-wiki {{Geobox |नदी <!-- *** Name section *** --> |name = यमुना |native_name. = Yamuna <!-- *** Map section *** --> <!-- General section *** --> |country = भारत |country1 = |country2 = |state = [[उत्तराखण्ड]] |state1 = [[उत्तर प्रदेश]] , [[दिल्ली]] |state2 = [[हरियाणा]] |city = [[दिल्ली]] |city1 = [[मथुरा]] |city2 = [[आगरा]] |city3 = [[इटावा]] |city4 = [[कालपी]] |city5 = [[इलाहाबाद|प्रयागराज]] |city6 = |city7 = |length = 1436 |length_imperial = |watershed = 36622 |watershed_imperial = |discharge_location = |discharge_average = |discharge_average_imperial = |discharge_max_month = |discharge_max = |discharge_max_imperial = |discharge_min_month = |discharge_min = |discharge_min_imperial = |discharge1_location = |discharge1_average = |discharge1_average_imperial = <!-- *** Source *** --> |source_name = [[यमुनोत्री]] |source_location = बन्दरपूँछ चोटी, [[उत्तरकाशी जिला]], [[उत्तराखण्ड]] |source_country = [[भारत]] |source_country1 = |source_elevation = 3293 |source_elevation_imperial = |source_lat_d = 31 |source_lat_m = 01 |source_lat_s = 0.12 |source_lat_NS = N |source_long_d = 78 |source_long_m = 27 |source_long_s = 0 |source_long_EW = E <!-- *** Mouth *** --> |mouth_name = [[संगम|त्रिवेणी संगम]] |mouth_location = [[इलाहाबाद|प्रयागराज]] |mouth_country = भारत |mouth_country1 = |mouth_elevation = 98 |mouth_elevation_imperial = |mouth_lat_d = 25 |mouth_lat_m = 30 |mouth_lat_s = |mouth_lat_NS = N |mouth_long_d = 81 |mouth_long_m = 53 |mouth_long_s = |mouth_long_EW = E <!-- *** Tributaries *** --> |tributary_right = [[चम्बल नदी|चम्बल]] |tributary_right1 = [[बेतवा नदी|बेतवा]] |tributary_right2 = [[केन नदी|केन]] |tributary_right3 = [[सिन्धु नदी|सिंध]] |tributary_right4 = |tributary_left = [[टोंस नदी|टोंस]] |tributary_left1 = [[हिण्डन नदी|हिंडन]] |tributary_left2 = [[काली नदी, उत्तराखण्ड|शारदा]] |tributary_left3 = कुंता |tributary_left4 = गिरि |tributary_left5 = ऋषिगंगा |tributary_left6 = हनुमान गंगा |tributary_left7 = <!-- *** Image *** ---> |image = Taj Mahal reflection on Yamuna river, Agra.jpg |image_size = 200px |image_caption = [[आगरा]] में यमुनातट पर [[ताजमहल|ताज महल]] <!-- ***Map*** ---> |map = Yamunarivermap.jpg |map_size = 240px |map_caption=जिन नदियों या धाराओं का पानी लेती है - यमुना का [[अपवाह क्षेत्र]] }} [[चित्र:Yamuna.jpg|thumb|right|200px|आगरा में यमुना नदी]] [[चित्र:NorthIndiaCircuit 250.jpg|thumb|200px|right|यमुना त्रिवेणी संगम प्रयाग में]] [[चित्र:Yamuna (Kesi Ghata).jpg|thumb|right|200px|वृंदावन के पवित्र केशीघाट पर यमुना]] [[चित्र:Taj Majal y rio Yamuna.JPG|thumb|200px|right|सुबह के धुँधलके में यमुनातट पर ताज]] '''दुनिया के प्रमुख शहरो की तरह [[नई दिल्ली]] शहर यमुना नदी के किनारे बसा है।''' यमुना [[भारत]] की एक [[नदी]] है। यह [[गंगा नदी]] की सबसे बड़ी सहायक नदी है जो [[यमुनोत्री]] ([उत्तरकाशी] से ३० किमी उत्तर, [[गढ़वाल]] में) नामक जगह से निकलती है और [[इलाहाबाद|प्रयाग]] ([[इलाहाबाद|प्रयागराज]]) में [[गंगा नदी|गंगा]] से मिल जाती है। इसकी प्रमुख सहायक नदियों में [[चम्बल नदी|चम्बल]], [[सेंगर]], [[छोटी सिन्धु]], [[बेतवा नदी|बेतवा]] और [[केन नदी|केन]] उल्लेखनीय हैं। यमुना के तटवर्ती नगरों में [[दिल्ली]] और [[आगरा]] के अतिरिक्त [[इटावा]], [[कालपी]], हमीरपुर और प्रयाग मुख्य है। प्रयाग में यमुना एक विशाल नदी के रूप में प्रस्तुत होती है और वहाँ के प्रसिद्ध ऐतिहासिक किले के नीचे गंगा में मिल जाती है। [[बृज|ब्रज]] की संस्कृति में यमुना का महत्वपूर्ण स्थान है। यमुना एक पवित्र नदी है जो की मथुरा आगरा इटावा औरैया कालपी होते हुए प्रयागराज में गंगा से जय मिलती है यमुना नदी हिंदू धर्म ग्रंथो के अनुसार काफी प्राचीन नदी है जो की गंगा नदी की एक सबसे बड़ी सहायक नदी है जिसका जल विस्तार क्षेत्र काफी ज्यादातर है गंगा के जल विस्तार का यमुना में 40.2 प्रतिशत [[जल]] विस्तार है भारत की सबसे बड़ी सहायक नदी है यह पौराणिक कथाओं के अनुसार यमुना सूर्य की बेटी तथा यम की बहन है धर्म ग्रंथो के अनुसार यमुना को कालिंद्री भी कहा जाता है क्योंकि यमुना जो सूर्य की पुत्री है ना उनका बचपन का नाम कालिंद्री था == उद्गम == यह [[यमुनोत्री]] नामक जगह से निकलती है। यह [[गंगा नदी]] की सबसे बड़ी सहायक नदी है। यमुना का उद्गम स्थान [[हिमालय]] के हिमाच्छादित श्रंग बंदरपुच्छ ऊँचाई 6200 मीटर से 7 से 8 मील उत्तर-पश्चिम में स्थित कालिंद पर्वत है, जिसके नाम पर यमुना को कालिंदजा अथवा [[कालिंदी नदी|कालिंदी]] कहा जाता है। अपने उद्गम से आगे कई मील तक विशाल हिमगारों और हिम मंडित कंदराओं में अप्रकट रूप से बहती हुई तथा पहाड़ी ढलानों पर से अत्यन्त तीव्रतापूर्वक उतरती हुई इसकी धारा यमुनोत्तरी [[पर्वत]] (20,731 फीट ऊँचाई) से प्रकट होती है। वहाँ इसके दर्शनार्थ हजारों श्रद्धालु यात्री प्रतिवर्ष भारत वर्ष के कोने-कोने से पहुँचते हैं। स्थानीय धार्मिक परंपराओं के अनुसार, [[उत्तराखंड]] के गढ़वाल हिमालय में स्थित यमकुंड शिखर (31°01′48″N, 79°29′22″E) को भी यमुना के पवित्र उद्गम क्षेत्र से संबद्ध माना जाता है। यह पर्वत हिमनदीय जलागम क्षेत्र का भाग है, जहाँ से प्राप्त हिमपिघलन जल यमुना नदी तंत्र में योगदान देता है। धार्मिक महत्व के साथ-साथ यह क्षेत्र पारिस्थितिक दृष्टि से भी महत्वपूर्ण माना जाता है<ref>{{cite web |last1=Sharma |first1=Tushar |title=Yamkund Shikhar: The sacred birthplace of the Yamuna |url=https://sundayguardianlive.com/national/yamkund-shikhar-the-sacred-birthplace-of-the-yamuna-238110/ |website=The Sunday Guardian |publisher=The Sunday Guardian |access-date=29 जुलाई 2026 |language=en |date=16 जुलाई 2026}}</ref> यमुनोत्तरी पर्वत से निकलकर यह नदी अनेक पहाड़ी दरों और घाटियों में प्रवाहित होती हुई तथा वदियर, कमलाद, वदरी अस्लौर जैसी छोटी और तोंस जैसी बड़ी पहाड़ी नदियों को अपने अंचल में समेटती हुई आगे बढ़ती है। उसके बाद यह हिमालय को छोड़ कर [[दून की घाटी]] में प्रवेश करती है। वहाँ से कई मील तक दक्षिण-पश्चिम की और बहती हुई तथा गिरि, सिरमौर और आशा नामक छोटी नदियों को अपनी गोद में लेती हुई यह अपने उद्गम से लगभग ९५ मील दूर वर्तमान [[सहारनपुर जिला]] के [[फैज़ाबाद|फैजाबाद]] ग्राम के समीप मैदान में आती है। उस समय इसके तट तक की ऊँचाई [[समुद्र]] सतह से लगभग 1276 फीट रह जाती है। ===ऐतिहासिक स्रोत === भुवनभास्कर सूर्य इनके पिता, मृत्यु के देवता इसके [[यमराज]] भाई और भगवान [[कृष्ण|श्री कृष्ण]] इनके पति स्वीकार्य किये गये हैं। जहाँ भगवान [[कृष्ण|श्री कृष्ण]] ब्रज संस्कृति के जनक कहे जाते हैं, वहाँ यमुना इसकी जननी मानी जाती है। इस प्रकार यह सच्चे अर्थों में ब्रजवासियों की माता है। अतः ब्रज में इसे ''यमुना मैया'' कहते हैं। [[ब्रह्म पुराण]] में यमुना के आध्यात्मिक स्वरुप का स्पष्टीकरण करते हुए विवरण प्रस्तुत किया है - "जो सृष्टि का आधार है और जिसे लक्ष्णों से सच्चिदनंद स्वरुप कहा जाता है, [[उपनिषद्|उपनिषदों]] ने जिसका ब्रह्म रूप से गायन किया है, वही परमतत्व साक्षात् यमुना है। [[गौड़ वैष्णव|गौड़िय]] विद्वान [[श्री रूप गोस्वामी]] ने यमुना को साक्षात् चिदानंदमयी बतलाया है। [[गर्ग संहिता]] में यमुना के पचांग में पाँच नामों का वर्णन है - #'''पटल''' #'''पद्धति''' #'''कवय''' #'''स्तोत्र''' #'''सहस्त्र''' == प्रवाह क्षेत्र == पश्चिमी [[हिमालय]] से निकल कर [[उत्तर प्रदेश]] एवं [[हरियाणा]] की सीमा के सहारे 95 मील का सफर कर उत्तरी [[सहारनपुर]] (मैदानी इलाका) पहुँचती है। फिर यह [[दिल्ली]], [[आगरा]] से होती हुई [[इलाहाबाद|प्रयागराज]] में [[गंगा नदी|गंगा]] नदी में मिल जाती है। यमुना नदी की औसत गहराई 10 फीट (3 मीटर) और अधिकतम गहराई 35 फीट (11 मीटर) तक है। दिल्ली के निकट नदी में, यह अधिकतम गहराई 68 फीट (50 मीटर) है। आगरा में, यह गहराई 3 फुट (1 मीटर) तक हैं। === प्राचीन प्रवाह === मैदान में जहाँ इस समय यमुना का प्रवाह है, वहाँ वह सदा से प्रवाहित नहीं होती रही है। पौराणिक अनुश्रुतियों और ऐतिहासिक उल्लेखों से यह ज्ञात होता है, यद्यपि [[यमुना]] पिछले हजारों वर्षों से विधमान है, तथापि इसका प्रवाह समय-समय पर परिवर्तित होता रहा है। अपने सुदीर्घ जीवन काल में यमुना ने जितने स्थान बदले हैं, उनमें से बहुत कम की ही जानकारी प्राप्त हो सकी है। प्रागऐतिहासिक काल में यमुना [[मधुबन]] के समीप बहती थी, जहाँ उसके तट पर शत्रुध्न जी ने सर्वप्रथम मथुरा नगरी की स्थापना की थी। [[वाल्मीकि रामायण]] और [[विष्णु पुराण]] में इसका विवरण प्राप्त होता है। 1 कृष्ण काल में यमुना का प्रवाह कटरा केशव देव के निकट था। सत्रहवीं शताबदी में भारत आने वाले यूरोपीय विद्वान टेवर्नियर ने [[कटड़ा|कटरा]] के समीप की भूमि को देख कर यह अनुमान लगा लिया था कि वहाँ किसी समय यमुना की धारा थी। इस संदर्भ में ग्राउज़ का मत है कि ऐतिहासिक काल में कटरा के समीप यमुना के प्रवाहित होने की संभावना कम है, किन्तु अत्यन्त प्राचीन काल में वहाँ यमुना अवश्य थी। 2 इससे भी यह सिद्ध होता है कि कृष्ण काल में यमुना का प्रवाह कटरा के समीप ही था। कनिधंम का अनुमान है, यूनानी लेखकों के समय में यमुना की प्रधान धारा या उसकी एक बड़ी शाखा कटरा केशव देव की पूर्वी दीवार के नीचे बहती होगी। 3 जब मथुरा में [[बौद्ध धर्म]] का व्यापक प्रचार हो गया और यहाँ यमुना के दोनों ओर अनेक संधारम बनाये गये, तब यमुना की मुख्य धारा कटरा से हटकर प्रायः उसी स्थान पर बहती होगी, जहाँ वह अब है, किन्तु उसकी कोई शाखा अथवा सहायक नहीं कटरा के निकट भी विधमान थी। ऐसा अनुमान है, यमुना की वह शाखा बौद्ध काल के बहुत बाद तक संभवतः सोलहवीं शताब्दी तक केशव देव मन्दिर के नीचे बहती रही थी। पहले दो बरसाती नदियाँ 'सरस्वती' और 'कृष्ण गंगा' मथुरा के पश्चिमी भाग में प्रवाहित होकर यमुना में गिरती थीं, जिनकी स्मृति में यमुना के सरस्वती संगम और कृष्ण गंगा नामक घाट हैं। संभव है यमुना की उन सहायक नादियों में से ही कोई कटरा के पास बहती रही हो। * पुराणों से ज्ञात होता है, प्राचीन वृन्दावन में यमुना गोवर्धन के निकट प्रवाहित होती थी। जबकि वर्तमान में वह गोवर्धन से लगभग 4 मील दूर हो गई है। गोवर्धन के निकटवर्ती दो छोटे ग्राम 'जमुनावती' और परसौली है। वहाँ किसी काल में यमुना के प्रवाहित होने उल्लेख मिलते हैं। [[वल्लभ सम्प्रदाय]] के [[वार्ता साहित्य]] से ज्ञात होता है कि [[सारस्वत कल्प]] में यमुना नदी जमुनावती ग्राम के समीप बहती थी। उस काल में यमुना नदी की दो धाराऐं थी, एक धारा नंदगाँव, वरसाना, संकेत के निकट बहती हुई गोवर्धन में जमुनावती पर आती थी और दूसरी धारा पीरघाट से होती हुई गोकुल की ओर चली जाती थी। आगे दानों धाराएँ एक होकर वर्तमान आगरा की ओर बढ़ जाती थी। परासौली में यमुना को धारा प्रवाहित होने का प्रमाण स. 1717 तक मिलता है। यद्यपि इस पर विश्वास होना कठिन है। श्री गंगाप्रसाद कमठान ने [[बृज भाषा|ब्रजभाषा]] के एक मुसलमान भक्त कवि कारबेग उपमान कारे का वृतांत प्रकाशित किया है। काबेग के कथनानुसार वह जमुना के तटवर्ती परासौली गाँव का निवासी था और उसने अपनी रचना सं 1717 में सृजित की थी। === आधुनिक प्रवाह === वर्तमान समय में [[सहारनपुर]] जिले के [[फैज़ाबाद|फैजाबाद]] गाँव के निकट मैदान में आने पर यह आगे 65 मील तक बढ़ती हुई [[हरियाणा]] के [[अम्बाला|अंबाला]] और [[करनाल]] जिलों को [[उत्तर प्रदेश]] के [[सहारनपुर]] और [[मुज़फ्फरनगर|शामली]] जिलों से अलग करती है। इस भू-भाग में इसमें मस्कर्रा, कठ, [[हिंडन|हिण्डन]] और सबी नामक नदियाँ मिलती हैं, जिनके कारण इसका आकार बहुत बढ़ जाता है। मैदान में आते ही इससे पूर्वी यमुना नहर और पश्चिमी नहर निकाली जाती हैं। ये दोनों नहरें यमुना से पानी लेकर इस भू-भाग की सैकड़ों मील धरती को हरा-भरा और उपज सम्पन्न बना देती हैं। इस भू-भाग में यमुना की धारा के दोनों ओर [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] और [[उत्तर प्रदेश]] के कई छोटे बड़े नगरों की सीमाएँ हैं, किन्तु इसके ठीक तट पर बसा हुआ सबसे प्राचीन और पहला नगर दिल्ली है, जो लम्बे समय से भारत की [[राजधानी]] है। दिल्ली के लाखों की आबादी की आवश्यकता की पूर्ति करते हुए और वहाँ की ढेरों गंदगी को बहाती हुई यह ओखला नामक स्थान पर पहुँचती है। यहाँ पर इस पर एक बड़ा बांध बांधा गया है जिससे नदी की धारा पूरी तरह नियंत्रित कर ली गयी है। इसी बांध से आगरा नहर निकलती है, जो हरियाणा, दिल्ली और उत्तर प्रदेश की सैकड़ों मील भूमि को सिंचित करती है। दिल्ली से आगे यह हरियाणा और उत्तर प्रदेश की सीमा बनाती हुई तथा हरियाणा के फरीदाबाद जिले को उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद जिले से अलग करती हुई उत्तर प्रदेश में प्रवाहित होने लगती है। === तटवर्ती स्थान === ब्रज प्रदेश की सांस्कृतिक सीमा में यमुना नदी का प्रथम प्रवेश बुलंदशहर जिला की खुर्जा तहसील के 'जेबर' नामक कस्बा के निकट होता है। वहाँ से यह दक्षिण की ओर बहती हुई फरीदाबाद (हरियाणा) जिले की पलवल तहसील और अलीगढ़, उत्तर प्रदेश के हाथरस जिले की खैर तहसील की सीमा निर्मित करती है। इसके बाद यह छाता तहसील के शाहपुर ग्राम के निकट यह मथुरा जिले में प्रवेश करती है और मथुरा जिले की छाता और भाँट तहसीलों की सीमा निर्धारित करती है। जेबर से शेरगढ़ तक यह दक्षिणाभिमुख प्रवाहित होती है उसके बाद कुछ पूर्व की ओर मुड़ जाती है। ब्रज क्षेत्र में यमुना के तट पर बसा हुआ पहिला उल्लेखनीय स्थान शेरगढ़ है। शेरगढ़ से कुछ दूर तक पूर्व की दिशा में बह कर फिर यह मथुरा तक दक्षिण दिशा में ही बहती है। मार्ग में इसके दोनों ओर पुराण प्रसिद्ध वन और उपवन तथा कृष्ण लीला स्थान विधमान हैं। यहाँ पर यह भाँट से वृन्दावन तक बलखाती हुई बहती है और वृन्दावन को यह तीन ओर से घेर लेती है। पुराणों से ज्ञात होता है, प्राचीन काल में वृन्दावन में यमुना की कई धाराएँ थीं, जिनके कारण वह लगभग प्रायद्वीप सा बन गया था। उसमें अनेक सुन्दर वनखंड और घास के मैदान थे, जहाँ भगवान श्री कृष्ण अपने साथी गोप बालकों के साथ गायें चराया करते थे। वर्तमान काल में यमुना की एक ही धारा है और उसी के तट पर [[वृन्दावन]] बसा हुआ है। वहाँ मध्य काल में अनेक धर्माचार्यों और भक्त कवियों ने निवास कर कृष्णोपासना और [[कृष्ण]] भक्ति का प्रचार किया था। वृन्दावन में यमुना के किनारों पर बड़े सुन्दर घाट बने हुए हैं और उन पर अनेक मंदिर-देवालय, छतरियां और धर्मशालाएँ है। इनसे यमुना के तट की शोभा अधिक बढ़ जाती है। वृन्दावन से आगे दक्षिण की ओर बहती हुई यह नदी मथुरा नगर में प्रवेश करती है। [[मथुरा]] यमुना के तट पर बसा हुआ एक ऐसा ऐतिहासिक और धार्मिक स्थान है, जिसकी दीर्घकालीन गौरव गाथा प्रसिद्ध है। यहाँ पर भगवान श्री कृष्ण ने अवतार धारण किया था, जिससे इसके महत्व की वृद्धि हुई है। यहाँ भी यमुना के तट पर बड़े सुन्दर घाट बने हुए हैं। यमुना में नाव से अथवा पुल से देखने पर मथुरा नगर और उसके घाटों का मनोरम द्रष्य दिखाई देता है। मथुरा में यमुना पर दो पक्के पुल बने हैं जिनमें से एक पर रेलगाड़ी चलती है तथा दूसरे पर सड़क परिवहन चलते हैं। मथुरा नगर की दक्षिणी सीमा पर अब गोकुल बैराज भी निर्मित कराया गया है जिसका उद्देश्य ब्रज के भूमिगत जल के स्तर को पुनः वापिस लाना और ब्रज की उपजाऊ भूमि को अधिकाधिक सिंचित करना है। विगत काल में यमुना मथुरा-वृन्दावन में एक विशाल नदी के रूप में प्रवाहित होती थी, किन्तु जबसे इससे नहरें निकाली गयी हैं, तब से इसका जलीय आकार छोटा हो गया है। केवल वर्षा ॠतु में ही यह अपना पूर्ववर्ती रूप धारण करती है। उस समय मीलों तक इसका पानी फैल जाता है। मथुरा से आगे यमुना के तट पर बायीं ओर गोकुल और महावन जैसे धार्मिक स्थल हैं तथा दायें तट पर पहले [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] और उसके बाद फरह जैसे ग्राम हैं। यहाँ तक यमुना के किनारे रेतीले हैं, किन्तु आगे पथरीले और चट्टानी हो जाते हैं, जिससे जल धारा बलखाती हुई मनोरम रूप में प्रवाहित होती है। सादाबाद तहसील के ग्राम अकोस के पास यमुना मथुरा जिले की सीमा से बाहर निकलती है और फिर कुछ दूर तक मथुरा और आगरा जिलों की सीमा निर्मित करती है। सादाबाद तहसील के मंदौर ग्राम के पास यह [[आगरा जिला|आगरा जिले]] में प्रवेश करती है। वहाँ इसमें करबन और गंभीर नामक नदियां आकर मिलती हैं। आगरा जिले में प्रवेश करने पर नगला अकोस के पास इसके पानी से निर्मित कीठम झील है, जो सैलानियों के लिये बड़ी आकर्षक है। कीठम से रुनकता तक यमुना के किनारे एक संरक्षित वनखंड का निर्माण किया गया है, जो 'सूरदास वन' कहलाता है। रुनकता के समीप ही यमुना तट पर 'गोघात' का वह प्राचीन धार्मिक स्थल है, जहाँ महात्मा सूरदास ने 12 वर्षों तक निवास किया था और जहाँ उन्होंने महाप्रभु बल्लभाचार्य से दीक्षा ली थी। यमुना के तटवर्ती स्थानों में दिल्ली के बाद सर्वाधिक बड़ा नगर आगरा ही है। यह एक प्रसिद्ध ऐतिहासिक, व्यापारिक एंव पर्यटन स्थल है, जो मुगल सम्राटों की राजधानी भी रह चुका है। यह यमुना तट से काफी ऊँचाई पर बसा हुआ है - यमुना दिल्ली के पूर्वी भाग में बहती है, उत्तर से दक्षिण की तरफ़। यहाँ पर भी यमुना पर दो पुल निर्मित हैं। आगरा में यमुना तट पर जो इमारतें है, मुगल बादशाहों द्वारा निर्मित किला और ताज महल पर्यटकों के निमित्त अत्यधिक प्रसिद्ध हैं। आगरा नगर से आगे यमुना के एक ओर फिरोजाबाद और दूसरी ओर फतेहबाद जिला और तहसील स्थित है। उनके बाद बटेश्वर का सुप्रसिद्ध धार्मिक और ऐतिहासिक स्थल आता है, जहाँ ब्रज की सांस्कृतिक सीमा समाप्त होती है। बटेश्वर का प्राचीन नाम 'सौरपुर' है, जो भगवान श्री कृष्ण के पितामह शूर की राजधानी थी। यहाँ पर यमुना ने बल खाते हुए बड़ा मोड़ लिया है, जिससे बटेश्वर एक द्वीप के समान ज्ञात होता है। इस स्थान पर कार्तिक पूर्णमा को यमुना स्नान का एक बड़ा मेला लगता है। बटेश्वर से आगे इटावा एक नगर के रूप में यमुना तट पर बसा हुआ है। यह भी आगरा और बटेश्वर की भाँति ऊँचाई पर बसा हुआ है। यमुना के तट पर जितने ऊँचे कगार आगरा और इटावा जिलों में हैं, उतने मैदान में अन्यत्र नहीं हैं। इटावा से आगे [[मध्य प्रदेश]] की प्रसिद्ध नदी चम्बल यमुना में आकर मिलती है, जिससे इसका आकार विस्तीर्ण हो जाता है, अपने उद्गम से लेकर चम्बल के संगम तक यमुना नदी, गंगा (गङ्गा) नदी के समानान्तर बहती है। इसके आगे उन दोनों के बीच के अन्तर कम होता जाता है और अन्त में प्रयाग में जाकर वे दोनों संगम बनाकर मिश्रित हो जाती हैं। [[चम्बल नदी|चम्बल]] के पश्चात यमुना नदी में मिलने वाली नदियों में सेंगर, छोटी सिन्ध, बतवा और केन उल्लेखनीय हैं। इटावा के पश्चात यमुना के तटवर्ती नगरों में काल्पी, हमीर पुर और प्रयाग मुख्य है। प्रयाग में यमुना एक विशाल नदी के रूप में प्रस्तुत होती है और वहाँ के प्रसिद्ध ऐतिहासिक किले के नीचे [[गंगा |गङ्गा]] में मिल जाती है। प्रयाग में यमुना पर एक विशाल पुल निर्मित किया गया है, जो दो मंजिला है। इसे उत्तर प्रदेश का विशालतम सेतु माना जाता है। यमुना और गंगा के संगम के कारण ही, प्रयाग को तीर्थराज का महत्व प्राप्त हुआ है। यमुना नदी की कुल लम्बाई उद्गम से लेकर प्रयाग संगम तक लगभग 860 मील है। ==सांस्कृतिक महत्त्व == भारतवर्ष की सर्वाधिक पवित्र और प्राचीन नदियों में यमुना की गणना गंगा के साथ की जाती है। यमुना और गंगा के दो आब की पुण्यभूमि में ही आर्यों की पुरातन संस्कृति का गौरवशाली रूप बन सका था। ब्रजमंडल की तो यमुना एक मात्र महत्वपूर्ण नदी है। जहाँ तक ब्रज संस्कृति का सम्बंध है, यमुना को केवल नदी कहना ही पर्याप्त नहीं है। वस्तुतः यह ब्रज संस्कृति की सहायक, इसकी दीर्ध कालीन परम्परा की प्रेरक और यहाँ की धार्मिक भावना का प्रमुख आधार रही है। पौराणिक अनुश्रुतियों के अनुसार यह देम में यमुना जी के एक हजार नामों से उसकी प्रशस्ति का गायन किया गया है। ३ यमुना के परमभक्त इसका दैनिक रूप से प्रतिदिन पाठ करते हैं। ब्रजभाषा के भक्त कवियों और विशेषतः वल्लभ सम्प्रदायी कवियों ने गिरिराज गोवर्धन की भाँति यमुना के प्रति भी अतिशय श्रद्धा व्यक्त की है। इस सम्प्रदाय का शायद ही कोई कवि हो, जिसने अपनी यमुना के प्रति अपनी काव्य - श्रद्धांजलि अर्पित न की हो। उनका यमुना स्तुति संबंधी साहित्य ब्रजभाषा भक्ति काव्य का एक उल्लेखनीय अंग है। {{गंगा}} {{भारत की नदियाँ}} {{भूगोल-आधार}} [[श्रेणी:भारत की नदियाँ]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड की नदियाँ]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:गंगा नदी की उपनदियाँ]] [[श्रेणी:ऋग्वैदिक नदियाँ]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म में नदियाँ]] [[श्रेणी:हरियाणा की नदियाँ]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश की नदियाँ]] [[श्रेणी:पवित्र नदियाँ]] [[श्रेणी:सरस्वती नदी]] [[श्रेणी:सागर और नदी देवियाँ]] [[श्रेणी:यमुना नदी]] pclddy93gkgd7df9n0ldqntq9o9fuvq एक्सॉनमोबिल 0 248350 6635671 6060669 2026-10-30T23:17:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635671 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = एक्सॉन मोबिल कार्पोरेशन | logo = Exxon Mobil Logo.svg | image = | image_caption = एक्सॉनमोबिल वैश्विक मुख्यालय | type = [[सार्वजनिक कंपनी|सार्वजनिक]] | traded_as = {{Unbulleted list | {{NYSE|XOM}} | [[S&P 100]] घटक | [[S&P 500]] घटक }} | ISIN = US30231G1022 | industry = [[ऊर्जा उद्योग | ऊर्जा]]: [[तेल और गैस उद्योग | तेल और गैस]] | founder = जॉन डी रॉकफ़ैलर द्वारा स्थापित स्टैण्डर्ड ऑयल कंपनी की प्रत्यक्ष वंशज। | predecessor = {{Unbulleted list | [[एस्सो]] | [[एक्सॉन]] | [[मोबिल]] }} | founded = {{Start date and age|1999|11|30}} | hq_location_city = [[इरविंग, टेक्सास]] | hq_location_country = संयुक्त राज्य अमेरिका | area_served = विश्वव्यापी | key_people = [[डैरन वुड्स]] ([[अध्यक्ष]] व [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|सीईओ]]) | products = {{Unbulleted list | [[कच्चा तेल]] | [[तेल उत्पाद]] | [[प्राकृतिक गैस]] | [[पेट्रोरसायन]] | [[बिजली उत्पादन]] }} | revenue = {{Nowrap|{{Decrease}} {{US$|264.9 खरब|link=yes}}<ref name="201910K">[https://ir.exxonmobil.com/static-files/cbe9b88a-c23b-43e4-b059-8aa9405596b2 EXXON MOBIL CORPORATION Form 10-K]</ref>}} | revenue_year = 2019 | operating_income = {{Nowrap|{{Decrease}} {{US$|20.06 खरब}}<ref name="201910K" />}} | income_year = 2019 | net_income = {{Nowrap|{{Decrease}} {{US$|14.34 खरब}}<ref name="201910K" />}} | net_income_year = 2019 | assets = {{Nowrap|{{Increase}} {{US$|362.6 खरब}}<ref name="201910K" />}} | assets_year = 2019 | equity = {{Nowrap|{{Decrease}} {{US$|191.7 खरब}}<ref name="201910K" />}} | equity_year = 2019 | num_employees = 74,900<ref name="201910K" /> | num_employees_year = 2019 | subsid = {{Unbulleted list | [[ऐरा एनर्जी]] | [[एस्सो]] | [[एस्सो ऑस्ट्रेलिया]] | [[एक्सॉन]] | [[एक्सॉन Neftegas]] | [[फ्यूलसेल एनर्जी]] | [[इंपीरियल ऑयल]] (69.6%) | [[मोबिल]] | [[मोबिल प्रोड्यूसिंग नाइजीरिया]] | [[सीरिवर मैरिटाइम]] | [[सुपीरियर ऑयल कंपनी]] | [[सिनक्रूड]] (25%) | [[वैक्यूम ऑयल कंपनी]] | [[एक्सटीओ एनर्जी]] }} | website = {{URL|http://corporate.exxonmobil.com/}} }} '''एक्सॉन मोबिल कॉर्पोरेशन''', जिसे '''एक्सॉनमोबिल''' के नाम से जाना जाता है, एक अमेरिकी बहुराष्ट्रीय तेल और गैस निगम है जिसका मुख्यालय इरविंग, टेक्सास में है। यह जॉन डी रॉकफ़ैलर की स्टैंडर्ड ऑयल कंपनी की सबसे बड़ी प्रत्यक्ष वंशज है<ref name="exxonmobilhistory">{{cite web |url=http://corporate.exxonmobil.com/en/company/about-us/history/overview |title=ExxonMobil, Our History |access-date=November 20, 2007 |publisher=Exxon Mobil Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202081517/http://corporate.exxonmobil.com/en/company/about-us/history/overview |archive-date=December 2, 2014 |url-status=live }}</ref>, और इसका गठन एक्सॉन (पूर्व में स्टैण्डर्ड ऑयल कंपनी ऑफ़ न्यू जर्सी) और मोबिल (पूर्व में द स्टैण्डर्ड ऑयल कंपनी ऑफ़ न्यूयॉर्क)) के विलय के फलस्वरूप 30 नवंबर, 1999 को हुआ था। एक्सॉनमोबिल के मुख्य ब्रांड एक्सॉन, मोबिल, एस्सो और एक्सॉनमोबिल केमिकल हैं।<ref name="exxonmobilbrands">{{cite web |url=https://corporate.exxonmobil.com/en/company/worldwide-operations/brands-and-products/overview |title=ExxonMobil, Our Brands |access-date=January 12, 2018 |publisher=Exxon Mobil Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110010725/http://corporate.exxonmobil.com/en/company/worldwide-operations/brands-and-products/overview |archive-date=January 10, 2018 |url-status=live }}</ref> एक्सॉनमोबिल का निगमन न्यू जर्सी में हुआ है।<ref>{{cite web | website=10-K | url = https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/34088/3408819000010/0000034088-19-000010-index.htm | title = 10-K | access-date = June 1, 2019 | ref = {{harvid|10-K|2018}}}}</ref> राजस्व के हिसाब से एक्सॉनमोबिल दुनिया की सबसे बड़ी कंपनियों में से एक है, और [[बाजार पूंजीकरण]] के आधार पर 1996 से 2017 तक सार्वजनिक रूप से कारोबार करने वाली सबसे बड़ी कंपनियों में इसका स्थान पहले से छठा रहा है।<ref>{{cite news | url=http://www.foxnews.com/tech/2013/04/17/apple-loses-title-world-most-valuable-company-to-exxon/ | work=Fox News | title=Apple loses title of world's most valuable company to Exxon | date=April 17, 2013 | access-date=April 18, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130418023108/http://www.foxnews.com/tech/2013/04/17/apple-loses-title-world-most-valuable-company-to-exxon/ | archive-date=April 18, 2013 | url-status=live }}</ref><ref name="forbes2020">{{cite news| url=https://fortune.com/fortune500/ | title=Fortune 500| work=[[Forbes]]| access-date=November 20, 2020 }}</ref> 2016 में फोर्ब्स ग्लोबल 2000 सूची में कंपनी को वैश्विक स्तर पर तीसरा स्थान मिला था।<ref>{{cite news | url=https://fortune.com/fortune500/2020/search/ | work=[[Forbes]] | first=Scott | last=DeCarlo | title=ExxonMobil - In Photos: Global 2000: The World's Top 25 Companies | access-date=February 6, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170206111637/https://www.forbes.com/pictures/eddk45gjikm/exxonmobil/#2b40ef8d103e | archive-date=February 6, 2017 | url-status=live }}</ref> एक्सॉनमोबिल 2017 की फॉर्च्यून 500 में दसवीं सबसे अधिक लाभदायक कंपनी थी।<ref>{{cite web |title= The 10 most profitable companies of the Fortune 500 |access-date= March 23, 2019 |url= http://fortune.com/fortune500/list/filtered?sortBy=profits&first500 |magazine= [[Fortune (magazine)|Fortune]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20190310204734/http://fortune.com/fortune500/list/filtered?sortBy=profits&first500 |archive-date= March 10, 2019 |url-status= live }}</ref> 2018 तक, कुल राजस्व के अनुसार कंपनी अमेरिका के सबसे बड़े निगमों की फॉर्च्यून 500 रैंकिंग में दूसरे स्थान पर रही। कंपनी के लगभग 55.56% शेयर संस्थानों के पास हैं। मार्च 2019 तक, एक्सॉनमोबिल के सबसे बड़े शेयरधारकों में वैनगार्ड समूह (8.15%), ब्लैकरॉक (6.61%), और स्टेट स्ट्रीट कॉर्पोरेशन (4.83%) शामिल हैं। एक्सॉनमोबिल दुनिया की सबसे बड़ी तेल कंपनियों में से एक है। 2007 तक, इसमें 3.921 मिलियन बीओई (तेल समकक्ष के बैरल) का दैनिक उत्पादन था; लेकिन कई राष्ट्रीय कंपनियों की तुलना में यह काफी छोटी है। 2008 में, यह विश्व उत्पादन का लगभग 3% था, जो कि कई सबसे बड़ी राज्य-स्वामित्व वाली पेट्रोलियम कंपनियों से काफी कम है।<ref>{{cite web|url=http://www.ft.com/cms/s/2/471ae1b8-d001-11db-94cb-000b5df10621,dwp_uuid=0bda728c-ccd0-11db-a938-000b5df10621.html|title=The new Seven Sisters: oil and gas giants dwarf western rivals|access-date=April 21, 2008|work=Financial Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20080424004047/http://www.ft.com/cms/s/2/471ae1b8-d001-11db-94cb-000b5df10621,dwp_uuid=0bda728c-ccd0-11db-a938-000b5df10621.html|archive-date=April 24, 2008|url-status=live}}</ref> जब तेल और गैस के भंडार को रैंक किया जाता है, तो यह दुनिया में 14 वें स्थान पर है - और यह कुल उत्पादन का 1% से भी कम है।<ref>{{cite news |url=https://www.forbes.com/forbes/2007/0416/033.html |title=Will We Rid Ourselves of This Pollution? |access-date=April 22, 2008 |work=Forbes |date=April 16, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330024455/http://www.forbes.com/forbes/2007/0416/033.html |archive-date=March 30, 2009 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/ftproot/presentations/hrt310/hrt310.html |title=EIA – Statement of Jay Hakes |publisher=Tonto.eia.doe.gov |date=March 10, 1999 |access-date=July 11, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528123344/http://tonto.eia.doe.gov/FTPROOT/presentations/hrt310/hrt310.html |archive-date=May 28, 2010 }}</ref> एक्सॉनमोबिल के भंडार 2016 के अंत में 20 खरब बीओई थे और 2007 की उत्पादन दर 14 से अधिक वर्षों तक बने रहने की उम्मीद थी।<ref>{{cite web|url=http://www.marketwatch.com/story/exxon-mobil-corporation-announces-2013-reserves-replacement-totaled-103-percent-2014-02-21|title=Exxon Mobil Corporation Announces 2013 Reserves Replacement Totaled|work=marketwatch.com|access-date=October 24, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129043740/http://www.marketwatch.com/story/exxon-mobil-corporation-announces-2013-reserves-replacement-totaled-103-percent-2014-02-21|archive-date=November 29, 2014|url-status=live}}</ref> 21 देशों में 37 तेल रिफाइनरियों के साथ 6.3 मिलियन बैरल (1,000,000 m3) की संयुक्त दैनिक शोधन क्षमता के साथ एक्सॉनमोबिल दुनिया की सातवीं सबसे बड़ी तेल शोधक है<ref>{{cite web |url=https://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world/|title=Top 10 large oil refineries |access-date=April 20, 2020 |publisher=Hydrocarbons Technology |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081114193730/http://www.exxonmobil.com/Corporate/about_what_refining.aspx |archive-date=November 14, 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.exxonmobil.com/Corporate/about_who_profile.aspx |title=Exxon Mobil – Company profile |access-date=August 9, 2010 |publisher=Exxon Mobil Corp. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081114041736/http://www.exxonmobil.com/Corporate/about_who_profile.aspx |archive-date=November 14, 2008 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.petrostrategies.org/natural-gas-marketing/|title=Natural Gas Marketing|date=March 14, 2018|website=PetroStrategies, Inc.|access-date=19 फ़रवरी 2021|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805175232/https://www.petrostrategies.org/homeowners-insurance-florida/|url-status=dead}}</ref>, और यही स्थान 1870 मे अपने निगमन की शुरुवात से स्टैंडर्ड ऑयल को भी हासिल था।<ref name="exxonmobilhistory" />{{update inline|date=January 2019}} एक्सॉनमोबिल की 1989 में अलास्का में एक्सॉन वाल्डेज़ तेल रिसाव के बाद सफाई के प्रयासों की धीमी प्रतिक्रिया के लिए आलोचना की गई थी<ref>{{Cite news|last=Holusha|first=John|date=April 21, 1989|title=Exxon's Public-Relations Problem|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1989/04/21/business/exxon-s-public-relations-problem.html|access-date=July 9, 2020|issn=0362-4331}}</ref>, जिसे पर्यावरण की क्षति के मामले में दुनिया के सबसे खराब तेल रिसाव में से एक माना जाता है।<ref>{{Cite web|title=11 Major Oil Spills Of The Maritime World|url=https://www.marineinsight.com/environment/11-major-oil-spills-of-the-maritime-world/|access-date=July 9, 2020|website=Marine Insight}}</ref> एक्सॉनमोबिल का [[जलवायु परिवर्तन]] से इनकार करने और [[जीवाश्म ईंधन]] के जलने से होने वाली ग्लोबल वार्मिंग को लेकर वैज्ञानिक सर्वसम्मति के खिलाफ लॉबिंग का इतिहास है। हालांकि, कंपनी का कहना है कि उसने अपने परिचालन के पर्यावरणीय प्रभाव को कम करने के लिए कदम उठाए हैं।<ref>{{cite web |title=Environmental Protection |url=https://corporate.exxonmobil.com/Energy-and-environment/Environmental-protection/Climate-change#:~:text=Emissions%20reduction&text=ExxonMobil%20will%20continue%20to%20focus,emissions%20technologies%20for%20the%20future. |website=ExxonMobil |access-date=31 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117015835/https://corporate.exxonmobil.com/Energy-and-environment/Environmental-protection/Climate-change#:~:text=Emissions%20reduction&text=ExxonMobil%20will%20continue%20to%20focus,emissions%20technologies%20for%20the%20future. |archive-date=17 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> कंपनी ने मानवाधिकारों के मुद्दों पर अनुचित तरीके से व्यवहार करने, अमेरिकी विदेश नीति पर प्रभाव और राष्ट्रों के भविष्य पर इसके प्रभाव का आरोप भी लगाया है। ==इतिहास== == सन्दर्भ == {{reflist}} 3cmx0yfkyia8yuc3ortbrt8i0g50ifi मर्सिडीज़-बेंज़ सी-क्लास 0 249113 6635776 6557225 2026-10-31T07:19:11Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|0 */ 6635776 wikitext text/x-wiki {{Infobox automobile |image=[[चित्र:2007-2008 Mercedes-Benz C 220 CDI (W 204) Elegance sedan (2010-09-19).jpg|250px|2007–2010 Mercedes-Benz C 220 CDI (W204) Elegance sedan (Australia)]] |name=Mercedes-Benz C-Class |manufacturer=[[Mercedes-Benz]] |parent_company=[[Daimler-Benz]]<br />[[DaimlerChrysler AG]] (from 1998)<br />[[Daimler AG]] (from 2007) |production=1993&ndash;present |predecessor=[[Mercedes-Benz W201|Mercedes-Benz 190E]] |assembly=[[Pune]], [[Maharashtra]], [[India]]<br />[[Santiago Tianguistenco]], [[Mexico]]<br />[[Toluca]], [[Mexico]]<ref>{{cite web |url=http://www.corbisimages.com/Enlargement/DY003574.html |title=Mercedes-Benz Assembly Line - Rights Managed - Corbis |publisher=Corbisimages.com |date= |accessdate=4 दिसंबर 2010 }}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><br />[[6th of October City]], [[Egypt]]<br />[[Bogor]], [[Indonesia]]<br />[[Bremen (city)|Bremen]], [[Germany]]<br />[[East London, South Africa|East London]], [[South Africa]]<br />[[Juiz de Fora]], [[Brazil]]<ref>{{cite web |url=http://www.daimler.com/dccom/0-5-8794-49-36889-1-0-0-0-0-0-91-7145-0-0-0-0-0-0-0.html |title=Juiz de Fora, Mercedes-Benz Werk (Mercedes-Benz do Brasil Ltda.) &#124; Daimler > Unternehmen > Daimler weltweit > Südamerika |publisher=Daimler |date=31 दिसंबर 2009 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706213746/http://www.daimler.com/dccom/0-5-8794-49-36889-1-0-0-0-0-0-91-7145-0-0-0-0-0-0-0.html |archive-date=6 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><br />[[Sindelfingen]], [[Germany]]<br />[[Thonburi]], [[Thailand]]<br />[[Pekan]], [[Malaysia]] |class=[[Compact executive car]] |layout=[[Front-engine design|Front engine]], [[rear-wheel drive]] |successor=[[Mercedes-Benz CLC-Class]] (For Coupe) }} '''मर्सिडीज-बेंज सी-क्लास''' एक कॉम्पैक्ट एक्जिक्यूटीव कार है जिसका निर्माण डेमलर एजी की [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज-बेंज]] शाखा से किया जाता है। इसकी शुरूआत 1933 में 190 रेंज (W201, जिसका उपनाम बेबी-बेंज भी था) के स्थानापन्न के रूप में की गई थी, 1997 में ए-क्लास के आने तक मार्की लाइनअप में सी-क्लास सबसे छोटा मॉडल था। सी-क्लास का निर्माण कार्य सिंडेलफिंगेन और ब्रेमेन, जर्मनी के साथ-साथ ब्राजील<ref name="wardsauto.com">{{cite web|url=http://wardsauto.com/ar/mercedes_coupe_brazil/|title=Mercedes to Build C-Class Sports Coupe in Brazil|accessdate=26 दिसंबर 2008|work=wardsauto.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717045418/http://wardsauto.com/ar/mercedes_coupe_brazil/|archive-date=17 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> और ईस्ट [[लंदन]] के डेमलर एजी के [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीकी]] कारखानों में होता है। सबसे पहला W202 सी-क्लास का निर्माण 1 जून 1993 को किया गया था और इसकी दूसरी पीढ़ी W203 सी-क्लास को 18 जुलाई 2000 को असेम्ली लाइन से छोड़ा गया। तीसरी पीढ़ी W204 सी-क्लास को 2007 में शुरू किया गया था। मर्सिडीज बेंज द्वारा अमेरिकी लाइन अप में सी-क्लास प्रवेश स्तर की पेशकश है। सी-क्लास प्लैटफॉर्म का इस्तेमाल कई कूप के लिए किया गया है जिसमें सीएलसी-क्लास (इसका पूर्ववर्ती सी-क्लास स्पोर्टकूप) और ई-क्लास कूप (इसका पूर्ववर्ती सीएलके-क्लास) शामिल है। <ref name="autoblog.com">{{cite web |last=Shunk |first=Chris |url=http://www.autoblog.com/2009/05/19/2010-mercedes-benz-e-class-coupe-a-c-class-underneath/ |title=2010 Mercedes-Benz E-Class Coupe a C-Class underneath? |publisher=Autoblog.com |date=19 मई 2009 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://archive.today/20170110110333/http://www.autoblog.com/2009/05/19/2010-mercedes-benz-e-class-coupe-a-c-class-underneath/ |archive-date=10 जनवरी 2017 |url-status=live }}</ref> == W202 (1993-2000) {{Anchor|W202}} == {{Infobox automobile |name=W202 |image=[[चित्र:1998 Mercedes-Benz C 200 (W 202) Classic sedan (2010-07-05) 01.jpg|250px|1997–2000 Mercedes-Benz C 200 (W202) Classic sedan (Australia)]] |production=1993&ndash;2000 |assembly=[[Bremen (city)|Bremen]], [[Germany]]<br />[[Sindelfingen]], [[Germany]]<br />[[East London, South Africa|East London]], [[South Africa]]<br />[[6th October City|6th of October]], [[Egypt]]<ref name="Egasae.com">{{cite web |url=http://www.egasae.com/ |title=EGA |publisher=Egasae.com |date= |accessdate=25 जून 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208011345/http://egasae.com/ |archive-date=8 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> |engine={{nowrap|1.8&ndash;2.3 L [[Mercedes-Benz M111 engine|M111]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|2.8 L [[Mercedes-Benz M104 engine|M104]] [[Straight-6|I6]]}}<br /> {{nowrap|2.4&ndash;2.8 L [[Mercedes-Benz M112 engine|M112]] [[V6 engine|V6]]}}<br /> {{nowrap|3.6 L [[Mercedes-Benz M104 engine|M104]] [[Straight-6|I6]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}}<br /> {{nowrap|4.3&ndash;5.4 L [[Mercedes-Benz M113 engine|M113]] [[V8 engine|V8]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}}<br /> {{nowrap|2.0&ndash;2.2 L [[Mercedes-Benz OM604 engine|OM604]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|2.2 L [[Mercedes-Benz OM611 engine|OM611]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|2.5 L [[Mercedes-Benz OM605 engine|OM605]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-5|I5]]}} |wheelbase={{convert|2670|mm|in|1|abbr=on}} |length={{convert|4505|mm|in|1|abbr=on}} |width={{convert|1720|mm|in|1|abbr=on}} |platform=[[Mercedes-Benz W202]] |height={{convert|1425|mm|in|1|abbr=on}} |transmission=5-speed [[manual transmission|manual]]<br />4-speed [[automatic transmission|automatic]]<br />5-speed automatic |body_style=4-door [[sedan (automobile)|sedan]]<br />5-door [[station wagon|wagon]] |related=[[Mercedes-Benz C208]] }} पहली पीढ़ी W202 सी-क्लास की शुरूआत 1993 में मर्सिडीज बेंज W201 (190) के प्रतिस्थापन के रूप में की गई थी और महंगे कार खरीदारों के बीच सफल साबित हुई. सी-क्लास सेडान 1997 तक कंपनी का प्रवेश-स्तरीय मॉडल था जब मर्सिडीज ने अपने ए-क्लास का शुभारंभ किया। स्टाइल थीम को पिछले W201 श्रृंखला से लिया गया था, लेकिन नई श्रृंखला में पूर्व श्रृंखला के कॉम्पैक्ट मर्सिडीज की तुलना में एक नरम और ऑलराउंडर डिजाइन था। === इंजन === अपनी शुरूआत में सी-क्लास ऐसी एकमात्र मर्सिडीज मॉडल थी जिसमें मल्टी-वाल्व लाइनअप इंजन था। चार सिलेंडर पेट्रोल इकाई वाले नए परिवार को M111 कहा जाता है, जिसकी शुरूआत सी 180 (1.8 L,{{convert|127|PS|kW hp|0|abbr=on}}), सी 200 (2.0 L, {{convert|136|PS|kW hp|0|abbr=on}} और 220 सी (2.2 L, {{convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} के साथ की गई थी, जो कि अमेरिका में बेची जाने वाली एकमात्र चार सिलेंडर रेंज वाली कार थी). 1996 में सी 220 को सी 2.3 द्वारा प्रतिस्थापित किया गया था और सी 230L का विकास किया गया था जबकि {{convert|220|Nm|lbft|0|abbr=on}} के लिए टोर्क की वृद्धि की गई थी। सी 280, इस क्लास की हाई-एंड मॉडल थी, जिसमें चार-वॉल्व-प्रति-सिलेंडर स्ट्रेट-6 इंजन थी और {{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}} तक पहुंचने में सक्षम थी। 2.0 L और 2.2 L संस्करण में चार सिलेंडर डीजल मॉडल में समरूप 190 के OM601 इंजन को लिया गया था। ईंधन की कम खपत और मजबूत विश्वसनीयता के कारण इस तरह के विभिन्न संस्करणों को टैक्सियों के रूप में बेचा गया था। साथ ही पांच सिलेंडर वाली अधिक शक्तिशाली OM605 इंजन भी थी जो स्वाभाविक रूप से (सी 250 डी और टर्बोचार्ज्ड सी 250 टीडी) भी उपलब्ध थी। 1995 में टर्बोडीजल की शुरूआत की गई थी और इसी साल से इसके इंजन के एक सस्ते माल के रेंज को उपलब्ध कराया गया। M111 स्ट्रेट पोर, C 230 कॉमप्रेसर का सुपरचार्ज्ड संस्करण सबसे महत्वपूर्ण था, 5300 rpm पर {{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}} उत्पन्न करने के लिए रूट-टाइप सुपरचार्जर का इस्तेमाल करती थी: 50 साल के बाद मर्सिडीज बेंज ने सुपरचार्जर प्रौद्योगिकी का इस्तेमाल किया। इटली और पुर्तगाल में कर कानून के कारण, उन देशों के मॉडल में 2.0 L (C 200 कम्प्रेसर) के छोटे मॉडलों के सुपरचार्ज्ड संस्करण शामिल थे जिसमें C 230 कम्प्रेसर का समान आउटपुट था। 1997 में नई स्टाइल के साथ बेबी बेंज के हुड में बहुत सारी चीज़ें को बदल दिया गया। सबसे महत्वपूर्ण नवाचार OM611 था, जिसे, एक कॉमन रेल डायरेक्ट इंजेक्शन प्रणाली के साथ सुसज्जित किया गया (बॉश के साथ विकसित किया गया). नए मॉडल का नाम सी 220 CDI था, सी और सी 220 डीजल की तुलना में {{Convert|30|PS|kW hp|0|abbr=on}} के आउटपुट में सुधार था, बेहतर ईंधन औसत और कम उत्सर्जन था। एक और क्रांति छह सिलेंडर इंजन का विकास सीधे छह के रूप में हुई, जिसे V6 के परिवार, M112 के द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। नए इंजन में पूर्व के DOHC की बजाए SOHC, प्रति सिलेंडर चार के बजाए तीन वाल्व और दो स्पार्कप्लग्स की सुविधा को जोड़ा गया। चार सिलेंडर सी 230 को सी 240 (2.4 एल) और V6 सी 280 द्वारा 16 सी को प्रतिस्थापित किया गया। इन परिवर्तनों ने सैद्धांतिक रूप से थोड़ा कम उत्सर्जन किय़ा और ऊर्जा को त्यागे बिना बेहतर ईंधन खपत में सुधार किया (सी 280 {{Convert|4|PS|kW hp|0|abbr=on}} में वृद्धि के साथ थोड़ा बदलाव किया). उत्पादन के अंतिम चार वर्षों में, W202 के इंजन के विकल्प में कुछ परिवर्तन किए गए। 1998 में, 2.2 एल टर्बोडीजल के एक कम शक्तिशाली संस्करण को जोड़ा गया, जिसे सी 200 CDI कहा जाता था, जिसने सी 220 डीजल को प्रतिस्थापित किया। 2000 में, सी 200 कम्प्रेसर टी के आउटपुट को {{convert|163|PS|kW hp||abbr=on}} काट दिया, सी 240 टी विस्थापन 2.4 एल से 2.6 एल में बढ़ा दिया गया लेकिन आउटपुट को {{convert|170|PS|kW hp||abbr=on}} ही रहा और सी 180 ने एक 2.0 एल इंजन प्राप्त किया। {{Col-begin}} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+पेट्रोल इंजन | इंजन | Cyl. | क्षमता |- | सी 180 | 1.8 16V M111 | S4 | {{convert|127|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 | 2.0 16V M111 | S4 | {{convert|136|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 220 / सी 230 | 2.2, 2.3 16V M111 | S4 | {{convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 कम्प्रेसर | 2.0 16V के M111.944 | S4 | {{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 कम्प्रेसर | 2.3 16V के M111 | S4 | {{convert|195|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 240 | 2.6 18V M112 | V6 | {{convert|170|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 280 | 2.8 24V M104 | S6 | {{convert|197|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 280 | 2.8 18V M112 | V6 | {{convert|197|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 36 AMG | 3.6 24V AMG M104 | S6 | {{convert|280|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 43 AMG | 4.3 24V E43 AMG-M113 | V8 | {{convert|306|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 55 AMG | 5.4 24V E55 AMG-M113 | V8 | {{convert|345|PS|kW hp|0|abbr=on}} |} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+डीजल इंजन | इंजन | Cyl. | क्षमता |- | सी 200 डीजल | 2.0 8V डी OM601 | S4 | {{convert|75|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 CDI | 2.2 16V CDI OM611 | S4 | {{convert|102|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 220 डीजल | 2.2 16V डी OM604 | S4 | {{convert|95|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 220 CDI | 2.2 16V CDI OM611 | S4 | {{convert|125|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 250 | 2.5 20V डी OM605 | S5 | {{convert|113|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 250 टर्बोडीजल | 2.5 20V टीडी OM605 | S5 | {{convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} |} {{Col-end}} === प्रसारण === शुरूआत में सभी W202 वेरिएंट में 5 स्पीड मैनुअल गियरबॉक्स थे। 722.4 चार गति ऑटोमैटिक ट्रांसमिशन, जिसे 4G-ट्रॉनिक) भी कहा जाता था, एक अतिरिक्त लागत में उपलब्ध था (सी 36 AMG मानक). 1996 में इस पुराने प्रसारण - जो 1981 के बाद से बिक्री के लिए था - 5 स्पीड स्वतः गियरबॉक्स (यानी 722.5 या 5G-इलेक्ट्रॉनिक) है द्वारा प्रतिस्थापित किया गया, जो 1999 (722.6) में मैनुअल स्थानांतरण को प्राप्त किया। 2000 में टी मॉडल, जिसे एकमात्र रूप से अभी भी बेचा जाता है, को G56-6 स्पीड मैनुअल ट्रांसमिशन के साथ सुसज्जित किया गया। === सुरक्षा === [[चित्र:1998 Mercedes-Benz C 180 (W 202) Classic sedan (2010-07-25).jpg|thumb|1997-2000 मर्सिडीज-बेंज सी 180 क्लासिक सेडान (ऑस्ट्रेलिया; फेसलिफ्ट)]] शुरू में सी-क्लास में एक मानक ड्राइवर एअरबैग, ABS और एकीकृत पक्ष-प्रभाव सुरक्षा थी; 1995 के बाद से बना फ्रंट पैसेंजर एअरबैग मानक बन गया और उसी समय से ट्रैक्शन-नियंत्रण (4-सिलेंडर मॉडल में ईटीएस, लिमिटेड स्लिप डिफरेंशियल (एएसडी) या 6-सिलेंडर मॉडल में एएसआर) अतिरिक्त लागत में उपलब्ध था। 1997 में ASR सी 280s और सी 36 AMG में ऑटोमैटिक ट्रांसमिशन के साथ मानक बन गई, चूंकि सी 180 और सी 220 डीजल को छोड़कर 4-सिलेंडर मॉडल में ईटीएस था। सी 180 और सी 220 डीजल को छोड़कर 1997 के पुनःरूपरेखा के साथ सभी मॉडलों में ASR मानक बन गई। इस पिछले मॉडल अतिरिक्त लागत के रूप में ईटीएस उपलब्ध कराने की पेशकश को जारी रखा गया। इसके अलावा फ्रंट साइड एअरबैग और ब्रेक असिस्ट (बीएएस) मानक सुरक्षा की सूची में शामिल हुए. दो बुनियादी मॉडल अंततः 1998 में ASR में शामिल हो गए और 1999 में, सभी रेंज में मॉडल के मानक के रूप में W202 पहला मध्य आकार सेडान था। ==== क्रैश टेस्ट रेटिंग ==== {| class="wikitable" |- | EuroNCAP वयस्क यात्री:<ref>{{cite web |url=http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_1997/18.aspx |title=For safer cars &#124; Mercedes Benz C Class |publisher=Euro NCAP |date= |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319232424/http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_1997/18.aspx |archive-date=19 मार्च 2012 |url-status=live }}</ref> | {{rating|2|5}} |- | EuroNCAP पैडेस्ट्रियन (पूर्व 2002 रेटिंग): | {{rating|2|4}} |} {| class="wikitable" |+ <td>NHTSA क्रैश टेस्ट रेटिंग्स (1997):<ref> www.safercar.gov</ref></td> |- | आगे का चालक: | {{rating|4|5}} |- | आगे का यात्री: | {{rating|4|5}} |- | साइड चालक: | {{rating|3|5}} |- | साइड रियर पैसेंजर: | {{rating|4|5}} |} === टी मॉडल === [[चित्र:Mercedes W202 T-Model rear 20071009.jpg|thumb|right|W202 टी-मॉडल]] 1980 के दशक में, मर्सिडीज बेंज-190 में एस्टेट संस्करण की कमी थी जो कि बीएमडब्ल्यू 3 सीरीज और ऑडी 80 में उपलब्ध थी। {{Citation needed|date= जनवरी 2009}} अंततः 1996 में [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज बेंज]] के एस्टेट मॉडल को पेश किया गया) जिसे टी मॉडल कहा गया (टी का अर्थ टूरिंग या ट्रांसपोर्टर है). एएमजी संस्करण के अपवाद के साथ यह सेडान संस्करण में भी उपलब्ध है। W202 टी मॉडल को उत्तर अमेरिकी बाजार के लिए उपलब्ध नहीं किया गया था, यद्यपि W203 संस्करण उपलब्ध था। === यूएस-स्पेक मॉडल === उत्तरी अमेरिका में W202s में सी 220 (बाद में सी 230 द्वारा प्रतिस्थापन), सी240, सी 280 (दोनों I6 और वी6) और AMG वेरिएंट शामिल थे। इसे अमेरिका में 1994 में शुरू किया गया था और यूरोप के मॉडलों के विपरीत, इसमें तीसरी स्टॉप लाइट की सुविधा थी, कोई विशिष्ट ट्रिम स्तर नहीं था, फ्रंट-टर्न सिग्नल के अंत में साइड लाइट की सुविधा थी। टायर गति प्रतिबंधो के कारण अमेरिका में शीर्ष गति इलेक्ट्रॉनिक रूप से {{Convert|130|mi/h|km/h|abbr=on}} सीमित था। === रूप सज्जा परिवर्तन === [[चित्र:93-97 Mercedes-Benz C-Class.jpg|thumb|left|MY1994 1997-W202 सी-क्लास सेडान]] [[चित्र:1st Mercedes-Benz C280.jpg|thumb|right|MY1998-2000 W202 C280 सेडान]] [[चित्र:1999 Mercedes-Benz C 43 AMG (W 202) sedan (2010-07-11).jpg|thumb|1998-2000 सी 43 AMG सेडान (W202) (ऑस्ट्रेलिया)]] 1997 में, सी-क्लास में एक नई पीछे की टेल लाइट लेंस को जोड़ा गया साथ ही दरवाजा मोल्डिंग सहित नए पहिए रिम्स, सूक्ष्म इंटीरियर ट्रिम परिवर्तन शामिल है। बाहरी रेडियो ऐन्टेना को हटा कर पीछे के शीशे में एकीकृत किया गया। आगे और पीछे के बम्पर को नया रूप प्रदान किया गया, रंग कोडित साइड स्कर्ट भी लगाया गया। संशोधित सी 200 और सी 230 मॉडल में एक सुपरचार्जर और एक "कॉम्प्रेसर" के रूप में ट्रंक ढक्कन पर चिह्नित किया गया। === एएमजी मॉडल {{Anchor|C36 AMG|C36|C43 AMG|C43}} === 1995 में नई छह-सिलेंडर बीएमडब्ल्यू M3 के प्रतिस्पर्धा में सी-क्लास ने अपने पहले वास्तविक प्रदर्शन मॉडल, सी 36 एएमजी को हासिल किया। AMG के साथ विकसित, ट्यूनिंग हाउस में जो अब डेमलर-बेंज का एक सहायक बन गया था, रेसिंग-ट्यून संस्पेशन था ({{convert|25|mm|in|0|abbr=on}} से निम्न) और अमेरिका में एक चार-गति ऑटोमेटिक गियरबॉक्स है जो कि बाद में पांच-गति ऑटोमेटिक गियरबॉक्स मानक में तबदील हुआ। 3.6 एल इंजन में 5750 rpm और {{convert|280|PS|kW hp|0|abbr=on}} 4000 rpm पर एक {{convert|385|Nm|lbft|0|abbr=on}} का अधिकतम आउटपुट था। शीर्ष गति इलेक्ट्रॉनिक रूप से {{convert|250|km/h|mph|0|abbr=on}} पर सीमित थी। केवल 5200 सी के कुल 36 AMGs तैयार किए गए। 1997 के उत्तरार्ध में (1998 मॉडल वर्ष) AMG ने सी-क्लास के लिए एक नई फ्लैगशीप विकसित की, वह थी सी 43 एएमजी, जो कि 4.3 L V8 द्वारा संचालित थी जो कि अब 3250 rpm पर {{convert|410|Nm|lbft|0|abbr=on}} की एक टोर्की के साथ 5850 rpm पर {{convert|306|PS|kW hp|0|abbr=on}} को हासिल कर सकती है। C36 के विपरीत, जो कि वास्तव में C280 की "बिक्री के लिए तैयार" थी, उसे एएमजी कारखाने में ट्यूनिंग के लिए अलग कर दिया गया, 1998 में डेमलर-बेंज द्वारा एएमजी के अधिग्रहण के बाद C43 पहली एएमजी कार थी जिसे पूर्ण रूप से अफाल्टरबाक के एएमजी कारखाने में निर्माण किया गया था। C43 AMG, सलून संस्करण के लिए 5.8 सेकंड में 0–100 km/h (0-60 mph) की गति प्राप्त कर सकती है और एस्टेट संस्करण के लिए 6.1 सेकंड में. C43 ऐसी पहली सी-क्लास कार है जिसे [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज-बेंज]] V8 पर आधारित इंजन के साथ लैस किया गया। [[चित्र:MB-C43-1.jpg|thumb|मर्सिडीज बेंज W202 सी 43 AMG]] दो संस्करण मौजूद हैं: सैलून (चेसिस W202.033) और एस्टेट जिसे "टी संस्करण" भी कहा जाता है (चेसिस W202.093). C43 AMG एस्टेट संस्करण के समग्र ढांचे का डिजाइन C36 AMG के साथ मिलता-जुलता है, केवल सामने और पीछे के बम्पर्स और साइड बॉडी को छोड़कर, इन दोनों की डिजाइन फिर से की गई। क्रोम AMG के साथ काला इंजन खोल और [[मर्सिडीज़ बेन्ज़|मर्सिडीज-बेंज]] स्टार लोगो भी इस समय के मार्केट में काफी आदर्श था। 1998 और 2000 संस्करणों के बीच कुछ विभिन्ताओं को दर्ज किया गया जैसे 2000 के संस्करण में ईसीयू सॉफ्टवेयर जिससे बेहतर गियरबॉक्स प्रदर्शन और गियरबॉक्स के लम्बा जीवन होने का महसूस होता था। साथ ही 2000 के मॉडल स्टियरिंग व्हील लिफ्ट के ऊपर या नीचे जाने की संभावना प्रदान करता है और ब्रेक्स केलिपर्स पर एएमजी कुट्टित धातु से अक्षर लिखे थे। कार का निर्माण दो वर्ष से थोड़ा ज्यादा किया गया - कुल 4,200 यूनिट के लिए 1997 के अंत से 2000 के वसंत तक किया गया जिनमें से 20% एस्टेट और 80% सैलून हैं, साथ ही 2000 के 25 सी मॉडल के 43 वाहनों को अमेरिका में आयात किया गया। C43, 4.3 लीटर M113 V8 इंजन के एक ट्यून संस्करण द्वारा संचालित था, जिसे वास्तव में W210 E 430 मॉडल में पाया गया था। इस इंजन के संशोधन के बाद 5850 rpm पर 306PS (225 kW) का वितरण किया गया, 3,250rpm-5,000rpm (क्रैंक पर लिया गया) पर टोर्की के 410Nm(302 lb/ft) तक और 6,320rpm पर 241HP तक पहिए का माप लिया गया था। मर्सिडीज बेंज के अनुसार, कार इलेक्ट्रोनिक गति सीमा के साथ 155.5MPH (250 km/h) की गति तक पहुंच सकता है और इसके बिना 181MPH (291 km/h) तक पहुंच सकता है। 1998-2000 R129 SL 500 पर ट्रांसमिशन हुए एक एएमजी-संशोधित संस्करण में पांच-गति स्वतः गियरबॉक्स को पाया गया। उच्च-आरपीएम अपशिफ्ट्स के लिए एक अधिक क्रिस्पर और बेहतर अनुकूलित गियरबॉक्स को प्राप्त करने के क्रम में मुख्य संशोधन किया गया। साथ ही AMG ई 55 W210 से ब्रेकिंग प्रणाली को लिया गया। == W203 (2000-2007) {{Anchor|W203}} == {{Infobox automobile |name=W203 |image=[[चित्र:06-07 Mercedes-Benz C350.jpg|250px|2006-2007 Mercedes-Benz C350 sedan (US)]] |platform=[[Mercedes-Benz W203]] |production=Sedan & Wagon 2000&ndash;2007<br />Hatchback 2001&ndash;2007 |engine={{nowrap|1.8&ndash;2.3 L [[Mercedes-Benz M111 engine|M111]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|1.8 L [[Mercedes-Benz M271 engine|M271]] [[Straight-4|I4]] Kompressor}}<br /> {{nowrap|2.0&ndash;2.3 L [[Mercedes-Benz M111 engine|M111]] [[Straight-4|I4]] Kompressor}}<br /> {{nowrap|2.6 L&ndash;3.2 L [[Mercedes-Benz M112 engine|M112]] [[V6]]}}<br /> {{nowrap|2.5 L&ndash;3.5 L [[Mercedes-Benz M272 engine|M272]] [[V6]]}}<br /> {{nowrap|3.2 L Supercharged [[Mercedes-Benz M112 engine|M112]] [[V6]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}}<br /> {{nowrap|5.4 L [[Mercedes-Benz M113 engine|M113]] [[V8]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}}<br /> {{nowrap|2.1 L [[Mercedes-Benz OM611 engine|OM611]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|2.7 L [[Mercedes-Benz OM612 engine|OM612]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-5|I5]]}}<br /> {{nowrap|3.0 L [[Mercedes-Benz OM642 engine|OM642]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V6]]}}<br /> {{nowrap|3.0 L [[Mercedes-Benz OM612 engine|OM612]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-5|I5]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}} |assembly=[[Bremen (city)|Bremen]], [[Germany]]<br />[[Sindelfingen]], [[Germany]]<br />[[East London, South Africa|East London]], [[South Africa]]<br />[[Pune]], [[India]] <br />[[6th of October City]], [[Egypt]]<ref name="Egasae.com"/><br />[[Juiz de Fora]], [[Brazil]]<br />[[Thonburi]], [[Thailand]]<ref>{{cite web |url=http://car-cat.com/firm-1137.html |title=Mercedes-Benz. Mercedes-Benz In Thailand |publisher=Car-cat.com |date= |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223143211/http://car-cat.com/firm-1137.html |archive-date=23 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref><br />[[Bogor]], [[Indonesia]]<ref>{{cite web |url=http://car-cat.com/firm-1046.html |title=Mercedes-Benz. Mercedes-Benz In Indonesia |publisher=Car-cat.com |date= |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://archive.today/20101212203837/http://car-cat.com/firm-1046.html |archive-date=12 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref><br />[[Pekan]], [[Malaysia]] ([[HICOM Automotive Manufacturers (Malaysia)|DRB-HICOM]]) |wheelbase={{convert|2715|mm|in|1|abbr=on}} |length=Saloon: {{convert|4526|mm|in|1|abbr=on}}<br />T-Modell: {{convert|4541|mm|in|1|abbr=on}}<br />SportCoupe: {{convert|4343|mm|in|1|abbr=on}} |width={{convert|1728|mm|in|1|abbr=on}} |height=Saloon: {{convert|1426|mm|in|1|abbr=on}}<br />T-Modell: {{convert|1465|mm|in|1|abbr=on}}<br />Coupe: {{convert|1406|mm|in|1|abbr=on}} |transmission=6-speed manual<br />5-speed automatic<br />7-speed automatic |body_style=2-door [[coupe]]<br />4-door [[sedan (car)|sedan]]<br />5-door [[station wagon]] }} पूर्व पीढ़ी की तुलना में स्पोर्टी लुक के साथ दूसरी पीढ़ी की सी-क्लास को 2000 में पेश किया गया, जिसमें स्टेपर फ्रंट एंड और शॉर्टर रियर एंड जोड़ा गया। स्टाइल संकेत W220 एस-क्लास के समान थे। स्ट्रेट-फोर और V6 गैसोलाइन इंजन और स्ट्रेट-फोर और स्ट्रेट-फाइव डीजल के रेंज के साथ सेडान की शुरूआत हुई. अधिकांश इंजन W202 से लिए गए थे, लेकिन सी 320 एक्सक्लुसिव था, जिसने {{convert|218|PS|kW hp|0|abbr=on}} की पेशकश की, साथ ही C240 उस वक्त तक 2597 सीसी हो गया था लेकिन {{convert|170|PS|kW hp|0|abbr=on}} पर उत्पादन अपरिवर्तित था। उस वक्त तक डीजल में सामान्य रेल डायरेक्ट इंजेक्शन और वेरिएबल जियोमेट्री टर्बोचार्जर की सुविधा थी। छह स्पीड मैनुअल गियरबॉक्स अब लगभग सभी रेंज के लिए मानक था (C320 को छोड़कर). पहली बार के लिए, संख्या पदनाम अब इंजन विस्थापन के लिए समान नहीं थे विशेष रूप से C 200 (1.8 L), C 240 (2.6 L) और C 200 CDI (2.2 L) के लिए. 2001 में, मर्सिडीज ने अपनी रेंज को बढ़ाया और नई टी-मॉडल स्टेशन वेगन और '''स्पोर्टकूप''' की शुरूआत की.<ref>{{cite web |url=http://www.canadiandriver.com/2002/01/10/test-drive-2002-mercedes-benz-c230-kompressor-sport-coupe.htm |title=Mercedes-Benz » Test Drive: 2002 Mercedes-Benz C230 Kompressor Sport Coupe |publisher=CanadianDriver |date=10 जनवरी 2002 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819101045/http://www.canadiandriver.com/2002/01/10/test-drive-2002-mercedes-benz-c230-kompressor-sport-coupe.htm |archive-date=19 अगस्त 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Michael Frank |url=http://www.forbes.com/2001/11/19/1119test_3.html |title=Mercedes Benz C230 Sports Coupe |publisher=Forbes.com |date= |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321093503/http://www.forbes.com/2001/11/19/1119test_3.html |archive-date=21 मार्च 2012 |url-status=live }}</ref><ref name="automotive2005">{{cite web |url=http://www.automotive.com/2005/43/mercedes-benz/c-class/reviews/lineup/index.html |title=2005 Mercedes-Benz C-Class Lineup: Sub-Model Comparison, Available Packages, and Options |publisher=Automotive.com |date= |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110221154553/http://www.automotive.com/2005/43/mercedes-benz/c-class/reviews/lineup/index.html |archive-date=21 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> बीएमडब्ल्यू कॉम्पैक्ट से प्रतिस्पर्धा के लिए स्पोर्टकूप को तीन-दरवाजे के लिफ्टबैक के साथ बनाया गया, लेकिन इसके प्रतियोगियों की तरह, जिन न्यून प्रवेश-स्तर मॉडल के साथ इसकी प्रचतियोगिता थी उसकी तुलना में उच्च कीमत और प्रतिकूल विनिमय दर के कारण यह नए खरीदारों में अलोकप्रिय साबित हुई. हालांकि 2005 में [[उत्तर अमेरिका]] लाइनअप से इसे निकाल दिया गया, कनाडा में मर्सिडीज बेंज-बी-क्लास द्वारा प्रतिस्थापित किया गया, दूसरे बाजारों में इसकी बिक्री जारी रही. अक्टूबर 2000 से 2007 तक, कुल 230,000 स्पोर्टकूपे का निर्माण ब्रेमेन कारखाना और ब्राजील में किया गया।<ref>''ऑटो मोटर उण्ड स्पोर्ट'', #3/2008, पी. 27</ref> 2003 में, सुपरचार्ज्ड चार सिलेंडर इंजन की एक श्रृंखला की शुरूआत हुई, इसका नाम M271 दिया गया। इन सबमें 1.8 एल का ही इंजन का इस्तेमाल किया गया, हौर्सपॉवर के अनुसार विभिन्न पदनाम दिया गया जिसमें प्राकृतिक गैस द्वारा संचालित एक संस्करण भी शामिल है। {{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}} C230K शुरूआत में केवल स्पोर्टकूपे (2002 के 2.3 L इंजन और पुराने मॉडलो को प्रतिस्थापित) में उपलब्ध था। अद्यतन संस्करण 1.8 एल कम शक्तिशाली था लेकिन स्मूदर और पुराने 2.3 एल से अधिक कुशल था ({{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}} की तुलना में {{convert|192|PS|kW hp|0|abbr=on}}). 4MATIC चार पहिया ड्राइव संस्करण C240 और C320 की भी पेशकश की. [[चित्र:2002 Mercedes-Benz C 200 Kompressor (W 203) Elegance sedan (2010-07-10).jpg|thumb|left|2000-2004 मर्सिडीज बेंज सी 200 कम्प्रेसर (W203) एलागेंस सेडान (ऑस्ट्रेलिया)]] [[चित्र:Mercedes-Benz W203s.jpg|thumb|right|अद्यतन मॉडल (फोरग्राउंड) के साथ पूर्व अपडेट W203 (पृष्ठभूमि)]] [[चित्र:Mercedes-Benz-C240-wagon.jpg|thumb|right|W203 वैगन]] [[चित्र:2004 Mercedes-Benz C 200 Kompressor (CL 203 MY03) Sports hatchback (2010-07-05).jpg|thumb|2001-2004 मर्सिडीज बेंज सी 200 कम्प्रेसर (CL203) कूपे (ऑस्ट्रेलिया)]] === मॉडल का लघु अद्यतन === 2004 के प्रारम्भ में सी-क्लास में कुछ संशोधन किया गया। इस वर्ष, सभी तीन ढ़ांचे की शैली में इंटीरियर स्टाइल में परिवर्तन किया गया। उपकरण क्लस्टर को अनालॉग गोजेस के पूरे सेट के रूप दिखने के लिए संशोधित किया गया, साथ ही सेंटर कंसोल और ऑडियो सिस्टम को पूर्ण रूप से संशोधित किया गया। एक पूरी तरह से एकीकृत iPod कनेक्शन किट उपलब्ध था चूंकि एक बेहतर ब्लूटूथ फोन प्रणाली को वैकल्पिक बनाया गया। नई इलेक्ट्रिक्स ने "मॉडलफ्लेज" के बाद इसे और अधिक विश्वसनीय बनाया (मॉडल संशोधन.) अमेरिका के बाजार के लिए C230, स्पोर्ट पैकेज मानक बन गया जिसमें AMG संस्करण बम्पर्स, साइड स्कर्ट्स और सी55 से फ्रंट 4 केलिपर क्रॉसड्रिल्ड ब्रेक को शामिल किया गया। स्पोर्ट ट्यून स्प्रिंग के साथ वाइडबॉडी रियर सस्पेंशन और डैम्पर्स 2005 के लिए पैकेज को पूरा किया।<ref name="automotive2005"/> 2006 में, मानक एएमजी संस्करण स्प्रिंग्स/डैम्पर्स के साथ 2005 के मॉडल में मानक निर्माण के काफी कठोर होने की शिकायतों के कारण मर्सिडीज ने अपनी सवारी को हल्का बनाया. स्पोर्टकूपे में विभिन्न टेल लाइट्स को जोड़ा गया था। कई सभी-नए M272 और OM642 V6 इंजन को वर्ष के बाद शुरूआथ किया गया। सी 230, सी 280, सी 350 ने सी 240 और सी 320 को प्रतिस्थापित किया, नई पीढ़ी के 6-सिलेंडर इंजन में पुराने इंजनों की तुलना में काफी शक्ति विकसित हुई, करीब 24% से भी अधिक, साथ ही ईंधन की अर्थव्यवस्था में वृद्धि हुई और और C0 <sub>2<sub> <sub></sub></sub></sub> उत्सर्जन में कमी आई. सी 230, सी 280 और सी 350 ने क्रमशः {{convert|204|PS|kW hp|0|abbr=on}}, {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} और {{convert|272|PS|kW hp|0|abbr=on}} विकसित किया। तीन-वाल्व जुड़वां स्पार्क डिजाइन को वेरिएबल वाल्व टाइमिंग के साथ चार-वाल्व डिजाइन के साथ प्रतिस्थापित किया गया। साथ ही डीजल में भी यह परिवर्तन किया गया, काफी चीजें विकसित हुई, जिसमें ब्राड-न्यू V6 3.0 लीटर CDI डीजल शामिल है। नया V6 डीजल सी 270 CDI की तुलना में अधिक शक्ति की पेशकश की, करीब 32% से बी अधिक, CO <sub>2<sub></sub></sub> उत्सर्जन और ईंधन की अर्थव्यवस्था में बी सुधार किया गया, इस इंजन की आउटपुट {{convert|224|PS|kW hp|0|abbr=on}} था और {{Convert|510|Nm|lb·ft|abbr=on}} का टोर्की ने उस समय की विश्व की सबसे शक्तिशाली डीजल बनाया. {{Citation needed|date= फ़रवरी 2010}} सी 220 CDI ने इसके अलावा {{convert|143|PS|kW hp|0|abbr=on}} से {{convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} की एक शक्ति में वृद्धि प्राप्त किया, इन इंजन ने एक नई सात-गति 7G-ट्रोनिक स्वचालित ट्रांसमिशन भी प्राप्त किया, एक अधिक किफायती महाप्राण 1.8 एल (सी 160) को स्पोर्टकूपे लाइनअप में जोड़ा गया।<ref name="automotive2005"/> पिछले W203 सी-क्लास सेडान का उत्पादन सिंडेलफिन्गेन कारखाने में 14 दिसम्बर 2006 को किया गया था। हालांकि, जब से मर्सिडीज-बेंज ने W203 स्पोर्टकूप के निर्माण करना बंद करने की उम्मीद झलकने लगी, इस समय के बाद से W203 स्पोर्टकूप लिफ्टबैक ब्राजील में इसका उत्पादन जारी रहा. वास्तव में, इसने W204 सेडान के द्वारा प्रेरित एक नई फ्रंट एंड के पुनःडिजाइन के साथ W203-2 या CL203 स्पोर्टकूपे के एक अद्यतन संस्करण<ref>{{cite web |url=http://www.worldcarfans.com/spyphotos.cfm/spyphotoID/6070214.002/page/1/country/gcf/mercedes/spy-photos-all-new-mercedes-c-sportcoupe |title=SPY PHOTOS: All New Mercedes C Sportcoupe |publisher=Worldcarfans |date=14 फरवरी 2007 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122080558/http://www.worldcarfans.com/spyphotos.cfm/spyphotoID/6070214.002/page/1/country/gcf/mercedes/spy-photos-all-new-mercedes-c-sportcoupe |archive-date=22 नवंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और W204 के समानांतर एक बेहतर इंजन रेंज की पेशकश करने का फैसला किया। साथ ही इसने '''सीएलसी-क्लास''' के रूप में स्वयं की एक पृथक लाइन की शुरूआत की.<ref>{{cite web |url=http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-614233-1-1034478-1-0-0-0-0-1-11817-854934-0-1-0-0-0-0-0.html?TS=1199899280531&REF=921%2Fen%2FMercedes-Benz%20Cars%2FMercedes-Benz%20P.%20Cars%2F.Newsroom%20%28Mercedes-Benz%20P.Cars%29%2F%23XCID%3D617718%20%7C%20XPID%3D0%20%7C%20XCTY%3D3897%20%7C%20XAID%3D |title=New Key Visual for Mercedes-Benz Fashion Week Berlin 2008: Two stars in the photo studio: Top model Eva Padberg and the new Mercedes-Benz CLC |publisher=Media.daimler.com |date= |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101021071100/http://media.daimler.com/dcmedia/0-921-614233-1-1034478-1-0-0-0-0-1-11817-854934-0-1-0-0-0-0-0.html?TS=1199899280531&REF=921%2Fen%2FMercedes-Benz%20Cars%2FMercedes-Benz%20P.%20Cars%2F.Newsroom%20%28Mercedes-Benz%20P.Cars%29%2F%23XCID%3D617718%20%7C%20XPID%3D0%20%7C%20XCTY%3D3897%20%7C%20XAID%3D |archive-date=21 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === क्रैश टेस्ट रेटिंग === {| class="wikitable" |- | EuroNCAP वयस्क सवारी:<ref>{{cite web |url=http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_2002/127.aspx |title=For safer cars &#124; Mercedes Benz C Class |publisher=Euro NCAP |date= |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321102052/http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_2002/127.aspx |archive-date=21 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref> | {{rating|5|5}} |- | EuroNCAP पेडेस्ट्रियन (पूर्व 2002 रेटिंग): | {{rating|2|4}} |- | IIHS समग्र रूप से फ्रंटल ऑफसेट स्कोर:<ref>{{cite web |url=http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=205 |title=IIHS-HLDI: Mercedes C class |publisher=Iihs.org |date=10 अक्टूबर 2006 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123093626/http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=205 |archive-date=23 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> | बेहतर |- | IIHS समग्र रूप से साइड क्रैश टेस्ट स्कोर:<ref>{{cite web |url=http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=955 |title=IIHS-HLDI: Mercedes C class |publisher=Iihs.org |date=23 अप्रैल 2008 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820013143/http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=955 |archive-date=20 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref> | स्वीकार्य |} {| class="wikitable" |+ <td>NHTSA क्रैश टेस्ट रेटिंग्स (2006):<ref>{{cite web|url=http://www.safercar.gov/portal/search?model=3538 |title=Safercar.gov |publisher=Safercar.gov |date= |accessdate=26 जुलाई 2009}} {{Dead link|date=नवम्बर 2010|bot=H3llBot}}</ref></td> |- | सामने का चालक: | {{rating|4|5}} |- | सामने का यात्री: | {{rating|4|5}} |- | साइड चालक: | {{rating|5|5}} |- | पीछे का साइड यात्री: | {{rating|4|5}} |- | रोल ओवर: | {{rating|4|5}} |} === विश्वसनीयता === मई 2010 में जर्मन ऑटोमोबाइल क्लब द्वारा ब्रेकडाउन आंकड़ें की खबर दी गई और 0 से 5 वर्ष के बीच के कारों में ब्रेक-डाउन के क्रम में मध्यम-आकारों की कारों में मर्सिडीज सी-क्लास को शीर्ष पर रखा.<ref name="ADACMotorWelt201005">{{cite journal| authorlink = Wolfgang Rudschies, Hendrik Dieckmann & Thomas Kroher (Michael Ramstetter - Ed)| title = Die ADAC Pannenstatistik 2009| journal = ADAC Motorwelt| volume = | pages = pages 26–27 |date = date May 2010}}</ref><ref>{{cite |title=Pannenstatistik - Mittelklasse / Obere Mittelklasse |url=http://www1.adac.de/Auto_Motorrad/pannenstatistik_maengelforum/Pannenstatistik_2009/Mittelklasse_und_obere_Mittelklasse/M_O_Mittelklasse.asp?ComponentID=288974&SourcePageID=288970 |newspaper=ADAC Motorwelt |date=मई 2010 |accessdate=13 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100503103933/http://www1.adac.de/Auto_Motorrad/pannenstatistik_maengelforum/Pannenstatistik_2009/Mittelklasse_und_obere_Mittelklasse/M_O_Mittelklasse.asp?ComponentID=288974&SourcePageID=288970 |archive-date=3 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> (क्लास लगार्डेस फोर्ड मोन्डियो थे और हाल ही में ओपल वेक्ट्रा सुपरसेडेड रहे.<ref name="ADACMotorWelt201005"/>) === एएमजी मॉडल {{Anchor|C32 AMG|C32|C55 AMG|C55}} === [[चित्र:2002 Mercedes-Benz C 32 AMG (W 203) sedan (2010-06-02).jpg|thumb|2001-2004 मर्सिडीज बेंज सी 32 AMG (W203) सेडान (ऑस्ट्रेलिया)]] पिछली पीढ़ी में AMG मॉडलों के प्रदर्शन के बाद, मर्सिडीज बेंज ने नए मॉडलो में दो नए एएमजी संस्करणो, 2001 में भी, की शुरूआत के माध्यम से उच्च खरीदारों के बीच बिक्री को बढ़ाने का प्रयास किया। 3.2 एल वी6 इंजन के लिए सी 32 AMG, E46 M3 प्रतिस्थापन और वजन वितरण में सुधार करने के लिएनीचे चली गई, लेकिन इसके 6100 rpm पर {{convert|354|PS|kW hp|0|abbr=on}} और 4400 rpm पर {{convert|450|Nm|lb.ft|0|abbr=on}} तक पहुंचने के लिए लिए ट्विन-स्क्रिउ टाइप सुपरचार्जर (आईएचआई द्वारा विनिर्मित) की आवश्यकता थी। इसके पूर्ववर्तियों की तरह, इसने एक पांच-गति ऑटोमैटिक का उपयोग किया और इसे 5.2 सेकंड के भीतर एक 000-100 किमी प्रति घंटा स्प्रिंट पूरा करने में मदद की. दूसरा संस्करण सी30 CDI AMG था, जिसमें एक 3.0 एल पांच-सिलेंडर इंजन का इस्तेमाल किया गया, जो कि 3800 आरपीएम पर {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} और 2000rpm पर {{convert|540|Nm|lb.ft|0|abbr=on}} पहुंचने में सक्षम था। दोनों तीनों शारीरिक शैलियों में उपलब्ध थे, लेकिन डीजल मॉडल की बिक्री उम्मीद तक नहीं पहुंची और 2004 में बंद कर दिया गया, साथ ही C32 AMG स्पोर्टकूपे के रूप में बंद किया गया। 2005 में मध्य पीढ़ी के सी-क्लास के पुनर्डिजाइन के साथ, सी 32 AMG को भी प्रतिस्थापित कर दिया गया और एक नई 5.4 एल स्वाभाविक रूप से वी 8 संचालित सी 55 AMG के लिए रास्ता साफ किया गया। इस V8 इंजन के विकास को पूर्व के ई-क्लास में पाया गया, जिसमें पॉवर 5750 rpm पर {{convert|367|PS|kW hp|0|abbr=on}} तक पहुंची और 4000 rpm पर टोर्की {{convert|510|Nm|lb.ft|0|abbr=on}} तक पहुंची. सी 55 AMG एक W202-पीढ़ी C 43 AMG के रूप में समरूप इंजन परिवार से V8 का इस्तेमाल करती है। हालांकि अधिकतम गति फिर भी {{convert|250|km/h|mph|0|abbr=on}} तक सीमित रही, 0-100 किमी / घंटा (62 मील प्रति घंटे) का समय 4.9 सेकंड तक आ गई और W204 (तीसरी पीढ़ी) C 63 AMG के हाल ही में जारी करने से पहले सी-क्लास के इतिहास में C55 AMG को स्पोर्टिएस्ट एएमजी मॉडल के रूप में विचार किया जाता है। मर्सिडीज बेंज के बाकी लाइनअप में कम शक्तिशाली V6s के विपरीत, C55 AMG में एएमजी स्पीडशिफ्ट के साथ स्वचालित पांच-गति का उपयोग जारी रहा. {{Col-begin}} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+पेट्रोल इंजन | इंजन | Cyl. | पॉवर (पी एस) |- | सी 160 | 1.8 16V M111 | S4 | {{convert|122|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 180 <br /> C180 कम्प्रेसर | 2.0 16V M111<br />1.8 16V KM271 | S4 | {{convert|129|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|143|PS|kW hp||abbr=on}} |- | सी 200 <br /> C200 कम्प्रेसर | 2.0 16V KM111 <br />1.8 16V KM271 | S4 | {{convert|163|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|163|PS|kW hp||abbr=on}} |- | सी 230 | 1.8 16V KM271 <br />2.3 16V KM111 <br />2.5 24V M272 | S4<br />S4<br />V6 | {{convert|192|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|193|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|204|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 240 | 2.6 18V M112 | V6 | {{convert|170|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 280 | 3.0 24V M272 | V6 | {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 320 | 3.2 18V M112 | V6 | {{convert|218|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 350 | 3.5 24V M272 | V6 | {{convert|272|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 32 AMG | 3.2 18V SCM112 | V6 | {{convert|354|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 55 AMG | 5.4 24V M113 | V8 | {{convert|367|PS|kW hp|0|abbr=on}} |} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+डीजल इंजन | इंजन | Cyl. | पॉवर (पी एस) |- | सी 200 CDI | 2.1 16V CDIOM611 | S4 | {{convert|115|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|122|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 220 CDI | 2.1 16V CDIOM611 | S4 | {{convert|143|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|150|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 270 CDI | 2.7 20V CDIOM612 | S5 | {{convert|170|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 320 CDI | 3.0 24V CDIOM642 | V6 | {{convert|224|PS|kW hp|0|abbr=on}}<br />{{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 30 CDI AMG | 3.0 20V CDIOM612 | S5 | {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} |} {{Col-end}} {{-}} == W204 (2007-2014) {{Anchor|W204}} == {{Infobox automobile |name=W204 |image=[[चित्र:2008 Mercedes-Benz C300 Sport 1.jpg|250px|2008 Mercedes-Benz W204 C300 Sport (US)]] |production=2007–2014<br /> 1,000,000+ produced (as of August 2010) |model_years = 2008–2014 |assembly=[[Bremen (city)|Bremen]], [[Germany]]<br />[[Sindelfingen]], [[Germany]]<br />[[Santiago Tianguistenco]], [[Mexico]]<br />[[East London, South Africa|East London]], [[South Africa]]<br />[[6th of October City]], [[Egypt]]<ref name="Egasae.com"/><br />[[Juiz de Fora]], [[Brazil]]<br />[[Pekan]], [[Malaysia]] ([[HICOM Automotive Manufacturers (Malaysia)|DRB-HICOM]])<br />[[Pune, भारत]] |engine={{nowrap|1.6 L-1.8 L [[Mercedes-Benz M271 engine|M271]] [[Straight-4|I4]] Kompressor}}<br /> {{nowrap|2.5–3.5 L [[Mercedes-Benz M272 engine|M272]] [[V6]]}}<br /> {{nowrap|6.2 L [[Mercedes-Benz M156 engine|M156]] [[V8]] [[Mercedes-AMG|AMG]]}}<br /> {{nowrap|2.1 L [[Mercedes-Benz OM611 engine|OM611]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|2.1 L [[Mercedes-Benz OM651 engine|OM651]] [[Diesel engine|Diesel]] [[Straight-4|I4]]}}<br /> {{nowrap|3.0 L [[Mercedes-Benz OM642 engine|OM642]] [[Diesel engine|Diesel]] [[V6]]}} |transmission=6-speed manual<br />5-speed automatic<br />7-speed automatic |platform=[[Mercedes-Benz W204]] |body_style=4-door [[sedan (car)|saloon]], 5-door [[station wagon|estate]] |wheelbase={{convert|2760|mm|in|1|abbr=on}} |related= |length={{convert|4582|mm|in|1|abbr=on}} (sedan)<br /> {{convert|4596|mm|in|1|abbr=on}} (wagon)<br /> {{convert|4726|mm|in|1|abbr=on}} (C63 AMG sedan) |width={{convert|1770|mm|in|1|abbr=on}} |Front track {{Convert|1548|mm|in|1|abbr=on}} |Rear track {{Convert|1552|mm|in|1|abbr=on}} <br /> {{convert|1795|mm|in|1|abbr=on}} (C 63 AMG) |height={{convert|1447|mm|in|1|abbr=on}} }} डेमलर क्रिसलर ने जनवरी 18, 2007 को सी-क्लास की एक नई पीढ़ी की शुरूआत की<ref>http://www.daimlerchrysler.com/dccom/0-5-693758-1-693744-1-0-0-0-0-0-13-7163-0-0-0-0-{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} 0-0-0.html</ref> और 2007 जिनेवा ऑटो शो में इसे प्रदर्शित किया। लगभग सभी यूरोपीय देशों में 31 मार्च 2007 को इसकी बिक्री शुरू की गई। इस नई गाड़ी में एक विस्तारित व्हीलबेस और ट्रैक, एक स्टिफर बॉडीशेल है और हाल ही के एस-क्लास से प्रेरित था और सीएलसी-क्लास से कुछ डिजाइन लिए गए थे। W204 सी-क्लास के विकास में एक "डिजिटल प्रोटोटाइप" शामिल है जो कि एक 15 मिलियल माइल सड़क कोर्स के माध्यम से 2.1 टेराबाइट डिजिटल प्रतिकृति डालता है। यह उद्योग की पहली कार है जिसका वास्तव में एक भौतिक प्रोटोटाइप का निर्माण करने से पहले दुर्घटना के साथ-साथ और भी कई चीजों के परीक्षण किए गए। पिछले पीढ़ियों के विपरीत, W203 मॉडल की कम बिक्री की संभावना के चलते एस्टेट (स्टेशन वैगन) संस्करण की बिक्री उत्तरी अमेरिका में बंद कर दी गई।<ref>{{cite web |url=http://www.jdpower.com/autos/articles/2008-Mercedes-Benz-C-Class-Wagon-Preview |title=2008 Mercedes-Benz C-Class Wagon Preview |publisher=J.D. Power |date= |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090629040137/http://www.jdpower.com/autos/articles/2008-Mercedes-Benz-C-Class-Wagon-Preview |archive-date=29 जून 2009 |url-status=live }}</ref> मर्सिडीज ई क्लास कूपे (W207) ने सी-क्लास के साथ इसके प्लैटफॉर्म का साझा किया।<ref name="autoblog.com"/> E90 BMW 3 सीरीज़ के बाद कनाडा और अमेरिका के प्रवेश-स्तर लक्जरी कारों में W204 सी-क्लास दूसरी सबसे ज्यादा बिक्री वाली कार रही.<ref>{{cite web |last=Good |first=The |url=http://www.goodcarbadcar.net/2010/01/best-selling-luxury-car-canada-2009.html |title=2009's Year end comparison of sales of entry-luxury cars in the Canada |publisher=Good Car Bad Car |date=25 जनवरी 2010 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://archive.today/20120731074110/http://www.goodcarbadcar.net/2010/01/best-selling-luxury-car-canada-2009.html |archive-date=31 जुलाई 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Good |first=The |url=http://www.goodcarbadcar.net/2010/01/2009-sales-small-luxury-cars-bmw-audi.html |title=2009's Year end comparison of sales of entry-luxury cars in the US |publisher=Good Car Bad Car |date=12 जनवरी 2010 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://archive.today/20151222074250/http://www.goodcarbadcar.net/2010/01/2009-sales-small-luxury-cars-bmw-audi.html |archive-date=22 दिसंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> === 2011 फेसलिफ्ट === दिसम्बर 2010 में, मर्सिडीज बेंज ने W204 सी-क्लास फेसलिफ्ट की कुछ तस्वीरों और विवरण को जारी किया, इसे आधिकारिक तौर पर जनवरी 2011 में डेट्रोइट ऑटो शो के दौरान अनावरण किया जाएगा. नए मॉडल की कुछ नई सुविधाओं में इंजन स्टार्ट-स्टॉप प्रणाली, ईंधन अर्थव्यवस्था में सुधार लाने के लिए संशोधित गियर अनुपात के साथ न्यून एंड मॉडल के लिए 7G-ट्रॉनिक गियरबॉक्स की उपलब्धता, डैशबोर्ड पर उच्च रेजुलुशन साथ ही कार की कुछ आंतरिक और बाहरी शरीर में कुछ बदलाव शामिल हैं। === श्रृंखला में 2012 कूप की पुनः शुरूआत === 13 फ़रवरी 2011 को मर्सिडीज बेंज ने घोषणा की कि वे 2012 के मॉडल वर्ष के लिए एक सी-क्लास कूप संस्करण का अनावरण करेंगे. सितंबर 2011 में इसकी शुरूआत की जाएगी, सी-क्लास के कूपे को C250 और C350 संस्करण में उपलब्ध कराया जाएगा .<ref>{{cite web |url=http://www.cheersandgears.com/topic/75311-2012-c-class-coupe/ |title=2012 C-Class Coupe to be Unveiled in Geneva |publisher=CheersandGears.com |date= |accessdate=13 फरवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708141449/http://www.cheersandgears.com/topic/75311-2012-c-class-coupe/ |archive-date=8 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> === ट्रिम स्तर === W204 सी-क्लास के उपकरण के चार ट्रिम स्तर होते हैं - क्लासिक, एलीगेंस, एवांगार्ड और एएमजी. क्लासिक एक आधार ट्रिम है जो छोटे चार-सिलेंडर इंजन मॉडल पर ही पाए जाते हैं और ब्रिटन कपड़े के सीटों के (वैकल्पिक रूप से ARTICO चमड़ा) साथ आते हैं, जबकि एलीगेंस में ARTICO चमड़ा (विनयल) असबाब मानक (वैकल्पिक रूप से चमड़ा) होते हैं और एवांगार्ड में लिवरपूल/ARTICO कपड़ों की सीटें (वैकल्पिक रूप से चमड़ा) होती हैं। क्लासिक और एलीगेंस लाइन पारंपरिक मर्सिडीज बेंज रेडिएटर ग्रिल आमतौर पर सेडान मॉडल में बनाए रखते हैं, जिसमें तीन-प्रतीक बोनेट एम्ब्लम होते हैं और इसका डिजाइन लक्जरी कारों के नियमित खरीदारों में अपील करने के लिए किया जाता है। एवांगार्ड और AMG में मर्सिडीज के स्पोर्ट कूप मॉडल की ही तरह एक ग्रिल होता है, दो क्षैतिज बार और बड़े आकार का सेंटर-माउंटेड स्टार होता है, इसके आलावा तीन-स्पोक स्टीयरिंग व्हील, AMG बॉडीकिट, न्यून स्पोर्ट सस्पेंशन, अउन्नत ब्रेक पिस्टन नली औऱ बड़े एलॉय पहिए जैसे अतिरिक्त उपकरण होते हैं और यह विन्यास का डिजाइन स्पोर्ट्स सेडान के रूप में स्थानीयकृत होते हैं। सी-क्लास तथा अन्य समकालीन मर्सिडीज सेडान की पिछली पीढ़ियों के विपरीत जिसमें परम्परागत ग्रिल और हूड आभूषण होते थे, विशेष रूप से कनाडा और संयुक्त राज्य में W204 मुख्य रूप से स्पोर्ट ग्रिल और एएमजी बॉडीकिट सुविधा के रूप में विज्ञापित किया जाता है। [[चित्र:2008 Mercedes-Benz C 200 Kompressor (W 204) Classic sedan (2010-10-02).jpg|thumb|left|2007-2010 मर्सिडीज बेंज सी 200 कम्प्रेसर (W204) क्लासिक सेडान (ऑस्ट्रेलिया)]] यूनाइटेड किंगडम में, क्लासिक लाइन को एसई के रूप में जाना जाता है, जबकि एवांगार्ड लाइन को स्पोर्ट के रूप में जाना जाता है जिसमें एएमजी बॉडीकिट और एएमजी एलॉय पहिए एक मानक के रूप में होता है। अधिकांश पंक्ति में चार सिलेंडर पेट्रोल और डीजल इंजन होते हैं, साथ ही एक 3.5L V6 पेट्रोल और 3.5L V6 डीजल और C63 AMG के लिए V8 पेट्रोल होते हैं।<ref>{{cite web |url=http://www2.mercedes-benz.co.uk/content/unitedkingdom/mpc/mpc_unitedkingdom_website/en/home_mpc/passenger_cars/home/products/new_cars/cclasssaloon/lines.0003.html |title=Mercedes-Benz UK – C-Class – C-Class Saloon |publisher=.mercedes-benz.co.uk |date= |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212065542/http://www2.mercedes-benz.co.uk/content/unitedkingdom/mpc/mpc_unitedkingdom_website/en/home_mpc/passenger_cars/home/products/new_cars/cclasssaloon/lines.0003.html |archive-date=12 फ़रवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> संयुक्त राज्य अमेरिका में, एलिगेंस ट्रिम C300 लक्जरी (4MATIC विकल्प के साथ RWD) पर है, जबकि एवांटगार्डे C300 स्पोर्ट (उपलब्ध पुस्तिका और 4MATIC विकल्प के साथ RWD, केवल यू.एस. बाजा़र सी-क्लास) पर है और C350 स्पोर्ट्स (केवल RWD). वहां कोई क्लासिक/एसई ट्रिम, कोई चार-सिलेंडर इंजन और कोई वैगन शरीर शैली नहीं है। दोनों लाइनों में सामने की पहिया के सामने एक अतिरिक्त एम्बर रोशनी है। [[चित्र:2010 Mercedes-Benz C 200 CGI (W 204) Classic sedan (2010-09-23) 01.jpg|thumb|left|2010 मर्सिडीज बेंज सी 200 CGI (W204) क्लासिक सेडान (ऑस्ट्रेलिया)]] कनाडा में, केवल AMG ट्रिम लाइन का इस्तेमाल किया गया है, जबकि एलिगांस/लक्जरी और एवांटगार्डे/ स्पोर्ट ट्रिम नाम का इस्तेमाल नहीं किया जाता है। वहीं कोई क्लासिक/एसई ट्रिम, चार-सिलेंडर इंजन और वैगन शरीर शैली नहीं है। आधार C230 (2010 मॉडल वर्ष के बाद से C250 नाम दिया गया) विशेष रूप से कनाडा बाजार के लिए है और यह एकमात्र ऐसी मॉडल है जिसकी सुविधाएं एलेगेंस/लक्जरी ट्रिम परंपरागत ग्रिल और थ्री-प्वाइंट स्टार हुड आभूषण के साथ समरूप है। अन्य सी-क्लास के मॉडल (C300, C350, C63) सभी में एवांटगार्डे/स्पोर्ट की तरह AMG बॉडीकिट और स्पोर्ट ग्रिल होता है और एक $800 स्पोर्ट पैकेज (जो कि नई एलईडी फॉग लाइट के कारण 2011 मॉडल के लिए $1200 हो गया है) के माध्यम से C230 पर वैकल्पिक है। C63 AMG को छोड़कर सभी मॉडल RWD और 4MATIC दोनों पर उपलब्ध हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.wheels.ca/Luxury/article/238863 |title=2008 Mercedes-Benz C230 |publisher=Wheels.ca |date= |accessdate=4 दिसंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716144040/http://www.wheels.ca/Luxury/article/238863 |archive-date=16 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> डैशबोर्ड के बीच एक स्लाइडिंग पैनल है जो कि रंगीन एलसीडी स्क्रीन है, जिसमें रेडियो और अन्य वाहनों के माध्यमिक कार्य प्रदर्शित होते हैं, जब कार संचालन के तहत होती है। सी-क्लास के कारों जिसमें नेविगेशन के साथ COMAND एपीएस होते हैं उनमें बड़ा TFT स्क्रीन (7-इंच) होता है, जो कि जब वाहन बन्द हो जाता है वापस घुस जाने के लिए पैनल को कवर करने की अनुमति देता है।<ref>{{cite web |url=http://usedcars.autos.yahoo.com/2010_mercedes_benz_c_class_c300_luxury_sedan-slideshow/?piccat=dashboard |title=Slideshow – 2010 Mercedes-Benz C-Class C300 Luxury Sedan – Yahoo! Autos |publisher=Usedcars.autos.yahoo.com |date= |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718133407/http://usedcars.autos.yahoo.com/2010_mercedes_benz_c_class_c300_luxury_sedan-slideshow/?piccat=dashboard |archive-date=18 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last=Axe |first=Stuart |url=http://www.flickr.com/photos/7733434@N04/2313120350 |title=The new 2008 Mercedes C Class dashboard &#124; Flickr – Photo Sharing! |publisher=Flickr |date=5 मार्च 2008 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140125230257/http://www.flickr.com/photos/7733434@N04/2313120350 |archive-date=25 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mbusa.com/mercedes/vehicles/explore/interior/class-C/model-C300W |title=Mercedes-Benz USA – C300 Luxury Sedan – Interior |publisher=Mbusa.com |date= |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133329/http://www.mbusa.com/mercedes/vehicles/explore/interior/class-C/model-C300W |archive-date=14 मार्च 2011 |url-status=dead }}</ref> सी-क्लास के 2010 मॉडल में साइड मिरर पर टर्न सिगनल को एक नई शैली दी गई। 2011 मॉडल वर्ष के लिए, AMG बॉडीकिट में बम्पर फॉग लैम्प एलईडी लाइट द्वारा द्वारा प्रतिस्थापित किया गया है, केवल C63 AMG को छोड़कर जिसने अपने एक विशेष बम्पर को बनाए रखा है। === पॉवरट्रेन === कार के संस्करणों में रियर और ऑल-व्हील ड्राइव (AWD प्रणाली चौथी पीढ़ी 4MATIC प्रणाली, दाएं हाथ के ड्राइव प्रारूप में उपलब्ध नहीं है) के साथ विकल्प उपलब्ध है, साथ ही चार और छह सिलेंडर इंजन (और सी 63 AMG में एक 6.2 लीटर V8) की एक किस्म उपलब्ध है। इंजन स्ट्रेट-4 M271 और वी6 M272-4 पेट्रोल इंजन, स्ट्रेट OM611 + OM651 और वी6 OM642 डीजल इंजन है। अधिकांश इंजन W203 सी-क्लास से हैं, लेकिन सी 180 के, सी 200 के, सी 200 CDI और सी 220 CDI डेरिवेटिव ने पॉवर आउटपुट में वृद्धि हुई है, उत्सर्जन और ईंधन की खपत के संबंध में साथ ही सुधार हुआ है। एक उच्च प्रदर्शन AMG संस्करण, उसके बाद सितम्बर 2007 में ऑडी RS4 और एम 3 बीएमडब्ल्यू के टक्कर में सी 63 AMG आया और इसमें एक 6.2 एल इंजन के साथ {{convert|457|PS|kW hp|0|abbr=on}} है। एक फाइव स्पीड ऑटोमैटिक ट्रांसमिशन, चार सिलेंडर मॉडल के लिए उपलब्ध है, जबकि एक छह स्पीड मैनुअल ट्रांसमिशन C350 को छोड़कर सभी मॉडलों पर मानक है, 7G-ट्रोनिक सात स्वचालित गति सी 230 के, 280 सी, सी 300, सी 320 CDI पर उपलब्ध है और सी 350 और 4MATIC मॉडल के लिए मानक है। सी 63 AMG में 7G-ट्रोनिक AMG के साथ स्पीडशिफ्ट संवर्द्धन है। 4MATIC छह सिलेंडर इंजन मॉडल में (सी 230 4MATIC, सी 300, सी 350 और सी 320 CDI) उपलब्ध है, जबकि चार सिलेंडर इंजन मॉडल और सी 63 AMG, केवल रियर व्हील ड्राइव हैं। इस क्लास के लिए एक विशेष सिस्टम एक्सक्लुसीव है, जिसका नाम 'एजिलिटी कंट्रोल' पैकेज है, जो अपनी अनूठी अवधारणा के माध्यम से उत्कृष्ट एजिलिटी और सवारी की गुणवत्ता चालकों को प्रदान करता है। एक हाइड्रो-मेकानिकल सेटअप के माध्यम से यह ऐसा कमाल करती है, जो लगातार सड़क की स्थिति का विश्लेषण करती है और उसके अनुसार ड्राइविंग करता है, उसके अनुसार यह डेम्पर और सस्पेंशन का सेटिंग करती है ताकि चालक को आराम और एजिलिटी के माध्यम से बेहतरीन संतुलन प्रदान कर सके. खरीदार 'अडवांस्ड एजिलिटी कंट्रोल' पैकेज के विकल्प को चुन सकता है जो कि 'स्पोर्ट' मोड बटन प्रदान करता है। === एएमजी मॉडल {{Anchor|C 63 AMG|C 63}} === [[चित्र:C63.jpg|thumb|2008-मर्सिडीज बेंज C63 AMG]] [[चित्र:2010 Mercedes-Benz C 63 AMG (W 204) sedan (2010-12-28).jpg|thumb|2008-2010 मर्सिडीज बेंज सी 63 AMG (W204) सेडान (ऑस्ट्रेलिया)]] पूर्व एएमजी कार जो मूलतः बोल्ट ऑन प्रदर्शन संशोधनों की सुविधा प्रदान करती ती उसकी तुलना में ग्राउंड अप प्रदर्शन के लिए सी 63 AMG कथित तौर पर पहली AMG-मर्सिडीज डिजाइन कार थी। सी 63 एक संशोधित फ्रंट एंड वास्तुकला है जिसे CLK 63 एएमजी ब्लैक सीरीज़ से लिया गया है।<ref>{{cite web |url=http://www.emercedesbenz.com/Apr07/04_New_York_Auto_Show_World_Premier_CLK_63_AMG_Black_Series.html |title=The Unofficial Mercedes-Benz Weblog |publisher=eMercedesBenz |date=4 अप्रैल 2007 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061936/http://www.emercedesbenz.com/Apr07/04_New_York_Auto_Show_World_Premier_CLK_63_AMG_Black_Series.html |archive-date=19 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> 7G-ट्रोनिक में तीन शिफ्ट मोड के साथ एएमजी स्पीडशिफ्ट है - कम्फोर्ट, स्पोर्ट और मैनुअल - कनवर्टर लॉक के साथ अंतिम एक रनिंग चालक को रेव सीमा पर इंजन को होल्ड करने की अनुमति देती है। ESP को उसके बाद पूरी तरह से बंद कर दिया जा सकता है, केवल भारी मात्रा में ब्रेक लगाने के तहत उसका दखल हो सकता है। इस कार में अभी तक की सभी मर्सिडीज में सबसे तेज, सबसे प्रतिक्रियाशील स्टीयरिंग है। ''कार एंड ड्राइवर'' ने अपने दिसम्बर 2007 के अंक में ही कार का परीक्षण किया और 3.9 समय में 0–60 mph और {{convert|116|mi/h|km/h|abbr=on}} पर 12.3 सेकंड के क्वार्टर मील समय को दर्ज किया।<ref>{{cite web |url=http://www.caranddriver.com/assets/download/60ksports_powertrain.pdf |title=Best in Test - Powertrain |publisher=Car and Driver |date= |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609133022/http://www.caranddriver.com/assets/download/60ksports_powertrain.pdf |archive-date=9 जून 2011 |url-status=live }}</ref> इसने C63 AMG को शुरूआत में दुनिया भर में सबसे तेज 4-डोर सेडान उत्पादन बनाया. 2010 में, मर्सिडीज-एएमजी ने अतिरिक्त $6,050 में एक नई "AMG P31 डेवलपमेंट पैकेज" शुरू किया जो मानक मॉडल के {{convert|450|hp|kW|abbr=on}} की तुलना में {{convert|480|hp|kW|abbr=on}} तक पॉवर को बढ़ा सकती है। शीर्ष गति {{convert|174|mi/h|km/h|abbr=on}} तक बढ़ जाती है। जब यह पैकेज लिया जाता है, C63 एएमजी एक संशोधित ईसीयू और क्रैंकशाफ्ट की सुविधा प्रदान करती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mercedes-amg.com/#/c63-information |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 मार्च 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161209141442/http://www.mercedes-amg.com/#/c63-information |archive-date=9 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> 2011 के मॉडल वर्ष के लिए, मर्सिडीज बेंज विशेषज्ञ उत्पाद विभाग द्वारा एक सीमित संस्करण C63 AMG की शुरूआत की गई थी, जो कि "DR520" का अनुकरण था। यह आज तक का सी-क्लास का सबसे शक्तिशाली संस्करण है, जिसमें पॉवर रेटिंग {{convert|520|hp|kW|abbr=on}} और {{convert|480|ft·lbf|Nm|abbr=on}}) का टोर्क है। DR520 विशेष करके ब्रिटेन बाजार के लिए है, जिसका उत्पादन 20 इकाइयों तक सीमित है।<ref>{{cite web |url=http://www.autogeeze.com/2010/07/mercedes-benz-c-63-amg-dr-520.html |title=Mercedes-Benz C 63 AMG DR 520 |publisher=Autogeeze.com |date=5 जुलाई 2010 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100710102600/http://www.autogeeze.com/2010/07/mercedes-benz-c-63-amg-dr-520.html |archive-date=10 जुलाई 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Posted: 4:08 pm July 2, 2010 |url=http://www.carsuk.net/mercedes-c63-amg-dr-520-revealed/ |title=Mercedes C63 AMG DR 520 revealed &#124; Cars UK &#124; UK Car News |publisher=Cars UK |date=2 जुलाई 2010 |accessdate=13 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723041309/http://www.carsuk.net/mercedes-c63-amg-dr-520-revealed/ |archive-date=23 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> === सी-क्लास क्रैश टेस्ट रेटिंग === {| class="wikitable" |- | EuroNCAP वयस्क चालक:<ref>{{cite web |url=http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_2007/308.aspx |title=For safer cars &#124; Mercedes Benz C Class |publisher=Euro NCAP |date= |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090226213051/http://www.euroncap.com/tests/mercedes_benz_c_class_2007/308.aspx |archive-date=26 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> | {{rating|5|5}} |- | EuroNCAP अव्यस्क चालक: | {{rating|3|5}} |- | EuroNCAP पेडेस्ट्रियन: | {{rating|2|4}} |- | IIHS समग्र रूप से फ्रंटियर ऑफसेट स्कोर:<ref>{{cite web |url=http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=915 |title=IIHS-HLDI: Mercedes C class |publisher=Iihs.org |date=25 नवंबर 2008 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901072534/http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=915 |archive-date=1 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> | बेहतर |- | IIHS समग्र रूप से साइड क्रैश टेस्ट स्कोर:<ref>{{cite web |url=http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=1042 |title=IIHS-HLDI: Mercedes C class |publisher=Iihs.org |date=25 नवंबर 2008 |accessdate=26 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901071803/http://www.iihs.org/ratings/rating.aspx?id=1042 |archive-date=1 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref> | बेहतर |} {| class="wikitable" |+ <td>NHTSA क्रैश परीक्षण रेटिंग (2007)<ref>{{cite web|url=http://www.safercar.gov/portal/search?model=4021 |title=Safercar.gov |publisher=Safercar.gov |date= |accessdate=26 जुलाई 2009}} {{Dead link|date=नवम्बर 2010|bot=H3llBot}}</ref></td> |- | सामने का चालक: | {{rating|4|5}} |- | सामने का यात्री: | {{rating|4|5}} |- | साइड चालक: | {{rating|5|5}} |- | पीछे का साइड यात्री: | {{rating|5|5}} |- | रोल ओवर: | {{rating|4|5}} |} {{Col-begin}} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+पेट्रोल इंजन | इंजन | Cyl. | पॉवर |- | C 180 CGI BlueEFFICIENCY | 1.8 16V M271 | S4 | {{convert|156|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 CGI | 1.8 16V M271 | S4 | {{convert|184|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 230 (जापान और कनाडा में सी 250 चीन में सी 260) | 2.5 24V M272 | V6 | {{convert|204|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 300 | 3.0 24V M272 | V6 | {{convert|231|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 350 | 3.5 M272 24V | V6 | {{convert|272|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 350 CGI BlueEFFICIENCY | 3.5 24V डायरेक्ट इंजेक्शन M272 | V6 | {{convert|292|PS|kW hp|0|abbr=on}}<ref>{{cite web |last=Blanco |first=Sebastian |url=http://www.autobloggreen.com/2008/10/23/c-350-cgi-blueefficiency-28-mpg-in-a-large-petrol-sedan/ |title=C 350 CGI BlueEFFICIENCY: 28 mpg in a large petrol sedan |publisher=Autobloggreen.com |date=23 अक्टूबर 2008 |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090209192912/http://www.autobloggreen.com/2008/10/23/c-350-cgi-blueefficiency-28-mpg-in-a-large-petrol-sedan |archive-date=9 फ़रवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | 63 सी AMG | 6.2L-6, 208cc 32V M156 | V8 | {{convert|457|PS|kW hp|0|abbr=on}}, {{convert|487|PS|kW hp|0|abbr=on}} (वैकल्पिक AMG P31 विकास पैकेज के साथ) |} {{Col-2}} {| class="wikitable" style="font-size:95%" |+डीजल इंजन | इंजन | Cyl. | पॉवर |- | सी 180 CDI | 2.1 16V CDI | S4 | {{convert|120|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 CDI | 2.1 16V CDI OM611 | S4 | {{convert|136|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 200 CDI BlueEFFICIENCY<ref>{{cite web |last=Blanco |first=Sebastian |url=http://www.autobloggreen.com/2008/02/28/geneva-08-preview-mercedes-new-blueefficiency-c-class-saloons/ |title=Geneva '08 preview: Mercedes' new BlueEFFICIENCY C-Class saloons; one gets 46 mpg! |publisher=Autobloggreen.com |date=28 फरवरी 2008 |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090123120156/http://www.autobloggreen.com/2008/02/28/geneva-08-preview-mercedes-new-blueefficiency-c-class-saloons/ |archive-date=23 जनवरी 2009 |url-status=dead }}</ref> | 2.1 16V CDI OM651 | S4 | {{convert|136|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 220 CDI | 2.1 16V CDI OM611 | S4 | {{convert|170|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 250 CDI BlueEFFICIENCY प्रधान संस्करण<ref>{{cite web |last=Abuelsamid |first=Sam |url=http://www.autobloggreen.com/2008/10/14/mercedes-benz-launches-c250-cdi-blueefficiency-prime-edition/ |title=Mercedes Benz launches C250 CDI BlueEfficiency Prime Edition |publisher=Autobloggreen.com |date=14 अक्टूबर 2008 |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321014015/http://www.autobloggreen.com/2008/10/14/mercedes-benz-launches-c250-cdi-blueefficiency-prime-edition |archive-date=21 मार्च 2009 |url-status=dead }}</ref> | 2.1 16V OM651 ट्विन टर्बो CDI | S4 | {{convert|204|PS|kW hp|0|abbr=on}} |- | सी 350 CDI | 3.0 24V CDI OM642 | V6 | {{convert|224|PS|kW hp|0|abbr=on}} |} {{Col-end}} नवम्बर 2009 के बाद से, नई CGI इंजन ने समरूप आउटपुट, अधिक टोर्क और बेहतर ईंधन दक्षता के साथ कम्प्रेसर इंजन को प्रतिस्थापित किया। सी 250 cgi, चार्ज्ड गैसोलिन इंजेक्शन इंजन के साथ एक M271 इंजन ने समरूप आउटपुट लेकिन टोर्की के साथ सी 230 2.5 V6 इंजन को प्रतिस्थापित किया। === पुरस्कार === व्हील्स मैगजिन द्वारा 2007 के मर्सिडीज बेंज सी-क्लास को ऑस्ट्रेलिया में कार ऑफ द इयर के पुरस्कार से सम्मानित किया गया, इस पुरस्कार के लिए इसने फोर्ड मोन्डियो और माज़दा 2 को दरकिनार किया।<ref>{{cite web |url=http://www.wheelsmag.com.au/Car_of_the_Year_2007 |title=Wheels – Car of the Year 2007 – Car Reviews &#124; Wheels Magazine |publisher=Wheelsmag.com.au |date= |accessdate=1 अक्टूबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315055842/http://www.wheelsmag.com.au/Car_of_the_Year_2007 |archive-date=15 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref> इसे टॉप गियर मैगजिन द्वारा 2007 टॉप गियर पुरस्कार के लिए एक्जिक्युटीव कार ऑफ द इयर के पुरस्कार से सम्मानित किया गया साथ ही 2007 के उत्तरार्ध में 2007-08 जापान के इम्पोर्ट कार ऑफ द इयर का पुरस्कार दिया गया। == अवधारणाएं == सीमेंस, प्रोटोटाइप हाइब्रिड प्रौद्योगिकी को अपनाकर एक संशोधित मर्सिडीज सी-क्लास स्पोर्टकूप को पेश किया गया जिसमें इसके गैसोलिन-संचालित की तुलना में तेजी से त्वरण, अधिक टोर्की-और बेहतर ईंधन अर्थव्यवस्था होता है। हालांकि, कंपनी ने स्वीकार किया कि यह कार "निर्माण के लिए तैयार होने से बहुत दूर है" और निर्माण करने या बेचने के लिए काफी मंहगी है। कर्मन ने भी W203 स्पोर्टकूप (प्रिफेशलिफ्ट) की एक अवधारणा को प्रदर्शित किया, जो कि सॉफ्टटॉप के साथ एक परिवर्तनीय कार में बदल गया था। यह प्रोटोटाइप कभी उत्पादन की स्थिति पर नहीं पहुंचा। == उत्पादन और बिक्री == {| class="wikitable collapsible collapsed" |- ! कैलेंडर वर्ष ! उत्पादन (सेडान/एस्टेट) ! अमेरिका की बिक्री ! चीन की बिक्री |- | 2001 | | 51,210<ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Mercedes-Benz+USA+Records+Highest+Sales+in+Its+History.-a096075297 |title=Mercedes-Benz USA Records Highest Sales in Its History |publisher=Thefreelibrary.com |date=3 जनवरी 2003 |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6TM2k7?url=http://www.thefreelibrary.com/403.htm |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2002 | | 64,025 |- | 2003 | | 65,982<ref>{{Cite web |url=http://www.theautochannel.com/news/2005/01/04/313903.html |title=मर्सिडीज बेंज अमेरिका के लिए वर्ष 2004 का सर्वोच्च रिकार्ड |access-date=3 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6Vvwc3?url=http://www.theautochannel.com/news/2005/01/04/313903.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2004 | | 69,251 |- | 2005 | | 60,658<ref>{{Cite web |url=http://www.theautochannel.com/news/2007/01/03/032870.html |title=2006 की रिकॉर्ड बिक्री के साथ नए साल में मर्सिडीज बेंज रिंग |access-date=3 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6XLeHA?url=http://www.theautochannel.com/news/2007/01/03/032870.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | |- | 2006 | | 50,187 | |- | 2007 | | 63,701<ref>{{Cite web |url=http://www.emercedesbenz.com/Jan09/05_001548_Mercedes_Benz_USA_Sales_Drop_32_Percent_In_December_2008.html |title=बेंज-मर्सिडीज का यूएसए बिक्री दिसम्बर 2008 32.1 प्रतिशत गिरा |access-date=3 मार्च 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6YKfMB?url=http://www.emercedesbenz.com/Jan09/05_001548_Mercedes_Benz_USA_Sales_Drop_32_Percent_In_December_2008.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> | |- | 2008 | | 72,471 | |- | 2009 | | 52,427<ref>{{cite web |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/highest-sales-month-for-the-year-at-21469-brings-mercedes-benz-to-an-18-percent-increase-for-2010-112881769.html |title=Highest Sales Month for the Year at 21,469 Brings Mercedes-Benz to an an 18 Percent Increase for 2010 |publisher=Prnewswire.com |date=4 जनवरी 2011 |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6Ze2x4?url=http://www.prnewswire.com/news-releases/highest-sales-month-for-the-year-at-21469-brings-mercedes-benz-to-an-18-percent-increase-for-2010-112881769.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=live }}</ref> | 16,000<ref>{{cite web |url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2010news/A_Record-Breaking_Year.html |title=Mercedes-Benz China Homepage - 2010 News - A Record-Breaking Year: Mercedes-Benz Concludes 2009 with Unprecedented Sales |publisher=Mercedes-benz.com.cn |date=11 जनवरी 2010 |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6cN1Qq?url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2010news/A_Record-Breaking_Year.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> |- | 2010 | 313,500 (250,600/62,900)<ref>{{cite web |url=http://www.daimler.com/dccom/0-5-7171-1-1359454-1-0-0-0-0-0-12037-0-0-0-0-0-0-0-0.html |title=Successful Year for Mercedes-Benz: Sales Up 15 Percent Worldwide in 2010 |publisher=Daimler |date= |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002044940/http://www.daimler.com/dccom/0-5-7171-1-1359454-1-0-0-0-0-0-12037-0-0-0-0-0-0-0-0.html |archive-date=2 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref> | 58,785 | 27,220<ref>{{cite web |url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2011_News/115_Growth_Mercedes-Benz_Remains_China_s_Fastest_Growing_Premium_brand_in_2010.html |title=Mercedes-Benz China Homepage - 2011 News - 115% Growth - Mercedes-Benz Remains China's Fastest Growing Premium brand in 2010 |publisher=Mercedes-benz.com.cn |date= |accessdate=7 फरवरी 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6Hg6faXQW?url=http://www.mercedes-benz.com.cn/content/china/mpc/mpc_china_website/enng/home_mpc/passengercars/home/passengercars_world/news/2011_News/115_Growth_Mercedes-Benz_Remains_China_s_Fastest_Growing_Premium_brand_in_2010.html |archive-date=27 जून 2013 |url-status=dead }}</ref> |} == नोट्स == {{Reflist|2}} == सन्दर्भ == * [https://web.archive.org/web/20080827195746/http://autoweb.drive.com.au/cms/A_50360/newsarticle.html मर्सिडीज और AMG - पर्फोर्मेंस पार्टनर्स, मार्च 1998] * [https://web.archive.org/web/20081211100419/http://www.autocarmag.com/News/NewsArticle/AllCars/223836/ मर्सिडीज ने नई सी-क्लास का अनावरण किया, जनवरी 2007] == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Mercedes-Benz C-Class}} * [https://web.archive.org/web/20110308080050/http://www2.mercedes-benz.co.uk/content/unitedkingdom/mpc/mpc_unitedkingdom_website/en/home_mpc/passengercars/home/new_cars/models/c-class/w204.html आधिकारिक मर्सिडीज बेंज सी-क्लास ब्रिटेन पेज] * [https://web.archive.org/web/20110303001717/http://www.mbusa.com/mercedes/vehicles/class/class-C मर्सिडीज सी-क्लास अवलोकन] * [https://web.archive.org/web/20080516180049/http://www.c-class.co.uk/ आधिकारिक सी-क्लास माइक्रोसाइट (यू के)] {{Mercedes-Benz vehicles}} [[श्रेणी:मर्सिडीज बेंज वाहन]] [[श्रेणी:कॉम्पैक्ट एक्ज़ीक्यूटिव कारें]] [[श्रेणी:स्पोर्ट कॉम्पैक्ट कार]] [[श्रेणी:यूरो एनसीएपी (NCAP) बड़े परिवार के लिए कार]] [[श्रेणी:सेडान]] [[श्रेणी:हैचबैक]] [[श्रेणी:स्टेशन वैगन]] [[श्रेणी:1990 दशक के मोटर वाहन]] [[श्रेणी:2000 के दशक के ऑटोमोबाइल]] [[श्रेणी:2010 दशक के मोटर वाहन]] [[श्रेणी:1993 में वाहन की शुरुआत]] [[श्रेणी:रियर व्हील ड्राइव वाहन]] [[श्रेणी:ऑल व्हील ड्राइव वाहन]] [[श्रेणी:लचीला ईंधन वाहन]] [[श्रेणी:आंशिक शून्य-उत्सर्जन वाहन]] hg88qu47m2nt2lc4q2a1t38attep2nx कंप्यूटर सुरक्षा 0 261868 6635704 6629724 2026-10-31T04:30:59Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635704 wikitext text/x-wiki [[File:Computer locked.jpg|thumb|right|भौतिक सुरक्षा उपाय का एक उदाहरण: [[हार्डवेयर]] से छेड़छाड़ को रोकने के लिए [[व्यक्तिगत संगणक]] के पीछे लगा धातु का लॉक।]] '''कंप्यूटर सुरक्षा''' (जिसे '''साइबर सुरक्षा''', डिजिटल सुरक्षा या '''सूचना प्रौद्योगिकी (आईटी) सुरक्षा''' भी कहा जाता है) [[कंप्यूटर]] सॉफ़्टवेयर, [[प्रणालियों]] और [[नेटवर्क]] की उन खतरों से रक्षा करने के लिए है, जो अनधिकृत जानकारी के खुलासे, [[हार्डवेयर]], [[सॉफ़्टवेयर]] या [[डेटा]] की चोरी (या क्षति) के साथ-साथ उनकी सेवाओं में व्यवधान या गलत दिशा में ले जाने का कारण बन सकते हैं।<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Schatz |first1=Daniel |last2=Bashroush |first2=Rabih |last3=Wall |first3=Julie |date=2017 |title=Towards a More Representative Definition of Cyber Security |url=https://commons.erau.edu/jdfsl/vol12/iss2/8/ |journal=Journal of Digital Forensics, Security and Law |language=en |volume=12 |issue=2 |issn=1558-7215}}</ref><ref>{{Britannica|130682}}</ref> यह क्षेत्र इसलिए महत्वपूर्ण है क्योंकि कंप्यूटर प्रणालियों, [[इंटरनेट]]<ref>{{Cite news |last=Tate |first=Nick|date=7 May 2013 |title=Reliance spells end of road for ICT amateurs |newspaper=The Australian |url=https://www.theaustralian.com.au/news/reliance-spells-end-of-road-for-ict-amateurs/news-story/6f84ad403b8721100f5957a472a945eb |url-access=subscription}}</ref> और वायरलेस नेटवर्क मानकों पर बढ़ती निर्भरता है। यह स्मार्ट उपकरणों के विकास के कारण भी महत्वपूर्ण है, जिसमें [[स्मार्टफ़ोन]], [[टेलीविज़न]] और इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IoT) से जुड़े विभिन्न उपकरण शामिल हैं। सूचना प्रणालियों की जटिलता और उनके द्वारा समर्थित समाजों के कारण साइबर सुरक्षा समकालीन दुनिया के सामने सबसे महत्वपूर्ण नई चुनौतियों में से एक है। सुरक्षा उन प्रणालियों के लिए विशेष रूप से महत्वपूर्ण है जो बिजली वितरण, चुनाव और वित्त जैसे बड़े पैमाने पर काम करने वाली प्रणालियों को नियंत्रित करती हैं और जिनका व्यापक भौतिक प्रभाव होता है।<ref>{{cite journal |last1=Kianpour |first1=Mazaher |last2=Kowalski |first2=Stewart |last3=Øverby |first3=Harald |date=2021 |title=Systematically Understanding Cybersecurity Economics: A Survey |journal=Sustainability |volume=13 |issue=24 |page=13677 |doi=10.3390/su132413677 |doi-access=free|hdl=11250/2978306 |hdl-access=free | issn=2071-1050 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Stevens |first1=Tim |date=11 June 2018 |title=Global Cybersecurity: New Directions in Theory and Methods |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/97261726/PaG_6_2_Global_Cybersecurity_New_Directions_in_Theory_and_Methods.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904151257/https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/97261726/PaG_6_2_Global_Cybersecurity_New_Directions_in_Theory_and_Methods.pdf |archive-date=2019-09-04 |url-status=live |journal=Politics and Governance |volume=6 |issue=2 |pages=1–4 |doi=10.17645/pag.v6i2.1569 |doi-access=free}}</ref> कंप्यूटर सुरक्षा के कई पहलू डिजिटल सुरक्षा से जुड़े होते हैं, जैसे इलेक्ट्रॉनिक पासवर्ड और एन्क्रिप्शन, लेकिन अनधिकृत छेड़छाड़ को रोकने के लिए अभी भी धातु के ताले जैसी भौतिक सुरक्षा उपायों का उपयोग किया जाता है। आईटी सुरक्षा [[सूचना सुरक्षा]] का एक सही उपसमुच्चय नहीं है, इसलिए यह सुरक्षा सम्मेलन योजना में पूरी तरह फिट नहीं होती। ==कमज़ोरियाँ और हमले== {{Main article|भेद्यता (कंप्यूटिंग)}} भेद्यता एक दोष को संदर्भित करती है जो कंप्यूटर या प्रणाली की संरचना, निष्पादन, कार्यप्रणाली या आंतरिक निगरानी में होती है, जिससे उसकी सुरक्षा खतरे में पड़ जाती है। अब तक खोजी गई अधिकांश भेद्यताओं को कॉमन वल्नरेबिलिटीज एंड एक्सपोजर्स (CVE) डेटाबेस में प्रलेखित किया गया है।<ref>{{Cite web |title=About the CVE Program |url=https://www.cve.org/About/Overview |access-date=2023-04-12 |website=www.cve.org}}</ref> एक शोषण योग्य भेद्यता वह होती है, जिसके लिए कम से कम एक प्रभावी हमला या शोषण मौजूद होता है।<ref>{{cite conference | last=Zlatanov | first=Nikola |title=Computer Security and Mobile Security Challenges |url=https://www.researchgate.net/publication/298807979 |conference=Tech Security Conference At: San Francisco, CA |date=3 December 2015 }}</ref> जो व्यक्ति या समूह जानबूझकर भेद्यताओं की तलाश करते हैं, उन्हें खतरे के रूप में जाना जाता है। भेद्यताओं पर शोध किया जा सकता है, उन्हें रिवर्स-इंजीनियरिंग, शिकार या स्वचालित उपकरणों या अनुकूलित स्क्रिप्ट का उपयोग करके शोषित किया जा सकता है।<ref>{{cite web |title=Ghidra |url=https://www.nsa.gov/resources/everyone/ghidra/ |url-status=dead |access-date=17 August 2020 |archive-date=15 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200815201448/https://www.nsa.gov/resources/everyone/ghidra/ | website=nsa.gov | date=1 August 2018 }}</ref><ref>{{cite web |last=Larabel |first=Michael |date=2017-12-28 |title=Syzbot: Google Continuously Fuzzing The Linux Kernel |url=https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=Syzbot-Linux-Kernel-Fuzzing/ |access-date=2021-03-25 |website=www.phoronix.com/ |language=en-US}}</ref> विभिन्न लोग या समूह साइबर हमलों के शिकार हो सकते हैं, लेकिन विभिन्न समूहों को अलग-अलग प्रकार के हमले ज्यादा झेलने पड़ते हैं।<ref name="crowdstrike.com">{{Cite web |title=Cyber attacks on SMBs: Current Stats and How to Prevent Them |url=https://www.crowdstrike.com/solutions/small-business/cyber-attacks-on-smbs/ |access-date=2023-11-30 |website=crowdstrike.com |language=en}}</ref> अप्रैल 2023 में, यूनाइटेड किंगडम के विज्ञान, नवाचार और प्रौद्योगिकी विभाग ने पिछले 12 महीनों में हुए साइबर हमलों पर एक रिपोर्ट जारी की।<ref name="Cyber breaches 2023">{{Cite web |title=Cyber security breaches survey 2023 |url=https://www.gov.uk/government/statistics/cyber-security-breaches-survey-2023/cyber-security-breaches-survey-2023 |access-date=2023-11-30 |website=GOV.UK |language=en}}</ref> इसमें उन्होंने 2,263 यूके व्यवसायों, 1,174 यूके में पंजीकृत चैरिटीज़ और 554 शैक्षणिक संस्थानों का सर्वेक्षण किया। शोध में पाया गया कि "32% व्यवसाय और 24% चैरिटीज़ ने पिछले 12 महीनों में किसी भी प्रकार के उल्लंघन या हमलों का अनुभव किया।" ये आंकड़े "मध्यम व्यवसायों (59%), बड़े व्यवसायों (69%), और उच्च आय वाली चैरिटीज़ जिनकी वार्षिक आय £500,000 या उससे अधिक है (56%)" के लिए अधिक थे।<ref name="Cyber breaches 2023"/> हालांकि मध्यम और बड़े व्यवसाय अधिकतर शिकार होते हैं, क्योंकि बड़े व्यवसायों ने पिछले दशक में अपनी सुरक्षा में सुधार किया है, लेकिन छोटे और मध्यम आकार के व्यवसाय (SMBs) भी तेजी से अधिक भेद्य होते जा रहे हैं क्योंकि उनके पास व्यापार की रक्षा के लिए उन्नत उपकरण नहीं होते।<ref name="crowdstrike.com"/> SMBs आमतौर पर मैलवेयर, रैंसमवेयर, [[फिशिंग|फ़िशिंग]], मैन-इन-द-मिडल अटैक्स, और डिनायल-ऑफ सर्विस (DoS) हमलों से प्रभावित होते हैं।<ref name="crowdstrike.com"/> साधारण इंटरनेट उपयोगकर्ताओं पर सबसे अधिक अप्रत्यक्ष साइबर हमलों का खतरा होता है।<ref name="Cyber attacks">{{Cite web |title=How cyber attacks work |url=https://www.ncsc.gov.uk/information/how-cyber-attacks-work |access-date=2023-11-30 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> इन हमलों में हमलावर जितने संभव हो उतने उपकरणों, सेवाओं या उपयोगकर्ताओं को अंधाधुंध रूप से निशाना बनाते हैं। वे इंटरनेट की खुली प्रकृति का लाभ उठाकर यह करते हैं। इन रणनीतियों में मुख्य रूप से फ़िशिंग, रैंसमवेयर, वॉटर होलिंग और स्कैनिंग शामिल होती हैं।<ref name="Cyber attacks"/> किसी कंप्यूटर प्रणाली को सुरक्षित करने के लिए, यह समझना महत्वपूर्ण है कि उस पर कौन-कौन से हमले किए जा सकते हैं। आमतौर पर इन खतरों को निम्नलिखित श्रेणियों में वर्गीकृत किया जा सकता है: ===बैकडोर=== कंप्यूटर सिस्टम, क्रिप्टोसिस्टम, या एल्गोरिदम में एक बैकडोर एक गुप्त तरीका होता है, जो सामान्य प्रमाणीकरण या सुरक्षा नियंत्रणों को दरकिनार करने के लिए इस्तेमाल किया जाता है। यह कमजोरी कई कारणों से हो सकती है, जिसमें मूल डिज़ाइन या खराब कॉन्फ़िगरेशन शामिल है।<ref>{{Cite web |date=2023-11-30 |title=What is a backdoor attack? Definition and prevention {{!}} NordVPN |url=https://nordvpn.com/blog/backdoor-attack/ |access-date=2024-01-03 |website=nordvpn.com |language=en}}</ref> बैकडोर की प्रकृति के कारण, ये कंपनियों और डेटाबेस के लिए अधिक चिंता का विषय होते हैं, न कि व्यक्तिगत उपयोगकर्ताओं के लिए। बैकडोर को किसी अधिकृत पक्ष द्वारा वैध पहुंच की अनुमति देने के लिए जोड़ा जा सकता है, या फिर हमलावर इसे दुर्भावनापूर्ण उद्देश्यों के लिए स्थापित कर सकते हैं। अपराधी अक्सर मैलवेयर का उपयोग करके बैकडोर स्थापित करते हैं, जिससे उन्हें सिस्टम पर रिमोट प्रशासनिक पहुंच मिल जाती है।<ref name="McAfee-2023">{{Cite web |date=December 4, 2023 |title=What is a backdoor attack? |url=https://www.mcafee.com/learn/backdoor-threat/ |access-date=December 4, 2023 |website=McAfee}}</ref> एक बार पहुंच प्राप्त करने के बाद, साइबर अपराधी फाइलों को संशोधित कर सकते हैं, व्यक्तिगत जानकारी चुरा सकते हैं, अवांछित सॉफ़्टवेयर स्थापित कर सकते हैं, और यहां तक कि पूरे कंप्यूटर का नियंत्रण भी ले सकते हैं।<ref name="McAfee-2023" /> बैकडोर का पता लगाना बहुत कठिन हो सकता है और आमतौर पर इसे वही व्यक्ति खोज सकता है जिसे एप्लिकेशन के स्रोत कोड या कंप्यूटर के ऑपरेटिंग सिस्टम की गहरी जानकारी हो। ===डिनायल-ऑफ-सर्विस हमला=== डिनायल-ऑफ-सर्विस (DoS) हमले एक मशीन या नेटवर्क संसाधन को उसके इच्छित उपयोगकर्ताओं के लिए अनुपलब्ध बनाने के उद्देश्य से किए जाते हैं।<ref name="DoS guidance">{{Cite web |title=Denial of Service (DoS) guidance |url=https://www.ncsc.gov.uk/collection/denial-service-dos-guidance-collection |access-date=2023-12-04 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> हमलावर सेवा को व्यक्तिगत पीड़ितों से इनकार कर सकते हैं, जैसे कि जानबूझकर कई बार गलत पासवर्ड दर्ज करना ताकि पीड़ित का खाता लॉक हो जाए, या वे मशीन या नेटवर्क की क्षमताओं को ओवरलोड कर सभी उपयोगकर्ताओं को एक साथ ब्लॉक कर सकते हैं। जबकि एक नेटवर्क हमले को एकल आईपी पते से फायरवॉल नियम जोड़कर ब्लॉक किया जा सकता है, कई प्रकार के वितरित डिनायल-ऑफ-सर्विस (DDoS) हमले संभव हैं, जहां हमला कई बिंदुओं से होता है। इस मामले में, इन हमलों से बचाव करना कहीं अधिक कठिन होता है। ऐसे हमले ज़ॉम्बी कंप्यूटरों की एक बॉटनेट से उत्पन्न हो सकते हैं या अन्य तकनीकों जैसे वितरित रिफ्लेक्टिव डिनायल-ऑफ-सर्विस (DRDoS) से हो सकते हैं, जहां निर्दोष सिस्टमों को धोखा देकर ट्रैफ़िक पीड़ित की ओर भेजा जाता है।<ref name="DoS guidance"/> इस तरह के हमलों में वृद्धि कारक हमलावर के लिए हमले को आसान बना देता है क्योंकि उन्हें अपने स्वयं के बैंडविड्थ का कम उपयोग करना पड़ता है। यह समझने के लिए कि हमलावर इन हमलों को क्यों अंजाम देते हैं, 'हमलावर की प्रेरणा' अनुभाग देखें। ===डायरेक्ट-एक्सेस हमला=== डायरेक्ट-एक्सेस हमला तब होता है जब एक अनधिकृत उपयोगकर्ता (हमलावर) किसी कंप्यूटर तक भौतिक रूप से पहुंच प्राप्त करता है, सबसे अधिक संभावना है कि वह इससे डेटा को सीधे कॉपी कर सके या जानकारी चुरा सके।<ref>{{Cite web |title=Computer Security |url=https://www.interelectronix.com/computer-security.html |access-date=2023-11-30 |website=www.interelectronix.com}}</ref> हमलावर सुरक्षा से समझौता कर सकते हैं जैसे कि ऑपरेटिंग सिस्टम में बदलाव करना, सॉफ़्टवेयर वर्म्स, कीलॉगर्स, गुप्त सुनने वाले उपकरणों को स्थापित करना या वायरलेस माइक्रोफोन का उपयोग करना। यहां तक कि जब सिस्टम मानक सुरक्षा उपायों से सुरक्षित होता है, तो भी इन उपायों को एक अन्य ऑपरेटिंग सिस्टम या टूल को CD-ROM या अन्य बूटेबल मीडिया से बूट करके बाईपास किया जा सकता है। डिस्क एन्क्रिप्शन और ट्रस्टेड प्लेटफार्म मॉड्यूल (TPM) मानक को इन हमलों को रोकने के लिए डिज़ाइन किया गया है। डायरेक्ट सर्विस हमलावर का सिद्धांत डायरेक्ट मेमोरी हमलों से संबंधित है, जो हमलावर को कंप्यूटर की मेमोरी तक सीधे पहुंच प्रदान करते हैं।<ref name="Kroll">{{Cite web |title=What Is a DMA Attack? Analysis & Mitigation |url=https://www.kroll.com/en/insights/publications/cyber/what-is-dma-attack-understanding-mitigating-threat |access-date=2023-12-04 |website=Kroll |language=en}}</ref> ये हमले "आधुनिक कंप्यूटरों की एक विशेषता का फायदा उठाते हैं, जो बाहरी [[हार्ड डिस्क ड्राइव|हार्ड ड्राइव]], ग्राफिक्स कार्ड, या नेटवर्क कार्ड जैसी कुछ डिवाइसों को कंप्यूटर की मेमोरी तक सीधे पहुंचने की अनुमति देती हैं।"<ref name="Kroll" /> ===ईव्सड्रॉपिंग=== ईव्सड्रॉपिंग एक निजी कंप्यूटर संवाद (संचार) को चुपके से सुनने का कार्य है, जो आमतौर पर नेटवर्क पर होस्ट्स के बीच होता है। यह तब होता है जब कोई उपयोगकर्ता ऐसे नेटवर्क से जुड़ता है जहां ट्रैफ़िक सुरक्षित या एन्क्रिप्टेड नहीं होता और वह संवेदनशील व्यावसायिक डेटा एक सहकर्मी को भेजता है, जिसे हमलावर द्वारा सुनकर शोषित किया जा सकता है।<ref name="Fortinet">{{Cite web |title=What Are Eavesdropping Attacks? |url=https://www.fortinet.com/resources/cyberglossary/eavesdropping |access-date=2023-12-05 |website=Fortinet |language=en}}</ref> "खुले नेटवर्क" के माध्यम से भेजे गए डेटा को हमलावर विभिन्न तरीकों से भेद्यता का फायदा उठाकर इंटरसेप्ट कर सकता है। मैलवेयर, डायरेक्ट-एक्सेस हमलों या अन्य साइबर हमलों के विपरीत, ईव्सड्रॉपिंग हमले नेटवर्क या उपकरणों के प्रदर्शन को नकारात्मक रूप से प्रभावित करने की संभावना कम रखते हैं, जिससे इन्हें पहचानना मुश्किल हो जाता है।<ref name="Fortinet" /> वास्तव में, "हमलावर को सॉफ़्टवेयर से किसी भी निरंतर कनेक्शन की आवश्यकता नहीं होती। हमलावर सॉफ़्टवेयर को किसी संक्रमित उपकरण पर डाल सकता है, चाहे वह सीधे हो या किसी वायरस या अन्य मैलवेयर के माध्यम से, और फिर बाद में किसी भी डेटा को प्राप्त करने या डेटा भेजने के लिए सॉफ़्टवेयर को सक्रिय करने के लिए वापस आ सकता है।"<ref>{{Citation |last=York |first=Dan |title=Chapter 3 – Eavesdropping and Modification |date=2010-01-01 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978159749547900003X |work=Seven Deadliest Unified Communications Attacks |pages=41–69 |editor-last=York |editor-first=Dan |access-date=2023-12-05 |place=Boston |publisher=Syngress |isbn=978-1-59749-547-9}}</ref> वर्चुअल प्राइवेट नेटवर्क (VPN) का उपयोग करना, जो दो बिंदुओं के बीच डेटा को एन्क्रिप्ट करता है, ईव्सड्रॉपिंग के खिलाफ सुरक्षा का एक सबसे सामान्य रूप है। वायरलेस नेटवर्क के लिए सबसे अच्छी एन्क्रिप्शन विधि का उपयोग करना और एन्क्रिप्टेड HTTP (HTTPS) का उपयोग करना भी एक बेहतरीन तरीका है।<ref>{{Cite web |title=What Are Eavesdropping Attacks & How To Prevent Them |url=https://enterprise.verizon.com/resources/articles/s/what-are-eavesdropping-attacks/ |access-date=2023-12-05 |website=Verizon Enterprise |language=en |archive-date=17 अक्तूबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017182109/https://enterprise.verizon.com/resources/articles/s/what-are-eavesdropping-attacks/ |url-status=dead }}</ref> कानून प्रवर्तन एजेंसियों द्वारा भी ईव्सड्रॉपिंग के लिए कुछ प्रोग्रामों का उपयोग किया जाता है, जैसे कि Carnivore और NarusInSight, जिन्हें FBI और NSA द्वारा इंटरनेट सेवा प्रदाताओं की प्रणालियों की निगरानी के लिए उपयोग किया गया है। यहां तक कि बंद प्रणालियों (जिनका बाहरी दुनिया से कोई संपर्क नहीं होता) को भी ईव्सड्रॉप किया जा सकता है, जो हार्डवेयर द्वारा उत्पन्न सूक्ष्म विद्युतचुंबकीय प्रसारणों की निगरानी करके किया जाता है। TEMPEST एक NSA विनिर्देश है जो इन हमलों का संदर्भ देता है। ===मैलवेयर=== मैलिशियस सॉफ़्टवेयर (मैलवेयर) किसी भी सॉफ़्टवेयर कोड या कंप्यूटर प्रोग्राम को कहा जाता है, जिसे जानबूझकर कंप्यूटर सिस्टम या उसके उपयोगकर्ताओं को नुकसान पहुँचाने के उद्देश्य से लिखा जाता है।<ref name="Malware-IBM">{{Cite web |title=What is Malware? {{!}} IBM |url=https://www.ibm.com/topics/malware |access-date=2023-12-06 |website=www.ibm.com |date=14 April 2022 |language=en-us}}</ref> एक बार कंप्यूटर में मौजूद होने पर, यह संवेदनशील जानकारी जैसे व्यक्तिगत और व्यावसायिक जानकारी, पासवर्ड लीक कर सकता है, सिस्टम का नियंत्रण हमलावर को दे सकता है, और डेटा को भ्रष्ट या स्थायी रूप से हटा सकता है।<ref>{{cite journal |last1=Bendovschi |first1=Andreea |year=2015 |title=Cyber-Attacks – Trends, Patterns and Security Countermeasures |journal=Procedia Economics and Finance |volume=28 |pages=24–31 |doi=10.1016/S2212-5671(15)01077-1 |doi-access=free}}</ref> मैलवेयर का एक प्रकार रैनसमवेयर होता है, जिसमें मैलवेयर पीड़ित की मशीन पर खुद को इंस्टॉल करता है, उसकी फ़ाइलों को एन्क्रिप्ट करता है, और फिर उस डेटा को वापस देने के लिए फिरौती (आमतौर पर बिटकॉइन में) की मांग करता है।<ref>{{Cite web |title=What is malware? |url=https://www.mcafee.com/en-gb/antivirus/malware.html |access-date=30 November 2023 |website=McAfee}}</ref> मैलवेयर के कुछ प्रकार निम्नलिखित हैं: *वायरस: यह एक प्रकार का मैलवेयर होता है, जो सॉफ़्टवेयर को हाइजैक करता है और नुकसान पहुँचाने और खुद की प्रतिलिपियाँ फैलाने का इरादा रखता है। यह अन्य प्रोग्रामों में फैलने के लिए कॉपियाँ बनाता है।<ref name="Malware-IBM"/> *वर्म्स: वायरस के समान होते हैं, लेकिन वायरस को कार्य करने के लिए उपयोगकर्ता द्वारा एक समझौता किए गए प्रोग्राम को चलाने की आवश्यकता होती है। वर्म्स स्वयं-प्रतिकृति करने वाले मैलवेयर होते हैं, जो बिना मानव हस्तक्षेप के प्रोग्रामों, ऐप्स और डिवाइसों के बीच फैलते हैं।<ref name="Malware-IBM"/> *ट्रोजन हॉर्स: ये प्रोग्राम होते हैं, जो उपयोगी या वैध सॉफ़्टवेयर के रूप में छिपे रहते हैं या खुद को दिखाते हैं ताकि उपयोगकर्ताओं को उन्हें इंस्टॉल करने के लिए धोखा दिया जा सके। एक बार इंस्टॉल होने के बाद, रिमोट एक्सेस ट्रोजन (RAT) प्रभावित डिवाइस पर एक गुप्त बैकडोर बना सकता है, जिससे नुकसान पहुँचाया जा सके।<ref name="Malware-IBM"/> *स्पाइवेयर: यह एक प्रकार का मैलवेयर होता है, जो संक्रमित कंप्यूटर से जानकारी एकत्र करता है और इसे हमलावर को भेजता है। स्पाइवेयर का एक सामान्य रूप कीलॉगर्स होते हैं, जो उपयोगकर्ता की सभी कीबोर्ड इनपुट/कीस्ट्रोक को रिकॉर्ड करते हैं, जिससे हमलावर यूज़रनेम, पासवर्ड, बैंक खाते और [[क्रेडिट कार्ड]] नंबर प्राप्त कर सकते हैं।<ref name="Malware-IBM"/> *स्केयरवेयर: जैसा कि नाम से पता चलता है, यह एक प्रकार का मैलवेयर होता है, जो उपयोगकर्ताओं को डराने, झटका देने, चिंता उत्पन्न करने, या खतरे की धारणा का सुझाव देकर उन्हें अवांछित सॉफ़्टवेयर खरीदने या इंस्टॉल करने के लिए धोखा देता है। ये हमले अक्सर एक अचानक पॉप-अप संदेश के साथ शुरू होते हैं, जो उपयोगकर्ता को यह चेतावनी देते हैं कि उन्होंने कानून तोड़ा है या उनके डिवाइस में वायरस है।<ref name="Malware-IBM"/> ===मैन-इन-द-मिडिल हमले=== मैन-इन-द-मिडिल (MITM) हमलों में एक दुर्भावनापूर्ण हमलावर, दो पक्षों के बीच संचार को रोकने, निगरानी करने या उसमें परिवर्तन करने की कोशिश करता है। वह दोनों पक्षों की पहचान को स्पूफ करके खुद को बीच में डाल लेता है।<ref name="verizon-mitm"> {{Cite web |url=https://www.verizon.com/business/resources/articles/s/what-is-a-man-in-the-middle-attack-and-how-can-i-protect-my-organization/ |title=What is a man-in-the-middle attack and how can I protect my organization? |website=[[verizon|verizon.com]]}} </ref> MITM हमलों के कुछ प्रकार निम्नलिखित हैं: *आईपी एड्रेस स्पूफिंग: इसमें हमलावर रूटिंग प्रोटोकॉल को हाईजैक कर लक्ष्य का ट्रैफिक किसी कमजोर नेटवर्क नोड पर पुनः निर्देशित करता है ताकि ट्रैफिक को इंटरसेप्ट या इंजेक्ट किया जा सके। *मैसेज स्पूफिंग (ईमेल, एसएमएस, या ओटीटी मैसेजिंग के जरिए): इसमें हमलावर लक्ष्य का इस्तेमाल करते हुए ईमेल, एसएमएस या ओटीटी मैसेजिंग एप्स के माध्यम से किसी की पहचान या सेवा को स्पूफ करता है। हमलावर तब बातचीत की निगरानी कर सकता है, सामाजिक हमले कर सकता है, या और अधिक हमलों के लिए जीरो-डे कमजोरियों का फायदा उठा सकता है। *वाईफाई SSID स्पूफिंग: इसमें हमलावर एक वाईफाई बेस स्टेशन SSID की नकल करता है ताकि इंटरनेट ट्रैफिक और लेन-देन को कैप्चर और संशोधित किया जा सके। यह स्थानीय नेटवर्क एड्रेसिंग और कमजोर नेटवर्क सुरक्षा का उपयोग करके फ़ायरवॉल में प्रवेश कर सकता है। *डीएनएस स्पूफिंग: इसमें हमलावर डोमेन नाम असाइनमेंट को हाईजैक करता है ताकि ट्रैफिक को अपने नियंत्रण वाले सिस्टम पर पुनः निर्देशित किया जा सके, जिससे ट्रैफिक की निगरानी की जा सके या अन्य हमलों को अंजाम दिया जा सके। *एसएसएल हाईजैकिंग: इसमें हमलावर एसएसएल ऑथेंटिकेशन और एन्क्रिप्शन प्रोटोकॉल को सर्टिफिकेट अथॉरिटी इंजेक्शन के माध्यम से स्पूफ करता है ताकि ट्रैफिक को डिक्रिप्ट, मॉनिटर और संशोधित किया जा सके।<ref name="verizon-mitm"/> ===बहु-वेक्टर, बहुरूपी हमले=== 2017 में उभरने वाला एक नया वर्ग, मल्टी-वेक्टर,<ref>{{cite web | title=Multi-Vector Attacks Demand Multi-Vector Protection | website=MSSP Alert | date=24 July 2017 | url=https://www.msspalert.com/analysis/multi-vector-attacks-demand-multi-vector-protection }}</ref> पॉलीमॉर्फिक<ref>{{cite news |first=Renee |last=Millman |title=New polymorphic malware evades three-quarters of AV scanners |work=SC Magazine UK |date=15 December 2017 |url=https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/ |access-date=12 सितंबर 2024 |archive-date=14 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614034417/https://www.scmagazineuk.com/new-polymorphic-malware-evades-three-quarters-of-av-scanners/article/718757/ |url-status=dead }}</ref> साइबर हमलों का होता है, जिसमें कई प्रकार के हमले एक साथ होते हैं और ये हमले फैलते हुए साइबर सुरक्षा नियंत्रणों से बचने के लिए अपना रूप बदल लेते हैं। मल्टी-वेक्टर पॉलीमॉर्फिक हमले, जैसा कि नाम से स्पष्ट है, दोनों मल्टी-वेक्टर और पॉलीमॉर्फिक होते हैं।<ref name="Tounsi-2019">{{Citation |last=Tounsi |first=Wiem |title=What is Cyber Threat Intelligence and How is it Evolving? |date=2019-05-15 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781119618393.ch1 |work=Cyber-Vigilance and Digital Trust |pages=1–49 |editor-last=Tounsi |editor-first=Wiem |access-date=2023-12-06 |edition=1 |publisher=Wiley |language=en |doi=10.1002/9781119618393.ch1 |isbn=978-1-78630-448-3|s2cid=187294508 |url-access=subscription }}</ref> सबसे पहले, यह एक ऐसा हमला है जिसमें कई प्रकार के हमले शामिल होते हैं। इस दृष्टिकोण से, यह "मल्टी-वेक्टर" है, यानी हमला वेब, ईमेल और एप्लिकेशन जैसे कई माध्यमों से फैल सकता है। इसके अलावा, ये हमले मल्टी-स्टेज होते हैं, यानी ये नेटवर्क में घुसपैठ कर सकते हैं और नेटवर्क के अंदर साइड मूवमेंट कर सकते हैं।<ref name="Tounsi-2019"/> ये हमले पॉलीमॉर्फिक भी हो सकते हैं, जिसका मतलब है कि साइबर हमले जैसे वायरस, वर्म या ट्रोजन लगातार अपना रूप बदलते हैं, जिससे सिग्नेचर-आधारित सुरक्षा उपायों से इनका पता लगाना लगभग असंभव हो जाता है।<ref name="Tounsi-2019"/> ===फ़िशिंग=== [[File:PhishingTrustedBank.png|thumb|एक फ़िशिंग ईमेल का उदाहरण, जो (काल्पनिक) बैंक के आधिकारिक ईमेल के रूप में प्रच्छन्न है। भेजने वाला प्राप्तकर्ता को धोखे से गोपनीय जानकारी उजागर करने के लिए फिशर की वेबसाइट पर पुष्टि करने के लिए प्रेरित करने का प्रयास कर रहा है। "received" और "discrepancy" जैसे शब्दों की गलत वर्तनी को क्रमशः rec''ie''ved और discrep''e''ncy के रूप में नोट करें। हालाँकि बैंक के वेबपेज का URL वैध प्रतीत होता है, लेकिन हाइपरलिंक फिशर की वेबसाइट की ओर इशारा करता है।]] फ़िशिंग एक ऐसी प्रक्रिया है जिसमें उपयोगकर्ताओं को धोखा देकर उनके संवेदनशील जानकारी जैसे यूज़रनेम, पासवर्ड और क्रेडिट कार्ड की जानकारी हासिल की जाती है।<ref>{{cite web |url=https://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/ |title=Identifying Phishing Attempts |publisher=Case |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150913200707/http://www.case.edu/its/kba/its-kba-27196-phishing-attempt/ |archive-date=13 September 2015 |access-date=4 July 2016 }}</ref> फ़िशिंग आमतौर पर ईमेल स्पूफिंग, इंस्टेंट मैसेजिंग, टेक्स्ट मैसेज, या फोन कॉल के जरिए की जाती है। इसमें उपयोगकर्ताओं को ऐसे नकली वेबसाइट पर जाने के लिए प्रेरित किया जाता है जो देखने और महसूस करने में असली वेबसाइट के समान होती है।<ref>{{Cite web |title=Protect yourself from phishing – Microsoft Support |url=https://support.microsoft.com/en-us/windows/protect-yourself-from-phishing-0c7ea947-ba98-3bd9-7184-430e1f860a44 |access-date=2023-12-06 |website=support.microsoft.com}}</ref> यह नकली वेबसाइट व्यक्तिगत जानकारी मांगती है, जैसे लॉगिन विवरण और पासवर्ड, जिसे फिर असली वेबसाइट पर उपयोगकर्ता के खाते तक पहुंचने के लिए इस्तेमाल किया जा सकता है। फ़िशिंग पीड़ित की भरोसे की भावना का शोषण करता है, और इसे सोशल इंजीनियरिंग का एक रूप माना जा सकता है। हमलावर असली खातों तक पहुंचने के लिए रचनात्मक तरीकों का उपयोग कर सकते हैं। एक सामान्य धोखा यह होता है कि हमलावर उपयोगकर्ताओं को नकली इलेक्ट्रॉनिक चालान भेजते हैं,<ref>{{cite web |last=Lazarus |first=Ari |date=23 February 2018 |title=Phishers send fake invoices |url=https://www.consumer.ftc.gov/blog/2018/02/phishers-send-fake-invoices |access-date=17 February 2020 |website=Consumer Information |language=en}}</ref> यह दिखाते हुए कि उन्होंने हाल ही में संगीत, ऐप्स या अन्य चीज़ें खरीदी हैं, और यदि यह खरीदारी अधिकृत नहीं है, तो एक लिंक पर क्लिक करने का निर्देश देते हैं। फ़िशिंग का एक अधिक रणनीतिक प्रकार स्पीयर-फ़िशिंग है, जिसमें व्यक्तिगत या संगठन-विशिष्ट जानकारी का उपयोग किया जाता है ताकि हमलावर को एक विश्वसनीय स्रोत के रूप में प्रस्तुत किया जा सके। स्पीयर-फ़िशिंग हमले विशेष व्यक्तियों को लक्षित करते हैं, जबकि सामान्य फ़िशिंग प्रयासों में अधिक व्यापक समूह को निशाना बनाया जाता है।<ref name=":3">{{cite web | website=Trellix | title=Email Security | date=17 May 2022 | url=https://www.trellix.com/en-us/platform/email-security.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20220522081555/https://www.trellix.com/en-us/platform/email-security.html | archive-date=22 May 2022 | url-status=dead | access-date=24 October 2022 }}</ref> ===विशेषाधिकार वृद्धि=== विशेषाधिकार वृद्धि (प्रिविलेज एस्केलेशन) उस स्थिति को दर्शाता है जहां एक हमलावर, कुछ सीमित पहुंच के साथ, बिना अनुमति के अपने अधिकार या पहुंच स्तर को बढ़ाने में सक्षम हो जाता है।<ref name="Privilege escalation" /> उदाहरण के लिए, एक साधारण कंप्यूटर उपयोगकर्ता सिस्टम में किसी कमजोरी का फायदा उठाकर प्रतिबंधित डेटा तक पहुंच सकता है, या यहां तक कि रूट (root) उपयोगकर्ता बनकर पूरे सिस्टम पर बिना किसी प्रतिबंध के नियंत्रण प्राप्त कर सकता है। ऐसे हमलों की गंभीरता मामूली अवांछित ईमेल भेजने से लेकर बड़ी मात्रा में डेटा पर रैंसमवेयर हमले तक हो सकती है। प्रिविलेज एस्केलेशन अक्सर सोशल इंजीनियरिंग तकनीकों, विशेष रूप से फ़िशिंग, से शुरू होती है।<ref name="Privilege escalation" /> प्रिविलेज एस्केलेशन को दो रणनीतियों में विभाजित किया जा सकता है: क्षैतिज (horizontal) और लंबवत (vertical) प्रिविलेज एस्केलेशन। * क्षैतिज एस्केलेशन (horizontal escalation): इसमें हमलावर एक सामान्य उपयोगकर्ता खाते की पहुंच प्राप्त करता है, जिसमें अपेक्षाकृत कम स्तर के अधिकार होते हैं। यह आमतौर पर उपयोगकर्ता का यूज़रनेम और पासवर्ड चुराकर किया जाता है। इस "पायदान" पर पहुंचने के बाद, हमलावर इसी तरह के स्तर के अन्य उपयोगकर्ताओं के नेटवर्क में घूम सकता है और समान अधिकार वाले डेटा तक पहुंच प्राप्त कर सकता है।<ref name="Privilege escalation" /> * लंबवत एस्केलेशन (vertical escalation): इसमें हमलावर का लक्ष्य किसी कंपनी में उच्च अधिकार वाले व्यक्तियों तक पहुंच प्राप्त करना होता है, जैसे आईटी कर्मचारी जिनके पास अधिक प्रशासनिक अधिकार होते हैं। इस तरह के खाते का उपयोग करके हमलावर अन्य खातों तक पहुंचने में सक्षम हो जाता है।<ref name="Privilege escalation">{{Cite web |title=What is Privilege Escalation? – CrowdStrike |url=https://www.crowdstrike.com/cybersecurity-101/privilege-escalation/ |access-date=2023-12-07 |website=crowdstrike.com |language=en}}</ref> ===साइड-चैनल हमला=== {{Main article|साइड-चैनल हमला}} किसी भी संगणकीय प्रणाली का उसके परिवेश पर कुछ न कुछ प्रभाव अवश्य पड़ता है। यह प्रभाव विद्युत-चुंबकीय विकिरण से लेकर RAM कोशिकाओं पर बची हुई जानकारी तक हो सकता है, जिससे कोल्ड बूट अटैक संभव हो जाता है, या हार्डवेयर कार्यान्वयन की त्रुटियाँ होती हैं जो सामान्य रूप से अप्राप्य मानों तक पहुँचने या उनका अनुमान लगाने की अनुमति देती हैं। साइड-चैनल अटैक परिदृश्यों में, हमलावर इस प्रकार की जानकारी एकत्र करता है ताकि वह सिस्टम या नेटवर्क की आंतरिक स्थिति का अनुमान लगा सके और परिणामस्वरूप उस जानकारी तक पहुँच सके जिसे पीड़ित सुरक्षित मानता है। ===सोशल इंजीनियरिंग=== कंप्यूटर सुरक्षा के संदर्भ में सोशल इंजीनियरिंग का उद्देश्य उपयोगकर्ताओं को इस तरह से धोखा देना होता है कि वे अपने पासवर्ड, कार्ड नंबर आदि जैसी गोपनीय जानकारी साझा कर दें, या शारीरिक पहुंच की अनुमति दें, जैसे कि किसी वरिष्ठ अधिकारी, बैंक, ठेकेदार या ग्राहक का प्रतिरूपण किया जाए।<ref>{{cite web |last=Arcos Sergio |title=Social Engineering |url=http://upcommons.upc.edu/pfc/bitstream/2099.1/12289/1/73827.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131203043630/http://upcommons.upc.edu/pfc/bitstream/2099.1/12289/1/73827.pdf |archive-date=3 December 2013 |access-date=2019-04-16 |website=upc.edu}}</ref> यह आमतौर पर लोगों के विश्वास का फायदा उठाता है और उनके संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहों पर आधारित होता है। एक सामान्य घोटाला वह होता है जिसमें लेखा और वित्त विभाग के कर्मचारियों को उनके [[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|CEO]] का प्रतिरूपण करते हुए ईमेल भेजा जाता है और तुरंत कुछ कार्रवाई करने का अनुरोध किया जाता है। सोशल इंजीनियरिंग की मुख्य तकनीकों में फ़िशिंग हमले शामिल होते हैं। 2016 की शुरुआत में, FBI ने बताया कि इस प्रकार के बिजनेस ईमेल समझौते (BEC) धोखाधड़ी ने लगभग दो वर्षों में अमेरिकी व्यवसायों को 2 बिलियन डॉलर से अधिक का नुकसान पहुंचाया।<ref>{{cite news |last1=Scannell |first1=Kara |title=CEO email scam costs companies $2bn |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/83b4e9be-db16-11e5-a72f-1e7744c66818.html#axzz41pN5YBV4 |access-date=7 मई 2016 |work=Financial Times |issue=25 फ़रवरी 2016 |date=24 फ़रवरी 2016 |url-status=dead <!-- technically unfit but effectively dead--> |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623105523/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/83b4e9be-db16-11e5-a72f-1e7744c66818.html#axzz41pN5YBV4 |archive-date=23 जून 2016}}</ref> मई 2016 में, मिलवॉकी बक्स NBA टीम इस प्रकार के साइबर घोटाले का शिकार हुई, जिसमें एक अपराधी ने टीम के अध्यक्ष पीटर फेगिन का प्रतिरूपण किया, जिसके परिणामस्वरूप टीम के सभी कर्मचारियों के 2015 के W-2 कर फॉर्म सौंप दिए गए।<ref>{{cite news|title=Bucks leak tax info of players, employees as result of email scam|url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/15615363/milwaukee-bucks-leak-tax-information-players-employees-result-email-scam|access-date=20 मई 2016| agency=Associated Press |date=20 मई 2016|url-status=live <!-- technically unfit but effectively dead--> |archive-url= https://web.archive.org/web/20160520144908/http://espn.go.com/nba/story/_/id/15615363/milwaukee-bucks-leak-tax-informatiopn-players-employees-result-email-scam |archive-date=20 मई 2016}}</ref> ===स्पूफिंग=== {{Main article|स्पूफिंग हमला}} स्पूफिंग (Spoofing) एक ऐसा कार्य है जिसमें कोई व्यक्ति या प्रणाली, डेटा (जैसे IP पता या उपयोगकर्ता नाम) को झूठा प्रस्तुत करके एक वैध इकाई होने का दिखावा करती है, ताकि वह ऐसी जानकारी या संसाधनों तक पहुँच सके, जिन तक पहुँचने का उसे अधिकार नहीं है। स्पूफिंग का फ़िशिंग से निकट संबंध है।<ref>{{cite web |title=What is Spoofing? – Definition from Techopedia |url=https://www.techopedia.com/definition/5398/spoofing |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630134737/https://www.techopedia.com/definition/5398/spoofing |archive-date=30 June 2016 |access-date=2022-01-16 |website=techopedia.com}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199688975.001.0001/acref-9780199688975-e-4987|chapter=spoofing|access-date=8 October 2017|title=A Dictionary of Computer Science|doi=10.1093/acref/9780199688975.001.0001|isbn=978-0199688975|publisher=Oxford University Press|date=21 January 2016|editor1-last=Butterfield|editor1-first=Andrew|editor2-last=Ngondi|editor2-first=Gerard Ekembe}}</ref> स्पूफिंग के कई प्रकार होते हैं, जिनमें शामिल हैं: *ईमेल स्पूफिंग: इसमें हमलावर ईमेल के स्रोत पते (From या source) को नकली बनाता है। *आईपी पता स्पूफिंग: इसमें हमलावर नेटवर्क पैकेट में स्रोत IP पते को बदलता है ताकि उसकी पहचान छिपी रहे या वह किसी अन्य कंप्यूटिंग प्रणाली का प्रतिरूपण कर सके। *MAC स्पूफिंग: इसमें हमलावर अपने नेटवर्क इंटरफेस नियंत्रक के मीडिया एक्सेस कंट्रोल (MAC) पते को बदलता है ताकि अपनी पहचान छिपा सके या किसी अन्य व्यक्ति का प्रतिरूपण कर सके। *बायोमेट्रिक स्पूफिंग: इसमें हमलावर नकली बायोमेट्रिक नमूना बनाकर किसी अन्य उपयोगकर्ता के रूप में दिखावा करता है।<ref>{{cite book|editor1-last=Marcel|editor1-first=Sébastien|editor2-last=Nixon|editor2-first=Mark|editor3-last=Li|editor3-first=Stan|year=2014|title=Handbook of Biometric Anti-Spoofing: Trusted Biometrics under Spoofing Attacks|url=https://archive.org/details/handbookofbiomet0000marc|language=en|location=London|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4471-6524-8|isbn=978-1447165248|issn=2191-6594|lccn=2014942635|series=Advances in Computer Vision and Pattern Recognition|s2cid=27594864}}</ref> *एड्रेस रिज़ॉल्यूशन प्रोटोकॉल (ARP) स्पूफिंग: इसमें हमलावर स्थानीय क्षेत्र नेटवर्क पर नकली ARP संदेश भेजता है ताकि उसका MAC पता किसी अन्य होस्ट के IP पते से जुड़ जाए, जिससे डेटा उस होस्ट के बजाय हमलावर को भेजा जाता है। 2018 में, साइबर सुरक्षा फर्म ट्रेलिक्स ने हेल्थकेयर उद्योग में स्पूफिंग के जीवन-धमकाने वाले जोखिम पर शोध प्रकाशित किया।<ref>{{Cite web |title=80 to 0 in Under 5 Seconds: Falsifying a Medical Patient's Vitals |url=https://www.trellix.com/en-us/about/newsroom/stories/research/80-to-0-in-under-5-seconds-falsifying-a-medical-patients-vitals.html |access-date=2023-02-09 |website=www.trellix.com |language=en |archive-date=30 नवंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130200826/https://www.trellix.com/en-us/about/newsroom/stories/research/80-to-0-in-under-5-seconds-falsifying-a-medical-patients-vitals.html |url-status=dead }}</ref> ===टैम्परिंग=== टैम्परिंग (Tampering) एक दुर्भावनापूर्ण संशोधन या डेटा में बदलाव को दर्शाता है। यह एक जानबूझकर किया गया, लेकिन अवैध कार्य होता है, जिसके परिणामस्वरूप किसी सिस्टम, सिस्टम के घटकों, उसकी निर्धारित कार्यप्रणाली, या डेटा में बदलाव किया जाता है। तथाकथित एविल मेड हमले और सुरक्षा सेवाओं द्वारा राउटर्स में निगरानी क्षमता स्थापित करना इसके उदाहरण हैं।<ref>{{cite web |last=Gallagher |first=Sean |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2014/05/photos-of-an-nsa-upgrade-factory-show-cisco-router-getting-implant/ |title=Photos of an NSA "upgrade" factory show Cisco router getting implant |website=Ars Technica |date=14 May 2014 |access-date=3 August 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140804130416/http://arstechnica.com/tech-policy/2014/05/photos-of-an-nsa-upgrade-factory-show-cisco-router-getting-implant/ |archive-date=4 August 2014 }}</ref> ===एचटीएमएल तस्करी=== एचटीएमएल स्मगलिंग हमले में हमलावर किसी विशेष एचटीएमएल या वेब पेज के अंदर दुर्भावनापूर्ण कोड "छुपाने" में सक्षम होता है।<ref name="Intelligence-2021">{{Cite web |last=Intelligence |first=Microsoft Threat |date=2021-11-11 |title=HTML smuggling surges: Highly evasive loader technique increasingly used in banking malware, targeted attacks |url=https://www.microsoft.com/en-us/security/blog/2021/11/11/html-smuggling-surges-highly-evasive-loader-technique-increasingly-used-in-banking-malware-targeted-attacks/ |access-date=2023-12-07 |website=Microsoft Security Blog |language=en-US}}</ref> एचटीएमएल फाइलें हानिरहित, निष्क्रिय डेटा के रूप में पेलोड को छुपा सकती हैं ताकि सामग्री फिल्टर को मात दी जा सके। इन पेलोड्स को फिल्टर के दूसरी ओर फिर से संगठित किया जा सकता है।<ref>{{Cite web |title=Obfuscated Files or Information: HTML Smuggling, Sub-technique T1027.006 – Enterprise {{!}} MITRE ATT&CK® |url=https://attack.mitre.org/techniques/T1027/006/ |access-date=2023-02-22 |website=attack.mitre.org}}</ref> जब लक्षित उपयोगकर्ता एचटीएमएल खोलता है, तो दुर्भावनापूर्ण कोड सक्रिय हो जाता है; [[वेब ब्राउज़र]] स्क्रिप्ट को "डिकोड" करता है, जो फिर लक्ष्य के डिवाइस पर मैलवेयर को छोड़ देता है।<ref name="Intelligence-2021"/> ==सूचना सुरक्षा नियम== कर्मचारी व्यवहार का संगठनों में सूचना सुरक्षा पर बड़ा प्रभाव हो सकता है। सांस्कृतिक अवधारणाएँ संगठन के विभिन्न वर्गों को सूचना सुरक्षा की दिशा में प्रभावी ढंग से काम करने में मदद कर सकती हैं या इसके विपरीत प्रभाव डाल सकती हैं। सूचना सुरक्षा संस्कृति को इस प्रकार परिभाषित किया गया है: "यह संगठन में व्यवहार के उन सभी पैटर्न का योग है, जो सभी प्रकार की सूचनाओं की सुरक्षा में योगदान करते हैं।"<ref>{{cite journal | last1=Lim | first1=Joo S. | last2=Chang | first2=Shanton | last3=Maynard | first3=Sean | last4=Ahmad | first4=Atif | title=Exploring the Relationship between Organizational Culture and Information Security Culture | journal=Proceedings of the 7th Australian Information Security Management Conference | date=2009 | publisher=Security Research Institute (SRI), Edith Cowan University | volume=Perth | doi=10.4225/75/57B4065130DEF | page=1st to 3rd December 2009 | url=http://ro.ecu.edu.au/ism/12}}</ref> एंडर्सन और रीमर्स (2014) ने पाया कि कर्मचारी अक्सर खुद को अपनी संगठन की सूचना सुरक्षा प्रयासों का हिस्सा नहीं मानते और अक्सर ऐसे कार्य करते हैं जो संगठनात्मक परिवर्तनों में बाधा डालते हैं।<ref>{{cite conference | last1=Reimers | first1=Karl | last2=Andersson | first2=David | conference=ICERI2017 Proceedings | title=Post-secondary Education Network Security: the End User Challenge and Evolving Threats | publisher=IATED | year=2017 | volume=1 | page= | issn=2340-1095 | doi=10.21125/iceri.2017.0554 | pages=1787–1796 | isbn=978-84-697-6957-7 |url=https://library.iated.org/view/REIMERS2017POS}}</ref> वास्तव में, वेरिज़ोन डेटा ब्रीच जांच रिपोर्ट 2020, जिसने 3,950 सुरक्षा उल्लंघनों की जांच की, ने पाया कि 30% साइबर सुरक्षा घटनाओं में कंपनी के भीतर आंतरिक कर्मियों का हाथ था।<ref>{{cite report |title=Verizon Data Breach Investigations Report 2020 |url=https://enterprise.verizon.com/resources/reports/2020-data-breach-investigations-report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519161153/https://enterprise.verizon.com/resources/reports/2020-data-breach-investigations-report.pdf |archive-date=2020-05-19 |url-status=live |access-date=2021-09-17 |website=verizon.com }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200519161153/https://enterprise.verizon.com/resources/reports/2020-data-breach-investigations-report.pdf |date=19 मई 2020 }}</ref> शोध से पता चलता है कि सूचना सुरक्षा संस्कृति को लगातार बेहतर बनाए रखने की आवश्यकता होती है। "विश्लेषण से परिवर्तन तक सूचना सुरक्षा संस्कृति" में लेखकों ने टिप्पणी की, "यह एक अंतहीन प्रक्रिया है, मूल्यांकन और परिवर्तन या रखरखाव का एक चक्र।" सूचना सुरक्षा संस्कृति का प्रबंधन करने के लिए पाँच कदम उठाए जाने चाहिए: पूर्व-मूल्यांकन, रणनीतिक योजना, क्रियात्मक योजना, कार्यान्वयन, और उत्तर-मूल्यांकन।<ref name="Schlienger, Thomas 2003">{{cite journal | last1 = Schlienger | first1 = Thomas | last2 = Teufel | first2 = Stephanie | year = 2003 | title = Information security culture-from analysis to change | journal = South African Computer Journal | volume = 31 | pages = 46–52 |hdl=10520/EJC27949}}</ref> *पूर्व-मूल्यांकन: कर्मचारियों में सूचना सुरक्षा के प्रति जागरूकता की पहचान करना और मौजूदा सुरक्षा नीतियों का विश्लेषण करना। *रणनीतिक योजना: बेहतर जागरूकता कार्यक्रम तैयार करने के लिए स्पष्ट लक्ष्य निर्धारित किए जाने चाहिए। इसे प्राप्त करने के लिए कुशल पेशेवरों की एक टीम का गठन करना सहायक होता है। *क्रियात्मक योजना: एक अच्छी सुरक्षा संस्कृति आंतरिक संचार, प्रबंधन की प्रतिबद्धता, सुरक्षा जागरूकता और प्रशिक्षण कार्यक्रम पर आधारित हो सकती है।<ref name="Schlienger, Thomas 2003"/> *कार्यान्वयन: सूचना सुरक्षा संस्कृति को लागू करने के लिए चार चरणों का उपयोग किया जाना चाहिए: #प्रबंधन की प्रतिबद्धता #संगठन के सदस्यों के साथ संचार #सभी संगठनात्मक सदस्यों के लिए पाठ्यक्रम #कर्मचारियों की प्रतिबद्धता<ref name="Schlienger, Thomas 2003"/> *उत्तर-मूल्यांकन: योजना और कार्यान्वयन की सफलता का आकलन करने के लिए, और अनसुलझे चिंताओं के क्षेत्रों की पहचान करने के लिए। ==कंप्यूटर सुरक्षा (प्रतिविधान)== कंप्यूटर सुरक्षा में, एक प्रतिविधान (countermeasure) एक क्रिया, उपकरण, प्रक्रिया, या तकनीक होती है जो किसी खतरे, भेद्यता, या हमले को समाप्त करने, रोकने, उससे होने वाले नुकसान को कम करने, या उसे पहचानकर और रिपोर्ट करके उसे ठीक करने के लिए की जाने वाली कार्रवाई को संदर्भित करती है।<ref>{{cite ietf|rfc=2828|title=Internet Security Glossary}}</ref><ref>{{cite web |date=26 April 2010 |title=CNSS Instruction No. 4009 |url=http://www.cnss.gov/Assets/pdf/cnssi_4009.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227163121/http://www.cnss.gov/Assets/pdf/cnssi_4009.pdf |archive-date=27 February 2012}}</ref><ref>{{cite web |title=InfosecToday Glossary |url=http://www.infosectoday.com/Articles/Glossary.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141120041536/http://www.infosectoday.com/Articles/Glossary.pdf |archive-date=20 November 2014}}</ref> कुछ सामान्य प्रतिविधानों को निम्नलिखित वर्गों में सूचीबद्ध किया गया है: ===डिज़ाइन द्वारा सुरक्षा=== {{Main|डिज़ाइन द्वारा सुरक्षित}} डिज़ाइन द्वारा सुरक्षा या सुरक्षित डिज़ाइन का मतलब है कि सॉफ़्टवेयर को शुरू से ही सुरक्षित बनाने के लिए डिज़ाइन किया गया है। इस मामले में, सुरक्षा को एक मुख्य विशेषता के रूप में माना जाता है। यूके सरकार के नेशनल साइबर सिक्योरिटी सेंटर ने सुरक्षित साइबर डिज़ाइन सिद्धांतों को पाँच भागों में विभाजित किया है:<ref>{{Cite web |title=Cyber security design principles |url=https://www.ncsc.gov.uk/collection/cyber-security-design-principles/cyber-security-design-principles |access-date=2023-12-11 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> # किसी सुरक्षित सिस्टम के निर्माण या अद्यतन से पहले, कंपनियों को यह सुनिश्चित करना चाहिए कि वे उस सिस्टम के बुनियादी सिद्धांतों और संदर्भ को समझें, जिसे वे बना रहे हैं, और सिस्टम में किसी भी कमजोरियों की पहचान करें। # कंपनियों को अपने डेटा या सिस्टम पर हमले को स्वाभाविक रूप से चुनौतीपूर्ण बनाने के लिए सुरक्षा तकनीकों और रक्षा तंत्रों के चारों ओर अपनी डिज़ाइन को केंद्रित करना चाहिए। # कंपनियों को यह सुनिश्चित करना चाहिए कि उनके कोर सेवाएँ, जो तकनीक पर निर्भर हैं, संरक्षित रहें ताकि सिस्टम कभी डाउन न हो। # हालांकि सिस्टम को कई तरह के हमलों से सुरक्षित बनाया जा सकता है, इसका मतलब यह नहीं है कि हमले नहीं किए जाएंगे। सभी कंपनियों को यह सुनिश्चित करना चाहिए कि वे हमले का पता लगा सकें और जैसे ही हमला हो, तुरंत जवाब दे सकें। # कंपनियों को ऐसे सुरक्षित सिस्टम डिज़ाइन करने चाहिए ताकि किसी भी सफल हमले की गंभीरता कम से कम हो। सुरक्षित डिज़ाइन के इन सिद्धांतों में निम्नलिखित तकनीकें शामिल हो सकती हैं: * न्यूनतम विशेषाधिकार का सिद्धांत, जहाँ सिस्टम के प्रत्येक भाग के पास केवल वही विशेषाधिकार होते हैं जो उसके कार्य के लिए आवश्यक होते हैं। * स्वचालित प्रमेय सिद्ध करना, ताकि महत्वपूर्ण सॉफ़्टवेयर उपप्रणालियों की शुद्धता सिद्ध की जा सके। * कोड समीक्षा और यूनिट परीक्षण, जहाँ औपचारिक शुद्धता प्रमाण संभव नहीं होते हैं, वहां मॉड्यूल को अधिक सुरक्षित बनाने के दृष्टिकोण। * गहराई में रक्षा (Defense in Depth), जहाँ डिज़ाइन इस तरह से होती है कि सिस्टम की अखंडता को तोड़ने के लिए एक से अधिक उपप्रणालियों का उल्लंघन करना पड़े। * डिफ़ॉल्ट सुरक्षित सेटिंग्स, और डिज़ाइन को इस तरह बनाना कि विफल होने पर यह सुरक्षित रूप से विफल हो। * ऑडिट ट्रेल्स, जो सिस्टम की गतिविधियों को ट्रैक करते हैं ताकि किसी सुरक्षा उल्लंघन के मामले में उल्लंघन का तरीका और उसका दायरा निर्धारित किया जा सके। * सभी कमजोरियों का पूर्ण प्रकटीकरण, ताकि जब बग का पता चले, तो भेद्यता की विंडो को यथासंभव छोटा रखा जा सके। ===सुरक्षा वास्तुकला=== सुरक्षा आर्किटेक्चर को "कंप्यूटर सिस्टम्स को सुरक्षा लक्ष्यों को प्राप्त करने के लिए डिज़ाइन करने का अभ्यास" के रूप में परिभाषित किया जा सकता है।<ref name="NSCS security arch">{{Cite web |title=How the NCSC thinks about security architecture |url=https://www.ncsc.gov.uk/blog-post/how-ncsc-thinks-about-security-architecture |access-date=2023-12-18 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> ये लक्ष्य "सुरक्षा द्वारा डिज़ाइन" के सिद्धांतों से जुड़े होते हैं, जैसे "सिस्टम के प्रारंभिक समझौते को कठिन बनाना" और "किसी भी समझौते के प्रभाव को सीमित करना।"<ref name="NSCS security arch" /> व्यवहार में, एक सुरक्षा आर्किटेक्ट की भूमिका यह सुनिश्चित करना होगी कि सिस्टम की संरचना उसकी सुरक्षा को मजबूत करे, और नए परिवर्तन सुरक्षित हों और संगठन की सुरक्षा आवश्यकताओं को पूरा करें।<ref>{{Cite web |title=Secure System Architecture and Design |url=https://www.ukcybersecuritycouncil.org.uk/careers-and-learning/cyber-career-framework/secure-system-architecture-design| date=2024| access-date=4 January 2024 |website=UK Cyber Security Council |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |title=security architecture – Glossary {{!}} CSRC |url=https://csrc.nist.gov/glossary/term/security_architecture |access-date=2023-12-18 |website=csrc.nist.gov |language=EN-US}}</ref> इसी तरह, टेकोपेडिया सुरक्षा आर्किटेक्चर को "एक एकीकृत सुरक्षा डिज़ाइन के रूप में परिभाषित करता है जो एक विशेष स्थिति या वातावरण में आवश्यकताओं और संभावित खतरों को संबोधित करता है। यह यह भी निर्दिष्ट करता है कि सुरक्षा नियंत्रणों को कब और कहाँ लागू करना है। डिज़ाइन प्रक्रिया सामान्य रूप से पुनरावृत्त होती है।" सुरक्षा आर्किटेक्चर की प्रमुख विशेषताएं हैं:<ref>{{cite web |last1=Jannsen |first1=Cory |title=Security Architecture |url=http://www.techopedia.com/definition/72/security-architecture |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141003064643/http://www.techopedia.com/definition/72/security-architecture |archive-date=3 October 2014 |access-date=9 October 2014 |website=Techopedia |publisher=Janalta Interactive Inc}}</ref> * विभिन्न घटकों के बीच संबंध और वे एक-दूसरे पर कैसे निर्भर होते हैं। * जोखिम आकलन, अच्छे अभ्यास, वित्तीय और कानूनी मामलों के आधार पर नियंत्रण का निर्धारण। * नियंत्रणों का मानकीकरण। सुरक्षा आर्किटेक्चर का अभ्यास संगठन में व्यापार, आईटी और सुरक्षा चिंताओं को व्यवस्थित रूप से संबोधित करने के लिए सही नींव प्रदान करता है। ===सुरक्षा उपाय=== कंप्यूटर सुरक्षा की स्थिति एक वैचारिक आदर्श है, जिसे तीन प्रक्रियाओं के उपयोग से प्राप्त किया जाता है: खतरे की रोकथाम, पहचान और प्रतिक्रिया। ये प्रक्रियाएँ विभिन्न नीतियों और प्रणाली घटकों पर आधारित होती हैं, जिनमें निम्नलिखित शामिल हैं: * उपयोगकर्ता खाते के एक्सेस नियंत्रण का उपयोग करके व्यक्तियों की पहुंच को सीमित करना और क्रिप्टोग्राफी का उपयोग करके सिस्टम फाइलों और डेटा को सुरक्षित रखना। * फायरवॉल नेटवर्क सुरक्षा के दृष्टिकोण से सबसे सामान्य रोकथाम प्रणाली हैं, क्योंकि वे (यदि सही तरीके से कॉन्फ़िगर की गई हैं) आंतरिक नेटवर्क सेवाओं तक पहुंच को ढाल सकती हैं और पैकेट फिल्टरिंग के माध्यम से कुछ प्रकार के हमलों को रोक सकती हैं। फायरवॉल हार्डवेयर और सॉफ़्टवेयर दोनों प्रकार के हो सकते हैं। ये कंप्यूटर नेटवर्क के इनकमिंग और आउटगोइंग ट्रैफिक की निगरानी और नियंत्रण करते हैं और विश्वसनीय नेटवर्क और अविश्वसनीय नेटवर्क के बीच एक अवरोध स्थापित करते हैं।<ref name="Oppliger-1997">{{Cite journal |last=Oppliger |first=Rolf |date=1997-05-01 |title=Internet security: firewalls and beyond |url=https://archive.org/details/sim_association-for-computing-machinery-communications_1997-05_40_5/page/92 |journal=Communications of the ACM |volume=40 |issue=5 |pages=92–102 |doi=10.1145/253769.253802 |issn=0001-0782|doi-access=free }}</ref> * इंट्रूज़न डिटेक्शन सिस्टम (IDS) उत्पाद नेटवर्क में प्रगति पर हमलों का पता लगाने और पोस्ट-हमले फॉरेंसिक में सहायता के लिए डिज़ाइन किए गए हैं, जबकि व्यक्तिगत सिस्टम के लिए ऑडिट ट्रेल्स और लॉग समान कार्य करते हैं। * प्रतिक्रिया को किसी विशिष्ट प्रणाली की आंकी गई सुरक्षा आवश्यकताओं द्वारा परिभाषित किया जाता है और इसमें सुरक्षा उन्नयन से लेकर कानूनी अधिकारियों को सूचित करना, काउंटर-अटैक तक का दायरा हो सकता है। कुछ विशेष मामलों में, समझौता की गई प्रणाली को पूरी तरह से नष्ट कर देना पसंद किया जा सकता है, क्योंकि यह हो सकता है कि सभी समझौता किए गए संसाधनों का पता न चले। * साइबर खतरों और हमलों से निपटने के लिए साइबर सुरक्षा जागरूकता प्रशिक्षण।<ref>{{Cite web |title=How to Increase Cybersecurity Awareness |url=https://www.isaca.org/resources/isaca-journal/issues/2019/volume-2/how-to-increase-cybersecurity-awareness |access-date=2023-02-25 |website=ISACA}}</ref> * फॉरवर्ड वेब प्रॉक्सी समाधान क्लाइंट को दुर्भावनापूर्ण वेब पृष्ठों पर जाने से रोक सकते हैं और क्लाइंट मशीनों पर डाउनलोड करने से पहले सामग्री का निरीक्षण कर सकते हैं। आज, कंप्यूटर सुरक्षा में मुख्य रूप से रोकथाम के उपाय शामिल हैं, जैसे फायरवॉल या एक्जिट प्रक्रियाएँ। फायरवॉल को नेटवर्क डेटा को फ़िल्टर करने के एक तरीके के रूप में परिभाषित किया जा सकता है, जो एक होस्ट या नेटवर्क और इंटरनेट जैसी किसी अन्य नेटवर्क के बीच होता है। ये मशीन पर चल रहे सॉफ़्टवेयर के रूप में लागू किए जा सकते हैं, नेटवर्क स्टैक में हुकिंग करते हैं (या, अधिकांश यूनिक्स-आधारित ऑपरेटिंग सिस्टम जैसे [[लिनक्स]] के मामले में, ऑपरेटिंग सिस्टम कर्नेल में निर्मित होते हैं) ताकि रीयल-टाइम फ़िल्टरिंग और ब्लॉकिंग प्रदान की जा सके।<ref name="Oppliger-1997"/> एक अन्य कार्यान्वयन एक भौतिक फायरवॉल है, जो नेटवर्क ट्रैफ़िक को फ़िल्टर करने वाली एक अलग मशीन से बना होता है। फायरवॉल उन मशीनों के बीच आम हैं जो इंटरनेट से स्थायी रूप से जुड़ी रहती हैं। कुछ संगठन बड़े डेटा प्लेटफ़ॉर्म, जैसे अपाचे हाडोप, की ओर रुख कर रहे हैं ताकि डेटा तक पहुंच बढ़ाई जा सके और उन्नत स्थायी खतरों का पता लगाने के लिए [[यंत्र शिक्षण|मशीन लर्निंग]] का उपयोग किया जा सके।<ref>{{Cite news |last=Woodie |first=Alex |date=9 May 2016 |title=Why ONI May Be Our Best Hope for Cyber Security Now |url=http://www.datanami.com/2016/05/09/oni-may-best-hope-cyber-security-now/ |url-status=live |access-date=13 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160820015812/https://www.datanami.com/2016/05/09/oni-may-best-hope-cyber-security-now/ |archive-date=20 August 2016}}</ref> पर्याप्त सुरक्षा सुनिश्चित करने के लिए, नेटवर्क की गोपनीयता, अखंडता और उपलब्धता, जिसे सीआईए ट्रायड के रूप में जाना जाता है, की सुरक्षा करना आवश्यक है, और इसे सूचना सुरक्षा की नींव माना जाता है।<ref>{{cite web |last=Walkowski |first=Debbie |date=9 July 2019 |title=What Is The CIA Triad? |url=https://www.f5.com/labs/articles/education/what-is-the-cia-triad.html |access-date=25 February 2020 |website=F5 Labs |language=en }}{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इन उद्देश्यों को प्राप्त करने के लिए, प्रशासनिक, भौतिक और तकनीकी सुरक्षा उपायों को लागू किया जाना चाहिए। किसी संपत्ति को प्रदान की गई सुरक्षा की मात्रा केवल तभी निर्धारित की जा सकती है जब उसकी मूल्य ज्ञात हो।<ref>{{cite web |date=3 December 2018 |title=Knowing Value of Data Assets is Crucial to Cybersecurity Risk Management {{!}} SecurityWeek.Com |url=https://www.securityweek.com/knowing-value-data-assets-crucial-cybersecurity-risk-management |access-date=25 February 2020 |website=www.securityweek.com}}</ref> ===भेद्यता प्रबंधन=== {{Main|भेद्यता प्रबंधन}} कमजोरी प्रबंधन (Vulnerability Management) कमजोरियों की पहचान, सुधार या उन्हें कम करने का एक चक्र है,<ref>{{cite book |last=Foreman |first=Park |title=Vulnerability Management |url=https://archive.org/details/vulnerabilityman0000fore |date=2009 |publisher=Auerbach Publications |isbn=978-1-4398-0150-5 |publication-place=Boca Raton, Fla. |page=[https://archive.org/details/vulnerabilityman0000fore/page/1 1]}}</ref> विशेष रूप से सॉफ़्टवेयर और फ़र्मवेयर में। यह कंप्यूटर सुरक्षा और नेटवर्क सुरक्षा के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है। कमजोरियों की पहचान एक वल्नरेबिलिटी स्कैनर के माध्यम से की जा सकती है, जो कंप्यूटर सिस्टम का विश्लेषण करता है ताकि ज्ञात कमजोरियों,<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=A. |url=https://books.google.com/books?id=FxRbDwAAQBAJ&q=Vulnerabilities+can+be+discovered+with+a+vulnerability+scanner,+which+analyzes+a+computer+system+in+search+of+known+vulnerabilities&pg=SA5-PA83 |title=CCNA Cybersecurity Operations Companion Guide |date=2018 |publisher=Cisco Press |isbn=978-0135166246 |language=en}}</ref> जैसे खुले पोर्ट, असुरक्षित सॉफ़्टवेयर कॉन्फ़िगरेशन और मैलवेयर की संवेदनशीलता का पता लगाया जा सके। इन टूल्स के प्रभावी होने के लिए, इन्हें विक्रेता द्वारा जारी किए गए हर नए अपडेट के साथ अद्यतन रखना आवश्यक होता है। आमतौर पर, ये अपडेट हाल ही में उत्पन्न कमजोरियों का पता लगाने के लिए स्कैन करते हैं। वल्नरेबिलिटी स्कैनिंग के अलावा, कई संगठन अपने सिस्टम में कमजोरियों की पहचान के लिए बाहरी सुरक्षा ऑडिटर्स को नियमित रूप से पैनीट्रेशन टेस्ट (Penetration Tests) चलाने के लिए अनुबंधित करते हैं। कुछ क्षेत्रों में, यह एक संविदात्मक आवश्यकता होती है।<ref>{{cite book |last1=Calder |first1=Alan |title=PCI DSS: A Pocket Guide |last2=Williams |first2=Geraint |publisher=IT Governance Limited |year=2014 |isbn=978-1849285544 |edition=3rd |quote=network vulnerability scans at least quarterly and after any significant change in the network}}</ref> ===कमजोरियों को कम करना=== साइबर हमलों की कमजोरियों का आकलन और उन्हें कम करने की प्रक्रिया को आमतौर पर [[सूचना प्रौद्योगिकी]] सुरक्षा आकलन (Information Technology Security Assessments) कहा जाता है। इसका उद्देश्य प्रणालियों का जोखिम आकलन करना और उनकी कमजोरियों का पूर्वानुमान और परीक्षण करना होता है। हालांकि कंप्यूटर सिस्टम्स की शुद्धता की औपचारिक पुष्टि करना संभव है,<ref>{{cite conference |last1=Harrison |first1=J. |year=2003 |title=Formal verification at Intel |conference=18th Annual IEEE Symposium of Logic in Computer Science, 2003. Proceedings |pages=45–54 |doi=10.1109/LICS.2003.1210044 |isbn=978-0769518848 |s2cid=44585546}}</ref><ref>{{cite conference |last1=Umrigar |first1=Zerksis D. |last2=Pitchumani |first2=Vijay |year=1983 |title=Formal verification of a real-time hardware design |url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=800667 |conference=Proceeding DAC '83 Proceedings of the 20th Design Automation Conference |publisher=IEEE Press |pages=221–227 |isbn=978-0818600265}}</ref> यह अभी तक आम नहीं है। औपचारिक रूप से सत्यापित ऑपरेटिंग सिस्टम में seL4<ref>{{cite web |title=Abstract Formal Specification of the seL4/ARMv6 API |url=https://sel4.systems/Docs/seL4-spec.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521171234/https://sel4.systems/Docs/seL4-spec.pdf |archive-date=21 May 2015 |access-date=19 May 2015}}</ref> और SYSGO का PikeOS शामिल हैं,<ref>{{cite conference |last1=Baumann |first1=Christoph |last2=Beckert |first2=Bernhard |last3=Blasum |first3=Holger |last4=Bormer |first4=Thorsten |title=Ingredients of Operating System Correctness? Lessons Learned in the Formal Verification of PikeOS |url=http://www-wjp.cs.uni-saarland.de/publikationen/Ba10EW.pdf |conference=Embedded World Conference, Nuremberg, Germany |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719110932/http://www-wjp.cs.uni-saarland.de/publikationen/Ba10EW.pdf |archive-date=19 July 2011 |access-date=14 सितंबर 2024 |archivedate=19 जुलाई 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110719110932/http://www-wjp.cs.uni-saarland.de/publikationen/Ba10EW.pdf }}</ref><ref>{{cite web |last=Ganssle |first=Jack |title=Getting it Right |url=http://www.ganssle.com/rants/gettingitright.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20130504191958/http://www.ganssle.com/rants/gettingitright.htm |archive-date=4 May 2013}}</ref> लेकिन इनका बाजार में बहुत कम हिस्सा है। एक हमलावर की संभावना को कम करना संभव है, जैसे कि सिस्टम को सुरक्षा पैच और अपडेट के साथ अद्यतन रखना और सुरक्षा में विशेषज्ञता रखने वाले लोगों को नियुक्त करना। बड़े खतरे वाले संगठनों के लिए सुरक्षा संचालन केंद्र (SOC) विश्लेषकों को नियुक्त करना एक विकल्प होता है। ये साइबर रक्षा के विशेषज्ञ होते हैं, जिनकी भूमिका खतरे का विश्लेषण करने से लेकर किसी नए मुद्दे की रिपोर्ट की जांच करना और आपदा वसूली योजनाओं की तैयारी और परीक्षण तक होती है।<ref>{{Cite web |title=Everything you need for a career as a SOC analyst |url=https://www.cybersecurityjobsite.com/staticpages/10300/everything-you-need-for-a-career-as-a-soc-analyst/ |access-date=2023-12-19 |website=www.cybersecurityjobsite.com}}</ref> हालांकि कोई भी उपाय पूरी तरह से हमले को रोकने की गारंटी नहीं दे सकता, ये उपाय संभावित हमलों से होने वाले नुकसान को कम करने में मदद कर सकते हैं। डेटा की हानि या क्षति के प्रभावों को भी सावधानीपूर्वक बैकअप और बीमा के माध्यम से कम किया जा सकता है। औपचारिक आकलनों के बाहर, कमजोरियों को कम करने के विभिन्न तरीके होते हैं। दो-चरण प्रमाणीकरण (Two-Factor Authentication) अनधिकृत पहुंच को रोकने का एक तरीका है।<ref>{{Cite web |title=Turn on 2-step verification (2SV) |url=https://www.ncsc.gov.uk/collection/top-tips-for-staying-secure-online/activate-2-step-verification-on-your-email |access-date=2023-12-19 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> इसमें कुछ ऐसा शामिल होता है जिसे आप जानते हैं: पासवर्ड या पिन, और कुछ ऐसा जो आपके पास होता है: कार्ड, डोंगल, मोबाइल फोन, या कोई अन्य हार्डवेयर। इससे सुरक्षा बढ़ती है क्योंकि एक अनधिकृत व्यक्ति को दोनों की आवश्यकता होती है। सामाजिक अभियंत्रण (social engineering) और सीधे कंप्यूटर तक पहुंच (भौतिक) के खिलाफ सुरक्षा केवल गैर-कंप्यूटर उपायों द्वारा की जा सकती है, जो जानकारी की संवेदनशीलता के अनुपात में लागू करना मुश्किल हो सकता है। इस जोखिम को कम करने के लिए अक्सर प्रशिक्षण शामिल होता है, जिससे लोगों के सुरक्षा के ज्ञान में सुधार होता है और खतरों के प्रति जागरूकता बढ़ती है।<ref>{{Cite web |title=NCSC's cyber security training for staff now available |url=https://www.ncsc.gov.uk/blog-post/ncsc-cyber-security-training-for-staff-now-available |access-date=2023-12-19 |website=www.ncsc.gov.uk |language=en}}</ref> हालांकि, अत्यधिक अनुशासित वातावरण (जैसे कि सैन्य संगठन) में भी, सामाजिक अभियंत्रण हमलों की पूर्वानुमान और रोकथाम मुश्किल हो सकती है। टीकाकरण सिद्धांत (Inoculation Theory) से उत्पन्न होने वाला टीकाकरण, सामाजिक अभियंत्रण और अन्य धोखाधड़ी युक्तियों और जालों को रोकने का प्रयास करता है, जो लोगों को समान या संबंधित प्रयासों के संपर्क में लाकर उन्हें प्रतिरोध की क्षमता प्रदान करता है।<ref>{{cite conference |last1=Treglia |first1=J. |last2=Delia |first2=M. |year=2017 |title=Cyber Security Inoculation |conference=NYS Cyber Security Conference, Empire State Plaza Convention Center, Albany, NY, 3–4 June}}</ref> ===हार्डवेयर सुरक्षा तंत्र=== {{See also|हार्डवेयर विफलता के कारण कंप्यूटर सुरक्षा से समझौता किया गया}} हार्डवेयर-आधारित या सहायक कंप्यूटर सुरक्षा सॉफ्टवेयर-आधारित सुरक्षा के विकल्प के रूप में एक अन्य विकल्प प्रदान करती है। इसमें डोंगल्स, ट्रस्टेड प्लेटफॉर्म मॉड्यूल्स (TPMs), इंट्रूज़न-अवेयर केस, ड्राइव लॉक, USB पोर्ट्स को अक्षम करना, और मोबाइल-इनेबल्ड एक्सेस जैसे उपकरण और तरीके शामिल होते हैं, जो भौतिक पहुंच या परिष्कृत बैकडोर एक्सेस की आवश्यकता के कारण अधिक सुरक्षित माने जा सकते हैं। इनमें से प्रत्येक को नीचे विस्तार से समझाया गया है। *USB डोंगल्स का उपयोग आमतौर पर सॉफ़्टवेयर लाइसेंसिंग योजनाओं में सॉफ़्टवेयर क्षमताओं को अनलॉक करने के लिए किया जाता है,<ref>{{Cite web |title=What is a license dongle? |url=https://www.revenera.com/software-monetization/glossary/license-dongle |access-date=2024-06-12 |website=www.revenera.com |language=en}}</ref> लेकिन इन्हें कंप्यूटर या अन्य उपकरणों के सॉफ़्टवेयर तक अनधिकृत पहुंच को रोकने के तरीके के रूप में भी देखा जा सकता है। डोंगल या कुंजी सॉफ़्टवेयर एप्लिकेशन और कुंजी के बीच एक सुरक्षित एन्क्रिप्टेड सुरंग बनाता है। इसका सिद्धांत यह है कि डोंगल पर एक एन्क्रिप्शन योजना, जैसे एडवांस्ड एन्क्रिप्शन स्टैंडर्ड (AES), मजबूत सुरक्षा प्रदान करती है क्योंकि डोंगल को हैक करना और उसकी नकल करना, मूल सॉफ़्टवेयर की एक प्रति बनाने और इसे दूसरी मशीन पर चलाने की तुलना में कठिन होता है। डोंगल का एक अन्य सुरक्षा अनुप्रयोग यह है कि इसे वेब-आधारित सामग्री, जैसे क्लाउड सॉफ़्टवेयर या वर्चुअल प्राइवेट नेटवर्क (VPNs) तक पहुंचने के लिए उपयोग किया जाए।<ref>{{cite web |title=Token-based authentication |url=http://www.safenet-inc.com/multi-factor-authentication/authenticators/pki-usb-authentication/etoken-5200-token-based-authentication/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320234026/http://www.safenet-inc.com/multi-factor-authentication/authenticators/pki-usb-authentication/etoken-5200-token-based-authentication/ |archive-date=20 March 2014 |access-date=20 March 2014 |publisher=SafeNet.com}}</ref> इसके अलावा, एक USB डोंगल को कंप्यूटर को लॉक या अनलॉक करने के लिए भी कॉन्फ़िगर किया जा सकता है।<ref>{{cite web |date=10 February 2010 |title=Lock and protect your Windows PC |url=http://www.thewindowsclub.com/lock-protect-your-windows-pc-using-a-usb-drive-with-predator |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320220321/http://www.thewindowsclub.com/lock-protect-your-windows-pc-using-a-usb-drive-with-predator |archive-date=20 March 2014 |access-date=20 March 2014 |publisher=TheWindowsClub.com}}</ref> *ट्रस्टेड प्लेटफॉर्म मॉड्यूल्स (TPMs) क्रिप्टोग्राफ़िक क्षमताओं को एक्सेस डिवाइसों पर एकीकृत करके उपकरणों को सुरक्षित करते हैं, जिसका उपयोग माइक्रोप्रोसेसरों के माध्यम से किया जाता है। सर्वर-साइड सॉफ़्टवेयर के साथ संयोजन में TPMs हार्डवेयर उपकरणों का पता लगाने और प्रमाणीकरण करने का एक तरीका प्रदान करते हैं, जिससे अनधिकृत नेटवर्क और डेटा तक पहुंच को रोका जा सकता है।<ref>{{cite web |author=James Greene |year=2012 |title=Intel Trusted Execution Technology: White Paper |url=http://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/white-papers/trusted-execution-technology-security-paper.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140611161421/http://www.intel.com/content/dam/www/public/us/en/documents/white-papers/trusted-execution-technology-security-paper.pdf |archive-date=11 June 2014 |access-date=18 December 2013 |publisher=Intel Corporation}}</ref> *कंप्यूटर केस इंट्रूज़न डिटेक्शन एक उपकरण को संदर्भित करता है, जो आमतौर पर एक पुश-बटन स्विच होता है, जो कंप्यूटर केस खोले जाने पर इसका पता लगाता है। अगली बार जब कंप्यूटर बूट होता है, तो फर्मवेयर या BIOS ऑपरेटर को एक चेतावनी दिखाने के लिए प्रोग्राम किया जाता है। *ड्राइव लॉक मूल रूप से हार्ड ड्राइव्स को एन्क्रिप्ट करने के लिए सॉफ़्टवेयर टूल्स होते हैं, जिससे उन्हें चोरों द्वारा एक्सेस नहीं किया जा सकता।<ref>{{cite web |date=4 October 2008 |title=SafeNet ProtectDrive 8.4 |url=http://www.scmagazine.com/safenet-protectdrive-84/review/2596/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320220133/http://www.scmagazine.com/safenet-protectdrive-84/review/2596/ |archive-date=20 March 2014 |access-date=20 March 2014 |publisher=SCMagazine.com}}</ref> बाहरी ड्राइव्स को एन्क्रिप्ट करने के लिए विशिष्ट उपकरण भी मौजूद हैं।<ref>{{cite web |date=11 May 2009 |title=Secure Hard Drives: Lock Down Your Data |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2342798,00.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170621202140/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2342798,00.asp |archive-date=21 June 2017 |publisher=PCMag.com}}</ref> *USB पोर्ट्स को अक्षम करना एक सुरक्षा विकल्प है जो एक सुरक्षित कंप्यूटर में अनधिकृत और दुर्भावनापूर्ण पहुंच को रोकता है। नेटवर्क वर्ल्ड पत्रिका के अनुसार, फ़ायरवॉल के अंदर किसी कंप्यूटर से जुड़े संक्रमित USB डोंगल्स कंप्यूटर नेटवर्क्स के सामने सबसे सामान्य हार्डवेयर खतरा हैं। *उन परिधीय उपकरणों (जैसे कैमरा, GPS, हटाने योग्य भंडारण) को डिस्कनेक्ट करना या अक्षम करना जो उपयोग में नहीं हैं।<ref>{{cite journal |last1=Souppaya |first1=Murugiah P. |last2=Scarfone |first2=Karen |date=2013 |title=Guidelines for Managing the Security of Mobile Devices in the Enterprise |url=https://www.nist.gov/publications/guidelines-managing-security-mobile-devices-enterprise |journal=National Institute of Standards and Technology |series=Special Publication (NIST SP) |location=Gaithersburg, MD |doi=10.6028/NIST.SP.800-124r1 |doi-access=free}}</ref> *मोबाइल-इनेबल्ड एक्सेस डिवाइस अपनी सर्वव्यापकता के कारण लोकप्रियता प्राप्त कर रहे हैं।<ref>{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Access Control Statistics: Trends & Insights |url=https://entrycare.com/access-control-statistics/ |access-date=2024-04-26 |language=en-US}}</ref> बिल्ट-इन क्षमताएं जैसे ब्लूटूथ, नया ब्लूटूथ लो एनर्जी (LE), नॉन-iOS डिवाइसों पर नियर-फील्ड कम्युनिकेशन (NFC) और बायोमेट्रिक सत्यापन जैसे अंगूठे के निशान की पहचान, और मोबाइल उपकरणों के लिए डिज़ाइन किया गया QR कोड रीडर सॉफ़्टवेयर, मोबाइल फोन को एक्सेस कंट्रोल सिस्टम्स से जोड़ने के नए और सुरक्षित तरीके प्रदान करते हैं। ये कंट्रोल सिस्टम कंप्यूटर सुरक्षा प्रदान करते हैं और सुरक्षित भवनों तक पहुंच को नियंत्रित करने के लिए भी उपयोग किए जा सकते हैं।<ref>{{cite web |date=4 November 2013 |title=Forget IDs, use your phone as credentials |url=http://video.foxbusiness.com/v/2804966490001/forget-ids-use-your-phone-as-credentials/?playlist_id=937116503001#sp=show-clips |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320215829/http://video.foxbusiness.com/v/2804966490001/forget-ids-use-your-phone-as-credentials/?playlist_id=937116503001#sp=show-clips |archive-date=20 March 2014 |access-date=20 March 2014 |publisher=[[Fox Business Network]]}}</ref> *IOMMUs मोबाइल और डेस्कटॉप कंप्यूटरों में डायरेक्ट मेमोरी एक्सेस सुरक्षा का उपयोग करके हार्डवेयर-आधारित सैंडबॉक्सिंग की अनुमति देते हैं।<ref>{{cite web |title=Direct memory access protections for Mac computers |url=https://support.apple.com/guide/security/direct-memory-access-protections-seca4960c2b5/1/web/1 |access-date=16 November 2022 |website=Apple}}</ref><ref>{{cite web |title=Using IOMMU for DMA Protection in UEFI Firmware |url=https://www.intel.com/content/dam/develop/external/us/en/documents/intel-whitepaper-using-iommu-for-dma-protection-in-uefi-820238.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209062425/https://www.intel.com/content/dam/develop/external/us/en/documents/intel-whitepaper-using-iommu-for-dma-protection-in-uefi-820238.pdf |archive-date=2021-12-09 |access-date=16 November 2022 |publisher=Intel Corporation}}</ref> *फिजिकल अनक्लोनेबल फंक्शंस (PUFs) को डिजिटल फ़िंगरप्रिंट या हार्डवेयर के लिए एक अद्वितीय पहचानकर्ता के रूप में इस्तेमाल किया जा सकता है, जो उपयोगकर्ताओं को उनके सिस्टम में जा रहे हार्डवेयर सप्लाई चेन को सुरक्षित करने की क्षमता प्रदान करता है।<ref>{{Cite journal |last1=Babaei |first1=Armin |last2=Schiele |first2=Gregor |last3=Zohner |first3=Michael |date=2022-07-26 |title=Reconfigurable Security Architecture (RESA) Based on PUF for FPGA-Based IoT Devices |journal=Sensors |language=en |volume=22 |issue=15 |pages=5577 |bibcode=2022Senso..22.5577B |doi=10.3390/s22155577 |issn=1424-8220 |pmc=9331300 |pmid=35898079 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hassija |first1=Vikas |last2=Chamola |first2=Vinay |last3=Gupta |first3=Vatsal |last4=Jain |first4=Sarthak |last5=Guizani |first5=Nadra |date=2021-04-15 |title=A Survey on Supply Chain Security: Application Areas, Security Threats, and Solution Architectures |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9203862 |journal=IEEE Internet of Things Journal |volume=8 |issue=8 |pages=6222–6246 |doi=10.1109/JIOT.2020.3025775 |issn=2327-4662 |s2cid=226767829}}</ref> ===सुरक्षित ऑपरेटिंग सिस्टम=== {{Main article|सुरक्षा-मूल्यांकित ऑपरेटिंग सिस्टम}} कंप्यूटर सुरक्षा शब्द का एक उपयोग उस तकनीक को संदर्भित करता है जिसका उपयोग सुरक्षित ऑपरेटिंग सिस्टम को लागू करने के लिए किया जाता है। सुरक्षित ऑपरेटिंग सिस्टम का उपयोग करना कंप्यूटर सुरक्षा सुनिश्चित करने का एक अच्छा तरीका है। ये ऐसे सिस्टम होते हैं जिन्होंने बाहरी सुरक्षा-ऑडिटिंग संगठन से प्रमाणन प्राप्त किया होता है, और सबसे लोकप्रिय मूल्यांकन कॉमन क्राइटेरिया (CC) होते हैं।<ref>{{Cite web |title=The Most Secure OS: What is the Safest OS Available? |url=https://tech.co/antivirus-software/what-is-the-most-secure-os |access-date=2023-12-19 |website=Tech.co |language=en-US}}</ref> ===सुरक्षित कोडिंग=== {{Main|सुरक्षित कोडिंग}} सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग में, सुरक्षित कोडिंग का उद्देश्य सुरक्षा कमजोरियों के आकस्मिक रूप से प्रवेश को रोकना होता है। इसके अलावा, ऐसी सॉफ़्टवेयर प्रणाली भी बनाई जा सकती है जो प्रारंभ से ही सुरक्षित हो। ऐसी प्रणालियों को सुरक्षित बाय डिज़ाइन कहा जाता है। इसके अलावा, औपचारिक सत्यापन (formal verification) का उद्देश्य प्रणाली के तहत एल्गोरिदम की शुद्धता को सिद्ध करना होता है,<ref>{{cite journal |last=Sanghavi |first=Alok |date=21 May 2010 |title=What is formal verification? |journal=EE Times_Asia}}</ref> जो क्रिप्टोग्राफ़िक प्रोटोकॉल के लिए महत्वपूर्ण है। ===क्षमताएं और पहुंच नियंत्रण सूचियां=== {{Main|कंट्रोल सूची को खोलो|भूमिका-आधारित पहुँच नियंत्रण|क्षमता-आधारित सुरक्षा}} कंप्यूटर सिस्टम के भीतर, विशेषाधिकार पृथक्करण (privilege separation) को लागू करने वाले दो मुख्य सुरक्षा मॉडल एक्सेस कंट्रोल लिस्ट (ACL) और रोल-आधारित एक्सेस कंट्रोल (RBAC) हैं। एक्सेस कंट्रोल लिस्ट (ACL), कंप्यूटर फ़ाइल सिस्टम के संदर्भ में, किसी ऑब्जेक्ट से जुड़े अनुमतियों की सूची होती है। ACL यह निर्दिष्ट करता है कि किन उपयोगकर्ताओं या सिस्टम प्रक्रियाओं को ऑब्जेक्ट्स तक पहुंच प्रदान की गई है, साथ ही किन ऑब्जेक्ट्स पर कौन से कार्य किए जा सकते हैं। रोल-आधारित एक्सेस कंट्रोल (RBAC) एक ऐसा तरीका है जो सिस्टम की पहुंच को अधिकृत उपयोगकर्ताओं तक सीमित करता है,<ref>{{cite journal |author1=Ferraiolo, D.F. |author2=Kuhn, D.R. |name-list-style=amp |date=October 1992 |title=Role-Based Access Control |url=http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/ferraiolo-kuhn-92.pdf |journal=15th National Computer Security Conference |pages=554–563 |access-date=16 सितंबर 2024 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605102255/http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/ferraiolo-kuhn-92.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Sandhu |first1=R |last2=Coyne |first2=EJ |last3=Feinstein |first3=HL |last4=Youman |first4=CE |date=August 1996 |title=Role-Based Access Control Models |url=http://csrc.nist.gov/rbac/sandhu96.pdf |journal=IEEE Computer |volume=29 |issue=2 |pages=38–47 |citeseerx=10.1.1.50.7649 |doi=10.1109/2.485845 |s2cid=1958270 |access-date=16 सितंबर 2024 |archive-date=5 जून 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605095531/http://csrc.nist.gov/rbac/sandhu96.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |author1=Abreu, Vilmar |author2=Santin, Altair O. |author3=Viegas, Eduardo K. |author4=Stihler, Maicon |date=2017 |title=A multi-domain role activation model |url=https://secplab.ppgia.pucpr.br/files/papers/2017-1.pdf |conference=2017 IEEE International Conference on Communications (ICC) |publisher=IEEE Press |pages=1–6 |doi=10.1109/ICC.2017.7997247 |isbn=978-1467389990 |s2cid=6185138}}</ref> जिसका उपयोग 500 से अधिक कर्मचारियों वाले अधिकांश उद्यमों द्वारा किया जाता है।<ref name="autogenerated2002">{{cite book |author1=A.C. O'Connor |url=http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/20101219_RBAC2_Final_Report.pdf |title=Economic Analysis of Role-Based Access Control |author2=R.J. Loomis |date=2002 |publisher=Research Triangle Institute |pages=145 |name-list-style=amp |access-date=16 सितंबर 2024 |archive-date=21 जुलाई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721060434/http://csrc.nist.gov/groups/SNS/rbac/documents/20101219_RBAC2_Final_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> यह अनिवार्य एक्सेस कंट्रोल (MAC) या स्वैच्छिक एक्सेस कंट्रोल (DAC) को भी लागू कर सकता है। एक और दृष्टिकोण, क्षमता-आधारित सुरक्षा (capability-based security), ज्यादातर शोध ऑपरेटिंग सिस्टम तक ही सीमित रही है। हालाँकि, क्षमताओं को भाषा स्तर पर भी लागू किया जा सकता है, जिससे प्रोग्रामिंग की एक ऐसी शैली सामने आती है जो अनिवार्य रूप से मानक ऑब्जेक्ट-ओरिएंटेड डिज़ाइन का परिष्करण है। इस क्षेत्र में एक ओपन-सोर्स प्रोजेक्ट "E भाषा" है। ===उपयोगकर्ता सुरक्षा प्रशिक्षण=== अंतिम उपयोगकर्ता (end-user) को सुरक्षा श्रृंखला की सबसे कमजोर कड़ी के रूप में व्यापक रूप से पहचाना जाता है,<ref>{{cite web |date=22 January 2014 |title=Studies prove once again that users are the weakest link in the security chain |url=https://www.csoonline.com/article/2137210/security-awareness/studies-prove-once-again-that-users-are-the-weakest-link-in-the-security-chain.html |access-date=8 October 2018 |website=CSO Online}}</ref> और यह अनुमान लगाया जाता है कि 90% से अधिक सुरक्षा घटनाओं और उल्लंघनों में किसी न किसी प्रकार की मानव त्रुटि शामिल होती है।<ref>{{cite web |date=2 September 2014 |title=The Role of Human Error in Successful Security Attacks |url=https://securityintelligence.com/the-role-of-human-error-in-successful-security-attacks/ |access-date=8 October 2018 |website=IBM Security Intelligence}}</ref><ref>{{cite web |date=15 April 2015 |title=90% of security incidents trace back to PEBKAC and ID10T errors |url=https://www.computerworld.com/article/2910316/90-of-security-incidents-trace-back-to-pebkac-and-id10t-errors.html |access-date=8 October 2018 |website=Computerworld}}</ref> आमतौर पर दर्ज की गई त्रुटियों और गलत निर्णयों में कमजोर पासवर्ड प्रबंधन, संवेदनशील डेटा और अटैचमेंट वाले ईमेल गलत प्राप्तकर्ता को भेजना, भ्रामक URL को पहचानने में असमर्थता, नकली वेबसाइटों और खतरनाक ईमेल अटैचमेंट की पहचान न कर पाना शामिल हैं। उपयोगकर्ताओं द्वारा की जाने वाली एक सामान्य गलती यह है कि वे बैंकिंग साइटों में लॉगिन को आसान बनाने के लिए अपने ब्राउज़र में यूज़र आईडी/पासवर्ड सहेज लेते हैं। यह उन हमलावरों के लिए एक उपहार साबित होता है, जो किसी तरह से किसी मशीन तक पहुंच हासिल कर चुके होते हैं। इस जोखिम को दो-कारक प्रमाणीकरण (two-factor authentication) के उपयोग से कम किया जा सकता है।<ref>{{cite web |date=7 October 2018 |title=Protect your online banking with 2FA |url=https://www.nzba.org.nz/2018/10/08/protect-your-online-banking-with-2fa/ |access-date=7 September 2019 |website=NZ Bankers Association |archive-date=21 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121073825/https://www.nzba.org.nz/2018/10/08/protect-your-online-banking-with-2fa/ |url-status=dead }}</ref> चूंकि साइबर जोखिम में मानव तत्व विशेष रूप से यह निर्धारित करने में प्रासंगिक है कि किसी संगठन को किस प्रकार के वैश्विक साइबर जोखिम का सामना करना पड़ रहा है,<ref>{{cite web |year=2014 |title=IBM Security Services 2014 Cyber Security Intelligence Index |url=https://pcsite.co.uk/computer-security/IBM_Security_Services_2014_Cyber_Security_Intelligence_Index.pdf |access-date=9 October 2020 |website=PcSite }}{{Dead link|date=मई 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसलिए सभी स्तरों पर सुरक्षा जागरूकता प्रशिक्षण न केवल नियामक और उद्योग जनादेशों के साथ औपचारिक अनुपालन प्रदान करता है,<ref>{{cite news |last1=Caldwell |first1=Tracey |date=12 February 2013 |title=Risky business: why security awareness is crucial for employees |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/media-network/media-network-blog/2013/feb/12/business-cyber-security-risks-employees |access-date=8 October 2018}}</ref> बल्कि साइबर जोखिम को कम करने और व्यक्तियों और कंपनियों को अधिकांश साइबर खतरों से बचाने में भी महत्वपूर्ण माना जाता है। अंतिम उपयोगकर्ता पर ध्यान केंद्रित करना कई सुरक्षा विशेषज्ञों के लिए एक गहन सांस्कृतिक परिवर्तन का प्रतिनिधित्व करता है, जिन्होंने परंपरागत रूप से साइबर सुरक्षा को केवल एक तकनीकी दृष्टिकोण से देखा है। यह प्रमुख सुरक्षा केंद्रों द्वारा सुझाई गई<ref>{{cite web |title=Developing a Security Culture |url=https://www.cpni.gov.uk/developing-security-culture |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009013120/https://www.cpni.gov.uk/developing-security-culture |archive-date=9 October 2018 |access-date=8 October 2018 |website=CPNI – Centre for the Protection of National Infrastructure}}</ref> पंक्तियों के साथ आगे बढ़ता है, ताकि संगठन के भीतर साइबर जागरूकता की संस्कृति को विकसित किया जा सके, इस बात को मान्यता देते हुए कि सुरक्षा-जागरूक उपयोगकर्ता साइबर हमलों के खिलाफ एक महत्वपूर्ण सुरक्षा पंक्ति प्रदान करता है। ===डिजिटल स्वच्छता=== एंड-यूज़र प्रशिक्षण से संबंधित, डिजिटल हाइजीन या साइबर हाइजीन सूचना सुरक्षा से जुड़ा एक बुनियादी सिद्धांत है, और जैसा कि व्यक्तिगत स्वच्छता के साथ इसकी तुलना की जाती है, यह साइबर खतरों से जोखिम को कम करने के लिए सरल नियमित उपायों को स्थापित करने के बराबर है। यह मान्यता है कि अच्छी साइबर हाइजीन प्रथाएं नेटवर्क से जुड़े उपयोगकर्ताओं को अतिरिक्त सुरक्षा प्रदान कर सकती हैं, जिससे एक कमजोर नोड का उपयोग हमले करने या किसी अन्य नोड या नेटवर्क को समझौता करने के जोखिम को कम किया जा सकता है, विशेष रूप से सामान्य साइबर हमलों से।<ref name="Cyber Hygiene">{{cite web |title=Cyber Hygiene – ENISA |url=https://www.enisa.europa.eu/publications/cyber-hygiene |access-date=27 September 2018 |language=en-gb}}</ref> साइबर हाइजीन को सैन्य शब्दावली में इस्तेमाल होने वाले सक्रिय साइबर रक्षा के साथ भ्रमित नहीं करना चाहिए।<ref name="Kaljulaid-2017">{{cite web |last=Kaljulaid |first=Kersti |date=16 October 2017 |title=President of the Republic at the Aftenposten's Technology Conference |url=https://president.ee/en/official-duties/speeches/13671-president-of-the-republic-at-the-aftenpostens-technology-conference/index.html |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250614044342/https://president.ee/en/official-duties/speeches/13671-president-of-the-republic-at-the-aftenpostens-technology-conference/index.html |archive-date=14 जून 2025 |url-status=dead}}</ref> डिजिटल हाइजीन के सबसे सामान्य कार्यों में मैलवेयर सुरक्षा को अपडेट करना, क्लाउड बैकअप, पासवर्ड, और सीमित एडमिन अधिकारों और नेटवर्क फायरवॉल को सुनिश्चित करना शामिल हो सकता है।<ref name="Cyber breaches 2023" /> साइबर हाइजीन मुख्य रूप से सरल तकनीकी उपायों पर आधारित होता है, जिन्हें लागू करना तकनीकी रूप से आसान होता है और यह अनुशासन<ref>{{Cite news |last=Kuchler |first=Hannah |date=27 April 2015 |title=Security execs call on companies to improve 'cyber hygiene' |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/8468cfda-e9e3-11e4-a687-00144feab7de |url-access=subscription |access-date=27 September 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/8468cfda-e9e3-11e4-a687-00144feab7de |archive-date=10 December 2022}}</ref> या शिक्षा पर निर्भर होता है।<ref>{{Cite news |title=From AI to Russia, Here's How Estonia's President Is Planning for the Future |language=en-US |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/story/from-ai-to-russia-heres-how-estonias-president-is-planning-for-the-future/ |access-date=28 September 2018}}</ref> इसे एक अमूर्त सूची के रूप में देखा जा सकता है, जिसमें उन उपायों का उल्लेख होता है जो व्यक्तिगत या सामूहिक डिजिटल सुरक्षा पर सकारात्मक प्रभाव डालते हैं। इन उपायों को सामान्य लोग भी कर सकते हैं, न कि केवल सुरक्षा विशेषज्ञ। साइबर हाइजीन का संबंध व्यक्तिगत स्वच्छता से उसी तरह है जैसे कंप्यूटर वायरस का संबंध जैविक वायरस (या रोगाणु) से है। हालाँकि, कंप्यूटर वायरस शब्द का प्रयोग कंप्यूटर वायरस की पहली कार्यशील स्थिति के साथ लगभग एक साथ शुरू हुआ था,<ref>{{Cite news |date=1 November 2017 |title=Professor Len Adleman explains how he coined the term "computer virus" |language=en-US |work=WeLiveSecurity |url=https://www.welivesecurity.com/2017/11/01/professor-len-adleman-explains-computer-virus-term/ |access-date=28 September 2018}}</ref> साइबर हाइजीन शब्द बाद में आया, शायद 2000 में<ref>{{cite web |title=Statement of Dr. Vinton G. Cerf |url=https://www.jec.senate.gov/archive/Documents/Hearings/cerf22300.htm |access-date=28 September 2018 |website=www.jec.senate.gov}}</ref> इंटरनेट अग्रणी विंट सर्फ द्वारा। तब से इसे संयुक्त राज्य अमेरिका की कांग्रेस और सीनेट,<ref>{{USBill|115|HR|3010|pipe=Promoting Good Cyber Hygiene Act of 2017|site=yes}}</ref><ref>{{cite news |title=Analysis {{!}} The Cybersecurity 202: Agencies struggling with basic cybersecurity despite Trump's pledge to prioritize it |language=en |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/powerpost/paloma/the-cybersecurity-202/2018/07/26/the-cybersecurity-202-agencies-struggling-with-basic-cybersecurity-despite-trump-s-pledge-to-prioritize-it/5b58a84e1b326b1e64695548/ |access-date=28 September 2018}}</ref> एफबीआई,<ref>{{cite web |title=Protected Voices |url=https://www.fbi.gov/investigate/counterintelligence/foreign-influence/protected-voices |access-date=28 September 2018 |website=Federal Bureau of Investigation |language=en-us}}</ref> [[यूरोपीय संघ]] के संस्थानों<ref name="Cyber Hygiene"/> और राज्य प्रमुखों द्वारा अपनाया गया है।<ref name="Kaljulaid-2017"/> ===उल्लंघनों पर प्रतिक्रिया देने में कठिनाई=== सुरक्षा उल्लंघनों का जवाब देना कई कारणों से बहुत मुश्किल होता है, जिनमें शामिल हैं: * हमलावरों की पहचान करना कठिन होता है क्योंकि वे प्रॉक्सी, अस्थायी गुमनाम डायल-अप खाते, वायरलेस कनेक्शन और अन्य गुमनाम प्रक्रियाओं का उपयोग करते हैं, जिससे उनका पता लगाना मुश्किल हो जाता है, और अक्सर वे दूसरे अधिकार क्षेत्र में होते हैं। यदि वे सुरक्षा को सफलतापूर्वक भेदते हैं, तो वे अक्सर पर्याप्त प्रशासनिक पहुंच प्राप्त कर लेते हैं, जिससे वे अपने निशान मिटाने के लिए लॉग्स को हटा सकते हैं। * स्वचालित वल्नरेबिलिटी स्कैनर और कंप्यूटर वर्म्स द्वारा किए गए हमलों की संख्या इतनी अधिक होती है कि संगठन हर एक का पीछा नहीं कर सकते। * कानून प्रवर्तन अधिकारियों के पास अक्सर हमलावरों को पकड़ने के लिए आवश्यक कौशल, रुचि या बजट नहीं होता है। इसके अलावा, नेटवर्क पर हमलावरों की पहचान करने के लिए नेटवर्क के कई स्थानों और विभिन्न देशों से लॉग एकत्र करना आवश्यक हो सकता है, जो जटिल और समय लेने वाली प्रक्रिया हो सकती है। * जहाँ हमले सफल होते हैं और उल्लंघन होता है, वहाँ कई क्षेत्रों में अब अनिवार्य सुरक्षा उल्लंघन अधिसूचना कानून लागू हो चुके हैं। ===सुरक्षा और गोपनीयता के प्रकार=== * एक्सेस कंट्रोल * एंटी-कीलॉगर * एंटी-मैलवेयर * एंटी-स्पायवेयर * एंटी-सबवर्जन सॉफ़्टवेयर * एंटी-टैम्पर सॉफ़्टवेयर * एंटी-थेफ्ट * [[एंटीवायरस सॉफ्टवेयर]] * क्रिप्टोग्राफिक सॉफ़्टवेयर * कंप्यूटर-एडेड डिस्पैच (CAD) * डेटा लॉस प्रिवेंशन सॉफ़्टवेयर * [[फ़ायरवॉल (नेटवर्किंग)|फ़ायरवॉल]] * इंट्रूज़न डिटेक्शन सिस्टम (IDS) * इंट्रूज़न प्रिवेंशन सिस्टम (IPS) * लॉग मैनेजमेंट सॉफ़्टवेयर * पेरेंटल कंट्रोल * रिकॉर्ड्स मैनेजमेंट * [[सैंडबॉक्स]] * सिक्योरिटी इन्फॉर्मेशन मैनेजमेंट * सिक्योरिटी इन्फॉर्मेशन और इवेंट मैनेजमेंट (SIEM) * सॉफ़्टवेयर और ऑपरेटिंग सिस्टम अपडेटिंग * वल्नरेबिलिटी मैनेजमेंट ==जोखिम में प्रणालियाँ== कंप्यूटर प्रणालियों की संख्या में वृद्धि और व्यक्तियों, व्यवसायों, उद्योगों, और सरकारों द्वारा उन पर बढ़ती निर्भरता का मतलब है कि जोखिम में आने वाली प्रणालियों की संख्या में भी वृद्धि हो रही है। ===वित्तीय प्रणालियाँ=== वित्तीय नियामकों और संस्थानों जैसे अमेरिकी प्रतिभूति और विनिमय आयोग (एसईसी), स्विफ्ट, निवेश बैंक, और वाणिज्यिक बैंकों के कंप्यूटर सिस्टम साइबर अपराधियों के प्रमुख हैकिंग लक्ष्यों में शामिल हैं, जो बाजारों में हेरफेर करने और अवैध लाभ प्राप्त करने में रुचि रखते हैं।<ref>{{Cite journal|title=The New Market Manipulation|first=Tom C. W.|last=Lin|date=3 July 2017|ssrn=2996896|journal= Emory Law Journal |volume=66|page=1253 }}</ref> जिन वेबसाइटों और ऐप्स में क्रेडिट कार्ड नंबर, ब्रोकरेज खाते, और बैंक खाते की जानकारी संग्रहीत होती है, वे भी प्रमुख लक्ष्य हैं, क्योंकि वहां से धन हस्तांतरण, खरीदारी, या जानकारी को काले बाजार में बेचकर त्वरित वित्तीय लाभ प्राप्त किया जा सकता है।<ref>{{cite journal|title=Financial Weapons of War |journal=Minnesota Law Review|year= 2016|ssrn=2765010|last1=Lin|first1=Tom C. W.}}</ref> इन-स्टोर भुगतान प्रणालियों और एटीएम मशीनों में भी ग्राहकों की खाता जानकारी और पिन प्राप्त करने के लिए छेड़छाड़ की गई है। यूसीएलए इंटरनेट रिपोर्ट: डिजिटल भविष्य का सर्वेक्षण (2000) के अनुसार, व्यक्तिगत डेटा की गोपनीयता ऑनलाइन बिक्री के लिए बाधा उत्पन्न करती है, और 10 में से 9 से अधिक इंटरनेट उपयोगकर्ता क्रेडिट कार्ड सुरक्षा को लेकर चिंतित हैं।<ref>{{cite report|last1=Cole|first1=Jeffrey I.|first2=Michael|last2=Suman|first3=Phoebe|last3=Schramm|first4=Daniel|last4=van Bel|first5=B.|last5=Lunn|first6=Phyllisane|last6=Maguire|first7=Koran|last7=Hanson|first8=Rajesh|last8=Singh|first9=Jedrix-Sean|last9=Aquino|first10=Harlan|last10=Lebo|title=The UCLA Internet report: Surveying the digital future|website=ccp.ucla.edu|year=2000|url=http://ccp.ucla.edu/UCLA-Internet-Report-2000.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030423221926/http://ccp.ucla.edu/UCLA-Internet-Report-2000.pdf|archive-date=23 April 2003|url-status=dead|access-date=15 September 2023}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030423221926/http://ccp.ucla.edu/UCLA-Internet-Report-2000.pdf |date=23 अप्रैल 2003 }}</ref> वेब ब्राउज़रों और वेबसाइटों के बीच सुरक्षा सुधारने के लिए सबसे आम तकनीकें एसएसएल (Secure Sockets Layer) और इसके उत्तराधिकारी टीएलएस (Transport Layer Security) हैं। इन प्रोटोकॉल के साथ पहचान प्रबंधन और प्रमाणीकरण सेवाएँ, और डोमेन नाम सेवाएँ कंपनियों और उपभोक्ताओं को सुरक्षित संचार और व्यापार में सक्षम बनाती हैं। एसएसएल और टीएलएस के कई संस्करण आज वेब ब्राउज़िंग, [[ईमेल|ई-मेल]], इंटरनेट फैक्सिंग, इंस्टेंट मैसेजिंग और VoIP (Voice-over-IP) जैसे अनुप्रयोगों में उपयोग किए जाते हैं। इन तकनीकों के विभिन्न इंटरऑपरेबल कार्यान्वयन मौजूद हैं, जिनमें से कम से कम एक ओपन-सोर्स है, जो किसी को भी ऐप्लिकेशन का सोर्स कोड देखने और कमजोरियों की रिपोर्ट करने की अनुमति देता है। क्रेडिट कार्ड कंपनियाँ, वीज़ा और मास्टरकार्ड, ने सुरक्षित ईएमवी चिप विकसित की है, जो क्रेडिट कार्ड में एम्बेडेड होती है। इस क्षेत्र में अन्य विकासों में चिप प्रमाणीकरण कार्यक्रम (Chip Authentication Program) शामिल है, जिसमें बैंक ग्राहकों को ऑनलाइन सुरक्षित लेनदेन करने के लिए हैंड-हेल्ड कार्ड रीडर प्रदान करते हैं। अन्य प्रगति में तत्काल जारीकरण जैसी तकनीक का विकास शामिल है, जिसने शॉपिंग मॉल कियोस्क को बैंकों की ओर से ऑन-द-स्पॉट क्रेडिट कार्ड जारी करने में सक्षम बनाया है। ===उपयोगिताएँ और औद्योगिक उपकरण=== कंप्यूटर कई उपयोगिताओं में महत्वपूर्ण कार्यों को नियंत्रित करते हैं, जिनमें दूरसंचार का समन्वय, पावर ग्रिड, परमाणु ऊर्जा संयंत्र, और जल और गैस नेटवर्क में वाल्व खोलना और बंद करना शामिल हैं। यदि ये मशीनें इंटरनेट से जुड़ी होती हैं, तो इंटरनेट एक संभावित हमले का मार्ग बन सकता है। लेकिन स्टक्सनेट वर्म ने यह दिखाया कि इंटरनेट से न जुड़े कंप्यूटरों द्वारा नियंत्रित उपकरण भी असुरक्षित हो सकते हैं। 2014 में, कंप्यूटर इमरजेंसी रेडीनेस टीम (Computer Emergency Readiness Team), जो कि होमलैंड सिक्योरिटी विभाग की एक शाखा है, ने ऊर्जा कंपनियों में 79 हैकिंग घटनाओं की जांच की।<ref>{{cite web |last1=Pagliery |first1=Jose |title=Hackers attacked the U.S. energy grid 79 times this year |url=https://money.cnn.com/2014/11/18/technology/security/energy-grid-hack/ |website=CNN Money |publisher=Cable News Network |access-date=16 April 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218070238/https://money.cnn.com/2014/11/18/technology/security/energy-grid-hack |archive-date=18 February 2015 |date=18 November 2014 }}</ref> ===विमानन=== विमानन उद्योग अत्यधिक जटिल प्रणालियों पर निर्भर करता है, जिन पर हमले किए जा सकते हैं।<ref>{{cite conference |first=P. G. |last=Neumann |title=Computer Security in Aviation: Vulnerabilities, Threats, and Risks |conference=International Conference on Aviation Safety and Security in the 21st Century, White House Commission on Safety and Security |year=1997 |url=https://www.csl.sri.com/~neumann/air.html}}</ref> एक साधारण बिजली आउटेज भी एक हवाई अड्डे पर वैश्विक स्तर पर परिणाम उत्पन्न कर सकता है।<ref>{{cite report | last=Dillingham | first=Gerald L. | title=Aviation security : terrorist acts demonstrate urgent need to improve security at the nation's airports | publisher=United States. General Accounting Office | date=20 September 2001 | url=https://rosap.ntl.bts.gov/view/dot/33937}}</ref> इन प्रणालियों का अधिकांश हिस्सा रेडियो प्रसारण पर निर्भर करता है, जिसे बाधित किया जा सकता है।<ref>{{cite web|url=http://www.securityweek.com/air-traffic-control-systems-vulnerabilities-could-make-unfriendly-skies-black-hat|title=Air Traffic Control Systems Vulnerabilities Could Make for Unfriendly Skies [Black Hat] – SecurityWeek.Com|date=27 July 2012 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208070914/http://www.securityweek.com/air-traffic-control-systems-vulnerabilities-could-make-unfriendly-skies-black-hat|archive-date=8 February 2015}}</ref> महासागरों के ऊपर विमान नियंत्रण विशेष रूप से खतरनाक है क्योंकि रडार कवरेज समुद्र से 175 से 225 मील तक ही सीमित है।<ref>{{cite web |date=4 August 2014 |title=Hacker Says He Can Break into Airplane Systems Using In-Flight Wi-Fi |url=https://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/08/04/337794061/hacker-says-he-can-break-into-airplane-systems-using-in-flight-wi-fi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208072554/http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/08/04/337794061/hacker-says-he-can-break-into-airplane-systems-using-in-flight-wi-fi |archive-date=8 February 2015 |access-date=2020-03-19 |work=NPR}}</ref> एक विमान के भीतर से भी हमले की संभावना हो सकती है।<ref>{{cite news |author=Jim Finkle |date=4 August 2014 |title=Hacker says to show passenger jets at risk of cyber attack |newspaper=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-cybersecurity-hackers-airplanes-idUSKBN0G40WQ20140804 |url-status=live |access-date=2021-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013061705/http://www.reuters.com/article/2014/08/04/us-cybersecurity-hackers-airplanes-idUSKBN0G40WQ20140804 |archive-date=13 October 2015}}</ref> विमानन प्रणालियों में सुरक्षा सुधार लाना एक अनूठी चुनौती प्रस्तुत करता है, क्योंकि कुशल हवाई परिवहन पर वजन और आकार का गहरा प्रभाव पड़ता है। विमानों में भौतिक सुरक्षा उपकरण जोड़ने से उनके बिना लोड किए वजन में वृद्धि हो सकती है, जिससे माल या यात्री क्षमता में कमी आ सकती है।<ref>{{cite magazine | last = Cesar | first = Alan | title = Online course bolsters cybersecurity in aviation | magazine = Aerogram | date = 15 Dec 2023 | url = https://engineering.purdue.edu/AAE/Aerogram/2023-2024/articles/41-cyber-course | publisher=Purdue University School of Aeronautics and Astronautics| access-date =2024-01-09 }}</ref> यूरोप में (पैन-यूरोपीय नेटवर्क सेवा)<ref>{{cite web|url=https://www.eurocontrol.int/articles/pan-european-network-services-pens|title=Pan-European Network Services (PENS) – Eurocontrol.int|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161212175606/https://www.eurocontrol.int/articles/pan-european-network-services-pens|archive-date=12 December 2016}}</ref> और न्यूपेन्स,<ref>{{cite web|url=https://www.eurocontrol.int/news/centralised-services-newpens-moves-forward|title=Centralised Services: NewPENS moves forward – Eurocontrol.int|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319025329/https://www.eurocontrol.int/news/centralised-services-newpens-moves-forward|archive-date=19 March 2017|date=17 January 2016}}</ref> और अमेरिका में अगली पीढ़ी (NextGen) कार्यक्रम के साथ,<ref>{{cite web|url=https://www.faa.gov/nextgen/update/progress_and_plans/data_comm/|title=NextGen Data Communication|publisher=FAA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313110025/http://www.faa.gov/nextgen/update/progress_and_plans/data_comm/|archive-date=13 March 2015|access-date=15 June 2017}}</ref> एयर नेविगेशन सेवा प्रदाता अपनी समर्पित नेटवर्क बनाने की दिशा में बढ़ रहे हैं। कई आधुनिक पासपोर्ट अब बायोमेट्रिक पासपोर्ट हैं, जिनमें एक एम्बेडेड माइक्रोचिप होती है जो एक डिजिटाइज़्ड फ़ोटोग्राफ़ और व्यक्तिगत जानकारी जैसे नाम, लिंग और जन्मतिथि संग्रहीत करती है। इसके अलावा, अधिक देशों में{{कौन|date=December 2012}} पहचान से संबंधित धोखाधड़ी को कम करने के लिए चेहरे की पहचान तकनीक को लागू किया जा रहा है। ई-पासपोर्ट की शुरुआत ने पासपोर्ट धारक की पहचान की पुष्टि करने में सीमा अधिकारियों की मदद की है, जिससे यात्री प्रक्रिया तेजी से हो रही है।<ref>{{Cite web |title=e-Passports {{!}} Homeland Security |url=https://www.dhs.gov/e-passports |access-date=2023-02-03 |website=www.dhs.gov}}</ref> [[अमेरिका]], [[यूके]], और [[ऑस्ट्रेलिया]] में [[रेटिना]] और फिंगरप्रिंट पहचान तकनीक के साथ स्मार्टगेट कियोस्क पेश करने की योजनाएं चल रही हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.dfat.gov.au/dept/passports/|title=The Australian ePassport. Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade website|access-date=1 May 2023|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109033115/http://www.dfat.gov.au/dept/passports/|url-status=dead}}</ref> एयरलाइन उद्योग पारंपरिक कागजी टिकटों की बजाय इलेक्ट्रॉनिक टिकटों (e-tickets) की ओर बढ़ रहा है। यह ऑनलाइन क्रेडिट कार्ड लेन-देन में प्रगति के कारण संभव हुआ है, जो एयरलाइनों के साथ साझेदारी में किया जा रहा है। लंबी दूरी की बस कंपनियां{{कौन|date=December 2012}} भी आज ई-टिकट लेन-देन की ओर बढ़ रही हैं। एक सफल हमले के परिणाम गोपनीयता की हानि से लेकर प्रणाली अखंडता की हानि, हवाई यातायात नियंत्रण आउटेज, विमान की हानि, और यहां तक कि जान की हानि तक हो सकते हैं। ===उपभोक्ता उपकरण=== डेस्कटॉप कंप्यूटर और लैपटॉप आमतौर पर पासवर्ड या वित्तीय खाता जानकारी जुटाने या किसी अन्य लक्ष्य पर हमला करने के लिए बॉटनेट बनाने के लिए निशाना बनाए जाते हैं। [[स्मार्टफोन]], [[टैबलेट कंप्यूटर]], स्मार्ट घड़ियां, और अन्य [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल डिवाइस]] जैसे कि गतिविधि ट्रैकर्स के रूप में उपयोग होने वाले उपकरणों में [[कैमरा|कैमरे]], [[माइक्रोफोन]], GPS रिसीवर, कंपास और एक्सेलेरोमीटर जैसे सेंसर होते हैं जिन्हें हैक किया जा सकता है और यह व्यक्तिगत जानकारी, जिसमें संवेदनशील स्वास्थ्य जानकारी भी शामिल है, एकत्र कर सकते हैं। इनमें से किसी भी डिवाइस पर [[वाई-फ़ाई]], [[ब्लूटूथ]] और सेल फोन नेटवर्क हमले के लिए उपयोग किए जा सकते हैं, और सेंसर एक सफल ब्रीच के बाद दूरस्थ रूप से सक्रिय किए जा सकते हैं।<ref name="nestwatch">{{cite web|url=https://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/08/06/338334508/is-your-watch-or-thermostat-a-spy-cyber-security-firms-are-on-it|title=Is Your Watch Or Thermostat A Spy? Cybersecurity Firms Are On It|date=6 August 2014|work=NPR|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211064650/http://www.npr.org/blogs/alltechconsidered/2014/08/06/338334508/is-your-watch-or-thermostat-a-spy-cyber-security-firms-are-on-it|archive-date=11 February 2015}}</ref> घर के स्वचालन उपकरणों की बढ़ती संख्या, जैसे कि नेस्ट थर्मोस्टेट, भी संभावित लक्ष्यों में शामिल हैं।<ref name="nestwatch"/> "सुरक्षा केवल ताले और चाबियों से नहीं आती, बल्कि जागरूकता और विवेक से आती है।" ===स्वास्थ्य देखभाल=== आज कई स्वास्थ्य सेवा प्रदाता और स्वास्थ्य बीमा कंपनियां इंटरनेट का उपयोग करके बेहतर उत्पाद और सेवाएं प्रदान करती हैं, जैसे टेली-हेल्थ का उपयोग करके बेहतर गुणवत्ता और स्वास्थ्य सेवाओं तक पहुंच की संभावना, या फिटनेस ट्रैकर्स का उपयोग करके बीमा प्रीमियम कम करना। स्वास्थ्य सेवा कंपनी ह्यूमाना, वेबएमडी, ओरेकल कॉर्पोरेशन, ईडीएस और माइक्रोसॉफ्ट के साथ साझेदारी करती है, जिससे उसके सदस्य अपने स्वास्थ्य सेवा रिकॉर्ड तक पहुंच सकते हैं, साथ ही स्वास्थ्य सेवा योजनाओं का अवलोकन प्राप्त कर सकते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/11-15-2000/0001367189&EDATE=|title=Humana Web Site Named Best Interactive Site by eHealthcare Strategy & Trends; re LOUISVILLE, Ky., Nov. 15 PRNewswire |date=15 November 2000|publisher=|access-date=|author=Humana Inc.|work=prnewswire.com}}</ref> रोगियों के रिकॉर्ड तेजी से सुरक्षित इन-हाउस नेटवर्क पर रखे जा रहे हैं, जिससे अतिरिक्त भंडारण स्थान की आवश्यकता कम हो रही है।<ref>{{Cite journal |last1=Kruse |first1=CB |last2=Smith |first2=B |last3=Vanderlinden |first3=H |last4=Nealand |first4=A |date=July 21, 2017 |title=Security Techniques for the Electronic Health Records |journal=Journal of Medical Systems |volume=41 |issue=8 |page=127 |doi=10.1007/s10916-017-0778-4 |pmc=5522514 |pmid=28733949}}</ref> ===बड़े निगम=== बड़ी कंपनियां सामान्यतः हमलों के निशाने पर होती हैं। कई मामलों में हमलों का उद्देश्य [[पहचान की चोरी]] के माध्यम से वित्तीय लाभ प्राप्त करना होता है और इसमें डेटा उल्लंघनों का समावेश होता है। उदाहरणों में होम डिपो,<ref>{{cite news |author=Melvin Backman |date=18 September 2014 |title=Home Depot: 56 million cards exposed in breach |publisher=[[CNNMoney]] |url=https://money.cnn.com/2014/09/18/technology/security/home-depot-hack/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141218221105/https://money.cnn.com/2014/09/18/technology/security/home-depot-hack/ |archive-date=18 December 2014 }}</ref> स्टेपल्स,<ref>{{cite magazine |url=http://fortune.com/2014/12/19/staples-cards-affected-breach/ |title=Staples: Breach may have affected 1.16 million customers' cards |magazine=Fortune.com |date=19 December 2014 |access-date=21 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221160612/http://fortune.com/2014/12/19/staples-cards-affected-breach/ |archive-date=21 December 2014 }}</ref> टारगेट कॉरपोरेशन,<ref>{{cite news|author=<!--Not stated.-->|title=Target: 40 million credit cards compromised|url=https://money.cnn.com/2013/12/18/news/companies/target-credit-card/index.html|access-date=29 November 2017|work=CNN|date=19 December 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035530/https://money.cnn.com/2013/12/18/news/companies/target-credit-card/index.html|archive-date=1 December 2017}}</ref> और इक्विफैक्स<ref>{{cite news|last1=Cowley|first1=Stacy|title=2.5 Million More People Potentially Exposed in Equifax Breach|url=https://www.nytimes.com/2017/10/02/business/equifax-breach.html|access-date=29 November 2017|work=The New York Times|date=2 October 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201054900/https://www.nytimes.com/2017/10/02/business/equifax-breach.html|archive-date=1 December 2017}}</ref> द्वारा लाखों ग्राहकों के क्रेडिट कार्ड और वित्तीय विवरणों का नुकसान शामिल है। चिकित्सा रिकॉर्ड सामान्य पहचान चोरी, स्वास्थ्य बीमा धोखाधड़ी, और मनोरंजन उद्देश्यों या पुनर्विक्रय के लिए नशीली दवाओं के लिए मरीजों का प्रतिरूपण करने के लिए लक्षित किए गए हैं।<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-cybersecurity-healthcare-fbi-exclusiv-idUSBREA3M1Q920140423|title=Exclusive: FBI warns healthcare sector vulnerable to cyber attacks|author=Jim Finkle|date=23 April 2014|newspaper=Reuters|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604120725/http://www.reuters.com/article/us-cybersecurity-healthcare-fbi-exclusiv-idUSBREA3M1Q920140423|archive-date=4 June 2016}}</ref> हालांकि साइबर खतरों में लगातार वृद्धि हो रही है, 2015 में सभी संगठनों में से 62% ने अपने व्यवसाय के लिए सुरक्षा प्रशिक्षण नहीं बढ़ाया।<ref>{{Cite news|url=https://www.infosecurity-magazine.com/news/lack-of-employee-security-training/|title=Lack of Employee Security Training Plagues US Businesses|last=Seals|first=Tara|date=6 November 2015|work=Infosecurity Magazine|access-date=8 November 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109081033/https://www.infosecurity-magazine.com/news/lack-of-employee-security-training/|archive-date=9 November 2017}}</ref> हालांकि सभी हमले वित्तीय रूप से प्रेरित नहीं होते: सुरक्षा फर्म एचबीगैरी फेडरल को 2011 में हैक्टिविस्ट समूह अनोनिमस द्वारा गंभीर हमलों का सामना करना पड़ा, क्योंकि फर्म के सीईओ ने उनके समूह में घुसपैठ करने का दावा किया था।<ref>{{cite web |last=Bright |first=Peter |url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2011/02/anonymous-speaks-the-inside-story-of-the-hbgary-hack.ars/ |title=Anonymous speaks: the inside story of the HBGary hack |publisher=Arstechnica.com |date=15 February 2011 |access-date=29 March 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110327045801/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2011/02/anonymous-speaks-the-inside-story-of-the-hbgary-hack.ars |archive-date=27 March 2011 }}</ref><ref>{{cite web |last=Anderson |first=Nate |url=https://arstechnica.com/tech-policy/news/2011/02/how-one-security-firm-tracked-anonymousand-paid-a-heavy-price.ars/ |title=How one man tracked down Anonymous{{snd}}and paid a heavy price |publisher=Arstechnica.com |date=9 February 2011 |access-date=29 March 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110329090824/http://arstechnica.com/tech-policy/news/2011/02/how-one-security-firm-tracked-anonymousand-paid-a-heavy-price.ars |archive-date=29 March 2011 }}</ref> 2014 में सोनी पिक्चर्स को हैक कर लिया गया, जिसमें कंपनी को डेटा लीक के माध्यम से शर्मिंदा करने और वर्कस्टेशनों और सर्वरों को मिटाकर कंपनी को अपंग बनाने का दोहरा उद्देश्य प्रतीत हुआ।<ref>{{cite web |url=https://money.cnn.com/2014/12/24/technology/security/sony-hack-facts/ |title=What caused Sony hack: What we know now |first=Jose |last=Palilery |website=[[CNN Money]] |date=24 December 2014 |access-date=4 January 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104195455/https://money.cnn.com/2014/12/24/technology/security/sony-hack-facts/ |archive-date=4 January 2015 }}</ref><ref>{{cite news |author=James Cook |date=16 December 2014 |url=http://www.businessinsider.com/the-sony-hackers-still-have-a-massive-amount-of-data-that-hasnt-been-leaked-yet-2014-12 |title=Sony Hackers Have Over 100 Terabytes Of Documents. Only Released 200 Gigabytes So Far |work=[[Business Insider]] |access-date=18 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217204735/http://www.businessinsider.com/the-sony-hackers-still-have-a-massive-amount-of-data-that-hasnt-been-leaked-yet-2014-12 |archive-date=17 December 2014 }}</ref> ===ऑटोमोबाइल=== {{See also|स्वायत्त कार#संभावित नुकसान|स्वचालित ड्राइविंग प्रणाली#जोखिम और देयताएं|ऑटोमोटिव हैकिंग}} वाहन तेजी से कम्प्यूटरीकृत हो रहे हैं, जिसमें कई मॉडलों में इंजन टाइमिंग, क्रूज़ कंट्रोल, एंटी-लॉक ब्रेक्स, सीट बेल्ट टेंशनर्स, डोर लॉक, एयरबैग और उन्नत ड्राइवर-सहायता प्रणाली शामिल हैं। इसके अलावा, कनेक्टेड कारें ऑनबोर्ड उपभोक्ता उपकरणों और सेल फोन नेटवर्क के साथ संचार करने के लिए वाईफाई और ब्लूटूथ का उपयोग कर सकती हैं।<ref name="vox" /> सेल्फ-ड्राइविंग कारें और भी जटिल होने की उम्मीद है। इन सभी प्रणालियों में कुछ सुरक्षा जोखिम होते हैं, और ऐसे मुद्दों ने व्यापक ध्यान आकर्षित किया है।<ref>{{cite report | url=http://www.markey.senate.gov/imo/media/doc/2015-02-06_MarkeyReport-Tracking_Hacking_CarSecurity%202.pdf | title=Tracking & Hacking: Security & Privacy Gaps Put American Drivers at Risk | date=6 February 2015 | access-date=4 November 2016 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20161109040112/http://www.markey.senate.gov/imo/media/doc/2015-02-06_MarkeyReport-Tracking_Hacking_CarSecurity%202.pdf | archive-date=9 November 2016 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web|author=<!--Not stated.-->|title=Cybersecurity expert: It will take a 'major event' for companies to take this issue seriously|url=https://www.aol.com/article/news/2016/12/26/expert-warns-major-event-will-need-to-happen-for-cybersecurity/21632630/|website=AOL.com|date=5 January 2017 |access-date=22 January 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120180918/https://www.aol.com/article/news/2016/12/26/expert-warns-major-event-will-need-to-happen-for-cybersecurity/21632630/|archive-date=20 January 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=The problem with self-driving cars: who controls the code?|url=https://www.theguardian.com/technology/2015/dec/23/the-problem-with-self-driving-cars-who-controls-the-code|newspaper=The Guardian|access-date=22 January 2017|date=23 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170316152605/https://www.theguardian.com/technology/2015/dec/23/the-problem-with-self-driving-cars-who-controls-the-code|archive-date=16 March 2017}}</ref> जोखिम के सरल उदाहरणों में एक दुर्भावनापूर्ण कॉम्पैक्ट डिस्क का उपयोग अटैक वेक्टर के रूप में किया जाना शामिल है,<ref>{{cite conference|url=http://www.autosec.org/pubs/cars-usenixsec2011.pdf|title=Comprehensive Experimental Analyses of Automotive Attack Surfaces|year=2011|conference=SEC'11 Proceedings of the 20th USENIX conference on Security|pages=6|publisher=USENIX Association|location=Berkeley, California, US|author1=Stephen Checkoway|author2=Damon McCoy|author3=Brian Kantor|author-link3=Brian Kantor|author4=Danny Anderson|author5=Hovav Shacham|author6=Stefan Savage|author-link6=Stefan Savage|author7=Karl Koscher|author8=Alexei Czeskis|author9=Franziska Roesner|author10=Tadayoshi Kohno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221064614/http://www.autosec.org/pubs/cars-usenixsec2011.pdf|archive-date=21 February 2015}}</ref> और कार के ऑनबोर्ड माइक्रोफोन का उपयोग ईव्सड्रॉपिंग के लिए किया जा सकता है। हालांकि, यदि कार के आंतरिक कंट्रोलर एरिया नेटवर्क तक पहुंच प्राप्त की जाती है, तो खतरा बहुत अधिक हो जाता है<ref name="vox">{{cite web|url=https://www.vox.com/2015/1/18/7629603/car-hacking-dangers|title=The next frontier of hacking: your car|author=Timothy B. Lee|date=18 January 2015|work=Vox|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317212726/http://www.vox.com/2015/1/18/7629603/car-hacking-dangers|archive-date=17 March 2017}}</ref> – और 2015 के एक व्यापक रूप से प्रचारित परीक्षण में, हैकर्स ने 10 मील दूर से एक वाहन को रिमोट कंट्रोल करके उसे खाई में गिरा दिया।<ref>{{cite magazine|last1=Greenberg|first1=Andy|title=Hackers Remotely Kill a Jeep on the Highway{{snd}}With Me in It|magazine=Wired|url=https://www.wired.com/2015/07/hackers-remotely-kill-jeep-highway/|access-date=22 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119103855/https://www.wired.com/2015/07/hackers-remotely-kill-jeep-highway/|archive-date=19 January 2017|date=21 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Hackers take control of car, drive it into a ditch|url=https://www.independent.co.uk/news/science/hackers-remotely-carjack-jeep-from-10-miles-away-and-drive-it-into-ditch-10406554.html|newspaper=The Independent|access-date=22 January 2017|date=22 July 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202061247/http://www.independent.co.uk/news/science/hackers-remotely-carjack-jeep-from-10-miles-away-and-drive-it-into-ditch-10406554.html|archive-date=2 February 2017}}</ref> निर्माता विभिन्न तरीकों से प्रतिक्रिया दे रहे हैं, जिसमें 2016 में टेस्ला ने अपनी कारों के कंप्यूटर सिस्टम में कुछ सुरक्षा फिक्स को ओवर-द-एयर धकेल दिया।<ref>{{cite news|title=Tesla fixes software bug that allowed Chinese hackers to control car remotely|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2016/09/21/tesla-fixes-software-bug-that-allowed-chinese-hackers-to-control/|newspaper=The Telegraph|access-date=22 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202014932/http://www.telegraph.co.uk/technology/2016/09/21/tesla-fixes-software-bug-that-allowed-chinese-hackers-to-control/|archive-date=2 February 2017|date=21 September 2016|author=<!--Not stated.-->}}</ref> स्वायत्त वाहनों के क्षेत्र में, सितंबर 2016 में संयुक्त राज्य अमेरिका के परिवहन विभाग ने कुछ प्रारंभिक सुरक्षा मानकों की घोषणा की और राज्यों से एकसमान नीतियां बनाने का आह्वान किया।<ref>{{cite news|last1=Kang|first1=Cecilia|title=Self-Driving Cars Gain Powerful Ally: The Government|url=https://www.nytimes.com/2016/09/20/technology/self-driving-cars-guidelines.html|newspaper=The New York Times|access-date=22 January 2017|date=19 September 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214045032/https://www.nytimes.com/2016/09/20/technology/self-driving-cars-guidelines.html?_r=0|archive-date=14 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Federal Automated Vehicles Policy|url=https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/docs/AV%20policy%20guidance%20PDF.pdf|access-date=22 January 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121161404/https://www.transportation.gov/sites/dot.gov/files/docs/AV%20policy%20guidance%20PDF.pdf|archive-date=21 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vehicle Cybersecurity |url=https://www.nhtsa.gov/technology-innovation/vehicle-cybersecurity |access-date=2022-11-25 |website=nhtsa.gov |language=en |archive-date=30 दिसंबर 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230000028/https://www.nhtsa.gov/technology-innovation/vehicle-cybersecurity |url-status=dead }}</ref> इसके अलावा, e-ड्राइवर्स लाइसेंस भी उसी तकनीक का उपयोग करके विकसित किए जा रहे हैं। उदाहरण के लिए, मैक्सिको के लाइसेंसिंग प्राधिकरण (ICV) ने मोन्टेरी शहर, न्यूवो लियोन राज्य को पहले e-ड्राइवर्स लाइसेंस जारी करने के लिए एक [[स्मार्ट कार्ड]] प्लेटफॉर्म का उपयोग किया है।<ref>{{cite web | title=Thales supplies smart driver license to 4 states in Mexico | website=Thales Group | url=https://www.thalesgroup.com/en/markets/digital-identity-and-security/government/customer-cases/mexico }}</ref> ===शिपिंग=== शिपिंग कंपनियों<ref>{{Cite web |title=4 Companies Using RFID for Supply Chain Management |url=https://www.atlasrfidstore.com/rfid-insider/4-companies-using-rfid-for-supply-chain-management |access-date=2023-02-03 |website=atlasRFIDstore |language=en}}</ref> ने RFID (रेडियो फ़्रीक्वेंसी आइडेंटिफिकेशन) तकनीक को एक कुशल, डिजिटल रूप से सुरक्षित ट्रैकिंग डिवाइस के रूप में अपनाया है। बारकोड के विपरीत, आरएफआईडी को 20 फीट की दूरी से पढ़ा जा सकता है। फेडएक्स<ref>{{Cite web|url=https://www.supplychainmarket.com/doc/the-cutting-edge-of-rfid-technology-and-appli-0001|title = The Cutting Edge of RFID Technology and Applications for Manufacturing and Distribution| website=Supply Chain Market}}</ref> और यूपीएस<ref>{{cite conference|last1=Rahman|first1=Mohammad Anwar|last2=Khadem|first2=Mohammad Miftaur|last3=Sarder|first3=MD.|title=Application of RFID in Supply Chain System|conference=Proceedings of the 2010 International Conference on Industrial Engineering and Operations Management Dhaka, Bangladesh, January 9 – 10, 2010|citeseerx=10.1.1.397.7831}}</ref> द्वारा आरएफआईडी का उपयोग किया जाता है। ===सरकार=== सरकारी और सैन्य कंप्यूटर प्रणालियों पर आमतौर पर कार्यकर्ताओं<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/4320901/Gary-McKinnon-profile-Autistic-hacker-who-started-writing-computer-programs-at-14.html |location=London |work=The Daily Telegraph |title=Gary McKinnon profile: Autistic 'hacker' who started writing computer programs at 14 |date=23 January 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602065423/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/4320901/Gary-McKinnon-profile-Autistic-hacker-who-started-writing-computer-programs-at-14.html |archive-date=2 June 2010 }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-19506090 |title=Gary McKinnon extradition ruling due by 16 October |work=BBC News |date=6 September 2012 |access-date=25 September 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120906185731/http://www.bbc.co.uk/news/uk-19506090 |archive-date=6 September 2012 }}</ref><ref>{{cite court |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200708/ldjudgmt/jd080730/mckinn-1.htm |litigants=Mckinnon V Government of The United States of America and Another |court=House of Lords |date=16 June 2008 |quote=15. ... alleged to total over $700,000 |access-date=30 January 2010 }}</ref> और विदेशी शक्तियों द्वारा हमले किए जाते हैं।<ref>{{cite news | title=Fresh Leak on US Spying: NSA Accessed Mexican President's Email | website=SPIEGEL ONLINE | date=2013-10-20 | url=http://www.spiegel.de/international/world/nsa-hacked-email-account-of-mexican-president-a-928817.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20151106193613/http://www.spiegel.de/international/world/nsa-hacked-email-account-of-mexican-president-a-928817.html | archive-date=2015-11-06 | url-status=dead <!-- technically unfit but effectively dead-->}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/06/04/412086068/massive-data-breach-puts-4-million-federal-employees-records-at-risk |title=Massive Data Breach Puts 4 Million Federal Employees' Records at Risk |work=NPR |date=4 June 2015 |access-date=5 June 2015 |author=Sanders, Sam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150605041629/http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2015/06/04/412086068/massive-data-breach-puts-4-million-federal-employees-records-at-risk |archive-date=5 June 2015 }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2015/06/04/politics/federal-agency-hacked-personnel-management/ |title=U.S. government hacked; feds think China is the culprit |work=CNN |date=4 June 2015 |access-date=5 June 2015 |author=Liptak, Kevin |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150606063139/http://www.cnn.com/2015/06/04/politics/federal-agency-hacked-personnel-management/ |archive-date=6 June 2015 }}</ref><ref>{{cite news |title=Encryption "would not have helped" at OPM, says DHS official |author=Sean Gallagher |url=https://arstechnica.com/security/2015/06/encryption-would-not-have-helped-at-opm-says-dhs-official/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624014751/https://arstechnica.com/security/2015/06/encryption-would-not-have-helped-at-opm-says-dhs-official/ |archive-date=24 June 2017 }}</ref> स्थानीय और क्षेत्रीय सरकारी बुनियादी ढांचा जैसे ट्रैफिक लाइट नियंत्रण, पुलिस और खुफिया एजेंसी संचार, कर्मियों के रिकॉर्ड, साथ ही छात्र रिकॉर्ड।<ref>{{cite journal|url=http://www.edweek.org/ew/articles/2015/10/21/lessons-learned-from-security-breaches.html|title=Schools Learn Lessons From Security Breaches|date=19 October 2015|journal=Education Week|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610130749/http://www.edweek.org/ew/articles/2015/10/21/lessons-learned-from-security-breaches.html|archive-date=10 June 2016|last1=Davis|first1=Michelle R.}}</ref> एफबीआई, सीआईए, और पेंटागन सभी अपनी इमारतों के लिए सुरक्षित नियंत्रित पहुंच तकनीक का उपयोग करते हैं। हालांकि, इस प्रकार की तकनीक का उपयोग उद्यमशील दुनिया में भी तेजी से फैल रहा है। अधिक से अधिक कंपनियां डिजिटल रूप से सुरक्षित नियंत्रित पहुंच तकनीक के विकास का लाभ उठा रही हैं। उदाहरण के लिए, जीई का ACUVision एकल पैनल प्लेटफ़ॉर्म प्रदान करता है जो पहुंच नियंत्रण, अलार्म निगरानी और डिजिटल रिकॉर्डिंग के लिए उपयोग होता है।<ref>{{cite web |title=GE's Introduces ACUVision as a Single Panel Solution |url=https://www.securityinfowatch.com/access-identity/access-control/press-release/10577631/ge-infrastructure-security-ges-introduces-acuvision-as-a-single-panel-solution |website=www.securityinfowatch.com |date=11 August 2005 |publisher=Security Info Watch |accessdate=24 September 2019}}</ref> ===इंटरनेट ऑफ थिंग्स और भौतिक सुरक्षा कमज़ोरियाँ=== इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IoT) ऐसे भौतिक वस्तुओं का नेटवर्क है, जैसे कि उपकरण, वाहन, और इमारतें, जो इलेक्ट्रॉनिक्स, सॉफ़्टवेयर, सेंसर और नेटवर्क कनेक्टिविटी से लैस होते हैं, जिससे वे डेटा एकत्र और आदान-प्रदान कर सकते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.itu.int/en/ITU-T/gsi/iot/Pages/default.aspx|title=Internet of Things Global Standards Initiative|work=ITU|access-date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626125229/http://www.itu.int/en/ITU-T/gsi/iot/Pages/default.aspx|archive-date=26 June 2015}}</ref> इस विकास के साथ सुरक्षा चुनौतियों पर उचित ध्यान न दिए जाने की चिंताएँ उठाई गई हैं।<ref>{{cite journal|last1=Singh|first1=Jatinder|last2=Pasquier|first2=Thomas|last3=Bacon|first3=Jean|last4=Ko|first4=Hajoon|last5=Eyers|first5=David|title=Twenty Cloud Security Considerations for Supporting the Internet of Things|journal=IEEE Internet of Things Journal|volume=3|issue=3|date=2015|pages=269–284|doi=10.1109/JIOT.2015.2460333|s2cid=4732406|url=https://dash.harvard.edu/bitstream/1/35349952/1/iot-2016.pdf|url-access=|access-date=17 सितंबर 2024|archive-date=11 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211172850/https://dash.harvard.edu/bitstream/1/35349952/1/iot-2016.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/chrisclearfield/2013/09/18/why-the-ftc-cant-regulate-the-internet-of-things/|title=Why The FTC Can't Regulate The Internet Of Things|author=Chris Clearfield|work=Forbes|access-date=26 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627090938/http://www.forbes.com/sites/chrisclearfield/2013/09/18/why-the-ftc-cant-regulate-the-internet-of-things/|archive-date=27 June 2015}}</ref> जहां IoT भौतिक दुनिया को कंप्यूटर आधारित सिस्टमों में सीधे एकीकृत करने के अवसर प्रदान करता है,<ref>{{cite web | url=https://hbr.org/resources/pdfs/comm/verizon/18980_HBR_Verizon_IoT_Nov_14.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150317052909/https://hbr.org/resources/pdfs/comm/verizon/18980_HBR_Verizon_IoT_Nov_14.pdf |archive-date=2015-03-17 |url-status=live | title=Internet of Things: Science Fiction or Business Fact? | work=Harvard Business Review | access-date=4 November 2016}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.internet-of-things-research.eu/pdf/Converging_Technologies_for_Smart_Environments_and_Integrated_Ecosystems_IERC_Book_Open_Access_2013.pdf | title=Internet of Things: Converging Technologies for Smart Environments and Integrated Ecosystems | publisher=River Publishers | access-date=4 November 2016 | author=Ovidiu Vermesan | author2=Peter Friess | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20161012010519/http://www.internet-of-things-research.eu/pdf/Converging_Technologies_for_Smart_Environments_and_Integrated_Ecosystems_IERC_Book_Open_Access_2013.pdf | archive-date=12 October 2016 | df=dmy-all }}</ref> वहीं यह दुरुपयोग के अवसर भी प्रदान करता है। विशेष रूप से, जैसे-जैसे IoT का विस्तार हो रहा है, साइबर हमले भौतिक (केवल वर्चुअल नहीं) खतरे के रूप में सामने आ सकते हैं।<ref>{{cite journal | last=Clearfield | first=Chris | title=Rethinking Security for the Internet of Things | journal=Harvard Business Review | date=2013-06-20 | url=http://blogs.hbr.org/2013/06/rethinking-security-for-the-in/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130920145534/http://blogs.hbr.org/2013/06/rethinking-security-for-the-in/ | archive-date=2013-09-20 | url-status=live }}</ref> यदि एक मुख्य दरवाजे की ताला इंटरनेट से जुड़ी हो और इसे फोन से लॉक/अनलॉक किया जा सकता हो, तो एक अपराधी एक चुराए या हैक किए गए फोन के बटन दबाकर घर में घुस सकता है। IoT-सक्षम उपकरणों द्वारा नियंत्रित दुनिया में लोग अपने क्रेडिट कार्ड नंबर से कहीं ज्यादा खो सकते हैं। चोरों ने गैर-इंटरनेट-संयुक्त होटल दरवाजों की तालों को इलेक्ट्रॉनिक साधनों से बायपास भी किया है।<ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/security/2012/11/hotel-room-burglars-exploit-critical-flaw-in-electronic-door-locks/|title=Hotel room burglars exploit critical flaw in electronic door locks|work=Ars Technica|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514002208/http://arstechnica.com/security/2012/11/hotel-room-burglars-exploit-critical-flaw-in-electronic-door-locks/|archive-date=14 May 2016|date=26 November 2012}}</ref> एक ऐसा हमला जो भौतिक ढांचे या मानव जीवन को लक्षित करता है, उसे साइबर-किनेटिक हमला कहा जाता है। जैसे-जैसे IoT उपकरण और एप्लायंसेस अधिक व्यापक होते जा रहे हैं, साइबर-किनेटिक हमलों की प्रचलन और संभावित क्षति में काफी वृद्धि हो सकती है। ===चिकित्सा प्रणालियाँ=== {{See also|चिकित्सा उपकरण अपहरण|चिकित्सा डेटा उल्लंघन}} चिकित्सा उपकरणों पर या तो सफलतापूर्वक हमला किया गया है या उनमें संभावित घातक कमजोरियों का प्रदर्शन किया गया है, जिनमें अस्पताल में उपयोग किए जाने वाले निदान उपकरण<ref>{{cite web|url=http://www.darkreading.com/vulnerabilities---threats/hospital-medical-devices-used-as-weapons-in-cyberattacks/d/d-id/1320751|title=Hospital Medical Devices Used As Weapons in Cyberattacks|work=Dark Reading|date=6 August 2015|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529002947/http://www.darkreading.com/vulnerabilities---threats/hospital-medical-devices-used-as-weapons-in-cyberattacks/d/d-id/1320751|archive-date=29 May 2016}}</ref> और प्रत्यारोपित उपकरण जैसे पेसमेकर<ref>{{cite web|url=http://www.computerworld.com/article/2492453/malware-vulnerabilities/pacemaker-hack-can-deliver-deadly-830-volt-jolt.html|title=Pacemaker hack can deliver deadly 830-volt jolt|author=Jeremy Kirk|date=17 October 2012|work=Computerworld|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604201841/http://www.computerworld.com/article/2492453/malware-vulnerabilities/pacemaker-hack-can-deliver-deadly-830-volt-jolt.html|archive-date=4 June 2016}}</ref> और इंसुलिन पंप शामिल हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/11/17/how-your-pacemaker-will-get-hacked.html|title=How Your Pacemaker Will Get Hacked|newspaper=The Daily Beast|access-date=23 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520155616/http://www.thedailybeast.com/articles/2014/11/17/how-your-pacemaker-will-get-hacked.html|archive-date=20 May 2016|date=17 November 2014|agency=Kaiser Health News}}</ref> अस्पतालों और अस्पताल संगठनों के हैक होने की कई रिपोर्टें हैं, जिनमें रैंसमवेयर हमले,<ref>{{cite magazine|last1=Leetaru|first1=Kalev|title=Hacking Hospitals And Holding Hostages: Cybersecurity In 2016|url=https://www.forbes.com/sites/kalevleetaru/2016/03/29/hacking-hospitals-and-holding-hostages-cybersecurity-in-2016/|magazine=Forbes|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229104021/http://www.forbes.com/sites/kalevleetaru/2016/03/29/hacking-hospitals-and-holding-hostages-cybersecurity-in-2016/|archive-date=29 December 2016}}</ref><ref name="wiwo1">{{cite web|title=Cyber-Angriffe: Krankenhäuser rücken ins Visier der Hacker|date=7 December 2016 |url=http://www.wiwo.de/technologie/digitale-welt/cyber-angriffe-krankenhaeuser-ruecken-ins-visier-der-hacker/14946040.html|publisher=Wirtschafts Woche|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229101724/http://www.wiwo.de/technologie/digitale-welt/cyber-angriffe-krankenhaeuser-ruecken-ins-visier-der-hacker/14946040.html|archive-date=29 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Hospitals keep getting attacked by ransomware{{snd}}Here's why|url=http://www.businessinsider.com/hospital-ransomware-hack-2016-5|website=Business Insider|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229101247/http://www.businessinsider.com/hospital-ransomware-hack-2016-5|archive-date=29 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=MedStar Hospitals Recovering After 'Ransomware' Hack|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/medstar-hospitals-recovering-after-ransomware-hack-n548121|work=NBC News|date=31 March 2016 |access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229103355/https://www.nbcnews.com/news/us-news/medstar-hospitals-recovering-after-ransomware-hack-n548121|archive-date=29 December 2016}}</ref> विंडोज़ XP कमजोरियों का शोषण,<ref>{{cite web|last1=Pauli|first1=Darren|title=US hospitals hacked with ancient exploits|url=https://www.theregister.co.uk/2016/06/28/medjack/|website=The Register|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116141207/http://www.theregister.co.uk/2016/06/28/medjack|archive-date=16 November 2016}}</ref><ref>{{cite web|last1=Pauli|first1=Darren|title=Zombie OS lurches through Royal Melbourne Hospital spreading virus|url=https://www.theregister.co.uk/2016/01/19/melbourne_hospital_pathology_wing_splattered_by_virus/|website=The Register|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229101019/http://www.theregister.co.uk/2016/01/19/melbourne_hospital_pathology_wing_splattered_by_virus/|archive-date=29 December 2016}}</ref> वायरस<ref>{{cite news|title=Hacked Lincolnshire hospital computer systems 'back up'|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-37849746|work=BBC News|access-date=29 December 2016|date=2 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229101819/http://www.bbc.com/news/uk-england-humber-37849746|archive-date=29 December 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Lincolnshire operations cancelled after network attack|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-humber-37822084|work=BBC News|access-date=29 December 2016|date=31 October 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229101209/http://www.bbc.com/news/uk-england-humber-37822084|archive-date=29 December 2016}}</ref> और अस्पताल के सर्वरों पर संग्रहीत संवेदनशील डेटा के डेटा उल्लंघन शामिल हैं।<ref>{{cite news|title=Legion cyber-attack: Next dump is sansad.nic.in, say hackers|url=http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/legion-hacking-no-political-agenda-just-computer-geeks-says-hacker-4423167/|newspaper=The Indian Express|access-date=29 December 2016|date=12 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229100631/http://indianexpress.com/article/technology/tech-news-technology/legion-hacking-no-political-agenda-just-computer-geeks-says-hacker-4423167/|archive-date=29 December 2016}}</ref><ref name="wiwo1" /><ref>{{cite web|title=Former New Hampshire Psychiatric Hospital Patient Accused Of Data Breach|url=http://boston.cbslocal.com/2016/12/27/former-patient-accused-data-breech-new-hampshire-psychiatric-hospital/|publisher=CBS Boston|access-date=29 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929233237/http://boston.cbslocal.com/2016/12/27/former-patient-accused-data-breech-new-hampshire-psychiatric-hospital/|archive-date=29 September 2017|date=27 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Texas Hospital hacked, affects nearly 30,000 patient records|url=http://www.healthcareitnews.com/news/texas-hospital-hacked-affects-nearly-30000-patient-records|publisher=Healthcare IT News|access-date=29 December 2016|date=4 November 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229171117/http://www.healthcareitnews.com/news/texas-hospital-hacked-affects-nearly-30000-patient-records|archive-date=29 December 2016}}</ref> 28 दिसंबर 2016 को अमेरिकी खाद्य और औषधि प्रशासन (FDA) ने इंटरनेट से जुड़े उपकरणों की सुरक्षा बनाए रखने के लिए चिकित्सा उपकरण निर्माताओं के लिए अपनी सिफारिशें जारी कीं, लेकिन प्रवर्तन के लिए कोई संरचना नहीं प्रदान की।<ref>{{cite web|last1=Becker|first1=Rachel|title=New cybersecurity guidelines for medical devices tackle evolving threats|url=https://www.theverge.com/2016/12/27/14095166/fda-guidance-medical-device-cybersecurity-cyberattack-hacking-guidelines|website=The Verge|access-date=29 December 2016|date=27 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161228210257/http://www.theverge.com/2016/12/27/14095166/fda-guidance-medical-device-cybersecurity-cyberattack-hacking-guidelines|archive-date=28 December 2016}}</ref><ref>{{cite web|title=Postmarket Management of Cybersecurity in Medical Devices|website=[[Food and Drug Administration]]|url=https://www.fda.gov/downloads/MedicalDevices/DeviceRegulationandGuidance/GuidanceDocuments/UCM482022.pdf|access-date=29 December 2016|date=28 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229102808/https://www.fda.gov/downloads/MedicalDevices/DeviceRegulationandGuidance/GuidanceDocuments/UCM482022.pdf|archive-date=29 December 2016}}</ref> ===ऊर्जा क्षेत्र=== डेली एनर्जी इनसाइडर के अनुसार, वितरित उत्पादन प्रणालियों में साइबर हमले का खतरा वास्तविक है। एक हमला एक बड़े क्षेत्र में लंबे समय तक बिजली की हानि का कारण बन सकता है, और ऐसा हमला प्राकृतिक आपदा जितना गंभीर परिणाम ला सकता है। कोलंबिया जिले में एक वितरित ऊर्जा संसाधन (DER) प्राधिकरण बनाने पर विचार किया जा रहा है, जिसका उद्देश्य ग्राहकों को अपनी ऊर्जा खपत के बारे में अधिक जानकारी देना और स्थानीय विद्युत उपयोगिता कंपनी, पेपको, को ऊर्जा मांग का बेहतर अनुमान लगाने का अवसर देना है। हालांकि, डी.सी. का यह प्रस्ताव "तीसरे पक्ष के विक्रेताओं को ऊर्जा वितरण के कई बिंदु बनाने की अनुमति देगा, जिससे साइबर हमलावरों के लिए बिजली ग्रिड को खतरा पहुंचाने के अधिक अवसर पैदा हो सकते हैं।"<ref>{{Cite news|url=https://dailyenergyinsider.com/featured/13110-d-c-distributed-4:.energy-proposal-draws-concerns-of-increased-cybersecurity-risks/|title=D.C. distributed energy proposal draws concerns of increased cybersecurity risks|last=Brandt|first=Jaclyn|date=18 June 2018|work=Daily Energy Insider|access-date=4 July 2018|language=en-US}}</ref> ===दूरसंचार=== शायद सबसे व्यापक रूप से जाना जाने वाला डिजिटल रूप से सुरक्षित दूरसंचार उपकरण सिम (सबसक्राइबर आइडेंटिटी मॉड्यूल) कार्ड है, जो दुनिया के अधिकांश सेलुलर उपकरणों में सेवा प्राप्त करने से पहले एम्बेड किया जाता है। सिम कार्ड डिजिटल रूप से सुरक्षित वातावरण की शुरुआत मात्र है। स्मार्ट कार्ड [[वेब सर्वर]] (SCWS) का ड्राफ्ट मानक एक स्मार्ट कार्ड में HTTP सर्वर के इंटरफेस को परिभाषित करता है।<ref>{{cite web|url=http://www.openmobilealliance.org/Technical/release_program/scws_v1_0.aspx|title=Current Releases - The Open Mobile Alliance|work=openmobilealliance.org}}</ref> [[मोबाइल फोन]] से और उसके लिए ओवर-द-एयर (OTA) भुगतान और क्रेडिट कार्ड की जानकारी को सुरक्षित करने के लिए परीक्षण किए जा रहे हैं। स्मार्ट वीडियो कार्ड तकनीक के माध्यम से संयोजन सिम/डीवीडी उपकरण विकसित किए जा रहे हैं, जो एक नियमित सिम कार्ड के शरीर में डीवीडी-समर्पित ऑप्टिकल डिस्क को एम्बेड करते हैं। डिजिटल सुरक्षा से जुड़े अन्य दूरसंचार विकासों में मोबाइल हस्ताक्षर शामिल हैं, जो एक कानूनी रूप से बाध्यकारी इलेक्ट्रॉनिक हस्ताक्षर उत्पन्न करने के लिए एम्बेडेड [[सिम कार्ड]] का उपयोग करते हैं। ==सुरक्षा उल्लंघनों की लागत और प्रभाव== सुरक्षा उल्लंघनों के कारण गंभीर वित्तीय नुकसान हुए हैं, लेकिन किसी घटना की लागत का अनुमान लगाने के लिए कोई मानक मॉडल नहीं है, इसलिए उपलब्ध डेटा केवल वही है जो संबंधित संगठनों द्वारा सार्वजनिक किया जाता है। "कई कंप्यूटर सुरक्षा परामर्श कंपनियाँ वायरस और वर्म हमलों और सामान्य रूप से शत्रुतापूर्ण डिजिटल कृत्यों के कारण होने वाले विश्वव्यापी नुकसानों का अनुमान लगाती हैं। 2003 में इन कंपनियों द्वारा दिए गए नुकसान के अनुमान $13 बिलियन (केवल वर्म और वायरस) से लेकर $226 बिलियन (सभी प्रकार के गुप्त हमलों के लिए) तक थे। इन अनुमानों की विश्वसनीयता अक्सर चुनौती दी जाती है; इसका आधारभूत तरीका आमतौर पर उपाख्यानात्मक होता है।"<ref>{{cite report |last1=Cashell|first1=B.|last2=Jackson|first2=W. D.|last3=Jickling|first3=M.|last4=Webel|first4=B. |year=2004 |title=The Economic Impact of Cyber-Attacks |publisher=Congressional Research Service, Government, and Finance Division |location=Washington DC |url=https://sgp.fas.org/crs/misc/RL32331.pdf |id=RL32331}}</ref> हालांकि, सुरक्षा उल्लंघनों की वित्तीय लागत का उचित अनुमान लगाने से संगठन तर्कसंगत निवेश निर्णय ले सकते हैं। सूचना सुरक्षा में निवेश के लिए क्लासिक गॉर्डन-लोएब मॉडल के अनुसार, यह निष्कर्ष निकाला जा सकता है कि किसी कंपनी को सूचना की सुरक्षा के लिए किए गए खर्च को अपेक्षित नुकसान के छोटे हिस्से तक ही सीमित रखना चाहिए (अर्थात, साइबर/सूचना सुरक्षा उल्लंघन से होने वाले नुकसान का अपेक्षित मूल्य)।<ref>{{cite journal |last1=Gordon |first1=Lawrence |last2=Loeb |first2=Martin |title=The Economics of Information Security Investment |journal=ACM Transactions on Information and System Security |date=November 2002 |volume=5 |issue=4 |pages=438–457 |doi=10.1145/581271.581274|s2cid=1500788 }}</ref> ==हमलावर प्रेरणा== जिस प्रकार शारीरिक सुरक्षा में होता है, कंप्यूटर सुरक्षा उल्लंघनों के लिए भी हमलावरों की प्रेरणाएँ भिन्न होती हैं। कुछ हमलावर केवल रोमांच की तलाश में होते हैं या तोड़फोड़ करना चाहते हैं, कुछ कार्यकर्ता होते हैं, जबकि अन्य अपराधी होते हैं जो आर्थिक लाभ की खोज में होते हैं। राज्य-प्रायोजित हमलावर अब आम हो गए हैं और उनके पास अच्छे संसाधन होते हैं, लेकिन यह शुरुआत शौकिया लोगों से हुई थी, जैसे कि मार्कस हेस, जिसने केजीबी के लिए हैकिंग की, जैसा कि क्लिफोर्ड स्टॉल ने अपनी पुस्तक द कुकूज़ एग में बताया है। हमलावरों की प्रेरणाएँ हमलों के प्रकार के अनुसार भिन्न हो सकती हैं, जैसे कि आनंद प्राप्त करने से लेकर राजनीतिक उद्देश्यों तक।<ref name="DoS guidance" /> उदाहरण के लिए, "हैक्टिविस्ट" किसी कंपनी या संगठन को निशाना बना सकते हैं जो उनके विचारों से मेल नहीं खाता। इसका उद्देश्य कंपनी की वेबसाइट को गिराकर उसे बदनाम करना हो सकता है। उच्च क्षमता वाले हैकर, जो बड़े वित्तीय समर्थन या राज्य-प्रायोजन के साथ काम करते हैं, अपने वित्तीय समर्थकों की मांगों के अनुसार हमला कर सकते हैं। ऐसे हमले अधिक गंभीर होते हैं, जैसे कि 2015 में यूक्रेन के पावर ग्रिड पर हुआ हमला, जिसमें स्पीयर-फिशिंग, फाइलों का नष्ट होना, और डिनायल-ऑफ-सर्विस (DoS) जैसे तकनीकों का उपयोग किया गया था।<ref>{{Cite news |last1=Sanger |first1=David E. |last2=Barnes |first2=Julian E. |date=2021-12-20 |title=U.S. and Britain Help Ukraine Prepare for Potential Russian Cyberassault |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/12/20/us/politics/russia-ukraine-cyberattacks.html |access-date=2023-12-04 |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-07-20 |title=Cyber-Attack Against Ukrainian Critical Infrastructure {{!}} CISA |url=https://www.cisa.gov/news-events/ics-alerts/ir-alert-h-16-056-01 |access-date=2023-12-04 |website=www.cisa.gov |language=en}}</ref> इसके अतिरिक्त, हाल के हमलावरों की प्रेरणाएँ उग्रवादी संगठनों से भी जुड़ी होती हैं, जो राजनीतिक लाभ प्राप्त करने या सामाजिक एजेंडे को बाधित करने के लिए हमले करते हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Han|first1=Chen|last2=Dongre|first2=Rituja|date=2014|title=Q&A. What Motivates Cyber-Attackers?|journal=Technology Innovation Management Review|language=en|volume=4|issue=10|pages=40–42|doi=10.22215/timreview/838|issn=1927-0321|doi-access=free}}</ref> इंटरनेट, मोबाइल प्रौद्योगिकियों, और सस्ते कंप्यूटिंग उपकरणों के प्रसार ने क्षमताओं को बढ़ाया है, लेकिन साथ ही उन वातावरणों के लिए जोखिम भी बढ़ाया है, जिन्हें संचालन के लिए महत्वपूर्ण माना जाता है। सभी महत्वपूर्ण लक्षित वातावरण समझौतों के प्रति संवेदनशील होते हैं, और इसने विभिन्न प्रकार के हमलावरों की प्रेरणाओं को ध्यान में रखते हुए जोखिम को कम करने के लिए कई अध्ययन किए हैं।<ref>{{cite journal |last1=Chermick |first1=Steven |last2=Freilich |first2=Joshua |last3=Holt |first3=Thomas |title=Exploring the Subculture of Ideologically Motivated Cyber-Attackers |journal=Journal of Contemporary Criminal Justice |date= April 2017 |volume=33 |issue=3 |pages=212–233 |doi=10.1177/1043986217699100|s2cid=152277480 }}</ref> किसी भी प्रणाली के लिए खतरे की मॉडलिंग का एक महत्वपूर्ण पहलू संभावित हमलों के पीछे की प्रेरणाओं और उन्हें अंजाम देने वाले व्यक्तियों या समूहों की पहचान करना है। सुरक्षा उपायों का स्तर और विवरण उस विशेष प्रणाली के अनुसार भिन्न होंगे जिसे संरक्षित किया जा रहा है। उदाहरण के लिए, एक व्यक्तिगत होम कंप्यूटर, एक बैंक, और एक वर्गीकृत सैन्य नेटवर्क के सामने अलग-अलग खतरे होते हैं, भले ही वे समान तकनीकी आधार का उपयोग करते हों।<ref>{{Cite book|last=Anderson|first=Ross |title=Security engineering : a guide to building dependable distributed systems|date=2020|isbn=978-1119642817|edition=3rd | publisher=John Wiley & Sons|location=Indianapolis, IN|oclc=1224516855}}</ref> ==कंप्यूटर सुरक्षा घटना प्रबंधन== [[कंप्यूटर सुरक्षा]] घटना प्रबंधन एक संगठित दृष्टिकोण है जिसका उद्देश्य कंप्यूटर सुरक्षा घटना या समझौते के परिणामों का समाधान करना और प्रबंधन करना है, ताकि उल्लंघन को रोका जा सके या साइबर हमले को विफल किया जा सके। यदि किसी घुसपैठ को समय पर पहचाना और प्रबंधित नहीं किया जाता है, तो यह आमतौर पर डेटा उल्लंघन या सिस्टम विफलता जैसी अधिक हानिकारक घटना में बदल जाता है। कंप्यूटर सुरक्षा घटना प्रतिक्रिया योजना का उद्देश्य घटना को नियंत्रित करना, नुकसान को सीमित करना और व्यवसाय को सामान्य स्थिति में पुनर्स्थापित करने में सहायता करना है। समझौतों का तेजी से जवाब देना, कमजोरियों का शोषण कम कर सकता है, सेवाओं और प्रक्रियाओं को पुनर्स्थापित कर सकता है और नुकसान को कम कर सकता है।<ref>{{cite web|url=https://www.icims.com/gc/incident-response-procedures/|access-date=2021-03-13| publisher=iCIMS | title= The Leading Cloud Recruiting Software}}</ref> घटना प्रतिक्रिया योजना से संगठनों को घुसपैठ को नुकसान पहुँचाने से पहले रोकने के लिए सर्वोत्तम प्रथाओं की एक श्रृंखला स्थापित करने की अनुमति मिलती है। सामान्य घटना प्रतिक्रिया योजनाओं में लिखित निर्देशों का एक सेट होता है, जो साइबर हमले के जवाब में संगठन की प्रक्रिया को रेखांकित करता है। बिना दस्तावेजी योजना के, संगठन किसी घुसपैठ या समझौते का सफलतापूर्वक पता नहीं लगा सकता और हितधारक अपने कर्तव्यों, प्रक्रियाओं और प्रक्रियाओं को समझ नहीं पाते, जिससे संगठन की प्रतिक्रिया और समाधान की गति धीमी हो जाती है। कंप्यूटर सुरक्षा घटना प्रतिक्रिया योजना के चार प्रमुख घटक होते हैं: #तैयारी: कंप्यूटर सुरक्षा घटनाओं या समझौतों को संभालने के लिए प्रक्रियाओं पर हितधारकों को तैयार करना। #पता लगाना और विश्लेषण: संदिग्ध गतिविधि की पहचान करना और जांच करना ताकि सुरक्षा घटना की पुष्टि हो सके, प्रभाव के आधार पर प्रतिक्रिया को प्राथमिकता देना और घटना की सूचना के समन्वय में सहायता करना। #नियंत्रण, उन्मूलन और पुनर्प्राप्ति: प्रभावित प्रणालियों को अलग करना ताकि वृद्धि को रोका जा सके और प्रभाव को सीमित किया जा सके, घटना के मूल कारण का पता लगाना, मैलवेयर, प्रभावित प्रणालियों और बुरे कारकों को वातावरण से हटाना और जब कोई खतरा न रहे तो प्रणालियों और डेटा को पुनर्स्थापित करना। #घटना के बाद की गतिविधि: घटना, उसके मूल कारण और संगठन की प्रतिक्रिया का विश्लेषण ताकि घटना प्रतिक्रिया योजना और भविष्य की प्रतिक्रिया प्रयासों में सुधार किया जा सके।<ref>Wilcox, S. and Brown, B. (2005) 'Responding to Security Incidents – Sooner or Later Your Systems Will Be Compromised', ''Journal of Health Care Compliance'', 7(2), pp. 41–48</ref> == इन्हें भी देखें == {{Portal|कंप्यूटर}} {{multicol}} * अटैक ट्री * प्रमाणीकरण * प्राधिकरण * कॅप्चा (CAPTCHA) * सीईआरटी (CERT) * क्लाउड कंप्यूटिंग सुरक्षा * कंप्यूटर असुरक्षा * कंप्यूटर सुरक्षा मॉडल * काउंटरमेज़र (कंप्यूटर) * [[बीज-लेखन|कूट-लेखन]] * साइबर सुरक्षा मानक * नाचते सूअर * डिस्क एन्क्रिप्शन * डेटा हानि की रोकथाम के उत्पाद * डेटा सुरक्षा * विभेदित सुरक्षा * शोषण (कंप्यूटर सुरक्षा) * दोष सहिष्णुता * फायरवॉल * पूर्ण प्रकटीकरण * उच्च प्रौद्योगिकी अपराध जांच संघ {{multicol-break}} * ह्युमन-कंप्यूटर संपर्क (सुरक्षा) * अभिज्ञान प्रबंधन * सूचना रिसाव निवारण * सूचना सुरक्षा * इंटरनेट की गोपनीयता * आईटी (IT) जोखिम * आईएसओ/आईईसी (ISO/IEC) 15408 * नेटवर्क सुरक्षा टूलकिट * नेटवर्क सुरक्षा * ओडब्ल्यूएएसपी (OWASP) * निवेश परीक्षा * शारीरिक सूचना सुरक्षा * शारीरिक सुरक्षा * प्रकल्पित सुरक्षा * प्रोएक्टिव साइबर डिफेन्स * सैंडबॉक्स (कंप्यूटर सुरक्षा) * सुरक्षा वास्तुकला * संरक्षण और सुरक्षा के भिन्नता * भय (कंप्यूटर) * अरक्षितता (कंप्यूटिंग) * गोपनीयता सॉफ्टवेयर {{multicol-end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|3}} ===उद्धरण=== <div class="references-small"> * रॉस जे. एंडरसन: <cite>[https://web.archive.org/web/20110226114349/http://www.cl.cam.ac.uk/~rja14/book.html सिक्युरिटी इंजीनियरिंग: अ गाइड टू बिल्डिंग डिपेंडबल डिस्ट्रिब्यूटेड सिस्टम्स]</cite>, ISBN 0-471-38922-6 * मोरी गैसर: [https://web.archive.org/web/20110516000305/http://cs.unomaha.edu/~stanw/gasserbook.pdf <cite>बिल्डिंग अ सिक्युर कंप्यूटर सिस्टम</cite>]</cite> ISBN 0-442-23022-2 1988 * स्टीफन हाग, मैव कमिंग्स, डॉनल्ड मैककबरी, एलेन पिंसोंनिऔल्ट, रिचर्ड डोनोवन: <cite>मैनेजमेंट इन्फॉर्मेशन सिस्टम्स फॉर द इंफॉर्मेशन एज</cite>, ISBN 0-07-091120-7 * ई. स्टीवर्ट ली: [https://web.archive.org/web/20110604181418/http://www.cl.cam.ac.uk/~mgk25/lee-essays.pdf <cite>एसेज़ अबाउट कंप्यूटर सिक्युरिटी</cite>]</cite> कैम्ब्रिज, 1999 * पीटर जी न्यूमैन: [http://www.csl.sri.com/neumann/chats4.pdf <cite>प्रिंसिपल्ड अश्योर्डली ट्रस्टवर्दी कौम्पोज़बल आर्किटेकचर्स</cite>]{{Dead link|date=जून 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</cite> 2004 * पॉल ए कर्गेर, रॉजर आर. शेल: [http://www.acsac.org/2002/papers/classic-multics.pdf<cite>थर्टी इयर्स लेटर: लेसंस फ्रॉम द मल्टिक्स सेक्युरिटी एवैल्युएशन</cite>]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}, आईबीएम (IBM) व्हाइट पेपर. * ब्रूस श्नीडर: <cite>सीक्रेट्स एंड लाइज़: डिजिटल सिक्युरिटी इन अ नेटवर्क्ड वर्ल्ड</cite>, ISBN 0-471-25311-1 * रॉबर्ट सी. सीकॉर्ड:<cite> सिक्युर कोडिंग इन C and C++</cite>. एडिसन वेस्ली, सितंबर, 2005. ISBN 0-321-33572-4 * क्लिफर्ड स्टोल: <cite>ककुज़ एग: ट्रेकिंग अ स्पाई थ्रू द मेज़ ऑफ़ कंयूटर एस्पिएनेज</cite>, पॉकेट बुक्स, ISBN 0-7434-1146-3 * [https://web.archive.org/web/20090507174754/http://www.springer.com/computer/communications/book/978-1-4419-0165-1 ''नेटवर्क इंफ्रास्ट्रक्चर सिक्युरिटी'' ], एंगस वोंग और एलन यौंग, स्प्रिंगर, 2009. </div> ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commonscat|कंप्यूटर सुरक्षा}} * [[मुक्त निर्देशिका परियोजना|ओपन डाइरेक्ट्री प्रोजेक्ट]] से [https://web.archive.org/web/20110308061312/http://www.dmoz.org/Computers/Security/Advisories_and_Patches सिक्युरिटी एडवाइज़रिज़ लिंक्स] * नेटवर्क वर्ल्ड से [https://web.archive.org/web/20101229221246/https://www.networkworld.com/community/node/59971 शीर्ष 5 सिक्युरिटी नो ब्रेनर्स फॉर बिजनीसेज़] * [https://web.archive.org/web/20110426194554/http://www.securityincidents.org/ औद्योगिक सुरक्षा घटनाओं के भंडार] {{DEFAULTSORT:Computer Security}} [[श्रेणी:कंप्यूटर सुरक्षा]] [[श्रेणी:इलेक्ट्रॉनिक वाणिज्य]] [[श्रेणी:सुरक्षित संचार]] [[श्रेणी:कंप्यूटर नेटवर्क सुरक्षा]] [[श्रेणी:अपराध निवारण]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय सुरक्षा]] gl419dd5pxfh99g0lrqdqw8owmxe1vv कौल, धारी तहसील 0 265254 6635603 6170108 2026-10-30T15:28:01Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635603 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{Orphan|date=सितंबर 2011}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = कौल, धारी तहसील |district = [[नैनीताल]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''कौल, धारी तहसील''' में [[भारत]] के उत्तराखण्ड राज्य के अन्तर्गत [[कुमाऊँ मण्डल]] के [[नैनीताल]] जिले का एक गाँव है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|कौल, धारी तहसील]] [[श्रेणी:नैनीताल|कौल, धारी तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 48vt19kov8ssrz0v4i5kwlsr7t0u3kp बडसू -मवाल.-३, चौबटाखाल तहसील 0 271886 6635795 6177387 2026-10-31T07:32:49Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6635795 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = बडसू -मवाल.-३, चौबटाखाल तहसील |district = [[पौड़ी]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''बडसू -मवाल.-३, चौबटाखाल तहसील''' में [[भारत]] के उत्तराखण्ड राज्य के अन्तर्गत [[गढ़वाल मण्डल]] के [[पौड़ी]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|-मवाल.-३, बडसू, चौबटाखाल तहसील]] [[श्रेणी:पौड़ी जिला|-मवाल.-३, बडसू, चौबटाखाल तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 3e5aqjlk4u3k56qbkz0as30e8f8ptcb मानूर, थराली तहसील 0 272486 6635604 6172473 2026-10-30T15:29:11Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6635604 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = मानूर, थराली तहसील |district = [[चमोली जिला|चमोली]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''मानूर, थराली तहसील''' में [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के अन्तर्गत [[गढ़वाल मण्डल]] के [[चमोली जिला|चमोली]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|मानूर, थराली तहसील]] [[श्रेणी:चमोली जिला|मानूर, थराली तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 8ylx9b8xoxguaj13en7hknpjdlxblrz 6635605 6635604 2026-10-30T15:29:33Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635605 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = मानूर, थराली तहसील |district = [[चमोली जिला|चमोली]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''मानूर, थराली तहसील''' में [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के अन्तर्गत [[गढ़वाल मण्डल]] के [[चमोली जिला|चमोली]] जिले का एक [[गाँव]] है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|मानूर, थराली तहसील]] [[श्रेणी:चमोली जिला|मानूर, थराली तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 9p4l3hrwoaxns22b4hqtpbwdslrmyoi श्रेणी वार्ता:५०५९८ ईसा पूर्व 15 365257 6635611 1118262 2026-10-30T16:06:04Z ~2026-57759-91 956787 /* ५०५९८ ईसा पूर्व isse kaise likhte hai */ नया अनुभाग 6635611 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == ५०५९८ ईसा पूर्व isse kaise likhte hai == ५०५९८ ईसा पूर्व isse kaise likhte hai [[विशेष:योगदान/~2026-57759-91|~2026-57759-91]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-57759-91|वार्ता]]) 16:06, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) 979vnvgxlz6cwakjrozjd15iwn2je4t पशुधन 0 382132 6635549 6621667 2026-10-30T11:59:18Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635549 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Sheep and cow in South Africa.jpg|thumb|375px|घरेलू भेड़ और एक गाय (बछिया) दक्षिण अफ्रीका में एक साथ चराई करते हुए]] एक या अधिक [[प्राणी|पशुओं]] के समूह को, जिन्हें कृषि सम्बन्धी परिवेश में भोजन, रेशे तथा श्रम आदि सामग्रियां प्राप्त करने के लिए पालतू बनाया जाता है, '''पशुधन''' के नाम से जाना जाता है। शब्द पशुधन, जैसा कि इस लेख में प्रयोग किया गया है, में [[कुक्कुट|मुर्गी पालन]] तथा [[मछली]] पालन सम्मिलित नहीं है; हालांकि इन्हें, विशेष रूप से मुर्गीपालन को, साधारण रूप से पशुधन में सम्मिलित किया जाता हैं। पशुधन आम तौर पर जीविका अथवा लाभ के लिए पाले जाते हैं। पशुओं को पालना ([[पशुपालन|पशु-पालन]]) आधुनिक [[कृषि]] का एक महत्वपूर्ण भाग है। पशुपालन कई सभ्यताओं में किया जाता रहा है, यह शिकारी-संग्राहक से कृषि की ओर जीवनशैली के अवस्थांतर को दर्शाता है। == इतिहास == पशुओं को पालने-पोसने का इतिहास सभ्यता के अवस्थांतर को दर्शाता है जहां समुदायों ने शिकारी-संग्राहक जीवनशैली से कृषि की ओर जाकर स्थिर हो जाने का निर्णय लिया। पशुओं को 'पालतू' कहा जाता है जब उनका प्रजनन तथा जीवन अवस्थाएं मनुष्यों के द्वारा संचालित होती हैं। समय के साथ, पशुधन का सामूहिक व्यवहार, जीवन चक्र, तथा [[शरीरक्रिया विज्ञान|शरीर क्रिया विज्ञान]] मौलिक रूप से बदल गया है। कई आधुनिक फ़ार्म पशु अब जंगली जीवन के लिए अनुपयुक्त हो चुके हैं। [[कुत्ता|कुत्तों]] को पूर्वी एशिया में लगभग 15,000 वर्ष पूर्व पालतू बनाया गया था, [[बकरी|बकरियां]] तथा भेड़ें लगभग 8000 वर्ष ईपू [[एशिया]] में पालतू बनायीं गयी थीं। शूकर अथवा सूअर 8000 वर्ष ईपू पहले [[मध्य पूर्व|मध्य एशिया]] व [[चीन]] में पालतू बनाये गए थे। [[घोड़ा|घोड़े]] को पालतू बनाये जाने के सबसे प्राचीन प्रमाण लगभग 4000 ईपू से समय से प्राप्त होते हैं।<ref name="BoL">{{cite web | title=Breeds of Livestock | url=http://www.ansi.okstate.edu/breeds/ | publisher=Department of Animal Science - Oklahoma State University | accessdate=2009-09-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111224132431/http://www.ansi.okstate.edu/breeds/ | archive-date=24 दिसंबर 2011 | url-status=live }}</ref> प्राचीन अंग्रेजी स्रोत, जैसे बाइबल के किंग जेम्स संस्करण, में पशुधन को "कैटल" (मवेशी) द्वारा इंगित किया जाता है न कि "डीयर" (हिरन) के द्वारा, इस शब्द का प्रयोग ऐसे जंगली पशुओं के लिए किया जाता था जो किसी के स्वामित्व में नहीं होते थे। शब्द ''कैटल'' की उत्पत्ति मध्यकालीन अंग्रेजी शब्द ''चैटल'' से हुई है, जिसका अर्थ सभी प्रकार की व्यक्तिगत चल संपत्तियों से है,<ref>http://dictionary.reference.com/browse/chattel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814050019/http://dictionary.reference.com/browse/chattel |date=14 अगस्त 2009 }} चल-संपत्ति का उद्भव, अगस्त 15, 2009 को देखा गया</ref> जिसमें पशुधन सम्मिलित है, तथा जो अचल भूमि-संपत्ति से अलग है ("वास्तविक संपत्ति"). बाद में अंग्रेजी में, कभी-कभी छोटे पशुधन को "स्माल कैटल" भी कहा जाता था तथा जिसका चल-संपत्ति अथवा भूमि के अभिप्राय में प्रयोग होता था तथा जो भूमि के क्रय अथवा विक्रय किये जाने पर स्वतः ही हस्तांतरित नहीं हो जाती थी। आज, शब्द "मवेशी" का अर्थ, बिना किसी विशेषक के, आमतौर से पालतू गोवंशीय पशु होता है ([[गाय|मवेशी]] देखें).{{Citation needed|date=July 2009}} ''बॉस'' वर्ग की अन्य प्रजातियों को कभी कभी जंगली मवेशी कहा जाता है। == प्रकार == शब्द "पशुधन" अस्पष्ट है तथा इसको संकीर्ण अथवा विस्तीर्ण रूप से परिभाषित किया जा सकता है। एक विस्तीर्ण दृष्टिकोण से, पशुधन का अर्थ पशुओं की किसी भी ऐसी प्रजाति अथवा जनसंख्या है जिसे मनुष्यों द्वारा उपयोगी अथवा व्यावसायिक कारण से रखा जाता हो. इसका अर्थ पालतू पशु, अर्ध-पालतू अथवा कैद किया हुआ जंगली पशु हो सकता है। अर्ध-पालतू पशु उसको कहते हैं जिसे सिर्फ अल्प रूप से पालतू बनाया जा सका हो अथवा उसकी स्थिति विवादित हो. ये पशु अपने पालतू बनाये जाने के प्रक्रिया के किसी चरण में हो सकते हैं। कुछ लोग पशुधन शब्द का प्रयोग सिर्फ पालतू पशुओं के लिए करते हैं, यहां तक कि कुछ मामलों में सिर्फ लाल गोश्त वाले पशुओं के लिए. {| class="wikitable" !पशु/प्रकार style="width:5%" |पालतू बनाये जाने की स्थिति ! style="width:10%" |वन्य पूर्वज! style="width:20%" |पकडे जाने, पालतू बनाये जाने का समय ! style="width:20%" |पकडे जाने, पालतू बनाये जाने का क्षेत्र !वर्तमान वाणिज्यिक उपयोग|- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''[[अल्पाका]]'''<br />[[स्तनधारी]], [[शाकाहारी]] |domestic |[[विकूना]] | style="text-align:center" | 5000 ईपू से 4000 ईपू के बीच |[[ऐन्डीज़ पर्वत शृंखला|एंडीज़]] |[[ऊन]] |- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''[[बैन्तेंग]]'''<br /> स्तनधारी, शाकाहारी घरेलू | बैन्तेंग | style="text-align:center"| अज्ञात | [[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिणपूर्वी एशिया]], [[जावा (द्वीप)|जावा]] | [[मांस]], [[दूध]], ड्रॉट |- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''गवल''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी | कैद में (इसे भी देखें भैंस) |लागू नहीं | style="text-align:center" |19वीं सदी के अंत में |[[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] |[[मांस]], [[चमड़ा]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |ऊंट<br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी | घरेलू |जंगली [[ऊँट|ड्रामाइडेरी]] तथा बैकत्रियन ऊंट | style="text-align:center" |4000 ईपू से 1400 ईपू |[[एशिया]] |सवारी, ढुलाई पशु, [[मांस]], दुग्ध उत्पादन, ऊंट के बाल |- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''[[बिल्ली]]''' <br />[[स्तनधारी]], मांसाहारी | घरेलू |[[अफ्रीकी जंगली बिल्ली]] | style="text-align:center" |7500 ईपू<ref>''[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303121828/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html|date=3 मार्च 2007}}'', साइप्रस में बिल्ली का पालतूकरण, नेशनल ज्योग्राफिक.</ref><ref>{{cite web | title = Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus | url = http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html | accessdate = 2007-03-06 | date = 2004-04-08 | publisher = National Geographic News | archive-url = https://web.archive.org/web/20070303121828/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html | archive-date = 3 मार्च 2007 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite news |first=Hazel |last=Muir |title=Ancient remains could be oldest pet cat |url=http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |publisher=[[New Scientist]] |date=2004-04-08 |accessdate=2007-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016122138/http://www.newscientist.com/article/dn4867.html |archive-date=16 अक्तूबर 2014 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |first=Marsha |last=Walton |title=Ancient burial looks like human and pet cat |url=http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |publisher=CNN |date=अप्रैल 9, 2004 |accessdate=2007-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071222092756/http://edition.cnn.com/2004/TECH/science/04/08/cats.cyprus/index.html |archive-date=22 दिसंबर 2007 |url-status=live }}</ref> |पूर्व के पास |कीट नियंत्रण, साहचर्य, [[मांस]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[गाय|मवेशी]]''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |[[औरोक्स]] (विलुप्त) | style="text-align:center" |6000 ईपू | दक्षिण पश्चिम एशिया, [[भारत]], उत्तरी अफ्रीका (?) |[[मांस]] (बीफ, वील, [[रक्त]]), दुग्ध उत्पादन, [[चमड़ा]], ड्रॉट |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[हिरण]]''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |कैद में |लागू नहीं | style="text-align:center" |1970 {{Citation needed|date=March 2011}} |[[उत्तर अमेरिका|उत्तरी अमेरिका]] {{Citation needed|date=March 2011}} |[[मांस]] (वेनिसन), [[चमड़ा]], ऐन्ट्लर, ऐन्ट्लर मखमल |- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''[[कुत्ता]]''' <br />[[स्तनधारी]], सर्वभक्षी |घरेलू |[[भेड़िया]] | style="text-align:center" | 12000 ईपू | |भारवाही पशु, ड्रॉट, शिकार, हर्डिंग, खोजना/इकठ्ठा करना, निगरानी करना/रक्षा करना, [[मांस]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''गधा''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |अफ्रीकी जंगली गधा | style="text-align:center" |4000 ईपू |[[मिस्र]] |सवारी, भारवाही पशु, ड्रॉट, [[मांस]], दुग्ध उत्पादन |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''गायल''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |[[गौर]] | style="text-align:center" |अज्ञात |[[दक्षिण पूर्व एशिया|दक्षिण-पूर्व एशिया]] |[[मांस]], ड्रॉट |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[बकरी]]''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |जंगली बकरी | style="text-align:center" |8000 ईपू |दक्षिण पश्चिम एशिया | दुग्ध उत्पादन, [[मांस]], [[ऊन]], [[चमड़ा]], हल्का ड्रॉट |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[गिनी पिग]] ''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |''कैविया स्कुदी'' (Cavia tschudii) | style="text-align:center" |5000 ईपू |[[दक्षिण अमेरिका]] |[[मांस]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[घोड़ा]]''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |''जंगली घोड़ा'' | style="text-align:center" |4000 ईपू |यूरेशियन स्टेप्स |सवारी, ड्रॉट, दुग्ध उत्पादन, [[मांस]], भारवाही पशु |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''लामा''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |ग्वुंनाको | style="text-align:center" |3500 ईपू |[[ऐन्डीज़ पर्वत शृंखला|एंडीज़]] |हलकी सवारी, भारवाही पशु, ड्रॉट, [[मांस]], [[ऊन]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''खच्चर''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |[[घोड़ा|घोड़े]] एवं गधे का अप्रजायी संकर | &nbsp; | &nbsp; |सवारी, भारवाही पशु, ड्रॉट |- ! ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''सुअर''' <br />[[स्तनधारी]], सर्वाहारी |घरेलू |[[जंगली सुअर|जंगली सूअर]] | style="text-align:center" |7000 ईपू |पूर्वी एनाटोलिया |[[मांस]] (पोर्क, बेकन आदि), [[चमड़ा]] |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''[[खरगोश]]''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |जंगली [[खरगोश]] | style="text-align:center" |400-900 ईपू के बीच |[[फ़्रान्स|फ्रांस]] |[[मांस]], फर |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''रेनडियर''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |अर्द्ध-घरेलू |[[रेनडियर]] | style="text-align:center" |3000 ईपू |उत्तरी [[रूस]] | [[मांस]], [[चमड़ा]], एंट्लर, दुग्ध उत्पादन, ड्रॉट |- ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''भेड़''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |एशियाई मफ्लौन भेड़ | style="text-align:center" |9000 ईपू से 11000 ईपू के बीच |दक्षिण पश्चिम एशिया |[[ऊन]], दुग्ध उत्पादन, [[चमड़ा]], [[मांस]] (मटन, लैम्ब) |- ! style="text-align:left;white-space:nowrap;font-weight:normal" |'''जल भैंस''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |वन्य एशियाई जल भैंस, (अर्नी) | style="text-align:center" |4000 ईपू |[[दक्षिण एशिया]] |सवारी, ड्रॉट, [[मांस]], दुग्ध उत्पादन |- ! ! style="text-align:left;font-weight:normal" |'''याक''' <br />[[स्तनधारी]], शाकाहारी |घरेलू |[[याक]] | style="text-align:center" |2500 ईपू |[[तिब्बत]], [[नेपाल]] |[[मांस]], दुग्ध उत्पादन, [[ऊन]], सवारी, भारवाही पशु, ड्रॉट |- |} &nbsp; <br /> {| border="0" |- |} == पशु पालन == [[चित्र:CH cow 2.jpg|thumb|200px|स्विस ऐल्प्स में एक भूरी स्विस गाय]] 'पशुधन' की परिभाषा, अपने भागों में, इस उद्देश्य से परिभाषित होती है जिसके लिए इन्हें पाला गया हो, जैसे भोजन, रेशों तथा/अथवा श्रम का उत्पादन. पशुओं के आर्थिक मूल्य में शामिल हैं: ; मांस : आहार उपयोगी [[प्रोटीन]] तथा ऊर्जा का उत्पादन ; डेयरी उत्पाद : स्तनधारी पशुधन का प्रयोग [[दूध]] के स्रोत के रूप में होता है, जिसे आसानी से संसाधित करके अन्य डेयरी उत्पादों में परिवर्तित किया जा सकता है, जैसे दही, [[चीज़ (पाश्चात्य पनीर)|चीज़]], [[मक्खन]], आइस क्रीम, केफीर अथवा क्यूमिस. पशुधन का प्रयोग इस कारण से किये जाने से प्राप्त भोजन ऊर्जा उन्हें काटने से प्राप्त ऊर्जा से कई गुना अधिक होती है। ; रेशा (फाइबर) : पशुधन से रेशों/वस्त्रों की एक श्रृंखला का उत्पादन होता है। उदाहरण के लिए भेड़ों तथा [[बकरी|बकरियों]] से ऊन तथा मौहेर प्राप्त होता है; गाय, [[हिरण|हिरन]] तथा भेड़ की खाल से चमड़ा बनाया जाता है; तथा इनकी [[अस्थि|हड्डियों]], खुरों तथा [[सींग|सींगों]] का भी प्रयोग किया जा सकता है। ; उर्वरक : गोबर की खाद का प्रयोग फसल की खेतों में डाल कर उनकी पैदावार को बढ़ाने के लिए किया जाता है। यह एक महत्वपूर्ण कारण है जिससे ऐतिहासिक रूप से [[पादप|पौधे]] तथा पालतू पशु एक दूसरे से महत्वपूर्ण रूप से जुड़े हुए हैं। गोबर की खाद का प्रयोग दीवालों तथा फर्शों के प्लास्टर में तथा आग जलाने की ईंधन के रूप में भी किया जा सकता है। पशुओं के [[रक्त]] [[अस्थि|हड्डियों]] का प्रयोग भी उर्वरक के रूप में किया जाता है। ; श्रम : घोड़े, गधे तथा याक जैसे पशुओं का प्रयोग यांत्रिक ऊर्जा के लिए किया जा सकता है। [[भाप का इंजन|भाप की शक्ति]] से पहले, पशुधन गैर-मानव श्रम का एकमात्र उपलब्ध स्रोत था। इस उद्देश्य के लिए वे आज भी विश्व के कई भागों में प्रयोग किये जाते हैं, जैसे खेत [[हल|जोतने]] के लिए, सामान ढुलाई के लिए तथा सैन्य प्रयोग के लिए भी. ; भूमि प्रबंधन : पशुओं की चराई को कभी कभी खर-पतवार तथा झाड-झंखाड़ के नियंत्रण के रूप में प्रयोग किया जाता है। उदाहरण के लिए, उन क्षेत्रों में जहां जंगल की आग लगती है, बकरियों तथा भेड़ों का प्रयोग सूखी पत्तियों को खाने के लिए किया जाता है जिससे जलने योग्य सामग्री कम हो जाती है तथा आग का खतरा भी कम हो जाता है। [[पशुपालन|पशु पालन]] के इतिहास के दौरान, ऐसे कई उत्पादों का विकास किया गया जिससे उनके कंकालों का प्रयोग किया जा सके तथा कचरे को कम किया जा सके. उदाहरण के लिए, पशुओं आतंरिक अखाद्य अंग, तथा अन्य अखाद्य भागों को पशु भोजन तथा उर्वरक में बदला जा सकता है। अतीत में, इस तरह के अपशिष्ट उत्पादों को कभी-कभी पशुओं के भोजन के रूप में भी खिलाया गया है। हालांकि, अंतर-प्रजाति पुनर्चक्रण (intra-species recycling) बीमारियों का खतरा प्रस्तुत करता है, जिससे पशु एवं यहां तक कि मनुष्य भी खतरे में आ जाते हैं (बोवाइन स्पौंजीफॉर्म एंकेफैलोपैथी (बीएसई), स्क्रैपी व प्रायन देखें). मुख्य रूप से बीएसई (मैड काऊ डिज़ीज़) के कारण पशु अवशिष्ट को पशुओं को खिलाया जाने पर अनेक देशों में रोक लगा दी गयी है, कम से कम जुगाली करने वाले पशुओं तथा सूअरों पर तो यह रोक है ही. == पालन प्रथायें == [[चित्र:Goat family.jpg|thumb|250px|1 सप्ताह के युवा के साथ बकरी का परिवार]] {{Main|animal husbandry}} विश्व भर में पालन विधियां कई प्रकार के पशुओं के बीच नाटकीय रूप से पृथक होती हैं। पशुधन को आमतौर पर किसी बाड़े में रखा जाता है, तथा वे मनीषयों द्वारा प्रदत्त भोजन खाते हैं{{Citation needed|date=April 2008}} तथा उनका प्रजनन इच्छानुसार कराया जाता है, परन्तु कुछ पशुधन बड़े में नहीं रखे जाते हैं, तथा प्राकृतिक संसाधनों से भोजन करते हैं, अथवा उन्हें मुक्त रूप से प्रजनन करने दिया जाता है, अथवा इनमें से कोई भी संयोजन उपस्थित हो सकता है। ऐतिहासिक रूप से पशु पालन भौतिक संस्कृति के खानाबदोश अथवा चारागाही सम्बन्धी रूप का भाग है। विश्व के कुछ भागों में ऊंटों अथवा रेनडियर के झुंडों को रखना निष्क्रिय [[कृषि]] से सम्बंधित नहीं होता है। [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] की सियेरा नेवाडा पर्वत श्रृंखला में पशुओं के झुंडों का ट्रांसह्यूमेंस रूप अभी भी प्रचलन में है, जिसमें मवेशियों, भेड़ों अथवा बकरियों को मौसम परिवर्तन होने के साथ ही [[शीत ऋतु|सर्दियों]] में चराई के लिए कम ऊंचाई की घाटियों में तथा [[वसंत]] व [[ग्रीष्म ऋतु|गर्मियों]] में चराई के लिए अल्पाइन क्षेत्र के पर्वत आधारों में ले जाने की परम्परा है। मवेशियों को पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका व कनाडा, [[अर्जेण्टीना|अर्जेंटीना]] के पाम्पस तथा [[ब्रह्माण्ड|विश्व]] के अन्य [[प्रेरी]] व स्टेपी क्षेत्रों में खुले क्षेत्र में पालने का प्रचलन है। [[कृषि का इतिहास|कृषि के इतिहास]] में पशुधन को चरागाहों तथा खलिहानों में बंद बाड़ों में पाला जाना अपेक्षाकृत एक नया विकास है। जब मवेशियों को बंद बाड़ों में रखा जाता है, तब 'बाड़े' एक छोटे खांचे से लेकर एक बड़े चारदीवारी वाले चारागाह अथवा पशुओं के अहाते तक हो सकते हैं। भोजन का प्रकार प्राकृतिक रूप से उगने वाली घास से लेकर उच्च परिष्कृत संसाधित भोजन तक हो सकता है। पशुओं का प्रजनन इच्छानुसार कृत्रिम गर्भाधान के माध्यम से या पर्यवेक्षित संभोग के माध्यम किया जाता है। आंतरिक उत्पादन प्रणालियों का प्रयोग आमतौर पर सिर्फ सूअरों तथा [[कुक्कुट|मुर्गियों]] के साथ ही साथ वील मवेशियों के लिए किया जाता है। अन्दर रखे जाने वाले पशुओं का पालन गहन रूप से किया जाता है, क्योंकि अधिक स्थान की आवश्यकता अन्दर किये जाने वाले पालन को गैर-लाभकारी तथा असंभव बना देगी. परन्तु अन्दर की जाने वाली पालन प्रणालियां अपने अपशिष्ट उत्पादन, गंध सम्बन्धी समस्याएं, भूगर्भ जल को प्रदूषित करने की क्षमता तथा पशुओं की देखभाल सम्बन्धी चिंताओं के कारण विवादित हैं। (गहन पालन पशुधन पर और अधिक चर्चा के लिए, देखें फैक्ट्री पालन तथा गहन सूअर पालन). अन्य पशुधन का खुले क्षेत्र में पालन किया जाता है, हालांकि बाड़ों का आकार तथा देख-रेख के स्तर विभिन्न हो सकते हैं। बड़े, खुले क्षेत्रों में पशुओं का सिर्फ कभी-कभी निरीक्षण किया जाता है, अथवा उन्हें किसी प्रांगण में "राउंड-अप" करते हैं या एकत्रित करते हैं (पशुधन). पशुधन को एकत्रित करने के लिए हर्डिंग कुत्तों का प्रयोग किया जाता है, साथ ही काऊबॉय, स्टॉकमेन तथा अश्वारोही जैकारूज़ का भी प्रयोग होता है, अथवा वाहनों एवं हेलीकौप्टर का प्रयोग भी किया जाता है। कांटेदार तार के आगमन (1870 में) तथा [[विद्युत बाड़|बिजली की बाड़]] की प्रौद्योगिकी के आने के बाद बाड़दार चरागाहें अधिक सुविधाजनक हो गयीं तथा चारागाह प्रबंधन सरल हो गया। चरागाहों का आवर्तन पोषण तथा स्वास्थ्य को बेहतर बनाने की की एक आधुनिक तकनीक है जिसमें भूमि को होने वाली क्षति को भी रोका जा सकता है। कुछ मामलों में पशुओं की एक बहुत बड़ी संख्या को आंतरिक अथवा बाहरी कार्यप्रणाली में रखा जा सकता है (फीडलौट पर), जहां पशुओं के भोजन को वहीं अथवा कहीं अन्य संसाधित किया जा सकता है तथा उसे स्थल पर संचित करके पशुओं को खिलाया जा सकता है। पशुधन को - विशेष रूप से मवेशी - को स्वामित्व तथा आयु इंगित करने के लिए ब्रांडीकृत किया जा सकता है, परन्तु आधुनिक पालन में पहचानचिन्ह के रूप में ब्रांडीकरणसे कहीं अधिक कान में लगाये जाने वाले टैग प्रयुक्त किये जाते हैं। भेड़ को भी कान के निशानों अथवा कान के टैगों से अक्सर चिन्हित किया जाता है। जैसे-जैसे मैड काऊ डिज़ीज़ तथा अन्य महामारी बीमारियों का भय बढ़ता जा रहा है, भोजन उत्पादन प्रणालियों में पशुओं की निगरानी तथा पहचान के लिए इम्प्लान्टों के प्रयोग का चलन भी बढ़ रहा है, कई बार इसकी आवश्यकता सरकार के नियमों के कारण भी होती है। आधुनिक पालन तकनीकें मानवीय हस्तक्षेप को न्यूनतम करने, पैदावार को बढ़ने तथा पशु स्वास्थ्य को बेहतर बनाने पर ध्यान देती हैं। [[अर्थशास्त्र|लाभ]], गुणवत्ता तथा उपभोक्ता की सुरक्षा, ये सब पशुओं के पालन के तरीकों पर निर्भर करते हैं। दवाइयों का प्रयोग तथा भोजन अनुपूरक (अथवा भोजन का प्रकार भी) पर उत्पाद को उपभोक्ता के स्वास्थ्य, सुरक्षा तथा पशुओं की देखभाल की कीमत पर न बढ़ने देने के लिए नियंत्रण अथवा निषेध किया जा सकता है। ये प्रथाएं दुनिया भर में अलग-अलग हो सकती हैं, उदाहरण के लिए विकास हार्मोन के प्रयोग की अनुमति [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में है परन्तु जिसकी बिक्री [[यूरोपीय संघ]] में होनी हो, उस पर नहीं. आधुनिक पालन तकनीकों से प्राप्त पशुओं का बेहतर स्वास्थ्य पर अब प्रश्न उठने लगे हैं। मवेशियों को मकई खिलाया जाना जो सदैव घास खाती रही हैं, इसका एक उदाहरण है; जहां पर मवेशी इसके अधिक अभ्यस्त नहीं है, यह प्रथम अमाशय का pH मान बढ़ा कर उसे अधिक अम्लीय कर देता है, जिससे उनके लीवर के क्षतिग्रस्त होने तथा अन्य कठिनाइयों की सम्भावना बढ़ जाती है।{{Citation needed|date=April 2008}} अमेरिकी एफडीए अभी भी फीडलौट्स को मवेशियों को नौन-रयूमिनेंट पशु प्रोटीन खिलने की अनुमति देता है। उदाहरण के लिए मुर्गियों की बीट तथा मुर्गियों का भोजन मवेशियों को खिलाया जाना स्वीकार्य है तथा भैंसे तथा सूअर का मांस मुर्गियों को खिलाया जा रहा है। == शिकार == पशुधन पालकों को जंगली पशुओं द्वारा शिकार तथा रस्लर्स द्वारा उन्हें चुराए जाने का खतरा रहता है। उत्तरी अमेरिका में भूरे भेड़िये, ग्रिज्ली भालू, तेंदुए, काले भालू, तथा कायोट आमतौर पर पशुधन के लिए खतरा माने जाते हैं। यूरेशिया और अफ्रीका में भेड़िया, भूरे भालू, तेंदुआ, [[बाघ]], [[सिंह (पशु)|शेर]], ढोल, काले भालू, चकत्तेदार लकड़बग्घा तथा अन्य पशुधन की मृत्यु का कारण बनते हैं। ऑस्ट्रेलिया में डिंगो, लोमड़ियां, वेज-पूंछ वाली चील, शिकारी तथा पालतू कुत्ते (विशेष रूप से) चरवाहों के लिए परेशानी का कारण बनते हैं क्योंकि वे मजे के लिए शिकार करते हैं।<ref>नौर्दर्न डेली लीडर, 20 मई 2010, ''कुत्ते ने 30 भेड़ों को क्षति पहुंचाई'' (तथा उन्हें मार दिया), पृष्ठ 3, रूरल प्रेस</ref><ref>[http://www.victorharbortimes.com.au/news/local/news/general/dogs-seized-for-killing-sheep/1619896.aspx दि टाइम्स: भेड़ की हत्या के लिए कुत्तों को जब्त किया गया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111170104/http://www.victorharbortimes.com.au/news/local/news/general/dogs-seized-for-killing-sheep/1619896.aspx |date=11 जनवरी 2012 }} 2010-6-2 को देखा गया</ref> लैटिन अमेरिका में जंगली कुत्ते रात में पशुधन को मार देते हैं। == रोग == पशुओं की बीमारियों से पशुओं की देखभाल प्रभावित होती है, उत्पादकता घाट जाती है तथा मनुष्यों में संक्रमण हो सकता है। पशु-पालन के द्वारा पशुओं के रोगों के प्रति प्रतिरोधक क्षमता का विकास तथा उन्हें कम किया जा सकता है अथवा उन्हें एंटी-बायोटिक्स तथा टीकों की सहायता से कम किया जा सकता है। विकासशील देशों में पशुपालन में पशुओं के रोगों को सहन किया जाता है जिसके परिणामस्वरूप काफी कम उत्पादकता प्राप्त होती है, विशेष रूप से खराब स्वास्थ्य वाले विकासशील देशों के पशु समूहों में. अक्सर किसी कृषि नीति को लागू करने में लिया गया पहला कदम उत्पादकता में लाभ के लिए रोग प्रबंधन ही होता है। पशुपालन में परिवर्तन के माध्यम से रोग प्रबंधन प्राप्त किया जा सकता है। ये उपाय जैव-सुरक्षा साधनों के द्वारा बीमारी के फैलाव को सीमित करने के लक्ष्य के साथ किये जाते हैं, इनमें पशुओं के मिलने पर रोक लगायी जाती है, पालन स्थल पर जाने वालों का प्रवेश नियंत्रण करके तथा रक्षात्मक कपडे पहन कर एवं बीमार पशुओं को अलग करके. रोगों को टीकों और एंटीबायोटिक दवाओं के उपयोग के द्वारा भी नियंत्रित किया जा सकता है। एंटीबायोटिक्स की उप-चिकित्सकीय खुराक विकास वृद्धि के लिए भी प्रयोग में लायी जाती है, इनसे विकास में 10-15% की वृद्धि हो सकती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/203664/feed/67871/Antibiotics-and-other-growth-stimulants |title=एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका - मूल पोषक तत्व एवं एडिटिव्स » एंटीबायोटिक दवायें व अन्य विकास उत्प्रेरक |access-date=6 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019050824/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/203664/feed/67871/Antibiotics-and-other-growth-stimulants |archive-date=19 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref> एंटीबायोटिक प्रतिरोध के मुद्दे के कारण रक्षात्मक खुराक की प्रथा सीमित हो गयी है, उदाहरण के लिए एंटीबायोटिक मिला हुआ भोजन. देशों में पशु-चिकित्सक के प्रमाणपत्र की आवश्यकता पशुओं के स्थानांतरण, बिक्री तथा प्रदर्शन से पहले होती है। रोग से मुक्त क्षेत्रों में अक्सर संभावित रोगग्रस्त पशुओं के प्रवेश के लिए नियम कड़ी से लागू किये जाते हैं, जिसमें संगरोधन भी शामिल है। == परिवहन और विपणन == [[चित्र:Cattle sale 1.JPG|thumb|250px|घास खाने वाले मवेशियों का सेल्सयार्ड, वालका, एनएसडब्ल्यू]] {{Main|Livestock transportation}} चूंकि अधिकांश पशुधन चरने वाले पशु होते हैं, ऐतिहासिक रूप से उन्हें बिक्री के लिए "जीवित" अवस्था में हांक कर बाज़ार लाया जाता था जो कि एक क़स्बा अथवा कोई अन्य केन्द्रीय स्थल होता था। [[अमेरिकी गृहयुद्ध|अमेरिकी जन युद्ध]] के पश्चात के समय काल में [[टेक्सस|टेक्सास]] में लंबे सींग वाले मवेशियों की प्रचुरता हो गयी थी, तथा उत्तरी बाज़ारों में गोमांस की मांग थी, जिसकी वजह से प्राचीन पश्चिमी मवेशी अभियान के क्रियान्वन की आवश्यकता उत्पन्न हुई. यह पद्धति अभी भी दुनिया के कुछ भागों में प्रचलित है। ट्रक परिवहन अब विकसित देशों में आम हो चुका है। स्थानीय और क्षेत्रीय पशुधन की नीलामी तथा जिंस बाजार पशुधन के व्यापार की सुविधा उपलब्ध कराते हैं। अन्य क्षेत्रों में, पशुधन को बाज़ार में खरीदा एवं बेचा जाता है, जैसा कि [[मध्य एशिया|केन्द्रीय एशिया]] के कई स्थानों में पाया जाता है, अथवा ऐसा पुरानी वस्तुओं को बेचने के बाजार के रूप में किया जा सकता है। माल का प्रदर्शन तथा [[मेला|मेले]] ऐसे कार्यक्रम हैं जहां लोग अपने सर्वश्रेष्ठ पशुधन का प्रदर्शन करके एक दुसरे से प्रतिस्पर्धा करते हैं। 4-एच, ब्लॉक एंड ब्रिडल तथा एफएफए कुछ ऐसे संगठन हैं जो युवाओं को प्रदर्शन के उद्देश्य से पशुधन का पालन करने को प्रोत्साहित करते हैं। विशेष भोजन खरीदा जाता है, तथा प्रदर्शन प्रारंभ होने के कुछ घंटे पहले से पशुओं को सजाया जाता है ताकि वे सबसे सुन्दर दिखें.मवेशियों में भेड़ें तथा सूअरों के प्रदर्शन में, विजयी पशुओं को अक्सर सबसे ऊंची बोली लगाने वाले को नीलाम कर दिया जाता है, तथा प्राप्त राशि को इसके स्वामी की छात्रवृत्ति कोष में डाल दिया जाता है। 2004 में रिलीज़ फिल्म ''ग्रैंड चैंपियन'' में टेक्सास के एक युवा लड़के की अनुभवों की कहानी है जो पुरस्कृत बैल का पालन करता है। == पशु कल्याण == [[चित्र:Sheep and herder India.jpg|thumb|250px|भारत का एक चरवाहा लड़का.छोटीभूमि वाले ग्रामीण किसानों की जीविका के लिए पशुधन अत्यंत महत्वपूर्ण है, विशेष रूप से विकासशील देशों में.]] मानव हित के लिए पशुओं को पालने का मुद्दा मनुष्यों तथा पशुओं के बीच सम्बन्ध पर पशुओं की स्थिति तथा लोगों के दायित्व पर प्रश्न उठाता है। [[पशु कल्याण]] एक दृष्टिकोण है कि मनुष्यों की देखभाल में रह रहे पशुओं को अनावश्यक रूप से कष्ट नहीं उठाना चाहिए. 'अनावश्यक' कष्ट उठाना क्या है, इसके विषय में विभिन्न मत हो सकते हैं। आम तौर पर, हालांकि, पशु कल्याण खेती प्रथाओं पर वैज्ञानिक अनुसंधान की एक व्याख्या के परिप्रेक्ष्य पर आधारित है। इसके विपरीत, पशुओं के अधिकार का दृष्टिकोण है कि लाभ के लिए पशुओं का उपयोग, अपनी प्रकृति के अनुसार, पालन प्रथाओं के बावजूद, आमतौर पर शोषण ही है। पशु-अधिकार कार्यकर्ता आम तौर पर शाक खाने वाले अथवा शाकाहारी ही होते हैं, हालांकि पशु-अधिकार दृष्टिकोण के साथ ही सुसंगत है कि उत्पादन प्रक्रम के आधार पर मांस खाया जा सकता है। पशु कल्याण समूह आम तौर पर पशुधन पालन की प्रथाओं पर सार्वजनिक चर्चा करते हुए पशुधन के उद्योगों पर अधिक नियंत्रण तथा जांच का अनुमोदन करते हैं। पशु अधिकार समूह आमतौर पर पशुओं की पालन का उन्मूलन चाहते हैं, हालांकि कुछ समूह पहले अधिक कठोर विनियमन को प्राप्त करने की आवश्यकता को पहचानते हैं। पशु कल्याण समूह जैसे आरएसपीसीए, अक्सर, पहली दुनिया के देशों में सरकारी स्तर पर नीति के विकास पर आवाज उठाते हैं। पशु अधिकार समूह अपनी बात रखने में कठिनाइयां महसूस करते हैं, अतः वे और अधिक आगे बढ़ते हुए जन अवज्ञा अथवा हिंसा पर उतर आते हैं। कई पशुपालन प्रथाएं 1990 तथा 2000 के दशक में आन्दोलनों का कारण बनी हैं तथा कई देशों में इनसे सम्बंधित क़ानून भी बनाये गए हैं। छोटे और अप्राकृतिक स्थान में पशुधन को भर देना कई बार अर्थ-सम्बन्धी तथा स्वास्थ्य कारणों से किया जाता है। पशु को न्यूनतम आकार के पिंजरे या पेन में रखा जाता है जहां उसके लिए गतिविधि का कोई स्थान नहीं होता है। जहां पशुधन को शक्ति के स्रोत के रूप में इस्तेमाल किया जाता है, उन्हें अपनी श्रम सम्बन्धी सीमाओं से परे धकेल दिया जाता है। इस दुरुपयोग की सार्वजनिक दृश्यता का अर्थ यह था कि यूरोपीय देशों में उन्नीसवीं सदी में इससे सम्बन्धी विधान बनाये गए, परन्तु एशिया के कुछ हिस्सों में अभी भी जारी है। ब्रौइलर मुर्गियों की चोंच काट दी जाती है, सूअरों के डिसिडुअस दांत निकल दिए जाते हैं, मवेशियों के सींग हटा दिए जाते हैं तथा इनका ब्रान्डीकरण कर दिया जाता है, डेयरी की गायों तथा भेड़ों की पूंछ काट दी जाती है, मरीनो भेड़ों को म्यूल्सीकरण किया जाता है, तथा कई प्रकार के नर पशुओं का बधियाकरण किया जाता है। पशुओं को बेचने और वध के लिए लंबी दूरी तक यात्रा करनी पड़ सकती है। भीड़ की स्थिति, उष्णकटिबंधीय क्षेत्र की गर्मी तथा भोजन, पानी तथा आराम की अनुपलब्धता विधान बनाने तथा विरोध का कारण बनते हैं। (देखें जीवित निर्यात) पशुधन का वध सम्बन्धी विधान शुरूआती लक्ष्यों में से एक था। ऐसे अभियान हलाल और कोषेर जैसी धार्मिक वध तकनीकों को भी निशाने पर लाते हैं। == पर्यावरणीय प्रभाव == {{POV-section|date=September 2009}} {{See also|Environmental effects of meat production}} शुरुआत में [[संयुक्त राष्ट्र]] की रिपोर्ट "लाइवस्टॉक्स लौंग शैडो" जैसी रिपोर्टों से पशुधन क्षेत्र (मुख्य रूप से मवेशी, मुर्गीपालन, तथा सूअर) पर संकट आया, क्योंकि रिपोर्ट के अनुसार यह क्षेत्र सबसे गंभीर पर्यावरणीय समस्याओं के सर्वाधिक बड़े दो या तीन अंशदाताओं में से एक माना गया था। [[संयुक्त राष्ट्र]] ने विवादास्पद{{Citation needed|date=September 2009}} रूप से अपनी कार्यप्रणाली में [[वनोन्मूलन|वनों की कटाई]] से उत्पन्न उत्सर्जन को शामिल किया था। 18% आंकड़े के स्थान पर, जो इस क्षेत्र के लिए उत्सर्जन के बड़े अंशदाता के रूप में निर्धारित किया गया है, एक वास्तविक आंकड़ा है, वनों की कटाई दरअसल 12% है{{Citation needed|date=September 2009}}. अप्रैल 2008 में [संयुक्त राज्य अमेरिका पर्यावरण संरक्षण एजेंसी] ने संयुक्त राज्य में उत्सर्जन के प्रमुख स्टॉकटेक जारी किये जिसका शीर्षक ''इन्वेंटरी ऑफ यूं.एस. ग्रीनहाउस गैस एमिशन्स एंड सिंक्स: 1990-2006'' था [https://web.archive.org/web/20110325033216/http://www.epa.gov/climatechange/emissions/usinventoryreport.html]. 6.1 पर यह पाया गया "2006 में कृषि क्षेत्र 454.1 टेराग्राम्स के समतुल्य (Tg CO<sub>2</sub> Eq.), CO<sub>2</sub> के उत्सर्जन, अथवा संयुक्त राज्य के कुल ग्रीनहाउस गैसों के 6 प्रतिशत का जिम्मेदार पाया गया।" तुलना करने की दृष्टि से, संयुक्त राज्य में कुल उत्सर्जन का 25% परिवहन से प्राप्त होता है। पशुधन के नीति के केंद्र में रहने का मुद्दा अभी जीवित है, विशेष रूप से नियोट्रॉपिकल क्षेत्रों में [[वनोन्मूलन|वनों की कटाई]], भूमि की दुर्दशा, जलवायु परिवर्तन व [[वायु प्रदूषण]], पानी की कमी व [[जल प्रदूषण]] तथा [[जैव विविधता]] की कमी. [[होक्काइदो|होक्केदो]] स्थित ओबिहिरो यूनिवर्सिटी ऑफ एग्रीकल्चर एंड वेट्रीनरी मेडिसिन के एक शोध दल ने पाया कि पशु के भोजन में सिस्टीन, जो कि एक प्रकार का अमीनो एसिड है, तथा नाइट्रेट शामिल करने से उनके द्वारा पैदा की जाने वाली मीथेन गैस की मात्र में कमी लायी जा सकती है, तथा साथ ही मवेशी की उत्पादकता अथवा मांस व दूध की गुणवत्ता भी प्रभावित नहीं होती. [https://web.archive.org/web/20110108065637/http://www.smh.com.au/news/unusual-tales/global-warming-breakthrough-way-to-stop-cow-gas/2008/01/22/1200764221842.html] '''वनों की कटाई''' वनों की कटाई [[कार्बन चक्र]] (तथा वैश्विक और क्षेत्रीय जलवायु) को प्रभावित करती है और साथ ही कई प्रजातियों के प्राकृतिक निवास की हानि का कारण बनती है। वन, जो कि कार्बन चक्र के लिए सिंक का कार्य करते हैं, कटाई के कारण खोते जा रहे हैं। वनों को या तो काटा जा रहा है अथवा इन्हें जला कर समतल भूमि बनायीं जा रही है, क्षेत्र के लिए आवश्यक समय विस्तृत है। वनों की कटाई से भी खंडन होता है, प्रजातियों के लिए उनका प्राकृतिक निवास खण्डों में मिल पता है। अगर ये खंड दूर और छोटे हों तो जीन प्रवाह कम हो जाता है, प्राकृतिक निवास परिवर्तित हो जाता है, किनारे प्रभावित होते हैं और आक्रामक प्रजातियों के आक्रमण के लिए अवसर अधिक होता है।<ref name="fao.org">"लाइवस्टॉक्स लौंग शैडो - इन्वयारन्मेंटल इशूज़ एंड ऑप्शंस." एफएओ होम: एफएओ. स्रोत: संयुक्त राष्ट्र के खाद्य एवं कृषि संगठन, 2006. वेब. 16 जनवरी 2011. http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.HTM {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080726214204/http://www.fao.org/docrep/010/a0701e/a0701e00.htm |date=26 जुलाई 2008 }}</ref> '''भूमि अवनति''' 2008 में [[बोत्सवाना]] विश्वविद्यालय की शोध में पाया गया कि किसानों के द्वारा सूखे से होने वाले नुकसान की भरपाई के लिए अधिक पशुओं को पाले जाने से पारिस्थितिकी तंत्र अधिक नाज़ुक हो जाता है तथा मवेशियों के चरागाहों को दीर्घावधि की क्षति पहुंचती है, परिणामस्वरुप दुर्लभ जैव ईंधन की क्षति होती है। बोत्सवाना के क्गात्लेंग जिले के अध्ययन से भविष्यवाणी मिलती है कि 2050 तक, जलवायु परिवर्तन के कारण क्षेत्र में मध्यम सूखे का चक्र छोटा होता जायेगा (दो वर्षों के स्थान पर 18 महीने). [https://web.archive.org/web/20110606031618/http://www.scidev.net/en/sub-suharan-africa/news/sub-saharan-africa-news-in-brief-10-22-april-2008.html] '''जलवायु परिवर्तन और वायु प्रदूषण''' मीथेन पशुधन खाद से उत्सर्जित गैसों में से एक है; यह लंबी अवधि तक बनी रहती है और एक ग्रीन हाउस गैस है। [[कार्बन डाईऑक्साइड|कार्बन डाइऑक्साइड]] के पश्चात यह दूसरी सबसे प्रचुर मात्रा में उपलब्ध ग्रीन हाउस गैस है।<ref name="globalmethane.org">"ग्लोबल मीथेन सम्बन्धी पहल - तथ्य पत्रक." वैश्विक मीथेन पहल. वेब. 4 फ़रवरी 2011. http://www.globalmethane.org/gmi {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110312012618/http://www.globalmethane.org/gmi/ |date=12 मार्च 2011 }}</ref> हालांकि मीथेन कार्बन डाइ ऑक्साइड है कम मात्रा में है, वातावरण को गर्म करने की इसकी क्षमता 25 गुना अधिक है।<ref name="globalmethane.org"/> '''पानी की कमी''' पशुधन की खपत के लिए पानी की आवश्यकता होती है परन्तु भोजन के लिए जल ड्रॉप्स की भी आवश्यकता होती है। पशुधन को अक्सर अनाज खिलाया जाता है, जिसमें अमेरिका में उत्पन्न होने वाला 50% अनाज शामिल है साथ ही विश्व भर में होने वाला 40% अनाज भी शामिल है।<ref name="news.cornell.edu">पिमेंटेल, डेविड. "कॉर्नेल विज्ञान समाचार: पशुधन उत्पादन." कार्नेल क्रॉनिकल ऑनलाइन. 7 अगस्त 1997. वेब. 16 फ़रवरी 2011. http://www.news.cornell.edu/releases/aug97/livestock.hrs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312105320/http://www.news.cornell.edu/releases/aug97/livestock.hrs.html |date=12 मार्च 2013 }}</ref> अनाज तथा अन्य फसलों के उत्पादन के लिए भी जल की अलग-अलग मात्राओं की आवश्यकता होती है, अनाज से उत्पन्न एक किलोग्राम बीफ के लिए 100,000 लीटर जल की आवश्यकता पड़ती है, गेहूं से तुलना करने पर यह मात्रा 900 लीटर होती है।<ref name="news.cornell.edu"/> '''जल प्रदूषण''' पशुओं के गोबर पर आधारित खादों की सहायता से उगाई जाने वाली फसलें (जैसे अन्न तथा चारा) जिनमें फॉसफोरस तथा नाइट्रोजन होता है, जिनका लगभग 95% वातावरण में नष्ट हो जाता है।<ref>पेलेशियर, नेथन और पीटर टाइडमर्स. "पशुधन उत्पादन की संभावित वैश्विक पर्यावरण लागत का पूर्वानुमान 2000-2050." संयुक्त राज्य अमेरिका की राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी की कार्यवाही 107.43 (2010): 18371-8374. वेब ऑफ साइंस. वेब. 17 जनवरी 2011. http://www.pnas.org.offcampus.lib.washington.edu/content/107/43/18371</ref> तब प्रदूषक तत्व पौधों तथा जलीय जंतुओं के लिए मृत क्षेत्र बना देते हैं क्योंकि पानी में ऑक्सीज़न का आभाव होता है।<ref>स्टार्मे, एलानौर. "लेवलिंग दि फील्ड - इशु ब्रीफ # 2 पशुधन उत्पादन में पर्यावरणीय व स्वास्थ्य समस्याएं: भोजन प्रणाली में प्रदूषण." अमेरिकन जर्नल ऑफ पब्लिक हेल्थ 94.10: 1703-709. वेब. 5 फ़रवरी 2011. <http://ase.tufts.edu/gdae/pubs/rp/AAI_Issue_Brief_2_1.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926221543/http://ase.tufts.edu/gdae/pubs/rp/AAI_Issue_Brief_2_1.pdf |date=26 सितंबर 2011 }}</ref> ऑक्सीजन के आभाव को यूट्रोफिकेशन के नाम से जाना जाता है, जिसमें जल में उपस्थित जीवधारी अत्यधिक बढ़ जाते हैं तथा उसके पश्चात ऑक्सीजन का प्रयोग करते हुए सड़ जाते हैं। इसका सबसे प्रमुख उदाहरण मैक्सिको की खाड़ी है, जहां उर्वरकों में मौजूद पोषक तत्वों के अत्यधिक उपयोग से वे मिसिसिपी नदी से होकर खाड़ी में पहुंच गए तथा वहां बहुत बड़े मृत क्षेत्र बन गए। अन्य प्रदूषक, हालांकि ये अधिक prachlit nahin है, एंटीबायोटिक दवायें तथा हार्मोन हैं। दक्षिणी एशिया में जिन गिद्धों ने पशुधन के मृत शरीरों को खाया, उनकी संख्या 95% तक कम हो गयी और इसका कारण डिक्लोफेनैक नामक एंटीबायोटिक थी।<ref name="fao.org"/> '''विकल्प''' ऑस्ट्रेलिया के शोधकर्ताओं ने पशुधन की आंतों में कंगारू में पाया जाने वाला बैक्टीरिया प्रयोग करके उनमें मीथेन को कम करने का प्रयास किया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,22880187-5013016,00.html |title=ऑस्ट्रेलियाई शोधकर्ता पशुधन में संशोधन के लिए कंगारू बैक्टीरिया पर शोध कर रहे हैं |access-date=3 दिसंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217052427/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,22880187-5013016,00.html |archive-date=17 दिसंबर 2007 |url-status=dead}}</ref> अर्ध शुष्क परिक्षेत्रों में, जैसे संयुक्त राज्य अमेरिका के ग्रेट प्लेन्स, में ऐसी शोध हुई हैं जिनसे यह पता लगता है कि घास के मैदानों के प्राकृतिक आवास को संरक्षित करने में पशुधन उपयोगी हो सकता है। पशुधन प्राकृतिक आवास का निर्माण तथा उनकी को बड़ी प्रजातियों के लिए बनाये रख सकते हैं।<ref>डर्नर, जस्टिन डी. विलियम के. लौएनरुथ, पॉल स्टैप व डेविड जे. ऑगस्टाइन. "उत्तरी अमेरिका के पश्चिमी ग्रेट मैदानों में घास के मैदानों के पक्षियों के आवास के लिए पारिस्थितिकी तंत्र के इंजीनियर्स के रूप में पशुधन." रैंगेलैंड पारिस्थितिकी और प्रबंधन 62.2 (2009): 111-18. वेब ऑफ साइंस. वेब. फरवरी 2011.</ref> == कानूनी परिभाषायें == संयुक्त राज्य अमेरिका संघीय कानून कभी कभी शब्द की संकीर्ण परिभाषा देता है ताकि विशिष्ट कृषि उत्पादों को किसी कार्यक्रम अथवा गतिविधि के लिए ग्राह्य अथवा अग्राह्य बनाया जा सके. उदाहरण के लिए, 1999 का पशुधन अनिवार्य एक्ट (पी.एल. 106-78, टाइटल IX) पशुधन के रूप में सिर्फ मवेशी, सूअर तथा भेड़ों को परिभाषित करता है। हालांकि, 1988 आपदा सहायता विधेयक इसी शब्द को "मवेशी, भेड़, बकरियां, सूअर तथा मुर्गी-पालन (जिसमें अंडा उत्पादक मुर्गी-पालन शामिल है), अश्वीय पशु जिनका प्रयोग भोजन में अथवा भोजन उत्पादन में किया जाता है, भोजन में प्रयुक्त मछलियां, तथा सचिव द्वारा स्वीकृत अन्य पशु" के रूप में परिभाषित करता है।<ref>{{Cite web |url=http://ncseonline.org/nle/crsreports/05jun/97-905.pdf |title=सीआरएस रिपोर्ट फॉर कौंग्रेस: कृषि: शब्दों, प्रोग्राम तथा नियमों की शब्दावली, 2005 संस्करण - ऑर्डर कोड 97-905 |access-date=6 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212033139/http://ncseonline.org/nle/crsreports/05jun/97-905.pdf |archive-date=12 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> == इन्हें भी देखें == {{div col|3}} * [[कृषि]] * कृषि व्यवसाय * कृषि पारिस्थितिकी * अनुगामी प्रजातियां * एक्वाकल्चर (पौधों और जलीय जंतुओं का पालन) * मधुमक्खी पालन * कैलिफोर्निया प्रस्ताव 2 (2008) * पशु (बहुविकल्पी) * क्यूनीकल्चर ([[खरगोश]] पालन) * मांस उत्पादन के पर्यावरणीय प्रभाव * फर की खेती * लीव दि गेट ऐज़ यू फाइंड इट * ''लाइवस्टॉक्स लौंग शैडो - इन्वयारन्मेंटल इशूज़ एंड ऑप्शंस'' (संयुक्त राष्ट्र की रिपोर्ट) * [[कुक्कुट|मुर्गीपालन]] * पशुपालन * सेरीकल्चर (रेशम के कीड़ों का पालन) * भेड़ पालन * पश्चिमी मेला {{div col end}} == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20180425183611/https://icar.gov.in/files/reports/icar-dare-annual-reports/2013-14/Livestock-Management-hindi-AR-2013-14.pdf पशुधन प्रबन्ध] * [https://web.archive.org/web/20190319085955/http://www.im4change.org/hindi/%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-/%E0%A4%AA%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%B8%E0%A5%87-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88--4138.html पशुधन का कुपोषण से क्या रिश्ता है ?] * [https://web.archive.org/web/20120511030704/http://bharat.gov.in/citizen/agriculture/index.php?id=15 पशुधन चारा सुझाव] * [https://web.archive.org/web/20110923013645/http://www.indg.in/agriculture/rural-employment-schemes/92a936941927928-92c94092e93e-92f94b91c92893e पशुधन बीमा योजना] (भारत विकास प्रवेशद्वार) * [https://web.archive.org/web/20131111193215/http://www.pravakta.com/are-rich-in-livestock-farmers पशुधन से धनवान होते किसान] * [https://web.archive.org/web/20121221051448/http://www.nbagr.res.in/nbagraims.html राष्ट्रीय पशु आनुवंशिक संसाधन ब्यूरो (करनाल)] * [https://web.archive.org/web/20120422162345/http://www.ndri.res.in/ndri/Design/animal_suggestions.pdf पूरे वर्ष के पशुधन सम्बन्धित कार्य] [[श्रेणी:पशुधन]] [[श्रेणी:मांस उद्योग]] 8u9n5lvhru24mzyxib33lc45ibm0llv रेलवे भर्ती बोर्ड 0 382351 6635638 6635447 2026-10-30T17:02:06Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Shubham Kali|Shubham Kali]] ([[User talk:Shubham Kali|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6635447|6635447]] को पूर्ववत किया 6635638 wikitext text/x-wiki [[भारतीय रेल]] में रिक्त पदों की भर्ती '''रेलवे भर्ती बोर्डों''' (रेलवे रिक्रूटमेंट बोर्ड / आरआरबी) के माध्यम से की जाती है। इस समय पूरे [[भारत]] में [https://www.newspatrika.org/rrb-ntpc-notification-2024/ कुल 21 रेलवे भर्ती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804171804/https://www.newspatrika.org/rrb-ntpc-notification-2024/ |date=4 अगस्त 2024 }} बोर्ड क्रियाशील हैं। भारत सरकार के अधीन विभिन्न रेलवे क्षेत्रों में रिक्त पदों को भरने के लिए जिम्मेदार है। वर्तमान में पूरे भारत में कुल 21 रेलवे भर्ती बोर्ड हैं, जो विभिन्न क्षेत्रों के लिए अलग-अलग काम करते हैं. कुछ प्रमुख रेलवे भर्ती परीक्षाएं * [https://www.newspatrika.org/rrb-ntpc-notification-2024/ RRB NTPC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804171804/https://www.newspatrika.org/rrb-ntpc-notification-2024/ |date=4 अगस्त 2024 }}[https://sarkaritricks.com/rpf-constable-admit-card-2025/ : यह क्लर्क, गार्ड, कमर्शियल अपरेंटिस आदि जैसे गैर-तकनीकी पदों पर भर्ती के लिए आयोजित की जाती है।] * RRB ALP : यह सहायक लोको पायलट के पद पर भर्ती के लिए आयोजित की जाती है। * RRB Technician: यह विभिन्न तकनीशियन पदों जैसे इलेक्ट्रॉनिक्स मैकेनिक, इलेक्ट्रिकल मैकेनिक आदि के लिए आयोजित की जाती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.schooldise.com/rrb-group-d-recruitment-2026/|title=RRB Railway Calendar 2026 जारी, जानें कब होंगी Group D भर्ती परीक्षाएं|date=27-12-2025|work=Schooldise|access-date=18-01-2026|last=menasar|first=Gsss}}</ref> == रेलवे भर्ती बोर्ड के उद्देश्य == यह रेलवे भर्ती बोर्ड समय समय पर विस्तारित हुई नीतियों के आधार पर निम्नलिखित उद्देश्यों के लिए गठित हुआ है। 1। विद्यमान रेलवे भर्ती बोर्डस के काम के बोझ को समेकित बनाना। 2। भर्ती प्रक्रिया में सरलता लाना। 3। भर्ती एजेंसी को दूरस्थ इलाके में रहने वाले उम्मीदवारों के करीब लाना। 4। अखिल भारतीय स्तर पर भर्ती करना। == विभिन्न रेलवे भर्ती बोर्ड == अहमदाबाद https://web.archive.org/web/20190810042004/http://www.rrbahmedabad.gov.in/ अजमेर https://web.archive.org/web/20180224032501/http://rrbajmer.org/ इलाहाबाद https://web.archive.org/web/20190401051928/http://rrbald.nic.in/ बंगलोर https://web.archive.org/web/20190930060702/http://www.rrbbnc.gov.in/ भोपाल https://web.archive.org/web/20110505014955/http://www.rrbbpl.nic.in/ भुवनेश्वर https://web.archive.org/web/20190930060658/http://www.rrbbbs.gov.in/ चंड़ीगढ़ https://web.archive.org/web/20181105014246/http://rrbcdg.org/ चेन्नई https://web.archive.org/web/20190514042417/http://www.rrbchennai.net/ गोरखपुर https://web.archive.org/web/20190930060727/http://www.rrbgkp.gov.in/ गोवाहाटी https://web.archive.org/web/20190819010242/http://www.rrbguwahati.gov.in/ जम्मु तथा श्रीनगर https://web.archive.org/web/20190923054020/http://www.rrbjammu.nic.in/ कोलकता https://web.archive.org/web/20190404071531/http://rrbkolkata.org/ मालदा https://web.archive.org/web/20190930060720/http://www.rrbmalda.gov.in/ मुंबई https://web.archive.org/web/20190930060725/http://www.rrbmumbai.gov.in/ मुझफ्फरपुर https://web.archive.org/web/20191020210908/http://www.rrbpatna.org/ पटना https://web.archive.org/web/20101205145334/http://www.rrbbpl.nic.in/hindi/HExpro.htm रांची https://web.archive.org/web/20190330191213/http://www.rrbranchi.org/ सिकंराबाद https://web.archive.org/web/20190420074817/http://rrbsecunderabad.org/ तिरुअनंतपुरम https://web.archive.org/web/20190811200929/http://www.thiruvananthapuram.net/ बिलासपुर http://www.rrbbilaspur.gov.in/RRB-Hindi/ == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111007201140/http://www.rrbbilaspur.gov.in/RRB-Hindi/AboutH.html रेलवे भर्ती बोर्ड, बिलासपुर] * [https://web.archive.org/web/20101120182213/http://career7india.com/index.php?option=com_content&view=article&id=60:non-tech-job&catid=46:nontech कैसे होती है रेलवे में भर्ती?] [[श्रेणी:भारतीय रेल|भर्ती बोर्ड]] [[श्रेणी:करिअर]] {{भारतीय रेल}} <references group="&quot;RRB Railway Calendar 2024 जारी, जानें कब होंगी Group D व NTPC समेत सभी भर्ती परीक्षाएं&quot;. प्रभात खबर. 7 फेब्रुअरी 2024. अभिगमन तिथि: 15 मई 2024. {{cite news}}: Check date values in: |date= (help)" responsive="" /> kaqls1kypk5hevc2xr9fc3brho183l6 आयरलैण्ड गणराज्य 0 459653 6635559 6545954 2026-10-30T12:07:19Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635559 wikitext text/x-wiki {{about|सम्प्रभु राज्य|१९१९-२२ के क्रान्तिकारी गणराज्य|आयरिश गणराज्य|अन्य प्रयोगों|आयरलैण्ड (बहुविकल्पी)}}{{Pp-protected}} {{Infobox country | native_name = Poblacht na hÉireann<br>Republic of Ireland | conventional_long_name = आयरलैंड गणराज्य | common_name = आयरलैंड | image_flag = Flag of Ireland.svg | image_coat = Coat_of_arms_of_Ireland.svg | image_map = Ireland in European Union.svg | national_anthem = "Amhrán na bhFiann" <br /> ("सैनिकों का गान") | official_languages = [[आयरिश भाषा|आयरिश]] <br> [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] | capital = [[डबलिन]] | latd = 53 | latm = 26 | latNS = N | longd = 6 | longm = 15 | longEW = W | largest_city = [[डबलिन]] | government_type = [[गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_title2 = ताओइसिच | leader_name1 = मैरी मैक’अलीज़ | leader_name2 = ब्रायन कोवेन | accessionEUdate = [[१ जनवरी]], [[१९७३]] | area_km2 = ७०,२७३ | area_sq_mi = २७,१३३ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_rank = १२०वां | area_magnitude = 1 E9 | percent_water = २.०० % | population_estimate = ४१,४८,००० | population_estimate_year = जुलाई २००५ | population_estimate_rank = १२२ वाँ | population_census = ३९,१७,२०३ | population_census_year = २००२ | population_density = ५७ | population_densitymi² = १४७.६ <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = १३९ वाँ | GDP_PPP_year = २००५ | GDP_PPP = $१६७.९ अरब | GDP_PPP_rank = ४९ वाँ | GDP_PPP_per_capita = $३४,१०० | GDP_PPP_per_capita_rank = ४ वाँ| | HDI_year = २०१३<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI = ०.८९९ <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |title=2014 Human Development Report Summary |date=2014 |accessdate=२७ जुलाई २०१४ |publisher=संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम |pages=२१–२५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729080443/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf |archive-date=29 जुलाई 2016 |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = ११वाँ | sovereignty_type = [[स्वतन्त्रता|स्वतंत्र]] | sovereignty_note = [[यूनाइटेड किंगडम]] से | established_event1 = घोषित | established_event2 = मान्यता प्राप्त | established_date1 = [[२१ जनवरी]], [[१९१९]] | established_date2 = [[६ दिसम्बर|६ दिसंबर]], [[१९२२]] | currency = [[यूरो]] (€) | currency_code = EUR | time_zone = [[ग्रीनविच मीन टाइम|GMT]] | utc_offset = +० | time_zone_DST = आयरिश समर टाइम | utc_offset_DST = +१ | cctld = [[.ie]] | calling_code = ३५३ | footnotes = }} '''आयरलैंड''' ([[आयरिश भाषा|आयरिश]]: Éire, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Ireland), जिसे '''आयरलैंड''' '''गणराज्य''' भी कहा जाता हैं, उत्तरी-पश्चिमी [[यूरोप]] का एक [[सम्प्रभु राज्य]] है, जिसका [[आयरलैण्ड|आयरलैण्ड द्वीप]] की ३२ काउंटियों में से ६ पर आधिपत्य हैं। इस देश की राजधानी और सबसे बड़ा शहर [[डबलिन]] है, जो द्वीप के पूर्वी भाग में स्थित है, और जिसका महानगरीय क्षेत्र देश के 47.5 लाख निवासियों में से एक तिहाई का घर है। [[यूनाइटेड किंगडम]] के एक [[यूनाइटेड किंगडम के देश|हिस्से]] [[उत्तरी आयरलैंड]] के साथ यह राज्य अपनी एकमात्र भूमि सीमा साझा करता है। यह अन्यथा [[अटलांटिक महासागर]] से घिरा हुआ है, और इसके दक्षिण में [[सेल्टिक सागर]], दक्षिण-पूर्व में [[सेंट जॉर्ज का चैनल]], और पूर्व में [[आयरिश सागर]] हैं। यह एक [[एकात्मक|एकात्मक राज्य]], [[संसदीय गणराज्य]] है। विधायिका (Oireachtas) में एक [[निचला सदन]], Dáil Éireann, एक [[ऊपरी सदन]], Seanad Éireann और एक निर्वाचित [[आयरलैण्ड के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] (Uachtarán) शामिल हैं जो बड़े पैमाने पर औपचारिक [[राज्य प्रमुख]] के रूप में सेवारत होते हैं, लेकिन कुछ महत्त्वपूर्ण शक्तियों और कर्तव्यों के साथ। [[सरकार प्रमुख]] Taoiseach है (प्रधान मंत्री, शाब्दिक रूप से 'चीफ', हिन्दी में उपयोग नहीं किया जाने वाला एक शीर्षक है), जिसे Dáil द्वारा निर्वाचित किया जाता है और राष्ट्रपति द्वारा नियुक्त किया जाता है; Taoiseach बदले में अन्य सरकारी मंत्रियों की नियुक्ति करता है। [[आंग्ल-आयरिश सन्धि]] के परिणामस्वरूप राज्य का निर्माण 1922 में [[आयरिश मुक्त राज्य]] के रूप में हुआ था। 1937 तक इसकी [[स्वायत्त्योपनिवेश|डोमिनियन]] की स्थिति थी जब एक [[आयरलैण्ड का संविधान|नया संविधान]] अपनाया गया था, जिसमें राज्य को "आयरलैंड नाम दिया गया था और प्रभावी रूप से वह गणराज्य बन गया था, राज्य के प्रमुख के रूप में निर्वाचित गैर-कार्यकारी अध्यक्ष के साथ। [[आयरलैण्ड गणराज्य अधिनियम १९४८]] के बाद, आधिकारिक तौर पर 1949 में वह एक गणतंत्र घोषित किया गया था। दिसंबर 1955 में आयरलैण्ड [[संयुक्त राष्ट्र]] का सदस्य बन गया। यह 1973 में [[यूरोपीय संघ]] के पूर्ववर्ती [[यूरोपीय आर्थिक समुदाय]] (ईईसी) में शामिल हो गया। बीसवीं शताब्दी के अधिकांश समय के लिए इस राज्य का [[उत्तरी आयरलैंड|उत्तरी आयरलैण्ड]] के साथ कोई औपचारिक संबंध नहीं था, लेकिन 1980 और 1990 के दशकों के दौरान ब्रिटिश और आयरिश सरकारों ने "[[द ट्रबल्स|The Troubles]]" (मुसीबतों) के समाधान की ओर उत्तरी आयरलैंड लों के साथ काम किया। 1998 में [[गुड फ़्राइडे समझौता|गुड फ़्राइडे समझौते]] पर हस्ताक्षर करने के बाद, [[आयरिश सरकार]] और [[उत्तरी आयरलैण्ड कार्यकारी]] ने समझौते द्वारा बनाए गए [[उत्तर-दक्षिण मंत्रिस्तरीय परिषद]] के तहत कई नीति क्षेत्रों पर सह-संचालन किया है। ==नाम==अवधेश कुमार == इतिहास == {{मुख्य|आयलैण्ड गणराज्य का इतिहास}} स्वाधीनता मिलने से पूर्व आयरलैण्ड देश ब्रिटिश शासन के अधीन था। ३ मई १९२१ को इस देश का विभाजन हो गया और ६ दिसम्बर १९२२ को यह [[यूनाइटेड किंगडम|यू० के०]] से स्वतन्त्र होकर एक अलग राज्य के रूप में स्थापित्य हो गया। राज्य से इसे देश का दर्जा २९ दिसम्बर १९३७ को प्राप्त हुआ और सन १९४९ को यह देश पूर्ण रूप से रिपब्लिक ऑफ आयरलैंड के नाम से दुनिया के मानचित्र पर अंकित हो गया परन्तु इसका एक भाग आज भी यू० के० के अधिकार क्षेत्र में आता है, जिसे उत्तरी आयरलैंड कहा जाता है। सन १९४९ में यह देश ब्रिटेन से स्वतन्त्र तो हो गया परन्तु आर्थिक संसाधनों के अभाव में इसकी अर्थव्यवस्था उन्नति की ओर अग्रसर नहीं हो सकी। सन १९५० में युरोपियन कमेटी की सदस्यता ग्रहण करने के बाद, विकसित सदस्य देशों के सहयोग से इसकी अर्थव्यवस्था में महत्वपूर्ण परिवर्तन आया जिसके परिणामस्वरूप यह देश [[सकल घरेलू उत्पाद]] में विश्व में छठे स्थान पर है, इसके साथ ही राजनैतिक स्वतन्त्रता में, आर्थिक स्वतन्त्रता में, मानवाधिकार में इसकी गणना उच्चतम स्तर पर की जाती है। ==भूगोल== == संस्कृति == आयरलैंड की मूल, जो पारम्परिक संस्कृति है, वह अब गाँवों तक ही सीमित रह गयी है। गाँवों में बसे आयरिश अपनी संस्कृति के प्रति आज भी उतने ही आस्थावान है जितने पहले हुआ करते थे। वे उन रीति-रिवाजों, परम्पराओं को जीवन्त किये हुए है जो किसी भी देश की पहचान होती है। आयरिश खुले विचारों के होते हैं। वे अपने विचारों और भावों को प्रदर्शित करने में जरा भी संकोच नहीं करते। यही खुलापन उनकी व्यवहारकुशला को और भी सुदृढ़ बनाता हैं। आयरिश और अँग्रेजी यहाँ की मुख्य भाषाएं है। आयरिश भाषा इस देश की मातृभाषा है और अँग्रेजी को सरकारी तौर पर दूसरी भाषा का स्थान प्राप्त है। बोल-चाल में आयरिश और अँग्रेजी दोनों भाषाओं का प्रयोग होता है परन्तु अँग्रेजी भाषा मुख्य रूप से ज्यादा प्रयोग की जाती है। समय के साथ यहाँ की जीवन-शैली में भी बड़ा परिवर्तन आया। बड़े घरो का स्थान छोटे अपार्टमेंटस ने ले लिया, फायरपेलेस का स्थान सेंट्रल हीटिग सिस्टम ने ले लिया और पारम्परिक आयरिश भोजन की जगह फास्ट फूड ने ले ली। आयरिश भोजन में मुख्य रूप से माँस और आलू का उपयोग बहुतायत मात्रा में होता है। विभिन्न प्रकार के अनाजों से बनी ब्रेड यहाँ के लोगों के भोजन का आधार है। आयरिश अपने स्वास्थ्य के प्रति अत्यधिक जागरूक है इसलिए वे ताजी सब्जियों के साथ शहद को भी अपने भोजन में शामिल करते हैं। भारतीय, चायनीज, इटैलियन और मैक्सिकन भोजन यहाँ के लोगों की पसन्द बन रहा है परन्तु फास्ट फूड युवा वर्ग की मुख्य पसन्द है। आयरलैंड की पब संस्कृति पूरे विश्व में प्रसिद्ध है। == कृषि एवं उद्योग == आयरिश कृषि मुख्यतः वनस्पति पर आधारित उद्योग के रूप विकसित हुई है। भूमि के एक बड़े भाग को पशुओं के चारे और भूसे के लिए दिया गया है। सन १९९८ में आयरलैंड की पूरी भूमि के क्षेत्रफल का केवल १९,५% भाग ही खेती और पशुओं के चारे के लिए उपयोग में लाई जा रही थी। लगभग ६% भूमि पर अनाज जैसे गेहूँ, जौ, मक्का आदि अनाज उगाए गए थे, १,५% भूमि पर हरी फसलों का उत्पादन हो रहा था अर्थात् भूमि का एक बड़ा भाग पशु-पालन में उपयोग हो रहा है। इसका कारण यह है कि पशु-पालन यहाँ की निर्यात-आय का मुख्य स्रोत है। पशुओं का माँस और उनसे बनने वाले डेयरी उत्पादन को यहाँ से अन्य देशों को निर्यात किया जाता है। उत्पादन कीमतों का ६०% गाय के माँस और दुग्ध उत्पादन से ही पूरा होता है। आयरलैंड विश्व में सबसे बड़े बीफ उत्पादक देश कि रूप में विकसित हो रहा है। आयरलैंड में लगभग १३०,००० किसान हैं। सन २००२ के ऑकड़ों के अनुसार १३% किसान ३५ वर्ष से कम उम्र के है, ४६% किसान ३५ और ५५ वर्ष के उम्र के बीच है, २१% किसान ५५ और ६५ वर्ष के उम्र के बीच है और २०% किसान ६५ वर्ष से अधिक उम्र के है। एक समय था जब कृषि भूमि का मालिक होना अमीर होने का प्रतीक था और आय का मुख्य स्रोत भी था। इस सर्वे से यह अनुमान लगाया जा सकता है कि कृषि के प्रति युवाओं का आर्कषण कम होता जा रहा है। वे नौकरी या स्वयं के व्यवसाय में अधिक रूचि ले रहे हैं। यहाँ का मुख्य रूप से उद्योग कपड़े पर छपाई, दवा और मछली-पालन है। इसके साथ खान-पान की वस्तुओं की पैकिंग और वितरण उद्योग भी है जिसके लिए यहाँ एक एफ.डी.आई। आई। व्यापार संगठन बनाया गया है जिसका इन उद्योगों पर नियन्त्रण रहता है। == शिक्षा == आयरलैंड में शिक्षा प्राइमरी, सेकेण्डरी और हाइयर तीन स्तरों पर निधारित की गयी है। पिछले कुछ वर्षो में उच्च शिक्षा के क्षेत्र में बहुत अधिक विकास हुआ है। सन १९६० में हुए आर्थिक विकास के कारण शिक्षा प्रणाली में सुधार के अनेक परिवर्तन हुए है। यहाँ सभी स्तरों पर शिक्षा निशुल्क है परन्तु यह सुविधा केवल कुछ देशों के विद्यार्थियों के लिए ही है। आयरलैंड में शिक्षा प्राइमरी, सेकेण्डरी और हाइयर तीन स्तरों पर निधारित की गयी है। पिछले कुछ वर्षो में उच्च शिक्षा के क्षेत्र में बहुत अधिक विकास हुआ है। सन १९६० में हुए आर्थिक विकास के कारण शिक्षा प्रणाली में सुधार के अनेक परिवर्तन हुए है। यहाँ सभी स्तरों पर शिक्षा निशुल्क है परन्तु यह सुविधा केवल ई० यू० देशों के विद्यार्थियों के लिए ही है। प्रारंभिक शिक्षा सभी स्कूलों में दी जाती है जिसका उद्देश्य प्रत्येक बच्चे का शारीरिक, बौद्धिक और मानसिक विकास करना है। यह शिक्षा मुख्यतः नेशनल स्कूल, मल्टीडोमिनेशनल स्कूलों में दी जाती हैं। अधिकाश विद्यार्थी सेकेंडरी स्कूल तक की शिक्षा पूरी करते ही हैं। यह शिक्षा मुख्यत:, मल्टीस्कूल, कम्प्रीहेंसिव स्कूल, वोकेशनल या वोलेनटरी स्कूलों में पूरी की जाती है। अधिकांश विद्यार्थी १२-१३ वर्ष की उम्र में प्रवेश लेते हैं और १७-१९ वर्ष की उम्र में वे लीविग सर्टिफिकेट परीक्षा देकर सेकेंडरी शिक्षा समाप्त कर लेते हैं। आयरलैंड में उच्च शिक्षा के क्षेत्र में अनेक विश्वविद्यालय और संस्थाए है जिनकी गणना विश्व की सबसे अच्छी संस्थाओं में होती है। टॉप यूनिवर्सिटी.काम वेबसाइट २००८ के आँकड़ों के अनुसार यूनिवर्सिटी ऑफ डवलिन ट्रिनिटी कॉलेज को विश्व के सर्वश्रेष्ठ विश्वविद्यालयों में ४९वें स्थान पर, यूनिवर्सिटी काॅलेज डबलिन को १०८वें स्थान पर, यूनिवर्सिटी काॅलेज कार्क को २२६ स्थान पर, डबलिन सिटी विश्वविद्यालय को ३०२ स्थान पर और डबलिन यूनिवर्सिटी ऑफ टेक्नालाजी ३२८ स्थान पर प्रदर्शित किया गया हैं। == धर्म == रिपब्लिक ऑफ आयरलैंड में किसी धर्म को कोई मान्यता प्राप्त नहीं है। [[ईसाई धर्म]] को अधिक संख्या में मनाने के कारण यहाँ ईसाई धर्म प्रचलित हो गया। इस देश की लगभग ९२% आबादी रोमन कैथोलिक धर्म का पालन करती है। केवल ३% लोग प्रोटेस्टेन्ट धर्म को मानते है, चर्च आफॅ आयरलैंड को २.३५% प्रेसवायटेरियन को ०.३७% मैथोडिस्ट को ०.१४% और अन्य छोटे परन्तु स्थिर धर्म को मानने वालों में जैविश समुदाय का ०.०४% और इस्लाम का ११ प्रतिशत है। सन २००५ में यूरोवॉरोमीटर द्वारा कराए गए सर्वे के अनुसार ७३% आयरिश नागरिक भगवान पर विश्वास रखते हैं। २२% आत्मा जैसी शक्ति में विश्वास रखते हैं और केवल ४% लोगों का ईश्वर में विश्वास नहीं है। == संगीत एवं कला == आयरलैंड में संग्रहालय और कला दीर्घाएँ बड़ी संख्या में है। मुख्यत:, गर्मियों के महीने में यहाँ बड़ी संख्या में संगीत और कला से सम्बन्धित कई कार्यक्रम व्यवस्थित किए जाते हैं। सेल्टिक म्यूजिक यहाँ का पारमपरिक संगीत है, जो आयरिश संगीत का एक भाग है। विश्व मंच पर आयरिश संगीत को पहचान दिलाने में जेम्स गालवे का सहयोग अतुलनीय है। कला में सेल्टिक आर्ट एक पुरानी कला है जिसमें रेखाओं की सिमेट्री बनाई जाती है जिसमें सेल्टिक क्रास, नॉटवर्क डिजायन, सेल्टिक ट्री ऑफ लाइफ, स्पाइरल डिजायन, पार्टकुलिस डिजायन आदि है जो किसी न किसी मान्यता से जुड़ी हुई है। यहाँ का सेंट पेट्रिक दिवस त्यौहार बहुत प्रसिद्ध है जिसमें लोगों द्वारा कला से सम्बन्धित अनेकों कार्यक्रम प्रस्तुत किए जाते हैं। == सन्दर्भ == {{Reflist}} ==इन्हें भी देखें== *[[आयरिश रिपब्लिकन आर्मी]] {{यूरोप}} {{pp-semi-template|small=yes}} [[श्रेणी:यूरोप के देश]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 917e6fy4ejidu8hshlpxrg60tnt1dgi नारायण सरोवर 0 493098 6635556 6631100 2026-10-30T12:06:17Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635556 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name = '''नारायण सरोवर''' | type = गाँव | latd = 23.675086 | longd = 68.538627 | locator_position = right | state_name = गुजरात | state_name2 = | district = [[कच्छ जिला|कच्छ]] | leader_title = | leader_name = | altitude = | population_as_of = | population_total = | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | |સ્થિતિ=યોગ્ય }} [[File:Narayan Sarovar temple 2014-01-27 13-21.jpg|thumb|right|रणछोड़राय जी मन्दिर]] [[चित्र:Narayan Sarovar.jpg|right|thumb|300px|नारायण सरोवर]] '''नारायण सरोवर''' [[गुजरात]] के [[कच्छ]] जिले के लखपत तालुका में स्थित<ref>{{cite web |url = http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-6.htm |title = कच्छ ज़िला पंचायत जालस्थल पर गाँव के नाम की सूची |last = ज़िला पंचायत |first = कच्छ |date = |website = kutchdp.gujarat.gov.in |publisher = गुजरात सरकार |accessdate = |archive-url = https://web.archive.org/web/20160325165537/http://kutchdp.gujarat.gov.in/kutch/marugam-6.htm |archive-date = 25 मार्च 2016 |url-status = live }}</ref> [[हिन्दू|हिन्दुओं]] का एक तीर्थस्थान है। प्राचीन [[कोटेश्वर|कोटेश्वर मन्दिर]] यहाँ से ४ किमी की दूरी पर है। [[श्रीमद्भागवत]] में वर्णित पाँच पवित्र सरोवरों में से एक है।<ref name="w">[http://books.google.co.in/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA112&dq=narayan+sarovar&hl=en&ei=jZa1TbzPDsrKrAe0j-3IDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFIQ6AEwCA#v=onepage&q=narayan%20sarovar&f=false] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131001042631/http://books.google.co.in/books?id=nxtnsT8CdZ4C&pg=PA112&dq=narayan+sarovar&hl=en&ei=jZa1TbzPDsrKrAe0j-3IDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CFIQ6AEwCA#v=onepage&q=narayan%20sarovar&f=false |date=1 अक्तूबर 2013 }} Encyclopaedia of tourism resources in India, Volume 2 By Manohar Sajnani</ref><ref name=a>{{Cite web |url=http://www.gujaratguideonline.com/Kutch-Places.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024153/http://www.gujaratguideonline.com/Kutch-Places.html |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=live }}</ref><ref name=b>{{Cite web |url=http://kutchguide.blogspot.com/2011/03/narayan-sarovar-temple-in-kutch-city.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723073313/http://kutchguide.blogspot.com/2011/03/narayan-sarovar-temple-in-kutch-city.html |archive-date=23 जुलाई 2015 |url-status=dead }}</ref> 'नारायण सरोवर' का अर्थ है - 'विष्णु का सरोवर'।<ref name=a/><ref name=c>{{Cite web |url=http://sktourism.info/gujarat/koteshwar%20%26%20narayan_sarovar.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110827100221/http://sktourism.info/gujarat/koteshwar%20%26%20narayan_sarovar.html |archive-date=27 अगस्त 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book|first1=Philip|last1=Ward|title=Gujarat, Daman, Diu : a travel guide|trans-title=नारायण सरोवर|date=1998|publisher=Orient Longman Ltd.|location=New Delhi|isbn=8125013830|page=३३३|url=https://books.google.co.in/books?id=P7EHTBl_pyQC&pg=PA333&dq=koteshwar,+kutch&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwihqPWU94_VAhUBgrwKHWM_CKUQ6AEIKzAB#v=onepage&q=koteshwar%2C%20kutch&f=false|accessdate=17 जुलाई 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180627/https://books.google.co.in/books?id=P7EHTBl_pyQC#v=onepage&q=koteshwar%2C%20kutch&f=false|archive-date=25 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> यहां [[सिंधु नदी]] का सागर से [[संगम]] होता है<ref>{{cite web|title=Indus River Map|trans-title=सिंधु नदी का मानचित्र|url=http://www.mapsofindia.com/maps/rivers/indus.html|website=maps of india|accessdate=25 फरवरी 2017|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401122903/http://www.mapsofindia.com/maps/rivers/indus.html|archive-date=1 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=जानिये भारत के पांच पवित्र सरोवर के बारे में |url=http://hindutva.info/india-holy-sarovar/|website=हिन्दूत्व डोट इन्फो|accessdate=25 फरवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170226050858/http://hindutva.info/india-holy-sarovar/|archive-date=26 फ़रवरी 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|first1=गोविन्द|last1=मिश्र|title=परतों के बीच/भारत का पश्विमी कोना-गुजरात|page=५३|url=https://books.google.co.in/books?id=FOhMX2JYhl0C&pg=PA53&lpg=PA53&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5%81+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&source=bl&ots=CdJoM0dvBL&sig=CATMKQsjRbAh9fzHMG-JNhEAlV0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiyxciZxqvSAhXFv48KHTNIBAAQ6AEINTAH#v=onepage&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5%81%20%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&f=false|accessdate=25 फरवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170226050228/https://books.google.co.in/books?id=FOhMX2JYhl0C&pg=PA53&lpg=PA53&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5%81+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&source=bl&ots=CdJoM0dvBL&sig=CATMKQsjRbAh9fzHMG-JNhEAlV0&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiyxciZxqvSAhXFv48KHTNIBAAQ6AEINTAH#v=onepage&q=%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A3%20%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0%20%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5%81%20%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&f=false|archive-date=26 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref>। इसी संगम के तट पर पवित्र नारायण सरोवर है। यह सनातन-धर्मियों के पांच पवित्र सरोवरों में से एक है।<ref>{{Cite web |url=http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/sarasvati_river/history.html |title=One outlet of the Saraswati into the sea was at Lokpat which was also a major seat of learning and a port. Further downstream was Narayan Sarovar which is mentioned in the Mahabharta as a holy place. |access-date=26 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329013952/http://www.hindunet.org/hindu_history/sarasvati/sarasvati_river/history.html |archive-date=29 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> अन्य सरोवर हैं- [[मानसरोवर]], विन्दु सरोवर, [[पुष्कर]] सरोवर और पंपा सरोवर। प्रतिवर्ष लाखों श्रद्धालु इन पवित्र सरोवरों में डुबकी लगाते हैं। नारायण सरोवर में [[कार्तिक]] [[पूर्णिमा]] से तीन दिन का भव्य [[मेला]] आयोजित होता है। इसमें [[उत्तर भारत]] के सभी सम्प्रदायों के साधु-संन्यासी और अन्य भक्त शामिल होते हैं। इस पवित्र सरोवर में अनेक प्राचीन सन्त-महात्माओं के आने के प्रसंग मिलते हैं। [[आद्य शंकराचार्य]] भी यहां आए थे। चीनी यात्री [[ह्वेनसांग]] ने भी इस सरोवर की चर्चा अपनी पुस्तक 'सीयूकी' में की है। == इतिहास और परिचय == पवित्र नारायण सरोवर की चर्चा श्रीमद्भागवत में मिलती है। इस ग्रंथ के चतुर्थ स्कंध में कहा गया है कि महाराजा पृथु की तीसरी पीढ़ी में राजा बर्हिष हुए। उनके पुत्र दसपचेतस् ने पुत्र प्राप्ति के लिए तपस्या करने का निर्णय लिया और वे नारायण सरोवर पहुंचे। यहां भगवान रुद्र ने प्रगट होकर दसपचेतस् को रुद्रगान सुनाया और मनोकामना पूर्ण होने का आशीर्वाद भी दिया। इसके बाद दसपचेतस् जल में खड़े होकर रुद्र जाप करने लगे। कहा जाता है कि उन्होंने 10 हजार वर्ष तक तप किया। इसके बाद भगवान प्रसन्न हुए और उनकी कामना पूरी हुई। कालक्रम में उनके घर [[दक्ष प्रजापति]] नाम से पुत्र का पदार्पण हुआ। नारायण सरोवर में श्रद्धालु अपने पितरों का श्राद्ध भी करते हैं। इसलिए पितृपक्ष में यहां श्रद्धालुओं की संख्या बढ़ जाती है। पवित्र नारायण सरोवर के तट पर भगवान आदिनारायण का प्राचीन और भव्य मन्दिर है। नारायण सरोवर से ४ किलोमीटर दूर कोटेश्वर शिव मन्दिर है। नारायण सरोवर में त्रिकम जी, लक्ष्मीनारायण, गोवर्धननाथ जी, द्वारकानाथ जी, आद्य नारायण, रणछोड़राय जी, लक्ष्मी जी इत्यादि के मन्दिर हैं। कच्छ के महाराओ देशल जी तृतिय की रानीने इन मन्दिरों का निर्माण करवाया था। पूरे भारतवर्ष से श्रद्धालु यहाँ दर्शन हेतु आते हैं। तालाब और मन्दिर प्राचीन स्थाप्त्यों एवम् कला-कारीगरी से भरे हैं।<ref name=b/><ref name=a/> लक्ष्मीनारायण और त्रिकमराय जी के मन्दिर का निर्माण [[द्वारका]] के सुविख्यात जगत मन्दिर की तरह-उसी शैली में किया गया हैं।<ref name=w/> अन्य ५ मन्दिर १७८०-९० में महाराव देशल जी की राने के द्वारा बनवायें गए थे। <ref name=w/> यहाँ यात्रीओं के लिए रहने और खाने की सवलत है।<ref name=c/> == कैसे पहुँचें? == नारायण सरोवर पहुंचने के लिए सबसे पहले [[भुज]] पहुंचें। [[दिल्ली]], [[मुम्बई]] और [[अहमदाबाद]] से [[भुज]] तक रेल मार्ग से आ सकते हैं। मुम्बई और भुज के बीच दैनिक विमान सेवा भी है। अमदाबाद से भुज की दूरी 350 कि॰मी॰ है। यहां से भुज पहुंचने के अनेक साधन हैं। भुज से नारायण सरोवर जाते समय 36 किलोमीटर की दूरी पर 1100 वर्ष पुराना पुअरेश्वर महादेव का मन्दिर है। इसके बाद 95 किलोमीटर की दूरी पर कच्छ की कुल देवी माता आशापुरा की पीठ है। शारदीय नवरात्रों में यहां श्रद्धालुओं का जमघट लगा रहता है। नारायण सरोवर-कोटेश्वर से 30 किलोमीटर आगे भारत-पाकिस्तान की सीमा है। पहले नारायण सरोवर में ठहरने, भोजन आदि की व्यवस्था नहीं थी। इस कारण श्रद्धालुओं को बड़ी कठिनाई होती थी। पूरा इलाका वीरान होता था। किन्तु अब स्वयंसेवी संगठनों ने यहां ठहरने और खाने-पीने की अच्छी व्यवस्था कर दी है। आवागमन भी अब सुगम हो गया है। ==पीठाधीश== नारायण सरोवर संस्थान के वर्तमान पीठाधीश आनंदलाल जी महाराज हैं, जो [[विक्रम संवत]] २०४७<ref>गुजराती पंचांग अनुसार वर्ष गणना।</ref> से पीठासन संभाल रहे हैं। इससे पूर्व के पीठाधीशों की सूची निम्नलिखित हैं<ref>नारायण सरोवर संस्थान के कार्यालय में दर्ज सूची के अनुसार।</ref>:- {| class="wikitable sortable" |- ! क्रम !! पीठाधीश !! पीठस्थ<br />(विक्रम संवत) !! निधन<br />(विक्रम संवत) |- | १ || श्यामदास जी || - || १८१६ |- | २ || बालकृष्णदास जी || १८१६ || १८२८ |- | ३ || इश्वरदास जी || १८२८ || १८४६ |- | ४ || कृपादास जी || १८४६ || १८५१ |- | ५ || देवादास जी || १८५१ || १८८९ |- | ६ || सेवादास जी || १८८९ || १९१७ |- | ७ || राधाकृष्णदास जी || १९१७ || १९३७ |- | ८ || कृष्णदास जी || १९३७ || १९४३ |- | ९ || वल्लभदास जी || १९४३ || १९७५ |- | १० || द्वारकादास जी || १९८३ || १९९८<br />(निवृत्ति) |- | ११ || मधुसुदनलाल जी || १९९९ || २०४५ |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> File:Narayan sarovar3.jpg|अन्य पाँच मन्दिर। File:Narayan sarovar1.jpg|thumb|प्राचीन प्रवेशद्वार। File:Narayan sarovar2.jpg|thumb|मुख्य मन्दिर गर्भगृह। File:Narayan sarovar4.jpg|thumb|गढ़ के उपर जाने का रास्ता। File:Narayan sarovar6.jpg|thumb|अतिथिगृह और भोजनालय। |thumb|नारायण सरोवर की जानकारी। (गुजराती में) </gallery> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:हिन्दू तीर्थ स्थल]] [[श्रेणी:गुजरात की झीलें]] [[श्रेणी:कच्छ ज़िला]] q39ck8wqv24vu3hk7fufjcoo5vbw8ue बारडोली 0 499415 6635553 6625119 2026-10-30T12:05:07Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635553 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = बारडोली |other_name = Bardoli<br>બારડોલી |image = Bardoli guj1.JPG |image_caption = |pushpin_label = बारडोली |pushpin_map = India Gujarat |coordinates = {{coord|21.12|73.12|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = गुजरात में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[गुजरात]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[सूरत ज़िला]] |subdivision_type3 = [[तालुका]] |subdivision_name3 = |area_total_km2 = 29 |elevation_m = 22 |population_total = 60821 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[गुजराती भाषा|गुजराती]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 394601<ref>{{Cite web |url=https://pincode.hindiastar.com/GUJARAT/SURAT/bardoli-ho |title=Bardoli H.O Pin Code Surat, Gujarat, India |website=PinCode |access-date=2026-02-18 |url-status=live }} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>, 394602 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 02622 |registration_plate = GJ-19 |website = {{URL|http://www.bardoli.com/}} |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1:1 [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] }} '''बारडोली''' (Bardoli) [[भारत]] के [[गुजरात]] राज्य के [[सूरत ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह [[सूरत]] के नगरक्षेत्र का भाग है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=IWrTs5yt1DkC Gujarat, Part 3]," People of India: State series, Rajendra Behari Lal, Anthropological Survey of India, Popular Prakashan, 2003, ISBN 9788179911068</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=OLQqxReqtlAC Dynamics of Development in Gujarat]," Indira Hirway, S. P. Kashyap, Amita Shah, Centre for Development Alternatives, Concept Publishing Company, 2002, ISBN 9788170229681</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=gZRLGZNZEoEC India Guide Gujarat]," Anjali H. Desai, Vivek Khadpekar, India Guide Publications, 2007, ISBN 9780978951702</ref> == भूगोल == बारडोली की भोगोलिक स्थिति {{coord|21.12|N|73.12|E|}} है। बारडोली की औसत ऊंचाई 22 मीटर (72 फीट) है। === चुने शहरों से दूरी === * अम्बाजी – ४०१ किलोमीटर * अह्वा – १०० किलोमीटर * कदोदरा – १२ किलोमीटर * नवसारी – ३७ किलोमीटर * [[पलसाना]] – १७ किलोमीटर * बुहारी – २९ किलोमीटर * मांडवी – ३० किलोमीटर * महुवा – ११ किलोमीटर * व्यारा – ३५ किलोमीटर * सपुत्र – १२० किलोमीटर * सूरत – ३५ किलोमीटर == मुख्य स्थल == * सरदार स्मारक अस्पताल * स्वराज आश्रम * सत्याग्रह अस्पताल * सरदार पटेल राष्ट्रीय म्यूजियम * एन जी पटेल पॉलिटेक्निक * उका तर्सडिया यूनिवर्सिटी == हज़ीरा-बारडोली एक्सप्रेसवे == बारडोली [[सूरत]] से मात्र 35 किलोमीटर दूर स्थित है, यहाँ [[हज़ीरा]]-बारडोली एक्सप्रेस वे का निर्माण चल रहा है, जिसके द्वारा आने वाले समय में यह दूरी सिर्फ ३० मिनट में ही तय की जा सकेगी। == बारडोली सत्याग्रह == [[बारडोली सत्याग्रह]] [[वल्लभ भाई पटेल|सरदार वल्लभ भाई पटेल]] के द्वारा शुरू किया गया था। सरदार पटेल [[राष्ट्रीय पुरातात्विक संग्रहालय, नई दिल्ली|राष्ट्रीय संग्रहालय]] बारडोली शहर में स्थित है। == अर्थव्यवस्था == बारडोली की अर्थव्यवस्था का केंद्र बारडोली शुगर फैक्ट्री है, जो की एशिया की सबसे बड़ी शुगर फैक्ट्री मानी जाती है। यहाँ की अर्थव्यवस्था में यहाँ से संबंध रखने वाले अप्रवासी भारतीयों का भी बड़ा हाथ है। == इन्हें भी देखें == * [[सूरत]] * [[सूरत ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:गुजरात के शहर]] [[श्रेणी:सूरत ज़िला]] [[श्रेणी:सूरत ज़िले के नगर]] 5eag9gbrkyutcmyim7txq93un1tler5 सदस्य वार्ता:संजीव कुमार 3 500776 6635829 6635310 2026-10-31T09:22:12Z Utkarsh555 602470 /* "साँचा:Infobox diplomatic mission" के संपादन-सुरक्षण को हटाने हेतु आवेदन */ नया अनुभाग 6635829 wikitext text/x-wiki {{सदस्य वार्ता:संजीव कुमार/पुरालेख}} == why are you remove this article "सुमरत सिंह" == आपको यह लेख हटाना नहीं चाहिय था बल्कि इसे सशोधन करना चाहिए आप इसे पुन बापिस लाइए कारण क्या है डिलीट करने का ? [[विशेष:योगदान/&#126;2025-39480-74|&#126;2025-39480-74]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-39480-74|talk]]) 12:07, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) :ये प्रचार लेख था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:46, 9 दिसम्बर 2025 (UTC) == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 के बारे में == सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 मे बहुत समय लग रहा पिछले बार के मुकाबल, क्यों? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:04, 25 दिसम्बर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी, यह केवल मूल्यांकन करने वालों की अनुपलब्धता के कारण हो रहा है। सम्भावना है कि इस माह (दिसम्बर) के अंत तक यह कार्य पूर्ण हो जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:02, 27 दिसम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''संजीव कुमार जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:17, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष की मंगल शुभकामनायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:26, 3 जनवरी 2026 (UTC) == सहायता नोट == संजीव जी, नमस्कार, आपने 2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन मुद्दे को डिलीट करने के लिए चर्चा चलाई है। मुझे वहां जानकारी नहीं है चर्चा कैसे की जाए, मुख्य नीतियां पढ़ रहा हूं। आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया आपका संदेश "मूल शोध उलेखनिय नहीं" को थोडा समझाएं ताकि मैं उस दिशा में बदलाव कर सकूं और आपकी उम्मीद अनुसार इस पृष्ठ को बना सकूं धन्यावद [[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] ([[सदस्य वार्ता:सिलानी जोखो|वार्ता]]) 08:02, 19 जनवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] जी, आपने पहले ही अपनी बात [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन]] पर लिख दी है। लेकिन मुझे तो अब भी वो उल्लेखनीय नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:20, 20 जनवरी 2026 (UTC) == कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें == "नमस्ते, मैंने '''गोप्रेक्षेश्वर (Gopreksheshwar)''' लेख में आए कॉपीराइट (Copyright) संबंधी मुद्दों को पूरी तरह से सुधार दिया है। लेख से कॉपी किए गए हिस्सों को हटाकर उसे अपनी भाषा में फिर से लिखा गया है और आवश्यक विश्वसनीय स्रोत (Reliable Sources) भी जोड़ दिए गए हैं। कृपया अब इस लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें।" [[विशेष:योगदान/&#126;2026-64016-4|&#126;2026-64016-4]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-64016-4|talk]]) 19:57, 29 जनवरी 2026 (UTC) == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" == तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" [[सदस्य:JACHR|JACHR]] ([[सदस्य वार्ता:JACHR|वार्ता]]) 00:18, 30 जनवरी 2026 (UTC) :शायद यह संदेश त्रुटि से यहाँ लिखा गया है। मेरे पास किसी का अकाउंट डिलीट करने का अधिकार नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:00, 30 जनवरी 2026 (UTC) == भूमिहार == भूमिहार कोई जाति नहीं है यह बस हाल ही 2015 के बाद एक सर्वेक्षण में रख दिया गया था अब इसको सरकार ने सुधार कर लिया है अपनी गलती को और फिर से भूमिहार ब्राह्मण ही रहेगा | [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == Source == https://indianexpress.com/article/india/bhumihar-vs-bhumihar-brahmin-in-bihar-trouble-brews- [[विशेष:योगदान/&#126;2026-69698-6|&#126;2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-69698-6|talk]]) 10:01, 1 फ़रवरी 2026 (UTC) == कृपा करके इस अवतरण को पुनरीक्षण करें == [[गुरमीत राम रहीम सिंह]] अवतरण में मैंने नए विषय जोड़े है कृपा करके इसको पुनरीक्षण करे आपका बहुत बहुत धन्यवाद [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 07:30, 9 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Please check. Regards [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 12:19, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, मुझे प्रचार लग रहा है अतः मैं अन्य सदस्यों द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा कर रहा हूँ जिससे इसमें सुधार किया जा सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सारी जानकारी सही एवं मान्यता प्राप्त समाचार पत्रों से ली गई है। कृपया सहयोग करें। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 11:34, 12 फ़रवरी 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, समाचार पत्रों में भी प्रशंसा छापी जाती है। ये तो भारतीय संसद में भी नहीं माने जाते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 13 फ़रवरी 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरा कहने का मतलब है की आज कल ज्यादातर समाचार चैनल गुरमीत राम रहीम के लिए नकारत्मक खबरे प्रकाशित करते है उसको हम प्रशंसा नहीं कह सकते, समाज और देश की भलाई के लिए मरणोपरांत शरीरदान, उपराष्ट्रपति, माननीय राष्ट्रपति से सम्मान प्राप्त होना बड़े कार्य है जो विकिपीडिया का हिस्सा होना चाहिए। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 17:50, 15 फ़रवरी 2026 (UTC) == डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया == नमस्ते, धन्यवाद आपके नोटिस के लिए। मैं समझता हूँ कि पृष्ठ “डॉ. विनोद कुमार” को L2 (साफ़ प्रचार) नीति के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया है। मैं यह स्पष्ट करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में जो सामग्री है, वह मेरे **20 वर्षों के सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य** पर आधारित है। सभी जानकारी को **neutral tone** में रखा गया है और इसे **विश्वसनीय, third-party sources और archive proofs** के साथ सत्यापित किया गया है। **प्रमाण / Archive proof:** * [Archive proof of content and independent references](https://archive.ph/2ViwO) इसके अलावा, मेरा **Wikidata public item** भी बना हुआ है ([Q138034718](https://www.wikidata.org/wiki/Q138034718)) जिससे दुनिया भर के लोग देख सकते हैं कि **कौन काम कर रहा है और कौन पृष्ठ को लेकर चर्चा या नामांकन कर रहा है**। English: Public documentation of Wikipedia deletion nomination of Dr. Vinod Kumar page , with archive proof and independent references of selfless public health and naturopathy work. Hindi: डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ के Wikipedia शीघ्र हटाने नामांकन का सार्वजनिक दस्तावेज़, जिसमें archive proof और स्वतंत्र स्रोत शामिल हैं, जो उनके निःस्वार्थ सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य को प्रमाणित करते हैं। https://www.wikidata.org/wiki/Q138337489 and archive https://archive.ph/2ViwO मैं विनम्र निवेदन करता हूँ कि इस नामांकन पर निर्णय लेते समय इन **documented proofs और verifiable facts** को ध्यान में रखा जाए। पृष्ठ केवल **सत्यापनीय तथ्य** दिखाता है जैसे शिक्षा, कार्य, awards, notable contributions और महत्वपूर्ण events। कोई promotional language शामिल नहीं है। यदि आवश्यक हो तो मैं अतिरिक्त references और स्वतंत्र स्रोत जोड़ सकता हूँ ताकि विषय Wikipedia की **उल्लेखनीयता (notability)** के मानक पर खरा उतरे। धन्यवाद। --[[सदस्य:Doctorvinodkumar|Doctorvinodkumar]] ([[सदस्य वार्ता:Doctorvinodkumar|वार्ता]]) 14:33, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) == विकिडाटा से लेख को लिंक करना == नमस्ते, मैंने [[सीन कॉम्ब्स]] पर नया लेख बनाया है। चूँकि विकिडाटा आइटम (Q216936) सुरक्षित (Locked) है, कृपया इसे लिंक करने में सहायता करें।[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 11:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, मैंने विकिडाटा से लेख को जोड़ दिया है लेकिन वर्तमान में यह लेख पूर्णतः एआई चैटबॉट से बना हुआ दिखाई दे रहा है। यदि इसे अन्तिम तिथि तक नहीं सुधारा गया तो इसे वैसे भी शून्य अंक मिलेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:26, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] लिंक करने हेतु आभार। लेख की भाषा और ढांचे पर आपकी टिप्पणी को मैंने गंभीरता से लिया है। मैं इसे और अधिक स्वाभाविक और मानवीय बनाने हेतु इसमें आवश्यक सुधार कर रहा हूँ। सहयोग हेतु धन्यवाद। ::महोदय आप कुछ सुझाव दे जिससे मैं इसे मानवीय बना लूँ [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 16:04, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, सुझाव और आवश्यकतायें [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026#नियम|प्रतियोगिता पृष्ठ]] पर @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध जी]] ने अच्छे से लिखे हैं। फिर भी आप अतिरिक्त सुझाव चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख आवश्यकताएँ|निर्वाचित लेख आवश्यकतायें]] देख सकते हैं। आप निर्वाचित लेखों को देख सकते हैं और उनके प्रारूप को देख सकते हैं। अंग्रेज़ी विकिपीडिया के लेख की जो कड़ी दी गयी है, उनका प्रारूप भी देख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:18, 20 फ़रवरी 2026 (UTC) == अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में == संजीव सर, यह नाम तो काफी जाना पहचाना है जिस तरह से मैं गूगल पर उनकी जानकारी मौजूद है वो तो विकिपीडिया के लिए है। [[अभिनव अरोड़ा]] पृष्ट हटाया क्यों जा रहा है? [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 01:39, 6 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, सम्भव है आपको उल्लेखनीय लग रहा हो। लेकिन मुझे इसके उल्लेखनीय होने का कोई कारण नहीं मिल रहा। स्वयं में ये बालक कोई ज्ञान नहीं रखता, केवल इसके पिता अपने धन के बल पर इसका प्रचार करवा रहे हैं। ऐसा ही अन्य उदाहरण [[जया किशोरी]] का है। मुझे नहीं समझ में आ रहा कि उसका पृष्ठ यहाँ क्यों है? उसे भी हटा देना चाहिए। वैसे मैं आपके उपर पैसे लेकर पृष्ठ बनाने का आरोप नहीं लगा सकता क्योंकि मेरे पास ऐसे कोई साक्ष्य नहीं हैं लेकिन ऐसे लोगों के पृष्ठ पैसे देकर बनवाये जाते हैं। आप क्यों बना रहे हो, ये तो आप ही बता सकते हो। आपको लगता है कि इन्होंने कोई उल्लेखनीय काम किया है तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:29, 6 मार्च 2026 (UTC) ::संजीव सर, आपने समय निकाल कर मुझे यह जरूरी संदेश दिया, उसके लिए आपका बहुत बहुत आभार। जैसा आप कह रहें हैं यह सही हो सकता है मैंने यह पृष्ठ इस लिए बनाया क्यों कि कई बार इसके न्यूज आर्टिकल मेरे गूगल के फीड पर दिखे। यही सोच कर मैंने यहाँ पृष्ठ निर्माण कर दिया। इस कोई गलती के लिए क्षमा चाहूंगा। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 05:17, 7 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, मैं भी ये ही मानता हूँ कि आप इनके प्रचार से प्रभावित हो गये। लेकिन ऐसे लोग अपने प्रचार को आगे बढ़ाने के लिए [[विकिपीडिया:पेड|सशुल्क लेख निर्माण]] भी करते/करवाते हैं। ऐसा करने वाले सदस्यों को वैश्विक स्तर पर प्रतिबंधित किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:51, 7 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न - अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026 के संबंध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि जब आप किसी लेख को स्वीकृत कर देने के पश्चात् जो टिप्पणी करते हैं उसे मुझे ही संपादित करना होता है या कोई भी या आप कर सकते है क्या ? पहले स्वीकृत लेख को किस किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है| क्या टिप्पणी के अनुसार सम्पादन न करने पर लेख अस्वीकृत हो सकते है धन्यवाद [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 18:22, 7 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है कि उन्हें कौन सुधारे! विकिपीडिया पर कोई भी सदस्य किसी भी लेख को सुधार सकता है। आप यदि उन लेखों में सुधार करना चाहते हैं तो आपका स्वागत है। प्रतियोगिता में लेखों को स्वीकृत करने या न करने की नियमावली प्रतियोगिता पृष्ठ पर लिखी हुई है। आपका ये वाक्य मैं नहीं समझ पाया, "स्वीकृत लेख को किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है?" मैं सामान्यतः सभी लेखों पर टिप्पणी लिखता हूँ जिससे उस लेख के बारे में समझा जा सके। हालांकि कुछ लेख आवश्यकताओं को पूरा करते हैं तो वहाँ टिप्पणी लिखना आवश्यक नहीं है। टिप्पणी लिखने से लेख की अन्य कमियाँ ज्ञात होती हैं जिन्हें सुधारा जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 8 मार्च 2026 (UTC) == ल2 == <nowiki>[[विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_की_नीति#ल2]]</nowiki> मुझे नहीं लगता है कि ल2 से मिलती जुलती है कृपया जांच करे [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18842-64|&#126;2026-18842-64]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18842-64|वार्ता]]) 16:57, 26 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-18842-64|~2026-18842-64]]: आपके लगने से नहीं होता। आपको स्वयं का प्रचार क्यों ही प्रचार लगेगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:01, 26 मार्च 2026 (UTC) == आपके राज में ! == आप अपनी सचेत दृष्टि से कई पृष्ठ बचाते हैं लेकिन [[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=दिगम्बर_साधु&diff=prev&oldid=6375832 यह संपादन]] देखिए। incredible jainism द्वारा कई पृष्ठ से स्रोत हटाए गए और पूर्ववत नहीं हुए। -[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] ([[सदस्य वार्ता:Ahinsa jain|वार्ता]]) 03:54, 30 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] जी, यह पूरा लेख दोबारा लिखने लायक है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:00, 31 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> ==श्रेष्ठ लेख नामांकन== नमस्ते, संजीव जी। मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। कृपया समय निकालकर इसका अवलोकन करें और अपने सुझाव एवं मत प्रदान करने का कष्ट करें, जिससे समीक्षा प्रक्रिया सुचारु रूप से आगे बढ़ सके।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, बिलकुल समय मिलते ही मैं समीक्षा करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:03, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद। समय निकालकर समीक्षा करने के लिए आभारी हूँ। आपके सुझावों की प्रतीक्षा रहेगी। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:06, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == द ट्रेंडिंग पीपल == मोहदय,जी @[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] लेख को [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0_%E0%A4%B9%E0%A4%9F%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BF#%E0%A4%B22 व7/ ल2] के अंतर्गत हटाया गया हैं। हालांकि लेख में स्वतंत्र स्रोतों पर आधारित ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद थी और इसे सुधार योग्य बनाया जा सकता है। शीघ्र हटाने की नीति के अनुसार ऐसे मामलों में पूर्ववत अथवा ड्राफ्ट पुनर्स्थापन पर विचार किया जा सकता है। कृपया लेख को उपयोगकर्ता उपपृष्ठ में पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 06:29, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Citexji|Citexji]] जी, यदि आपको लेख की सामग्री चाहिए तो उसे उपलब्ध करवा सकता हूँ लेकिन हिन्दी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट की सुविधा उपलब्ध नहीं है अतः इसे ड्राफ्ट में नहीं रखा जा सकता। लेख का नामांकन होने के तीन दिन बाद इसे हटाया गया है अतः ड्राफ्ट वाला काम हो भी गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:52, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, इन्होंने [[सदस्य:Citexji/द ट्रेंडिंग पीपल]] का ड्राफ्ट पेज बनाया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:00, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, फिर अच्छा है। लेकिन कुछ समय बाद उसे भी प्रचार मानकर [[वि:शीह#व7|व7]] के तहत हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 28 अप्रैल 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, धन्यवाद। ::::व7 मापदंड के अनुसार केवल पूर्णतः प्रचारात्मक पृष्ठ ही शीघ्र हटाने योग्य होते हैं। वर्तमान ड्राफ्ट में तथ्यात्मक एवं ज्ञानकोशीय सामग्री मौजूद है, जिसे और अधिक तटस्थ बनाने तथा विश्वसनीय, स्वतंत्र स्रोत जोड़ने का कार्य जारी है। ::::मैंने लेख से प्रचारात्मक भाषा हटाकर इसे विकिपीडिया की शैली के अनुरूप संशोधित किया है तथा उपलब्ध स्वतंत्र स्रोत जोड़े हैं। साथ ही, बेहतर समीक्षा के लिए मैंने @[[सदस्य:Khushi200|Khushi200]] जी से इस ड्राफ्ट की जांच का अनुरोध किया था। उन्होंने इसकी समीक्षा करके बताया कि लेख में अच्छे सुधार किए गए हैं और तटस्थ शैली की दिशा में प्रगति हुई है। इसकी चर्चा मेरे [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:Citexji वार्ता पृष्ठ] पर देखी जा सकती है। ::::यदि आपको अभी भी स्रोतों की विश्वसनीयता या विषय की उल्लेखनीयता को लेकर कोई विशेष आपत्ति हो, तो कृपया उसे संबंधित नीतियों और स्रोत-मानकों के आधार पर स्पष्ट करें, ताकि उसी अनुसार आगे सुधार किया जा सके। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 19:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == साँचे विलय करने हेतु सहायता == नमस्ते संजीव जी, क्या आप [[साँचा:Infobox cricket final]] और [[साँचा:Infobox limited overs final]] का मिलान कर इनका विलय कर सकते हैं? मुझे लगता है इनमे से एक ही साँचा पर्याप्त होगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:58, 28 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मुझे इनमें विलय के लिए कुछ नहीं मिला अतः एक को दूसरे पर बिना श्रेय के अनुप्रेषित कर दिया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:59, 5 मई 2026 (UTC) == [[ब्लू बर्ड फाउंडेशन]] == Hi Sanjeev I need your help to remove the article because the article was created to promote a company and I have reported the author of the article on Meta for follow up by the steward [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 01:34, 31 मई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]], thanks for informing. There were two articles on same topic. Now both are deleted. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 1 जून 2026 (UTC) ::Thank you Sanjeev Kumar [[सदस्य:Badak Jawa|Badak Jawa]] ([[सदस्य वार्ता:Badak Jawa|वार्ता]]) 11:56, 1 जून 2026 (UTC) == बॉट कार्य अनुरोध == नमस्ते संजीव जी, कृपया [[:श्रेणी:SHORTDESC का प्रयोग करने वाले पृष्ठ]] में आने वाले पृष्ठों को बॉट द्वारा 'स्पर्श' कर दें। बहुत से पन्ने इसमें कैशे साफ़ न होने की वजह से दिख रहे हैं। एक बार सही संख्या दिखने लगे तो आगे की सफाई मैं कर सकूँगा। अग्रिम धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:28, 6 जून 2026 (UTC) :इस पर मेरी नज़र पड़ी, तो मैंने आपका काम कर दिया। वैसे भी संजीव जी ने अपने बॉट से कुछ कार्य करने की अनुमति दे रखी है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:19, 6 जून 2026 (UTC) == पण्डित देवनारायण भारतीय के लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण का अनुरोध == महोदय, मैं पण्डित देवनारायण भारतीय के विकिपीडिया लेख को हटाए जाने के संबंध में स्पष्टीकरण प्राप्त करना चाहता हूँ। पण्डित देवनारायण भारतीय उत्तर भारत के स्वतंत्रता संग्राम के एक महत्वपूर्ण क्रांतिकारी थे। उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोतों, समाचार-पत्रों, पुस्तकों तथा अभिलेखीय दस्तावेज़ों में उनके योगदान का उल्लेख मिलता है। ऐसे में यह समझना मेरे लिए कठिन है कि उनके विषय में बनाया गया लेख किन कारणों से हटाया गया अथवा उसकी उल्लेखनीयता पर प्रश्न क्यों उठाया गया। कृपया यह स्पष्ट करने का कष्ट करें कि लेख को हटाने या हटाने हेतु नामांकित करने का आधार क्या था। यदि लेख में प्रयुक्त स्रोत विकिपीडिया की नीतियों के अनुरूप नहीं थे, तो कृपया उन विशिष्ट कमियों की ओर संकेत करें ताकि उन्हें दूर किया जा सके। मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि भारत के स्वतंत्रता संग्राम के इतिहास से जुड़े महत्वपूर्ण व्यक्तित्वों के विषय में उपलब्ध प्रमाणिक जानकारी विकिपीडिया पर उचित रूप से प्रस्तुत हो सके। आपके उत्तर की प्रतीक्षा रहेगी। [[सदस्य:पण्डित देवनारायण भारतीय|पण्डित देवनारायण भारतीय]] ([[सदस्य वार्ता:पण्डित देवनारायण भारतीय|वार्ता]]) 08:12, 11 जून 2026 (UTC) :उत्तर आपके वार्ता पन्ने पर दे दिया गया है। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:15, 11 जून 2026 (UTC) == [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सदस्य वार्ता:Karatebr|सदस्य वार्ता:Karatebr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। हटाए गए पृष्ठ का वार्ता यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:15, 13 जून 2026 (UTC) :@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, वैसे तो मुझे उपरोक्त के हटाने से कोई समस्या नहीं है लेकिन जो कारण दिया गया है, वो मुझे ठीक नहीं लगा। सम्बंधित व्यक्ति के कुछ सम्पादनों के बाद बॉट से स्वचालित रूप से सदस्य वार्ता पृष्ठ निर्मित हुआ था। इसके अतिरिक्त सम्बंधित सदस्य किसी भी विकिपीडिया-प्रकल्प पर वर्तमान में प्रतिबंधित नहीं है। यह मुख्य पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ नहीं बल्कि सदस्य का वार्ता पृष्ठ था जिसके इतिहास में किसी तरह का प्रचार भी नहीं था। यदि यह कारण दिया जायेगा तो अधिकतर सदस्यों के वार्ता पृष्ठ हटाये जा सकते हैं जिनमें मेरा वार्ता पृष्ठ भी शामिल होगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:56, 22 जून 2026 (UTC) ::मैं क्षमाप्रार्थी हूँ, इसमें गलती मेरी ही है। मैं CSD Helper स्क्रिप्ट को बेहतर बनाने की कोशिश कर रहा था, जिससे गलती से यह पृष्ठ हट गया। पिछले कुछ दिनों से समय की कमी के कारण मैं इस पर दोबारा ध्यान नहीं दे पाया। फिलहाल मैं यह पृष्ठ पुनः स्थापित कर रहा हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:28, 22 जून 2026 (UTC) == स्क्रिप्ट == संजीव जी, स्क्रिप्ट तैयार है। आपको जब भी समय मिले आप यह काम कर सकते हैं। मुझे पिंग कर दीजिएगा ताकि मैं आपको स्क्रिप्ट भेज सकूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 12:00, 11 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे स्क्रिप्ट मिल गयी है। इसे देखकर प्रयास करता हूँ, समस्या आयी तो आपसे सम्पर्क करूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:11, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::इसे केवल Toolforge पर ही चलाया जा सकता है। यदि आपने बॉट पासवर्ड बनाते समय protect ग्रांट शामिल नहीं किया था, तो आपको अपना बॉट पासवर्ड अपडेट करना पड़ सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:19, 15 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, पासवर्ड को अपडेट कर दिया और मैंने साप्ताहिक रूप से चलाने का प्रयास भी किया जो अनुसूचित हो गया। बाद में मैंने अभी जाँच करने की कोशिश की लेकिन वो असफल रहा। <code>| test-protection-run | one-off | Failed |</code> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:42, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::::संजीव जी, मैंने hiwiki tool पर देखा वहाँ स्क्रिप्ट नहीं थी, इसलिए अपलोड कर दी। ज़रूरी मॉड्यूल भी इंस्टॉल कर दिए और करीब 2 मिनट के लिए इसे चलाया था, लेकिन फिर लगा कि अगर आप खुद चलाना चाहें तो मैंने इसे रोक दिया। कुछ पेज प्रोटेक्ट हो चुके हैं, बाकी आप कर सकते हैं। बस hiwiki tool पर जाकर virtual environment activate करिए और <code>python hiwikiprotect.py</code> चला दीजिए। यह काफी तेज़ है, इसलिए लगभग 5 मिनट में काम पूरा हो जाएगा। वैसे bastion host पर ज़्यादा देर तक चलने वाली स्क्रिप्ट नहीं चलानी चाहिए, लेकिन यह इतनी देर नहीं चलेगी, इसलिए कोई दिक्कत नहीं होगी। अगर कोई और समस्या आए तो मुझे बताइए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:26, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, शायद आपने ध्यान नहीं दिया, ये स्क्रिप्ट <code>customscripts/protect_templates.py</code> मैंने कल ही प्रतिलिपि कर ली थी। मैंने सुबह आपके प्रयोग देखे थे और समझ नहीं पाया था कि ये कैसे हुये। मुझे इसमें कोई समस्या नहीं है कि आप इसे चलाओ क्योंकि उपरोक्त कार्य की सहमति पहले से थी और स्क्रिप्ट भी आपने लिखी है। मैंने इसे <code>python3</code> से नहीं चलाया था बल्कि <code>toolforge-jobs</code> से साप्ताहिक रूप से चलने के लिए कमाण्ड दी थी। अभी मैंने देखा कि <code>python3</code> के साथ स्क्रिप्ट काम कर रही है लेकिन आपके सुबह के योगदानों में मैंने {{tlx|ज्ञानसन्दूक सागर}} देखा। यह केवल 40 पृष्ठों से जुड़ा हुआ है जबकि अपनी सीमा 50 या 100 रखी गयी थी। अतः मैं अभी आपके उत्तर की प्रतीक्षा करूँगा या आप स्वयं चला सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::::संजीव जी, हम सभी ज्ञानसन्दूक साँचे सुरक्षित कर रहे हैं। इसके अलावा उन सभी अन्य साँचे भी सुरक्षित किए जा रहे हैं जिनका उपयोग 100 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है तथा उन सभी मॉड्यूलों को भी सुरक्षित किया जा रहा है जिनका उपयोग 50 से अधिक पृष्ठों पर हुआ है। ज्ञानसन्दूक साँचे के लिए उपयोग की कोई न्यूनतम सीमा नहीं है। सभी ज्ञानसन्दूक साँचे इसमें शामिल हैं। ::::::अभी आपके पास कंप्यूटर का एक्सेस है इसलिए आप ही यह कार्य पूरा कर दीजिए। मैं फिर कभी समय मिलने पर इसमें मदद कर दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:20, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, आप सही कह रहे हो। प्रस्ताव के अनुसार आपका कहा सही है। मैं अभी चलाता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:25, 16 जुलाई 2026 (UTC) {{od|6}}@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने स्क्रिप्ट को दो बार चलाकर देख लिया लेकिन एक सीमा के बाद एक त्रुटि दिखाई देती है। मैं उसका स्क्रीनशॉट लेना भूल गया अतः अब उसके बिना ही यह सन्देश लिख रहा हूँ। समय मिले तो एकबार देखियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:51, 18 जुलाई 2026 (UTC) :दो सांचे किसी कारण से सुरक्षित नहीं हो पा रहे थे, इसलिए स्क्रिप्ट वहीं रुक गई थी। मैंने इसे ठीक करके बाकी का काम पूरा कर दिया है, लेकिन उन दोनों साँचों को सुरक्षित करने में अभी भी समस्या आ रही है। अगर आप चाहें तो एक बार अपनी तरफ़ से कोशिश करके देख सकते हैं। [[साँचा:Distinguish]] और [[साँचा:Redirect]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:17, 18 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी कभी-कभी हमारे जैसे नॉन-तकनीकी व्यक्ति का अनुभव भी काम आ जाता है। उन दोनों साँचों के /doc पन्ने पर कुछ ऐसा था जो सुरक्षित करने या आयात करने से रोक रहा था। मैंने /doc पेज खाली कर दिया तो @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी ने उन्हें मैनुअली सुरक्षित कर दिया। अब आगे कार्य जारी रख सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:34, 18 जुलाई 2026 (UTC) :::वैसे शायद काम पूरा हो चुका है। आप दोनों को धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:35, 18 जुलाई 2026 (UTC) == मूल्यांकन टिप्पणी == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अपने मेरे कई लेखों में 'श्रेणी एवं स्रोत सुधार आवश्यक' टिप्पणी की है, इसमें श्रेणी सुधार समझता हूँ पर स्त्रोत में क्या सुधार क्या कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:07, 11 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, प्रत्येक लेख में कारण थोड़ा अलग हो सकता है अतः विशिष्ट पृष्ठ में पूछते तो बेहतर होता। सामान्यतः लोग सन्दर्भ को जोड़ते समय उसे पूर्णतः अन्य भाषा में रख देते हैं जबकि इसे रखने का तरीका ऐसे है: शीर्षक मूल भाषा में होना चाहिए और उसका हिन्दी अनुवाद <code>|trans-title=</code> प्राचल के साथ जोड़ा जाता है; प्रकाशक का नाम, लेखक का नाम और अन्य जानकारी देवनागरी में देनी चाहिए। स्रोत में यदि पुस्तक है तो उसका पृष्ठ संख्या देना आवश्यक है। यदि पुस्तक ऑनलाइन नहीं प्राप्त की जा सकती है या उसके किसी उद्धरण (अन्य भाषा से) को उठाया गया है तो <code>|quote=</code> में मूल भाषा का मान देना आवश्यक होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:48, 18 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[बायकर बायरकतार टीबी2]] लेख के मूल्यांकन की टिप्पणी में ए॰आई॰ का प्रयोग लिखा है, अब और क्या सुधार कर सकता हूँ? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:42, 18 अगस्त 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी: इस लेख की जाँच मैंने नहीं बल्कि @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी ने की है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:07, 18 अगस्त 2026 (UTC) ==जून 2026 के संपादनोत्सव के दौरान बनाए गए लेेखों को पुन:मूल्यांकन के संबंध में== प्रिय संजीव सर जी शेयर बाजार से संबंधित लेखों को पुन:मूल्यांकन की आवश्यकता है। रिक्शा मैन डोजी (कैंडलस्टिक पैटर्न) लेख में आपने भ्रामक जानकारी वाला टैग लगाया है। वित्तिय विषयों के लिए खासकर शेयर बाजार के सारे टॉपिक और लेख उटपटांग लग सकते हैं। आपसे अनुरोध है कि लेखों के मूल्यांकन में नरमी बरतें और मेरे लेखों को फिर से मूल्यांकन करने का प्रयास करें। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी, लेख में पठनीय सामग्री के केवल 99 शब्द हैं जबकि न्यूनतम अर्हता 200 शब्द की है। लेख में कुछ प्रारूपी सुधार जरूर किये हैं लेकिन आप स्वयं एकबार ध्यान से पढ़ेंगे तो आपको वो सबकुछ दिखाई देगा जो मैंने सम्मेलन के दौरान बताया था। आप लेख में ट्रैडिंग टिप दे रहे हैं जिनका ज्ञानकोशीय महत्त्व मूल शोध में आता है क्योंकि उनमें कोई स्रोत नहीं है और ये टिप पूर्णतः अर्थहीन हैं। आपने ये टिप किसी चैटबॉट से लिखवाकर ज्यों की त्यों कॉपी पेस्ट कर दी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:45, 18 अगस्त 2026 (UTC) == लेख चुनाव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता में बहुत से प्रतिभागी लेख को बिना चयन किए या किसी दूसरे प्रतिभागी के चयनित लेखों को बना रहे है <br/> जी एक अन्य प्रश्न है कि आपको [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Heritage_Across_Borders Event:Heritage Across Borders] के बारे में सूचना है? महोदय [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:EventDetails/4246 आप यहां पे Wikis] भाग में देखें यह हिंदी विकिपीडिया के लिए भी है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के शीर्षक सुझाव == नमस्ते @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सर, मैंने अंग्रेज़ी विकिपीडिया के “Transfiguration Cathedral, Chernihiv” लेख का हिन्दी में अनुवाद "ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव" करते हुए लेख तैयार करना शुरू किया था। परंतु जब लेख शुरू हुआ तब लेख का नाम अपडेट होकर “ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव” हो गया मैंने यह देखने की कोशिश करी कि इसका नाम किन्होने और किस आधार पर बदला है परंतु मुझे कुछ नहीं मिला। मुझे इसके नाम परिवर्तन का कोई ऐतिहासिक या आधिकारिक आधार नहीं मिला। साथ ही, चेर्निहीव के अन्य चर्चों के नाम में भी इसी प्रकार “प्रमुख गिरजाघर” जोड़ा गया है। जो अभी बनना बाकी है। अतः मेरा निवेदन है कि कृपया स्पष्ट करें कि ये नाम किस आधार पर और क्यों बदले गए हैं। क्या मुझे लेख का नाम "ट्रांसफ़िगरेशन प्रमुख गिरजाघर, चेर्निहीव" रखना चाहिए या अंग्रेज़ी विकिपीडिया के अनुसार “ट्रांसफ़िगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव” करके लेख का निर्माण करना चाहिए? कृपया उचित नाम के संबंध में मार्गदर्शन करें, ताकि लेख का अनुवाद सही नाम से किया जा सके। धन्यवाद। -- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 20:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने उचित शीर्षक रखा था। किसी अस्थायी सदस्य ने ये बदलाव किये हैं जिन्हें मैं वापस ठीक कर दूँगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:15, 24 अगस्त 2026 (UTC) ::धन्यवाद सर, मैंने उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकन कर दिया है। कृपया उस पृष्ठ को हटा दें। मैंने मूल नाम से नया पृष्ठ बना दिया है।[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 18:21, 24 अगस्त 2026 (UTC) == फाइल के साँचों के सम्बन्ध में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैने कुछ साँचे जो फाइल में प्रयोग होते हैं, उन्हें अंग्रेजी विकिपीडिया से अनूदित किया वे [[:श्रेणी:AMAN KUMAR/Category:Non-free use rationale templates|यहाँ]] हैं, इसमें नए अनुवाद है और जो पहले से मौजूद है उनका सही अनुवाद किया है।<br> महोदय अपने कहा था, कि इन साँचों को चौपाल पर चर्चा में प्रस्तावित करने में आप सहायता कर सकते है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:02, 30 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, प्रतियोगिता के जमा लेखों में मैं क्या सुधार कर सकता हूँ। यह प्रश्न अब पूछने के लिए क्षमा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:06, 30 अगस्त 2026 (UTC) ::मैंने आपके अनूदित साँचे देखे और पाया कि उनमें अधिकतर तो अभी बिना अनुवाद के हैं। अनुवाद से पहले क्या ही चर्चा मैं आरम्भ करूँगा? आपका दूसरा प्रश्न जमा लेखों में सुधार से सम्बंधित है। आपको विकिपीडिया पर किसी भी लेख में सुधार करने की स्वतंत्रता है। प्रतियोगिता में आप अन्य सदस्यों के लेखों में परिणाम घोषित होने तक बदलाव नहीं करेंगे तो अच्छा होगा, हालांकि इसपर भी कोई प्रतिबंध नहीं होता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुधार किए देता हूं और जी मेरा प्रश्न अपने लेखों में आ रही मूल्यांकन में समस्या को लेकर था [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:46, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::जी एक अन्य सुझाव हैं कि टैग ''कृत्रिम बुद्धि सामग्री'' और ''आधार'' को ट्विंकल में जोड़ दें जिससे टैग लगाने में आसानी रहेगी [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:58, 1 सितंबर 2026 (UTC) :::::जी मैं साँचों का अनुवाद कर रहा था जिसमें मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale]] को सुधार दिया जिसके बाद मैने [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale]] को सुधारना शुरू किया जिसमें उनके भीतर लगे साँचों को मैने पहले अनूदित किया उसके बाद उसे Book rationale को purge भी कर रहा हूँ तो वह काम नहीं कर रहा है :::::* मै अब सोचता हूं कि एकसाथ न करके उन्हें एक एक साँचा करके स्थानांतरित करना चाहिए :::::* सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Book rationale में प्रयुक्त साँचे - :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover :::::# सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free book cover (ये सही दिख रहा है) :::::[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) ::::::ट्विंकल में जोड़ने के लिए थोड़ी चर्चा करनी होगी, इसके लिए पहले इसकी नियमावली को अद्यतन करना होगा अतः अबतक नहीं कर पाया। मैंने अभी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] को देखा जिसके रिजोल्यूशन के बारे में आपने "चित्रण के लिए पर्याप्त रिज़ॉल्यूशन है, लेकिन मूल चित्र की तुलना में इसका रिज़ॉल्यूशन काफी कम है।" लिखा है। परम्परा के अनुसार विकिपीडिया पर "रिसोल्यूशन" लिखा जाता है जबकि उच्चारण के हिसाब से "रिज़ॉल्यूशन" ठीक लगता है लेकिन आपने "रिज़ॉल्यूशन" और "रेज़ोल्यूशन" लिखा है। दूसरी वर्तनी [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free image data|Template:Non-free image data]] से आ रही है जिसका अनुवाद भी आपने ही किया है। कृपया सभी स्थानों पर एकरूपता रखें। इसके बाद में आपने जो "चित्रण" शब्द लिखा है क्या यह ऑडियो फ़ाइल के लिए उचित है? हालांकि मेरे पास इसके लिए अन्य कोई सुझाव नहीं है अतः इसे स्वीकार कर सकता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:19, 3 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Album rationale|Template:Album rationale]] में वर्तनी सुधार कर दिया है और ऑडियो फाइल के कारण रिज़ॉल्यूशन के स्थान पर रिज़ॉल्यूशन/गुणवत्ता करने का सुझाव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:46, 3 सितंबर 2026 (UTC) == सञ्जीवबॉट == संजीव जी, आपके संजीव बॉट ने [[साँचा:Infobox writing system]] और [[मॉड्यूल:Wikidata]] को सुरक्षित कर दिया है, जिसकी वजह से हम स्वतः स्थापित सदस्य अब उन साँचों को सम्पादित नहीं कर सकते हैं। मेरा अनुरोध है की आप अपने बॉट से उन साँचों (और दूसरे साँचों को भी) की सुरक्षा केवल प्रबन्धकों द्वारा से बदलकर, स्वतः स्थापित सदस्यों तथा स्थापित सदस्यों को भी संपादन करने देने की कर दीजिये। धन्यवाद, [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:00, 8 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, बॉट ने स्वतः कुछ नहीं किया। उपरोक्त कार्य [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर बनी सर्वसम्मति के क्रम में किया गया है। बेहतर होगा कि आप वो परिवर्तन बतायें जो आप करना चाहते हैं। इसके अतिरिक्त आपसे अनुरोध है कि आप अनावश्यक रूप से अंग्रेजी विकि से साँचे प्रतिलिपि ना करें और ना ही उनमें अनावश्यक रूप से अनुवाद जोड़े। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:42, 8 सितंबर 2026 (UTC) ::Can you update according to [[Template:Infobox writing system/sandbox]]? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:33, 9 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी, Could you please tell me the reason? I've noticed that in the mobile web version, the updated interface doesn't fit well. So, I don't see why I should update. <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 02:30, 11 सितंबर 2026 (UTC) ::::अगर यह मोबाईल पर काम नहीं कर रहा है, तो मैं उसे ठीक कर लेता हूँ। लेकिन उसके ढंग से काम करने के लिए [[मॉड्यूल:Wikidata]] का अद्यतन करना आवश्यक है। दूसरे विकिपेडियों पर भी इसका अद्यतन हो चुका है। ::::{{collapse top|Updatated module code}} ::::-- version 20260211 from master @cawiki ::::-- changes from previous version: ::::-- new function sitelinks ::::local p = {} ::::-- Initialization of variables -------------------- ::::local i18n = { -- internationalisation at subpage /i18n :::: ["errors"] = { :::: ["property-not-found"] = "Property not found.", :::: ["qualifier-not-found"] = "Qualifier not found.", :::: }, :::: :::: ["datetime"] = { :::: -- $1 is a placeholder for the actual number :::: ["beforenow"] = "$1 BCE", -- how to format negative numbers for precisions 0 to 5 :::: ["afternow"] = "$1 CE", -- how to format positive numbers for precisions 0 to 5 :::: ["bc"] = "$1 BCE", -- how print negative years :::: ["ad"] = "$1", -- how print 1st century AD dates :::: :::: [0] = "$1 billion years", -- precision: billion years :::: [1] = "$100 million years", -- precision: hundred million years :::: [2] = "$10 million years", -- precision: ten million years :::: [3] = "$1 million years", -- precision: million years :::: [4] = "$100000 years", -- precision: hundred thousand years; thousand separators added afterwards :::: [5] = "$10000 years", -- precision: ten thousand years; thousand separators added afterwards :::: [6] = "$1 millennium", -- precision: millennium :::: [7] = "$1 century", -- precision: century :::: [8] = "$1s", -- precision: decade :::: -- the following use the format of #time parser function :::: [9] = "Y", -- precision: year, :::: [10] = "F Y", -- precision: month :::: [11] = "F j, Y", -- precision: day :::: :::: ["hms"] = {["hours"] = "h", ["minutes"] = "m", ["seconds"] = "s"}, -- duration: xh xm xs :::: }, :::: :::: ["years-old"] = {"", ""}, -- year(s) old, as in magic word {PLURAL:$1|singular|plural} :::: -- two values for most languages, up to six values for some languages, examples: :::: -- ["years-old"] = {"singular", "paucal", "plural"} in Russian and other Slavic languages :::: -- ["years-old"] = {"zero", "one", "two", "few 3-10", "many 11-99", "other 100-102"} in Arabic :::: -- see documentation of PLURAL in your language at [[mw:Help:Magic words#Localization 2]] :::: :::: ["cite"] = { -- cite parameters :::: ["title"] = "title", :::: ["author"] = "author", :::: ["date"] = "date", :::: ["pages"] = "pages", :::: ["language"] = "language", :::: -- cite web parameters :::: ["url"] = "url", :::: ["website"] = "website", :::: ["access-date"] = "access-date", :::: ["archive-url"] = "archive-url", :::: ["archive-date"] = "archive-date", :::: ["publisher"] = "publisher", :::: ["quote"] = "quote", :::: -- cite journal parameters :::: ["work"] = "work", :::: ["issue"] = "issue", :::: ["issn"] = "issn", :::: ["doi"] = "doi" :::: }, :::: :::: -- default local wiki settings :::: ["addpencil"] = false, -- adds a pencil icon linked to Wikidata statement, planned to overwrite by Wikidata Bridge :::: ["categorylabels"] = "", -- Category:Pages with Wikidata labels not translated (void for no local category) :::: ["categoryprop"] = "", -- Category:Pages using Wikidata property $1 (void for no local category) :::: ["categoryref"] = "", -- Category:Pages with references from Wikidata (void for no local category) :::: ["addfallback"] = {}, -- additional fallback language codes :::: ["suppressids"] = {}, -- list of Qid values to suppress :::: ["qidlabels"] = true -- show labels as Qid if no fallback translation is available ::::} ::::local cases = {} -- functions for local grammatical cases defined at subpage /i18n ::::local required = ... -- variadic arguments from require function ::::local wiki = ::::{ :::: langcode = mw.language.getContentLanguage().code, :::: module_title = required or mw.getCurrentFrame():getTitle() ::::} ::::local untranslated -- used in infobox modules: nil or true ::::local _ -- variable for unused returned values, avoiding globals ::::-- Module local functions -------------------------------------------- ::::-- Credit to http://stackoverflow.com/a/1283608/2644759, cc-by-sa 3.0 ::::local function tableMerge(t1, t2) :::: for k, v in pairs(t2) do :::: if type(v) == "table" then :::: if type(t1[k] or false) == "table" then :::: tableMerge(t1[k] or {}, t2[k] or {}) :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: else :::: t1[k] = v :::: end :::: end :::: return t1 ::::end ::::local function loadI18n(lang) :::: local exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n") :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: cases = res.cases :::: end :::: if lang ~= wiki.langcode then :::: exist, res = pcall(require, wiki.module_title .. "/i18n/" .. lang) :::: if exist and next(res) ~= nil then :::: tableMerge(i18n, res.i18n) :::: tableMerge(cases, res.cases) :::: end :::: end :::: i18n.suppress = {} :::: for _, id in ipairs(i18n.suppressids) do :::: i18n.suppress[id] = true :::: end ::::end ::::-- Table of language codes: requested or default and its fallbacks ::::local function findLang(langcode) :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: local cframe = mw.getCurrentFrame() :::: local pframe = cframe:getParent() :::: langcode = pframe and pframe.args.lang :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: if not mw.title.getCurrentTitle().isContentPage then :::: langcode = cframe:callParserFunction('int', {'lang'}) :::: end :::: if mw.language.isKnownLanguageTag(langcode or '') == false then :::: langcode = wiki.langcode :::: end :::: end :::: end :::: :::: loadI18n(langcode) :::: :::: local languages = mw.language.getFallbacksFor(langcode) :::: table.insert(languages, 1, langcode) :::: table.insert(languages, 2, "mul") -- see [[d:Help:Default values for labels and aliases]] :::: if langcode == wiki.langcode then :::: for _, l in ipairs(i18n.addfallback) do :::: table.insert(languages, l) :::: end :::: end :::: :::: return languages ::::end ::::-- Argument is 'set' when it exists (not nil) or when it is not an empty string. ::::local function isSet(var) :::: return not (var == nil or (type(var) == 'string' and mw.text.trim(var) == '')) ::::end ::::-- Set local case to a label ::::local function case(localcase, label, ...) :::: if not isSet(label) then return label end :::: :::: if type(localcase) == "function" then :::: return localcase(label) :::: elseif localcase == "smallcaps" then :::: return '<span style="font-variant: small-caps;">' .. label .. '</span>' :::: elseif cases[localcase] then :::: return cases[localcase](label, ...) :::: end :::: :::: return label ::::end ::::-- get safely a serialized snak ::::local function getSnak(statement, snaks) :::: local ret = statement :::: for i, v in ipairs(snaks) do :::: if not ret then return end :::: ret = ret[v] :::: end :::: return ret ::::end ::::-- get label with an array of fallback languages ::::-- mw.wikibase.getLabelWithLang uses lang mul as last fallback, not the first one ::::local function getLabelByLangs(id, languages) :::: local label, lang :::: for _, l in ipairs(languages) do :::: label = mw.wikibase.getLabelByLang(id, l) :::: if label then :::: lang = (l == "mul" and languages[1] or l) :::: break :::: end :::: end :::: return label, lang ::::end ::::-- getBestStatements if bestrank=true, else getAllStatements with no deprecated ::::local function getStatements(entityId, property, bestrank) :::: local claims = {} :::: if not (entityId and mw.ustring.match(property, "^P%d+$")) then return claims end :::: if bestrank then :::: claims = mw.wikibase.getBestStatements(entityId, property) :::: else :::: local allclaims = mw.wikibase.getAllStatements(entityId, property) :::: for _, c in ipairs(allclaims) do :::: if c.rank ~= "deprecated" then :::: table.insert(claims, c) :::: end :::: end :::: end :::: return claims ::::end ::::-- Is gender femenine? true or false ::::local function feminineGender(id) :::: for idn in string.gmatch(id, "Q%d+") do :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(idn or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage(),'P21') :::: local gender_id = getSnak(claims, {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if gender_id == nil or not (gender_id == "Q6581072" or gender_id == "Q1052281" or gender_id == "Q43445") then :::: -- not female, transgender female or female organism :::: return false :::: end :::: end :::: return true ::::end ::::-- Fetch female form of label ::::local function feminineForm(id, lang) :::: local feminine_claims = getStatements(id, 'P2521') :::: for _, feminine_claim in ipairs(feminine_claims) do :::: if getSnak(feminine_claim, {'mainsnak', 'datavalue', 'value', 'language'}) == lang then :::: return feminine_claim.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end ::::end ::::-- Add an icon for no label in requested language ::::local function addLabelIcon(label_id, lang, uselang, icon) :::: local ret_lang, ret_icon = '', '' :::: if icon then :::: if lang and lang ~= uselang then :::: ret_lang = " <sup>(" .. lang .. ")</sup>" :::: end :::: if label_id and (lang == nil or lang ~= uselang) then :::: local namespace = '' :::: if string.sub(label_id, 1, 1) == 'P' then :::: namespace = 'Property:' :::: end :::: ret_icon = " [[File:OOjs_UI_icon_tag-rtl-progressive.svg|10px|baseline|class=skin-invert|" :::: .. mw.message.new('Translate-taction-translate'):inLanguage(uselang):plain() :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. namespace .. label_id .. "?uselang=" .. uselang .. "]]" :::: untranslated = true :::: end :::: if isSet(i18n.categorylabels) and lang ~= uselang and uselang == wiki.langcode then :::: ret_icon = ret_icon .. '[[' .. i18n.categorylabels .. (lang and ']]' or '/Q]]') :::: end :::: end :::: return ret_lang .. ret_icon ::::end ::::-- editicon values: true/false (no=false), right, void defaults to i18n.addpencil ::::-- labelicon only by parameter ::::local function setIcons(arg, parg) :::: local val = arg == nil and parg or arg :::: local edit_icon, label_icon :::: if not isSet(val) then :::: edit_icon, label_icon = i18n.addpencil, true :::: elseif val == false or val == "false" or val == "no" then :::: edit_icon, label_icon = false, false :::: else :::: edit_icon, label_icon = val, true :::: end :::: return edit_icon, label_icon ::::end ::::-- Add an icon for editing a statement with requirements for future Wikidata Bridge ::::local function addEditIcon(parameters) :::: local ret = '' :::: if parameters.editicon and parameters.id and parameters.property then :::: local bridge_flow = parameters.editbridge and ' data-bridge-edit-flow="single-best-value"' or '' :::: local icon_style = parameters.editicon == "right" and ' style="float: right;"' or '' :::: ret = ' <span class="penicon"' .. bridge_flow .. icon_style .. '>' :::: .. "[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|10px|baseline|" :::: .. string.gsub(mw.message.new('Wikibase-client-data-bridge-bailout-suggestion-go-to-repo-button'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain(), '{{WBREPONAME}}', 'Wikidata') :::: .. "|link=https://www.wikidata.org/wiki/" .. parameters.id .. "?uselang=" .. parameters.lang[1] .. "#" .. parameters.property .. "]]" :::: .. "</span>" :::: if isSet(i18n.categoryprop) then :::: ret = ret .. "[[" .. string.gsub(i18n.categoryprop, '$1', parameters.property) .. "]]" :::: end :::: end :::: return ret ::::end ::::-- add edit icon to the last element of a table ::::local function addEditIconTable(thetable, parameters) :::: if #thetable == 0 or parameters.editicon == false then :::: return thetable :::: end :::: local last_element = thetable[#thetable] :::: local the_icon = addEditIcon(parameters) :::: -- add it before last html closing tags :::: local tags = '' :::: local rev_element = string.reverse(last_element) :::: for tag in string.gmatch(rev_element, '(>%l+/<)') do :::: if string.match(rev_element, '^' .. tags .. tag) then :::: tags = tags .. tag :::: else :::: break :::: end :::: end :::: local last_tags = string.reverse(tags) :::: local offset = string.find(last_element, last_tags .. '$') :::: if offset then :::: thetable[#thetable] = string.sub(last_element, 1, offset - 1) .. the_icon .. last_tags :::: else :::: thetable[#thetable] = last_element .. the_icon :::: end :::: return thetable ::::end ::::-- Escape Lua captures ::::local function captureEscapes(text) :::: return mw.ustring.gsub(text, "(%%%d)", "%%%1") ::::end ::::-- expandTemplate or callParserFunction ::::local function expandBraces(text, formatting) :::: if text == nil or formatting == nil then return text end :::: -- only expand braces if provided in argument, not included in value as in Q1164668 :::: if mw.ustring.find(formatting, '{{', 1, true) == nil then return text end :::: if type(text) ~= "string" then :::: text = tostring(text) :::: end :::: :::: for braces in mw.ustring.gmatch(text, "{{(.-)}}") do :::: local parts = mw.text.split(braces, "|") :::: local title_part = parts[1] :::: local parameters = {} :::: for i = 2, #parts do :::: local subparts = mw.ustring.find(parts[i], "=") :::: if subparts then :::: local param_name = mw.ustring.sub(parts[i], 1, subparts - 1) :::: local param_value = mw.ustring.sub(parts[i], subparts + 1, -1) :::: -- reconstruct broken links by parts :::: if i < #parts and mw.ustring.find(param_value, "[[", 1, true) and not mw.ustring.find(param_value, "]]", 1, true) then :::: parameters[param_name] = param_value :::: local part_next = i + 1 :::: while parts[part_next] and mw.ustring.find(parts[part_next], "]]", 1, true) do :::: parameters[param_name] = parameters[param_name] .. "|" .. parts[part_next] :::: part_next = part_next + 1 :::: end :::: else :::: parameters[param_name] = param_value :::: end :::: elseif not mw.ustring.find(parts[i], "]]", 1, true) then :::: table.insert(parameters, parts[i]) :::: end :::: end :::: :::: local braces_expanded :::: if mw.ustring.find(title_part, ":") :::: and mw.text.split(title_part, ":")[1] ~= mw.site.namespaces[10].name -- not a prefix Template: :::: then :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():callParserFunction{name=title_part, args=parameters} :::: elseif title_part == "!" then :::: -- template:! may be deleted locally, now provided by MediaWiki :::: -- although it works, it raises a Lua internal error :::: braces_expanded = "|" :::: else :::: braces_expanded = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=title_part, args=parameters} :::: end :::: braces = mw.ustring.gsub(braces, "([%^%$%(%)%%%.%[%]%*%+%-%?])", "%%%1") -- escape magic characters :::: braces_expanded = captureEscapes(braces_expanded) :::: text = mw.ustring.gsub(text, "{{" .. braces .. "}}", braces_expanded) :::: end :::: :::: return text ::::end ::::-- format data type math ::::local function printDatatypeMath(data) :::: return mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#tag:math', data) ::::end ::::-- format data type musical-notation ::::local function printDatatypeMusical(data, formatting) :::: local attr = {} :::: if formatting == 'sound' then :::: attr.sound = 1 :::: end :::: return mw.getCurrentFrame():extensionTag('score', data, attr) ::::end ::::-- format data type string ::::local function printDatatypeString(data, parameters) :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: return expandBraces(mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = data}), parameters.formatting) :::: elseif parameters.case then :::: return case(parameters.case, data, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: end :::: local data_number = string.match(data, "^%d+") :::: if data_number then -- sort key by initial number and remaining string :::: local sortkey = string.format("%019d", data_number * 1000) :::: return data, sortkey .. string.sub(data, #data_number + 1) :::: end :::: return data ::::end ::::-- format data type tabular-data ::::local function printDatatypeTabular(data, parameters) :::: local icon :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: icon = "no-icon" :::: data = string.gsub(data, '^Data:', '') -- remove prefix, i.e. see Module:Tabular data :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type url ::::local function printDatatypeUrl(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'weblink' then :::: local label_parts = mw.text.split(string.gsub(data, '/$', ''), '/') :::: local label = string.gsub(label_parts[3], '^www%.', '') :::: if #label_parts > 3 then :::: label = label .. '…' :::: end :::: return '[' .. data .. ' ' .. label .. ']' :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type external-id ::::local function printDatatypeExternal(data, parameters) :::: if parameters.formatting == 'externalid' then :::: local p_stat = mw.wikibase.getBestStatements(parameters.property, 'P1630') -- formatter URL :::: local p_link_pattern = getSnak(p_stat, {1, "mainsnak", "datavalue", "value"}) :::: if p_link_pattern then :::: local p_link = mw.ustring.gsub(p_link_pattern, '$1', {['$1'] = data}) :::: return '[' .. p_link .. ' ' .. data .. ']' :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters) ::::end ::::-- format data type commonsMedia and geo-shape ::::local function printDatatypeMedia(data, parameters) :::: local icon :::: if not string.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then :::: icon = "no-icon" :::: if not string.find(data, '^Data:') then :::: data = mw.uri.encode(data, 'PATH') -- encode special characters in filename :::: end :::: end :::: return printDatatypeString(data, parameters), icon ::::end ::::-- format data type globe-coordinate ::::local function printDatatypeCoordinate(data, formatting) :::: local function globes(globe_id) :::: -- parameter globe in coordinates accepted by GeoHack :::: -- see [[w:en:Special:PrefixIndex/Template:GeoTemplate]] :::: local globes = {['Q3343'] = 'ariel', ['Q3134'] = 'callisto', ['Q596'] = 'ceres', :::: ['Q6604'] = 'charon', ['Q7548'] = 'deimos', ['Q15040'] = 'dione', ['Q2'] = 'earth', :::: ['Q3303'] = 'enceladus', ['Q3143'] = 'europa', ['Q3169'] = 'ganymede', :::: ['Q15037'] = 'hyperion', ['Q17958'] = 'iapetus', ['Q3123'] = 'io', :::: ['Q319'] = 'jupiter', ['Q111'] = 'mars', ['Q308'] = 'mercury', ['Q15034'] = 'mimas', :::: ['Q3352'] = 'miranda', ['Q405'] = 'moon', ['Q3332'] = 'oberon', ['Q7547'] = 'phobos', :::: ['Q17975'] = 'phoebe', ['Q339'] = 'pluto', ['Q15050'] = 'rhea', ['Q15047'] = 'tethys', :::: ['Q2565'] = 'titan', ['Q3322'] = 'titania', ['Q3359'] = 'triton', :::: ['Q3338'] = 'umbriel', ['Q313']='venus', ['Q3030']='vesta'} :::: return globes[globe_id] :::: end :::: :::: local function roundPrecision(num, prec) :::: if prec == nil or prec <= 0 then return num end :::: local sig = 10^math.floor(math.log10(prec)+.5) -- significant figure from sexagesimal precision: 0.00123 -> 0.001 :::: return math.floor(num / sig + 0.5) * sig :::: end :::: :::: local precision = data.precision :::: local latitude = roundPrecision(data.latitude, precision) :::: local longitude = roundPrecision(data.longitude, precision) :::: if formatting and string.find(formatting, '$lat', 1, true) and string.find(formatting, '$lon', 1, true) then :::: local ret = mw.ustring.gsub(formatting, '$l[ao][tn]', {['$lat'] = latitude, ['$lon'] = longitude}) :::: if string.find(formatting, '$globe', 1, true) then :::: local myglobe = 'earth' :::: if isSet(data.globe) then :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] -- http://www.wikidata.org/wiki/Q2 :::: myglobe = globes(globenum) or 'earth' :::: end :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, '$globe', myglobe) :::: end :::: return expandBraces(ret, formatting) :::: elseif formatting == 'latitude' then :::: return latitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'longitude' then :::: return longitude, "no-icon" :::: elseif formatting == 'dimension' then :::: return data.dimension, "no-icon" :::: else --default formatting='globe' :::: if isSet(data.globe) == false or data.globe == 'http://www.wikidata.org/entity/Q2' then :::: return 'earth', "no-icon" :::: else :::: local globenum = mw.text.split(data.globe, 'entity/')[2] :::: return globes(globenum) or globenum, "no-icon" :::: end :::: end ::::end ::::-- Local functions for data value quantity ::::local function unitSymbol(id, lang) -- get unit symbol or code :::: local unit_symbol = '' :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: unit_symbol = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(0, '', id, true) :::: end :::: if unit_symbol == '' then :::: -- fetch it :::: local claims = mw.wikibase.getBestStatements(id, 'P5061') :::: if #claims > 0 then :::: local langclaims = {} :::: for _, snak in ipairs(claims) do :::: local snak_language = getSnak(snak, {"mainsnak", "datavalue", "value", "language"}) :::: if snak_language and not langclaims[snak_language] then -- just the first one by language :::: langclaims[snak_language] = snak.mainsnak.datavalue.value.text :::: end :::: end :::: for _, l in ipairs(lang) do :::: if langclaims[l] then :::: return langclaims[l] :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return unit_symbol ::::end ::::local function getUnit(amount, id, parameters) -- get unit symbol or name :::: local suffix = '' :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "unitcode" then :::: -- get unit symbol :::: local unit_symbol = unitSymbol(id, parameters.lang) :::: if isSet(unit_symbol) then :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. unit_symbol .. "]]" :::: else :::: suffix = unit_symbol :::: end :::: end :::: end :::: if suffix == '' then -- formatting=unit, or formatting=unitcode not found :::: -- get unit label :::: local unit_label, lang = getLabelByLangs(id, parameters.lang) :::: if lang == wiki.langcode and pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") then :::: suffix = require(wiki.module_title .. "/Units").getUnit(amount, unit_label, id, false) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', -6) == "linked" then :::: suffix = "[[" .. (mw.wikibase.getSitelink(id) or "d:" .. id) .. "|" .. suffix .. "]]" :::: end :::: else :::: suffix = (unit_label or id) .. addLabelIcon(id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon) :::: end :::: end :::: if suffix ~= '' then :::: suffix = ' ' .. suffix :::: end :::: return suffix ::::end ::::local function roundDefPrecision(in_num, factor) :::: -- rounds out_num with significant figures of in_num (default precision) :::: local out_num = in_num * factor :::: if factor/60 == math.floor(factor/60) or out_num == 0 then -- sexagesimal integer or avoiding NaN :::: return out_num :::: end :::: -- first, count digits after decimal mark, handling cases like '12.345e6' :::: local exponent, prec :::: local integer, dot, decimals, expstr = in_num:match('^(%d*)(%.?)(%d*)(.*)') :::: local e = expstr:sub(1, 1) :::: if e == 'e' or e == 'E' then :::: exponent = tonumber(expstr:sub(2)) :::: end :::: if dot == '' then :::: prec = -integer:match('0*$'):len() :::: else :::: prec = #decimals :::: end :::: if exponent then :::: -- So '1230' and '1.23e3' both give prec = -1, and '0.00123' and '1.23e-3' give 5. :::: prec = prec - exponent :::: end :::: -- significant figures :::: local in_bracket = 10^-prec -- -1 -> 10, 5 -> 0.00001 :::: local out_bracket = in_bracket * out_num / in_num :::: out_bracket = 10^math.floor(math.log10(out_bracket)+.5) -- 1230 -> 1000, 0.00123 -> 0.001 :::: -- round it (credit to Luc Bloom from http://lua-users.org/wiki/SimpleRound) :::: return math.floor(out_num/out_bracket + (out_num >=0 and 1 or -1) * 0.5) * out_bracket ::::end ::::-- format data type quantity ::::local function printDatatypeQuantity(data, parameters) :::: local amount = data.amount :::: amount = mw.ustring.gsub(amount, "%+", "") :::: local suffix = "" :::: local conv_amount, conv_suffix :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 4) == "unit" or string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" or parameters.convert then :::: local unit_id = data.unit :::: unit_id = mw.ustring.sub(unit_id, mw.ustring.find(unit_id, "Q"), -1) :::: if string.sub(unit_id, 1, 1) == "Q" then :::: suffix = getUnit(amount, unit_id, parameters) :::: local convert_to :::: if parameters.convert == "default" or parameters.convert == "default2" then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if exist and units.convert_default and next(units.convert_default) ~= nil then :::: convert_to = units.convert_default[unit_id] :::: end :::: elseif string.sub(parameters.convert or '', 1, 1) == "Q" then :::: convert_to = parameters.convert :::: elseif string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: convert_to = 'Q11574' -- seconds :::: end :::: if convert_to and convert_to ~= unit_id then :::: -- convert units :::: local conv_temp = { -- formulae for temperatures ºC, ºF, ªK: [from] = {[to] = 'formula'} :::: ['Q25267'] = {['Q42289'] = '$1*1.8+32', ['Q11597'] = '$1+273.15'}, :::: ['Q42289'] = {['Q25267'] = '($1-32)/1.8', ['Q11597'] = '($1+459.67)*5/9'}, :::: ['Q11597'] = {['Q25267'] = '$1-273.15', ['Q42289'] = '($1-273.15)*1.8000+32.00'} :::: } :::: if conv_temp[unit_id] and conv_temp[unit_id][convert_to] then :::: local amount_f = mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#expr', mw.ustring.gsub(conv_temp[unit_id][convert_to], "$1", amount)) :::: conv_amount = math.floor(tonumber(amount_f) + 0.5) :::: else :::: local conversions = getStatements(unit_id, 'P2442') -- conversion to standard unit :::: table.insert(conversions, mw.wikibase.getBestStatements(unit_id, 'P2370')[1]) -- conversion to SI unit :::: for _, conv in ipairs(conversions) do :::: if conv.mainsnak.snaktype == 'value' then -- no somevalue nor novalue :::: if conv.mainsnak.datavalue.value.unit == "http://www.wikidata.org/entity/" .. convert_to then :::: conv_amount = roundDefPrecision(amount, tonumber(conv.mainsnak.datavalue.value.amount)) :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: conv_suffix = getUnit(conv_amount, convert_to, parameters) :::: end :::: elseif parameters.convert == 'M' then :::: local exist, units = pcall(require, wiki.module_title .. "/Units") :::: if wiki.langcode == parameters.lang[1] :::: and exist and units.convert2M and type(units.convert2M) == "function" :::: then :::: conv_amount, conv_suffix = units.convert2M(amount) :::: conv_suffix = (conv_suffix or "").. suffix :::: elseif tonumber(amount) > 10^8 then :::: conv_amount = math.floor(amount/10^6 + 0.5) :::: conv_suffix = ' M' .. mw.text.trim(suffix) :::: end :::: end :::: :::: if conv_amount and parameters.formatting == 'raw' then :::: amount = conv_amount :::: suffix = "" :::: conv_amount = nil :::: end :::: end :::: end :::: local lang_obj = mw.language.new(parameters.lang[1]) :::: local sortkey = string.format("%019d", tonumber(amount) * 1000) :::: if string.sub(parameters.formatting or '', 1, 8) == "duration" then :::: local sec = tonumber(conv_amount or amount) :::: if parameters.formatting == 'duration' then :::: return lang_obj:formatDuration(sec) :::: elseif parameters.formatting == 'durationm:s' then :::: local mm = math.floor(sec / 60) :::: local ss = sec - (mm * 60) :::: return string.format("%02d:%02d", mm, ss) :::: else -- durationhms or durationh:m:s :::: local intervals = {"hours", "minutes", "seconds"} :::: local sec2table = lang_obj:getDurationIntervals(sec, intervals) :::: sec2table["seconds"] = (sec2table["seconds"] or 0) + tonumber("." .. (tostring(sec):match("%.(%d+)") or "0")) -- add decimals :::: local duration = '' :::: for i, v in ipairs(intervals) do :::: if parameters.formatting == 'durationh:m:s' then :::: if i == 1 and sec2table[v] then :::: duration = duration .. sec2table[v] .. ":" :::: elseif i == 2 then :::: duration = duration .. string.format("%02d", sec2table[v] or 0) .. ":" :::: elseif i == 3 then :::: local sec_str = tostring(lang_obj:formatNum(sec2table[v] or 0)) :::: duration = duration .. (sec2table[v] < 10 and "0" or "") .. sec_str :::: end :::: elseif sec2table[v] then :::: duration = duration .. lang_obj:formatNum(sec2table[v]) .. i18n.datetime.hms[v] .. (i < 3 and " " or "") :::: end :::: end :::: return duration :::: end :::: end :::: if parameters.case then :::: amount = case(parameters.case, amount, parameters.lang[1], feminineGender(parameters.id)) :::: elseif parameters.formatting ~= 'raw' then :::: if parameters.numformat then :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(string.format(parameters.numformat, amount))) :::: else :::: amount = lang_obj:formatNum(tonumber(amount)) :::: end :::: end :::: if conv_amount then :::: local conv_sortkey = string.format("%019d", conv_amount * 1000) :::: conv_amount = lang_obj:formatNum(conv_amount) :::: if parameters.convert == 'default2' then :::: return conv_amount .. conv_suffix .. ' (' .. amount .. suffix .. ')', conv_sortkey :::: else :::: return conv_amount .. conv_suffix, conv_sortkey :::: end :::: elseif mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$1', 1, true) then -- formatting with pattern :::: amount = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$1', {['$1'] = amount}) :::: end :::: return amount .. suffix, sortkey ::::end ::::-- format data type time ::::local function printDatatypeTime(data, parameters) :::: -- Dates and times are stored in ISO 8601 format :::: local timestamp = data.time :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: return timestamp, timestamp :::: end :::: local post_format :::: local calendar_add = "" :::: local precision = data.precision or 11 :::: :::: if string.sub(timestamp, 1, 1) == '-' then :::: post_format = i18n.datetime["bc"] :::: elseif string.sub(timestamp, 2, 3) == '00' then :::: post_format = i18n.datetime["ad"] :::: elseif precision > 8 then :::: -- calendar model :::: local calendar_model = {["Q12138"] = "gregorian", ["Q1985727"] = "gregorian", ["Q11184"] = "julian", ["Q1985786"] = "julian"} :::: local calendar_id = mw.text.split(data.calendarmodel, 'entity/')[2] :::: if (timestamp < "+1582-10-15T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "gregorian") :::: or (timestamp > "+1582-10-04T00:00:00Z" and calendar_model[calendar_id] == "julian") :::: then :::: calendar_add = " <sup>(" .. mw.message.new('Wikibase-time-calendar-' .. calendar_model[calendar_id]):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. ")</sup>" :::: end :::: end :::: :::: local function formatTime(form, stamp) :::: local pattern :::: if type(form) == "function" then :::: pattern = form(stamp) :::: else :::: pattern = form :::: end :::: stamp = tostring(stamp) :::: if mw.ustring.find(pattern, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(pattern, "$1", stamp) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) == '-' then -- formatDate() only supports years from 0 :::: stamp = '+' .. string.sub(stamp, 2) :::: elseif string.sub(stamp, 1, 1) ~= '+' then -- not a valid timestamp, it is a number :::: stamp = string.format("%04d", stamp) :::: end :::: local ret = mw.language.new(parameters.lang[1]):formatDate(pattern, stamp) :::: ret = string.gsub(ret, "^(%[?%[?)0+", "%1") -- suppress leading zeros :::: ret = string.gsub(ret, "( %[?%[?)0+", "%1") :::: return ret :::: end :::: :::: local function postFormat(t) :::: if post_format and mw.ustring.find(post_format, "$1") then :::: return mw.ustring.gsub(post_format, "$1", t) :::: end :::: return t :::: end :::: :::: local intyear = tonumber(string.match(timestamp, "[+-](%d+)")) :::: local ret = "" :::: :::: if precision <= 5 then -- precision is 10000 years or more :::: local factor = 10 ^ ((5 - precision) + 4) :::: local y2 = math.ceil(math.abs(intyear) / factor) :::: local relative = formatTime(i18n.datetime[precision], y2) :::: if post_format == i18n.datetime["bc"] then :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.beforenow, "$1", relative) :::: else :::: ret = mw.ustring.gsub(i18n.datetime.afternow, "$1", relative) :::: end :::: local ret_number = string.match(ret, "%d+") :::: if ret_number ~= nil then :::: ret = mw.ustring.gsub(ret, ret_number, mw.language.new(parameters.lang[1]):formatNum(tonumber(ret_number))) :::: end :::: elseif precision == 6 or precision == 7 then -- millennia or centuries :::: local card = math.floor((intyear - 1) / 10^(9 - precision)) + 1 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[precision], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif precision == 8 then -- decades :::: local card = math.floor(math.abs(intyear) / 10) * 10 :::: ret = formatTime(i18n.datetime[8], card) :::: ret = postFormat(ret) :::: elseif intyear > 9999 then -- not a valid timestamp :::: return :::: elseif precision == 9 or parameters.formatting == 'Y' then -- precision is year :::: ret = formatTime(i18n.datetime[9], intyear) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: elseif precision == 10 then -- month :::: ret = formatTime(i18n.datetime[10], timestamp .. " + 1 day") -- formatDate yyyy-mm-00 returns the previous month :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: else -- precision 11, day :::: ret = formatTime(parameters.formatting or i18n.datetime[11], timestamp) :::: ret = postFormat(ret) .. calendar_add :::: end :::: return ret, timestamp ::::end ::::-- format data value wikibase-entityid with data types wikibase-item or wikibase-property ::::local function printDatatypeEntity(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local entity_page = 'Special:EntityPage/' .. entity_id :::: local label, lang = getLabelByLangs(entity_id, parameters.lang) :::: local sitelink = mw.wikibase.getSitelink(entity_id) :::: local parameter = parameters.formatting :::: local labelcase = label or sitelink :::: if parameters.gender == 'feminineform' then :::: labelcase = feminineForm(entity_id, lang) or labelcase :::: end :::: if parameters.case ~= 'gender' then :::: labelcase = case(parameters.case, labelcase, lang, parameters.lang[1], entity_id, parameters.id) :::: end :::: if labelcase == nil and i18n.qidlabels == false then :::: return :::: end :::: local ret1, ret2 :::: if parameter == 'label' then :::: ret1 = labelcase or entity_id :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: elseif parameter == 'sitelink' then :::: ret1 = (sitelink or 'd:' .. entity_page) :::: ret2 = sitelink or entity_id :::: elseif mw.ustring.find((parameter or ''), '$1', 1, true) then -- formatting = a pattern :::: ret1 = mw.ustring.gsub(parameter, '$1', labelcase or entity_id) :::: ret1 = expandBraces(ret1, parameter) :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: else :::: if parameter == "ucfirst" or parameter == "ucinternallink" then :::: if labelcase and lang then :::: labelcase = mw.language.new(lang):ucfirst(labelcase) :::: end :::: -- only first of a list, reset formatting for next ones :::: if parameter == "ucinterlanllink" then :::: parameters.formatting = 'internallink' :::: else :::: parameters.formatting = nil -- default format :::: end :::: end :::: :::: if sitelink then :::: ret1 = '[[' .. sitelink .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: elseif label and string.match(parameter or '', 'internallink$') and not mw.wikibase.getEntityIdForTitle(label) then :::: ret1 = '[[' .. label .. '|' .. labelcase .. ']]' :::: ret2 = labelcase :::: else :::: ret1 = '[[d:' .. entity_page .. '|' .. (labelcase or entity_id) .. ']]' :::: ret2 = labelcase or entity_id :::: end :::: end :::: :::: return ret1 .. addLabelIcon(entity_id, lang, parameters.lang[1], parameters.labelicon), ret2 ::::end ::::-- format data type wikibase-lexeme ::::local function printDatatypeLexeme(data, parameters) :::: local entity_id = data['id'] :::: if parameters.formatting == 'raw' then :::: return entity_id, entity_id :::: end :::: local lemmas = mw.wikibase.getEntity(entity_id):getLemmas() :::: if parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= parameters.lang[1] then :::: return :::: end :::: local ret = '[[d:Special:EntityPage/' .. entity_id .. '|' .. lemmas[1][1] .. ']]' :::: if parameters.list ~= 'lang' or (parameters.list == 'lang' and lemmas[1][2] ~= wiki.langcode) then :::: ret = ret .. " <sup>(" .. lemmas[1][2] .. ")</sup>" :::: end :::: return ret, entity_id ::::end ::::-- format data type monolingualtext ::::local function printDatatypeMonolingual(data, parameters) :::: -- data fields: language [string], text [string] :::: local valid_lang = {[parameters.lang[1]] = true, ["mul"] = true} :::: if parameters.list == "lang" and not valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.list == "notlang" and valid_lang[data["language"]] then :::: return :::: elseif parameters.formatting == "language" or parameters.formatting == "text" then :::: return data[parameters.formatting] :::: end :::: local result = data["text"] :::: valid_lang = {[wiki.langcode] = true, ["mul"] = true} :::: if not valid_lang[data["language"]] then :::: result = mw.ustring.gsub('<span lang="$1">$2</span>', '$[12]', {["$1"]=data["language"], ["$2"]=data["text"]}) :::: end :::: if mw.ustring.find((parameters.formatting or ''), '$', 1, true) then :::: -- output format defined with $text, $language :::: result = mw.ustring.gsub(parameters.formatting, '$text', result) :::: result = mw.ustring.gsub(result, '$language', data["language"]) :::: end :::: return result ::::end ::::local function getSnakValue(snak, parameters) :::: parameters.editbridge = false :::: if snak.snaktype == 'value' then -- see Special:ListDatatypes :::: -- data value string :::: if snak.datatype == "string" then :::: parameters.editbridge = true -- Wikidata Bridge currently only for string values :::: return printDatatypeString(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "commonsMedia" or snak.datatype == "geo-shape" then :::: return printDatatypeMedia(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "tabular-data" then :::: return printDatatypeTabular(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "url" then :::: return printDatatypeUrl(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "external-id" then :::: return printDatatypeExternal(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'math' then :::: return printDatatypeMath(snak.datavalue.value) :::: elseif snak.datatype == 'musical-notation' then :::: return printDatatypeMusical(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: -- data types other than string value :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-item' or snak.datatype == 'wikibase-property' then :::: if i18n.suppress[snak.datavalue.value.id] then :::: return :::: end :::: return printDatatypeEntity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'wikibase-lexeme' then :::: return printDatatypeLexeme(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == 'monolingualtext' then :::: return printDatatypeMonolingual(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "globe-coordinate" then :::: return printDatatypeCoordinate(snak.datavalue.value, parameters.formatting) :::: elseif snak.datatype == "quantity" then :::: return printDatatypeQuantity(snak.datavalue.value, parameters) :::: elseif snak.datatype == "time" then :::: return printDatatypeTime(snak.datavalue.value, parameters) :::: end :::: elseif snak.snaktype == 'novalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.shownovalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-novalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: elseif snak.snaktype == 'somevalue' then :::: if parameters.formatting == 'raw' or parameters.showsomevalue == false then return end :::: return mw.message.new('Wikibase-snakview-snaktypeselector-somevalue'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: end :::: return mw.wikibase.renderSnak(snak) ::::end ::::local function printError(key) :::: return '<span class="error">' .. i18n.errors[key] .. '</span>' ::::end ::::local function getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: -- a "snak" is Wikidata terminology for a typed key/value pair :::: -- a claim consists of a main snak holding the main information of this claim, :::: -- as well as a list of attribute snaks and a list of references snaks :::: if qualifierId then :::: -- search the attribute snak with the given qualifier as key :::: if claim.qualifiers then :::: local qualifier = claim.qualifiers[qualifierId] :::: if qualifier then :::: if qualifier[1].datatype == "monolingualtext" then :::: -- iterate over monolingualtext qualifiers to get languages :::: local qual_lang, qual_mul :::: for idx in pairs(qualifier) do :::: qual_lang = getSnak(qualifier[idx], {"datavalue", "value", "language"}) :::: if qual_lang == parameters.lang[1] then :::: return qualifier[idx] -- return local language if found :::: elseif qual_lang == "mul" then :::: qual_mul = qualifier[idx] :::: end :::: end :::: return qual_mul -- else return multilingual :::: elseif parameters.list then :::: return qualifier :::: else :::: return qualifier[1] :::: end :::: end :::: end :::: return nil, printError("qualifier-not-found") :::: else :::: -- otherwise return the main snak :::: return claim.mainsnak :::: end ::::end ::::local function getValueOfClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local snak, error = getQualifierSnak(claim, qualifierId, parameters) :::: if not snak then :::: return nil, nil, error :::: elseif snak[1] then -- a multi qualifier :::: local result, sortkey = {}, {} :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: for idx in pairs(snak) do :::: result[#result + 1], sortkey[#sortkey + 1] = getSnakValue(snak[idx], parameters) :::: if maxvals and maxvals == #result then break end :::: end :::: return mw.text.listToText(result, parameters.qseparator, parameters.qconjunction), sortkey[1] :::: else -- a property or a qualifier :::: return getSnakValue(snak, parameters) :::: end ::::end ::::local function getValueOfParentClaim(claim, qualifierId, parameters) :::: local qids = mw.text.split(qualifierId, '/', true) :::: local value, sortkey, valueraw = {}, {}, {} :::: local parent_raw, value_text :::: if qids[1] == parameters.property then :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: else :::: parent_raw, _, _ = getValueOfClaim(claim, qids[1], {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang, ["list"]=true, ["qseparator"]='/', ["qconjunction"]='/'}) :::: end :::: if string.sub(parent_raw or '', 1, 1) == "Q" then -- protection for 'no value' :::: local parent_qids = mw.text.split(parent_raw, '/', true) :::: for idx, p_qid in ipairs(parent_qids) do :::: local parent_claims = mw.wikibase.getBestStatements(p_qid, qids[2]) :::: if parent_claims[1] then :::: value[idx], sortkey[idx], _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, parameters) :::: -- raw parent value needed for while/black lists, lang for avoiding an error on types other than entity :::: valueraw[idx], _, _ = getValueOfClaim(parent_claims[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: end :::: end :::: end :::: if value[1] then :::: value_text = mw.text.listToText(value, parameters.qseparator, parameters.qconjunction) :::: end :::: return value_text, sortkey[1], valueraw[1] ::::end ::::-- see d:Help:Sources ::::local function getReferences(claim, parameters) :::: if not (parameters.references or parameters.onlysourced) then :::: return '', false :::: end :::: local lang = parameters.lang :::: local maxrefs = tonumber(parameters.references) or 1 :::: local notproperref = { :::: ["P143"] = true, -- imported from :::: ["P3452"] = true, -- inferred from :::: ["P887"] = true, -- based on heuristic :::: ["P4656"] = true -- Wikimedia import URL :::: } :::: local result = {} :::: -- traverse through all references :::: for ref in pairs(claim.references or {}) do :::: local refparts :::: local refs = {} :::: local validref = true :::: local ref_id :::: -- traverse through all parts of the current reference :::: for snakkey, snakval in pairs(claim.references[ref].snaks or {}) do :::: for partkey, _ in pairs(claim.references[ref].snaks[snakkey] or {}) do :::: if notproperref[snakkey] then -- not a proper reference :::: validref = false :::: break :::: end :::: end :::: if validref then :::: for snakidx = 1, #snakval do :::: if snakidx > 1 then refparts = refparts .. ", " end :::: if snakval[snakidx].datatype == 'external-id' then :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {formatting='externalid', property=snakval[snakidx].property, lang=lang}) or '') :::: else :::: refparts = refparts or '' .. (getSnakValue(snakval[snakidx], {lang=lang}) or '') :::: end :::: end :::: refs[snakkey] = refparts :::: refparts = nil :::: if snakkey == "P248" then -- stated in :::: ref_id = getSnak(snakval, {1, "datavalue", "value", "id"}) :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- fill missing values with parent item :::: if ref_id then :::: local function refParent(qid, pid, formatting) :::: local snak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(qid, pid), {1, "mainsnak"}) :::: return snak and getSnakValue(snak, {formatting=formatting, lang=lang}) :::: end :::: :::: refs['P50'] = refs['P50'] or refParent(ref_id, 'P50', 'label') -- author :::: refs['P407'] = refs['P407'] or refParent(ref_id, 'P407', 'label') -- language of work :::: refs['P123'] = refs['P123'] or refParent(ref_id, 'P123', 'label') -- publisher :::: refs['P577'] = refs['P577'] or refParent(ref_id, 'P577') -- date :::: refs['P1433'] = refs['P1433'] or refParent(ref_id, 'P1433', 'label') -- published in :::: refs['P304'] = refs['P304'] or refParent(ref_id, 'P304') -- page(s) :::: refs['P433'] = refs['P433'] or refParent(ref_id, 'P433') -- issue :::: refs['P236'] = refs['P236'] or refParent(ref_id, 'P236') -- ISSN :::: refs['P356'] = refs['P356'] or refParent(ref_id, 'P356') -- DOI :::: end :::: :::: -- get title of local templates for citing references :::: local template_web = mw.wikibase.getSitelink('Q5637226') or "" :::: template_web = mw.text.split(template_web, ":")[2] -- split off namespace from front :::: local template_journal = mw.wikibase.getSitelink('Q5624899') or "" :::: template_journal = mw.text.split(template_journal, ":")[2] :::: :::: local citeParams = {} :::: if refs['P854'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_web then :::: -- if both "reference URL" and "title" (or "stated in") are present, then use cite web template :::: citeParams[i18n['cite']['url']] = refs['P854'] :::: if refs['P248'] and refs['P1476'] == nil then :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P248']:match("^%[%[.-|(.-)%]%]") :::: else :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] :::: citeParams[i18n['cite']['website']] = refs['P248'] :::: end :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['publisher']] = refs['P123'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['access-date']] = refs['P813'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-url']] = refs['P1065'] :::: citeParams[i18n['cite']['archive-date']] = refs['P2960'] :::: citeParams[i18n['cite']['quote']] = refs['P1683'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_web, args=citeParams} :::: elseif refs['P1433'] and (refs['P1476'] or refs['P248']) and template_journal then :::: -- if both "published in" and "title" (or "stated in") are present, then use cite journal template :::: citeParams[i18n['cite']['work']] = refs['P1433'] :::: citeParams[i18n['cite']['title']] = refs['P1476'] or refs['P248'] :::: citeParams[i18n['cite']['author']] = refs['P50'] :::: citeParams[i18n['cite']['date']] = refs['P577'] :::: citeParams[i18n['cite']['issue']] = refs['P433'] :::: citeParams[i18n['cite']['pages']] = refs['P304'] :::: citeParams[i18n['cite']['language']] = refs['P407'] :::: citeParams[i18n['cite']['issn']] = refs['P236'] :::: citeParams[i18n['cite']['doi']] = refs['P356'] :::: refparts = mw.getCurrentFrame():expandTemplate{title=template_journal, args=citeParams} :::: elseif validref then :::: -- raw ouput :::: local snaksorder = claim.references[ref]["snaks-order"] :::: local function indexed(a) :::: for _, b in ipairs(snaksorder) do :::: if b == a then return true end :::: end :::: return false :::: end :::: for k, _ in pairs(refs or {}) do :::: if not indexed(k) then :::: table.insert(snaksorder, k) :::: end :::: end :::: local italics = "''" :::: local ref_label :::: for _, k in ipairs(snaksorder) do :::: if refs[k] then :::: refparts = refparts and refparts .. " " or "" :::: ref_label = case('infoboxlabel', getLabelByLangs(k, lang) or '') :::: refparts = refparts .. mw.ustring.gsub(ref_label, "^%l", mw.ustring.upper) .. ": " :::: refparts = refparts .. italics .. refs[k] .. italics .. "." :::: italics = "" :::: end :::: end :::: end :::: :::: if refparts then :::: local ref_name = claim.references[ref].hash :::: result[#result + 1] = mw.getCurrentFrame():extensionTag("ref", refparts, {name=ref_name}) :::: if maxrefs and maxrefs == #result then break end :::: end :::: end :::: :::: if #result > 0 then :::: if parameters.references then :::: if isSet(i18n.categoryref) then :::: result[#result + 1] = "[[" ..i18n.categoryref .. "]]" :::: end :::: return table.concat(result), true :::: else :::: return '', true :::: end :::: end :::: return '', false ::::end ::::-- Set lists of filtered values ::::local function setFilterLists(num_qual, args) :::: local lists = {['whitelist']={}, ['blacklist']={}, ['ignorevalue']={}, ['selectvalue']={}} :::: for i = 0, num_qual do :::: for k, _ in pairs(lists) do :::: if isSet(args[k .. i]) then :::: lists[k][tostring(i)] = {} :::: local pattern = 'Q%d+' :::: if string.sub(args[k .. i], 1, 1) ~= 'Q' then :::: pattern = '[^%p%s]+' :::: end :::: for q in string.gmatch(args[k .. i], pattern) do :::: lists[k][tostring(i)][q] = true :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return lists['whitelist'], lists['blacklist'], lists['ignorevalue'], lists['selectvalue'] ::::end ::::local function tableParameters(args, parameters, column) :::: local column_params = mw.clone(parameters) :::: column_params.formatting = args["colformat"..column]; if column_params.formatting == "" then column_params.formatting = nil end :::: column_params.convert = args["convert" .. column] :::: if args["case" .. column] then :::: column_params.case = args["case" .. column] :::: end :::: return column_params ::::end ::::local function getEntityId(args, pargs, unnamed) :::: pargs = pargs or {} :::: local id = args.item or args.from or (unnamed and mw.text.trim(args[1] or '') or nil) :::: if not isSet(id) then :::: id = pargs.item or pargs.from or (unnamed and mw.text.trim(pargs[1] or '') or nil) :::: end :::: if isSet(id) then :::: if string.find(id, ":") then -- remove prefix as Property:Pid :::: id = mw.text.split(id, ":")[2] :::: end :::: else :::: id = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() :::: end :::: return id ::::end ::::local function getArg(value, default, aliases) :::: if type(value) == 'boolean' then return value :::: elseif value == "false" or value == "no" then return false :::: elseif value == "true" or value == "yes" then return true :::: elseif value and aliases and aliases[value] then return aliases[value] :::: elseif isSet(value) then return value :::: elseif default then return default :::: else return nil :::: end ::::end ::::-- Main function claim --------------------------------------------- ::::-- on debug console use: =p.claim{item="Q...", property="P...", ...} ::::function p.claim(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local is_sandbox = isSet(pargs.sandbox) :::: if not required and is_sandbox then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).claim(frame) :::: end :::: --If a value is already set, use it :::: if isSet(args.value) then :::: if args.value == 'NONE' then :::: return :::: else :::: return args.value :::: end :::: end :::: :::: -- arguments :::: local parameters = {} :::: parameters.id = getEntityId(args, pargs) :::: if parameters.id == nil then return end :::: parameters.property = string.upper(args.property or "") :::: local qualifierId = {} :::: qualifierId[1] = getArg(string.upper(args.qualifier or args.qualifier1 or "")) :::: local i = 2 :::: while isSet(args["qualifier" .. i]) do :::: qualifierId[i] = string.upper(args["qualifier" .. i]) :::: i = i + 1 :::: end :::: parameters.formatting = getArg(args.formatting) :::: parameters.convert = getArg(args.convert) :::: parameters.numformat = getArg(args.numformat) :::: parameters.case = args.case :::: parameters.list = getArg(args.list, true, {firstrank='bestrank'}) :::: parameters.listmax = args.listmax :::: parameters.listrank = getArg(args.listrank) :::: if type(parameters.list) == "number" then -- backwards compatibility :::: parameters.listmax = parameters.listmax or parameters.list :::: parameters.list = true :::: elseif parameters.list == "bestrank" then :::: parameters.listrank = parameters.listrank or "bestrank" :::: parameters.list = true :::: end :::: parameters.shownovalue = getArg(args.shownovalue, true) :::: parameters.showsomevalue = getArg(args.showsomevalue, true) :::: parameters.separator = getArg(args.separator) :::: parameters.conjunction = getArg(args.conjunction, parameters.separator) :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, parameters.separator) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.conjunction) :::: local sorting_col = args.tablesort :::: local sorting_up = (args.sorting or "") ~= "-1" :::: local rowformat = args.rowformat :::: parameters.references = getArg(args.references, false) :::: parameters.onlysourced = getArg(args.onlysourced, false) :::: local showerrors = args.showerrors :::: local default = args.default :::: if default then showerrors = nil end :::: parameters.lang = findLang(args.lang) :::: if parameters.formatting == "raw" then :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = false, false :::: else :::: parameters.editicon, parameters.labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) -- needs loadI18n by findLand :::: end :::: :::: -- fetch property :::: local claims = {} :::: local bestrank = parameters.listrank == 'bestrank' and parameters.list ~= 'lang' :::: for p in string.gmatch(parameters.property, 'P[%d/P]+') do -- P123 or P45/P67 :::: if string.find(p, ".+/.+") then :::: local props = mw.text.split(p, "/") :::: local claims_child = {} :::: claims_child = getStatements(parameters.id, props[1], bestrank) :::: if #claims_child > 0 then :::: local parent_id, _, _ = getValueOfClaim(claims_child[1], nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=parameters.lang}) :::: if string.sub(parent_id or '', 1, 1) == "Q" then :::: claims = getStatements(parent_id, props[2], bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = props[1] :::: break :::: end :::: end :::: end :::: else :::: claims = getStatements(parameters.id, p, bestrank) :::: if #claims > 0 then :::: parameters.property = p :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if #claims == 0 then :::: local ret = showerrors and printError("property-not-found") or default :::: return ret, args.query == 'num' and 0 or '' :::: end :::: :::: -- defaults for table :::: local preformat, postformat = "", "" :::: local whitelisted = false :::: local whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = {}, {}, {}, {} :::: if parameters.formatting == "table" then :::: parameters.separator = parameters.separator or "<br />" :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or "<br />" :::: parameters.qseparator = getArg(args.qseparator, mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: parameters.qconjunction = getArg(args.qconjunction, parameters.qseparator) :::: if not rowformat then :::: rowformat = "$0 ($1" :::: i = 2 :::: while qualifierId[i] do :::: rowformat = rowformat .. ", $" .. i :::: i = i + 1 :::: end :::: rowformat = rowformat .. ")" :::: elseif mw.ustring.find(rowformat, "^[*#]") then :::: parameters.separator = "</li><li>" :::: parameters.conjunction = "</li><li>" :::: if mw.ustring.match(rowformat, "^[*#]") == "*" then :::: preformat = "<ul><li>" :::: postformat = "</li></ul>" :::: else :::: preformat = "<ol><li>" :::: postformat = "</li></ol>" :::: end :::: rowformat = mw.ustring.gsub(rowformat, "^[*#] ?", "") :::: end :::: :::: -- set lists of filtered values :::: whitelist, blacklist, ignorevalue, selectvalue = setFilterLists(#qualifierId, args) :::: local next = next :::: if next(whitelist) ~= nil then whitelisted = true end :::: end :::: :::: -- set feminine case if gender is requested :::: local itemgender = args.itemgender :::: local idgender :::: if itemgender then :::: if string.match(itemgender, "^P%d+$") then :::: local snak_id = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(parameters.id, itemgender), {1, "mainsnak", "datavalue", "value", "id"}) :::: if snak_id then :::: idgender = snak_id :::: end :::: elseif string.match(itemgender, "^Q%d+$") then :::: idgender = itemgender :::: end :::: end :::: local gender_requested = false :::: if parameters.case == "gender" or idgender then :::: gender_requested = true :::: elseif parameters.formatting == "table" then :::: for i=0, #qualifierId do :::: if args["case" .. i] and args["case" .. i] == "gender" then :::: gender_requested = true :::: break :::: end :::: end :::: end :::: if gender_requested then :::: if feminineGender(idgender or parameters.id) then :::: parameters.gender = "feminineform" :::: end :::: end :::: :::: -- get initial sort indices :::: local sortindices = {} :::: for idx in pairs(claims) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: -- sort by claim rank :::: local comparator = function(a, b) :::: local rankmap = { deprecated = 2, normal = 1, preferred = 0 } :::: local ranka = rankmap[claims[a].rank or "normal"] .. string.format("%08d", a) :::: local rankb = rankmap[claims[b].rank or "normal"] .. string.format("%08d", b) :::: return ranka < rankb :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: local result, result2, result_query :::: local error :::: if parameters.list or parameters.formatting == "table" then :::: -- convert LF to line feed, <br /> may not work on some cases :::: parameters.separator = parameters.separator == "LF" and "\010" or parameters.separator :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction == "LF" and "\010" or parameters.conjunction :::: -- i18n separators :::: parameters.separator = parameters.separator or mw.message.new('Comma-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() :::: parameters.conjunction = parameters.conjunction or (mw.message.new('And'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain() .. mw.message.new('Word-separator'):inLanguage(parameters.lang[1]):plain()) :::: -- iterate over all elements and return their value (if existing) :::: local value, valueq :::: local sortkey, sortkeyq :::: local values = {} :::: local sortkeys = {} :::: local refs = {} :::: local rowlist = {} -- rows to list with whitelist or blacklist :::: for idx in pairs(claims) do :::: local claim = claims[sortindices[idx]] :::: local reference = {} :::: if not whitelisted then rowlist[idx] = true end :::: if parameters.formatting == "table" then :::: local params = tableParameters(args, parameters, "0") :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: if value then :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: if whitelist["0"] or blacklist["0"] then :::: local valueraw, _, _ = getValueOfClaim(claim, nil, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang}) :::: if whitelist["0"] and whitelist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = true :::: elseif blacklist["0"] and blacklist["0"][valueraw or ""] then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: for i, qual in ipairs(qualifierId) do :::: local j = tostring(i) :::: params = tableParameters(args, parameters, j) :::: local valueq, sortkeyq, valueraw :::: if qual == parameters.property then -- hack for getting the property with another formatting, i.e. colformat1=raw :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, nil, params) :::: else :::: for q in mw.text.gsplit(qual, '%s*OR%s*') do :::: if string.find(q, ".+/.+") then :::: valueq, sortkeyq, valueraw = getValueOfParentClaim(claim, q, params) :::: elseif string.find(q, "^/.+") then :::: local claim2 = getStatements(parameters.id, string.sub(q, 2), bestrank) :::: if #claim2 > 0 then :::: -- only first value of a property as alternative to a qualifier :::: -- multiple values may not be related to a given raw of the table :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim2[1], nil, params) :::: end :::: else :::: valueq, sortkeyq, _ = getValueOfClaim(claim, q, params) :::: end :::: if valueq then :::: qual = q :::: break :::: end :::: end :::: end :::: values[#values]["col" .. j] = valueq :::: sortkeys[#sortkeys]["col" .. j] = sortkeyq or valueq :::: if whitelist[j] or blacklist[j] or ignorevalue[j] or selectvalue[j] then :::: valueq = valueraw or getValueOfClaim(claim, qual, {["formatting"]="raw", ["lang"]=params.lang, ["list"]=params.list}) :::: if valueq then :::: if whitelist[j] then :::: for k, v in pairs(whitelist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = true :::: end :::: end :::: elseif blacklist[j] then :::: for k, v in pairs(blacklist[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: rowlist[#values] = false :::: end :::: end :::: elseif ignorevalue[j] then :::: for k, v in pairs(ignorevalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: elseif selectvalue[j] then :::: local selected :::: for k, v in pairs(selectvalue[j]) do :::: if v and string.find(valueq, k, 1, true) then :::: selected = true :::: end :::: end :::: if selected == nil then :::: values[#values]["col" .. j] = nil :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: else :::: value, sortkey, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: values[#values + 1] = {} :::: sortkeys[#sortkeys + 1] = {} :::: refs[#refs + 1] = {} :::: end :::: if not value and showerrors then value = error end :::: if value then :::: if (parameters.references or parameters.onlysourced) and claim.references then :::: reference = claim.references :::: end :::: refs[#refs]["col0"] = reference :::: values[#values]["col0"] = value :::: sortkeys[#sortkeys]["col0"] = sortkey or value :::: end :::: end :::: -- sort and format results :::: sortindices = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: sortindices[#sortindices + 1] = idx :::: end :::: if sorting_col then :::: local sorting_table = mw.text.split(sorting_col, '%D+') :::: local comparator = function(a, b) :::: local valuea, valueb :::: local i = 1 :::: while valuea == valueb and i <= #sorting_table do :::: valuea = sortkeys[a]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: valueb = sortkeys[b]["col" .. sorting_table[i]] or '' :::: i = i + 1 :::: end :::: :::: if sorting_up then :::: return valueb > valuea :::: end :::: return valueb < valuea :::: end :::: table.sort(sortindices, comparator) :::: end :::: local maxvals = tonumber(parameters.listmax) :::: result = {} :::: for idx in pairs(values) do :::: local valuerow = values[sortindices[idx]] :::: local reference, valid_ref = getReferences({["references"] = refs[sortindices[idx]]["col0"]}, parameters) :::: :::: value = valuerow["col0"] :::: if parameters.formatting == "table" then :::: if not rowlist[sortindices[idx]] then :::: value = nil :::: else :::: local rowformatting = rowformat .. "$" -- fake end character added for easy gsub :::: value = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$0", {["$0"] = value}) :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$R0", reference) -- add reference :::: for i, _ in ipairs(qualifierId) do :::: local valueq = valuerow["col" .. i] :::: if args["rowsubformat" .. i] and isSet(valueq) then :::: -- add fake end character $ :::: -- gsub $i not followed by a number so $1 doesn't match $10, $11... :::: -- remove fake end character :::: valueq = captureEscapes(valueq) :::: valueq = mw.ustring.gsub(args["rowsubformat" .. i] .. "$", "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: valueq = string.sub(valueq, 1, -2) :::: rowformatting = mw.ustring.gsub(rowformatting, "$" .. i .. "(%D)", args["rowsubformat" .. i] .. "%1") :::: end :::: valueq = valueq and captureEscapes(valueq) or '' :::: value = mw.ustring.gsub(value, "$" .. i .. "(%D)", valueq .. "%1") :::: end :::: value = string.sub(value, 1, -2) -- remove fake end character :::: value = expandBraces(value, rowformatting) :::: end :::: elseif value then :::: value = expandBraces(value, parameters.formatting) :::: value = value .. reference :::: end :::: if isSet(value) and (not parameters.onlysourced or (parameters.onlysourced and valid_ref)) then :::: result[#result + 1] = value :::: if not parameters.list or (maxvals and maxvals == #result) then :::: break :::: end :::: end :::: end :::: :::: if args.query == 'num' then :::: result_query = #result :::: end :::: if #result > 0 then :::: if parameters.formatting == 'table' then :::: result = addEditIconTable(result, parameters) -- in a table, add edit icon on last element :::: end :::: result = preformat .. mw.text.listToText(result, parameters.separator, parameters.conjunction) .. postformat :::: else :::: result = '' :::: end :::: else :::: -- return first element :::: local claim = claims[sortindices[1]] :::: result, result2, error = getValueOfClaim(claim, qualifierId[1], parameters) :::: if result then :::: local ref, valid_ref = getReferences(claim, parameters) :::: if parameters.onlysourced and valid_ref == false then :::: result = nil :::: else :::: result = result .. ref :::: end :::: end :::: if args.query == 'num' then result_query = result and 1 or 0 end :::: end :::: :::: if isSet(result) then :::: if not (parameters.formatting == 'table' or (result2 and result2 == 'no-icon')) then :::: -- add edit icon, except table added previously and except explicit no-icon internal flag :::: result = result .. addEditIcon(parameters) :::: end :::: else :::: if showerrors then result = error else result = default end :::: end :::: if args.query == 'untranslated' and required and not is_sandbox then :::: result_query = untranslated :::: end :::: return result, result_query or '' ::::end ::::-- Local functions for getParentValues ----------------------- ::::local function uc_first(word) :::: if word == nil then return end :::: return mw.ustring.upper(mw.ustring.sub(word, 1, 1)) .. mw.ustring.sub(word, 2) ::::end ::::local function getPropertyValue(id, property, parameter, langs, labelicon, case) :::: local snaks = mw.wikibase.getBestStatements(id, property) :::: local mysnak = getSnak(snaks, {1, "mainsnak"}) :::: if mysnak == nil then :::: return :::: end :::: :::: local entity_id :::: local result = '-' -- default for 'no value' :::: if mysnak.datavalue then :::: entity_id = "Q" .. tostring(mysnak.datavalue.value['numeric-id']) :::: result, _ = getSnakValue(mysnak, {formatting=parameter, lang=langs, labelicon=labelicon, case=case}) :::: end :::: :::: return entity_id, result ::::end ::::local function getParentObjects(id, :::: prop_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySupString, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: grammatical_case, :::: include_self) :::: :::: local propertySups = mw.text.split(propertySupString, '[^P%d]') :::: :::: local maxloop = 10 :::: if upto_number then :::: maxloop = upto_number :::: elseif next(upto_label) or next(upto_value) then :::: maxloop = 50 :::: end :::: :::: local labels_filter = next(label_show) :::: :::: local result = {} :::: local id_value = id :::: for iter = 1, maxloop do :::: local link, label, labelwicon, linktext, id_label :::: for _, propertySup in pairs(propertySups) do :::: local _id_value, _link = getPropertyValue(id_value, propertySup, prop_format, languages, labelicon1, grammatical_case) :::: if _id_value and _link then id_value = _id_value; link = _link break end :::: end :::: :::: if not id_value or not link then break end :::: :::: if propertyLink then :::: _, linktext = getPropertyValue(id_value, propertyLink, "label", languages) :::: if linktext then :::: link = mw.ustring.gsub(link, "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. linktext .. "]]") :::: end :::: end :::: :::: id_label, label = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, false, "infoboxlabel") :::: if labelicon0 then :::: _, labelwicon = getPropertyValue(id_value, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: else :::: labelwicon = label :::: end :::: :::: if labels_filter == nil or (label_show[id_label] or label_show[label]) then :::: result[#result + 1] = {labelwicon, link} :::: label_show[id_label or 'none'], label_show[label or 'none'] = nil, nil -- only first label found :::: end :::: :::: if upto_label[id_label] or upto_label[label] or upto_value[id_value] then :::: break :::: end :::: end :::: :::: if last_only then :::: result = {result[#result]} :::: end :::: :::: if include_self then :::: local label_self, link_self :::: _, label_self = getPropertyValue(id, propertyLabel, label_format, languages, labelicon0, "infoboxlabel") :::: link_self, _ = getLabelByLangs(id, languages) :::: table.insert(result, 1, {label_self, link_self}) :::: end :::: :::: return result ::::end ::::local function parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: :::: local ret = {} :::: local first = 1 :::: local last = #result :::: local iter = 1 :::: if sorting == "-1" then first = #result; last = 1; iter = -1 end :::: for i = first, last, iter do :::: local rowtext = mw.ustring.gsub(rowformat, "$[01]", {["$0"] = result[i][1], ["$1"] = result[i][2]}) :::: ret[#ret + 1] = expandBraces(rowtext, rowformat) :::: end :::: :::: if cascade then :::: local direction = mw.language.new(wiki.langcode):isRTL() and "right" or "left" :::: local suffix = "" :::: for i = 1, #ret do :::: ret[i] = '<ul style="line-height:100%; margin-' .. direction .. ':0.45em; padding-' .. direction .. ':0;"><li>' .. ret[i] :::: suffix = suffix .. '</li></ul>' :::: end :::: ret[#ret] = ret[#ret] .. suffix :::: end :::: :::: return ret ::::end ::::-- Returns pairs of parent label and property value fetching a recursive tree ::::function p.getParentValues(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getParentValues(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local propertySup = getArg(args.property, "P131") --administrative entity :::: local propertyLabel = getArg(args.label, "P31") --instance :::: local propertyLink = getArg(args.valuetext) :::: local property_format = getArg(args.formatting) :::: local label_format = getArg(args.labelformat, "label") :::: local upto_number = getArg(args.upto) :::: local last_only = getArg(args.last_only, false) :::: local editicon, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: local include_self = getArg(args.include_self, false) :::: local case = getArg(args.case) :::: :::: local upto_label = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptolabelid or '', 'Q%d+') do :::: upto_label[q] = true :::: end :::: if type(tonumber(upto_number)) == "number" then :::: upto_number = tonumber(upto_number) :::: elseif type(upto_number) == 'string' then :::: upto_number = nil :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('upto') -- replace upto by uptolabelid :::: end :::: :::: local upto_value = {} :::: for q in string.gmatch(args.uptovalueid or args.uptolinkid or '', 'Q%d+') do :::: upto_value[q] = true :::: end :::: :::: local label_show = {} :::: for q in string.gmatch(args.showlabelid or '', 'Q%d+') do :::: label_show[q] = true :::: end :::: for _, v in ipairs(mw.text.split(args.labelshow or '', "/")) do :::: if v ~= '' then :::: label_show[uc_first(v)] = true :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('labelshow') -- replace labelshow by showlabelid :::: end :::: end :::: :::: local rowformat = args.rowformat; if not isSet(rowformat) then rowformat = "$0 = $1" end :::: local labelicon0, labelicon1 = labelicon, labelicon :::: if string.find(label_format, '{{.*$0.*}}') or (string.find(rowformat, '{{.*$0.*}}') and label_format ~= 'raw') then :::: labelicon0 = false :::: end :::: :::: local result = getParentObjects(id, :::: property_format, :::: label_format, :::: languages, :::: propertySup, :::: propertyLabel, :::: propertyLink, :::: label_show, :::: labelicon0, :::: labelicon1, :::: upto_number, :::: upto_label, :::: upto_value, :::: last_only, :::: case, :::: include_self) :::: if #result == 0 then return end :::: :::: local separator = args.separator; if not isSet(separator) then separator = "<br />" end :::: local sorting = args.sorting; if sorting == "" then sorting = nil end :::: local cascade = (args.cascade == "true" or args.cascade == "yes") :::: :::: local ret = parentObjectsToString(result, :::: rowformat, :::: cascade, :::: sorting) :::: ret = addEditIconTable(ret, {property=propertySup, editicon=editicon, id=id, lang=languages}) :::: return mw.text.listToText(ret, separator, separator) ::::end ::::-- Link with a parent label -------------------- ::::function p.linkWithParentLabel(frame) :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).linkWithParentLabel(frame) :::: end :::: local args = {} :::: if frame.args then :::: for k, v in pairs(frame.args) do -- metatable :::: args[k] = v :::: end :::: else :::: args = frame -- via require :::: end :::: if isSet(args.value) then :::: return args.value :::: end :::: :::: -- get id value of property/qualifier :::: local largs = mw.clone(args) :::: largs.list = tonumber(args.list) and args.list or true :::: largs.formatting = "raw" :::: largs.separator = "/·/" :::: largs.editicon = false :::: local items_list, _ = p.claim(largs) :::: if not isSet(items_list) then return end :::: local items_table = mw.text.split(items_list, "/·/", true) :::: :::: -- get internal link of property/qualifier :::: if isSet(args.formatting) then :::: largs.formatting = nil -- default link if defined with any value :::: else :::: largs.formatting = "internallink" :::: end :::: local link_list, _ = p.claim(largs) :::: local link_table = mw.text.split(link_list, "/·/", true) :::: :::: -- get label of parent property :::: local parent_claim = getSnak(getStatements(items_table[1], args.parent, true), {1, "mainsnak", "datatype"}) :::: if parent_claim == 'monolingualtext' then :::: largs.formatting = nil :::: largs.list = 'lang' :::: else :::: largs.formatting = "label" :::: largs.list = false :::: end :::: largs.property = args.parent :::: largs.qualifier = nil :::: for i, v in ipairs(items_table) do :::: largs.item = v :::: local link_label, _ = p.claim(largs) :::: if isSet(link_label) then :::: link_table[i] = mw.ustring.gsub(link_table[i] or '', "%[%[(.*)%|.+%]%]", "[[%1|" .. link_label .. "]]") :::: end :::: end :::: args.editicon, _ = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: args.id = getEntityId(args, pargs) :::: args.lang = findLang(args.lang) :::: return mw.text.listToText(link_table) .. addEditIcon(args) ::::end ::::-- Calculate number of years old ---------------------------- ::::function p.yearsOld(frame) :::: if not required and frame.args and isSet(frame:getParent().args.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).yearsOld(frame) :::: end :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return end :::: local lang = mw.language.new('en') :::: :::: local function getBestDate(id, prop) :::: local mainsnak = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(id, prop), {1, "mainsnak"}) :::: if mainsnak and mainsnak.snaktype then :::: if mainsnak.snaktype == "somevalue" then :::: return {time = nil, precision = 0} :::: elseif mainsnak.snaktype == "value" then :::: return getSnak(mainsnak, {"datavalue", "value"}) :::: end :::: end :::: return {time = nil, precision = nil} :::: end :::: :::: local birth = getBestDate(id, 'P569') :::: if birth.time == nil or birth.precision < 8 then :::: return :::: end :::: local death = getBestDate(id, 'P570') :::: if death.precision and death.precision < 8 then -- includes somevalue :::: return :::: elseif death.time == nil then :::: death = {time = lang:formatDate('c'), precision = 11} -- current date :::: end :::: :::: local dates = {} :::: dates[1] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = birth.precision} :::: dates[1].min.year = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[1].min.month = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[1].min.day = tonumber(mw.ustring.match(birth.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[1].max = mw.clone(dates[1].min) :::: dates[2] = {['min'] = {}, ['max'] = {}, ['precision'] = death.precision} :::: dates[2].min.year = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "^[+-]?%d+")) :::: dates[2].min.month = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)-")) :::: dates[2].min.day = tonumber(mw.ustring.match(death.time, "-(%d%d)T")) :::: dates[2].max = mw.clone(dates[2].min) :::: :::: for i, d in ipairs(dates) do :::: if d.precision == 10 then -- month :::: d.min.day = 1 :::: local timestamp = string.format("%04d", tostring(math.abs(d.max.year))) :::: .. string.format("%02d", tostring(d.max.month)) :::: .. "01" :::: d.max.day = tonumber(lang:formatDate("j", timestamp .. " + 1 month - 1 day")) :::: elseif d.precision < 10 then -- year or decade :::: d.min.day = 1 :::: d.min.month = 1 :::: d.max.day = 31 :::: d.max.month = 12 :::: if d.precision == 8 then -- decade :::: d.max.year = d.max.year + 9 :::: end :::: end :::: end :::: :::: local function age(d1, d2) :::: local years = d2.year - d1.year :::: if d2.month < d1.month or (d2.month == d1.month and d2.day < d1.day) then :::: years = years - 1 :::: end :::: if d2.year > 0 and d1.year < 0 then :::: years = years - 1 -- no year 0 :::: end :::: return years :::: end :::: :::: local old_min = age(dates[1].max, dates[2].min) :::: local old_max = age(dates[1].min, dates[2].max) :::: if old_max > 200 then :::: require(wiki.module_title .. '/debug').track('200yo') :::: end :::: local old, old_expr :::: if old_min == 0 and old_max == 0 then :::: old = "< 1" :::: old_max = 1 -- expression in singular :::: elseif old_min == old_max then :::: old = old_min :::: else :::: old = old_min .. "/" .. old_max :::: end :::: if args.formatting == 'unit' then :::: local langs = findLang(args.lang) :::: local yo :::: local yo_pl = {} :::: if langs[1] == wiki.langcode then :::: yo_pl = i18n["years-old"] :::: end :::: if not isSet(yo_pl[2]) then :::: local yo_label, _ = getLabelByLangs('Q24564698', langs) :::: yo_pl = {yo_label, yo_label} :::: end :::: yo = mw.language.new(langs[1]):plural(old_max, yo_pl) :::: if mw.ustring.find(yo, '$1', 1, true) then :::: old_expr = mw.ustring.gsub(yo, "$1", old) :::: else :::: old_expr = old .. '&nbsp;' .. yo :::: end :::: elseif args.formatting then :::: old_expr = expandBraces(mw.ustring.gsub(args.formatting, '$1', old), args.formatting) :::: else :::: old_expr = old :::: end :::: :::: return old_expr ::::end ::::-- Gets a label in a given language (content language by default) or its fallbacks, optionnally linked. ::::function p.getLabel(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: if not required and isSet(pargs.sandbox) then :::: return require(wiki.module_title .. "/" .. mw.message.new('Sandboxlink-subpage-name'):inLanguage(wiki.langcode):plain()).getLabel(frame) :::: end :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: local languages = findLang(args.lang) :::: local labelicon = false :::: if mw.wikibase.isValidEntityId(id) then :::: _, labelicon = setIcons(args.editicon, pargs.editicon) :::: end :::: :::: local label_icon = '' :::: local label, lang :::: if args.label then :::: label = args.label :::: else :::: -- exceptions or labels fixed :::: local exist, labels = pcall(require, wiki.module_title .. "/labels" .. (languages[1] == wiki.langcode and '' or '/' .. languages[1])) :::: if exist and labels.infoboxLabelsFromId and next(labels.infoboxLabelsFromId) ~= nil then :::: label = labels.infoboxLabelsFromId[id] :::: end :::: :::: if label == nil then :::: label, lang = getLabelByLangs(id, languages) :::: if label then :::: if isSet(args.itemgender) then :::: if feminineGender(args.itemgender) then :::: label = feminineForm(id, lang) or label :::: end :::: local _, items_g = string.gsub(args.itemgender, "Q%d+", "") :::: if not isSet(args.case) and items_g > 1 then :::: args.case = "plural" :::: end :::: end :::: label = mw.language.new(lang):ucfirst(mw.text.nowiki(label)) -- sanitize :::: if args.case then :::: label = case(args.case, label, lang) :::: end :::: end :::: label_icon = addLabelIcon(id, lang, languages[1], labelicon) :::: end :::: end :::: :::: local linked = args.linked :::: local ret2 = required and untranslated or '' :::: if isSet(linked) and linked ~= "no" then :::: local article = mw.wikibase.getSitelink(id) or ("d:Special:EntityPage/" .. id) :::: return "[[" .. article .. "|" .. (label or id) .. "]]" .. label_icon, ret2 :::: else :::: return (label or id) .. label_icon, ret2 :::: end ::::end ::::function p.sitelinks(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: -- arguments :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: if param.id == nil then return end :::: param.project = getArg(args.project) :::: param.site = getArg(args.site) :::: param.sitelang = getArg(args.sitelang) :::: param.show = getArg(args.formatting, '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i') :::: param.sep = getArg(args.separator, ', ') :::: :::: -- fetch sitelinks :::: local sitelinks_obj = mw.wikibase.getEntity(param.id).sitelinks :::: local slinks = {} -- do some clean up (commonswiki > commons) and add some data :::: local iw = {['wikipedia'] = 'w', ['wikibooks'] = 'b', ['wikinews'] = 'n', ['wikiquote'] = 'q', :::: ['wikisource'] = 's', ['wikiversity'] = 'v', ['wikivoyage'] = 'voy', ['wiktionary'] = 'wikt', ['commons'] = 'c', :::: ['meta'] = 'm', ['mediawiki'] = 'mw', ['species'] = 'species', ['wikidata'] = 'd', ['wikifunctions'] = 'f'} :::: for slink, sdata in pairs(sitelinks_obj) do :::: -- langcode + wiki, wikibooks, wikinews, wikiquote, wikisource, wikiversity, wikivoyage, wiktionary :::: local s_lang = string.match(slink, '(%l+)wik[it]') :::: local s_project = string.match(slink, 'wik[it]%l*') :::: if slink == 'commonswiki' or slink == 'metawiki' or slink == 'mediawikiwiki' :::: or slink == 'specieswiki' or slink == 'wikidatawiki' or slink == 'wikifunctionswiki' :::: then :::: s_project = string.sub(slink, 1, -5) -- remove -wiki :::: slinks[s_project] = {['lang'] = 'und', ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiki' then -- restore project full name :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wikipedia', ['iw'] = 'w', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: elseif s_project == 'wiktionary' then -- use short site name :::: s_project = string.sub(slink, 1, -7) :::: slinks[s_project] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = 'wiktionary', ['iw'] = 'wikt', ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: else :::: slinks[slink] = {['lang'] = s_lang, ['project'] = s_project, ['iw'] = iw[s_project], ['title'] = sdata.title, ['badges'] = sdata.badges} :::: end :::: end :::: :::: -- select requested project, site, sitelang :::: local slinks_req = {} :::: if not (param.project or param.site or param.sitelang) then :::: slinks_req = slinks :::: else :::: for pr in string.gmatch(param.project or '', '%l+') do -- lowercase letters, skip separators :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.project == pr then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for s in string.gmatch(param.site or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sl == s then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: for l in string.gmatch(param.sitelang or '', '%l+') do :::: for sl, sd in pairs(slinks) do :::: if sd.lang == l then :::: slinks_req[sl] = sd :::: end :::: end :::: end :::: end :::: :::: -- sort table :::: local sites_sorted = {} :::: for sitex in pairs(slinks_req) do :::: sites_sorted[#sites_sorted + 1] = sitex :::: end :::: local sort_project_lang = function(a, b) :::: local key_a = slinks_req[a].project .. slinks_req[a].lang :::: local key_b = slinks_req[b].project .. slinks_req[b].lang :::: return key_a < key_b :::: end :::: table.sort(sites_sorted, sort_project_lang) :::: :::: -- format output :::: local showtext = {} :::: local shownum, showbnum = 0, 0 :::: for _, sl in ipairs(sites_sorted) do :::: local sd = slinks_req[sl] :::: local show = param.show -- default '[[$w:$l:$t|$s:$t]] $i' iw:lang:title, site:title icon, also $p project :::: show = string.gsub(show, '$w', sd.iw) :::: show = string.gsub(show, '$p', sd.project) :::: if sd.lang == 'und' then :::: show = string.gsub(show, '$l:?', '') :::: else :::: show = string.gsub(show, '$l', sd.lang) :::: end :::: show = string.gsub(show, '$t', sd.title) :::: show = string.gsub(show, '$s', sl) :::: if next(sd.badges) then :::: show = string.gsub(show, '$i', '[[File:Article de qualité.svg|15x15px]]') :::: showbnum = showbnum + 1 :::: else :::: show = string.gsub(show, ' ?$i', '') :::: end :::: if show ~= param.show then :::: table.insert(showtext, show) :::: end :::: shownum = shownum + 1 :::: end :::: local output :::: if string.find(param.show, '$[nb]') then :::: output = string.gsub(param.show, '$n', shownum) -- number of sites :::: output = string.gsub(output, '$b', showbnum) -- number of badges :::: else :::: output = table.concat(showtext, param.sep) :::: end :::: return output ::::end ::::-- Utilities ----------------------------- ::::-- See also module ../debug. ::::-- Copied from Module:Wikibase ::::function p.getSiteLink(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs, 1) :::: if id == nil then return end :::: return mw.wikibase.getSitelink(id, mw.text.trim(args[2] or '')) ::::end ::::-- Helper function for the default language code used ::::function p.lang(frame) :::: local lang = frame and frame.args[1] -- nil via require :::: return findLang(lang)[1] ::::end ::::-- Number of statements ::::function p.numStatements(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local id = getEntityId(args, pargs) :::: if id == nil then return 0 end :::: local prop = mw.text.trim(args[1] or '') :::: local num = {} :::: if not isSet(prop) then :::: local largs = {} :::: for k, v in pairs(pargs) do :::: largs[k] = v :::: end :::: for k, v in pairs(args) do :::: largs[k] = v :::: end :::: largs.query = 'num' :::: _, num = p.claim(largs) :::: return num :::: elseif args[2] then -- qualifier :::: local qual = mw.text.trim(args[2]) :::: local values = p.claim{item=id, property=prop, qualifier=qual, formatting='raw', separator='/·/'} :::: if values then :::: num = mw.text.split(values, '/·/') :::: end :::: else :::: num = mw.wikibase.getBestStatements(id, prop) :::: end :::: return #num ::::end ::::-- Returns true if property datavalue is found excluding novalue/somevalue ::::function p.validProperty(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local item = getEntityId(args, pargs) :::: if item == nil then return end :::: local property = mw.text.trim(args[1]) :::: local prop_data = getSnak(mw.wikibase.getBestStatements(item, property), {1, "mainsnak", "datavalue"}) :::: return prop_data and true or nil ::::end ::::function p.editAtWikidata(frame) :::: local args = frame.args or frame -- via invoke or require :::: local pargs = frame.args and frame:getParent().args or {} :::: local value = isSet(args[1]) :::: if value then return end :::: local param = {} :::: param.id = getEntityId(args, pargs) :::: param.property = args.property :::: param.lang = findLang(args.lang) :::: param.editicon, _ = setIcons(args.editicon) :::: return addEditIcon(param) ::::end ::::function p.formatNum(frame) :::: local num = tonumber(mw.text.trim(frame.args[1])) :::: local lang = findLang(mw.text.trim(frame.args[2])) :::: return mw.language.new(lang[1]):formatNum(num) ::::end ::::-- [[Modul:Wikidata/Legacy]] compatibility ::::-- look into entity object ::::function p.ViewSomething(frame) :::: local f = (frame.args[1] or frame.args.id) and frame or frame:getParent() :::: local id = f.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: local data = mw.wikibase.getEntity(id) :::: if not data then :::: return nil :::: end :::: local i = 1 :::: while true do :::: local index = f.args[i] :::: if not index then :::: if type(data) == "table" then :::: return mw.text.jsonEncode(data, mw.text.JSON_PRESERVE_KEYS + mw.text.JSON_PRETTY) :::: else :::: return tostring(data) :::: end :::: end :::: data = data[index] or data[tonumber(index)] :::: if not data then :::: return :::: end :::: i = i + 1 :::: end ::::end ::::function p.getImageLegend(frame) :::: -- look for named parameter id; if it's blank make it nil :::: local id = frame.args.id :::: if id and (#id == 0) then :::: id = nil :::: end :::: -- look for named parameter lang :::: -- it should contain a two-character ISO-639 language code :::: -- if it's blank fetch the language of the local wiki :::: local lang = frame.args.lang :::: if (not lang) or (#lang < 2) then :::: lang = mw.language.getContentLanguage().code :::: end :::: -- first unnamed parameter is the local parameter, if supplied :::: local input_parm = mw.text.trim(frame.args[1] or "") :::: if input_parm == "FETCH_WIKIDATA" then :::: local ent = mw.wikibase.getEntity(id) :::: local imgs :::: if ent and ent.claims then :::: imgs = ent.claims.P18 :::: end :::: local imglbl :::: if imgs then :::: -- look for an image with 'preferred' rank :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "preferred" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: -- if we don't find one, look for an image with 'normal' rank :::: if (not imglbl) then :::: for k1, v1 in pairs(imgs) do :::: if v1.rank == "normal" and v1.qualifiers and v1.qualifiers.P2096 then :::: local imglbls = v1.qualifiers.P2096 :::: for k2, v2 in pairs(imglbls) do :::: if v2.datavalue.value.language == lang then :::: imglbl = v2.datavalue.value.text :::: break :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: end :::: return imglbl :::: else :::: return input_parm :::: end ::::end ::::-- returns the page id (Q...) of the current page or nothing of the page is not connected to Wikidata ::::function p.pageId(frame) :::: return mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() ::::end ::::return p ::::{{collapse bottom}} [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 09:51, 11 सितंबर 2026 (UTC) == जाँच == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:Teacher1943 स्वतःपरीक्षित सदस्य और स्वतः पुनरीक्षित सदस्य अधिकार है परंतु वह 6 जून 2026 को अवरोधित हो गए है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:16, 19 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, बिलकुल उन्हें स्वतः परीक्षित सदस्य [[special:redirect/revision/3157551#स:Teacher1943|चर्चा के परिणामस्वरूप]] बनाया गया था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:20, 20 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या अवरोधित होने पर भी ये अधिकार बने रहते चाहिए? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:27, 20 सितंबर 2026 (UTC) == सलाह == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने विकि पर बहुत से नाम देखें है जिसमें नुक़्ते का प्रयोग नहीं किया जाता। क्या इन्हें स्थानांतरण का नामांकन करना चाहिए। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:17, 21 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे स्वयं नुक़्ते की अच्छी समझ नहीं है। अतः मैं बिना स्रोत के ऐसे किसी स्थानांतरण पर विचार नहीं करूंगा। इसमें SM7 जी आपको अच्छा सुझाव दे सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:14, 21 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ नामांकन किए है उन्हें स्थानांतरण कर दें वे कल ही किए है और इसे [[वार्ता:ओल्ड टाउन (लवीव)]] भी देख लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 21 सितंबर 2026 (UTC) == बॉट अनुमोदन चर्चा == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! इस बॉट का मुख्य उद्देश्य हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद लेखों में नंगे URLs को स्वचालित रूप से भरना और उन्हें उचित संदर्भ प्रारूप में बदलना है। यह कार्य reFill टूल और Pywikibot के reflinks.py स्क्रिप्ट का उपयोग करके किया जाएगा। इसका कोड [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 2]] में है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) :जी! मेरे पर बॉट @[[सदस्य:AMAN KUMAR Bot|AMAN KUMAR Bot]] खाता है परंतु यह अवरोधित है इससे परिक्षण करने के लिए अवरोध मुक्त करें और मैं इसका नाम परिवर्तन कर VikramBot करने का भी अनुरोध करता हूं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:14, 22 सितंबर 2026 (UTC) == प्रस्ताव == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! सदस्य:GeniusNishant777 के सभी प्रतियोगिता में जमा लेखों को मापदंड ल5 के तहत हटाने का प्रस्ताव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:40, 25 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यदि उनको [[वि:शीह#ल5|ल5]] में डालने वाले हो तो आपके भी उसमें कई आ जायेंगे। लेख हटाने के स्थान पर हमें उन्हें सुधार पर ध्यान देना चाहिए। उनके लेख न्यूनतम अर्हता नहीं होने के कारण ज्यादा अस्वीकृत हुये हैं। अतः आप ल5 क्यों चाहते हो? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! खराब अनुवाद के संदर्भ में क्योंकि अभी श्रेणियाँ जोड़ रहा हूँ उसमें देखा तो पूँछा। इसके अतिरिक्त, बॉट अनुमोदन पर कोई सुझाव? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे अनुवाद इतना खराब नहीं लग रहा कि उन्हें ल5 में जोड़ें। बाकी उनकी समीक्षा अजीत जी ने की है, अतः आप उन्हें पूछ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:53, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी लेख समीक्षा से संबंधित नहीं है यह ऊपर की चर्चा से [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#बॉट अनुमोदन चर्चा|बॉट अनुमोदन चर्चा]] से संबंधित है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:55, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::विक्रम जी, क्या आप बता सकते हैं कि यह रिफिल स्क्रिप्ट यूआरएल को किस तरह संसाधित करती है और उसका शीर्षक किस तरह ढूँढती है? मैं यह इसलिए पूछ रहा हूँ क्योंकि आप इस बॉट को चलाने में काफ़ी रुचि रखते हैं, इसलिए इस बारे में आपकी समझ जानना चाहता हूँ। साथ ही, आप किन-किन प्रोग्रामिंग भाषाओं में काम करते हैं? [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 14:15, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! मुझे अधिक प्रोग्रामिंग तो नहीं आती पर यह स्क्रिप्ट reFill टूल की तरह कार्य करती है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:19, 25 सितंबर 2026 (UTC) :::::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, यहाँ @[[सदस्य:Max|Max]] जी ने प्रोग्रमन भाषा के अतिरिक्त शीर्षक खोज के बारे में भी पूछा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:39, 25 सितंबर 2026 (UTC) ::::::::@[[सदस्य:Max|Max]] जी! शीर्षक खोजने की प्रक्रिया के बारे में बताऊँ तो, यह स्क्रिप्ट नंगे URL पर जाकर उस वेबपेज के HTML सोर्स कोड को पढ़ती है। फिर वह उसमें से <title> ... </title> टैग के अंदर मौजूद टेक्स्ट को निकालकर उसे संदर्भ साँचे में शीर्षक के रूप में जोड़ देती है। जी मैं PAWS पर बॉट कमांड्स को समझकर चला लेता हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) == ? == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ समय पहले यह टूल ([https://iabot.wmcloud.org आई ए बॉट]) खोजा है क्या इसका प्रयोग बिना बॉट अधिकार कर सकते है? यदि आपको ज्ञात हो तो बताए कैसे? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे इस उपकरण की अधिक जानकारी नहीं है, इसपर @[[सदस्य:Max|Max]] जी प्रकाश डाल सकते हैं। हालांकि यदि आप बड़ी मात्रा में सम्पादन करना चाहते हो तो उसके लिए बॉट फ्लैग लेना आवश्यक है। कुछ परीक्षण सम्पादन आप अपने मुख्य खाते से कर सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:40, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! क्या आप अनुमति देतें है परीक्षण के लिए?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:54, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) ::बिलकुल आप आज 15-20 सम्पादन करके देखना चाहें तो कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:59, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया वार्ता:AutoWikiBrowser/CheckPage#AWB/JWB के उपयोग की अनुमति हेतु निवेदन| इसे भी]] देख लें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:12, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! मैने कुछ परीक्षण कर दिए है और साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक के तरह बहुत से शीह नामांकन को हटाया है इसका क्या कारण था?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:02, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान == नामवर सिंह की आलोचना के प्रतिमान [[सदस्य:Shiv lal chauhan|Shiv lal chauhan]] ([[सदस्य वार्ता:Shiv lal chauhan|वार्ता]]) 04:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) == मतदान के संदर्भ में == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, हमने विकिपीडिया के प्रशासक आवेदन पृष्ठ पर अपना नामांकन दर्ज किया है और रोलबैक अधिकार के लिए भी आवेदन किया है, कृपया अपनी उचित सहमति प्रकट करे । [[सदस्य:SD 78|SD 78]] ([[सदस्य वार्ता:SD 78|वार्ता]]) 06:59, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) == नाम बदलाव की समीक्षा == @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, कृपया [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%80,_%E0%A4%9C%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%82_%E0%A4%94%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%B0 उड़ी] नाम के लेख के नाम बदलाव की समीक्षा करें। धन्यवाद।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 01:50, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) == JavaScript से दिखाई जाने वाली जानकारी को सार्वजनिक करने के संबंध में मदद हेतु अनुरोध == नमस्ते @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सर, क्या ऐसा हो सकता है कि मैं अपने यूज़र पेज पर जो जानकारी JavaScript की मदद से दिखा रहा हूँ, उसे इस तरह सार्वजनिक किया जा सके कि दूसरे लोग भी मेरे यूज़र पेज पर वह जानकारी देख सकें? अभी यह जानकारी सिर्फ मुझे ही दिखाई दे रही है। अगर ऐसा करना संभव नहीं है, तो कोई बात नहीं। यह बहुत ज़रूरी भी नहीं है। लेकिन अगर इसे सार्वजनिक करने का कोई तरीका है, तो कृपया मेरी मदद करें। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 10:12, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) :@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी, आपके सदस्य पृष्ठ का स्रोत तो सार्वजनिक है, कोई भी देख सकता है। बाकी आप कुछ विशेष दिखाना चाहते हो तो बताइयेगा, मेरे हिसाब से तो ये सबकुछ सम्भव है। आप जावास्क्रिप्ट का कोड दिखाना चाहते हो तो <nowiki><code></nowiki> मार्क-अप टैग के साथ दिखा सकते हैं। इससे भी काम न चले तो <code>&lt;nowiki&gt;</code> की मदद से दिखा सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:47, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) : @[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी! यदि आपने [[सदस्य:RJ Raawat/common.js|common.js]] की मदद से अपने सदस्य पृष्ठ के रूप में कोई बदलाव किया है, तो वह बदला हुआ पृष्ठ सिर्फ आपको ही दिखेगा। अन्य सदस्यों को वह बदलाव तभी दिखेगा, जब वे भी उस JS कोड को अपने common.js में डालेंगे। बाकी सभी को आपका पृष्ठ सामान्य रूप में ही दिखाई देगा।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:00, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) ::जी @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सर, जी @[[सदस्य:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] जी, मैंने अपने common.js में JavaScript का इस्तेमाल करके अपने सदस्य पृष्ठ पर मेरे द्वारा बनाए गए लेखों और अन्य योगदानों की सूची दिखाई है। लेकिन अभी यह जानकारी सिर्फ मुझे ही दिखाई देती है। ::क्या इस JavaScript को किसी ऐसे स्थान पर रखा जा सकता है, जहाँ से यह मेरे सदस्य पृष्ठ पर आने वाले सभी लोगों को भी दिखाई दे? अगर ऐसा करने का कोई तरीका है, तो कृपया मदद करें। अगर मेरे द्वारा बनाए गए लेखों की सूची दिखाने के लिए JavaScript का इस्तेमाल करना सही तरीका नहीं है, तो क्या कोई दूसरा तरीका है, जिससे मेरे द्वारा बनाए गए सभी लेखों की सूची मेरे सदस्य पृष्ठ पर दिखाई जा सके? <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:57, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] '''आप द्वारा बनाये गए लेखों की सूची''' - https://xtools.wmcloud.org/pages/hi.wikipedia.org/RJ_Raawat :::'''आप द्वारा किया गया योगदान''' - https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8/RJ_Raawat :::'''वैश्विक सदस्य योगदान''' :::https://xtools.wmcloud.org/globalcontribs/RJ%20Raawat :::इनको अपने यूजर पेज पर जोड़ सकते हो जिस से बाकी लोग आपका योगदान सीधे देख सकते हैं। [[सदस्य:SparrowQ|SparrowQ]] ([[सदस्य वार्ता:SparrowQ|वार्ता]]) 15:40, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) ::::जी @[[सदस्य:SparrowQ|SparrowQ]], यदि अपनी पसंद के अनुसार सूची दिखाने का कोई तरीका नहीं है, तो यह डिफ़ॉल्ट तरीका भी ठीक है। फिलहाल मैं इसी का इस्तेमाल कर लेता हूँ। आप सभी के जवाब और मदद के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद। <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:54, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) == "[[साँचा:Infobox diplomatic mission]]" के संपादन-सुरक्षण को हटाने हेतु आवेदन == महोदय, मै एक पृष्ठ निर्माण हेतु इस साँचे में बदलाव करना चाहता था, किन्तु इस साँचे को सम्पादन-सुरक्षित कर दिया गया। मुझे इस साँचे मे एक और नए प्रचाल "सहायक उच्चायुक्त" का सम्पादन करना था। आपसे आग्रह है की आप आईटी मॅप-दांत को या तो स्वतः डाल दें, या फिर इसके सुरक्षण में ढील दे कर मुझे ये सम्पादन करने की अनुमति दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Utkarsh555|Utkarsh555]] ([[सदस्य वार्ता:Utkarsh555|वार्ता]]) 09:22, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) qprxv67nkfz2nilh3trwwkijnvpw2dh अंतर्राष्ट्रीय नृत्य दिवस 0 516431 6635758 6198211 2026-10-31T07:04:08Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635758 wikitext text/x-wiki {{Infobox Holiday |holiday_name = अंतर्राष्ट्रीय नृत्य दिवस |type = अंतर्राष्ट्रीय |longtype = |image = Slovak-Traditional-Music-Festival-Glozan-Serbia.jpg |caption = |official_name = |nickname = |observedby = [[Memberसंयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र के सदस्य देश]] |date = २९ अप्रैल |celebrations = |relatedto = }}'''अंतर्राष्ट्रीय नृत्य दिवस''' हर साल [[२९ अप्रैल|29 अप्रैल]] को विशव स्तर पर मनाया जाता है। युनैसका की सहयोगी अंतर्राष्ट्रीय रंग मंच संस्था की सहयोगी अंतर्राष्ट्रीय नाच समिति ने इस दिन को जैन जॉर्ज नोवेरे (1727-1810) जो आधुनिक बैले का प्रमुख चेहरा है उनकी याद में इस दिवस को समर्पित किया गया है। {{आधार}} e3f587t797ztxptu1nnfbcf8ed26ujv अंबाती रायडू 0 523048 6635804 6124084 2026-10-31T07:38:00Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635804 wikitext text/x-wiki {{जीवनी स्रोतहीन|date=फरवरी 2017}} {{WPCUP}} {{Infobox cricketer | name = अंबटि रायुडु | image = Ambati Rayudu.jpg | caption = | country = भारत | fullname = अंबटि तिरुपति रायुडु | nickname = | father king virat kohli birth_date = {{Birth date and age|1985|9|23|df=yes}} | birth_place = [[गुंटूर]], आन्ध्र प्रदेश, भारत | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = दायें हाथ के | bowling = दायें हाथ के ऑफ़ स्पिन | role = [[बल्लेबाज़ी]] | club1 = हैदराबाद | year1 = 2001/02–2009/10 | clubnumber1 = | club2 = आन्ध्रा | year2 = 2005/06 | clubnumber2 = | club3 = बड़ोदरा | year3 = 2010/11–वर्तमान | clubnumber3 = | club4 = हैदराबाद हीरोज | year4 = 2007/08 | clubnumber4 = | club5 = [[मुंबई इंडियंस]] | year5 = 2010 | [[ चेन्नई सुपर किंग्स =2018 ]] | clubnumber5 = | deliveries = balls | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = 63 | runs1 = 3754 | bat avg1 = 42.17 | 100s/50s1 = 9/19 | top score1 = 210 | deliveries1 = 660 | wickets1 = 9 | bowl avg1 = 47.88 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 4/43 | catches/stumpings1 = 48/– | column2 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|एलाइट समूह]] | matches2 = 45 | runs2 = 1335 | bat avg2 = 32.56 | 100s/50s2 = 1/11 | top score2 = 117 | deliveries2 = 216 | wickets2 = 8 | bowl avg2 = 25.25 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 4/45 | catches/stumpings2 = 19/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी20]] | matches3 = 50 | runs3 = 1128 | bat avg3 = 24.52 | stk. rate = 118.36 | 100s/50s3 = 1/8 | top score3 = 75* | deliveries3 = – | wickets3 = – | bowl avg3 = – | fivefor3 = – | tenfor3 = n/a | best bowling3 = – | catches/stumpings3 = 26/3 | date = 10 अक्टूबर | year = 2011 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/33141.html क्रिक इन्फ़ो }} '''अंबटि तिरुपति रायुडु''' ({{lang-te|అంబటి రాయుడు}}; जन्म: 23 सितम्बर 1985 को [[गुंटूर]], आन्ध्र प्रदेश), एक भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी हैं। वो दायें हाथ के मध्यक्रम के [[बल्लेबाज़ी|बल्लेबाज]] और दायें हाथ के ऑफ़-ब्रेक गेंदबाज हैं। उन्होंने कहा कि वर्तमान में सभी घरेलू भारतीय प्रथम श्रेणी में बड़ौदा का प्रतिनिधित्व करता है और सूची में एक से मेल खाते हैं, और ट्वेंटी -२० टूर्नामेंट में मुंबई इंडियंस से खेलते थे। 2018 में चेन्नई सूपर किंग्ज के लिए खेल रहे है। रायुडू २००१-०२ भारतीय क्रिकेट में अपने प्रथम श्रेणी कैरियर की शुरुआत कर रहे हैं, हैदराबाद के लिए खेलने से अपने कैरियर शुरू किया। मजबूत घरेलू फॉर्म भारतीय अंडर 19 टीम के कप्तान के रूप में उसे इन्स्ततेद जो राष्ट्रीय चयनकर्ताओं, उस के ध्यान में लाया, वह अपने प्रारम्भिक दौर में अगले सचिन तेंदुलकर के रूप में कहा जाता है, लेकिन मैदान पर घटनाओं और विवादों की २३ सितंबर १९८५ एक शृंखला के साथ किया गया था घरेलू बोर्डों राष्ट्रीय टीम से उसकी ओस्त्रसिसेशन का नेतृत्व कियाl भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड (बीसीसीआई) ने उसको हालांकि वह कारण २००७ में बागी इंडियन क्रिकेट लीग (आईसीएल) के साथ अपने हस्ताक्षर करने के लिए भारतीय क्रिकेट से प्रतिबंधित कर दिया गया था २००९ में एक आम माफी के प्रस्ताव से वह उसे भारतीय घरेलू क्रिकेट में वापसी करने की इजाजत दी, लीग के साथ अपने अनुबंध को रद्द कर दिया गया हैl २०१३ में, रायुडू वह आखिर में २४ जुलाई २०१३ पर एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय में वरिष्ठ भारतीय पक्ष के लिए अपनी शुरुआत की जहां जिम्बाब्वे को दौरे पर राष्ट्रीय टीम के लिए बुलाया गया था। अब उन्होंने अंतराष्ट्रीय क्रिकेट से सन्यास ले लिया है। वर्ष 2023 में आईपीएल के 16वें संस्करण के समापन के साथ ही क्रिकेट इस दे-दना-दन टी 20 क्रिकेट के आईपीएल से भी संन्यास ले लिया है। == व्यक्तिगत == अम्बाती रायडू के पिता का नाम समशिवारायडू हैं जो एक अभिलेखागार विभाग  में कार्यरत हैं एक साक्षात्कार के दौरान अम्बाती रायडू ने कहा था की हमे क्रिकेट खेलने की प्रेरणा अपने पिताजी से ही मिली हैं<ref>{{Cite web|url=https://hindielements.blogspot.com/2020/08/ambati-rayudu-age-wife-biography-retirement-in-hindi.html|title=Ambati rayudu age, wife, biography, retirement in hindi {{!}}अंबाती रायडू|website=Hindi Elements|access-date=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://hindielements.blogspot.com/2020/08/ambati-rayudu-age-wife-biography-retirement-in-hindi.html|title=Ambati rayudu age, wife, biography, retirement in hindi {{!}}अंबाती रायडू|website=Hindi Elements|access-date=2020-08-08}}</ref>रायुडू ने श्री रामकृष्ण विद्यालय, सैनिक्पुरि, सिकन्दराबाद से अपनी स्कूली शिक्षा पूरी कीl वह हैदराबाद में छेनुपल्लि विद्या और जान से है। == घरेलू कैरियर == रायुडू हैदराबाद के लिए २००१/०२ रणजी ट्रॉफी सत्र में घरेलू क्रिकेट में पदार्पण कियाl २००५ में वह हैदराबाद के लिए अगले सत्र में खेलने के लिए वापस चला गयाl उत्तरार्द्ध बर्खास्त कर दिया गया था के बाद वह रायुडू स्टंप के साथ अर्जुन यादव द्वारा हमला किया गया था, जहां एक बदसूरत विवाद में जिसके परिणामस्वरूप शिवलाल यादव के बेटे के साथ मुसीबत में पड़ गईl अपने पूर्व टीम हैदराबाद रणजी ट्राफी के प्लेट डिवीजन में जाने के बाद 2010-11 में रायुडू बड़ौदा के लिए खेलने का फैसला कियाl वह एक दोहरा शतक और तीन अर्धशतक सहित 56l60 की औसत से 9 मैचों में 566 रन बनाए थे के रूप में रायुडू के बल्ले से प्रभावित करना जारी रखा। रायुडू ने अपना पहला [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] क्रिकेट मैच २४ जुलाई २०१३ को [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम]] के ख़िलाफ़ खेला था और अपने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] क्रिकेट कैरियर की शुरुआत ०७ सितम्बर २०१४ को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के ख़िलाफ़ खेलकर थी। == इंडियन प्रीमियर लीग (2010 से अब तक)== रायुडू एक मध्यक्रम के बल्लेबाज/अंशकालिक विकेटकीपर के रूप में आईपीएल 2010 में मुंबई इंडियंस के साथ थे। उनके प्रदर्शन को आलोचकों से कई सकारात्मक समीक्षा जीता और एक बड़ा नाम अगले आईपीएल सत्र में देखा जाना रूप में वह टाल दिया गया था। एक uncapped खिलाड़ी के रूप में वर्गीकृत किया जा रहा है, रायुडू आईपीएल 2011 की नीलामी का हिस्सा नहीं था। तुरन्त नीलामी के बाद, सिद्धार्थ माल्या, रॉयल चैलेंजर्स बेंगलूर की टीम के निदेशक और RCB के मालिक विजय माल्या के बेटे वडोदरा के लिए उड़ान भरी और राजस्थान और बड़ौदा के बीच रणजी ट्राफी फाइनल के दौरान रायुडू बैठक में देखा गया था। वार्ता का सही स्वरूप से अनजान था, लेकिन यह रायुडू के प्रस्ताव को खारिज कर दिया कि अनुमान लगाया गया था। आईसीएल से वापस आने के बाद रायुडू एक दूसरा मौका दे दिया, जो मुंबई इंडियंस, आईपीएल के 2011 सत्र के लिए उसे जीता। उन्होंने कहा कि 4 अर्धशतक समेत 16 मैचों में 395 रन बनाए, उस वर्ष एक और प्रभावशाली मौसम था। उन्होंने कहा कि एक सीमा के लिए आवश्यक था जब 22 मई 2011 को इस खेल को जीतने के लिए कोलकाता नाइट राइडर्स के ख़िलाफ़ आखिरी लीग मैच की आखिरी गेंद की एक छह रन बनाए। इस के अंत पर प्राप्त गेंदबाज लक्ष्मीपति बालाजी था। वर्ष 2023 में आईपीएल के 16वे सीजन में सीएसके के तरफ से खेलते हुए फाइनल विजेता टीम के हिस्सा बन 6 ट्राफी या खिताबी टीम के प्रत्यक्षदर्शी होने के अद्भुत रिकार्ड के साथ अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट के सभी प्रारूपों को अलविदा कह दिया। == आजीविका == === जल्द वादा === रायडू ने अपने करियर की शुरुआत 90 के दशक के अंत में हैदराबाद की युवा टीमों के लिए अंडर-16 और अंडर-19 स्तरों पर खेलते हुए की थी। वह 2000 में एसीसी अंडर-15 ट्रॉफी में भारत अंडर-15 के लिए उपस्थित हुए और समापन किया टूर्नामेंट के अग्रणी रन-स्कोरर के रूप में <ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Events/4/Asian_Cricket_Council_Under-15_Trophy_2000/Batting_by_Runs.html|title=The Home of CricketArchive|website=cricketarchive.com|access-date=2024-05-24}}</ref>और पाकिस्तान के खिलाफ फाइनल में मैन ऑफ द मैच का विजेता।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/70/70139.html|title=The Home of CricketArchive|website=cricketarchive.com|access-date=2024-05-24}}</ref> आयु वर्ग के स्तर पर शानदार रन स्कोरिंग के कारण उन्हें हैदराबाद की सीनियर टीम में शामिल किया गया। उन्होंने जनवरी 2002 में हैदराबाद के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया। 16 साल की उम्र में, 2001-02 रणजी ट्रॉफी के दौरान। 4 नंबर पर बल्लेबाजी करते हुए, उन्होंने उस मैच में 33 रन बनाए, जो सीज़न में उनकी एकमात्र प्रथम श्रेणी उपस्थिति थी।<ref>{{Cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/73/73899.html|title=The Home of CricketArchive|website=cricketarchive.com|access-date=2024-05-24}}</ref> उस वर्ष बाद में, उन्हें भारत अंडर-17 का कप्तान बनाया गया और उन्होंने भारत अंडर-19 के लिए भी प्रदर्शन किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/8/8931/Under-19_limited_overs_Matches.html|title=The Home of CricketArchive|date=2016-06-02|website=web.archive.org|access-date=2024-05-25|archive-date=2 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602070007/http://www.cricketarchive.com/Archive/Players/8/8931/Under-19_limited_overs_Matches.html|url-status=dead}}</ref> इंग्लैंड के भारत अंडर-19 दौरे पर, अपने पहले अंडर-19 असाइनमेंट में, रायुडू ने सलामी बल्लेबाज के रूप में बल्लेबाजी की और 3 पारियों में कुल 291 रन बनाए और श्रृंखला के सबसे अधिक रन बनाने वाले खिलाड़ी के रूप में समाप्त हुए, जो भारत में था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{Portal|क्रिकेट}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{India Cricket Team}} {{२०१५ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}}[https://hindielements.blogspot.com/2020/08/ambati-rayudu-age-wife-biography-retirement-in-hindi.html अंबाती रायडू का इंटरनेशनल करियर]{{चेन्नई सुपर किंग्स के खिलाड़ी}} [[श्रेणी:1985 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:बल्लेबाज]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:चेन्नई सुपर किंग्स के खिलाड़ी]] st1hje2ruzeno8d206g3e9ki7vp7e06 अमर सिंह (क्रिकेट खिलाड़ी) 0 559666 6635645 5846216 2026-10-30T17:24:26Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635645 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अमर सिंह लोधा | image = Amar_Singh_of_India.jpg | caption = | batting = दक्षिण-हस्थ बल्लेबाज | bowling = दक्षिण-हस्थ मध्यम-तेज | columns = 2 | column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]] | matches1 = 7 | runs1 = 292 | bat avg1 = 22.46 | 100s/50s1 = –/1 | top score1 = 51 | deliveries1 = 2182 | wickets1 = 28 | bowl avg1 = 30.64 | fivefor1 = 2 | tenfor1 = – | best bowling1 = 7/86 | catches/stumpings1= 3/– | column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches2 = 92 | runs2 = 3344 | bat avg2 = 24.23 | 100s/50s2 = 5/18 | top score2 = 140* | deliveries2 = 23689 | wickets2 = 506 | bowl avg2 = 18.35 | fivefor2 = 42 | tenfor2 = 14 | best bowling2 = 8/23 | catches/stumpings2= 77/- | international = true | country = भारतीय | testdebutfor = | testdebutagainst = | testdebutdate = 25 जून | testdebutyear = 1932 | lasttestdate = 15 अगस्त | lasttestfor = | lasttestagainst = | lasttestyear = 1936 | source = http://content-aus.cricinfo.com/ci/content/player/26228.html क्रिक-इन्फो | date = | year = }} '''लधाभाई नकुम अमर सिंह लोधा''' {{audio|Amar_Singh.ogg|उच्चारण}} (4 दिसम्बर 1910 – 21 मई 1940) भारतीय टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी थे।<ref name="thehindu1">{{cite web |title=He came, he saw, he conquered |trans-title=वो आये, उन्होंने देखा, वो विजयी हुए |url=http://www.hindu.com/2000/12/02/stories/0702028h.htm |publisher=द हिन्दू |author=हरेश पाण्ड्या |language=अंग्रेज़ी |date=2 दिसम्बर 2000 |accessdate=28 मार्च 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106134612/http://www.hindu.com/2000/12/02/stories/0702028h.htm |archive-date=6 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> वो मध्यम-तेज गेंदबाज और नीचले क्रम के बल्लेबाज थे। अमर सिंह लोधा ने [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] से पूर्व [[भारत]] के लिए सात टेस्ट मैच खेले। उन्होंने इन खेलों में कुल २८ विकेट लिये।<ref name="thehindu1" /> वो प्रथम भारतीय तेज गेंदबाज और ऑल-राउंडर तथा टेस्ट-कैप प्राप्त करने वाले प्रथम भारतीय थे। भारत की ओर से टेस्ट मैचों में अर्धशतक बनाने वाले वो प्रथम टेस्ट-क्रिकेट खिलाड़ी थे। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20131021211134/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/26228.html क्रिक-इन्फ़ो पर खिलाड़ी की प्रोफाइल] {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = अमर सिंह लोध, लधाभाई नकुम | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = क्रिकेट खिलाड़ी | DATE OF BIRTH = 4 दिसम्बर 1910 | PLACE OF BIRTH = | DATE OF DEATH = 21 मई 1940 | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:अमर सिंह लोध, लधाभाई नकुम}} [[श्रेणी:1910 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९४० में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय टेस्ट क्रिकेट खिलाड़ी]] pzsq74yyjpztm8mvd8nfy0j68q82e62 स्वतः लब्धि नियंत्रण 0 597693 6635595 6203048 2026-10-30T14:49:40Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635595 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} [[चित्र:Vactrol AGC (Yushin).PNG|300px|thumb|right|एनालॉग टेलीफोन नेटवर्क में प्रयुक्त AGC का योजनामूलक चित्र। लब्धि को बदलने के लिये आउटपुट से फीडबैक एक Vactrol resistive opto-isolator से लिया गया है।]] '''स्वतः लब्धि नियंत्रण''' (automatic gain control (AGC)) एक ऐसा [[विद्युत परिपथ|परिपथ]] या [[नियंत्रण प्रणाली]] है जो इन्पुट संकेत के घटने-बढने के बावजूद आउटपुट को एक नियत मान पर बनाये रखती है। बहुत सी इलेक्ट्रानिक युक्तियों (जैसे रेडियो, टीवी, रडार आदि) में यह प्रयुक्त होती है। आउटपुट के स्तर को नियत बनाये रखने के लिये आउटपुट संकेत का औसत मान या शिखर मान (पीक वैलू) सेंस किया जाता है और इसे [[नकारात्मक प्रतिपुष्‍टि|निगेटिव फीडबैक]] कर दिया जाता है। स्वतः लब्धि नियंत्रण से लाभ यह है कि इसके रहने से प्रवर्धक इनपुट संकेत के बहुत छोटे से लेकर बहुत बड़े मान के लिये भी संतोषजनक ढंग से काम करता है और संतृप्त (सैचुरेट) नहीं होता। उदाहरण के लिये यदि AGC न हो तो AM रेडियो रिसीवर से निकलने वाली आवाज कभी धीमी सुनाई पड़ेगी और कभी बहुत तेज। किन्तु AGC के काम करने के कारण यदि आवाज एक सीमा से अधिक होने लगे तो स्वतः इसको कम कर दिया जाता है। [[रेडियो|रेडियो अभिग्राही]] में काम में आने वाला एजीसी एक प्रकार का एलेक्ट्रानीय परिपथ होता है जिसका उपयोग अभिग्राही की निर्गम प्रबलता को नियत बनाये रखने के लिये किया जाता है चाहे अभिग्राही के निवेश को प्राप्त होने वाला संकेत में कितना भी घट-बढ़ क्यों न हो। ==इन्हें भी देखें== *[[स्वतः आवृत्‍ति नियंत्रण]] [[श्रेणी:नियंत्रण प्रणाली]] [[श्रेणी:विद्युत परिपथ]] {{आधार}} o8ze86iijcib2d1zhnfvr6ggjzbrrb4 अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस 0 608991 6635764 6579269 2026-10-31T07:15:09Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635764 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | type = आंतरराष्ट्रीय | longtype = [[संयुक्त राष्ट्र]] | image =IYD at patanjali, haridwar 2022.jpg | caption = २०२२ में आंतरराष्ट्रीय योग दिवस ([[पतंजलि]], [[हरिद्वार]]) | official_name = आंतरराष्ट्रीय योग दिवस | nickname = ''योग दिवस, विश्व योग दिवस'' | observedby = विश्वभर | duration = 1 दिन | frequency = वार्षिक | scheduling = प्रत्येक वर्ष उसी दिन | date = ''' [[21 जून]] ''' |next_date = 21 जून 2024 | firsttime = 21 जून 2015 | celebrations = [[योग]], [[ध्यान]], सामूहिक मन्थन, विचार-विमर्श, सांस्कृतिक आयोजन | portal = {{url|http://idayofyoga.org}} | website = {{url|http://mea.gov.in/idy.htm}} }} [[File:Yoga for the world Celebrating the International Day of Yoga (Abridged version).webm|thumb|अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस एक नजर में]] '''अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस ''' प्रतिवर्ष 21 जून को मनाया जाता है। यह दिन [[उत्तरी गोलार्ध]] में वर्ष का सबसे लम्बा दिन होता है और योग भी मनुष्य को दीर्घायु बनाता है। 11 दिसम्बर 2014 को संयुक्त राष्ट्र के 177 सदस्यों द्वारा 21 जून को 'आंतरराष्ट्रीय योग दिवस' को मनाने के प्रस्ताव को मंजूरी मिली। भारत के इस प्रस्ताव को 90 दिन के अन्दर पूर्ण बहुमत से पारित किया गया, जो किसी प्रस्तावित दिवस को [[संयुक्त राष्ट्र संघ]] में पारित करने के लिए सबसे कम समय है।<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/international/2014/12/141211_yoga_day_un_sdp |title=मोदी पलट पाएँगे योग की काया ? |publisher=[[बीबीसी|बीबीसी हिन्दी]] |date=12 दिसंबर 2014 |accessdate=12 जनवरी 2015}}</ref> ==उत्पत्ति== [[File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi participates in the mass yoga demonstration at Rajpath on the occasion of International Yoga Day, in New Delhi on June 21, 2015.jpg|thumb|21 जून 2015 को नई दिल्ली में योग दिवस समारोह में प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी]] संयुक्त राष्ट्र द्वारा 'आंतरराष्ट्रीय योग दिवस' से पहले भी औपचारिक व अनौपचारिक योग शिक्षकों और उत्साही लोगों के समूह ने 21 जून के अलावा भी अन्य तारीखों पर विश्व योग दिवस को विभिन्न कारणों के समर्थन में मनाया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |title=मानव अधिकार कारणों के लिए 22 फरवरी को फण्ड जमा किये जायेंगे |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |archive-date=24 जून 2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150624003633/http://www.worldyogaday.net/cms/index.php |date=24 जून 2015 }}</ref> दिसंबर 2011 में, आंतरराष्ट्रीय मानवतावादी, ध्यान और योग गुरु [[रवि शंकर (आध्यात्मिक गुरू)|श्री श्री रविशंकर]] और अन्य योग गुरुओं ने पुर्तगाली योग परिसंघ के प्रतिनिधि मण्डल का समर्थन किया और 21 जून का दिन दुनिया के लिए एक योग दिवस के रूप में घोषित करने के लिए संयुक्त राष्ट्र को सुझाव दिया था।<ref>[http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019 वर्ल्ड टॉयलेट डे है पर वर्ल्ड योगा डे नहीं : रविशंकर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150711051113/http://www.dnaindia.com/bangalore/report-there-is-world-toilet-day-but-no-world-yoga-day-sri-sri-ravi-shankar-1622019|date=11 जुलाई 2015}} डीएनएइंडिया</ref> 27 सितम्बर 2014 को [[भारत के प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] ने [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]] में अपने भाषण में विश्व समुदाय से एक आंतरराष्ट्रीय योग दिवस को अपनाने अपील की थी।<ref name="Times of India 2020">{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/un-declares-june-21-as-international-day-of-yoga/articleshow/45480636.cms |title=UN declares June 21 as 'International Day of Yoga'|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|date=11 December 2014 }}</ref> ==संयुक्त राष्ट्र की घोषणा== 11 दिसम्बर 2014 को संयुक्त राष्ट्र में भारत के स्थायी प्रतिनिधि द्वारा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस संकल्प का मसौदा प्रस्तुत किया गया। मसौदे को व्यापक समर्थन मिला जिसके अंतर्गत 177 देश इस मसौदे के प्रस्तावक बने जो संयुक्त राष्ट्र महासभा के इतिहास में अभी तक हुए किसी भी संकल्प में सर्वाधिक प्रस्तावकों की संख्या है।<ref>{{cite web |url=https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |title=United Nations General Assembly adopts Resolution on International Day of Yoga with a record number of 177 country co-sponsors |access-date=9 January 2015 |archive-date=9 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109031924/https://www.hcilondon.in/International_Day_of_Yoga.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |title=Modi's call for International Day of Yoga gains pace, 50 nations including China, US support PM's call |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |archive-date=3 नवंबर 2014 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141103033132/http://news.oneindia.in/india/narendra-modi-s-call-international-yoga-day-gains-pace-50-nations-china-us-support-pm-1549894.html |date=3 नवंबर 2014 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |title=50 nations, including China and US, back Modi's call for International Yoga Day |access-date=21 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150524205526/http://timesofindia.indiatimes.com/india/50-nations-including-China-and-US-back-Modis-call-for-International-Yoga-Day/articleshow/44989225.cms |archive-date=24 मई 2015 |url-status=live }}</ref> 27 सितम्बर 2014 को [[भारत के प्रधानमन्त्री]] [[नरेन्द्र मोदी]] ने [[संयुक्त राष्ट्र महासभा]] में अपने भाषण में विश्व समुदाय से एक अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस को अपनाने अपील की थी जिसमें उन्होंने कहा था कि: {{quote|"योग भारत की प्राचीन परम्परा का एक अमूल्य उपहार है यह दिमाग और शरीर की एकता का प्रतीक है; मनुष्य और प्रकृति के बीच सामंजस्य है; विचार, संयम और पूर्ति प्रदान करने वाला तथा स्वास्थ्य और भलाई के लिए एक समग्र दृष्टिकोण को भी प्रदान करने वाला है। यह केवल व्यायाम के बारे में नहीं है, लेकिन अपने भीतर एकता की भावना, दुनिया और प्रकृति की खोज के विषय में है। हमारी बदलती जीवन-शैली में यह चेतना बनकर, हमें जलवायु परिवर्तन से निपटने में मदद कर सकता है। तो आयें एक अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस को अपनाने की दिशा में काम करते हैं।"| नरेन्द्र मोदी | संयुक्त राष्ट्र महासभा<ref name="Times of India 2020" />}} 11 दिसम्बर 2014 को अमेरिका में स्थित संयुक्त राष्ट्र महासभा में अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस के प्रस्ताव को मंजूरी मिलने के बाद सर्वप्रथम इसे 21 जून 2015 को पूरे विश्व में 'आंतरराष्ट्रीय योग दिवस' (''इंटरनेशनल डे ऑफ योगा'') के नाम से मनाया गया।<ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/health/international-yoga-day-2020-5-morning-yoga-asanas-for-mental-and-physical-health-2247558|title=International Yoga Day 2020: रोज सुबह करें ये 5 आसान योगासन, दिमाग और शरीर को रखेंगे दुरुस्त|website=NDTVIndia|access-date=2020-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618194554/https://khabar.ndtv.com/news/health/international-yoga-day-2020-5-morning-yoga-asanas-for-mental-and-physical-health-2247558|archive-date=18 जून 2020|url-status=dead}}</ref> == स्वागत व लोक प्रतिक्रिया == {{main|आंतरराष्ट्रीय योग दिवसों की सूची}} [[File:Indian Navy personnel perform yoga on board INS Jalashwa in 2015.jpg|thumb|[[आईएनएस जलाश्व]] पर योग करते [[भारतीय नौसेना]] के जवान, 2015]] संयुक्त राष्ट्र की घोषणा करने के बाद, श्री श्री रविशंकर ने प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी के प्रयासों की सराहना करते हैं कहा: {{quote|"किसी भी दर्शन, धर्म या संस्कृति के लिए राज्य के संरक्षण के बिना जीवित रहना बहुत मुश्किल है। योग लगभग एक अनाथ की तरह अब तक अस्तित्व में था। अब संयुक्त राष्ट्र द्वारा आधिकारिक मान्यता योग के लाभ को विश्वभर में फैलायेगी।"| [[रवि शंकर (आध्यात्मिक गुरू)|श्री श्री रविशंकर]]<ref>{{Cite web |url=http://srisriravishankar.org/entry/un-declaration-june-21-world-yoga-day/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701180633/http://srisriravishankar.org/entry/un-declaration-june-21-world-yoga-day/ |archive-date=1 जुलाई 2015 |url-status=dead }}</ref>}} ===तैयारियाँ=== भारत में पहले आंतरराष्ट्रीय योग दिवस (2015) को मनाने के लिए [[भाजपा]] के साथ [[रामदेव]] ने भी इस आयोजन के लिए खास तैयारियाँ की थी, विश्व योग दिवस को यादगार बनाने और पूरे विश्व को योग के प्रति जागरूक करने के लिए [[रामदेव ]]<nowiki/>ने 35 मिनट का विशेष पैकेज तैयार किया था। <ref>[http://www.bhaskar.com/news/c-85-989599-NOR.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150529062227/http://www.bhaskar.com/news/c-85-989599-NOR.html|date=29 मई 2015}} [[दैनिक भास्कर]]</ref> <ref>[http://aajtak.intoday.in/story/bjps-grand-planning-for-first-international-yoga-day-on-21-june-1-815329.html प्रथम योग दिवस के लिए बीजेपी की महायोजना] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621080932/http://aajtak.intoday.in/story/bjps-grand-planning-for-first-international-yoga-day-on-21-june-1-815329.html |date=21 जून 2015 }} [[आजतक]]</ref> 21 जून को आंतरराष्ट्रीय योग दिवस के सफल होने के साथ ही भारत ने दो विश्व रिकार्ड भी कायम किए। <ref>[http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html भारत ने विश्व योग दिवस पर 2 विश्व रिकॉर्ड बनाये] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150625055155/http://www.jagran.com/news/national-india-create-two-world-records-on-international-day-12507610.html |date=25 जून 2015 }} [[दैनिक जागरण]]</ref> भारत में 21 जून को आंतरराष्ट्रीय योग दिवस बड़े पैमाने पर मनाया गया जिसकी तैयारियाँ बड़े जोर-शोर से सरकार कर रही थी।<ref>[http://www.patrika.com/news/miscellenous-india/modi-govt-wants-to-celebrate-yoga-diwas-full-all-readyness-1176575/ मोदी सरकर योग दिवस को पूरी तैयारी के साथ मनाना चाहती है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307021913/http://www.patrika.com/news/miscellenous-india/modi-govt-wants-to-celebrate-yoga-diwas-full-all-readyness-1176575/ |date=7 मार्च 2016 }} [[पत्रिका]]</ref> <ref>[http://naidunia.jagran.com/national-centre-will-organise-next-international-yoga-day-at-grand-level-670486 राष्ट्रीय केंद्र बड़े स्तर पर अगला योग दिवस आयोजित करेगा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311035041/http://naidunia.jagran.com/national-centre-will-organise-next-international-yoga-day-at-grand-level-670486 |date=11 मार्च 2016 }}[[दैनिक जागरण]]</ref> योग दिवस का मुख्य समारोह [[दिल्ली]] के [[राजपथ]] पर हुआ जिसमें खुद प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] ने शिरकत की।<ref>[http://aajtak.intoday.in/karyakram/video/india-360-programme-episode-on-17th-may-2015-1-812755.html योग दिवस का कार्यक्रम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610130857/http://aajtak.intoday.in/karyakram/video/india-360-programme-episode-on-17th-may-2015-1-812755.html |date=10 जून 2015 }} [[आजतक]]</ref> प्रधानमन्त्री ने राजपथ पर लगभग 36,000 लोगों के साथ योग किया।<ref>[http://zeenews.india.com/hindi/india/pm-narendra-modi-will-perform-yoga-on-rajpath-with-thousands-of-people/257799 पीएम नरेंद्र मोदी राजपथ पर हज़ारों लोगों के साथ योग करेंगे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610130935/http://zeenews.india.com/hindi/india/pm-narendra-modi-will-perform-yoga-on-rajpath-with-thousands-of-people/257799 |date=10 जून 2015 }} [[ज़ी न्यूज़]]</ref> आंतरराष्ट्रीय योग दिवस के मौके पर [[राजपथ]] के मंच को साझा करने के लिए प्रधानमन्त्री के साथ कुल छह अन्य लोगों को मौका मिला प्रधानमन्त्री कार्यालय ने चार योग गुरु जिसमें योग गुरु बाबा [[रामदेव]], सव्यासा के प्रमुख एच आर नागेन्द्र, श्रीमती हंसाजी जयदेव योगेन्द्र और स्वामी आत्माप्रियनन्दा को शामिल किया गया साथ ही आयुष मन्त्री [[श्रीपद येस्सो नायक|श्रीपद नाइक]] और आयुष मन्त्रालय सचिव निलंजन सान्याल को मंच पर बैठने को मंजूरी मिली थी।<ref>[http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/four-yoga-guru-will-share-stage-with-pm-modi-hindi-news/ चार योग गुरु पीएम मोदी के साथ स्टेज साझा करेंगे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150619202851/http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/four-yoga-guru-will-share-stage-with-pm-modi-hindi-news/ |date=19 जून 2015 }} [[अमर उजाला]]</ref> आंतरराष्ट्रीय योग दिवस समारोह का [[गणतंत्र दिवस]] समारोह जैसा कवरेज [[दूरदर्शन]] द्वारा किया गया। इसका सीधा प्रसारण किया गया, प्रसारण आंतरराष्ट्रीय मानक का हो यह सुनिश्चित करने के लिए अत्याधुनिक उपकरण का इस्तेमाल किया गया।<ref>[http://zeenews.india.com/hindi/india/dd-to-telecast-international-yoga-day-event/260547 डीडी द्वारा अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस का टेलीकास्ट किया जायेगा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150617082152/http://zeenews.india.com/hindi/india/dd-to-telecast-international-yoga-day-event/260547 |date=17 जून 2015 }} [[ज़ी न्यूज़]]</ref> प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी ने कांग्रेस अध्यक्ष [[सोनिया गांधी]] के साथ [[राहुल गांधी]] और [[अरविन्द केजरीवाल]] को भी योग दिवस के लिए निमन्त्रण भेजा था।<ref>[http://zeenews.india.com/hindi/india/modi-govt-invites-sonia-rahul-kejriwal-for-international-yoga-day-event/259445 मोदी सरकर ने सोनिया,राहुल और केजरीवाल को अन्तर्राष्ट्रीय योग दिवस के लिए आमंत्रित किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614114635/http://zeenews.india.com/hindi/india/modi-govt-invites-sonia-rahul-kejriwal-for-international-yoga-day-event/259445 |date=14 जून 2015 }}[[ज़ी न्यूज़]]</ref> राजनैतिक लोगों के अलावा योग गुरु बाबा रामदेव और बॉलीवुड के महानायक [[अमिताभ बच्चन]] को भी न्योता भेजा गया।<ref>[http://www.jagran.com/news/national-pm-invites-yog-guru-ramdev-and-big-b-for-international-yog-day-12453221.html पीएम ने योग गुरु रामदेव पर बिग बी को अन्तर्राष्ट्रीय योग दिवस का न्योता दिया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610005316/http://www.jagran.com/news/national-pm-invites-yog-guru-ramdev-and-big-b-for-international-yog-day-12453221.html |date=10 जून 2015 }} [[दैनिक जागरण]]</ref> संयुक्त राष्ट्र में भी योग दिवस मनाने के लिए व्यापक तैयारी की गयीं।<ref>[http://zeenews.india.com/hindi/world/massive-preparations-underway-to-commemorate-yoga-day-at-un/260912 योग दिवस के जश्न के लिए बहुत बड़ी तैयारियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618113959/http://zeenews.india.com/hindi/world/massive-preparations-underway-to-commemorate-yoga-day-at-un/260912 |date=18 जून 2015 }} [[ज़ी न्यूज़]]</ref> पहले आंतरराष्ट्रीय योग दिवस के उपलक्ष्य में तत्कालीन [[भारत के विदेश मंत्री|विदेश मंत्री]] [[सुषमा स्वराज]] ने संयुक्त राष्ट्र में आयोजित समारोह की अध्यक्षता की। अमेरिका के प्रसिद्ध [[टाइम्स स्क्वायर]] से वैश्विक दर्शकों के लिए इसका प्रसारण भी हुआ।<ref>[http://zeenews.india.com/hindi/world/yoga-day-celebrations-at-un-to-be-broadcast-at-times-square/260051 संयुक्त राष्ट्र के योग दिवस के उत्सव को टाइम्स स्क्वायर पर प्रसारित किया जायेगा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612005307/http://zeenews.india.com/hindi/world/yoga-day-celebrations-at-un-to-be-broadcast-at-times-square/260051 |date=12 जून 2015 }} [[ज़ी न्यूज़]]</ref> <ref>[http://www.livehindustan.com/news/international/article1-External-Affairs-Minister-Sushma-Swaraj-International-Yoga-Day-commemorating-the-United-Nations-482731.html योग दिवस समारोह का टाइम्स स्क्वायर में होगा प्रसारण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150612103419/http://www.livehindustan.com/news/international/article1-External-Affairs-Minister-Sushma-Swaraj-International-Yoga-Day-commemorating-the-United-Nations-482731.html |date=12 जून 2015 }} [[हिंदुस्तान (समाचार पत्र)|हिंदुस्तान]]</ref> === समारोह=== [[File:International Yoga Day in School at Chinawal.jpg|thumb|right|भारत के चिनावल गाँव में एक स्कूल में योग दिवस समारोह]] भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी और गणमान्य लोगों सहित करीब 36,000 लोगों ने, 21 जून 2015 को [[नई दिल्ली]] में पहले आंतरराष्ट्रीय योग दिवस के लिए 35 मिनट तक 21 योग आसन (योग मुद्राओं) का प्रदर्शन किया। योग दिवस दुनिया भर में लाखों लोगों द्वारा मनाया गया।<ref>[http://newsroom24x7.com/2015/06/21/massive-turnout-on-international-day-of-yoga-in-india/ अंतर्राष्ट्रीय दिवस का इतना बड़ा परिणाम] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621083838/http://newsroom24x7.com/2015/06/21/massive-turnout-on-international-day-of-yoga-in-india/ |date=21 जून 2015 }} न्यूज़रूम24x7.कॉम</ref>[[राजपथ]] पर हुए समारोह ने दो गिनीज रिकॉर्ड्स की स्थापना की: सबसे बड़ी योग क्लास 35,985 लोगों के साथ और चौरासी देशों के लोगों द्वारा इस आयोजन में एक साथ भाग लेने का रिकॉर्ड भी अपने नाम किया। इस रिकॉर्ड को आयुष मन्त्री [[श्रीपद येस्सो नायक|श्रीपद नाइक]] ने स्वयं ग्रहण किया। <ref>[http://www.ndtv.com/cheat-sheet/sushma-swaraj-addresses-the-united-nations-in-new-york-on-international-yogaday-highlights-773899 अंतर्राष्ट्रीय योद दिवस पर सुषमा स्वराज ने न्यूयॉर्क में संयुक्त राष्ट्र को संबोधित किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622014843/http://www.ndtv.com/cheat-sheet/sushma-swaraj-addresses-the-united-nations-in-new-york-on-international-yogaday-highlights-773899 |date=22 जून 2015 }} [[एनडीटीवी]]</ref><ref>[http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-yoga-class सबसे बड़ी योग कक्षा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150622052510/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/largest-yoga-class |date=22 जून 2015 }} गिनीज़वर्डरिकार्ड्स.कॉम</ref> ===विवाद=== इस दिवस का विवादों में अपना हिस्सा था। सरकार ने 'आंतरराष्ट्रीय योग दिवस' के दौरान विवाद से बचने के लिए "[[सूर्य नमस्कार]]" व "[[श्लोक]]" जप की अनिवार्यता को आधिकारिक योग कार्यक्रम से हटा दिया और मुसलमानों से इस आयोजन में भाग लेने की अपील की। आयुष मन्त्री [[श्रीपद येस्सो नायक|श्रीपद नाइक]] ने [[मुसलमान|मुसलमानों]] से इस कार्यक्रम के दौरान श्लोक के स्थान पर '[[अल्लाह]]' के नाम को पढ़ लेने का सुझाव दिया।<ref name = dna /> [[ऑल इंडिया मुस्लिम पर्सनल लॉ बोर्ड]] ने सूर्य नमस्कार को पन्थ के विरुद्ध बताते हुए इसका विरोध किया।<ref name="dna">[http://www.dnaindia.com/india/report-international-yoga-day-muslims-can-take-allah-s-name-in-place-of-shlokas-says-minister-shripad-naik-2094627 मुस्लमान श्लोक के स्थान पर अल्लाह का नाम ले सकते हैं : श्रीपद नाइक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150614025926/http://www.dnaindia.com/india/report-international-yoga-day-muslims-can-take-allah-s-name-in-place-of-shlokas-says-minister-shripad-naik-2094627|date=14 जून 2015}} डीएनएइंडिया.कॉम</ref>।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/news/blogs-trending-33222656 |title=बीबीसी ब्लॉग |access-date=17 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150804211021/http://www.bbc.com/news/blogs-trending-33222656 |archive-date=4 अगस्त 2015 |url-status=live }}</ref> == Gallery == <gallery class="center" mode="nolines" widths=220px heights=220px> File:Indian Navy personnel participating in physical training and yoga on the deck of a naval ship at sea (1).jpg|पोत पर योग File:Indian Navy personnel participating in physical training and yoga on the deck of a naval ship at sea (2).jpg|भारतीय नौसेना के पोत पर योग File:Army Jawans performing Yoga, on the occasion of the 3rd International Day of Yoga – 2017, at Siachen on June 21, 2017 (1).jpg|भारतीय सेना के जवानों ने 21 जून 2017 को सियाचिन में 2017 के 3 वें अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस के अवसर पर योग प्रदर्शन किया। File:Indian Navy personnel practicing yoga (2).jpg|नौसेना के प्रांगण में योग File:International Yoga Day in russia.jpg|रूस के ब्लाडिबोस्टक में अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस मनाते हुए लोग File:International Yoga Day celebrated at Panjab University, Chandigarh (India).jpg|[[चंडीगढ़]], भारत में एक युवा छात्रा File:Participants of the 21st June International Yoga Day rehearsing at Rajpath, during dress rehearsal, in New Delhi on June 19, 2015.jpg|नयी दिल्ली File:TSQ yoga lesson jeh.jpg|[[न्यूयॉर्क]] शहर </gallery> ==इन्हें भी देखें== *[[योग]] *[[योगसूत्र]] *[[योगदर्शन]] *[[जैन धर्म में योग]] ==सन्दर्भ== {{reflist|2}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commonscat|International Day of Yoga|अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस}} *[https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2265440&reg=3&lang=2 '''अंतर्राष्ट्रीय योग दिवस 2026''' बहुभाषी विवरण पुस्तिका आम लोगों के लिए अब उपलब्ध] *[https://web.archive.org/web/20150621165007/http://www.nhp.gov.in/sites/default/files/yoga/Final_-IDY_common_yoga_protocol_book_Hindi.pdf अंतरराष्ट्रीय योग दिवस (21 जून) सामान्य योग अभ्यासक्रम (प्रोटोकाल)] *[http://:www.dw.de/21-जून-बना-विश्व-योग-दिवस/a-18125588 '''21 जून बना विश्व योग दिवस'''] (डी डब्ल्यू वर्ड) {{योग}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी: संयुक्त राष्ट्र के दिन]] [[श्रेणी: जून के महत्वपूर्ण दिन]] [[श्रेणी: स्वास्थ्य जागरूकता दिवस]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय दिवस]] b8b94if3c2qic9dybo0ihhh04mc5sb0 हिरागाना 0 613393 6635572 6456402 2026-10-30T13:41:07Z Username203 887562 6635572 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015}} हिराकाना या हिरागाना [[जापानी भाषा]] में प्रयुक्त तीन प्रमुख लिपियों में से एक है। अन्य दो हैं - [[काताकाना]] और [[कांजी]] , यद्यपि यूरोपीय शब्दों के लिए [[रोमाजी]] का भी प्रयोग होता है। हिरागाना शुद्ध जापानी शब्दों के लिए इस्तेमाल होता है जबकि अन्य चीनी शब्दों के चीनी यथावत या जापानीकृत उच्चारण लिखने के लिए होता है। {{Infobox writing system|name=हीरागाना|altname=ひらがな|type=Syllabary|languages=[[जापानी]], हाचीजो, र्यूक्यूआन भाषाए|sisters=[[काताकाना]], हेनताईगाना|iso15924=Hira (410)|fam1=[[कवच-हड्डी लिपि]]|fam2=[[कानजी]]|fam3=मनयोगना|sample=ひ 教科書体.svg}} [[श्रेणी: जापानी भाषा]] == लिपि == १९०० के लिपि सुधार के बाद, जिसमें सैकड़ों वर्णों को [[हेनताईगाना]] माना गया, हिरागाना शब्दांश में ४८ मूल वर्ण शामिल हैं, जिनमें से दो (ゐ और ゑ) का उपयोग केवल कुछ उचित नामों में किया जाता है:- *   ५ एकवचन स्वर: あ (अ),  い (इ), う (उ),  え (ए), お (ओ) (क्रमशः अ, इ, उ, ए और ओ उच्चारित) * ४२ व्यंजन-स्वर संघ: उदाहरण के लिए  き (की),  て (ते), ほ (हो), ゆ (यु) और  わ (वा) (क्रमशः उच्चारित की, ते, हो, यू और वा) * १ एकवचन व्यंजन ん (न)। इन्हें ५×१० ग्रिड (गोजोन, "फिफ्टी साउंड्स") के रूप में कल्पना की गई है, जैसा कि आसन्न तालिका में दिखाया गया है, あ (अ), い (इ), う (उ), え (ए), お (ओ), か (का), き (की), く (कु), け (के), こ (को) और आगे (लेकिन) पढ़ें सी→शि, ती→ची, तू→त्सू, हू→फू, वी→ई, वे→ए, वो→ओ). सैद्धांतिक रूप से संभव ५० संयोजनों में से, यी, ये और वू पूरी तरह से अप्रयुक्त हैं। डब्ल्यू पंक्ति में, ゐ और ゑ, जिसका उच्चारण क्रमशः इ और ए है, आधुनिक [[जापानी भाषा|जापानी]] में असामान्य हैं, जबकि を, जिसका उच्चारण o है, एक कण के रूप में सामान्य है लेकिन अन्यथा दुर्लभ है। सख्ती से कहें तो, एकवचन व्यंजन ん (न) को गोजोन के बाहर माना जाता है। इन मूल वर्णों को विभिन्न तरीकों से संशोधित किया जा सकता है। एक [[दाकुतेन]] चिह्न (゛) जोड़कर, एक स्वरहीन व्यंजन को स्वरयुक्त व्यंजन में बदला जा सकता है: क→ग, स→ज़, त→द, ह→ब और च/श→ज । उदाहरण के लिए, か (का) が (गा) बन जाता है। ह (या फ) ध्वनि से शुरू होने वाले हिरागाना में एक [[हेनदाकुतेन]] चिह्न (゜) भी जोड़ा जा सकता है जिससे ह प में बदल जाता है। उदाहरण के लिए, は (हा) ぱ (पा) बन जाता है।<ref>日本語、平仮名規律</ref> == हिरागाना की तालिका == निम्नलिखित तालिका संपूर्ण हिरागाना को एक साथ दर्शाती है, जिसे चार श्रेणियों में व्यवस्थित किया गया है, और प्रत्येक को ''गोजूओन'' क्रम में प्रदर्शित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.halcat.com/roomazi/doc/ansiz3911.html|title=■米国規格(ANSI Z39.11-1972)―要約|date=२४ सितंबर २०२५|access-date=18 जुलाई 2025|archive-date=24 सितंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924024633/http://www.halcat.com/roomazi/doc/ansiz3911.html|url-status=bot: unknown}}</ref> जिन हिरागाना का रोमनीकरण बोल्ड में है, वे उस पंक्ति के लिए प्रारंभिक व्यंजन का उपयोग नहीं करते हैं। ん के अलावा सभी अक्षरों के लिए, दर्शाया गया उच्चारण शब्द के प्रारंभिक अक्षरों के लिए है; मध्य-शब्द उच्चारण के लिए नीचे देखें। {| class="wikitable nowraplinks" border="0" cellpadding="2" style="vertical-align:top;padding:2px;" width="50%" |+Hiragana syllabograms |- !rowspan=2 width=2%| ! style="vertical-align:top; text-align:center; background:#BECFEB;" colspan=5 width="50%"|गोजुओन !colspan=3 align=center style="background:#CCCB9A;" width="33%"| यो-ओन |- !width=10%| ''आ''!! width="10%" | ''इ''!! width="10%" | ''उ''!! width="10%" | ''ए''!! width="10%" | ''ओ'' !width=11%| ''या''!! width="11%" | ''यू''!! width="11%" | ''यो'' |- style="vertical-align:top; text-align:center" !title="vowels"|∅ |style="background:#EFFAFA"|<big>[[あ]]</big><br /> a {{IPA|ja|a|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[い]]</big><br /> i {{IPA|ja|i|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[う]]</big><br /> u {{IPA|ja|ɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[え]]</big><br /> e {{IPA|ja|e|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[お]]</big><br /> o {{IPA|ja|o|}} |colspan=3 style="background:#E9E9E9"| |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''क'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[か]]</big><br /> ka {{IPA|ja|ka|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[き]]</big><br /> ki {{IPA|ja|ki|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[く]]</big><br /> ku {{IPA|ja|kɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[け]]</big><br /> ke {{IPA|ja|ke|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[こ]]</big><br /> ko {{IPA|ja|ko|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[きゃ]]</big><br /> kya {{IPA|ja|kʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[きゅ]]</big><br /> kyu {{IPA|ja|kʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[きょ]]</big><br /> kyo {{IPA|ja|kʲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''स'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[さ]]</big><br /> sa {{IPA|ja|sa|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[し]]</big><br /> '''shi''' {{IPA|ja|ɕi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[す]]</big><br /> su {{IPA|ja|sɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[せ]]</big><br /> se {{IPA|ja|se|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[そ]]</big><br /> so {{IPA|ja|so|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[しゃ]]</big><br /> '''sha''' {{IPA|ja|ɕa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[しゅ]]</big><br /> '''shu''' {{IPA|ja|ɕɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[しょ]]</big><br /> '''sho''' {{IPA|ja|ɕo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''त'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[た]]</big><br /> ta {{IPA|ja|ta|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ち]]</big><br /> '''chi''' {{IPA|ja|tɕi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[つ]]</big><br /> '''tsu''' {{IPA|ja|tsɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[て]]</big><br /> te {{IPA|ja|te|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[と]]</big><br /> to {{IPA|ja|to|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ちゃ]]</big><br /> '''cha''' {{IPA|ja|tɕa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ちゅ]]</big><br /> '''chu''' {{IPA|ja|tɕɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ちょ]]</big><br /> '''cho''' {{IPA|ja|tɕo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''न'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[な]]</big><br /> na {{IPA|ja|na|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[に]]</big><br /> ni {{IPA|ja|ɲi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぬ]]</big><br /> nu {{IPA|ja|nɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ね]]</big><br /> ne {{IPA|ja|ne|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[の]]</big><br /> no {{IPA|ja|no|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[にゃ]]</big><br /> nya {{IPA|ja|ɲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[にゅ]]</big><br /> nyu {{IPA|ja|ɲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[にょ]]</big><br /> nyo {{IPA|ja|ɲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''ह'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[は]]</big><br /> ha {{IPA|ja|ha|}} <br />(wa {{IPA|ja|wa|}} as particle) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ひ]]</big><br /> hi {{IPA|ja|çi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ふ]]</big><br /> '''fu''' {{IPA|ja|ɸɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[へ]]</big><br /> he {{IPA|ja|he|}} <br />(e {{IPA|ja|e|}} as particle) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ほ]]</big><br /> ho {{IPA|ja|ho|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ひゃ]]</big><br /> hya {{IPA|ja|ça|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ひゅ]]</big><br /> hyu {{IPA|ja|çɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ひょ]]</big><br /> hyo {{IPA|ja|ço|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''म'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ま]]</big><br /> ma {{IPA|ja|ma|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[み]]</big><br /> mi {{IPA|ja|mi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[む]]</big><br /> mu {{IPA|ja|mɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[め]]</big><br /> me {{IPA|ja|me|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[も]]</big><br /> mo {{IPA|ja|mo|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[みゃ]]</big><br /> mya {{IPA|ja|mʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[みゅ]]</big><br /> myu {{IPA|ja|mʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[みょ]]</big><br /> myo {{IPA|ja|mʲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''य'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[や]]</big><br /> ya {{IPA|ja|ja|}} |style="background:#E9E9E9"|<big>[[𛀆]]</big><ref name="obsolete" /><br /> '''i''' {{IPA|ja|i|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゆ]]</big><br /> yu {{IPA|ja|jɯ|}} |style="background:#E9E9E9"|<big>[[𛀁]]</big><ref name="obsolete" /><br /> '''e''' {{IPA|ja|e|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[よ]]</big><br /> yo {{IPA|ja|jo|}} |colspan=3 style="background:#E9E9E9"| |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''र'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ら]]</big><br /> ra {{IPA|ja|ɾa|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[り]]</big><br /> ri {{IPA|ja|ɾi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[る]]</big><br /> ru {{IPA|ja|ɾɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[れ]]</big><br /> re {{IPA|ja|ɾe|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ろ]]</big><br /> ro {{IPA|ja|ɾo|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[りゃ]]</big><br /> rya {{IPA|ja|ɾʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[りゅ]]</big><br /> ryu {{IPA|ja|ɾʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[りょ]]</big><br /> ryo {{IPA|ja|ɾʲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''व'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[わ]]</big><br /> wa {{IPA|ja|wa|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゐ]]<ref name="obsolete" /></big><br /> '''i''' {{IPA|ja|i|}} |style="background:#E9E9E9"|<big>[[𛄟]]<ref name="obsolete" /></big><br /> '''u''' {{IPA|ja|ɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゑ]]<ref name="obsolete" /></big><br /> '''e''' {{IPA|ja|e|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[を]]</big><br /> '''o'''{{efn|{{lang|ja|を}} is transliterated as ''{{Transliteration|ja|o}}'' in [[Hepburn romanization|Modified Hepburn]] and [[Kunrei]] and as ''{{Transliteration|ja|wo}}'' in Traditional Hepburn and [[Nippon-shiki]].}} {{IPA|ja|o|}} |colspan=3 style="background:#E9E9E9"| |- |colspan=9| |- style="vertical-align:top; text-align:center" !rowspan=2| !colspan=5 style="background:#BECFEB;"|Monographs ([[gojūon]]) with diacritics ([[dakuten]], [[handakuten]]) !colspan=3 style="background:#CCCB9A;"|Digraphs ([[yōon]]) with diacritics ([[dakuten]], [[handakuten]]) |- ! ''a'' !! ''i'' !! ''u'' !! ''e'' !! ''o'' ! ''ya'' !! ''yu'' !! ''yo'' |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''G'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[が]]</big><br /> ga {{IPA|ja|ɡa|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぎ]]</big><br /> gi {{IPA|ja|ɡi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぐ]]</big><br /> gu {{IPA|ja|ɡɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[げ]]</big><br /> ge {{IPA|ja|ɡe|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ご]]</big><br /> go {{IPA|ja|ɡo|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぎゃ]]</big><br /> gya {{IPA|ja|ɡʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぎゅ]]</big><br /> gyu {{IPA|ja|ɡʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぎょ]]</big><br /> gyo {{IPA|ja|ɡʲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''Z'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ざ]]</big><br /> za {{IPA|ja|(d)za|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[じ]]</big><br /> '''ji''' {{IPA|ja|(d)ʑi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ず]]</big><br /> zu {{IPA|ja|(d)zɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぜ]]</big><br /> ze {{IPA|ja|(d)ze|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぞ]]</big><br /> zo {{IPA|ja|(d)zo|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[じゃ]]</big><br /> '''ja''' {{IPA|ja|(d)ʑa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[じゅ]]</big><br /> '''ju''' {{IPA|ja|(d)ʑɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[じょ]]</big><br /> '''jo''' {{IPA|ja|(d)ʑo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''D'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[だ]]</big><br /> da {{IPA|ja|da|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぢ]]</big><br /> '''ji''' {{IPA|ja|(d)ʑi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[づ]]</big><br /> '''zu''' {{IPA|ja|(d)zɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[で]]</big><br /> de {{IPA|ja|de|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ど]]</big><br /> do {{IPA|ja|do|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぢゃ]]</big><br /> '''ja''' {{IPA|ja|(d)ʑa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぢゅ]]</big><br /> '''ju''' {{IPA|ja|(d)ʑɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぢょ]]</big><br /> '''jo''' {{IPA|ja|(d)ʑo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''B'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ば]]</big><br /> ba {{IPA|ja|ba|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[び]]</big><br /> bi {{IPA|ja|bi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぶ]]</big><br /> bu {{IPA|ja|bɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[べ]]</big><br /> be {{IPA|ja|be|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぼ]]</big><br /> bo {{IPA|ja|bo|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[びゃ]]</big><br /> bya {{IPA|ja|bʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[びゅ]]</big><br /> byu {{IPA|ja|bʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[びょ]]</big><br /> byo {{IPA|ja|bʲo|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" !''P'' |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぱ]]</big><br /> pa {{IPA|ja|pa|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぴ]]</big><br /> pi {{IPA|ja|pi|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぷ]]</big><br /> pu {{IPA|ja|pɯ|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぺ]]</big><br /> pe {{IPA|ja|pe|}} |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ぽ]]</big><br /> po {{IPA|ja|po|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぴゃ]]</big><br /> pya {{IPA|ja|pʲa|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぴゅ]]</big><br /> pyu {{IPA|ja|pʲɯ|}} |style="background:#F3F5DE"|<big>[[ぴょ]]</big><br /> pyo {{IPA|ja|pʲo|}} |} {| class="wikitable nowraplinks" border="0" cellpadding="2" style="vertical-align:top;padding:2px;" width="10%" |- !style="background:{{{Final nasal monograph header color|#BECFEB}}};"| Final nasal monograph (hatsuon) !colspan=6 style="background:{{{polysyllable monographs header color|#BECFEB}}};"| Polysyllabic monographs (obsolete) |- !width=10%| ''n'' !!width=10%| ''[[Kashiko (kana)|kashiko]]'' !!width=10%| ''[[koto (kana)|koto]]'' !!width=10%| ''[[sama (kana)|sama]]'' !!width=10%| ''[[nari (kana)|nari]]'' !!width=10%| ''[[Mairasesoro (kana)|mairasesoro]]'' !!width=10%| ''[[yori (kana)|yori]]'' |- style="vertical-align:top; text-align:center" |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[ん]]</big><br /> n <br />{{IPA|ja|m n ɲ ŋ ɴ ɰ̃|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana kashiko.svg|20px]]</big><br /> kashiko {{IPA|ja|kaɕiko|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana koto.svg|20px]]</big><br /> koto {{IPA|ja|koto|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana sama 1.svg|20px]]/[[File:Hiragana sama 2.svg|20px]]</big><br /> sama {{IPA|ja|sama|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana nari.svg|20px]]</big><br /> nari {{IPA|ja|naɾi|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana mairasesoro 1.svg|20px]]/[[File:Hiragana mairasesoro 2.svg|20px]]</big><br /> mairasesoro {{IPA|ja|maiɾasesoːɾoː|}} |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[ゟ]]</big><br /> yori {{IPA|ja|joɾi|}} |- style="vertical-align:top; text-align:center" | colspan="2" style="background:#E9E9E9" | |style="background:#EFFAFA" width=10%|<big>[[File:Hiragana koto.svg|20px]]゙</big><br /> goto {{IPA|ja|goto|}} | colspan="4" style="background:#E9E9E9" | |} {| class="wikitable nowraplinks" border="0" cellpadding="2" style="vertical-align:top;padding:2px;" width="50%" !colspan=4 style="background:{{{Functional graphemes header color|#BECFEB}}};"| Functional graphemes |- ! sokuonfu !! chōonpu !! odoriji (monosyllable) !! odoriji (polysyllable) |- style="vertical-align:top; text-align:center" |style="background:#EFFAFA"|<big>[[っ]]</big><br /> (indicates a [[geminate]] consonant) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ー]]</big><br /> (indicates a long vowel) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゝ]]</big><br /> (reduplicates and<br />unvoices syllable) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[〱]]</big><br /> (reduplicates and<br />unvoices syllable) |- style="vertical-align:top; text-align:center" |style="background:#E9E9E9"| |style="background:#E9E9E9"| |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゞ]]</big><br /> (reduplicates and<br />voices syllable) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[〱|〱゙]]</big><br /> (reduplicates and<br />voices syllable) |- style="vertical-align:top; text-align:center" |style="background:#E9E9E9"| |style="background:#E9E9E9"| |style="background:#EFFAFA"|<big>[[ゝ|ゝ゚]]</big><br /> (reduplicates and<br />moves a h- or b-row syllable to the p-row) |style="background:#EFFAFA"|<big>[[〱|〱゚]]</big><br /> (reduplicates and<br />moves a h- or b-row syllable to the p-row) |} <!-- An early, now obsolete, hiragana-esque form of ''ye'' may have existed ([[𛀁|<big style="color:#808080">𛀁</big>]] {{IPA|ja|je|}}<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.unicode.org/charts/PDF/U1B000.pdf|title=Unicode Kana Supplement|website=unicode.org}}</ref>) in pre-Classical Japanese (prior to the advent of [[kana]]), but is generally represented for purposes of reconstruction by the kanji 江, and its hiragana form is not present in any known orthography.{{Contradiction-inline | Two sentences later it says it *is* known.|date=March 2012}} In modern orthography, ''ye'' can also be written as いぇ (イェ in [[katakana]]). It's true that in early periods of kana, hiragana and katakana letters for "ye" were used, but soon after the distinction between /ye/ and /e/ went away, and letters and glyphs were not established. This topic is too much advanced, and it's better to write in [[Early Middle Japanese]]. --><!-- Though ''ye'' did appear in some textbooks during the [[Meiji period]] along with another kana for ''yi'' in the form of cursive 以.<ref name="auto1">{{cite web|url=http://members.jcom.home.ne.jp/manya-isi/iroha.htm|title='''(ja)'''「いろは と アイウエオ」|website=home.ne.jp}}</ref><ref name="auto2">{{cite web|url=http://www.geocities.jp/itikun01/hibi/zat2.html|title='''(ja)''' 伊豆での収穫 : 日本国語学史上比類なき変体仮名|website=geocities.jp}}</ref>[[File:Hiragana I 01.png|thumb|100px|Cursive 以 (Yi)]] == संदर्भ ==--> == सन्दर्भ == <references /> k13isqtx3f6exkp8xbil8em9kbmlxem कुमकुम भाग्य 0 616017 6635826 6503063 2026-10-31T09:16:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635826 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक टेलीविज़न कार्यक्रम| |bgcolour = chocolate | show_name = कुमकुम भाग्य | show_name2 = | image = [[File:कुमकुम भाग्य new.jpg|250px]] | caption = कुमकुम भाग्य | creator = [[एकता कपूर]] | developer = [[एकता कपूर]] | writer = '''कहानी'''<br>अनिल नागपाल<br>'''पटकथा'''<br>अनिल नागपाल<br>विकास तिवारी<br>'''संवाद'''<br>धीरज सरना | director = मुजम्मिल देसाई<br>शरद यादव | creative_director = '''रचनात्मक निर्माता'''<br>तनुश्री दासगुप्ता<br>शालू | theme_music_composer = ललित सेन <br> नवाब आरज़ू | opentheme = '''कुमकुम भाग्य''' | related = [[कुंडली भाग्य]] | country = [[भारत]] | language = हिन्दी, पंजाबी | num_seasons = ०२ | num_episodes = 2643 <!---19 January 2024---> | producer = [[एकता कपूर]] | cinematography = संजय मेमने<br>अनिल कटके | art_director = | location = [[मुम्बई|मुंबई]] | camera = मल्टी-कैमरा | runtime = ~२२ मिनट | company = [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स]] | network = [[ज़ी टीवी]] | picture_format = 570i (एसडीटीवी),<br> 1080i (एचडीटीवी) | first_aired = 15 अप्रैल 2014 | last_aired = वर्तमान | status = प्रसारित | website = http://www.zeetv.com/shows/kumkum-bhagya/ | production_website = http://balajitelefilms.com/serial.php?id=102 }} '''कुमकुम भाग्य''' एक भारतीय हिन्दी धारावाहिक है, जो १५ अप्रैल २०१४ से [[ज़ी टीवी]] पर प्रारम्भ हुआ। ये धारावाहिक हर सोमवार से शुक्रवार रात ९ बजे प्रसारित होता है। इस धारावाहिक का निर्माण [[एकता कपूर]] और [[शोभा कपूर]] ने अपनी कंपनी [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] के द्वारा किया है। इस धारावाहिक का निर्देशन मुजम्मिल देसाई और शरद यादव ने किया है। इस धारावाहिक में [[शब्बीर अहलूवालिया]] और [[सृति झा]] मुख्य किरदार की भुमिका निभा रहे है।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Kumkum-Bhagya-a-passionate-story-of-love-Ekta-Kapoor/articleshow/29845111.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620153034/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Kumkum-Bhagya-a-passionate-story-of-love-Ekta-Kapoor/articleshow/29845111.cms |archive-date=20 जून 2014 |url-status=live }}</ref> == कहानी == यह कहानी मूल रूप से कुमकुम भाग्य नामक एक शादी के स्थान पर आधारित है। जहां लोग शादी के लिए जगह किराए पर लेते है। लेकिन इसमें मूल रूप से प्रज्ञा ([[सृति झा]]) को दिखाया गया है। जिसकी शादी अभिषेक ([[शब्बीर अहलूवालिया]]) से होती है। अभिषेक अपनी बहन आलिया (शिखा सिंघस) के कहने पर ही प्रज्ञा से शादी करता है। अभिषेक को लगता है कि वह तनु से प्यार करता है जबकि वह प्रज्ञा से प्यार करता है। कुछ दिनों के बाद आलिया ने प्रज्ञा की बहन बुलबुल का अपहरण करवाने का निर्णय लेती है। जिससे वह पूरब से शादी न कर पाये और पूरब उसका हो सके। लेकिन अपहरण करने वाला बुलबुल के जगह प्रज्ञा को ले जाता है। प्रज्ञा को बचाने के लिए अभि उसके पीछे लग जाता है। वह दोनों ही अपहरण कर्ता के जाल में फंस जाते हैं। इसके बाद वो लोग प्रज्ञा को मारने वाले होते हैं और प्रज्ञा को बचाने के लिए अभि उसके सामने आ जाता है। अभि को गोली लग जाती है और वो दोनों खाई में गिर जाते हैं। इसके बाद प्रज्ञा अभि को दूर ले जाकर उसका इलाज करती है। उसके बाद प्रज्ञा अपनी दिल की बाद अभि को बताती है। अभि निर्णय नहीं ले पाता है। इसके बाद वह लोग घर में आ जाते हैं और अपहरण कर्ता पकड़ा जाता है। प्रज्ञा बार बार अपने सवाल का जवाब लेने की कोशिश करती है। लेकिन अभि उसे नहीं बताता। एक रात अभि प्रज्ञा को अपने दिल की बात बताने का सोचता है। लेकिन तनु प्रज्ञा को कहती है कि वह अभि के बच्चे की माँ बनने वाली है। इसके बाद जब प्रज्ञा घर आती है तो अभि उससे अपने दिल की बात कहने की कोशिश करता है, लेकिन उससे पहले प्रज्ञा क्रोध में कह देती है कि वह नाटक कर रही थी उसे अभि से बिलकुल भी प्यार नहीं है। इसके बाद अभि भी क्रोध में आ जाता है और शराब पीने लग जाता है। प्रज्ञा अपने आप को घर से बाहर और तनु को घर के अंदर लाने का प्रयास करती है। इसमें वह और तनु कई प्रकार का रास्ता चुनते हैं। एक में तनु प्रज्ञा को अभि को मिले एक करोड़ रुपये चुराने को कहती है। प्रज्ञा उसे चुरा लेती है और तनु प्रज्ञा को पकड़ा देती है। लेकिन तभी तनु के जाँच का परिणाम आता है। लेकिन उसमें नाम में अभि और प्रज्ञा का रहता है। जिससे सभी को लगता है कि प्रज्ञा माँ बनने वाली है। इस कारण सभी खुश हो जाते है और उसके चोरी कि बात को भूल जाते हैं। एक दिन अभि के जन्मदिन के समारोह के दौरान दादी बच्चे की बात सभी को बताती हैं, तभी प्रज्ञा आकार कहती है कि उसने बच्चे को गिरवा दिया। इस पर सभी घर वाले प्रज्ञा को कई सारे प्रश्न करते हैं और तनु भी आकार उसे कई बाते बोलती है। जिसके बाद अभि सच्चाई बता देता है कि प्रज्ञा माँ नहीं बनने वाली थी, वह जाँच के परिणाम गलत थे। उसने ही प्रज्ञा को यह झूठ बोलने के लिए कहा था। इसके बाद अगले दिन दादी उसी अस्पताल में इसकी जानकारी के लिए जाते हैं। लेकिन अभि और प्रज्ञा के कारण वह वहाँ असली कागज नहीं देख पाते। लेकिन घर पर आने के बाद उन्हें पता चलता है कि तनु माँ बनने वाली है। सभी को इस बात पर आश्चर्य होता है। इसके बाद तनु के पिता आकर कहते हैं कि इसके बच्चे का बाप अभि है। यह बात जानकर अभि की दादी उसे घर से निकाल देती है और प्रज्ञा को भी कहती है। लेकिन अभि उसे घर पर दादी की देखभाल के लिए रहने को कहता है। प्रज्ञा अभि और तनु की शादी के लिए दादी को मना लेती है। उसके कुछ दिन बाद प्रज्ञा तनु की बात सुनती है कि उसके पेट में जो बच्चा है वह अभि का नहीं किसी और का है। इस कारण वह सदमे से बेहोश हो जाती है। तनु उसे देख कर अपने कमरे में रख कर चले जाती है। उसे इस बारे में नहीं पता होता की उसने बात सुन लिया है। इसके बाद जब प्रज्ञा को होश आता है वह इस बात को बताने के लिए अभि के कार्यालय में जाती है। जहाँ वह आलिया की बात सुनती है कि उसे तनु का सच पता है और वह इस बात को प्रमाणित कर देगी कि यह अभि का बच्चा है। वह अभि की सारी जायदाद लेकर उसे बर्बाद कर देना चाहती है और उसी ने एक कार्यक्रम के दौरान अभि पर पत्तर से चोटिल किया था। वह इसी सोच के साथ कि अब क्या करे कैसे अभि को बचाए आदि सोचते समय उसका सड़क एक गाड़ी के कारण दुर्घटना हो जाता है। इसके बाद उसे दो लोग बचाकर अस्पताल ले जाते हैं। अन्य सभी को इस बात का पता चलता है लेकिन अस्पताल का पता नहीं जान पाते। बाद में प्रज्ञा को मरा हुआ घोषित कर देते हैं। ;एक माह बाद एक माह बाद अचानक प्रज्ञा आती है। बाद में यह पता चलता है कि दादी और प्रज्ञा मिल कर यह योजना बनाए रहते हैं। साथ ही अस्पताल से प्रज्ञा को वापस लाने और उसे इस योजना में लाने और मृत घोषित करने के पीछे भी दादी का ही हाथ होता है। आलिया की असलियत सभी को दिखाने में अंत में प्रज्ञा सफल हो जाती है। इसके साथ साथ राज को भी पता चल जाता है कि उसके सारी समस्या की जड़ और कोई नहीं, बल्कि उसकी पत्नी मिताली है। इसके बाद प्रज्ञा को तनु और निखिल के बीच का रिश्ता पता चलता है, और वो इसे सभी के सामने लाने की कोशिश करती है। लेकिन इसी बीच तनु दुर्घटना का शिकार हो जाती है, जिससे गर्भपात हो जाता है। जिसका आरोप प्रज्ञा पर ही लग जाता है। पर अंत में प्रज्ञा सच्चाई सामने ले ही आती है और अभि का विश्वास फिर से पा लेती है। दोनों एक दूसरे से लोनावला में प्यार का इकरार करते हैं। प्यार का इकरार करने के बाद अभि एक कार दुर्घटना का शिकार बन जाता है और अपने पिछले ढाई साल में बिता हर चीज (प्रज्ञा को भी) भूल जाता है। प्रज्ञा उसे छोड़ कर चले जाती है, लेकिन तलाक नहीं लेती है। ;दो माह बाद दो महीने बाद प्रज्ञा अभि के कंपनी से जुड़ती है और दोनों धीरे धीरे अच्छे दोस्त बन जाते हैं। अभि उसे अपना निजी सहायक बना लेता है। अभि के याददाश्त खोने का फायदा उठा कर प्रज्ञा को हमेशा के लिए दूर करने के लिए अभि और तनु की शादी कराने का सोचती है। वहीं प्रज्ञा उन दोनों की शादी से पहले अभि की याददाश्त वापस लाने की कोशिश करती है। अभि को अपने अतीत का थोड़ा थोड़ा हिस्सा याद आने लगता है और दोनों एक दूसरे से फिर प्यार का इजहार करते हैं। पर तनु की माँ कैंसर का झूठ बोल कर अभि को तनु से शादी करने के लिए मजबूर कर देती है। प्रज्ञा आखरी बार अभि से मिलने आती है, पर निखिल उसे बीच में ही अपहरण कर के ले जाता है। जब सरला अभि को बोलती है कि प्रज्ञा का अपहरण हो गया है, तो अभि शादी बीच में छोड़ कर प्रज्ञा को बचाने चले जाता है। जंगल में काफी भाग दौड़ करने के बाद अभि प्रज्ञा को बचा लेता है, दोनों जंगल से बाहर आते हैं तो अभि का कार से टक्कर हो जाता है और उसे सारी पुरानी बातें याद आ जाती है। दोनों फिर प्रज्ञा के पिता से मिलते हैं, उन्हें पता चलता है कि प्रज्ञा की दो बहनें हैं। निखिल के गुंडों से भागते हुए प्रज्ञा को गोली लग जाती है, और वो बांध में गिर जाती है। अभि उसे ढूँढने की बहुत कोशिश करता है, पर उसे असफलता ही हाथ लगती है। अभि थक हारकर जब घर आता है, तो सरला उससे प्रज्ञा के बारे में पूछती है, लेकिन तनु और आलिया उसे बाहर कर देते हैं। अभि उन दोनों को रोक देता है और बताता है कि उसकी याददाश्त वापस आ गई है। ;एक माह दो दिन बाद अभि को प्रज्ञा जैसी दिखने वाली मुन्नी, एक गाँव में रहनी वाली लड़की दिखती है। वो उसे प्रज्ञा सोच कर अपने घर ले जाता है। आलिया मुन्नी को बोलती है कि यदि उसने जो कहा वैसा नहीं करेगी तो उसके बहन के बच्चों को वो मार देगी। प्रज्ञा कोमा से बाहर आते ही मुंबई में अभि से मिलने चले जाती है, जहाँ उसे पता चलता है कि अभि उसके जैसी दिखने वाली किसी लड़की से शादी कर चुका है। मुन्नी प्रज्ञा को आलिया के योजना के बारे में बताती है और इसके बाद प्रज्ञा मुन्नी बन कर वहाँ चले जाती है, जब तक कि मुन्नी को उसके बच्चे न मिल जाएँ। लेकिन तनु जलन के कारण बता देती है कि ये मुन्नी है और अभि उसे घर के बाहर फेक देता है। इसी बीच पूरब की मुलाक़ात दिशा ([[रुचि सवर्ण]]) से होती है। उसे संग्राम सिंह से बचाने के लिए पूरब उससे शादी कर लेता है। दिशा जब पूरब से अपने प्यार का इजहार करती है, तो पूरब अपने आप को दोषी मानने लगता है कि वो अपने पत्नी को उसके हक का प्यार नहीं दे पा रहा है। सिमोनिका, जो सोचती है कि अभि ने उसके पति दुष्यंत को मार दिया है, वो अभि से अपना बदला लेने के लिए उसकी सहायक बन कर आती है। सिमोनिका अभि को किसी भी तरह मारना या जीवन भर के लिए जेल में भेजना चाहती है। इसके लिए सिमोनिका अपने ही हत्या का आरोप अभि पर लगा देती है, लेकिन अंत में सच्चाई सभी के सामने आ जाती है और सिमोनिका को पुलिस पकड़ कर ले जाती है। लेकिन बीच में ही वो पुलिस से बच कर भाग जाती है। तनु के साथ एक समझोते के अनुसार यदि वो अभि को छोड़ देती है तो प्रज्ञा को मारने में वो मदद करेगी। इस समझौते के तहत सिमोनिका के सुरक्षाकर्मी प्रज्ञा को कारखाने में बुलाते हैं और उसके आने से पहले ही दादी वहाँ आ जाती है और दोनों के बीच लड़ाई में दादी को गोली लग जाती है। अभि इसका दोषी प्रज्ञा को मानने लगता है और उसे छोड़ देता है। ;8 साल बाद अभि और प्रज्ञा दोनों अलग हो चुके हैं। आलिया अब अभि के व्यापार को संभालती है और वहीं आलिया और तनु की दोस्ती भी टूट जाती है। पूरब और दिशा का सनी नाम का बच्चा होता है। अभि की शादी तनु से हो जाती है और वहीं प्रज्ञा लंदन में अपनी बेटी कियारा के साथ रहती है। वो किंग सिंह ([[मिशाल रहेजा]]) की मैनेजर के रूप में काम करती है, कियारा उसे अपना पिता सोचती है, वहीं वो भी उसे अपनी बेटी की तरह ही प्यार करता है। अपने काम से प्रज्ञा दिल्ली में किंग और कियारा के साथ आती है, उसे ये पता नहीं होता है कि अभि अब दिल्ली में रह रहा है। दिल्ली में प्रज्ञा और अभिषेक आमने-सामने मिलते हैं, अभि उसे ही शादी के टूटने का दोषी बताता है। दिशा और पूरब को एहसास होता है कि कियारा अभिषेक और प्रज्ञा की बेटी है, लेकिन वे लोग ये बात अभिषेक से छुपाते हैं। == कलाकार == ;मुख्य * [[सृति झा]] — प्रज्ञा मेहरा * [[शब्बीर अहलूवालिया]] — अभिषेक प्रेम मेहरा / अभि * मुग्धा चापेकर — प्राची कोहली * पूजा बैनर्जी — रिया मेहरा * कृष्ण कौल — रणबीर कोहली * राची शर्मा - पूर्वी कोहली * अबरार काजी - राजवंश मल्होत्रा * प्रणाली राठौड़ - प्राथना मल्होत्रा * नामिक पॉल - शिवांश रंधावा ;अन्य * शिखा सिंह / रेना मल्होत्रा - आलिया खन्ना, अभिषेक की बहन * [[अर्जित तनेजा]] / विन राणा — पूरब खन्ना, अभिषेक का दोस्त * रुचि सवर्ण — दिशा खन्ना, पूरब की दूसरी पत्नी * मृणल ठाकुर — बुलबुल खन्ना, पूरब की पहली पत्नी * [[मिशाल रहेजा]] — किंग सिंह * फैज़ल राशिद - सुरेश * सुप्रिया शुक्ला - सरला अरोड़ा, बुलबुल और प्रज्ञा की माँ * [[अंकित मोहन]] - आकाश मेहरा * अदिति राठोड़ - रचना आकाश मेहरा * अमित धवन / [[अनुराग शर्मा]] - राज मेहता * [[समीक्षा भटनागर]] / स्वाति आनंद - मिताली राज मेहरा * मधु राजा - दलीजीत कौर अरोरा * दलजीत सौंध - अभी और आलिया की दादी * [[मधुरिमा तुली]] / [[लीना जुमानी]] - तनु * नील मोटवानी / सुस्तम अरनब सिंह मुखर्जी - श्री कपूर * [[निखिल आर्य]] - निखिल सूद * सकलाइन राही खान - रॉकी * शुभम गर्ग - पूरब का मित्र * शिवानी सोपुरी - पम्मी मेहरा * नेहा बम - पूरब की रिश्तेदार * बॉबी खन्ना - तनु के पिता * रोमा नवानी - तनु की माँ * [[नविना बोले]] - अभि की प्रशंसक * चारु मेहरा - पूर्वी * [[गुलतेशाम]] - निहाल == निर्माण == यह एक प्रेम कहानी है, जिसका निर्माण [[एकता कपूर]] और [[शोभा कपूर]] ने किया है। [[एकता कपूर]] को लगता है कि क से शुरू होने वाले धारावाहिक के नाम उसके लिए भाग्यशाली होते हैं। इस लिए इस धारावाहिक का नाम भी क से अर्थात कुमकुम भाग्य रखा गया।<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=एकता कपूर का नया धारावाहिक 'कुमकुम भाग्य'|url=http://hindi.webdunia.com/television-news/एकता-कपूर-का-नया-धारावाहिक-कुमकुम-भाग्य-114013100087_1.htm|accessdate=27 जुलाई 2015|publisher=वेबदुनिया|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429140919/http://hindi.webdunia.com/television-news/%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%AF-114013100087_1.htm|archive-date=29 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> इसके बारे में बताते हुए ज़ी टीवी के कार्यक्रम के मुख्य, नमित शर्मा कहते हैं कि- “यह धारावाहिक एक दूसरे अच्छे धारावाहिक के जगह पर दिखाया जाएगा, इससे आप समझ सकते हैं की हमें इस पर कितना भरोसा है। यह धारावाहिक ज़ी टीवी के 4 वर्षों से चल रहे एक बहुत ही विशेष धारावाहिक [[पवित्र रिश्ता]] का जगह लेगा। जो भारतीय दर्शकों का सबसे अधिक चहेता रहा है। रात को खाना खाते समय यह मानव और अर्चना की जोड़ी लाखों लोगों को बहुत पसंद है। कुमकुम भाग्य भी दूसरा सबसे अच्छी कहानी पर आधारित एक पंजाबी परिवार की है जो मुंबई में रहता है। जिसमें एक माँ अपनी दोनों बच्चियों के लिए एक आदर्श रिश्ता खोजते रहती है। एकता ने इसे एक सुन्दर प्रेम को नाट्य रूप दिया है जो अन्य रोज रोज के सास बहू के कहानी से बिलकुल अलग है।”<ref>{{Cite web |url=http://www.tellychakkar.com/tv/releases/zee-tvs-kumkum-bhagya-launches-april-15-446 |title=Ekta Kapoor's Kumkum Bhagya launches on 15th April on Zee TV |access-date=31 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130932/http://www.tellychakkar.com/tv/releases/zee-tvs-kumkum-bhagya-launches-april-15-446 |archive-date=24 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> == पुरस्कार== {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !शैली !प्राप्तकर्ता !परिणाम |- | rowspan="4" | २०१४ | rowspan="4" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय बेटी | [[सृति झा]] | rowspan="4" {{जीत}}<ref>[https://www.bizasialive.com/zee-rishtey-awards-2014-winners-list/ ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2014: विजेता सूचि]</ref> |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय परिवार | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="7" | २०१५ | rowspan="2" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (नकारात्मक भूमिका) | शिखा सिंह | rowspan="2" {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (विशेषज्ञ पसंद) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | rowspan="5" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय कहानी | अनील नागपाल | rowspan="5" {{जीत}}<ref>[https://m.timesofindia.com/tv/tv-awards/zee-rishtey-awards/2015/112 ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2015: विजेता सूचि]</ref> |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय परिवार | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="8" | २०१६ | rowspan="3" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] | rowspan="3" {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | बोरोप्लस फेस ऑफ़ द इयर | [[सृति झा]] |- | rowspan="5" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय बहू | [[सृति झा]] | rowspan="5" {{जीत}}<ref>[https://www.filmibeat.com/amphtml/television/news/2017/zee-rishtey-awards-sriti-shabbir-krystal-divyanka-tripathi-bag-awards-zra-winners-list-253514.html ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2016: सृति-शब्बीर ने जीते अहम पुरस्कार]</ref> |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="10" | २०१७ | rowspan="3" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] | {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] | rowspan="2" {{nom|नामांकित}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | [[सृति झा]] |- | rowspan="7" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय बुज़ुर्ग | दलजीत सौंध | rowspan="7" {{जीत}}<ref>[https://indianexpress.com/article/entertainment/television/zee-rishtey-awards-2017-sriti-jha-karanvir-bohra-and-other-actors-who-won-big-see-photos-4838326/lite/ ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2017: सृति-शब्बीर समेत कुमकुम भाग्य के परिवार ने जीते ज्यादातर पुरस्कार]</ref> |- | लोकप्रिय मा | सुप्रिया शुक्ला |- | लोकप्रिय बेटी | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय बहू | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="13" | २०१८ | rowspan="5" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (नकारात्मक भूमिका) | सीखा सिंह | rowspan="5" {{जीत}}<ref>[https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv-gold-awards-2018-winners-list-hina-khan-jennifer-winget-and-mouni-roy-bag-top-honours-448312 गोल्ड अवार्ड्स:2018 हिना खान, जेनिफर विंगेट, सृति झा, शब्बीर अहलूवालिया ने जीते पुरस्कार]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | [[सृति झा]] |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | गोल्ड निर्माता सम्मान <br> (१००० एपिसोड्स की समाप्ति पर) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="8" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय छोटा बच्चा | कौरॉकी वसिष्ठ <br> वेदांश जाजू | rowspan="8" {{जीत}}<ref>[https://www.latestly.com/entertainment/tv/zee-rishtey-awards-2018-full-winners-list-sriti-shabbir-of-kumkum-bhagya-bag-best-jodi-award-naagin-3-adjudged-best-tv-show-across-channels-435777.html/ ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2018: नागिन ३ सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक, सृति-शब्बीर लोकप्रिय जोड़ी, धीरज-श्रृद्धा लोकप्रिय कलाकार।]</ref> |- | लोकप्रिय मा | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय पिता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] <br> [[मिशाल रहेजा]] |- | लोकप्रिय बेटा | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) (जी 5) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) (जी 5) | [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक (जी 5) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="12" | २०१९ | rowspan="4" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (सह्या भुमिका) | मुग्धा चापेकर | {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] | rowspan="3" {{nom|नामांकित}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | [[सृति झा]] |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="6" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय नया सदस्य (पुरुष) | कृष्ण कौल | rowspan="6" {{जीत}}<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/check-out-here-the-full-list-of-zee-rishtey-awards-winners-1528749/ |title=ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2019: श्रद्धा-धीरज, श्रीती-शब्बीर ने जीते अनेक पुरस्कार |access-date=16 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122180229/https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/check-out-here-the-full-list-of-zee-rishtey-awards-winners-1528749/ |archive-date=22 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> |- | लोकप्रिय नया सदस्य (स्त्री) | मुग्धा चापेकर <br> नैना सिंघ |- | जी की शान | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) (जी 5) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी (जी 5) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक (जी 5) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="2" | इंडियन टेलीविजन अकैडमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (आलोचक पसंद) | [[सृति झा]] | {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (आलोचक पसंद) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] | {{nom|नामांकित}} |- | rowspan="10" | २०२० | rowspan="2" | दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] | rowspan="2" {{जीत}}<ref>[https://www.news18.com/news/movies/divyanka-tripathi-to-kiccha-sudeep-complete-list-of-dadasaheb-phalke-international-film-festival-awards-2020-winners-2509463.html दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार:2020 धीरज धूपर, दिव्यांका त्रिपाठी, सृती झा समेत कई कलाकार ने जीती ट्रॉफी।]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="2" | [[गोल्ड पुरस्कार|गोल्ड ग्लैम एवं स्टाइल पुरस्कार]] | मोस्ट फोटोजेनिक सितारा (स्त्री) | मुग्धा चापेकर | rowspan="2" {{जीत}}<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/gold-awards-2020-sidharth-shukla-hina-khan-to-surbhi-chandna-these-tv-celebs-thanks-fans-after-winning-awards-view-photos-read-latest-tv-news-and-gossip-1728563/ |title=गोल्ड अवॉर्ड्स 2020: धीरज धूपर, श्रद्धा आर्य, हिना खान, मुग्धा चापेकर समेत इस टीवी सितारों ने जीती ट्रॉफी |access-date=18 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060817/https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/gold-awards-2020-sidharth-shukla-hina-khan-to-surbhi-chandna-these-tv-celebs-thanks-fans-after-winning-awards-view-photos-read-latest-tv-news-and-gossip-1728563/ |archive-date=22 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> |- | मोस्ट फिट सितारा (स्त्री) | पूजा बैनर्जी |- | rowspan="6" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय पीता | [[शब्बीर अहलूवालिया]] | rowspan="6" {{जीत}}<ref>[https://hindi.filmibeat.com/television/zee-rishtey-awards-2020-winners-list-kundali-bhagya-shines-throughout-094416.html ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2020: श्रद्धा, श्रीती, शब्बीर ने जीते अनेक पुरस्कार]</ref> |- | लोकप्रिय बेटी | मुग्धा चापेकर |- | रब ने बना दी जोड़ी | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] |- | लोकप्रिय जोड़ी (जी 5) | [[शब्बीर अहलूवालिया]] एवं [[सृति झा]] |- | लोकप्रिय परिवार | [[एकता कपूर]] |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20180228041235/https://www.zee5.com/tvshows/details/kumkum-bhagya/0-6-127 कुमकुम भाग्य ज़ी5 पर] {{ज़ी टीवी के कार्यक्रम}} [[श्रेणी:बालाजी टेलीफिल्म्स के धारावाहिक]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:ज़ी टीवी के कार्यक्रम]] 5rz2fb9skkoxjjxxt2h51fl2szko2i1 एलबसन प्रांत 0 639115 6635680 6479470 2026-10-31T01:25:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635680 wikitext text/x-wiki {{Infobox Albanian settlement | type = co | flag = Flag_of_Elbasan.svg |name=एलबासान प्रांत| skyline = Krraba Olive Trees.jpg | caption = क्राबा दर्रा | emblem = Stema e Qarkut Elbasan.svg | map = Albania (Elbasan County).svg | coordinates = {{Coord|41|0|N|20|10|E|display=inline|scale:1000000}} | parts = 7 नगरपालिकाएँ, 385 नगर और ग्राम | seat = [[एलबासान]] | council chairman = एर्मिरा उरुपी<ref>{{cite web | url=https://kohajone.com/konstituohet-keshilli-i-qarkut-elbasan-ermira-urupi-zgjidhet-kryetare/ | title=Konstituohet Këshilli i Qarkut Elbasan, Ermira Urupi zgjidhet Kryetare! | date=25 July 2023 }}</ref> | area total km2 = 3199 | elevation = | population as of = 2023<ref name="pop23">{{cite web|title=Main Results of the Population and Housing Census 2023|url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf|publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]]|access-date=16 सितंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf|archive-date=14 अगस्त 2024|url-status=dead}}</ref> | population total = 232580 | demonym = | postal code = | area code = | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.779<br />{{color|#0c0|उच्च}} · 7वाँ | NUTS code = AL021 | website = {{URL|http://www.qarkuelbasan.gov.al}} |native_name=Qarku i Elbasanit}} '''एलबासान प्रांत''' ({{Langx|sq|Qarku i Elbasanit|italic=no}}) [[अल्बानिया]] का एक प्रांत है। इसकी राजधानी [[एलबासान]] नगर है।<ref>{{Cite web |url=http://www.statoids.com/ual.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 मई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002628/http://www.statoids.com/ual.html |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190402174936/http://www.qarkuelbasan.gov.al/ एलबासान प्रांत की क्षेत्रीय परिषद] [[श्रेणी:अल्बानिया के प्रांत]] {{Counties of Albania}} {{Authority control}} {{आधार}} 96qt24npbf2v7ud1gu38308rxpeiezk कुकेस प्रांत 0 639130 6635824 6479473 2026-10-31T09:03:42Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635824 wikitext text/x-wiki {{Infobox Albanian settlement | type = co |name=कुकस प्रांत| skyline = Valbonë 2016.jpg | caption = [[वालबेना घाटी]] | map = Albania (Kukës County).svg | map caption = अल्बानिया में कुकस प्रांत (लाल) | coordinates = {{coord|42|10|N|20|20|E|display=inline}} | emblem = Stema e Qarkut Kukës.svg | flag = Flag_of_Kukës.svg | parts = {{collapsible list | titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%; | title = 3 नगरपालिकाएँ: | {{plainlist| * [[हास]] * [[कुकस]] * [[त्रोपोया]]}} }} | seat = [[कुकस]] | council chairman = अस्त्रित दोब्रुशी (PAA)<ref>https://a2news.com/2023/09/27/zgjidhet-kryetari-i-keshillit-te-qarkut-kukes/ {{Bare URL inline|date=August 2024}}</ref> | party = | area total km2 = 2374 | area rank = 7वाँ | elevation = | population as of = 2023<ref name="pop23">{{cite web|title=Main Results of the Population and Housing Census 2023|url=https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf|publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|INSTAT]]|access-date=15 सितंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240814174433/https://www.instat.gov.al/media/13626/cens-2023-census-botim.pdf|archive-date=14 अगस्त 2024|url-status=dead}}</ref> | population total = 61998 | population rank = 11वाँ | demonym = | postal code = | area code = | NUTS code = AL013 | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2022) | blank_info_sec1 = 0.745<br />{{color|#0c0|उच्च}} · 12वाँ | website = {{URL|http://www.kqk.gov.al}} |native_name=Qarku i Kukësit}} '''कुकस प्रांत''' ({{Langx|sq|Qarku i Kukësit|italic=no}}) [[अल्बानिया]] का एक प्रांत है। इसकी राजधानी [[कुकस]] नगर है।<ref>{{Cite web |url=http://www.statoids.com/ual.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 मई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002628/http://www.statoids.com/ual.html |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190819080925/http://www.kqk.gov.al/ कुकेस प्रांत की क्षेत्रीय परिषद] [[श्रेणी:अल्बानिया के प्रांत]] {{Counties of Albania}} {{Authority control}} {{आधार}} 36wpadbezg1txsxb0jltaiua9d66yhn अंतरराष्ट्रीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान, हैदराबाद 0 658543 6635739 6517736 2026-10-31T06:44:58Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635739 wikitext text/x-wiki {{Infobox University | name = आइ॰आइ॰आइ॰टी॰ हैदराबाद <br> IIIT Hyderabad | image_name = | image_size = 138px | established = 1998 | type = [[मानित विश्वविद्यालय|मानद विश्वविद्यालय]] | city = [[हैदराबाद]] | state = [[तेलंगाना]] | coor = {{coord|17.4456|N|78.3497|E|source:kolossus-dewiki|display=inline, title}} | country = [[भारत]] | director = [[संदीप शुक्ला]] | undergrad = 1,350 | postgrad = 391 | faculty = 130 (नियमित) | mascot = बरगद का पेड़ | campus = [[शहर|नगरीय क्षेत्र]], 66 एकड़ | acronym = IIITH | affiliations = [[University Grants Commission (India)|UGC]], [[National Assessment and Accreditation Council|NAAC]], [[National Board of Accreditation|NBA]], [[Association of Indian Universities|AIU]], [[All India Council for Technical Education|AICTE]] | website = [http://www.iiit.ac.in www.iiit.ac.in] }} '''अंतरराष्ट्रीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान, हैदराबाद''' भारतीय राज्य [[तेलंगाना]] के शहर [[हैदराबाद]] में स्थित एक प्रमुख शैक्षणिक एवं अनुसंधान संस्थान है। यह स्वायत्त [[विश्वविद्यालय]] है जिसकी स्थापना १९९८ में लाभनिरपेक्ष, सार्वजनिक-निजी भागीदारी के रूप में हुई थी। इस मॉडल पर स्थापित यह भारत का प्रथम संस्थान है। == इतिहास == अंतरराष्ट्रीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान (आईआईआईटी), हैदराबाद की स्थापना १९९८ में सार्वजनिक निजी भागीदारी मॉडल के तहत की गई थी, उस समय राज्य सरकार ने भूमि और भवन प्रदान किए थे। आईआईआईटी हैदराबाद के लिए एक विशेष अधिकारी और राज्य सरकार के लिए आईटी सचिव के रूप में, अजय प्रकाश साहनी वैचारिक मॉडल को आकार देने और संस्थान के प्रारंभिक विकास की देखरेख के लिए निर्वाचित थे। == अनुसन्धान केन्द्र तथा प्रयोगशालाएँ == आईआईआईटी हैदराबाद को स्कूलों और विभागों के विपरीत अनुसंधान केंद्रों और प्रयोगशालाओं के आसपास संरचित किया गया है।<ref name="o447">{{cite web | last=Standard | first=Business | title=IIIT Hyderabad collaborates with Athlyte Inc. to develop advanced algorithms and data models for sports analytics | website=Business News, Finance News, Union Budget 2024, India News, Stock Markets BSE/NSE News, SENSEX, NIFTY | date=9 July 2024 | url=https://www.business-standard.com/content/press-releases-ani/iiit-hyderabad-collaborates-with-athlyte-inc-to-develop-advanced-algorithms-and-data-models-for-sports-analytics-124070900550_1.html | access-date=20 August 2024}}</ref> वर्तमान अनुसंधान केंद्र और प्रयोगशालाएं प्रौद्योगिकियों और ज्ञान के आधार पर नीचे सूचीबद्ध हैं - * इंटेलिजेंट सिस्टम पर कोहली केंद्र (के सी आई एस) * सिग्नल प्रोसेसिंग और संचार अनुसंधान केंद्र (एस पी सी आर सी) * डेटा विज्ञान और विश्लेषिकी केंद्र (डी एस ए सी) * भाषा प्रौद्योगिकी अनुसंधान केंद्र (एल टी आर सी) * रोबोटिक्स रिसर्च सेंटर (आर आर सी) * दृश्य सूचना प्रौद्योगिकी केंद्र (सी वी आई टी) * मशीन लर्निंग लैब (एम एल एल) * सुरक्षा, सिद्धांत और एल्गोरिथम केंद्र (सी एस टी ए आर) == शैक्षणिक कार्यक्रम == आईआईआईटी हैदराबाद स्नातक, स्नातकोत्तर और दोहरी डिग्री प्रोग्रामर प्रदान करता है।<ref name="x664">{{cite web | last=Bureau | first=BL Hyderabad | title=IIIT Hyderabad adds dual programme in Computer Sciences and Geospatial Research | website=BusinessLine | date=18 April 2024 | url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/iiit-hyderabad-adds-dual-programme-in-computer-sciences-and-geospatial-research/article68079275.ece | access-date=20 August 2024}}</ref> इंजीनियरिंग के कुछ श्रेणियों को नीचे वर्णित किया गया है। * कंप्यूटर विज्ञान और इंजीनियरिंग * इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार इंजीनियरिंग * कम्प्यूटेशनल प्राकृतिक विज्ञान * कम्प्यूटेशनल भाषाविज्ञान * भवन विज्ञान आईआईआईटी हैदराबाद, कार्नेगी मेलन विश्वविद्यालय (सी एम यू), यूएस के सहयोग से सूचना प्रौद्योगिकी में मास्टर ऑफ साइंस (एम एस आई टी) कार्यक्रम भी प्रदान करता है। संस्थान "मानवीय मूल्यों" और पेशेवर नैतिकता पर बहुत महत्त्व देता है। == प्रवेश प्रक्रिया == स्नातक कार्यक्रमों में प्रवेश पांच स्वीकृति विधियों में से एक पर आधारित है: संयुक्त प्रवेश परीक्षा (मुख्य) (जेईई (मुख्य)), संस्थान का अपना स्नातक इंजीनियरिंग प्रवेश परीक्षा (यूजीई) और साक्षात्कार, अंतर्राष्ट्रीय ग्यारहवीं और बारहवीं के दौरान भारत का प्रतिनिधित्व करना। (इंटरनेशनल ओलंपियाड इन इंफॉर्मेटिक्स (आई ओ आई), इंटरनेशनल फिजिक्स ओलंपियाड (आई पी एच ओ), इंटरनेशनल केमिस्ट्री ओलंपियाड (आई बी ओ), इंटरनेशनल एस्ट्रोनॉमी ओलंपियाड (आई ए यू), इंटरनेशनल मैथमैटिकल ओलंपियाड (आई एम ओ) और इंटरनेशनल लिंग्विस्टिक्स ओलंपियाड (मैं ओ एल) सहित ) / पानीिनियन भाषाविज्ञान ओलंपियाड (पीएलओ), छात्रों के लिए प्रत्यक्ष प्रवेश (डीएएसए) और प्रवेश परीक्षा और साक्षात्कार के माध्यम से दोहरे डिग्री प्रोग्रामर के लिए पार्श्व प्रवेश प्रवेश।स्नातकोत्तर अध्ययन के लिए प्रवेश आईआईआईटी हैदराबाद द्वारा आयोजित स्नातकोत्तर प्रवेश परीक्षा (पी जी ई ई) के आधार पर होते हैं। इस संस्थान में संचालित एमएसआईटी कार्यक्रम के लिए प्रवेश हर साल अप्रैल से मई तक आयोजित एक परीक्षण पर आधारित होते हैं। == संस्थान परिसर == संस्थान परिसर का क्षेत्रफल ६६ एकड़ (लगभग २६७,००० वर्ग मीटर) है। चार भवनों में कॉर्पोरेट स्कूल और अनुसंधान केंद्र हैं। इसके अलावा, अकादमिक भवन में व्याख्यान कक्ष, ट्यूटोरियल कक्ष, कंप्यूटर और इलेक्ट्रॉनिक्स लैब और प्रशासन और संकाय के कार्यालय हैं। इमारतों का नाम पर्वत श्रृंखलाओं, नीलगिरि, विंध्य और हिमालय के नाम पर रखा गया है। सभी छात्रों को छात्रावास के कमरे प्रदान किए जाते हैं। प्रथम वर्ष और द्वितीय वर्ष के छात्र जिन्होंने स्नातक या दोहरे डिग्री कार्यक्रम में दाखिला लिया है, उन्हें कमरे साझा करने की आवश्यकता होती है, जबकि तीसरे वर्ष से, छात्रों के पास एकल अधिभोग है। चार वातानुकूलित सुइट्स के साथ एक गेस्ट हाउस। पुरुषों के लिए दो छात्रावास और महिलाओं के लिए एक में कुल १२०० कमरे हैं। एक ऑप्टिकल फाइबर नेटवर्क हॉस्टल सहित परिसर की सभी इमारतों को जोड़ता है। संस्थान में वातानुकूलित कंप्यूटर प्रयोगशालाएं हैं, जो छात्रों को बैच-वार आवंटित की जाती हैं। पीसी टू छात्र अनुपात लगभग १:२ है। सभी कंप्यूटर एक इंट्रानेट का हिस्सा हैं। संस्थान में चौबीसों घंटे उच्च बैंडविड्थ इंटरनेट कनेक्टिविटी है। अनुसंधान करने वाले छात्र कम्प्यूटेशनल सुविधाओं को २४/७ तक पहुंचा सकते हैं। सभी सूचनाएं और सूचनाएं कैंपस ईमेल पर भेजी जाती हैं। संदेशवाहक से संदेशवाहक तक, सब कुछ विशिष्ट पोर्टलों (आंतरिक साइटों) के माध्यम से अधिसूचित किया जाता है। संस्थान के कुछ क्षेत्र, जैसे हिमालय, नीलगिरि और पुस्तकालय के कुछ हिस्से वाई-फाई द्वारा जुड़े हुए हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== [[श्रेणी:भारत के विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:भारत के सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान]] [[श्रेणी:हैदराबाद]] [[श्रेणी:आंध्र प्रदेश के विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:विशेषज्ञता विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:तकनीकी विश्वविद्यालय]] 5kg35ws38r172nptz6e6d7pxefjym6u अंग्रेज़ (पंजाबी फ़िल्म) 0 660826 6635699 6618061 2026-10-31T04:16:23Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635699 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = अंग्रेज़ | image = | image_size = | border = | alt = | caption = | director = समरजीत सिंह | producer = अम्बरबीर सिंह संधू, जसपाल सिंह संधू, अमन खटकर और समीर दत्ता | writer = अम्बर दीप सिंह | screenplay = अम्बर दीप सिंह | story = अम्बर दीप सिंह | starring = [[अमरेंद्र गिल]] [[सरगुन मेहता]] [[अदिति शर्मा]] [[अम्मी विरक]] | music = जतिंद्र सिंह-शाहघ | cinematography = नवनीत मिस्र | editing = ओमकार नाथ भकरी | studio = दारा प्रोडक्शन जय स्टूडियो अमन खटकर अरसारा फिल्मज़ | distributor = | released = {{Film date|2015|07|31|df=y}} | runtime = 137 मिन्ट{{cite web | author=BookMyShow | title=Angrej (U) | website=BookMyShow | url=http://in.bookmyshow.com/movies/angrej/ET00031758?utm_source=FBLIKE | accessdate=2015-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150803043946/http://in.bookmyshow.com/movies/angrej/ET00031758?utm_source=FBLIKE | archive-date=3 अगस्त 2015 | url-status=live }} | country = [[भारत]] | language = [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] | budget = | gross = }} '''''अंग्रेज़''''' ({{langx|pa|ਅੰਗਰੇਜ|italic=yes}}) एक पंजाबी फ़िल्म है जो समरजीत सिंह द्वारा निर्देशित की गई है। इस फ़िल्म में [[अमरेंद्र गिल]], [[अम्मी विरक]], [[बीनु ढिल्लों]], [[अदिति शर्मा]], [[सरगुन मेहता]] और सरदार सोही आदि अभिनेताओं ने भूमिका अदा की है।<ref>{{cite web | title=‘Angrej’ tells you the love story of 1945 Punjab | website=Punjab News Express | date=30 Jul 2015 | year=2015 | url=http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/angrej-tells-you-the-love-story-of-1945-punjab--42093.aspx | accessdate=2 Aug 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151117023216/http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/angrej-tells-you-the-love-story-of-1945-punjab--42093.aspx | archive-date=17 नवंबर 2015 | url-status=dead }}</ref> इस फ़िल्म की पटकथा अम्बर दीप सिंह द्वारा लिखी गई है।<ref name="http://www.hindustantimes.com/ 2015">{{cite web | title=Audience has the power to change trends: Amrinder Gill | website=http://www.hindustantimes.com/ | date=26 July 2015 | year=2015 | url=http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx | accessdate=2 August 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150727221521/http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx | archive-date=27 जुलाई 2015 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150727221521/http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx |date=27 जुलाई 2015 }}</ref> यह [[1940]] के दशक के पंजाब की पेशकारी करती एक परिवारिक फ़िल्म है।<ref name="Punjab News Express 2015">{{cite web | title=Production designing of ‘Angrej’ was a real challenge | website=Punjab News Express | date=27 July 2015 | year=2015 | url=http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/production-designing-of-angrej-was-a-real-challenge-41969.aspx | accessdate=2 August 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024511/http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/production-designing-of-angrej-was-a-real-challenge-41969.aspx | archive-date=17 नवंबर 2015 | url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाबी फ़िल्म]] esi2t9v1ze4urmv2dybkumsbwg1kxlo 6635702 6635699 2026-10-31T04:24:40Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635702 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = अंग्रेज़ | image = | image_size = | border = | alt = | caption = | director = समरजीत सिंह | producer = अम्बरबीर सिंह संधू, जसपाल सिंह संधू, अमन खटकर और समीर दत्ता | writer = अम्बर दीप सिंह | screenplay = अम्बर दीप सिंह | story = अम्बर दीप सिंह | starring = [[अमरेंद्र गिल]] [[सरगुन मेहता]] [[अदिति शर्मा]] [[अम्मी विरक]] | music = जतिंद्र सिंह-शाहघ | cinematography = नवनीत मिस्र | editing = ओमकार नाथ भकरी | studio = दारा प्रोडक्शन, जय स्टूडियो, अमन खटकर अरसारा फिल्मज़ | distributor = | released = {{Film date|2015|07|31|df=y}} | runtime = 137 मिन्ट{{cite web | author=BookMyShow | title=Angrej (U) | website=BookMyShow | url=http://in.bookmyshow.com/movies/angrej/ET00031758?utm_source=FBLIKE | accessdate=2015-08-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150803043946/http://in.bookmyshow.com/movies/angrej/ET00031758?utm_source=FBLIKE | archive-date=3 अगस्त 2015 | url-status=live }} | country = [[भारत]] | language = [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]] | budget = | gross = }} '''''अंग्रेज़''''' ({{langx|pa|ਅੰਗਰੇਜ|italic=yes}}) एक पंजाबी फ़िल्म है जो समरजीत सिंह द्वारा निर्देशित की गई है। इस फ़िल्म में [[अमरेंद्र गिल]], [[अम्मी विरक]], [[बीनु ढिल्लों]], [[अदिति शर्मा]], [[सरगुन मेहता]] और सरदार सोही आदि अभिनेताओं ने भूमिका अदा की है।<ref>{{cite web | title=‘Angrej’ tells you the love story of 1945 Punjab | website=Punjab News Express | date=30 Jul 2015 | year=2015 | url=http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/angrej-tells-you-the-love-story-of-1945-punjab--42093.aspx | accessdate=2 Aug 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151117023216/http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/angrej-tells-you-the-love-story-of-1945-punjab--42093.aspx | archive-date=17 नवंबर 2015 | url-status=dead }}</ref> इस फ़िल्म की पटकथा अम्बर दीप सिंह द्वारा लिखी गई है।<ref name="http://www.hindustantimes.com/ 2015">{{cite web | title=Audience has the power to change trends: Amrinder Gill | website=http://www.hindustantimes.com/ | date=26 July 2015 | year=2015 | url=http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx | accessdate=2 August 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150727221521/http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx | archive-date=27 जुलाई 2015 | url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150727221521/http://www.hindustantimes.com/chandigarh/audience-has-the-power-to-change-trends-amrinder-gill/article1-1373314.aspx |date=27 जुलाई 2015 }}</ref> यह [[1940]] के दशक के पंजाब की पेशकारी करती एक परिवारिक फ़िल्म है।<ref name="Punjab News Express 2015">{{cite web | title=Production designing of ‘Angrej’ was a real challenge | website=Punjab News Express | date=27 July 2015 | year=2015 | url=http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/production-designing-of-angrej-was-a-real-challenge-41969.aspx | accessdate=2 August 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024511/http://punjabnewsexpress.com/entertainment/news/production-designing-of-angrej-was-a-real-challenge-41969.aspx | archive-date=17 नवंबर 2015 | url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:पंजाबी फ़िल्म]] 3o79z5tf7zh399ktc62tgau88zsn60a माँ (उपन्यास) 0 673525 6635820 4784660 2026-10-31T08:28:42Z बिपिन बिहारी साव २३ 536221 6635820 wikitext text/x-wiki '''''माँ''''' क्रांतिकारी कारखाने के कर्मचारियों के बारे में 1906 में [[मैक्सिम गोर्की]] द्वारा लिखित एक [[उपन्यास]] है। इस [[उपन्यास]] का कई [[भाषा]]ओं में अनुवाद किया गया था, और फिल्मों की संख्या में बनाया गया था। [[जर्मन भाषा|जर्मन]] नाटककार [[बर्टोल्ट ब्रेख्त]] और उसके सहयोगियों को उनकी 1932 में इस उपन्यास पर माँ ड्रामा आधारित है।<ref>[http://www.britannica.com/biography/Maksim-Gorky#ref218678 Maxsim Gorky's biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008234315/http://www.britannica.com/biography/Maksim-Gorky#ref218678 |date=8 अक्तूबर 2015 }}, (अंग्रेज़ी), britannica.com</ref> == संदर्भों == {{reflist}} r9hc0a2t3mv1nv8bvuo4wl4l3zh64gq अंशु गुप्ता 0 675235 6635807 6633764 2026-10-31T07:41:56Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635807 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = अंशु गुप्ता | image = Anshu Gupta (8).jpg | alt = | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1970|12|24}} | birth_place = [[मेरठ]], [[उत्तर प्रदेश]], भारत | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth date) --> | death_place = | nationality = भारतीय | other_names = | occupation = गूँज और ग्राम स्वाभिमान के संस्थापक और निर्देशक | education = भारतीय जन संचार संस्थान | alma_mater = [[भारतीय जन संचार संस्थान]], नई दिल्ली | known_for = [[गूँज (एनजीओ)|गूँज]] के संस्थापक और निर्देशक | spouse = मीनाक्षी | awards = [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार]] <br/>अशोक फैलोशिप <br/> ‘सामाजिक उद्यमिता के लिए श्वाब फाउंडेशन द्वारा वर्ष का सामाजिक उद्यमी पुरस्कार इन्हे दिया गया। |children=उर्वी}} '''अंशु गुप्ता''' (जन्म :24 दिसंबर 1970) [[भारत]] के एक सामाजिक कार्यकर्ता एवं [[गूँज (एनजीओ)|गूँज]] नामक [[अशासकीय संस्था|गैर सरकारी संस्था]] के संस्थापक हैं। उन्हें २०१५ का [[रेमन मैगसेसे पुरस्कार]] प्रदान किया गया है। इन्होंने अपने कॉरपोरेट की नौकरी छोड़कर 1999 में 'गूंज' की स्थापना की थी। यह संस्था गरीबों की जरूरतें पूरी करती है। इसका काम है शहरों में अनुपयोगी समझे गए सामानों को गांवों में सदुपयोग के लिए पहुंचाना है। भारत के 21 राज्यों में गू्ंज के संग्रहण केंद्र काम कर रहे हैं। <ref>[http://www.haribhoomi.com/news/india/achhi-khabaren/sanjeev-chaturvedi-anshu-gupta-magsaysay-award/28678.html अंशु गुप्ता और संजीव चतुर्वेदी को मिला मैग्सेसे अवॉर्ड, ये हैं एशिया का नोबेल पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016082140/http://www.haribhoomi.com/news/india/achhi-khabaren/sanjeev-chaturvedi-anshu-gupta-magsaysay-award/28678.html |date=16 अक्तूबर 2015 }} (हरिभूमि)</ref> ==== '''जीवनी''' ==== इनका जन्म [[मेरठ]] में हुआ, अपने जीवन के शुरूआती समय में वे चकराता, बनबसा (उत्तराखंड) में रहे, क्योंकि उनके पिता जी भारतीय सेना की सैन्य इंजीनियर सेवा (एमईएस) में इन स्थानों पर कार्यरत थे। अंशु ने स्कूली शिक्षा पूरी करने के बाद एक स्वतंत्र पत्रकार के रूप में काम करना शुरू किया। इन्होंने इतिहास, स्मारकों और मानवीय मुद्दों के बारे में भी लिखा। 1992 से 1998 तक कई प्रतिष्ठित संगठनों के साथ काम किया, पेशेवर यात्रा ‘चैत्र’ के साथ  बतौर कॉपीराइट लेखक के रूप में शुरू हुई और उसके बाद पावर ग्रिड कॉरपोरेशन और अंतिम संस्था ‘एस्कॉर्ट्स कम्युनिकेशन’ रही। उन्होंने महसूस किया कि लोगों की जरूरतों में से कपड़ा एक अहम् मुद्दा है, जिसे अक्सर गरीब लोगों के लिए अनदेखा कर दिया जाता है और वर्ष 1999 में, उन्होंने अपनी पत्नी मीनाक्षी और कुछ दोस्तों के साथ, कपड़ों की बुनियादी जरूरत पर काम करने के लिए गूँज शुरू किया, एक ऐसा मुद्दा जिसका विकास के एजेंडे में कोई स्थान नहीं है। उन्होंने पहले अपनी पत्नी और दोस्तों के साथ सरिता विहार स्थित अपने घर में रखे हुए 67 कपड़ों के साथ गूँज की शुरुआत की। आज गूँज 28 राज्यों के 4000 से अधिक गांवों में काम कर रहा है और संस्था में 1000 से अधिक लोग कार्यरत हैं। गूँज समाज के अन्य बेहद महत्वपूर्ण लेकिन उपेक्षित जरूरतों के लिए कपड़ों का उपयोग एक रूपक के तौर पर कर रहा है, उनका यह विचार है कि रोटी, कपड़ा, मकान एक व्यक्ति की तीन सबसे आवश्यक जरूरतें हैं। इनमें से दो हमेशा ध्यान में रहते हैं, कपड़ों को कभी भी वह ध्यान नहीं मिला जिसके वे हकदार थे लेकिन किसी व्यक्ति की "गरिमा" को बनाए रखने के लिए उतने ही आवश्यक हैं। "कपड़े गरीबी को प्रदर्शित करने वाले पहले संकेतक हैं," लोगों को बुनियादी कपड़ों की जरूरतें मुहैया कराना जरुरी है, अंशु के नेतृत्व में गूँज ने बढ़ती शहरी अनुपयोगी वस्तुओं का उपयोग विभिन्न मुद्दों पर विकास कार्यों के लिए एक उपकरण के तौर पर किया है; इसके जरिये भारत के पिछड़े और दूरदराज के इलाकों में सड़कें, पानी, पर्यावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य आदि पर काम किया जा रहा है। ==== '''क्लॉथ फॉर वर्क''' ==== गूँज की प्रमुख पहल 'क्लॉथ फॉर वर्क' के तहत भारत भर के ग्रामीण समुदाय अपने स्थानीय मुद्दों पर काम करते हैं और बदले में शहरों से एकत्र की गई सामग्री को अपने किये गए प्रयासों के लिए पुरस्कार के रूप में प्राप्त करते हैं। इस पूरी प्रक्रिया में लोगों कि गरिमा और कपड़ा कैसे इस गरिमा को बनाये रखने में मदद कर सकता है यह सबसे ज्यादा महत्वपूर्ण है. गूँज ने  ‘'क्लॉथ फॉर वर्क’ और अपनी अन्य पहलों के लिए राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त की है. गूँज किसी भी प्रकार की आपदा से पीड़ित लोगों को ‘राहत’ पहुंचाने का भी काम करती ही वह आपदा चाहे बाढ़ हो, भूकंप हो या फिर कोविद. विकास कार्यों के क्षेत्र में कपड़े जैसे अनदेखे मुद्दे को शामिल करने के लिए अंशु को भारतीय ‘क्लॉथ मैन’ यानी ‘कपड़ा मानव’ के रूप में लोकप्रियता मिली है "क्लॉथ फ़ॉर वर्क" पहल के तहत गाँव के लोग अपने स्थानीय संसाधनों का उपयोग कुएं खोदने, तालाबों को साफ करने, सड़कों की मरम्मत करने और समुदाय में स्कूल बनाने तथा एनी विकास कार्यों के लिए करते हैं, जिसके एवज में  उन्हें कपड़े, बर्तन, फर्नीचर और खाद्यान्न जैसे अन्य संसाधन मिलते हैं. ==== '''कपड़ा: महज़ एक टुकड़ा भर नहीं.. (नॉट जस्ट ए पीस ऑफ क्लॉथ’)''' ==== अंशु गुप्ता ने 2004 की सुनामी के बाद ‘नॉट जस्ट ए पीस ऑफ क्लॉथ’ अभियान शुरू किया। अंशु बताते हैं कि, "तमिलनाडु की सड़कों पर आपदा के बाद 100 ट्रक से अधिक बर्बाद हुए कपड़ों का निपटारा किया गया।” इन्हीं कपड़ों में जो पहनने योग्य नहीं थे उन्हें ‘माहवारी के समय उपयोग किये जाने वाले पैड्स के रूप में बदला गया..."। ==== '''‘राहत’''' ==== उत्तरकाशी में भूकंप की एक घटना ने अंशु को राहत और पुनर्वास कार्यों के लिए सोचने को विवश किया, लगभग दो दशकों से, भूकंप से लेकर सुनामी, चक्रवात, बाढ़ आदि विभिन्न आपदाओं पर वे काम कर रहे हैं। गूँज की पहल "राहत" ग्रामीण और शहरी दोनों ही क्षेत्रों में हितधारकों के एक सक्रिय और विश्वसनीय नेटवर्क के रूप में विकसित हुई है जो कि आपदा के समय में आवश्यकता के आधार पर राहत और पुनर्वास प्रयासों को तत्काल रूप से अंजाम दे सके। ==== '''पुरस्कार और मान्यता''' ==== 2004: अशोक और श्वाब फैलोशिप 2009: महिला कल्याण खंड में सीएनएन आईबीएन रियल हीरोज पुरस्कार 2012: श्वाब फाउंडेशन फॉर सोशल एंटरप्रेन्योरशिप द्वारा सोशल एंटरप्रेन्योर ऑफ द ईयर अवार्ड। 2012: फोर्ब्स पत्रिका ने गुप्ता को भारत के सबसे शक्तिशाली ग्रामीण उद्यमियों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया। 2015: रेमन मैग्सेसे पुरस्कार। 2017: करी स्टोन डिजाइन पुरस्कार 2018: एआईएमए (अखिल भारतीय प्रबंधन संघ) पुरस्कार 2020: मैरिको इनोवेशन अवार्ड ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20150926043406/http://www.jagran.com/news/world-sanjiv-chaturvedi-goonjs-anshu-gupta-awarded-magsaysayngo-goonj-anshu-gupta-12817673.html रेमन मैगसेसे पुरस्कार] {{रेमन मैगसेसे पुरस्कार विजेता भारतीय}} [[श्रेणी:मैगसेसे पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] hlznn2ozpocy2hhk9oxrnwsgm3tl83p केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल 0 708402 6635859 6236150 2026-10-31T11:21:42Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635859 wikitext text/x-wiki [[File:Indian BSF Soldier.jpg|thumb|भारत की [[सीमा सुरक्षा बल]] का एक सदस्य]] '''केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल''' (सीएपीएफ) पांच सुरक्षा बलों के नामकरण को संदर्भित करता है [1] [2] भारत में जो गृह मंत्रालय के अधिकार में हैं। वे हैं: [[सीमा सुरक्षा बल]] (बीएसएफ), [[केन्द्रीय रिज़र्व पुलिस बल|केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल]] (सीआरपीएफ), [[केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा बल]] (सीआईएसएफ), [[भारत तिब्बत सीमा पुलिस|भारत-तिब्बत सीमा पुलिस]] (आईटीबीपी), [[सशस्त्र सीमा बल]] (एसएसबी)।<ref>{{cite web|last1=Pers II|first1=MHA|title=Adoption of Nomenclature for CAPFs|url=http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/OM2-020513.pdf|website=www.mha.nic.in|publisher=MHA, GoI|accessdate=14 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160117183848/http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/OM2-020513.pdf|archive-date=17 जनवरी 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=For the paramilitary, all's in a new name|url=http://www.telegraphindia.com/1110326/jsp/nation/story_13768094.jsp|website=The Telegraph|publisher=The Telegraph Calcutta|accessdate=27 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150111/http://www.telegraphindia.com/1110326/jsp/nation/story_13768094.jsp|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> == सीमा सुरक्षा बल (बी. एस. एफ) == [[File:Women personnel of India's Border Security Force.jpg|thumb|सीमा सुरक्षा बल के महिला सदस्य ]] भारत का एक प्रमुख अर्धसैनिक बल है एवँ विश्व का सबसे बड़ा सीमा रक्षक बल है। जिसका गठन 1 दिसम्बर 1965 में हुआ था। इसकी जिम्मेदारी शांति के समय के दौरान [[भारत]] की अंतर्राष्ट्रीय सीमाओं पर निरंतर निगरानी रखना, भारत भूमि सीमा की रक्षा और अंतर्राष्ट्रीय अपराध को रोकना है।<ref>{{cite web | url = http://bsf.nic.in/welcomehn.html | title = सीमा सुरक्षा बल की वैबसाईट | accessdate = 9 अप्रैल 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160425195643/http://bsf.nic.in/welcomehn.html | archive-date = 25 अप्रैल 2016 | url-status = dead }}</ref> इस समय बीएसएफ की 188 बटालियन है और यह 6,385.36 किलोमीटर लंबी अंतरराष्ट्रीय सीमा की सुरक्षा करती है जो कि पवित्र, दुर्गम रेगिस्तानों, नदी-घाटियों और हिमाच्छादित प्रदेशों तक फैली है। सीमावर्ती इलाकों में रहने वाले लोगों में सुरक्षा बोध को विकसित करने की जिम्मेदारी भी बीएसएफ को दी गई है। इसके अलावा सीमा पर होने वाले अपराधों जैसे तस्करी/घुसपैठ और अन्य अवैध गतिविधियों को रोकने की जवाबदेही भी इस पर है। == केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल (सी. आर. पी. एफ) == यह [[भारत]] के केंद्रीय सशस्त्र पुलिस बलों में सबसे बड़ा है। यह [[भारत सरकार]] के [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार|गृह मंत्रालय]] के तहत काम करता है। सीआरपीएफ की प्राथमिक भूमिका पुलिस कार्रवाई में [[राज्य]] / संघ शासित प्रदेशों की सहायता, कानून-व्यवस्था और आतंकवाद विरोध में निहित है। यह क्राउन प्रतिनिधि पुलिस के रूप में 27 जुलाई 1939 को अस्तित्व में आया। [[भारत की स्वतन्त्रता|भारतीय स्वतंत्रता]] के बाद यह 28 दिसंबर 1949 को सीआरपीएफ अधिनियम के लागू होने पर केंद्रीय रिजर्व पुलिस बल बन गया।<ref>{{Cite web |url=http://crpf.nic.in/crp_b.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515010041/http://crpf.nic.in/crp_b.htm |archive-date=15 मई 2015 |url-status=dead }}</ref> ==केंद्रीय औद्योगिक सुरक्षा बल== यह एक अर्धसैनिक बल हैं, जिसका मुख्य कार्य सरकारी कारखानो एवं अन्य सरकारी उपक्रमों को सुरक्षा प्रदान करना है। ये बल देश के विभिन्न महत्वपूर्ण संस्थानों की भी सुरक्षा करता है। ==भारतीय तिब्बत सीमा पुलिस== यह भारतीय अर्ध-सैनिक बल है। इसकी स्थापना 24 अक्टूबर 1962 में भारत-तिब्बत सीमा की [[चीन]] के [[तिब्बत]] स्वायत्त क्षेत्र से रक्षा हेतु की गई थी। ये बल इस सीमा पर [[क़ाराक़ोरम दर्रा|काराकोरम दर्रा]] से लिपुलेख दर्रा और भारत-नेपाल-चीन त्रिसंगम तक 2115 कि॰मी॰ की लंबाई पर फैली सीमा की रक्षा करता है। आरंभ में इसकी मात्र चार बटालियन की अनुमती थीं, जिन्हें बाद में 1976 में बल की कार्य-सीमा बढ़ाने पर 1978में बढोत्तरी की गई। ==सशस्त्र सीमा बल== संक्षेप में : एसएसबी, SSB, [[भारत]] का एक [[भारत के अर्धसैनिक बल|अर्धसैनिक बल]] है जिसपर 1,751 किलोमीटर लंबी भारत-[[नेपाल]] सीमा की सुरक्षा की जिम्मेदारी है तथा 699 किलोमीटर लंबी भारत-भूटान सीमा की जिम्मेवारी भी है। इन दोनों सीमाओ से हथियारों, गोला-बारूद की तस्करी और देश विरोधी तत्वों की अवैध रूप से भारत में आवाजाही का खतरा रहता है।<ref name="nbt">{{cite web| url= http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/other-countries/No-threat-from-China-centers-in-Nepal-SSB/articleshow/34438510.cms| title= नेपाल में चीन के केंद्रों से खतरा नहीं : एसएसबी| publisher= नवभारत टाईम्स| date= 1 अप्रैल 2014| accessdate= 1 अप्रैल 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140502011100/http://hindi.economictimes.indiatimes.com/world/other-countries/No-threat-from-China-centers-in-Nepal-SSB/articleshow/34438510.cms| archive-date= 2 मई 2014| url-status= live}}</ref> == '''केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल (CAPF) के लिए पोर्टल''' == केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल के लिए भारत सरकार द्वारा हाल ही में दो पोर्टल लांच किये गए हैं- 1. CAPF पुनर्वास पोर्टल 2. CAPF eAwas पोर्टल === 1. '''CAPF पुनर्वास पोर्टल''' === भारत सरकार द्वारा, केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल (CAPF) से सेवानिवृत्त होने वाले जवानों के लिए एक पुनर्वास योजना चलायी गयी है| जिसके तहत CAPF से सेवानिवृत्त इच्छुक जवानों को पुनः कोई रोजगार दिलाने की कोशिश की जाएगी | इसके लिए भारत सरकार के गृह मंत्रालय द्वारा [https://warb-mha.gov.in/introduction.aspx CAPF पुनर्वास पोर्टल]{{Dead link|date=फ़रवरी 2023 |bot=InternetArchiveBot }} चालू किया गया है| इस CAPF पुनर्वास पोर्टल के माध्यम से कोई भी सेवानिवृत्त CAPF जवान पुनर्वास यानि अन्य रोजगार के लिए आवेदन कर सकता है| जवान अपनी निपुणता और योग्यता के आधार पर काम चुन सकता है| जवान के आवेदन को सम्बन्धित PSA को अग्रसित कर दिया जाता है| जो जरुरत के आधार पर सीधे जवान से संपर्क करके उन्हें काम दिलाती है| केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल (CAPF) के पुनर्वास में इस CAPF पुनर्वास पोर्टल की अहम् भूमिका रहेगी|<ref>{{Cite web|url=https://mutualfundamc.com/capf-punarvaas-%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%9c%e0%a4%a8%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%b9%e0%a5%88-how-to-apply-for-capf-punarvas/|title=CAPF PUNARVAAS योजना क्या है How to apply for CAPF Punarvas {{!}} mutualfundamc.com|date=2022-05-08|language=en-GB|access-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116194532/https://mutualfundamc.com/capf-punarvaas-%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88-how-to-apply-for-capf-punarvas/|archive-date=16 जनवरी 2023|url-status=dead}}</ref> === 2. '''CAPF eAwas पोर्टल''' === CAPF के जवानों की ड्यूटी एक स्थान से दुसरे स्थान में बदलती रहती है जिससे उन्हें रहने के लिए तुरंत सरकारी आवास नहीं मिल पाता था | किन्तु अब CAPF eAwas पोर्टल के माध्यम से जवान दूर रहते हुए आसानी से अपनी अगली तैनाती स्थल में सरकारी आवास (Government Accommodation) के लिए आवेदन कर सकता है| और वहां पहुँचने तक उसे आवास आबंटित हो जायेगा | साथ हो इस पोर्टल के माध्यम से जवान CAPF की किसी दूसरी फ़ोर्स के आवास के लिए भी आवेदन कर सकता है यदि वहां पर आवास खली पड़े हुए हैं तो|<ref>{{Cite web|url=https://mutualfundamc.com/capf-eawas-portal-login-registration/|title=CAPF eAwas Portal क्या है? Apply Online Registration, Login तथा Quarter Allotment से सम्बंधित सम्पूर्ण जानकारी {{!}} mutualfundamc.com|date=2022-09-23|language=en-GB|access-date=2023-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230116194530/https://mutualfundamc.com/capf-eawas-portal-login-registration/|archive-date=16 जनवरी 2023|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राज्य सशस्त्र पुलिस बल]] * [[भारत के अर्धसैनिक बल|भारत के अर्द्धसैनिक बल]] * [[भारत में कानून प्रवर्तन]] * [[भारतीय सशस्त्र बल]] ==बाहरी कड़ियाँ== * https://web.archive.org/web/20190414002300/https://m.economictimes.com/news/politics-and-nation/constables-to-get-promoted-5-years-early-ministry-of-home-affairs-revives-old-post/articleshow/20725331.cms ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:भारतीय पुलिस]] [[श्रेणी:संघीय कानून स्थापक संस्थायें]] [[श्रेणी:भारत के अर्धसैनिक बल]] [[श्रेणी:विशेष कानून स्थापक संस्थाएं]] [[श्रेणी:सुरक्षात्मक सुरक्षा इकाइयाँ]] [[श्रेणी:केन्द्रीय सशस्त्र पुलिस बल (भारत)]] tss9uifp0kmyqtxils5diylgw4g92ed साहिबी नदी 0 721545 6635754 6601151 2026-10-31T07:03:14Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635754 wikitext text/x-wiki [[File:Delhi aerial photo 03-2016 img2.jpg|thumb|साहिबी नदी]] '''साहिबी नदी''' जिसे अब [['''नजफगढ़ नाला''' ]]के नाम से जाना जाता है। इसे कई वर्ष पूर्व साहिबी नदी के नाम से जाना जाता था। इसमें दिल्ली के सभी बड़े नालों का पानी गिरता है। यह पहले सीधे [[यमुना नदी]] में गिरती थी। लेकिन धीरे धीरे इसका बहाव धीमा हो गया। बाद में नदी के समाप्त होने के बाद यह नाले के रूप में आ गया।<ref>{{समाचार सन्दर्भ|title=कभी साहिबी नदी थी, अब इस का नाम है नजफगढ़ नाला|url=http://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-9862922.html|accessdate=21 जून 2016|publisher=दैनिक जागरण|date=19 नवम्बर 2012|archive-date=26 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126034531/https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-9862922.html|url-status=dead}}</ref> साबी नदी [[अरावली]] पहाड़ी से निकलने वाली एक नदी है, जो [[जयपुर]] की [[सेवर की पहाड़ियों]] से इसका उद्गम होता हैं इस नदी को सहाबी नदी के नाम से भी जाना जाता है. यह नदी [[राजस्थान]] [[हरियाणा]] और [[दिल्ली]] में बहती है राजस्थान में यह नदी जयपुर, कोटपुतली बहरोड़ व खैरथल तिजारा (भर्तृहरि नगर) से बहती हुई हरियाणा (रेवाड़ी)में प्रवेश करती है| इसके जल का मुख्य जल स्त्रोत वर्षा का पानी है|इस नदी के सहारे जोधपुर सभ्यता विकसित हुई, इस सभ्यता से हाथी के दांत प्राप्त हुए| इस नदी को NH 48/8 दो बार काटता है| .<ref>{{cite book |last1=गोपाल |first1=सिंह |title=साबी नदी |date=2010 |publisher=तरुण भारत संघ}}</ref> == भौगोलिक परिचय == साबी नदी का उद्गम राजस्थान के [[जयपुर जिला|जयपुर जिले]] की [[सेवर की पहाड़ियों]] से होता हैं| इस नदी की कुल लम्बाई (दिल्ली तक) लगभग ३०० कि.मी है. इस नदी के किनारे कांस्य के कुछ अवशेष भी प्राप्त हुए हैं इसकी सहायक नदियां हैं. कृष्णावती नदी धोना नदी और सोता नदी इसके बहाव का तंत्र द्रुमातृक है. इसका उदगम स्थल राजस्थान के सीकर कसबे अजीतगढ़ के पूर्व में २ कि.मी दूर स्तिथ धरा जी का मंदिर के पास सी होता है. यहाँ से ४ कि.मी दूर दक्षिण पूर्व में चलकर यह धारा यहाँ के प्रमुख धार्मिक स्थल ‘त्रिवेणी धाम’ तक आती है वहां से यह धरा पूर्वोत्तर की तरफ मुड़कर साईवाड़ गाँव के पास एक अन्य धारा, जो पिथलपुर एवं चींड की तरफ से आती है, को भी अपने में मिला लेती है. फिर वहां से ३ कि.मी पूर्व में चलकर यही धारा “बाड़ी जोड़ी” की तरफ से आने वाली धारा को भी मिलाती हुई आगे बढ़ टी जाती है. यहाँ से २ कि.मी पूर्व में जाने पर इस धारा में सावलपूरा, अजमेरी एवं रायपुर जागीर की तरफ से आने वाली एक और धारा, रायपुर के उतर में आकर मिल जाती है. इससे कुछ ही दूर पूर्व दिशा में जाने पर सबी नदी की इस्सी मुख्या धरा में ततेर की तरफ से आने वाली दो - तीन अन्य धाराएं अलग अलग जगहों पर आकर मिल जाती है. इससे आगे आसपुर एवं टांडा की धानी के बीच पहुँचने पर इस धारा में मनोहरपुर के उतर से शुरू होकर उतर दिशा में ही प्रवाहित होता हुआ ‘आड़ा नाला’ नामक एक नाला लाखणी, काँट एवं देवन गाँवो के पानी को समाहित करते हुए शाहपुरा के रास्ते आकर मिल जाता है. साबी नदी तत्तारपुर इस्मरार से आगे जाकर नज़फगढ़ ड्रेन में मिल जाती है यह ड्रेन दिल्ली के पास जाकर यमुना नदी में मिल जाती है सबी नदी में सोता एवं सुरख्नाली दो अन्य धारें मिलती हैं. फिर ये तीनो धाराएं सयुंक्त होकर प्रवाहित होती हैं. इन तीनो के सयानुक्त प्रवाह के ऊपर एक क्षेत्रिय कहावत है - ''"सबी, सोता,सुरख्नाली, तीनूं चाले एक गली".'' == ''ऐतिहासिक परिचय '' == साबी नदी का जलागम स्त्तर पुराणों में वर्णित उज्जनक खंड के पश्चिमोत्तर भाग में आता है. उज्जनक खंड प्राचीन काल में एक बहुत बड़ा क्षेत्र था. यहाँ पर महर्षि कश्यप की पत्नी दिती से उत्पन्न हुए दैत्य, वीर पराक्रमी हिरण्यकशिपु एवं हिरण्याक्ष का राज्य था. फिर मध्य काल में महमूद गजनवी के पिता सुबेदीन गजनवी ने सबी नदी के क्षेत्र को रोंद डाला और जनता को धर्म परिवर्तन के लिए मज़बूर किया और इस क्षेत्र को अपना राज्य बनाया. फिर आगे १२६१ ई. में गयासुदीन बलबन ने आक्रमण कर इस क्षेत्र में लूटपाट की. फिर १४२१ ई. में बहादुर नाहर का बनाया किला भी नष्ट किया गया नीकुम्भ क्षत्रियों के बाद इस क्षेत्र में खानजादों का शासन स्थापित हुआ. आलवाल खान खानजादे ने निकुम्भ क्षत्रियों से यह भू भाग छीनकर सन् १४९२ में अलवर दुर्ग का परकोटा बनवाया. कहा जता है कि बादशाह [[अकबर]] ने भी अपने शासन काल में साबी नदी में बाँध बनाकर इससे रेवाड़ी की तरफ मोड़कर ले जाने की कोशिश की थी. पर वह भी इसके प्रचंड प्रवाह को रोकने में असफल रहा था. इस सन्दर्भ में एक लोक कहावत प्रसिद्ध है :- "अकबर बाँधी ना बंधू ना रेवाड़ी जायुं, कोट तला कर नीकसूं सबी नावं कहाऊँ" == साबी का मैदान == साबी नदी अधिकांशतः समतल क्षेत्र से होकर गुज़रती है. यह अन्य नदियों की अपेक्षा अधिक चौराई में बहकर जाती है. साबी नदी राजस्थान की अन्य नदियों की तरह ही अन्तः प्रवाहित नदी है. जो बरसात के बाद कुछ महीनों तक ही ज़मीन के ऊपर ही सतह पर बहती रही है. लेकिन लगभग पिछली तीन दशक से इस नदी का प्रवाह लुप्त हो चूका है. ज़मीन के नीचे अभी पानी है, पर उसे भी बहुत तेज़ी से निकला जा रहा है. जो इस क्षेत्र के लिए सबसे बड़ा खतरा है. साबी नदी के क्षेत्र की मिट्टी विभिन्न प्रकार की है, जो बहुत उपजाऊ है. इस क्षेत्र में फसल बहुत अच्छी होती है. == जल संसद निर्माण का प्रयास == अरवरी संसद की तर्ज पर अन्य नदी संसद बनाने का परयास किया गया. इसी क्रम में साबी नदी क्षेत्र में भी साबी संसद बनाने के उद्देश्य से, गाँव-गाँव में जाकर इस हेतु चेतना जागृत करने का प्रयास किया गया. चेतना जाग्रति के लिए संस्था के कार्यकर्ताओं के अलावा गाँवों के स्वेछिक कार्य कर्ताओं ने भी साबी नदी क्षेत्र काम किया. == साबी नदी का क्षेत्रीय परिचय == इस क्षेत्र में आने वाले कुछ गाँव के नाम निम्नलिखित हैं. === गडी मामोड़ === यह एक इतिहासिक गाँव है, जिसमे गुर्जर एवं मीणा जाती का बाहुल्य है. === किशनपुरा आतेला === यह गाँव बोहोत पहले से ही मशहूर रहा है. यह एक तरफ तो एतिहासिक नगर विराट नगर से सड़क द्वारा जुड़ा है. === रामपुर === साबी नदी जलागम क्षेत्र में बानसूर के रामपुर के चौहान गाँव के आस पास गुढ़ा, कल्यानपुर आदि गाँवों में भी पानी के बहुत अच्छे काम हुए हैं. === मोरोड़ी === यहाँ पर वर्षा जल को सहेजने का बड़ा अच्छा काम हुआ है. यहाँ के फूलचंद कँवल (धानका) पानी के काम में सबसे ज्यादा रुचि रखते हैं. == तरुण भारत संघ द्वारा किये गए कार्य == साबी नदी जलागम क्षेत्र में सन् १९८५ से दिसम्बर २०१६ तक तरुण भारत संघ द्वारा जन सहभागिता से कुल २६९ जल सरंचनाएँ (जोहड़ और बाँध) बनायीं गयी हैं. जिनके द्वारा साबी नदी के क्षेत्रीय लोगों को जल सम्बंधित सुविधाओं का लाभ प्राप्त होता है. ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{भारत की नदियाँ}} [[श्रेणी:भारत की नदियाँ]] [[श्रेणी:नजफ़गढ़]] [[श्रेणी:राजस्थान की नदियाँ]] [[श्रेणी:यमुना नदी की उपनदियाँ]] ode7r6ymynuo9qkmld1mqgh80ulvuy6 सदस्य:J ansari/प्रयोगपृष्ठ 2 745115 6635815 6554541 2026-10-31T08:00:14Z J ansari 239180 6635815 wikitext text/x-wiki <div style="border: solid 1px #333; border: 1px solid gray; background-color: #F1EEED; border-radius: 0.2em; box-shadow: 0 4px 4px #999; margin-bottom: 1.5em; display: table; width: 90%; height: 100px; line-height: 1.2; text-align: center; cursor: pointer;"> <div style="display: table-cell; vertical-align: middle;"><imagemap>File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|left|140px| desc none </imagemap></div> <div style="display: table-cell; vertical-align: bottom;">[[File:Wikipedia-logo-hi.png|80px|right]] <p style="font-size: 1.15em;">'''[[विकिपीडिया एशियाई माह २०२६|विकिपीडीया एशियाई माह-2026]]''' प्रतियोगिता जारी है अभी [[विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी|प्रतिभागी]] बनें। एशिया से सम्बन्धित लेख बनाएं और पुरस्कार जीतें। <br> '''समय अवधि''': 01 नवम्बर से 30 नवम्बर 2025 तक। </div> </div> <div style="line-height: 1.4; text-align: center; font-size: 1.1em; padding: 2rem; padding-top: 1rem; padding-bottom: 1rem; border-style:solid; border-width:1px; border-color:#f57a9f"> [[File:Women in Red logo.svg|95px|left|link=विकिपीडिया:नारीवाद और लोककथा 2023]] <div style="float: right;"> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|90px|left|link=विकिपीडिया:नारीवाद और लोककथा 2023]] </div> <big>विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नारीवाद और लोककथा 2026|नारीवाद एवं लोककथाओं पर लेखन प्रतियोगिता, 2026]] का आयोजन किया जा रहा है।</big><br>अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर आयोजित यह लेखन प्रतियोगिता 1 फ़रवरी से 31 मार्च तक चलेगी।<br> '''[[विकिपीडिया:नारीवाद और लोककथा 2026|प्रतियोगिता में अभी भाग लें!]]''' </div> dt88zjpi99buv0i704gbcjcqaldgw4z नयागांव, सारण (बिहार) 0 780458 6635836 6493719 2026-10-31T10:11:01Z Curvasingh 654091 स्टेशन हाउस ऑफिसर (Station House Officer) -> https://saran.nic.in/divisions/saran-police-en/page/4/ 6635836 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = अर्द्ध शहरी क्षेत्र |native_name = नयागांव |state_name = बिहार |district = सारण |official_languages = [[हिन्दी]], [[मगही]], [[मैथिली]], [[भोजपुरी]], [[अंगिका]], |vehicle_code_range = SR |वेबसाइट = saran.bih.nic.in/ |website_caption = http://saran.bih.nic.in/ |area_telephone = |पिनकोड = 841217 |latd = 25.74 |longd= 85.08 |locator_position = right |inset_map_marker = yes |area_total = |area_magnitude = |altitude = |sex_ratio = |literacy = |literacy_male = |literacy_female = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |जनसंख्या = ८,४०१ |जनगणना का वर्ष = २०११ |घनत्व = 4,102 |शासक पद = [[विधायक]] |शासक का नाम = डाॅ रामानुज प्रसाद राय (राजद ) | शासक पद 2 = [[सांसद]] | शासक का नाम 2 = [[राजीव प्रताप रूडी]] (भाजपा) | blank1_name_sec1 = [[लोक सभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank1_info_sec1 = [[सारण लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सारण]] | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्र | blank2_info_sec1 = [[सोनपुर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार|सोनपुर]] | blank3_name_sec1 = नागरिक निकाय | blank3_info_sec1 = नयागांव पंचायत |established_date = |coord_title = yes }} '''नयागांव''' (English: [[:en:Nayagaon, Bihar|Nayagaon]]) [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]], [[सारण जिला|सारण]], [[बिहार]] स्थित एक अर्द्ध शहरी क्षेत्र है।<ref>{{cite web|url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Saran/Sonepur/Nayagaon|title=Nayagaon Map onefivenine|access-date=19 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020033120/http://www.onefivenine.com/india/villages/Saran/Sonepur/Nayagaon|archive-date=20 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/983588.html|title=31 पंचायतें 30 तक होंगी खुले में शौच से मुक्त|access-date=9 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821173650/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/983588.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> यह रसूलपुर मौजा में स्थित है। नयागांव 67 किलोमीटर लंबी [[छपरा-हाजीपुर हाईवे|हाजीपुर-छपरा फोर लेन सड़क]] ([[राष्ट्रीय राजमार्ग ३१]]) के पास है।<ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/832251.html|title=एक साल में पूरी हो जायेगी फोरलेन सड़क|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821174018/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/832251.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/1012263.html|title=अगले साल मार्च तक हाजीपुर-छपरा फोर लेन|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821173255/http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/1012263.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> नयागांव में [[कस्तूरबा गांधी बालिका विद्यालय योजना|कसतूरबा गाँधी बालिका आवासीय विघालय]] (KGBV)<ref>{{Cite web |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/914427.html |title=कस्तूरबा स्कूल की छात्राओं को दिये गये गर्म कपड़े |access-date=4 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205095953/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/914427.html |archive-date=5 फ़रवरी 2017 |url-status=dead }}</ref> और गोगल सिंह इंटर स्तरीय विद्यालय स्थित है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran--10515744.html?src=articleREL|title=नयागांव स्थित गोगल सिंह इंटर कालेज परिसर में राशन- किरासन कूपन का वितरण किया जा रहा था।|access-date=6 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007115909/http://www.jagran.com/bihar/saran--10515744.html?src=articleREL|archive-date=7 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-the-mismatch-to-the-impoverished-state-coalition-chirag-13071720.html|title=बिहार को बदहाल करने के लिए हुआ बेमेल गठबंधन : चिराग|access-date=4 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004190510/http://www.jagran.com/bihar/saran-the-mismatch-to-the-impoverished-state-coalition-chirag-13071720.html|archive-date=4 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-joining-letter-hand-over-14352683.html?src=articleREL|title=ललित कला के 11 अभ्यर्थियों को मिला नियुक्ति पत्र|access-date=4 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004191055/http://www.jagran.com/bihar/saran-joining-letter-hand-over-14352683.html?src=articleREL|archive-date=4 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> छपरा-हाजीपुर सडक मार्ग पर दिघवारा- सोनपुर के बीच नयागांव के समीप डुमरी बुजुर्ग गांव मे 550 वर्ष पुराना मां [[कालरात्रि]] का प्राचीनतम मंदिर है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-maa-durga-blesses-16757381.html|title=सोनपुर के नयागांव डुमरी बुजुर्ग में मां कालरात्रि का भव्य मंदिर स्थापित है।|access-date=23 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924093022/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-maa-durga-blesses-16757381.html|archive-date=24 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-maa-kalratri-pujnotsav-tommorow-16576979.html|title=मां कालरात्रि का वार्षिक पूजनोत्सव समारोह कल|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821173552/http://www.jagran.com/bihar/saran-maa-kalratri-pujnotsav-tommorow-16576979.html|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://chhapratoday.com/saran/chhapra-nyaganv-maa-kalratri-temple-annual-function/|title=मां कालरात्रि मंदिर में श्रद्धालुओं ने लगाई हाजिरी|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821171237/http://chhapratoday.com/saran/chhapra-nyaganv-maa-kalratri-temple-annual-function/|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/news/state-the-annual-pugnotsv-kalratri-temple-tue-text-14612396.html?src=RN_detail-page|title=वार्षिक पूजनोत्सव को लेकर कालरात्रि मंदिर में मंगल पाठ|access-date=21 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821171900/http://www.jagran.com/news/state-the-annual-pugnotsv-kalratri-temple-tue-text-14612396.html?src=RN_detail-page|archive-date=21 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> [[भाद्रपद|भाद्र मास]](अगस्त) के [[अमावस्या]] को विशेष पूजा होती है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-there-are-many-temples-in-the-world-but-the-kalraatri-temple-of-dumri-is-one-of-the-millions-16588301.html|title=दुनिया में मैया तेरे मंदिर अनेक हैं पर डुमरी का|access-date=23 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823120509/http://www.jagran.com/bihar/saran-there-are-many-temples-in-the-world-but-the-kalraatri-temple-of-dumri-is-one-of-the-millions-16588301.html|archive-date=23 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> सोनपुर अनुमंडल में नये आईटीआई भवन के लिए नयागांव में जमीन चिह्नित किया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1051716.html|title=जिले के तीन आईटीआई जगह के अभाव में चल रहे हैं एक साथ|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912102553/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1051716.html|archive-date=12 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> नयागांव बाजार में सन 1955 से ग्राम देवी मां दुर्गा का भव्य मंदिर है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-godees-durga-worship-in-chapra-16780817.html|title=नयागांव में 62 वर्षो से हो रही ग्राम देवी की पूजा|access-date=29 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929135353/http://www.jagran.com/bihar/saran-godees-durga-worship-in-chapra-16780817.html|archive-date=29 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> नयागांव पोस्ट ऑफिस के पास लिच्छवी संगीत कला महाविद्यालय स्थित है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-people-get-interested-in-plantation-18249564.html|title=पौधरोपण में बढ़ रही लोगों की अभिरुचि रोज लगाए जा रहे सैकड़ों पेड़|access-date=31 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731123421/https://www.jagran.com/bihar/saran-people-get-interested-in-plantation-18249564.html|archive-date=31 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> नयागांव के हसनपुर गांव में खेल इंडिया मार्शल आर्ट अवस्थित है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-seven-children-gold-in-martial-arts-21234964.html|title=मार्शल आर्ट में सोनपुर के सात बच्चों को गोल्ड एवं एक को मिला सिल्वर मेडल}}</ref> [[राष्ट्रीय ग्रामीण पेयजल योजना]] के तहत नयागांव पंचायत में पानी टॉवर का निर्माण कराया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-no-pipe-line-in-nayagaon-17181606.html|title=पानी टॉवर तैयार, नहीं हुआ पाइप लाइन का विस्तार|access-date=11 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211213647/https://www.jagran.com/bihar/saran-no-pipe-line-in-nayagaon-17181606.html|archive-date=11 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> नयागांव पंचायत में निर्मित पानी टंकी की क्षमता 50 हजार गैलन है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-drinkig-water-crisi9s-16631324.html|title=पानी टंकी बनने व पाइप बिछने के बाद भी नहीं मिल रहा पीने का पानी|access-date=3 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904061851/http://www.jagran.com/bihar/saran-drinkig-water-crisi9s-16631324.html|archive-date=4 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> रियल एस्‍टेट की कंपनियां जैसे RAV ग्लोबल सॉल्यूशन प्राइवेट लिमिटेड, टी.सी.डब्ल्यू. रियल्टी प्राइवेट लिमिटिड, कज़री इंफ्राटेक प्राइवेट लिमिटेड नयागांव में बड़ा टाउनशिप बसाने की तैयारी कर रही है।<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/lack-of-infra-deters-people-from-buying-land-at-sonepur/articleshow/59133039.cms|title=Lack of infra deters people from buying land at Sonepur|accessdate=14-6-2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628004056/http://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/lack-of-infra-deters-people-from-buying-land-at-sonepur/articleshow/59133039.cms|archive-date=28 जून 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/1006493.html|title=जेपी सेतु के बाद अब गंगा पार का सुव्यवस्थित विकास जरूरी|access-date=16 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619033845/http://www.prabhatkhabar.com/news/patna/story/1006493.html|archive-date=19 जून 2017|url-status=dead}}</ref> गंगा पर बना [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल]] [[पटना]] और [[सोनपुर, बिहार|सोनपुर]] को जोड़ता है।<ref>{{Cite web |url=http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-very-good-opportunity-to-buy-the-cheapest-property-in-near-digha-sonpur-bridge-5051063.html |title=रियल एस्‍टेट की दर्जनों कंपनियां लगभग 12 किमी क्षेत्र में एक बड़ा टाउनशिप बसाने की तैयारी कर रही है। गंगा पार के गांवों गंगा जल, भरपुरा, परमानंदपुरा, सोनपुर नया गांव में ग्राउंड मैप तक तैयार कर लिया गया हैं |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816074012/http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-very-good-opportunity-to-buy-the-cheapest-property-in-near-digha-sonpur-bridge-5051063.html |archive-date=16 अगस्त 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-train-will-run-on-digha-sonepur-bridge-from-february-5231675-PHO.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203082559/http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-train-will-run-on-digha-sonepur-bridge-from-february-5231675-PHO.html |archive-date=3 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030002-1229338-NOR.html |title=प्रॉपर्टी एक्सपो आज से, ऑनस्पॉट बुकिंग पर मिलेगी छूट |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203082603/http://www.bhaskar.com/news/BIH-PAT-HMU-MAT-latest-patna-news-030002-1229338-NOR.html |archive-date=3 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-opportunity-to-earn-cheaper-property-in-emerging-realty-mkt-of-sonepur-5142831-NOR.html |title=पटना से सटे सोनपुर बना रियल एस्‍टेट का बड़ा बाजार, सस्‍ती प्रॉपर्टी खरीदने का मौका |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816081938/http://money.bhaskar.com/news/MON-PERS-PFPR-opportunity-to-earn-cheaper-property-in-emerging-realty-mkt-of-sonepur-5142831-NOR.html |archive-date=16 अगस्त 2016 |url-status=dead }}</ref> रेल पहिया कारखाना, बेला, [[दरियापुर प्रखण्ड (सारन)|दरियापुर]] से नयागांव की दूरी 12 किमी है। [[नयागांव रेलवे स्टेशन]] से रेल पहिया कारखाने तक रेलवे लाइन बिछी है।<ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/748344.html|title=सराहनीय पूर्व मध्य रेलवे के बजट से अलग हुआ रेल पहिया कारखाना बेला का बजट|access-date=2 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902093600/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/748344.html|archive-date=2 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> नयागांव में एनएच 19 छपरा -पटना मुख्य मार्ग पर राजेंद्र द्वार स्थित है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-road-block-on-nh28-17012252.html|title=नयागांव में भीषण जाम, फंसी रही एंबुलेंस|access-date=11 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171111153431/http://www.jagran.com/bihar/saran-road-block-on-nh28-17012252.html|archive-date=11 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> नयागांव बाजार स्थित शहीद राजेन्द्र स्मारक है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-saheed-rajendra-remebered-17148984.html|title=जयंती पर याद किए गए अमर शहीद राजेंद्र सिंह|access-date=5 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206135940/https://www.jagran.com/bihar/saran-saheed-rajendra-remebered-17148984.html|archive-date=6 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-74-years-ago-these-seven-sons-of-bihar-martyred-in-patna-14488656.html|title=74 साल पहले आज के ही दिन शहीद हुए थे बिहार के ये सात सपूत|access-date=5 दिसंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206135824/https://www.jagran.com/bihar/patna-city-74-years-ago-these-seven-sons-of-bihar-martyred-in-patna-14488656.html|archive-date=6 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> [[नयागांव रेलवे स्टेशन]] के सामने शहीद राजेंद्र सिंह का स्मारक है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-martyres-forgotten-18308678.html|title=शहादत दिवस पर भी लोगों को याद नहीं आए शहीद राजेंद्र|access-date=13 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813112219/https://www.jagran.com/bihar/saran-martyres-forgotten-18308678.html|archive-date=13 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-martyr-rajendra-singhs-wife-died-21677104.html|title=शहीद राजेंद्र सिंह की 98 वर्षीया पत्नी सुरेश देवी का निधन}}</ref> अक्टूबर 2017 में नयागांव थाना के डुमरी बुजुर्ग में मां कालरात्रि स्पो‌र्ट्स क्लब के तत्वावधान में राज्यस्तरीय वॉलीबॉल टूर्नामेंट का आयोजन किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-chapra-beat-patna-16937576.html|title=छपरा ने पटना को 3-2 से हराकर कप पर जमाया कब्जा|access-date=2 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624175540/https://www.jagran.com/bihar/saran-chapra-beat-patna-16937576.html|archive-date=24 जून 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/saran-vollyball-tournament-16926872.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107055709/http://www.jagran.com/bihar/saran-vollyball-tournament-16926872.html |archive-date=7 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-volleyball-competition-in-dumri-elderly-16946556.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107010115/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-volleyball-competition-in-dumri-elderly-16946556.html |archive-date=7 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> राधिका प्रसाद मध्य विद्यालय नयागांव के क्रीडा मैदान में नयागांव नाईट क्रिकेट प्रिमियार लीग 2018 का आयोजन किया।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-vaishai-beat-dighwara-18092212.html|title=वैशाली ने दिघवारा को हराया|access-date=24 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150422/https://www.jagran.com/bihar/saran-vaishai-beat-dighwara-18092212.html|archive-date=24 जून 2018|url-status=live}}</ref> नयागांव में [[सशस्त्र सीमा बल|एसएसबी]] बटालियन का हेडक्वार्टर बनेगा।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-mp-did-review-of-development-schemes-19376727.html|title=सारण में विकास को मिलेगी नई गति, सांसद ने अधिकारियों के साथ की समीक्षा बैठक|access-date=27 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727000728/https://www.jagran.com/bihar/saran-mp-did-review-of-development-schemes-19376727.html|archive-date=27 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> नयागांव अवस्थित गोगल सिंह उच्च विद्यालय के खेल मैदान में स्टेडियम का निर्माण कराया जायेगा।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/news/vaishali/story/1107401.html|title=नयागांव में 55 लाख की लागत से बनेगा स्टेडियम|access-date=9 जनवरी 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110054736/https://www.prabhatkhabar.com/news/vaishali/story/1107401.html|archive-date=10 जनवरी 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-now-stadiam-in-dighwara-17982705.html|title=दिघवारा व नयागांव में स्टेडियम निर्माण की विधायक ने रखी आधारशिला|access-date=22 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180624150425/https://www.jagran.com/bihar/saran-now-stadiam-in-dighwara-17982705.html|archive-date=24 जून 2018|url-status=live}}</ref> [[आयुष्मान भारत योजना]] के तहत हेल्थ वेलनेस सेंटर खोलने की स्वीकृति सरकार ने दे दी है।<ref>{{cite web|url=http://www.hindusthansamachar.in/news/bihar/story/241073.html|title=आयुष्मान भारत योजना के तहत हेल्थ वेलनेस सेंटर|access-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226232825/http://www.hindusthansamachar.in/news/bihar/story/241073.html|archive-date=26 दिसंबर 2018|url-status=dead}}</ref> पहले से नयागांव (सोनपुर) में अतिरिक्त प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र कार्यरत है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-making-wall-19450985.html|title=पावर सबस्टेशन के लिए चारदीवारी का निर्माण शुरू|access-date=1 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801121147/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-making-wall-19450985.html|archive-date=1 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref> अगस्त 2020 में पंडित [[दीन दयाल उपाध्याय ग्राम ज्योति योजना]] के तहत नयागांव में रसूलपुर के फोरलेन सड़क के पास विद्युत सब स्टेशन चालू किया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/saran/nayagaon-electric-substation-charge-power-supply-will-start-from-monday|title=सारणनयागांव विद्युत सबस्टेशन चार्ज, सोमवार से शुरू होगी बिजली की आपूर्ति}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/935506.html |title=पांच प्रखंडों में बनेगा विद्युत सब स्टेशन |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203162432/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/935506.html |archive-date=3 फ़रवरी 2017 |url-status=dead }}</ref> नयागांव मछली आढ़त है।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-hardia-chaur-will-be-the-milestone-20494227.html|title=नीचे मछली ऊपर बिजली प्रोजेक्ट से जगमग होगा हरदिया चंवर का क्षेत्र}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-criminals-loots-fishermen-18470849.html|title=नयागांव में तीन मछली व्यवसाई से लूट|access-date=30 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930115916/https://www.jagran.com/bihar/saran-criminals-loots-fishermen-18470849.html|archive-date=30 सितंबर 2018|url-status=live}}}</ref> नयागाँव स्थित गंगा तट के कालू घाट पर जल मार्ग विकास परियोजना (जेएमवीपी) के तहत अन्तर्देशीय जल परिवहन मालवाहक यातायात ([[राष्ट्रीय जलमार्ग 1]]) का टर्मिनल बनाया जा रहा है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/IWAI-National-Waterways-project-to-generate-employment-in-state/articleshow/55339297.cms|title=IWAI: National Waterways project to generate employment in state|access-date=20 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806133517/https://timesofindia.indiatimes.com/city/patna/IWAI-National-Waterways-project-to-generate-employment-in-state/articleshow/55339297.cms|archive-date=6 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-cm/cabinet-approves-jal-marg-vikas-project-for-enhanced-navigation-on-the-haldia-varanasi-stretch-of-national-waterway-1-118010400173_1.html|title=Cabinet approves Jal Marg Vikas Project for enhanced navigation on the Haldia-Varanasi stretch of National Waterway-1|access-date=20 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720202740/https://www.business-standard.com/article/news-cm/cabinet-approves-jal-marg-vikas-project-for-enhanced-navigation-on-the-haldia-varanasi-stretch-of-national-waterway-1-118010400173_1.html|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref> == नया गांव स्टेशन == {{main|नयागांव रेलवे स्टेशन}} [[नयागांव रेलवे स्टेशन]] सोनपुर-छपरा रेलखंड पर स्थित है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/patna-city-mourya-express-escaped-from-a-big-accident-16740567.html|title=हटिया से गोरखपुर जा रही अप 15027 हटिया-गोरखपुर एक्सप्रेस ट्रेन छपरा-सोनपुर रेलखंड के नयागांव -परमानंदपुर रेलवे स्टेशन के बीच दुर्घटना होने से बाल-बाल बच गई।|access-date=23 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921095936/http://www.jagran.com/bihar/patna-city-mourya-express-escaped-from-a-big-accident-16740567.html|archive-date=21 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/saran-10541304.html |title=पुलिस छावनी में तब्दील हुआ नयागांव स्टेशन |access-date=3 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912102752/http://www.jagran.com/bihar/saran-10541304.html |archive-date=12 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> [[पूर्वमध्य रेलवे]] (ईसीआर) के सोनपुर रेल मंडल में [[नयागांव रेलवे स्टेशन]] स्थित है।<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-moc-dril-by-railway-16680316.html|title=नयागांव स्टेशन के पास ट्रेन हुई बेपटरी, दरवाजा काट यात्रियों को बाहर निकाला|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912102809/http://www.jagran.com/bihar/saran-moc-dril-by-railway-16680316.html|archive-date=12 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1052003.html|title=नयागांव में ट्रेन दुर्घटना की खबर से अफरातफरी|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912102611/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1052003.html|archive-date=12 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref>[https://www.google.com/maps/dir/Digha+Bridge+Halt,+Danapur+Main+Road,+Yadav+Colony,+Patna,+Bihar/Q39X%2BXWH+The+Sai+Greens,+Hasanpur,+Bihar+841217/@25.7022033,84.9910408,19366m/data=!3m2!1e3!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x39ed5716a10cda91:0xa0a4d50c005eeda1!2m2!1d85.0798022!2d25.6456015!1m5!1m1!1s0x39ed4ffd8a9fcd5f:0x10418e737bc1fde6!2m2!1d85.0998593!2d25.7699469?hl=en&entry=ttu गूगल मार्ग मानचित्र] [[चित्र:सोनपुर एवं दानापुर रेल मंडल के स्टेशन.png|500px|thumb|center|दानापुर और सोनपुर रेल मंडल के स्टेशन]] [[चित्र:GogalSinghIntermediateHighSchoolNayagaonSaranBihar.jpg|thumb|right|गोगल सिंह इंटर स्तरीय विद्यालय]] ==महत्वपूर्ण स्थल== [[चित्र:Kaalratri Temple Dumri Buzurg Nayagaon Saran Bihar.jpg|thumb|right|मां [[कालरात्रि]] मंदिर, नयागांव के समीप डुमरी बुजुर्ग गांव]] * कसतूरबा गाँधी बालिका आवासीय विघालय नयागांव * गोगल सिंह इंटर स्तरीय विद्यालय<ref>{{cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/c-268-968887-pt0171-NOR.html?seq=1|title=छात्राएं दिघवारा के गोगल सिंह इंटर स्तरीय स्कूल की हैं।}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-did-programme-in-mela-16968619.html|title=कार्यक्रम की शुरुआत नयागांव स्थित गोगल ¨सह उच्च विद्यालय के संगीत शिक्षक देवानंद ठाकुर के दहेज प्रथा पर आधारित गीत से हुई।|access-date=7 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107112529/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-did-programme-in-mela-16968619.html|archive-date=7 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-sarancityeducation-18054186.html|title=बाजी मार गई ग्रामीण क्षेत्र की बेटियां, मेधा के बूते मिटा रही शहर में शिक्षा की अवधारणा|access-date=9 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141353/https://www.jagran.com/bihar/saran-sarancityeducation-18054186.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref> * राधिका प्रसाद मध्य विद्यालय<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-sarancitygeneral-18056160.html|title=छकरा गाडी का शॉकर टूटा, चालक समेत दो घायल|access-date=9 जून 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140816/https://www.jagran.com/bihar/saran-sarancitygeneral-18056160.html|archive-date=12 जून 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jagran.com/bihar/saran-prabhat-pheri-extracted-from-kalazar-eradication-16435961.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 जून 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141043/https://www.jagran.com/bihar/saran-prabhat-pheri-extracted-from-kalazar-eradication-16435961.html |archive-date=12 जून 2018 |url-status=live }}</ref> * उत्क्रमित मध्य विद्यालय बहेरवागाछी<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18371364.html|title=डीपीओ ने की विभिन्न विद्यालयों की जांच|access-date=8 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035353/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-vaishalicitylocal-18371364.html|archive-date=9 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Kasturba Gandhi Balika Vidyalaya nayagaon sonpur bihar.jpg|thumb|right||कसतूरबा गाँधी बालिका आवासीय विघालय नयागांव]] * नयागांव अतिरिक्त प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र (एपीएचसी)<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/vaishali-now-blood-test-by-modern-machine-19330259.html|title=नयागांव एपीएचसी में अब अत्याधुनिक मशीन से होगी रक्त की जांच|access-date=24 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190624152238/https://www.jagran.com/bihar/vaishali-now-blood-test-by-modern-machine-19330259.html|archive-date=24 जून 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-bihar-legislative-assessment-committee-to-examine-the-accounts-of-health-centers-18787128.html|title=बिहार विधानसभा की प्राक्कलन समिति करेगी स्वास्थ्य केंद्रों के लेखा-जोखा की जांच|access-date=26 दिसंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226232917/https://www.jagran.com/bihar/saran-bihar-legislative-assessment-committee-to-examine-the-accounts-of-health-centers-18787128.html|archive-date=26 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> * डी एन सीनियर सेकेंडरी स्कूल महमूद चक,नयागांव<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-holi-milan-samaroh-19058238.html|title=होली मिलन समारोह में छात्र-छात्राओं ने खूब उड़ाए गुलाल}}</ref> * आर्यभट्ट क्लासेज ,नयागांव मीडिल स्कुल के सामने<ref>{{cite web|url=https://www.antimvikalp.com/news/%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%85%E0%A4%9F%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%A8/|title=पूव प्रधानमंत्री अटल के निधन पर भाजपा कार्यकर्ताओं ने शोकसभा कर दी श्रद्धांजलि}}</ref> * St. Kevin's Academy, नयागांव<ref>{{cite web|url=http://st-kevins-academy.business.site/?bw=true|title=St.Kevin Nayagaon|access-date=20 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521022352/http://st-kevins-academy.business.site/?bw=true|archive-date=21 मई 2018|url-status=dead}}</ref> * लक्ष्य निर्माण संस्थान आइआइटी फाउंडेशन संस्थान नयागांव<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-plantation-18245867.html|title=पर्यावरण की हिफाजत कर लोगों को स्वस्थ्य जीवन प्रदान करेगा दैनिक जागरण का यह अभियान|access-date=31 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180731093248/https://www.jagran.com/bihar/saran-plantation-18245867.html|archive-date=31 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> ==नयागांव पंचायत== नयागांव पंचायत के प्रथम मुखिया भिखारी नाथ (4 सितंबर 1920 - 12 अक्टूबर 2002) स्वतंत्रता सेनानी सह कुशल शिक्षक थे।<ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-freedom-fighter-beggar-nath-remembered-on-jayanti-20708441.html|title=जयंती पर याद किए गए स्वतंत्रता सेनानी भिखारी नाथ}}</ref><ref>{{cite web|url=https://graminchahalpahal.com/archives/17289|title=जानेमाने स्वंतन्त्रता सेनानी}}{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> रचनाकार पंडित [[राहुल सांकृत्यायन]] द्वारा अपनी जीवनी में प्रसंसित दांगी विभूति धान के वाली के लेखक थे। [[सोनपुर प्रखण्ड (सारण)]] में पंचायत चुनाव जून 2016 में हुए।<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-nayagaon-panchyat-result-declaer-14110033.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023546/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-nayagaon-panchyat-result-declaer-14110033.html |archive-date=8 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref> नयागांव पंचायत के पदाधिकारी इस प्रकार हैं: * मुखिया -नसीमा परवीन<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-nayagaon-panchyat-result-declaer-14110033.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=2 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023546/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-nayagaon-panchyat-result-declaer-14110033.html |archive-date=8 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref> * उप मुखिया - उपेन्दर साह <ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/saran-upendra-elected-up-mukhiya-14242719.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171109191723/http://www.jagran.com/bihar/saran-upendra-elected-up-mukhiya-14242719.html |archive-date=9 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> * Sarpanch–Rajmati Devi * उपसरपंच - हीरा देवी * Panchayat Samiti Members–Manorama Dev (Block-1) , Ramesh Kumar (Block -2) * बीडीसी - रमेश कुमार ==नयागांव पुलिस स्टेशन== क्षेत्र जो न्यागांव पी एस(थाना) के अधिकार क्षेत्र में आते हैं: # कस्तूरी चक पासवान टोला<ref>{{cite web|url=http://www.livehindustan.com/bihar/chapra/story-illegal-country-liquor-recovered-from-many-houses-in-nayagaon-1471826.html|title=नयागांव में कई घरों से अवैध देसी शराब बरामद|access-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912144729/http://www.livehindustan.com/bihar/chapra/story-illegal-country-liquor-recovered-from-many-houses-in-nayagaon-1471826.html|archive-date=12 सितंबर 2017|url-status=dead}}</ref> # बरियारचक # गोबिन्दचक # डुमरी बुजुर्ग<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sanjeev-singh-of-sonpur-brought-12th-rank-in-all-india-engineering-examination-16700517.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182422/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-sanjeev-singh-of-sonpur-brought-12th-rank-in-all-india-engineering-examination-16700517.html |archive-date=16 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/saran-sanjeev-of-nayagaon-is-ranked-12th-in-the-ies-examination-16698504.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=16 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916182503/http://www.jagran.com/bihar/saran-sanjeev-of-nayagaon-is-ranked-12th-in-the-ies-examination-16698504.html |archive-date=16 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> # नयागांव # रसूलपुर शिव गुलाम नगर,नयागांव # बहेरवा गाछी <ref>{{Cite web |url=http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1080767.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=9 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110004747/http://www.prabhatkhabar.com/news/saran/story/1080767.html |archive-date=10 नवंबर 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagran.com/bihar/saran-baherwa-gachhi-village-surrounded-by-flood-water-water-enters-dozens-of-houses-20631916.html|title=बाढ़ के पानी से घिरा बहेरवा गाछी गांव, दर्जनों घर में घुसा पानी}}</ref> # हरपुरन<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-10632602.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183701/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-10632602.html |archive-date=13 सितंबर 2017 |url-status=live }}</ref> # चतुरपुर # लहलादचक # हसनपुर<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/saran-vehical-loot-17012332.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111211832/http://www.jagran.com/bihar/saran-vehical-loot-17012332.html |archive-date=11 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> # शोभेपुर<ref>{{cite web|url=http://www.jagran.com/bihar/saran-9979067.html|title=माही नदी में मिलीं 10 हजार किताबें|access-date=22 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023011548/http://www.jagran.com/bihar/saran-9979067.html|archive-date=23 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> # इसमाइलचक # मठककरा # बाजीतपुर<ref>{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/vaishali-10376942.html?src=articleREL |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 अक्तूबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171003225028/http://www.jagran.com/bihar/vaishali-10376942.html?src=articleREL |archive-date=3 अक्तूबर 2017 |url-status=live }}</ref> # रहीमपुर # लालागाछी<ref>{{Cite web |url=https://www.jagran.com/bihar/saran-protest-by-villagers-17966603.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=18 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180519120442/https://www.jagran.com/bihar/saran-protest-by-villagers-17966603.html |archive-date=19 मई 2018 |url-status=live }}</ref> # महदलीचक # महमूदचक Contact Details: 6158 - 277389 , 9431822422<ref>{{cite web|url=http://biharpolice.bih.nic.in/menuhome/telephone.htm|title=DISTRICT SARAN (CHAPRA)|access-date=9 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022002648/http://biharpolice.bih.nic.in/menuhome/telephone.htm|archive-date=22 अक्तूबर 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://onlineapp.bih.nic.in/pp_fir/Phone%20Numbers.htm|title=DISTRICT SARAN (CHAPRA)|access-date=9 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171102055652/http://www.onlineapp.bih.nic.in/PP_FIR/Phone%20Numbers.htm|archive-date=2 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chhapra.co.in/phone_new.html|title=(B) POLICE ADMINISTRATION|access-date=9 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110005026/http://www.chhapra.co.in/phone_new.html|archive-date=10 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref> * नयागांव थानाध्यक्ष (Officer-in-Charge/ SHO) – राकेश कुमार सिंह <ref>{{Cite web |url=https://saran.nic.in/divisions/saran-police-en/page/4/ |title=Saran Police |access-date=18 जून 2026 |url-status=live }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भिखारी ठाकुर]] * [[सोनपुर प्रखण्ड (सारण)]] * [[शहीद स्मारक, पटना]] * [[बिहार के प्रमंडल]] * [[दीघा-सोनपुर रेल-सह-सड़क पुल]] * [[रघुवीर नारायण]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|25em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.youtube.com/watch?v=shkvpMyVKhY सोनपुर नयागाँव दी लल्लनटॉप] * [https://www.youtube.com/watch?v=0BSBUHd4iWw सोनपुर के नयागाँव में गंगा तट पर मालवाहक यातायात का टर्मिनल] * [http://bhumijankari.bihar.gov.in/admin/advsearch/advsearch.aspx म्यूटेशन (दाखिल-खारिज)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210118074420/http://bhumijankari.bihar.gov.in/Admin/AdvSearch/AdvSearch.aspx |date=18 जनवरी 2021 }} * [https://public.app/video/sp_xkbb1qhscjrsc सारण जिला न्यूज़] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217182123/https://public.app/video/sp_xkbb1qhscjrsc |date=17 दिसंबर 2024 }} {{सोनपुर प्रखण्ड (बिहार)}} [[श्रेणी:बिहार के शहर]] [[श्रेणी:बिहार के गाँव]] [[श्रेणी:सारण जिला के गाँव]] [[श्रेणी:भारत के गाँव]] i0l1rnzwvo11ny9kv89offaujb0q8nj अंतर्राष्ट्रीय पत्रकारिता स्‍वतंत्रता दिवस 0 797374 6635762 6633752 2026-10-31T07:12:58Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635762 wikitext text/x-wiki '''अंतर्राष्ट्रीय पत्रकारिता स्‍वतंत्रता दिवस''' (अंग्रेजी: World Press Freedom Day) प्रत्येक वर्ष ३ मई<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/en/events/pressfreedomday/ |title=संयुक्त राष्ट्र |access-date=4 अप्रैल 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330080918/http://www.un.org/en/events/pressfreedomday/ |archive-date=30 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref> को मनाया जाता है। वर्ष 1991 में [[युनेस्को|यूनेस्को]] और [[संयुक्त राष्ट्र]] के 'जन सूचना विभाग' ने मिलकर इसे मनाने का निर्णय किया था। 'संयुक्त राष्ट्र महासभा' ने भी '3 मई' को 'अंतर्राष्ट्रीय पत्रकारिता स्‍वतंत्रता दिवस' की घोषणा की थी। यूनेस्को महासम्मेलन के 26वें सत्र में 1993 में इससे संबंधित प्रस्ताव को स्वीकार किया गया था। इस दिन के मनाने का उद्देश्य प्रेस की स्वतंत्रता के विभिन्न प्रकार के उल्लघंनों की गंभीरता के बारे में जानकारी देना है। [[File:2802-2011-Alexander-Klimov-AnonMask-WikiLeaks.png|thumb|300px|विकिलीक्स के अज्ञात पत्रकार]] इसके उद्देश्यों में प्रकाशनों की कांट-छांट, उन पर जुर्माना लगाना, प्रकाशन को निलंबित कर‍ देना और बंद कर‍ देना आदि शामिल है।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/world-press-freedom-day-theme-key-facts-of-this-years-press-freedom-day-in-hindi-1620036652-2|title=जानिए क्यों मनाया जाता है विश्व प्रेस स्वतंत्रता दिवस और क्या है इसका इतिहास|date=2021-05-03|website=Jagranjosh.com|access-date=2021-05-03|archive-date=4 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504160616/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/world-press-freedom-day-theme-key-facts-of-this-years-press-freedom-day-in-hindi-1620036652-2|url-status=dead}}</ref> खोजी पत्रकारिता - तथाधारित लेख कहानी, अनभिज्ञ हत्या, भ्र्ष्टाचार, चोरी, आकस्मिक घटनाएं को गहराईओं के तह तक जाना बारीकी से जांच पड़ताल कर इसका ब्योरा सारांश लिक क्र प्रकाशित करना स्वर्जनिक करना ही खोजी पत्रकारिता है। एस.ज़ेड. मलिक (पत्रकार) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{commonscat|UNICEF}} {{प्रवेशद्वार|संयुक्त राष्ट्र }} {{United Nations}} [[श्रेणी:संयुक्त राष्ट्र के दिन]] jgiydku671ecpu0rsuql9fvbmioudjk अंतर्राष्ट्रीय शहर केंद्र संघ 0 799741 6635785 4813067 2026-10-31T07:26:01Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635785 wikitext text/x-wiki '''अंतर्राष्ट्रीय शहर केंद्र संघ''' ('''International Downtown Association - IDA''') दुनिया भर के [[शहर के केंद्रों]] को समर्पित एक अंतरराष्ट्रीय संगठन है। संगठन [[वॉशिंगटन, डी॰ सी॰|वाशिंगटन डी.सी.]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] में स्थित है। आयोजन 2011 में स्थापित किया गया था। संगठन का उद्देश्य शहरों के मुख्य बिंदुओं के शहरी ढांचे और मुख्य व्यवसाय केंद्र के संगठनात्मक ढांचे और आसपास के क्षेत्र के बारे में जानने के लिए हैं [[परिवहन]], [[पर्यटन]] में सुधार के लिए बेहतर उपकरण प्रदान करने के लिए, और शहरों में व्यापार। . संगठन संयुक्त राज्य भर में और दुनिया भर में शैक्षणिक संस्थानों के साथ सहयोग करता है। संगठन संयुक्त राज्य भर में शहर के केंद्रों के बारे में शोध पर एक मासिक पत्रिका प्रकाशित करता है और इस विषय पर अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलनों का आयोजन करता है। इसके अलावा, संगठन अन्य संगठनों को एक साथ लाता है जो दुनिया भर के शहर केंद्रों से संबंधित हैं और संबंधित हैं। . == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20170517034334/https://www.ida-downtown.org/eweb/startpage.aspx International Downtown Association] [[श्रेणी:अंतरराष्ट्रीय संगठन]] 5p3l2jocw7uq7ofkzwrqt32b6g8ayoz राणा वंश 0 809053 6635580 6317548 2026-10-30T14:26:21Z RJ Raawat 670084 वर्तनी/व्याकरण सुधार 6635580 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ सालके क्रान्तिसे राणा शासन का अंत हो गया और फिर से राजा त्रिभुवन शक्तिशाली बन गए। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]]के [[माथवरसिंह थापा]]की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांड के बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होनें कुँवर से राणा नाम लिखना सुरु किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते है, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते है। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} cf5np9cjt3c5ravylr1hlpualfpbtkb 6635582 6635580 2026-10-30T14:28:54Z RJ Raawat 670084 सुधार किया 6635582 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]]के [[माथवरसिंह थापा]]की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांड के बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होनें कुँवर से राणा नाम लिखना सुरु किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते है, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते है। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} jss7jwn88z6wx2muy1m10i2o1k2h1j4 6635583 6635582 2026-10-30T14:33:41Z RJ Raawat 670084 भाषा सुधार किया 6635583 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]] के [[माथवरसिंह थापा]] की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांडों बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होंने कुँवर से राणा नाम लिखना शुरू किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते हैं, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते हैं। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} 9c5xwuyshh2797h5d7no4tgp9thyixg 6635585 6635583 2026-10-30T14:34:51Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:नेपाल के राजा]] जोड़ी 6635585 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]] के [[माथवरसिंह थापा]] की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांडों बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होंने कुँवर से राणा नाम लिखना शुरू किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते हैं, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते हैं। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} [[श्रेणी:नेपाल के राजा]] 7xs3q228olwzfm0452xmboa8e0ojcae 6635586 6635585 2026-10-30T14:35:23Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:नेपाल के राजवंश]] जोड़ी 6635586 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]] के [[माथवरसिंह थापा]] की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांडों बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होंने कुँवर से राणा नाम लिखना शुरू किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते हैं, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते हैं। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} [[श्रेणी:नेपाल के राजा]] [[श्रेणी:नेपाल के राजवंश]] 5ges9o4z2nja9szcwecmjconf01zdvj 6635587 6635586 2026-10-30T14:35:46Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:राजवंश]] जोड़ी 6635587 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' नेपाल का एक क्षत्रिय शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]] के [[माथवरसिंह थापा]] की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांडों बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होंने कुँवर से राणा नाम लिखना शुरू किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते हैं, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते हैं। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} [[श्रेणी:नेपाल के राजा]] [[श्रेणी:नेपाल के राजवंश]] [[श्रेणी:राजवंश]] 8zyzljww5h8d3abkaxd822xstaw2aqm 6635588 6635587 2026-10-30T14:36:43Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6635588 wikitext text/x-wiki {{नेपाल का इतिहास}} {{भिन्न|राणा}} [[File:Coat of Arms of Rana dynasty.jpg|thumb|राणा वंशको निशानछाप (१८४६ - १९५१)]] '''राणा वंश''' [[नेपाल]] का एक [[क्षत्रिय]] शासक वंश है।<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh |access-date=23 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429104243/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&pg=PA319 |archive-date=29 अप्रैल 2016 |url-status=live }}</ref> सन् १८४६ से १९५१ तक [[नेपाल अधिराज्य]] में <ref>{{cite news|last=Dietrich|first=Angela|title=Buddhist Monks and Rana Rulers: A History of Persecution|url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|accessdate=17 September 2013|newspaper=Buddhist Himalaya: A Journal of Nagarjuna Institute of Exact Methods|year=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001124156/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-BH/bh117536.htm|archive-date=1 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last= Lal |first= C. K. |title= The Rana resonance |url= http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |accessdate= 17 September 2013 |newspaper= [[Nepali Times]] |date= 16 February 2001 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130928013152/http://nepalitimes.com/news.php?id=8741 |archive-date= 28 सितंबर 2013 |url-status= dead }}</ref> सन् १९५१ की क्रांति से राणा शासन का अंत हुआ और राजा त्रिभुवन ने पुनः सत्ता प्राप्त की। <ref>{{cite web|last=Kraemer|first=Karl-Heinz|title=Democratization and political parties in Nepal|url=http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|publisher=Harvard University|accessdate=2012-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524165715/http://nepalresearch.org/publications/harvard_9903.htm|archive-date=24 मई 2013|url-status=dead}}</ref> इस वंश को काजी [[बालनरसिंह कुँवर]] के पुत्र [[जङ्गबहादुर राणा|जंगबहादुर राणा]] ने स्थापित किया था। [[थापा वंश]] के [[माथवरसिंह थापा]] की हत्या करने के पश्चात [[कोत पर्व]] और [[भण्डरखाल पर्व]] दोनो हत्याकांडों बाद कुँवर परिवार का उदय हुआ था। बाद में उन्होंने कुँवर से राणा नाम लिखना शुरू किया था। लेकिन ये सभी क्षत्रिय थे। नेपाल में राणा वंश के संस्थापक "कुंभकर्ण" कहे जाते हैं, ये मेवाड़ के रावल रतनसिंह के सहोदर माने जाते हैं। किसी बात से नाराज होकर कुंभकर्ण नेपाल चले जाते है और वहां पर इस वंश की स्थापना करते है। ==स्रोत== {{टिप्पणीसूची}} {{नेपाल प्रसंग}} [[श्रेणी:नेपाल के राजा]] [[श्रेणी:नेपाल के राजवंश]] [[श्रेणी:राजवंश]] jy4qo9apkqwy94dycndfr4lfb1ite6h सरस्वती गोरा 0 810569 6635551 6622909 2026-10-30T12:03:52Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635551 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = सरस्वती गोरा | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | native_name_lang = | birth_name = | birth_date = २८ सितम्बर १९१२ | birth_place = १९ अगस्त २००६ | death_date = | death_place = [[विजयवाड़ा]], भारत | death_cause = | residence = | nationality = भारतीय | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = सामाजिक कार्यकर्ता | known_for = }} '''सरस्वती गोरा''' (२८ सितम्बर १९१२ - १९ अगस्त २००६) एक भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता थी। कई सालों तक नास्तिक केंद्र के नेता के रूप में उल्लेखनीय काम किये हैं, उन्होंने अस्पृश्यता और जाति व्यवस्था के खिलाफ प्रचार किया हैं। उनका जन्म २८ सितम्बर १९१२ [[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] में [[विजयनगरम]] में हुआ था। वह दस साल की उम्र में ही उनकी शादी गोपाराजु रामचंद्र राव के साथ हुई। उनकी आत्मकथा 'माई लाइफ विद गोरा' प्रकाशित की गई थी (तेलगु में) २०१२ में।<ref>{{cite web | url = http://www.hindu.com/2006/08/20/stories/2006082015870900.htm | title = Saraswathi Gora passes away | date = 20 August 2006 | work = The Hindu | access-date = 31 मई 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121021123416/http://www.hindu.com/2006/08/20/stories/2006082015870900.htm | archive-date = 21 अक्तूबर 2012 | url-status = live }}</ref> १९ अगस्त २००६ को विजयवाड़ा में फेफड़ों के संक्रमण के करन उनकी मृत्यु हो गई। ==पुरस्कार== *२००१ में, उन्हें [[कर्नाटक]] सरकार द्वारा प्रदान की गई बसवा पुरस्कार के लिए चुना गया था। *जी.डी. बिर्ला अंतर्राष्ट्रीय पुरस्कार *[[जमनालाल बजाज पुरस्कार]] (१९९९)<ref>{{cite web |title=Jamnalal Bajaj Awards Archive |url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2010 |date= |publisher=Jamnalal Bajaj Foundation |access-date=31 मई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130817053124/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/2010 |archive-date=17 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> *[[जानकी देवी बजाज]] पुरस्कार<ref>{{cite news|title=Veteran freedom fighter Saraswathi Gora dies|url=http://www.oneindia.com/2006/08/19/veteran-freedom-fighter-saraswathi-gora-dies-1155971480.html|accessdate=5 February 2017|publisher=Oneindia|date=19 August 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20170206022114/http://www.oneindia.com/2006/08/19/veteran-freedom-fighter-saraswathi-gora-dies-1155971480.html|archive-date=6 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> *पॉटी श्रीरामुलू तेलुगू विश्वविद्यालय पुरस्कार<ref>{{cite news|title=The Hindu : Saraswathi Gora selected for Basava Puraskar|url=http://www.thehindu.com/2001/04/05/stories/0405402h.htm|accessdate=5 February 2017|publisher=The Hindu|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007090822/http://hindu.com/2001/04/05/stories/0405402h.htm|archive-date=7 अक्तूबर 2012|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:1912 में जन्मे लोग]] 1jse1hjtvfwtyji2opt2ln6kswqc5h1 शिव स्वरोदय 0 828834 6635792 5309313 2026-10-31T07:30:34Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635792 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} }} '''शिव स्वरोदय''' एक प्राचीन तान्त्रिक ग्रन्थ है। यह ग्रन्थ [[शिव]] और [[पार्वती]] के संवाद के रूप में है। इसमें कुल ३९५ श्लोक हैं। १९८३ में [[सत्यानन्द सरस्वती]] ने इस पर 'स्वर योग' नाम से [[टीका]] लिखी। ग्रन्थ के आरम्भ में पार्वती भगवान शिव से पूछती हैं, ''हे प्रभु ! मेरे ऊपर कृपा करके सर्व सिद्धिदायक ज्ञान कहिये, ये ब्रह्माण्ड कैसे उत्पन्न हुआ, कैसे स्थित होता है, और कैसे इसका प्रलय होता है? हे देव ब्रह्मांड के निर्णय को कहिए।'' महादेवजी बोले, : ''तत्त्वाद् ब्रह्याण्डमुत्पन्नं तत्त्वेन परिवर्त्तते। : ''तत्त्वे विलीयते देवि तत्त्वाद् ब्रह्मा़ण्डनिर्णयः।। :''तत्व से ब्रह्माण्ड का निर्माण हुआ है, इसी से इसकी पालना होती है और इसी से इसका विनाश होता है। निराकार प्रभु महादेव से आकाश उत्पन्न हुआ, आकाश से वायु, वायु से अग्नि, अग्नि से जल और जल से पृथ्वी उत्त्पन हुई है, इसी से ब्रह्माण्ड का निर्माण हुआ है और अंत में सब तत्व में विलीन हो जाता है, फिर सूक्ष्म रूप में तत्व ही रमण करता है।'' शिव आगे कहते हैं- : ''इन्ही पंच तत्वों की मनुष्य देह है और देह में सूक्ष्म रूप से ये पंच तत्व ही विद्यमान हैं। स्वर के उदय में ये पंच तत्व ही समाये हैं, स्वर का ज्ञान सारे ज्ञानो में उत्तम है। हे देवी स्वर में सम्पूर्ण वेद और शास्त्र है, स्वर में उत्तम गायन विद्या है स्वर में सम्पूर्ण त्रिलोकी है, स्वर ही आत्म स्वरुप है। ब्रह्माण्ड के खंड तथा पिंड, शरीर आदि स्वर से ही रचे हुए हैं। संसार की सृष्टि करने वाले महेश्वर भी साक्षात् स्वर रूप ही हैं। स्वर और तत्वों को जानने वाला मेरे अनुग्रह का भागी होता है। इससे उत्तम ज्ञान न देखा गया है न सुना गया है।'' ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://hi.wikibooks.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%AF शिव स्वरोदय, हिन्दी अर्थ सहित]{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20160519054247/https://archive.org/details/HindiBook-shivaswarodaya.pdf शिव स्वरोदय, हिन्दी अर्थ सहित] *[https://web.archive.org/web/20170813104652/http://www.hariomcare.com/2013/02/1_8621.html शिव स्वरोदय, हिन्दी अर्थ सहित] *[https://web.archive.org/web/20170813105713/https://sadhanandaswamigal.blogspot.in/2014/02/shiva-swarodaya.html शिव स्वरोदय का अंग्रेजी अनुवाद] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] 4lw069x4gt1bi5ncydvvw3liujxufib अंगद बेदी 0 835657 6635696 5777930 2026-10-31T04:11:19Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635696 wikitext text/x-wiki <br />{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = अंगद बेदी | image = Angad Bedi gracing ‘Filmfare Glamour & Style Awards 2016’.jpg | imagesize = | alt = | caption = अंगद बेदी २०१६ के फिल्मफेयर अवॉर्ड के दौरान | birthname = | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1983|02|06}} | birth_place = [[दिल्ली]], [[भारत]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} Death date then birth --> | death_place = | othername = | occupation =मॉडल, [[अभिनेता]] | yearsactive = 2004-वर्तमान | parents = [[बिशन सिंह बेदी]] | spouse = | domesticpartner = | website = }} ''' अंगद सिंह बेदी ''' (जन्म ६ फरवरी १९८३) एक भारतीय फ़िल्म अभिनेता और मॉडल है जो बॉलीवुड और टेलीविजन में अपने कामों के लिए जाने जाते हैं।<ref>{{Cite web |url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rumoured-couple-nora-fatehi-angad-bedi-share-the-same-birthday-wish-each-other-in-the-sweetest-way-possible/articleshow/57016419.cms |title=Angad Fatehi |access-date=8 सितंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824214459/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rumoured-couple-nora-fatehi-angad-bedi-share-the-same-birthday-wish-each-other-in-the-sweetest-way-possible/articleshow/57016419.cms |archive-date=24 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="indiatimes.com">{{cite web|url=http://info.indiatimes.com/1984/5.html|title=Timesofindia > 1984 Anti-Sikh Riots|publisher=|access-date=8 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171115091456/http://www1.info.indiatimes.com/1984/5.html|archive-date=15 नवंबर 2017|url-status=dead}}</ref> अंगद बेदी का जन्म 6 फरवरी 1983 को दिल्ली में भारतीय क्रिकेटर बिशन सिंह बेदी के घर हुआ था। अंगद की एक बड़ी नेहा और दो स्टेप बहनें है। वर्ष 2018, 10 मई को अंगद ने बॉलीवुड एक्ट्रेस नेहा धूपिया शादी के बंधन में बंध चुके हैं। पढ़ाई अंगद बेदी ने अपनी शुरुआती पढ़ाई ज्ञान भारती स्कूल, दिल्ली से की, और स्नातक की पढाई सैंट स्टीफेंस कॉलेज, दिल्ली से पूरी की है। अंगद ने अपने करियर की शुरुआत बतौर मॉडल की, जिसके बाद वह फिल्मी दुनिया में आ गये। बता दें, अंगद भारतीय क्रिकेट अंडर नाइंटीन भी खेल चुके हैं। ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय पुरुष मॉडल]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] 8y0v23z31dfll35y81v60t6zo82kpwj इंस्टाग्राम 0 838228 6635653 6611827 2026-10-30T17:53:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635653 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = इंस्टाग्राम | logo = [[File:instagram logo 2022.svg|150px]]<br />[[File:Instagram wordmark (2026).svg|150px]] | author = {{hlist|[[:en:Kevin Systrom|केविन सिस्ट्रॉम]]<br>[[:en:Mike Krieger|माइक क्रेगेर]]}} | developer = [[मेटा प्लेटफॉर्म्स]] <small> | released = {{Start date and age|2010|10|12}}<ref>{{Cite web |last=Garber |first=Megan |date=July 2, 2014 |title=Instagram Was First Called 'Burbn' |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |access-date=October 13, 2025 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=November 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125075647/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |url-status=live }}</ref> | ver layout = stacked | operating system = {{hlist|[[आईओएस|iOS]] |[[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉइड]]|[[:en:Fire OS]] |[[Microsoft Windows|माइक्रोसॉफ़्ट विंडोज़]]}} | size = 196.6 [[मैगाबाइट|MB]] (iOS)<ref>{{cite web|url=https://apps.apple.com/us/app/instagram/id389801252|title=Instagram|website=App Store}}</ref> {{break}} 45.42 MB (Android) <!--use arm64-v8a-nodpi--> {{break}} 46.5 MB (Fire OS) <ref>{{Cite web|title=Amazon.com: Instagram: Appstore for Android|url=https://www.amazon.com/Instagram/dp/B00KZP2DTQ|website=www.amazon.com}}</ref> | language = {{hlist|[[चीनी]] (सरलीकृत और पारंपरिक)|[[क्रोएशियाई]]|चेक|[[डेनिश भाषा|डेनिश]]|[[डच]]|[[अंग्रेजी]]|[[फिनिश भाषा|फिनिश]]|[[फ्रेंच]]|[[जर्मन]]|[[ग्रीक]]|[[हिंदी]]|[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]|[[इंडोनेशियाई भाषा|इंडोनेशियाई]]|[[इतालवी]]|[[जापानी]]|[[कोरियाई]]|मलाया|नार्वेजियन|[[पोलिश]]|[[पुर्तगाली]]|[[रोमानियाई]]|[[रूसी]]|[[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]]|[[स्पैनिश]]|[[स्वीडिश]]|तागालोग|[[थाई]]|[[तुर्क]]|[[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]|[[वियतनामी भाषा|वियतनामी]]|[[फारसी]] }} | language count = 32<ref>{{Cite web| url=https://apps.apple.com/app/id389801252|title=Instagram|website=App Store |access-date=October 7, 2019<!--REQUIRES VALIDATION-->}}</ref> | license = [[अमुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर]], [https://help.instagram.com/581066165581870 उपयोग की शर्तें] के साथ | website = {{URL|https://www.instagram.com/}} }} '''इन्स्टाग्राम''' एक [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल]], [[डेस्कटॉप]] और इंटरनेट-आधारित [[छायाचित्र|फोटो-साझाकरण]] एप्लिकेशन है जो उपयोगकर्ताओं को [[छायाचित्र|फोटो]] या [[वीडियो]] को सार्वजनिक रूप से या निजी<ref>{{cite web|title="Instagram launches "Stories," a Snapchatty feature for imperfect sharing"|url=https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|website=techcrunch.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920141716/https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> तौर पर साझा करने की अनुमति देता है। यह एक लोकप्रिय सामाजिक मीडिया (सोशल मीडिया) मंच है, जहाँ लोग अपने निजी विचार, दैनिक जीवन के अनुभव, रचनात्मक कार्य और व्यावसायिक जानकारियाँ साझा करते हैं। इसकी स्थापना केविन सिस्ट्रॉम और माइक क्रेगर के द्वारा 2010 में की गई थी, और 12 अक्टूबर 2010 को आईओएस ऑपरेटिंग सिस्टम के लिए विशेष रूप से निःशुल्क मोबाइल फ़ोन ऐप के रूप में लॉन्च किया गया था। एंड्रॉइड डिवाइस के लिए एक संस्करण दो साल बाद, अप्रैल 2012 में जारी किया गया था, इसके बाद नवंबर 2012 में फीचर- सीमित वेबसाइट इंटरफ़ेस, और विंडोज़ 10 मोबाइल और विंडोज़ 10 को अक्टूबर 2016 में एप्लिकेशन तैयार किये गए। <ref>{{cite web|title="Instagram for Android breaks 1 million downloads in less than a day"|url=https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|website=theverge.com|accessdate=17 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918020913/https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|archive-date=18 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम पर आज पंजीकृत सदस्य अनगिनत संख्या में तस्वीर और वीडियो साझा कर सकते हैं जिसमें वे फिल्टर भी बदल सकते हैं। <ref>Fast Company [https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone "Instagram Launches A Web Feed So You Can View Friends' Photos Online, Not Just on Your Phone"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018154554/https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone |date=18 अक्तूबर 2017 }} अभिगमन तिथि: 20 सितम्बर 2017</ref> साथ ही इन चित्रों के साथ अपना लोकेशन यानी स्थिति भी जोड़ सकते हैं। इसके अलावा जैसे [[ट्विटर]] और [[फेसबुक|youtube]] में हैश टैग जोड़े जाते हैं वैसे ही इस में भी हैशटैग लगाने का विकल्प होता है। साथ ही फोटो और वीडियो के अलावा लिखकर पोस्ट भी कर सकते हैं।<ref>{{cite web|title="Instagram launches redesigned app and icon"|url=https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|website=theverge.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920142602/https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम स्टोरी फीचर के द्वारा उन वीडियो और फोटो को ब्रॉडकास्ट किया जा सकता है जो इंस्टाग्राम से 79 घंटे के बाद गायब हो जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://in.ccm.net/faq/1722-how-to-create-instagram-stories-full-tutorial-and-tips-free|title=इंस्टाग्राम 'स्टोरी' कैसे बनाएं|website=CCM|language=hi|access-date=2019-12-29}}</ref> == आंकड़े == 7 जनवरी, 2023 तक, [[सर्वाधिक फॉलो किये जाने वाले इन्स्टाग्राम खातों की सूची|सबसे अधिक फॉलो किए जाने वाले व्यक्ति]] पुर्तगाली पेशेवर फुटबॉलर [[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] हैं, जिनके 530 मिलियन से अधिक फॉलोअर्स हैं। 7 जनवरी, 2023 तक, इंस्टाग्राम पर सबसे ज्यादा पसंद की जाने वाली तस्वीर फुटबॉलर [[लियोनेल मेस्सी]] की [[२०२२ फीफा विश्व कप|2022 फीफा विश्व कप]] जीतने का जश्न मनाते हुए तस्वीरों का एक हिंडोला है, पोस्ट को 74 मिलियन से अधिक लाइक्स मिले हैं। <ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|title=Lionel Messi’s World Cup Instagram post breaks record to become most-liked ever|date=2022-12-20|website=Yahoo Sports|language=en-GB|access-date=2023-10-31|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220100302/https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|url-status=dead}}</ref> 2022 में, इंस्टाग्राम साल का दूसरा सबसे अधिक डाउनलोड किया जाने वाला मोबाइल ऐप था। सर्वेक्षणों और आंकड़ों के अनुसार, इंस्टाग्राम वर्तमान में युवाओं के बीच सबसे ज्यादा सक्रिय और लोकप्रिय सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म है, [[टिकटॉक]] के बंद होने के बाद इंस्टाग्राम में सन 2021 में रील ऑप्शन को लॉन्च किया था, और अभी फिलहाल इनके इस रील को 2.35 बिलीयन सक्रिय उपभोक्ता देखते है और ऐसा अनुमान है कि 2024 में यह आंकड़ा 2.5 बिलियन सक्रिय यूजर प्रति माह तक पहुंच सकता है। साथ ही इंस्टाग्राम रील्स फीचर को इस्तेमाल करने में भारत का पहला नंबर है। रील्स की इतनी बढ़ती लोकप्रियता को देखते हुए इंस्टाग्राम ने इसकी अवधि को 90 सेकंड तक बढ़ा दिया है। ==प्रणाली== इंस्टाग्राम को Python में लिखा गया है। इंस्टाग्राम आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस उन दृष्टिबाधित लोगों के लिए सामग्री का वर्णन करता है जो स्क्रीन रीडर का उपयोग करते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ == {{commons category}}[https://mobilephones91.in/instagram-account-kaise-banaye/ Instagram Account Kaise Banaye? जानिए पूरी प्रक्रिया] {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Official website}} [[श्रेणी:सॉफ्टवेयर]] [[श्रेणी:वेब ऐप्लीकेशन]] [[श्रेणी:सामाजिक मीडिया]] {{आधार}} 9ffmggyqqt9hlv7zjab67hok5s0t7s6 6635827 6635653 2026-10-31T09:16:52Z Brboize 937849 Add Source 6635827 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = इंस्टाग्राम | logo = [[File:instagram logo 2022.svg|150px]]<br />[[File:Instagram wordmark (2026).svg|150px]] | author = {{hlist|[[:en:Kevin Systrom|केविन सिस्ट्रॉम]]<br>[[:en:Mike Krieger|माइक क्रेगेर]]}} | developer = [[मेटा प्लेटफॉर्म्स]] <small> | released = {{Start date and age|2010|10|12}}<ref>{{Cite web |last=Garber |first=Megan |date=July 2, 2014 |title=Instagram Was First Called 'Burbn' |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |access-date=October 13, 2025 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=November 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125075647/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |url-status=live }}</ref> | ver layout = stacked | operating system = {{hlist|[[आईओएस|iOS]] |[[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉइड]]|[[:en:Fire OS]] |[[Microsoft Windows|माइक्रोसॉफ़्ट विंडोज़]]}} | size = 196.6 [[मैगाबाइट|MB]] (iOS)<ref>{{cite web|url=https://apps.apple.com/us/app/instagram/id389801252|title=Instagram|website=App Store}}</ref> {{break}} 45.42 MB (Android) <!--use arm64-v8a-nodpi--> {{break}} 46.5 MB (Fire OS) <ref>{{Cite web|title=Amazon.com: Instagram: Appstore for Android|url=https://www.amazon.com/Instagram/dp/B00KZP2DTQ|website=www.amazon.com}}</ref> | language = {{hlist|[[चीनी]] (सरलीकृत और पारंपरिक)|[[क्रोएशियाई]]|चेक|[[डेनिश भाषा|डेनिश]]|[[डच]]|[[अंग्रेजी]]|[[फिनिश भाषा|फिनिश]]|[[फ्रेंच]]|[[जर्मन]]|[[ग्रीक]]|[[हिंदी]]|[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]|[[इंडोनेशियाई भाषा|इंडोनेशियाई]]|[[इतालवी]]|[[जापानी]]|[[कोरियाई]]|मलाया|नार्वेजियन|[[पोलिश]]|[[पुर्तगाली]]|[[रोमानियाई]]|[[रूसी]]|[[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]]|[[स्पैनिश]]|[[स्वीडिश]]|तागालोग|[[थाई]]|[[तुर्क]]|[[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]|[[वियतनामी भाषा|वियतनामी]]|[[फारसी]] }} | language count = 32<ref>{{Cite web| url=https://apps.apple.com/app/id389801252|title=Instagram|website=App Store |access-date=October 7, 2019<!--REQUIRES VALIDATION-->}}</ref> | license = [[अमुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर]], [https://help.instagram.com/581066165581870 उपयोग की शर्तें] के साथ | website = {{URL|https://www.instagram.com/}} }} '''इन्स्टाग्राम''' एक [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल]], [[डेस्कटॉप]] और इंटरनेट-आधारित [[छायाचित्र|फोटो-साझाकरण]] एप्लिकेशन है जो उपयोगकर्ताओं को [[छायाचित्र|फोटो]] या [[वीडियो]] को सार्वजनिक रूप से या निजी<ref>{{cite web|title="Instagram launches "Stories," a Snapchatty feature for imperfect sharing"|url=https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|website=techcrunch.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920141716/https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> तौर पर साझा करने की अनुमति देता है। यह एक लोकप्रिय सामाजिक मीडिया (सोशल मीडिया) मंच है, जहाँ लोग अपने निजी विचार, दैनिक जीवन के अनुभव, रचनात्मक कार्य और व्यावसायिक जानकारियाँ साझा करते हैं। इसकी स्थापना केविन सिस्ट्रॉम और माइक क्रेगर के द्वारा 2010 में की गई थी, और 12 अक्टूबर 2010 को आईओएस ऑपरेटिंग सिस्टम के लिए विशेष रूप से निःशुल्क मोबाइल फ़ोन ऐप के रूप में लॉन्च किया गया था। एंड्रॉइड डिवाइस के लिए एक संस्करण दो साल बाद, अप्रैल 2012 में जारी किया गया था, इसके बाद नवंबर 2012 में फीचर- सीमित वेबसाइट इंटरफ़ेस, और विंडोज़ 10 मोबाइल और विंडोज़ 10 को अक्टूबर 2016 में एप्लिकेशन तैयार किये गए। <ref>{{cite web|title="Instagram for Android breaks 1 million downloads in less than a day"|url=https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|website=theverge.com|accessdate=17 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918020913/https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|archive-date=18 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम पर आज पंजीकृत सदस्य अनगिनत संख्या में तस्वीर और वीडियो साझा कर सकते हैं जिसमें वे फिल्टर भी बदल सकते हैं। <ref>Fast Company [https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone "Instagram Launches A Web Feed So You Can View Friends' Photos Online, Not Just on Your Phone"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018154554/https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone |date=18 अक्तूबर 2017 }} अभिगमन तिथि: 20 सितम्बर 2017</ref> साथ ही इन चित्रों के साथ अपना लोकेशन यानी स्थिति भी जोड़ सकते हैं। इसके अलावा जैसे [[ट्विटर]] और [[फेसबुक|youtube]] में हैश टैग जोड़े जाते हैं वैसे ही इस में भी हैशटैग लगाने का विकल्प होता है। साथ ही फोटो और वीडियो के अलावा लिखकर पोस्ट भी कर सकते हैं।<ref>{{cite web|title="Instagram launches redesigned app and icon"|url=https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|website=theverge.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920142602/https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम स्टोरी फीचर के द्वारा उन वीडियो और फोटो को ब्रॉडकास्ट किया जा सकता है जो इंस्टाग्राम से 79 घंटे के बाद गायब हो जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://in.ccm.net/faq/1722-how-to-create-instagram-stories-full-tutorial-and-tips-free|title=इंस्टाग्राम 'स्टोरी' कैसे बनाएं|website=CCM|language=hi|access-date=2019-12-29}}</ref> == आंकड़े == 7 जनवरी, 2023 तक, [[सर्वाधिक फॉलो किये जाने वाले इन्स्टाग्राम खातों की सूची|सबसे अधिक फॉलो किए जाने वाले व्यक्ति]] पुर्तगाली पेशेवर फुटबॉलर [[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] हैं, जिनके 530 मिलियन से अधिक फॉलोअर्स हैं। 7 जनवरी, 2023 तक, इंस्टाग्राम पर सबसे ज्यादा पसंद की जाने वाली तस्वीर फुटबॉलर [[लियोनेल मेस्सी]] की [[२०२२ फीफा विश्व कप|2022 फीफा विश्व कप]] जीतने का जश्न मनाते हुए तस्वीरों का एक हिंडोला है, पोस्ट को 74 मिलियन से अधिक लाइक्स मिले हैं। <ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|title=Lionel Messi’s World Cup Instagram post breaks record to become most-liked ever|date=2022-12-20|website=Yahoo Sports|language=en-GB|access-date=2023-10-31|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220100302/https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|url-status=dead}}</ref> 2022 में, इंस्टाग्राम साल का दूसरा सबसे अधिक डाउनलोड किया जाने वाला मोबाइल ऐप था। सर्वेक्षणों और आंकड़ों के अनुसार, इंस्टाग्राम वर्तमान में युवाओं के बीच सबसे ज्यादा सक्रिय और लोकप्रिय सोशल मीडिया प्लेटफॉर्म है, [[टिकटॉक]] के बंद होने के बाद इंस्टाग्राम में सन 2021 में रील ऑप्शन को लॉन्च किया था, और अभी फिलहाल इनके इस रील को 2.35 बिलीयन सक्रिय उपभोक्ता देखते है और ऐसा अनुमान है कि 2024 में यह आंकड़ा 2.5 बिलियन सक्रिय यूजर प्रति माह तक पहुंच सकता है। साथ ही इंस्टाग्राम रील्स फीचर को इस्तेमाल करने में भारत का पहला नंबर है। रील्स की इतनी बढ़ती लोकप्रियता को देखते हुए इंस्टाग्राम ने इसकी अवधि को 90 सेकंड तक बढ़ा दिया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/gadgets/story-instagram-has-extended-the-length-of-the-reels-to-90-seconds-now-6586001.html|title=अब इंस्टाग्राम पर बना सकेंगे 90 सेकंड की रील्स, साथ मिलेंगे ये नए फीचर्स|date=2022-06-03|website=www.livehindustan.com|language=hi|access-date=2026-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/technology/tech-diary/instagram-tests-90-minute-horizontal-videos-series-feature-rival-long-form-platforms-2026-10-27|title=इंस्टाग्राम ला रहा है 90 मिनट वीडियो और सीरीज फीचर: रील्स से देख सकेंगे पूरा कंटेंट, क्या है कंपनी का प्लान?|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-10-31}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/technology/tech-news/story/instagram-90-minute-videos-new-feature-youtube-competition-ttecm-dskc-2681674-2026-10-27|title=Instagram पर अब 90 मिनट के वीडियो! YouTube को टक्कर देने आ रहा नया फीचर, जानें कैसे करेगा काम|date=2026-10-27|website=AajTak|language=hi|access-date=2026-10-31}}</ref> ==प्रणाली== इंस्टाग्राम को Python में लिखा गया है। इंस्टाग्राम आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस उन दृष्टिबाधित लोगों के लिए सामग्री का वर्णन करता है जो स्क्रीन रीडर का उपयोग करते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ == {{commons category}}[https://mobilephones91.in/instagram-account-kaise-banaye/ Instagram Account Kaise Banaye? जानिए पूरी प्रक्रिया] {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Official website}} [[श्रेणी:सॉफ्टवेयर]] [[श्रेणी:वेब ऐप्लीकेशन]] [[श्रेणी:सामाजिक मीडिया]] {{आधार}} 8jma2h1eebvhp0k6385vie176htjy4e कुंडली भाग्य 0 840907 6635823 6613678 2026-10-31T08:57:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635823 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक टेलीविज़न कार्यक्रम| | show_name = कुंडली भाग्य | image = [[File:Kundali Bhagya Poster.jpg|230px]] | caption = कुंडली भाग्य का शीर्षक चित्र | image _size= | creator = [[एकता कपूर]] | developer = [[एकता कपूर]] | writer = '''कहानी''' <br> अमिलीया रामरूप <br> कविता नागपाल <br> '''पथकथा''' <br> अनील नागपाल <br> मृनाल त्रीपाठी <br> प्रभात बान्धुल्या <br> '''संवाद''' <br> अनामीका | director = समीर कुलकर्नी | creative_director= तनुश्री दासगुप्ता <br> शालू | producer = [[एकता कपूर]]<br>[[शोभा कपूर]] | starring = [[कुंडली भाग्य#कलाकार|यहाँ देखें]] | theme_music = ''ललित सेन'' | opentheme = ''सजदा'' | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी|हिंदी]] | num_seasons = ०१ | num_episodes = 1,754 | producer = [[एकता कपूर]] <br> [[शोभा कपूर]] | location = [[मुम्बई]] | cinematography = | camera = मल्टी-कैमरा | runtime = ~२२ मिनट | company = [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स]] | network = [[ज़ी टीवी|जी टीवी]] | picture_format = [[:en:1080i|1080i]]([[हाई डेफिनेशन टेलीविजन|एचडी टीवी]])<br> [[:en:480i|480i]]([[:en:SDTV|एसडीटीवी]]) | first_aired = {{start date|2017|07|12|df=yes}} | last_aired = वर्तमान | status = प्रसारित | website = https://www.zee5.com/hi/tvshows/details/kumkum-bhagya/0-6-127 | production_website = http://www.balajitelefilms.com/ | related = [[कुमकुम भाग्य]] }} '''कुंडली भाग्य''' एक [[भारतीय]] हिन्दी धारावाहिक है, जिसका प्रीमियर १२ जुलाई २०१७ से हर सोमवार से शुक्रवार रात ०९:३० बजे [[ज़ी टीवी|जी टीवी]] पर हुआ। इस धारावाहिक का निर्माण [[एकता कपूर]] और [[शोभा कपूर]] ने [[बालाजी टेलीफिल्म्स]] द्वारा किया। इस धारावाहिक मे मुख्य किरदार में [[श्रद्धा आर्या]], [[धीरज धूपर]]/[[शक्ति अरोड़ा]] /शक्ति आंनद एवं [[मनित जौरा]] ,इरा सोना निभा रहे हैं। <ref>{{Cite web |url=http://bestmediainfo.com/2017/06/zee-tv-launches-kumkum-bhagya-s-spin-off-kundali-bhagya/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 अक्तूबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712062050/http://bestmediainfo.com/2017/06/zee-tv-launches-kumkum-bhagya-s-spin-off-kundali-bhagya |archive-date=12 जुलाई 2018 |url-status=dead }}</ref> ==कहानी== शो में प्रज्ञा और बुलबुल की लंबे समय से खोई हुई छोटी बहनों, प्रीता और सृष्टि की कहानी है। प्रीता दीपक से सगाई करने के लिए तैयार है, जिसे स्कूल से ही उससे प्यार हो गया था। दीपक का प्यार कभी प्रीता की सुंदरता और प्रमुख वासना पर आधारित होता है। प्रीता की सगाई की रात, रघुवीर- प्रीता और सृष्टि के पिता, उनके नशे में धुत्त दिखाई देते हैं जैसे कि मेहमान सगाई के लिए आ रहे हैं, जिससे उनके और सृष्टि के बीच संघर्ष हो रहा है, जहाँ उन्हें पता चलता है कि उनके पिता अपने घर को सौंपने वाले हैं। दीपक का परिवार दहेज के रूप में। प्रीता, निराश होकर सगाई बंद कर देती है। रघुवीर बीमार पड़ जाता है और उसे अस्पताल ले जाया जाता है जहाँ पता चलता है कि वह कुछ समय से अस्वस्थ है और वह केवल प्रीता से शादी करना चाहता था इसलिए उसकी और सृष्टि की दोनों की मृत्यु के बाद देखभाल की जाएगी। रागवीर ने लड़कियों को बताया कि उनकी माँ जीवित है, और वह अपनी बड़ी बहन प्रज्ञा से मिली है, जबकि वह अभि के साथ ठगों से चल रही थी। वह उन्हें पता देता है और उनकी मृत्यु के बाद उनकी माँ से मिलने का वादा करता है। रैगुवीर गुजरता है और जल्द ही हम मुंबई की लड़कियों को उनकी माँ सरला से मिलने के लिए देखते हैं। जब वे मुंबई पहुंचते हैं, तो प्रीता बारिश में अपने मामा के घर का पता खो देती है। आखिरकार वे अभि के पास जाते हैं, जो याद करता है कि सरला को किरायेदारों की जरूरत है क्योंकि प्रज्ञा और बुलबुल का कमरा खाली है। वह उन्हें सरला के घर लाता है और सरला और लड़कियों से अनभिज्ञ होने पर वे उनकी मां से मिलते हैं। तब सरला को पता चलता है कि प्रीता और सृष्टि उसकी लंबी खोई हुई बेटियाँ हैं लेकिन वह इसे गुप्त रखने का फैसला करती है। संघर्ष तब शुरू होता है जब सृष्टि, तनु को सरला की पसंद नापसंद करती है, इससे बहनों और सरला के बीच कई बहसें होती हैं, विशेष रूप से श्रृष्टि। जल्द ही लड़कियों को पता चला है कि सरला उनकी माँ है और समय के साथ वे अपने मतभेदों को सुलझा लेते हैं।इस बीच, अमीर लूथरा परिवार के दो बेटे, करण- एक क्रिकेटर और एक विशाल अहंकार और बहुत सारे आकर्षण के साथ एक आदमी और ऋषभ- एक तरह का दिलदार अभी तक कटे गले वाला व्यापारी जल्द ही प्रीता के जीवन का हिस्सा बन जाता है। ऋषभ और प्रीता अच्छे दोस्त बन जाते हैं क्योंकि वह करण और ऋषभ की दादी के लिए फिजियोथेरेपिस्ट बन जाती है। वह जल्द ही प्रीता की भावनाओं को विकसित करना शुरू कर देता है, हालांकि कुछ गलतफहमी के माध्यम से वह शर्लिन से जुड़ जाता है, लेकिन फिर भी प्रीता के लिए तरसता है। ऋषभ हमेशा प्रीता के सर्वोत्तम हित को देखता है और हमेशा उसकी मदद करता है। दूसरी ओर करण और प्रीता हमेशा संघर्ष करते हैं और बहस करते हैं क्योंकि प्रीता उसे एक बड़ा अहंकार मानती है और वह काफी परेशान होती है और करण प्रीता को किसी के रूप में देखता है जो केवल बहुत सारी बातें करता है। करण और ऋषभ की चाची करीना प्रीता से नफरत करती हैं क्योंकि वह अक्सर अपनी मेहनत, मदद और अच्छे दिल के लिए लूथरा घर में प्रशंसा की जाती है, वह अक्सर प्रीता को परेशानी में डालने की कोशिश करती है। जल्द ही शर्लिन को प्रीता से खतरा महसूस होने लगता है और वह उसके खिलाफ साजिश रचने लगती है। सृष्टि समीर लूथरा के साथ संघर्ष करती है लेकिन जल्द ही उसके लिए भावनाएं विकसित करने लगती हैं। प्रीता को करण से प्यार होने लगता है और करण उसके लिए भावनाओं को विकसित करना शुरू कर देता है जबकि ऋषभ प्रीता और उसके भाई की भावनाओं को एक दूसरे के लिए अनजान है। अलग-अलग मोड़ आते हैं जब प्रीता पृथ्वी से मिलती है, ऋषभ शर्लिन से और करण मोनिशा से सगाई करता है। ऋषभ एक आरक्षित व्यक्ति है और प्रीता को कबूल करने में झिझकता है जबकि दूसरी तरफ, करण बोल्ड है और हमेशा प्रीता से अपने आकर्षण के बारे में खुलकर बात करता है। पृथ्वी और शर्लिन रिश्ते में हैं और वह गर्भवती हैं। पृथ्वी का एकमात्र इरादा ऋषभ से बदला लेना था। और इस उद्देश्य के लिए वह शर्लिन को साधन के रूप में उपयोग करता है। पृथ्वी और शर्लिन अभी भी शादीशुदा हैं लेकिन वे बेवकूफाना कारणों का बदला लेना चाहते हैं।बाद में पृथ्वी ने ऋषभ को जेल में पहुंचाने की योजना बनाई और उसकी योजना सफल हो गई और प्रीता और करण ऋषभ को जेल से वापस लाने की कोशिश कर रहे हैं। बाद में, श्रृष्टि को शर्लिन पर शक होता है और यह साबित करने की कोशिश करती है कि वह गर्भवती है। शर्लिन उसके और ऋषभ की सगाई के दौरान बेहोश हो जाती है और डॉ। सीमा सीमा को पता चलता है कि वह गर्भवती है। प्रीता और करण डॉक्टर का पीछा करते हैं लेकिन उन्हें किसी के द्वारा झूठ बोलने की धमकी दी जाती है। प्रीता को करीना द्वारा दोषी ठहराया जाता है और उस पर परिवार के पैसे चुराने का आरोप लगाया जाता है। बाद में ऋषभ अपनी योजनाओं और कथानक के बारे में उसे पहले से सूचित न करने के लिए करण पर चिल्लाता है। बाद में करण स्थिति के बारे में प्रीता से माफी माँगने जाता है, लेकिन प्रीता कहती है कि यह उसकी गलती नहीं है। पृथ्वी और शर्लिन को लगता है कि करण गिरफ्तार हैं। वे करणी सेना पर यौन उत्पीड़न का आरोप लगाने के लिए मोनिशा को नियुक्त करते हैं और उसे एक होटल सूट में ले जाते हैं और करण को गिरफ्तार किया जाता है और ऋषभ को उसकी योजना के अनुसार रिश्वत देने और मोनिशा को परेशान करने के लिए गिरफ्तार किया जाता है। प्रीता अदालत में उनके लिए गवाही देती है और उन्हें जमानत मिल जाती है। प्रीता मोनिषा को चकमा देने के लिए एक योजना लेकर आती है। करण मोनिशा को प्रपोज करता है और वह मना कर देती है। पृथ्वी अपने प्रेमी को अपनी योजना में फंसाकर मोनिशा को मना लेता है और अंत में वह शादी के लिए राजी हो जाती है। वे एक सगाई समारोह आयोजित करते हैं लेकिन एक विश्व स्तरीय चोर अपने मालिक किंग कांग के लिए एक हीरा चुराने की कोशिश करता है। घर पर हंगामा होता है। करण और प्रीता शर्लिन का पर्दाफाश करने का प्लान बनाते है करण प्रीता को शर्लिन के खिलाफ सबूत लेने के लिए भेजता है लेकिन प्रीता लेट हो जाती है और ऋषभ और शर्लिन की शादी हो। जाती है करण प्रीता को गलत समझता है और सोचता है कि प्रीता ने शर्लिन से पैसे लिए है सच्चाई ना बताने के लिए और उससे नफरत करने लगता है । करण के पिता को शर्लिन का सच पता चल जाता है और यह भी कि वह पृथ्वी की गर्लफ्रेड है और वह सबको सच बताने मंदिर जाता है लेकिन रास्ते में शर्लिन और पृथ्वी उसका एक्सिडेंट हो जाता है और करण अपने पिता के एक्सिडेंट का जिम्मेदार प्रीता को समझता है और पूरा लूथरा परिवार प्रीता और उसके परिवार से नफरत करने लगता है। करण के बचपन की दोस्त महिरा उनके घर आती है कुछ दिनों के लिए तभी वह कृतिका को बताती है कि वह करण से प्यार करती है। प्रीता की शादी पृथ्वी से होने लगती है लेकिन करण प्रीता से बदला लेने के लिए पृथ्वी जगह मंडप में बैठ जाता है और शादी हो जाती है और सबको पता चलता है कि करण कि शादी प्रीता से ही गई है और वह प्रीता को घर ले जाने का बोल कर रास्ते में ही छोड़ देता है । करण घर जाता है और सबको बताता है कि उसने प्रीता से बदला लेने के लिए शादी की है पर महिरा को बुरा लगता है। करवाचौथ के दिन करीना को पता चलता है कि महिरा करण से प्यार करती है वह करण और महिरा की शादी करवाने का फैसला करती है उनकी सगाई हो जाती है । धीरे धीरे प्रीता और लूथरा के बीच अब ठीक होता है तो शर्लिन और महिरा प्रीता को मारने के प्लान बनाते है लेकिन गलती से महिरा ही ट्रक के सामने आ जाती है और उसे चोट लग जाती है और वह सबसे यह बोलती है कि प्रीता ने उसे धक्का दिया है और उसे झेल भेज देती है करण उसे बेगुनाह साबित कर देता है। होली के दिन महिरा और शर्लिन प्लान बनती है जिससे करण और महिरा की शादी जलदी हो जाए लेकिन प्रीता उनका प्लान पूरा नहीं होने देती उसी दिन महेश लूथरा को होश आ जाता है और सबको सच बताने जाता है लेकिन महिरा उन्हें धक्का दे देती है और प्रीता पर इल्ज़ाम लगा देती है पूरा परिवार प्रीता को फिर गलत समझता है और नफरत करने लगता है सिर्फ ऋषभ को छोड़कर । उसके बाद लूथरा परिवार ये फैसला लेता है कि करण और माहिरा की शादी जल्दी से जल्दी करवा दी जाए, और सब शादी की तैयारी में लग जाते हैं। मगर प्रीता ही मंडप में घूंघट निचा करके बैठ जाती है और करण से शादी कर लेती है। करीना प्रीता को धक्का मार के घर से निकल जाती है मगर प्रीता वापस लूथरा हाउस चली जाती है, और वहा पर ही रहने का फैसला सबको सुना देती है। शर्लिन, पृथ्वी और माहिरा की लाख कोशिशों के बाद भी, अब प्रीता, लूथरा परिवार और करण में सब कुछ ठीक होता है और करण प्रीता भी एक दूसरे को पति पत्नी के रूप में स्वीकार कर लेते हैं। बाद में ये पता चलता है कि कृतिका का मंगेतर अक्षय एक धोकेबाज़ लड़का है, ऐसा पता चले, उससे पहले ही पृथ्वी कृतिका से शादी कर लेता है। माहिरा का सच सबके सामने आ जाता है और लूथरा परिवार माहिरा को धक्का देकर घर से निकल देते है. ; 3 महीने बाद करण और प्रीता एक दूसरे के साथ बहुत खुश रहने लगते हैं। वे एक दूसरे को अपने जीवन साथी के रूप में स्वीकार करते हैं| लूथरा परिवार यह मानने लगता है कि प्रीता गर्भवती है लेकिन कुछ दिनों बाद उसे पता चलता है कि वह गर्भवती नहीं थी और वह कभी मां नहीं बन सकती। इस खबर को जानने के बाद करण, प्रीता और पूरा लूथरा परिवार टूट गया। वे एक बच्ची पीहू को गोद लेते हैं। कुछ दिनों बाद, करण की दोस्त सोनाक्षी उसे और उसके परिवार को शादी के लिए आमंत्रित करने के लिए उसके पास जाती है उसकी शादी का निमंत्रण देने के लिए। कार्यक्रम स्थल पर, सोनाक्षी ने करण का दिल जीतने के लिए यह झूठी खबर गढ़ी कि वह करण के बच्चे के साथ गर्भवती थी। इस खबर को जानने के बाद प्रीता टूट जाती है। करण और प्रीता सोनाक्षी को लूथरा हाउस में रहने के लिए कहते हैं, लेकिन सोनाक्षी ने करण से शादी करने के लिए बुरे काम किए। उसने पीहू को मार डाला। पीहू की मौत की खबर सुनकर पूरा लूथरा परिवार सदमे में है। वे पीहू की मौत के लिए प्रीता को दोषी ठहराते हैं और करण उसे लूथरा मेंशन से बाहर निकाल देता है. करण ने सोनाक्षी को भी लूथरा मेंशन से बाहर निकाल दिया। करण और प्रीता एक दूसरे से अलग हो जाते हैं। ;2 साल बाद दो साल बेंगलुरु में रहने के बाद प्रीता मुंबई लौट आती है। वह अकस्मात महेश से मिलती है जो प्रलाप कर रहा है और एक मानसिक संस्थान में कैद है। इसके बाद वह लूथरा हवेली जाती है जहां उसे पता चलता है कि पिछले दो सालों में पृथ्वी ने लूथरा परिवार की संपत्तियों पर कब्ज़ा कर लिया और महेश मानसिक बीमारी से पीड़ित है क्योंकि पृथ्वी ने उसे मानसिक अस्पताल में भर्ती कराया था। शर्लिन और पृथ्वी फिर नताशा नाम की एक ठग महिला को लाते हैं और उसे शर्लिन की चचेरी बहन के रूप में पेश करते हैं। वे नताशा को बहकाने और अंत में करण से शादी करने के लिए कहते हैं, ताकि वह प्रीता को भूल जाए। प्रीता महेश की वसीयत पेश करके लूथरा मेंशन में फिर से प्रवेश करती है. वह लूथरा की संपत्ति और व्यवसाय को जब्त करने के पृथ्वी के प्रयास को विफल कर देती है। कुछ दिनों बाद, वह ऋषभ को भी वापस ले आती है, जो शर्लिन और पृथ्वी द्वारा उसके खिलाफ लगाए गए एक फर्जी मुकदमे के कारण दुबई में फंस गया था। वह फिर पृथ्वी और शर्लिन को बेनकाब करता है। शर्लिन और ऋषभ, कृतिका और पृथ्वी का तलाक हो जाता है। बाद में, लूथरा परिवार ने प्रीता को लूथरा परिवार की बहू के रूप में फिर से स्वीकार कर लिया। शर्लिन और नताशा करण को विश्वास दिलाती हैं कि ऋषभ और प्रीता का अफेयर चल रहा है। वह प्रीता से नफरत करने लगता है और उससे घटिया बातें कहता है। नताशा अपने बॉयफ्रेंड रॉक्सी के साथ मिलकर करण को धक्का देती है. करण एक नदी में गिर जाता है और उसे मृत मान लिया जाता है। करण के दाह संस्कार के बाद, प्रीता गर्भवती पाई जाती है। करण के बच्चे को पिता की पहचान दिलाने के लिए, लूथरा परिवार प्रीता की शादी ऋषभ से करवा देता है। ;5 साल बाद प्रीता और करण की बेटी काव्या बड़ी होकर 4-5 साल की हो गई है। प्रीता अब ऋषभ से शादी कर चुकी है, और दोनों पति-पत्नी के रिश्ते को साझा करने के बजाय एक-दूसरे के प्रति दोस्ताना और सम्मानजनक स्वभाव साझा करते हैं। सृष्टि और समीर अब शादीशुदा हैं। शर्लिन और पृथ्वी भी शादीशुदा हैं, लेकिन झुग्गी में रहते हैं और गरीब हैं। करण के जीवित होने का पता चला है लेकिन वह अतीत में एक स्मृति हानि से पीड़ित था और एक प्लास्टिक सर्जरी भी की गई थी क्योंकि उसका पूरा चेहरा मगरमच्छ द्वारा क्षतिग्रस्त कर दिया गया था। अब करण ने अनजाने में अपनी पहचान अर्जुन सूर्यवंशी से बदल ली थी, जो एक व्यवसायी है, जिसकी सगाई निधि हिंदुजा से हुई है। कुछ समय बाद, करण (अर्जुन) एक दुर्घटना से पीड़ित होकर अपनी याददाश्त वापस पा लेता है। फिर वह ऋषभ और प्रीता से बदला लेने की कसम खाता है, और वह गलत मानता है कि ऋषभ और प्रीता ने उसे नदी में धकेल दिया। निधि की छोटी बहन, अंजलि उसका समर्थन करती है। अंजलि के कई कुकर्म हैं और वह करण (अर्जुन) के प्रति जुनूनी है। अंजलि की कुछ साजिशों के बाद, करण ने लूथरा मेंशन पर अधिकार कर लिया। वह फिर एक शर्त रखता है कि वह केवल प्रत्येक को अनुमति देगा और लूथरा परिवार का हर सदस्य हवेली में रहने के लिए, अगर वे उसकी शादी प्रीता से कर दें। प्रीता शुरू में उससे शादी करने के लिए अनिच्छुक है, लेकिन फिर पता चलता है कि अर्जुन वास्तव में करण लूथरा है। वह फिर करण (अर्जुन) से शादी करने के लिए सहमत हो जाती है। बाद में, लूथरा परिवार को भी पता चलता है कि अर्जुन वास्तव में करण है। करण और प्रीता एक दूसरे से दोबारा शादी कर लेते हैं। ऋषभ और प्रीता का तलाक हो जाता है। करण को गलतफहमी है कि ऋषभ और प्रीता ने उसे मारने का प्रयास किया, लेकिन ऋषभ और प्रीता ने करण को साबित कर दिया कि उन्होंने उसे नदी में नहीं लेकिन नताशा और रॉक्सी ने करण को धक्का दे दिया था. सारी गलतफहमियां दूर हो जाती हैं और करण उसके दुष्कर्मों के बारे में जानने के बाद, अंजलि के साथ अपने संबंध तोड़ लेता है। अंजलि ने करण और प्रीता की शादी को तोड़ने का प्रण लिया। करण और प्रीता हनीमून ट्रिप पर जाते हैं जहां वे नताशा और रॉक्सी को गिरफ्तार करवाते हैं। लूथरा हाउस लौटने के बाद प्रीता फिर से गर्भवती पाई जाती है। ;5—9 महीने बाद प्रीता गैर समान जुड़वां बेटों को जन्म देती है और उनका नाम रुद्राक्ष और शौर्य रखता है। अंजलि अस्पताल के नर्सिंग होम से रुद्राक्ष चुरा लेती है और करण को उससे शादी करने के लिए मजबूर करती है। अंजलि का एक गुंडा भी प्रीता का अपहरण कर लेता है लेकिन अंजलि असफल होती है क्योंकि निधि उसे गिरफ्तार करवा देती है। रुद्राक्ष के साथ करण और प्रीता लूथरा हाउस लौटते हैं। नामकरण संस्कार होता है। जेल में अंजलि प्रीता की खुशियों को तोडऩे का प्रण लेती है।gbshsjsnsmss.smssn sbs sbsnjsnssnsbsbsbsnshsns ;6 महीने बाद करण और प्रीता को रुद्राक्ष और शौर्य के टीकाकरण के लिए जाना है लेकिन एक ग्रहण के कारण राखी और करीना उसे बाद में टीका लगवाने के लिए कहती हैं। वे उसे उस दिन बाहर नहीं जाने के लिए कहते हैं। लेकिन प्रीता और करण अस्पताल जाते हैं और घर के रास्ते बीच में ही, अंजलि जेल से भाग जाती है और एक दुर्घटना में अपने बेटों के साथ करण और प्रीता को मारने की कोशिश करती है। वे चारों दुर्घटना में बच जाते हैं लेकिन करण कोमा में चला जाता है और उसका चेहरा क्षतिग्रस्त हो जाता है। लूथरा परिवार प्रीता और सृष्टि से अपने सारे संबंध तोड़ लेता है और प्रीता अंजलि से उसका बेटा रुद्राक्ष चुरा लेती है। अंजलि मर जाती है। ;20 साल बाद ==कलाकार== ;मुख्य किरदार * [[श्रद्धा आर्या]] - प्रीता करण लूथरा;करण की पत्नी, काव्या, रुद्राक्ष शौर्य और पिहु की मां, सृष्टि की बहन, ऋषभ के पूर्व पत्नी, समीर कृतिका और रुचिका की भाभी; राखी और महेश के बहु(2017-2024) * [[धीरज धूपर]]/[[शक्ति अरोड़ा]]/[[शक्ति आंनद]] - करन लूथरा /अर्जुन सुर्यवंशी: प्रीता की पति, काव्या, रुद्राक्ष शौर्य और पिहु की पिता, महेश और राखी की बेटा, ऋषभ,कार्तिक, रुचिका और समीर की भाई, सृष्टि को जीजा (2017—2022)/(2022—2023)(2023-2024) * [[मनित जौरा]] - ऋषभ लूथरा:करण,कार्तिक,रुचिका और समीर की भाई; शर्लिन और प्रीता पूर्व पति,महेश और राखी की बेटा;करण, कृतिका समीर और रुचिका की भाई ;राजवीर काव्य, शौर्य और पिहु की चाचा(2022-2024) * [[परास कलनवात]] - रुद्राक्ष लुथरा / राजवीर अरोड़ा (रुद्रा/राजा); प्रीता और करण के बेटा ; काव्य शौर्य और पिहु की भाई; पालकी और माही की दोस्त(2023-2024) * सना सैयद - पालकी खुराना; शैलेन्द्र और दलजीत के बेटी; माही के बहन, राजवीर(रुद्राक्ष) के दोस्त(2023-2024) साहय किरदार * नीलम मेहरा - बानी लूथरा ; महेश सुरेश और करीना की मां; करण ऋषभ समीर कृतिका और रुचिका के दादी; राजवीर (रुद्राक्ष), काव्य, शौर्य और पिहु की परदादी, राखी के सांस(2017-2024) * उषा बचानी - करीना लूथरा; कृतिका के मां; करण, ऋषभ, समीर और रुचिका के भुआ; राजवीर काव्य शौर्य और पिहु की परभुआ(2017-2024) * नवीन सैनी - महेश लूथरा: राखी की पति;करण ऋषभ और रुचिका की पिता; राजवीर काव्य शौर्य और पिहु की दादा; करीना और सुरेश की भाई;बानी के बेटा(2017-2024) * अनिशा हिंदुजा - राखी लूथरा; महेश की पत्नी:करण ऋषभ और रुचिका की मां; राजवीर काव्य शौर्य और पिहु की दादी(2017-2024) * [[अभिषेक कपूर]] - समीर लूथरा;सृष्टी की पति; करण ऋषभ कृतिका और रुचिका के भाई; राजवीर काव्य पिहु और शौर्य के चाचा, प्रीता के जीजा(2017-2023) * ट्विंकल वसिष्ठ - कृतिका लूथरा; करीना के बेटी; करण, ऋषभ,समीर और रुचिका के बहन; राजवीर,काव्य, पिहु और शौर्य के भुआ(2017-2024) * नीजु मचान - गुरप्रीत बाजवा;मोहित को मां, शैलेन्द्र के बहन; पालकी और माही के भुआ, प्रीता और राजवीर के दोस्त(2023-2024) * सोहिल सिंह झूटी - मोहित बाजवा; गुरप्रीत के बेटा; पालकी और माही के भाई, राजवीर के दोस्त(2023-2024) * [[अंजुम फ़क़ीह|अंजुम फाकीह]] - सृष्टी लूथरा; समीर की पत्नी; राजवीर काव्य पिहु और शौर्य के भुआ; प्रीता के बहन; करण ऋषभ कृतिका और रुचिका के भाभी(2017-2023) * बसीर अली - शौर्य करण लुथरा; प्रीता और करण के बेटा; काव्य, राजवीर और पिहु की भाई(2023-2024) * रोज़ सरदाना - माही खुराना; शैलेन्द्र और दलजीत के बेटी; पालकी के बहन; राजवीर (रुद्राक्ष) के दोस्त(2023-2024) * फारुख सईद - शैलेन्द्र खुराना; दलजीत की पति; पालकी और माही के पिता(2023-2024) * मृणाल नवेल चंद्र - काव्य करण लुथरा; प्रीता और करण के बेटी; राजवीर(रुद्राक्ष), शौर्य और पिहु को बहन (2023- 2024) * रोमा बाली - दलजीत खुराना; शैलेन्द्र के पत्नी, पालकी और माही के मां(2023-2024) == पुरस्कार== {| class="wikitable" !वर्ष !पुरस्कार !शैली !प्राप्तकर्ता !परिणाम |- | rowspan="4" | २०१७ | rowspan="4" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय मा | सुप्रिया शुक्ला | rowspan="4" {{जीत}}<ref>[https://m.timesofindia.com/tv/tv-awards/zee-rishtey-awards/2017/112 ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2017: विजेता सूचि]</ref> |- | लोकप्रिय नया सदस्य (पुरुष) | [[धीरज धूपर]] |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="10" | २०१८ | rowspan="2" | कलाकार पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (टीवी) | [[श्रद्धा आर्य]] | rowspan="2" {{जीत}} <ref>[https://www.indiatvnews.com/video/entertainment/shraddha-arya-and-mohsin-khan-receive-kalakar-awards-423482 कलाकार पुरस्कार: 2018 श्रद्धा आर्य, मोहसिन खान समेत अन्य कलाकार ने जीते पुरस्कार।]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक (टीवी) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="3" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (साह्य भूमिका) | [[अंजुम फ़क़ीह|अंजुम फाकिह]] | rowspan="3" {{जीत}}<ref>[https://goldawards.weebly.com/2018.html गोल्ड अवार्ड्स: 2018 विजेता सूची: मनीत, अंजुम, श्रद्धा ने कुंडली भाग्य ने कुंडली भाग्य में कार्किर्दी के लिए जीते पुरस्कार।]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (साह्य भूमिका) (पुरुष) | [[मनीत जौरा]] |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | [[श्रद्धा आर्य]] |- | rowspan="5" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय खलनायक जोड़ी | संजय गगनानी <br> रूही चतुर्वेदी | rowspan="5" {{जीत}}<ref>[https://news.abplive.com/entertainment/television/zee-rishtey-awards-2018-from-shraddha-arya-dheeraj-dhoopar-to-sriti-jha-surbhi-jyoti-meet-the-big-winners-794838/amp ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2018: श्रद्धा-धीरज, श्रीती-शब्बीर ने जीते अनेक पुरस्कार]</ref> |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[धीरज धूपर]] |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय जोडी (जी 5) | [[धीरज धूपर]] एवं <br>[[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="15" | २०१९ | rowspan="4" | [[गोल्ड पुरस्कार]] | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (नकारात्मक भूमिका) (पुरुष) | संजय गगनानी | rowspan="4" {{जीत}}<ref>[https://goldawards.weebly.com/2019.html गोल्ड अवार्ड्स: 2019 विजेता सूची: धीरज, श्रद्धा एवं कुंडली भाग्य ने जीते महत्वपर्ण पुरस्कार।]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री | [[श्रद्धा आर्य]] |- | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[धीरज धूपर]] |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="7" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय बहन | [[अंजुम फ़क़ीह|अंजुम फाकीह]] | rowspan="7" {{जीत}}<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/check-out-here-the-full-list-of-zee-rishtey-awards-winners-1528749/ |title=ज़ी रिश्ते पुरस्कार, 2019: श्रद्धा-धीरज, श्रीती-शब्बीर ने जीते अनेक पुरस्कार |access-date=15 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122180229/https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/check-out-here-the-full-list-of-zee-rishtey-awards-winners-1528749/ |archive-date=22 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> |- | लोकप्रिय भाई | [[मनीत जौरा]] |- | सोशियल सवैगर | [[धीरज धूपर]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक (ज़ी 5) | [[एकता कपूर]] |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) (ज़ी 5) | [[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय जोडी | [[धीरज धूपर]] एवं <br>[[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय किरदार (पुरुष) | [[धीरज धूपर]] |- | rowspan="2" | इंडियन टेलीविजन अकैडमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="2" | धी इंडियन आइकॉनिक फिल्म पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (टीवी) | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}} |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक (टीवी) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="16" | २०२० | rowspan="3" | लायन्स गोल्ड पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (टीवी) | [[श्रद्धा आर्य]] | rowspan="3" {{जीत}}<ref>[https://www.filmibeat.com/amphtml/television/news/2020/lions-gold-awards-2020-winners-list-shaheer-jennifer-winget-shraddha-dheeraj-hina-others-bag-awards-294275.html लायन्स गोल्ड पुरस्कार:2020 श्रद्धा आर्य, धीरज धूपर, हिना खान ने ट्रॉफी जीती।]</ref> |- | टीवी आइकन ऑफ़ दी यर | [[धीरज धूपर]] |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक (टीवी) | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="2" | कलाकार पुरस्कार | लोकप्रिय अभिनेता (टीवी) | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}}<ref>[https://thekolkatamail.com/28th-annual-kalakar-awards-2020-to-take-place-on-5th-january-2020-at-science-city-auditorium/ कलाकार पुरस्कार:२०२० पार्थ समठान, धीरज धूपर समेत कई अभिनेता ने जीते पुरस्कार।]</ref> |- | लोकप्रिय धारावाहिक (टीवी) | [[एकता कपूर]] |- | दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (टीवी) | [[धीरज धूपर]] | {{जीत}}<ref>[https://www.news18.com/news/movies/divyanka-tripathi-to-kiccha-sudeep-complete-list-of-dadasaheb-phalke-international-film-festival-awards-2020-winners-2509463.html दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार:2020 धीरज धूपर, दिव्यांका त्रिपाठी, सृती झा समेत कई कलाकार ने जीती ट्रॉफी।]</ref> |- | rowspan="2" | [[गोल्ड पुरस्कार|गोल्ड ग्लैम एवं स्टाइल पुरस्कार]] | मोस्ट ग्लैमर्स सितारा (पुरुष) | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}}<ref>{{Cite web |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/gold-awards-2020-sidharth-shukla-hina-khan-to-surbhi-chandna-these-tv-celebs-thanks-fans-after-winning-awards-view-photos-read-latest-tv-news-and-gossip-1728563/ |title=गोल्ड अवॉर्ड्स 2020: धीरज धूपर, श्रद्धा आर्य, हिना खान, सुरभि चंदना समेत इस टीवी सितारों ने जीती ट्रॉफी |access-date=14 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122060817/https://www.bollywoodlife.com/hi/tv/gold-awards-2020-sidharth-shukla-hina-khan-to-surbhi-chandna-these-tv-celebs-thanks-fans-after-winning-awards-view-photos-read-latest-tv-news-and-gossip-1728563/ |archive-date=22 जनवरी 2021 |url-status=dead}}</ref> |- | मोस्ट ग्लैमर्स सितारा (स्त्री) | [[श्रद्धा आर्य]] |- | rowspan="8" | [[ज़ी रिश्ते पुरस्कार]] | लोकप्रिय बहन | [[अंजुम फ़क़ीह|अंजुम फाकीह]] | rowspan="8" {{जीत}}<ref>[https://hindi.filmibeat.com/television/zee-rishtey-awards-2020-winners-list-kundali-bhagya-shines-throughout-094416.html ज़ी रिश्ते पुरस्कार, २०२०: विजेता सूची: श्रद्धा आर्य, श्रीती झा ने अनेक पुरस्कार जीते]</ref> |- | लोकप्रिय खलनायक | संजय गगनानी, <br>रुही चतुर्वेदी एवं <br>स्वाति कपूर |- | लोकप्रिय बहु | [[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय भाई | मनीत जौरा |- | लोकप्रिय धारावाहिक (ज़ी 5) | [[एकता कपूर]] |- | लोकप्रिय जोडी | [[धीरज धूपर]] एवं <br>[[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय किरदार (स्त्री) | [[श्रद्धा आर्य]] |- | लोकप्रिय धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="4" | २०२० | rowspan="2" | इंडियन टेलीविजन अकैडमी पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (टीवी) | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}}<ref>[https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/ita-awards-2021-full-winners-list-out-surbhi-chandna-and-pratik-gandhi-win-big-1769533-2021-02-15 इंडियन टेलीविजन अकैडमी पुरस्कार:2020 धीरज धूपर, सुरभि चंदना ने जीते अहम पुरस्कार]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ ऐतिहासिक धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |- | rowspan="2" | दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार | सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (टीवी) | [[धीरज धूपर]] | rowspan="2" {{जीत}}<ref>[https://www.filmibeat.com/amphtml/television/news/2021/dadasaheb-phalke-international-film-festival-award-winners-surbhi-chandna-dheeraj-sushant-others-win-310225.html दादासाहेब फालके इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल पुरस्कार:2021 धीरज धूपर, सुरभि चंदना ने जीती ट्रॉफी।]</ref> |- | सर्वश्रेष्ठ धारावाहिक | [[एकता कपूर]] |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{imdb title|7147670}} {{ज़ी टीवी के कार्यक्रम}} [[श्रेणी:बालाजी टेलीफिल्म्स के धारावाहिक]] pm1qpt2tpifbqg7k8s097qz74xsz7uq श्रेयस अय्यर 0 862807 6635709 6632074 2026-10-31T04:35:50Z CommonsDelinker 743 "Shreyas_Iyer.png" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Krd|Krd]] ने हटा दिया है। कारण: No permission since 23 October 2026 6635709 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = श्रेयस अय्यर | image = | fullname = श्रेयस संतोष अय्यर | birth_date = {{Birth date and age|1994|12|6|df=yes}} | birth_place = [[मुम्बई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | nickname = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = दाहिने हाथ से बल्लेबाजी | bowling = राइट आर्म लेग ब्रेक | role = [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] | international = true | country = भारत | odidebutdate = 10 दिसम्बर | odidebutyear = 2017 | odidebutagainst = श्रीलंका | odicap = 219 | lastodidate = 13 दिसम्बर | lastodiyear = 2017 | lastodiagainst = श्रीलंका | odishirt = 41 | T20Idebutdate = 20 फरवरी | T20Idebutyear = 2022 | T20Idebutagainst =वेस्टइंडीज | T20Icap = 70 | lastT20Idate = 27 फरवरी | lastT20Iyear = 2022 | lastT20Iagainst = श्रीलंका | T20Ishirt = 41 | club1= मुम्बई | year1 = 2013/14–वर्तमान | clubnumber1 = | club2 =[[दिल्ली कैपिटल्स]] | year2 = 2015–2021 | clubnumber2 = 41 | club3 = [[कोलकाता नाइट राइडर्स]] | year3 = 2022-वर्तमान | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी २०]] | matches1 = 45 | matches2 = 2 | matches3 = 3 | runs1 = 3988 | runs2 = 97 | runs3 = 29 | bat avg1 = 54.63 | bat avg2 = 48.50 | bat avg3 = 14.50 | 100s/50s1 = 11/20 | 100s/50s2 = 0/1 | 100s/50s3 = 0/0 | top score1 = 202* | top score2 = 88 | top score3 = 23 | deliveries1 = 427 | deliveries2 = 6 | deliveries3 = 0 | wickets1 = 2 | wickets2 = 0 | wickets3 = 0 | bowl avg1 = 145.50 | bowl avg2 = 0 | bowl avg3 = 0 | fivefor1 = – | fivefor2 = – | fivefor3 = 0 | tenfor1 = – | tenfor2 = – | tenfor3 = n/a | best bowling1 = 2/29 | best bowling2 = 0/2 | best bowling3 = – | catches/stumpings1 = 30/– | catches/stumpings2 = | catches/stumpings3 = 1/– | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html ईएसपीएन क्रिकइन्फो | date =27 फरवरी | year = 2022 |caption=2026 में श्रेयस अय्यर}} '''श्रेयस संतोष अय्यर''' (जन्म; ०६ दिसम्बर १९९४<ref name="Cricinfo 2017">{{cite web | title=Shreyas Iyer | website=Cricinfo | date=Dec 24, 2017 | url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html | accessdate=Dec 24, 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171214160749/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/642519.html | archive-date=14 दिसंबर 2017 | url-status=live }}</ref>) एक [[भारतीय क्रिकेट टीम|क्रिकेट खिलाड़ी]] है जो [[दिल्ली]] की क्रिकेट टीम के लिए खेलते है और [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट टीम]] के लिए [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट और [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट खेलते है। ये एक दाएं हाथ के [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] और दाएं हाथ के एक वैकल्पिक ऑफ ब्रेक गेंदबाज हैं। ये २०१४ के आईसीसी अंडर -१९ क्रिकेट विश्व कप में भारत की अंडर -१९ क्रिकेट टीम के लिए खेले थे। जबकि उन्होंने २०१४ सीज़न के दौरान [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में [[ट्रेंट ब्रिज]] क्रिकेट टीम का भी प्रतिनिधित्व किया। इसके अलावा ये [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] के लिए भी खेलते हैं।जिस टीम के कप्तान भी है ==व्यक्तिगत जीवन== श्रेयश अय्यर जिनका जन्म ०६ दिसम्बर १९९४ को भारतीय राज्य [[महाराष्ट्र]] की राजधानी [[मुम्बई]] में हुआ था। जबकि जब ये मात्र १२ के थे तब पूर्व क्रिकेट खिलाड़ी [[प्रवीण आमरे]] के सम्पर्क में आये थे। प्रवीण आमरे जो अय्यर के कोच है। आमरे ने अय्यर को क्रिकेट खेलना सिखाया। जब ये पढ़ाई करते थे तो इनके साथी खिलाड़ी इनकी तुलना [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] से करते थे। इन्होंने अपनी स्नातकीय शिक्षा ''पोडार कॉलेज'' से की थी जिसमें इन्होंने कई क्रिकेट ट्रॉफियां भी जीताने में अहम भूमिका निभाई थी। इनके क्रिकेट जीवन पर एक शॉर्ट फिल्म डॉक्यूमेंट्री भी बनाई गयी जिसका शीर्षक ''श्रेयस अय्यर डॉक्यूमेंट्री - ए फादर्स ड्रीम'' है।<ref>{{cite web|last1=क्रिकेट कंट्री|title=Shreyas Iyer Documentary - A Father's Dream|url=https://www.youtube.com/watch?v=PnDkLNciTJc|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407035424/https://www.youtube.com/watch?v=PnDkLNciTJc|archive-date=7 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> इसका निर्देशन [[क्रिकेट]] लेखक आयुष पुथरा ने किया है। ==क्रिकेट कैरियर== ===घरेलू कैरियर=== श्रेयस अय्यर ने २०१४ में [[यूनाइटेड किंगडम]] का दौरा किया था तब इन्होंने [[ट्रेंट ब्रिज]] की क्रिकेट टीम का प्रतिनिधित्व किया था उस दौरान इन्होंने ९९ की औसत से २९७ रन बनाए थे उसमें इनका सर्वाधिक स्कोर १७१ रहा था जो कि एक रिकॉर्ड था। श्रेयस अय्यर ने नवम्बर २०१४ में अपने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] कैरियर की शुरुआत मुम्बई के लिए खेलते हुई २०१४-१५ विजय हजारे ट्रॉफी में की थी और उस ट्रॉफी में इन्होंने ५४.६० की बल्लेबाजी औसत से २७३ रन बनाये थे। जबकि दिसम्बर २०१४ में इन्होंने अपने [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] कैरियर की भी शुरुआत कर दी और उन्होंने अपना पहला मैच २०१४-१५ रणजी ट्रॉफी में खेलने को मिला। उस ट्रॉफी में इन्होंने ५०.५६ की बल्लेबाजी औसत से ८०९ रन बनाए थे जिसमें २ शतक और ६ अर्धशतक शामिल थे और ये ७वें स्थान पर रहे थे जिन्होंने २०१४-१५ की रणजी ट्रॉफी में सबसे ज्यादा रन बनाए थे। इसके अलावा श्रेयस अय्यर [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में भी खेलते है। ये इंडियन प्रीमियर लीग में २०१५ से 2021 तक [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] की फ्रेंचाइजी के लिए खेलते थे। 2022 से कोलकाता नाइटराइडर्स के साथ है । जिन्होंने [[2015 इंडियन प्रीमियर लीग|२०१५ इंडियन प्रीमियर लीग]] में ३३.७६ की बल्लेबाजी औसत से कुल १४ मैचों में ४३९ रन बनाए थे। वर्ष 2016 में श्रेयस अय्ययर को क्रिकेटर ऑफ द ईयर नामक [https://www.indiaknowledgeofficial.co.in/2020/06/shreyas-iyer-biography-and-success.html?m= पुरस्कार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200627201110/https://www.indiaknowledgeofficial.co.in/2020/06/shreyas-iyer-biography-and-success.html?m= |date=27 जून 2020 }} सेेे सम्मानित किया गया था । <br /> ===अंतरराष्ट्रीय कैरियर=== श्रेयस अय्यर ने अपने अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कैरियर की शुरुआत ०१ नवम्बर २०१७ को [[न्यूज़ीलैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ [[अरुण जेटली स्टेडियम|फिरोज शाह कोटला ग्राउंड]], [[दिल्ली]] में की थी हालाँकि उस मैच में इन्हें बल्लेबाजी करने का मौका नहीं मिला था।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=1st T20I (N), New Zealand tour of India at Delhi, Nov 1 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120093/india-vs-new-zealand-1st-t20i-nz-in-ind-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215111742/http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120093/india-vs-new-zealand-1st-t20i-nz-in-ind-2017-18/|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसके बाद अय्यर को [[राजकोट]] के मैच में खेलने का मौका मिला और २१ गेंदों पर २३ रनों की पारी खेली थी। फिर बाद में अय्यर को सीरीज के अंतिम मैच में भी जो [[विशाखपट्नम|विशाखापत्तनम]] में खेला गया था उसमें मौका मिला लेकिन वर्षा के कारण वो मैच मात्र ८-८ ओवर का था जिसमें अय्यर ने ६ गेंदों पर ६ रन बनाए थे।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=3rd T20I (N), New Zealand tour of India at Thiruvananthapuram, Nov 7 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120095/india-vs-new-zealand-3rd-t20i-nz-in-ind-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214191342/http://www.espncricinfo.com/series/18029/scorecard/1120095/india-vs-new-zealand-3rd-t20i-nz-in-ind-2017-18/|archive-date=14 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> इसके बाद श्रेयस अय्यर ने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट की शुरुआत श्रीलंका के खिलाफ ३ वनडे मैचों की सीरीज के दौरान १० दिसम्बर २०१७ को [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश]] में [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंकाई टीम]] के खिलाफ <ref>{{cite web|last1=क्रिकेट कंट्री|title=भारत के 219वें वनडे खिलाड़ी बने श्रेयस अय्यर|url=http://www.cricketcountry.com/hi/news/india-vs-sri-lanka-1st-odi-shreyas-iyer-becomes-indias-219th-odi-cricketer-668014|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215111512/http://www.cricketcountry.com/hi/news/india-vs-sri-lanka-1st-odi-shreyas-iyer-becomes-indias-219th-odi-cricketer-668014|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> की थी लेकिन पहले एक दिवसीय मैच में ये विफल <ref>{{cite web|last1=[[दैनिक जागरण]]|title=पहले मैच में छाप नहीं छोड़ पाए श्रेयस अय्यर|url=https://m.jagran.com/himachal-pradesh/dharmshala-himachal-dharamshala-india-or-shri-lanka-criket-match-report-17181369.html|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215114119/https://m.jagran.com/himachal-pradesh/dharmshala-himachal-dharamshala-india-or-shri-lanka-criket-match-report-17181369.html|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> रहे थे और महज ९ रन ही बना पाए थे नुवान प्रदीप की गेंद पर बोल्ड आउट हुए थे।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=1st ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Dharamsala, Dec 10 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122726/india-vs-sri-lanka-1st-odi-sl-in-india-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215050538/http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122726/india-vs-sri-lanka-1st-odi-sl-in-india-2017-18|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> लेकिन श्रृंखला के दूसरे मुकाबले ([[अजीतगढ़|मोहाली]] के [[पीसीए स्टेडियम]]) में इन्होंने अपने हुनर को दिखाया और [[रोहित शर्मा]] का साथ देते हुए शानदार बल्लेबाजी की थी और ८८ रनों की पारी खेली। उस मैच में [[रोहित शर्मा]] <ref>{{cite web|last1=[[अमर उजाला]]|title=रोहित के तूफान के बाद श्रेयस अय्यर ने बताया, कैसा महसूस कर रहा था|url=https://www.amarujala.com/cricket/cricket-news/i-am-shocked-to-see-rohit-s-batting-shreyas-iyer|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215071342/https://www.amarujala.com/cricket/cricket-news/i-am-shocked-to-see-rohit-s-batting-shreyas-iyer|archive-date=15 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref> ने अपने एक दिवसीय क्रिकेट कैरियर का तीसरा दोहरा शतक लगाया था।<ref>{{cite web|last1=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|title=2nd ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Chandigarh, Dec 13 2017|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18/|accessdate=15 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180722005215/http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18/|archive-date=22 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> श्रेयस अय्यर ने अपना टेस्ट डेब्यू न्यूजीलैंड के खिलाफ 2021 में कानपुर में किया था | इस मैच में श्रेयस अय्यर ने अपनी पहली ही पारी में ही शतक जड़ दिया था जिसके के साथ वे डेब्यू टेस्ट में शतक लगाने वाले 16वें भारतीय बन गए थे |<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/ind-vs-nz-test-shreyas-iyer-first-indian-to-complete-debut-century-and-fifty-in-india-vs-new-zealand-kanpur-test-tspo-1364394-2021-11-28/?utm_source=Wikipedia_wp|title=IND vs NZ Test: श्रेयस अय्यर ने डेब्यू टेस्ट में रचा इतिहास, ऐसा अब तक कोई भारतीय नहीं कर सका|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-17}}</ref>इसी के साथ वे डेब्यू टेस्ट की दो पारियों में शतक और फिफ्टी लगाने वाले पहले भारतीय क्रिकेटर भी बन गए है | ==इंडियन प्रीमियर लीग== श्रेयस अय्यर जिन्हें [[२०१८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[गौतम गंभीर]] द्वारा कप्तानी छोड़े जाने के बाद [[दिल्ली कैपिटल्स|दिल्ली डेयरडेविल्स]] की टीम के कप्तान बना दिया और उन्होंने पहले ही कप्तानी वाली मैच में अच्छी बल्लेबाजी करते हुए ९३ नाबाद रन बना दिए है।<ref>{{cite web|title=कप्तान के तौर पर पहले ही मैच में श्रेयस अय्यर ने बना डाला विश्व रिकॉर्ड, धोनी, रोहित सबको छोड़ा पीछे|url=https://hindi.sportzwiki.com/cricket/shreyas-achieve-his-first-victory-as-a-captain-of-delhi-deyardevils/|accessdate=30 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430183208/https://hindi.sportzwiki.com/cricket/shreyas-achieve-his-first-victory-as-a-captain-of-delhi-deyardevils/|archive-date=30 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> ये २०१५ से ही आईपीएल में दिल्ली डेयरडेविल्स के लिए खेलते आ रहे है।<ref>{{cite web|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title=Amazing feeling to win my first game as skipper, says Shreyas Iyer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/amazing-feeling-to-win-my-first-game-as-skipper-says-shreyas-iyer/articleshow/63952642.cms|accessdate=30 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180430220920/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/ipl/top-stories/amazing-feeling-to-win-my-first-game-as-skipper-says-shreyas-iyer/articleshow/63952642.cms|archive-date=30 अप्रैल 2018|url-status=live}}</ref> 2022 में इन्हे 12.25 करोड में केकेआर द्वारा खरीदे गये यह इस सीजन के दुसरे सबसे महगे खिलाडी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.filemywap.in/shreyas-iyer-girlfriend_sister_ipl-salary-instagram-biography-2022/|title=श्रेयस अय्यर गर्लफ्रेन्ड,बहन,आईपीएल सेलरी, लम्बाई, इनस्टाग्राम , जीवनी 2022 ( shreyas iyer girlfriend,sister,Ipl Salary, Instagram, Biography 2022 ) – filemywap.in|language=en-US|access-date=2022-02-17|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217130040/https://www.filemywap.in/shreyas-iyer-girlfriend_sister_ipl-salary-instagram-biography-2022/|url-status=dead}}</ref> इसके बाद KKR ने उन्हें आईपीएल सीजन 2022 के लिए कप्तान भी बनाया है | IPL 2025 में, Shreyas ने पंजाब किंग्स (PBKS) की कप्तानी की और टीम को फाइनल तक ले गए। क्वालिफायर 2 में मुंबई इंडियंस के खिलाफ उनकी 87 रन की नाबाद पारी (41 गेंदों में) ने [https://web.archive.org/web/20250603041747/https://ipltrack.com/shreyas-iyer-biography-in-hindi/ PBKS] को 11 साल बाद फाइनल में पहुंचाया, हालांकि क्वालिफायर 1 में रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर (RCB) के खिलाफ वह केवल 3 रन ही बना सके। वह मिडिल ऑर्डर में अपनी तेज तर्रार बल्लेबाजी और नेतृत्व के लिए जाने जाते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} {{DEFAULTSORT:अय्यर, श्रेयस}} [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दाहिने हाथ के बल्लेबाज़]] [[श्रेणी:मुम्बई के लोग]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 6wjxbk5k6an6kbb2hxlxfsssqu9hknc सदस्य:J ansari/शीह लॉग 2 888831 6635717 6623655 2026-10-31T06:06:48Z J ansari 239180 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/दूसरा चक्र]]. 6635717 wikitext text/x-wiki ये इस सदस्य द्वारा ट्विंकल के प्रयोग से किये गए सभी [[वि:हटाना#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] के नामांकनों का लॉग है। यदि आप यह लॉग अब नहीं रखना चाहते, तो आप [[वि:Twinkle/Preferences|preferences panel]] का प्रयोग कर के इसमें अद्यतन बंद कर सकते हैं, और [[वि:हटाना#स1|स1]] के अंतर्गत इसे शीघ्र हटाने के लिये नामांकित कर सकते हैं। === मार्च 2018 === {{Col-begin}} {{Col-2}} # [[:अपरान्ह टाइम्स]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}) 08:51, 17 मार्च 2018 (UTC) # [[:साँचा:हिन्द की बेटियाँ/सौन्दर्य]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Satyendra baghel}} को सूचित किया 14:53, 18 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Hari om Technical Training College]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Hari om Technical Training College}} को सूचित किया 15:20, 18 मार्च 2018 (UTC) # [[:अभिजीत कुमार सिंह]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Abhijeetkumar2131}} को सूचित किया 07:49, 19 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er.Alok Singh]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 16:08, 19 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Rao Nara.jpeg]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Narawat jhalariya}} को सूचित किया 07:45, 20 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Satyam Rajput ABVP]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Satyam Rajput ABVP}} को सूचित किया 07:47, 20 मार्च 2018 (UTC) # [[:हिंदी रेडियो]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=111.125.209.233}} को सूचित किया 14:49, 20 मार्च 2018 (UTC) # [[:वाक्य परिवर्तन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=139.167.20.172}} को सूचित किया 16:48, 20 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:रेंवत लुखा.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 15:07, 21 मार्च 2018 (UTC) # [[:बनकटा अमेठिया]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=VISHAL RAJ SINGH SHANTU}} को सूचित किया 15:38, 21 मार्च 2018 (UTC) # [[:भीमवार्ता ब्लॉग]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=India special}} को सूचित किया 16:48, 21 मार्च 2018 (UTC) # [[:N-पेंटेन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A12E:94D4:7F45:7316:AE58:DBA7}} को सूचित किया 07:31, 22 मार्च 2018 (UTC) # [[:सिद्धार्थ शंकर गौतम]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Siddhartha Shankar Gautam}} को सूचित किया 08:38, 22 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Hbv2017]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Hbv2017}} को सूचित किया 15:04, 22 मार्च 2018 (UTC) # [[:भार बनाम द्रव्यमान]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:A06B:62D5:0:0:2035:88AC}} को सूचित किया 15:15, 22 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Remove 8107216603 best black magic specialist molvi ji in america/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Remove 8107216603 best black magic specialist molvi ji in america}} को सूचित किया 03:06, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Powerfull 8107216603 black magic SpeciAlist mOlvi jI mumbai thane newyork punjab/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Powerfull 8107216603 black magic SpeciAlist mOlvi jI mumbai thane newyork punjab}} को सूचित किया 03:30, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:MAgiC triCk 00918107216603 BLACK MAGIC SPECIALIST MOLVI JI IN AMERICA/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=MAgiC triCk 00918107216603 BLACK MAGIC SPECIALIST MOLVI JI IN AMERICA}} को सूचित किया 04:49, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:FiniShed 8 1 0 7 2 1 6 6 0 3 Black magic specialist molvi ji/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=FiniShed 8 1 0 7 2 1 6 6 0 3 Black magic specialist molvi ji}} को सूचित किया 07:15, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Sujit Tomar]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Sujit Tomar}} को सूचित किया 08:50, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sujit Tomar]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 08:51, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:My selfbiography]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=K. K. GUPTA (DUNGARPUR)}} को सूचित किया 12:54, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:KAILASH KUMAR RANA]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=KAILASH KUMAR RANA}} को सूचित किया 12:57, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:कैल्कुलस]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=27.97.38.195}} को सूचित किया :53, 23 मार्च 2018 (UTC) # [[:विद्यालय नामांकन दर के आधार पर भारत के राज्यों की सूची]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:A4A6:4844:0:0:9D:98AC}} को सूचित किया 04:35, 24 मार्च 2018 (UTC) # [[:श्रेणी:Dyslexia support by country]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=223.225.83.136}} को सूचित किया 18:12, 24 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:KAILASH HARGAON]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=KAILASH KUMAR RANA}} को सूचित किया 18:27, 24 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:KAILASH KUMAR RANA]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 18:28, 24 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Remove 9660627641 Black Magic Specialist Molvi Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Madanjig}} को सूचित किया 04:43, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Babahusen]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 05:25, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:DHAMU GAUTAM]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=DHAMU GAUTAM}} को सूचित किया 05:27, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:बारहवारी]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2402:8100:3851:9F86:DA66:B9A5:4690:5D3F}} को सूचित किया 05:48, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:दिल से दी दुआ... सौभाग्यवती भव:]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:E783:A3B1:6C67:DB9:BEB2:299F}} को सूचित किया 07:37, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Pramod kumar sajan]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Pramod kumar sajan}} को सूचित किया 07:38, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:पत्रकार आयुष सिंह]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Abzude}} को सूचित किया 08:08, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:जिया जले]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:E783:A3B1:6C67:DB9:BEB2:299F}} को सूचित किया 08:09, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:वार्ता:सुपारी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:205:2087:7A2D:629E:6B68:CA23:F37F}} को सूचित किया 11:38, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:विश्व हिन्दू महासमिति]]: [[वि:हटाना#व4|शीह व4]] ({{tl|शीह-धोखा}}); {{सदस्य|1=विश्व हिन्दू महासमिति}} को सूचित किया 12:33, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:BeautyPlus 20170208173640 save.jpg]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Brind kishor}} को सूचित किया 12:56, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Sujit Tomar]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=103.93.201.2}} को सूचित किया 17:22, 25 मार्च 2018 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:शीघ्र हटाने सम्बंधित साँचे]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 04:52, 26 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:MOHD SHMSHAD SAHABAGANJ SULTANPUR 9695822688.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Mohdshmshad}} को सूचित किया 09:22, 26 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Mohdshmshad]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Mohdshmshad}} को सूचित किया 09:24, 26 मार्च 2018 (UTC) # [[:कुंडलीनी शिव शक्ति]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=शिव धर्म}} को सूचित किया 09:43, 26 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Renwat photo.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 02:10, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Renwat2.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 02:11, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Renwat.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 02:12, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Renwat Lukha]]: [[वि:हटाना#स3|शीह स3]] ({{tl|शीह-वेब होस्ट}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 02:13, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:प्रत्यास्थ सीमा]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:A780:4205:0:0:1269:8A0}} को सूचित किया 03:53, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:हमारा बसताडा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:309F:EEBA:7D0D:C82D:EA7:1977}} को सूचित किया 05:24, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:जवाहर चौधरी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=59.95.101.234}} को सूचित किया 08:41, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Ritik ashok badola]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Ritik ashok badola}} को सूचित किया 09:02, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:रामलगन कोइरी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=103.80.117.14}} को सूचित किया 09:18, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Lal bihari lal]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Lal bihari lal}} को सूचित किया 11:55, 27 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Ajay sharma rayshri]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Ajay sharma rayshri}} को सूचित किया 07:05, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Asif king]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Asif king}} को सूचित किया 08:24, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:पिड़ावा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1202:9F16:31AF:6904:1E3E:7ECC}} को सूचित किया 09:15, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:RenwatLukha.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 14:44, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Ajay sharma rayshri.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Ajay sharma rayshri}} को सूचित किया 14:45, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Ebizthakar.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 14:46, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:BeautyPlus 20170208173640 save.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Brind kishor}} को सूचित किया 14:46, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Harish Sankhla.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 14:47, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Renwat Lukha.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Renwat Lukha}} को सूचित किया 14:48, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Satyendra baghel ji.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Satyendra baghel}} को सूचित किया 14:49, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Satyendra baghel.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Satyendra baghel}} को सूचित किया 14:50, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Google.jpeg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Girdharilal Kumawat}} को सूचित किया 14:51, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Mewar Crest Logo Large-1.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=देवेन्द्र बन्ना}} को सूचित किया 14:53, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:लोकतंत्र के पांचवें स्तम्भ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=SEVEN SIX NINE SEVEN ONE TWO EIGHT FOUR NINE SEVEN ADV SINGH}} को सूचित किया 15:41, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:विपिन कुमार हुण]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:2210:20AE:1DC0:7E30:560D:1FC9}} को सूचित किया 15:57, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:786molvi ji/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=786molvi ji}} को सूचित किया 17:28, 28 मार्च 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Directories and indexes]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E60A:7F2C:0:0:E7:20B1}} को सूचित किया 01:10, 29 मार्च 2018 (UTC) # [[:चित्र:Https---pbs.twimg.com-profile images-967112716342255616-77xXTc h 400x400.jpg]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=BHARAT MAMGAI}} को सूचित किया 02:18, 29 मार्च 2018 (UTC) # [[:सदस्य:BHARAT MAMGAI]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=BHARAT MAMGAI}} को सूचित किया 03:56, 29 मार्च 2018 (UTC) # [[:रंजन सक्सेना]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=DNGNEWS}} को सूचित किया 06:58, 30 मार्च 2018 (UTC) # [[:रक्षा एवं स्ट्रेटेजिक अध्ययन : एक अवलोकन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Vishal Rathee}} को सूचित किया 12:16, 30 मार्च 2018 (UTC) # [[:यंत्र मंत्र]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=106.207.254.4}} को सूचित किया 17:17, 31 मार्च 2018 (UTC) === अप्रैल 2018 === # [[:दूरीक समष्‍टि]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=शाहरुख खान}} को सूचित किया 02:40, 1 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:बघुनिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.184.245.142}} को सूचित किया 02:45, 1 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:द्रुमाकृतिक प्रतिरुप]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A526:DD4:0:0:162E:40AD}} को सूचित किया 06:56, 1 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Vinodshashtriji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=117.199.179.209}} को सूचित किया 09:13, 1 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Miyajavedaliji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Miyajavedaliji}} को सूचित किया 09:14, 1 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Harpreet bazz]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 06:47, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:छत्रपति शाहू II]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.33.40.11}} को सूचित किया 08:27, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:राजाराम द्वितीय]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4042:238B:6913:0:0:19EB:C0B1}} को सूचित किया 09:45, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:छत्रपति शाहू II]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.33.36.157}} को सूचित किया 16:32, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:9928525459Black Magic Specialist Babaji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=117.199.149.109}} को सूचित किया 18:32, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:9928525459Black Magic Specialist Babaji/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=9928525459Black Magic Specialist Babaji}} को सूचित किया 18:32, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:9928525459वशीकरण स्पेशलिस्ट बाबा जी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=9928525459वशीकरण स्पेशलिस्ट बाबा जी}} को सूचित किया 18:33, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ronny Raychend]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 18:35, 2 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Remove 009928525459 Vashikaran Specialist Baba Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 03:40, 3 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:शम्भू नाथ शुक्ल]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=49.15.168.225}} को सूचित किया 12:04, 3 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:PicsArt 03-30-06.27.28.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Jagadishchaudhary555}} को सूचित किया 17:12, 3 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Udaydinmaan]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Udaydinmaan}} को सूचित किया 04:40, 4 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:भारतीय विकास पार्टी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:5485:A7F8:4895:65A6:D6FE:74DE}} को सूचित किया 12:35, 4 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:स्पीकर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:2326:E894:E978:5258:B01F:7B5F}} को सूचित किया 09:19, 6 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Astro Akpandey]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Astro Akpandey}} को सूचित किया 20:40, 7 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:प्राथमिक विद्यालय महम्मदपुर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A105:1D1D:0:0:1A:68B1}} को सूचित किया 05:16, 8 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:विक्षनरी:phosphorescence]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A50B:CF88:0:0:23D1:18AD}} को सूचित किया 05:16, 8 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सुन पथिक तू चल ज़रा]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=Sameer Rishi1}} को सूचित किया 09:15, 9 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सुन पथिक तू चल ज़रा]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2405:204:A52E:B4AB:F123:1756:D37D:371F}} को सूचित किया 10:31, 9 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Baba Mahaahansji Maharaj]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 05:31, 10 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चप्पड़]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1204:1B69:9166:DD10:9E63:E09}} को सूचित किया 09:07, 11 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:हदीदादपुर मई]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A296:C54A:69D4:89F4:B3B7:FF1D}} को सूचित किया 10:22, 12 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:पुस्तकें/av]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Avinashanandart}} को सूचित किया 04:09, 13 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:जय गिरधारी जय गिरिराज]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=139.167.55.94}} को सूचित किया 09:47, 13 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:Mahanji Mandal.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Mahanji2020}} को सूचित किया 14:13, 13 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:Sheetal T.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=WPSHEETAL}} को सूचित किया 18:26, 19 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:Saiyyad Rajiuddin 20180105125947.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Saiyyad Rajiuddin}} को सूचित किया 18:28, 19 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:योगेश सुर्यवंशी.jpeg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Yogesh Suryavanshi(student)}} को सूचित किया 18:29, 19 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:Yogesh suryavanshi.jpeg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Yogesh Suryavanshi(student)}} को सूचित किया 18:31, 19 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:MOHD SHMSHAD SAHABAGANJ SULTANPUR 9695822688.jpg]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Mohdshmshad}} को सूचित किया 08:06, 22 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:शिव किरात अवतार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4042:2282:5784:1922:282F:A32C:D0E4}} को सूचित किया 12:42, 26 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:महन्जी मंडल.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Mahanji2020}} को सूचित किया 05:35, 28 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:चित्र:Mahanji Mandal.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Mahanji2020}} को सूचित किया 05:37, 28 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Shiv prakash rajak/पुस्तकें/Hindimejankarispr.blogspot.com]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Shiv prakash rajak}} को सूचित किया 04:00, 30 अप्रैल 2018 (UTC) # [[:संबर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:C966:1AE4:6D87:D61B:890B:E264}} को सूचित किया 16:17, 30 अप्रैल 2018 (UTC) === मई 2018 === # [[:विकिपीडिया:Recent changes patrol]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E284:5A2D:67C0:1AA2:C07F:B528}} को सूचित किया 03:26, 1 मई 2018 (UTC) # [[:नागशक्ति]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=चंदन सिंह}} को सूचित किया 10:53, 4 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:World Famous 8890248080 Black Magic Specialist Molvi Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=World Famous 8890248080 Black Magic Specialist Molvi Ji}} को सूचित किया 11:28, 6 मई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Actor.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Yasvant kushvaha}} को सूचित किया 05:47, 7 मई 2018 (UTC) # [[:खत श्री]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:9D:DCC6:6E1F:756A:9487:DB6E}} को सूचित किया 12:44, 7 मई 2018 (UTC) # [[:साँचा:Suhardha Hajari]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Suhardha Hajari}} को सूचित किया 15:07, 8 मई 2018 (UTC) # [[:खत श्री]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=115.69.252.237}} को सूचित किया 17:15, 8 मई 2018 (UTC) # [[:रामपुर-सहस्वान घराना]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=106.207.53.92}} को सूचित किया 10:01, 9 मई 2018 (UTC) # [[:खत श्री]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=115.69.252.237}} को सूचित किया 13:11, 9 मई 2018 (UTC) # [[:मानव एवं वन्य जीव विवाद पर टिप्पणी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:98A:6DC9:E8C8:E75F:9CAD:63DF}} को सूचित किया 16:49, 9 मई 2018 (UTC) # [[:अलौकिक शक्ति Superhuman strength]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 11:00, 12 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Kings Sticker]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Kings Sticker}} को सूचित किया 00:39, 13 मई 2018 (UTC) # [[:कुरान और चमत्कार]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=106.215.151.69}} को सूचित किया 08:01, 13 मई 2018 (UTC) # [[:होमोपोलर जनित्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:2496:C0E3:C463:ABB4:8C48:C2B9}} को सूचित किया 16:35, 14 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:सरकार की पूंजीगत प्राप्तियां]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.248.175.128}} को सूचित किया 20:25, 14 मई 2018 (UTC) # [[:सामुदायिक टीवी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=49.15.162.246}} को सूचित किया 20:34, 14 मई 2018 (UTC) # [[:मौसल युद्ध]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:3025:EB64:1DB:D163:1083:6CF6}} को सूचित किया 01:53, 15 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:सरकार की पूंजीगत प्राप्तियां]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=103.248.175.128}} को सूचित किया 14:33, 15 मई 2018 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Rao Nara फलोदी दुर्ग.jpeg]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Narawat jhalariya}} को सूचित किया 04:16, 16 मई 2018 (UTC) # [[:समुच्चयबोधक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A60B:BB1C:0:0:1C3:58A5}} को सूचित किया 10:49, 16 मई 2018 (UTC) # [[:ताश का खेल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=1.187.86.207}} को सूचित किया 11:20, 16 मई 2018 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=27.97.7.204}} को सूचित किया 17:15, 17 मई 2018 (UTC) # [[:शत अल-अरब]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}) 18:20, 17 मई 2018 (UTC) # [[:मानद]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}) 19:25, 17 मई 2018 (UTC) # [[:पहचान]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.205.140.100}} को सूचित किया 08:56, 18 मई 2018 (UTC) # [[:दिल्ली-6]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=PoojaChoudhary618}} को सूचित किया 17:43, 18 मई 2018 (UTC) # [[:ह्रासमान उपयोगिता का नियम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:91D:16A3:BB5A:8BA6:AF1F:BD87}} को सूचित किया 13:47, 19 मई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Rohan-mehra-amazing-transformation e12eda2f3f41d09feee53b5b14e3ee32 original.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Sheetal parmar}} को सूचित किया 09:03, 21 मई 2018 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 1526889996416.jpg]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=Sheetal parmar}} को सूचित किया 09:18, 21 मई 2018 (UTC) # [[:मूल निवासी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.207.255.241}} को सूचित किया 16:07, 23 मई 2018 (UTC) # [[:उनउनपैन्शियम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.76.146.75}} को सूचित किया 07:49, 24 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:World Famous 8890248080 Black Magic Specialist Molvi Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 09:52, 24 मई 2018 (UTC) # [[:लांथनम]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=27.97.4.123}} को सूचित किया 09:55, 24 मई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:World Famous 8890248080 Black Magic Specialist Molvi Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Alibabaji12}} को सूचित किया 15:33, 24 मई 2018 (UTC) # [[:एसेट मैनेजमेंट कंपनी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2405:204:E700:8C57:E516:60B6:EFCF:9971}} को सूचित किया 16:55, 25 मई 2018 (UTC) # [[:हफीज अंसारी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:229A:A4E4:0:0:7B9:68AC}} को सूचित किया 05:54, 26 मई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Nandi.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Er. Bharat kushwaha}} को सूचित किया 06:56, 26 मई 2018 (UTC) # [[:रमेश सुथार]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=223.188.238.8}} को सूचित किया 17:35, 26 मई 2018 (UTC) # [[:वार्ता:REGISTER No.1 Part-D- Job Card(Application,Registration and Issue) and Household Employment Register]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A596:EA17:3D25:3344:4B6:DDC5}} को सूचित किया 02:53, 27 मई 2018 (UTC) # [[:फ्क्फ्क्फ्क्फ्क]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=Rivergrand}} को सूचित किया 06:23, 27 मई 2018 (UTC) # [[:श्रीवास्तव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A198:D6E6:D4B8:668F:888:7DEC}} को सूचित किया 06:25, 27 मई 2018 (UTC) # [[:शक्ति सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.111.29.34}} को सूचित किया 06:54, 27 मई 2018 (UTC) # [[:अजीत तिवारी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=अजीत तिवारी}} को सूचित किया 14:19, 28 मई 2018 (UTC) # [[:दैवी धर्म]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:5100:D99E:959C:98A8:88A9:6383}} को सूचित किया 17:27, 28 मई 2018 (UTC) # [[:रुक्मणी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.111.28.229}} को सूचित किया 07:08, 29 मई 2018 (UTC) # [[:भगत परमानन्द जी]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=106.202.86.63}} को सूचित किया 07:02, 30 मई 2018 (UTC) # [[:कृष्णा भालसे]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Krishna bhalse}} को सूचित किया 12:38, 30 मई 2018 (UTC) # [[:शिवा सिंह]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Anand singh 1}} को सूचित किया 15:54, 30 मई 2018 (UTC) # [[:जाकिर हुसैन के जिंदगी से जुड़े 10 रोचक तथ्य]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Anshu481}} को सूचित किया 16:55, 31 मई 2018 (UTC) === जून 2018 === # [[:प्रतिस्थापन से समाकलन]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=47.8.251.80}} को सूचित किया 05:06, 1 जून 2018 (UTC) # [[:वाहन पंजीकरण]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=111.93.232.198}} को सूचित किया 08:58, 1 जून 2018 (UTC) # [[:आरडीएक्स]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:C00D:3254:BAB2:2A68:C9B:90CA}} को सूचित किया 09:38, 1 जून 2018 (UTC) # [[:अजीत तिवारी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=अजीत तिवारी}} को सूचित किया 11:40, 1 जून 2018 (UTC) # [[:इंफोसाइंटिस्ट]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Infoscientist}} को सूचित किया 14:14, 1 जून 2018 (UTC) # [[:ब्राइटोफाइटा]]: [[वि:हटाना#व4|शीह व4]] ({{tl|शीह-धोखा}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2096:DBF6:B04B:C696:D46D:894}} को सूचित किया 17:50, 2 जून 2018 (UTC) # [[:रंजित दास]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=TechnicalRanjit}} को सूचित किया 15:03, 3 जून 2018 (UTC) # [[:श्रीसंप्रदाय]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4053:808:4CC1:0:0:113:28B0}} को सूचित किया 02:30, 4 जून 2018 (UTC) # [[:ग्वादालाहारा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:2324:66E4:B77:DAE1:8722:A417}} को सूचित किया 01:20, 5 जून 2018 (UTC) # [[:पंडित रूप चंद जोशी]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=42.107.155.105}} को सूचित किया 02:35, 6 जून 2018 (UTC) # [[:सहतवार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=182.72.127.154}} को सूचित किया 14:10, 7 जून 2018 (UTC) # [[:राशन प्रणाली]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A049:F709:0:0:1655:B8A0}} को सूचित किया 14:50, 7 जून 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:चयनित चित्रs]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=202.136.70.46}} को सूचित किया 15:14, 7 जून 2018 (UTC) # [[:पिटकेर्न]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:C18B:F6D1:1AFA:FF16:4A43:75E1}} को सूचित किया 16:25, 7 जून 2018 (UTC) # [[:औषधिसूक्त]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2007:C3C0:0:0:1787:AC}} को सूचित किया 17:21, 7 जून 2018 (UTC) # [[:मेघना गुलज़ार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Sanjay.vaishy}} को सूचित किया 04:48, 8 जून 2018 (UTC) # [[:अवायवीय पाचन]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=171.79.233.41}} को सूचित किया 10:26, 8 जून 2018 (UTC) # [[:खन्धक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:91AB:2B86:3990:6FB:BB85:7241}} को सूचित किया 16:56, 8 जून 2018 (UTC) # [[:आलका]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 16:58, 8 जून 2018 (UTC) # [[:राशी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 16:59, 8 जून 2018 (UTC) # [[:आमभिकुमार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 17:00, 8 जून 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Articles for creation/Redirects]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=KartikSolanki5280}} को सूचित किया 17:01, 8 जून 2018 (UTC) # [[:महाननदनी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 17:02, 8 जून 2018 (UTC) # [[:हसती]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 17:03, 8 जून 2018 (UTC) # [[:समर सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 17:03, 8 जून 2018 (UTC) # [[:इमरान अली]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=NIYAMAT}} को सूचित किया 03:19, 9 जून 2018 (UTC) # [[:आवारा मसीहा]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=49.34.119.53}} को सूचित किया 04:06, 9 जून 2018 (UTC) # [[:आलका]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=59.91.117.151}} को सूचित किया 06:34, 9 जून 2018 (UTC) # [[:अन्य]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:3A80:D9A:A551:0:5:BE63:2A01}} को सूचित किया 09:07, 9 जून 2018 (UTC) # [[:चित्र:NIYAMAT.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=NIYAMAT}} को सूचित किया 09:51, 9 जून 2018 (UTC) # [[:राशी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=117.215.229.243}} को सूचित किया 10:10, 9 जून 2018 (UTC) # [[:पुरू महाराज भारत]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=117.215.229.243}} को सूचित किया 10:28, 9 जून 2018 (UTC) # [[:डरायस 3]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.199.108.209}} को सूचित किया 04:17, 10 जून 2018 (UTC) # [[:लाची]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 07:41, 10 जून 2018 (UTC) # [[:शिवदत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 07:42, 10 जून 2018 (UTC) # [[:अरुनायक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.207.159.121}} को सूचित किया 07:56, 10 जून 2018 (UTC) # [[:फैसल बिन मुसाद]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=94.129.108.108}} को सूचित किया 11:45, 10 जून 2018 (UTC) # [[:रमेशचंद्र अग्रवाल MATHRCHOD]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=रमेशचंद्र अग्रवाल लूटमार}} को सूचित किया 13:17, 10 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:रमेशचंद्र अग्रवाल लूटमार]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 05:00, 11 जून 2018 (UTC) # [[:हेनरी चतुर्थ, भाग १]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=27.97.236.234}} को सूचित किया 06:01, 11 जून 2018 (UTC) # [[:ओंगी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.67.35.17}} को सूचित किया 07:05, 11 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Kashif ali big boss]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Kashif ali big boss}} को सूचित किया 10:48, 11 जून 2018 (UTC) # [[:श्यामा दंडकम्]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=103.49.116.126}} को सूचित किया 12:49, 11 जून 2018 (UTC) # [[:तुलसी (पौधा)घर में क]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=106.78.91.217}} को सूचित किया 14:17, 11 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Allauddin Mulla (Alli)]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Allauddin Mulla (Alli)}} को सूचित किया 17:01, 11 जून 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:When to cite]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=80.193.119.227}} को सूचित किया 09:28, 12 जून 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:When to cite]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=80.193.119.227}} को सूचित किया 09:28, 12 जून 2018 (UTC) # [[:India के प्रधानमन्त्री]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:E08A:C36A:0:0:2860:78B1}} को सूचित किया 13:26, 12 जून 2018 (UTC) # [[:विचित्रता प्रमेय]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.77.116.188}} को सूचित किया 19:37, 14 जून 2018 (UTC) # [[:बैक टू बेसिक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.78.65.220}} को सूचित किया 07:30, 15 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Shree rastriy rajput karni sena]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=पप्पु सिहॅ शेखावत}} को सूचित किया 07:59, 15 जून 2018 (UTC) # [[:मृत्युंजय मन्त्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:918:BA23:0:0:29FF:90A4}} को सूचित किया 08:25, 15 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Sahil khan From Nawalgarh Mewat]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:3129:3E94:4233:5509:98B5:3BB3}} को सूचित किया 10:19, 15 जून 2018 (UTC) # [[:"एंड ऑफ़ बैंडिट क्वीन"]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=14.141.80.58}} को सूचित किया 00:40, 16 जून 2018 (UTC) # [[:भदगाँव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.210.193.156}} को सूचित किया 05:51, 16 जून 2018 (UTC) # [[:नित्य कर्म]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=117.196.233.134}} को सूचित किया 05:52, 16 जून 2018 (UTC) # [[:रामधारी सिंह दिनकर- व्यक्तित्व और कृतित्व]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4064:40C:497:551F:2908:2C78:6BF4}} को सूचित किया 06:53, 16 जून 2018 (UTC) # [[:अक्षरा सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Akmxen}} को सूचित किया 00:21, 17 जून 2018 (UTC) # [[:नवजोत सिंह सिद्धू के अनमोल विचार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=HindiApna}} को सूचित किया 13:01, 17 जून 2018 (UTC) # [[:अशोका]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=पंकज प्रजापति}} को सूचित किया 09:16, 18 जून 2018 (UTC) # [[:हजारीबाग का पठार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.184.248.32}} को सूचित किया 18:31, 21 जून 2018 (UTC) # [[:भारत निर्माण]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:69C:DD59:C450:8A50:933E:8D20}} को सूचित किया 04:06, 22 जून 2018 (UTC) # [[:प्रबंध निदेशक]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4053:895:33E8:5203:D8A7:B6FA:D72E}} को सूचित किया 04:07, 22 जून 2018 (UTC) # [[:अखिलेश कुमार यादव]]: [[वि:हटाना#व4|शीह व4]] ({{tl|शीह-धोखा}}); {{सदस्य|1=117.197.21.108}} को सूचित किया 10:26, 23 जून 2018 (UTC) # [[:स्वायत्तता]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Skand kumar maurya}} को सूचित किया 16:42, 23 जून 2018 (UTC) # [[:दिनेश बैसवारी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.67.145.46}} को सूचित किया 11:45, 24 जून 2018 (UTC) # [[:गल्प]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=49.207.145.33}} को सूचित किया 15:30, 24 जून 2018 (UTC) # [[:सरदार कुदरत सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1186:E251:A9B4:5D60:8A9F:C2DB}} को सूचित किया 17:03, 25 जून 2018 (UTC) # [[:चित्र:Tripurari.jpg.jpeg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Tripurari Pandey Photography}} को सूचित किया 12:24, 26 जून 2018 (UTC) # [[:नेहरू जी भारत माता किसे मानते थे]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.219.153.182}} को सूचित किया 13:18, 26 जून 2018 (UTC) # [[:एन्जिल जलप्रपात (मेन)]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4052:882:D5D9:4AC9:F532:DCA2:70E}} को सूचित किया 14:22, 26 जून 2018 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 15300340522659644.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Mishraprashantft84}} को सूचित किया 17:30, 26 जून 2018 (UTC) # [[:उरुशृंग]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=ज्योति यादव}} को सूचित किया 21:32, 27 जून 2018 (UTC) # [[:पंजाब के राज्यपाल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4064:410:735F:B407:2430:52F:1762}} को सूचित किया 02:40, 28 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Vinitha.Sivaram/WEP 2018-19]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=117.196.248.123}} को सूचित किया 17:37, 29 जून 2018 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:157.49.123.241/WEP 2018-19]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Sherin Merin Eldho}} को सूचित किया 04:03, 30 जून 2018 (UTC) === जुलाई 2018 === # [[:नौबतपुर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4064:389:C3F:BEAF:A001:9CED:7F3F}} को सूचित किया 04:34, 1 जुलाई 2018 (UTC) # [[:भूटान का संगीत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=171.76.190.250}} को सूचित किया 03:02, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Paramlal PaalScreenshot 20180627-013140.png]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Paramlal paal}} को सूचित किया 13:05, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Paramlal PaaalScreenshot 20180627-013030.png]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Paramlal paal}} को सूचित किया 13:07, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:रॉकस्टार नॉर्थ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E307:A527:60C1:88BA:6347:257F}} को सूचित किया 16:02, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:जेओनरा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A680:EAC8:328D:97DE:186E:1F82}} को सूचित किया 16:35, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:जॉर्ज स्टीफेंसन]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:204:E48D:18B6:2457:4346:D64D:48BE}} को सूचित किया 16:37, 3 जुलाई 2018 (UTC) # [[:श्री बलरामजी दस टण्डन]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2402:8100:3871:60F4:1:1:FD9A:5E0F}} को सूचित किया 13:33, 4 जुलाई 2018 (UTC) # [[:फोनाज़ोपिराइडिन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:C189:7795:6B76:EEC8:478D:D7F6}} को सूचित किया 13:34, 4 जुलाई 2018 (UTC) # [[:श्रेणी:भारत की केन्द्रीय जाँच एजेंसिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A128:75BB:4130:D62B:6D0E:1B4}} को सूचित किया 13:35, 4 जुलाई 2018 (UTC) # [[:अडवैंचर टाइम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.199.105.24}} को सूचित किया 13:36, 4 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Famous Muslim Astrologer]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Famous Muslim Astrologer}} को सूचित किया 04:13, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Amin Macho]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 04:14, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Amin soren]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 04:15, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (6).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 04:18, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:उत्तराखंड पुलिस]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:2520:3A34:59C7:4B49:16B4:FCFE}} को सूचित किया 05:10, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:World Famous Muslim Astrologer In India]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=World Famous Muslim Astrologer In India}} को सूचित किया 06:06, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Famous Astrologer India]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=42.107.226.149}} को सूचित किया 06:54, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Online Astrology Service]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Online Astrology Service}} को सूचित किया 06:56, 5 जुलाई 2018 (UTC) # [[:रामकृष्ण शर्मा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.106.9.242}} को सूचित किया 13:09, 6 जुलाई 2018 (UTC) # [[:साँचा:Glycosaminoglycans]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=150.107.10.27}} को सूचित किया 22:55, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:साँचा:महासमुन्द जिला]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2112:67E0:0:0:1F23:F0A1}} को सूचित किया 22:56, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:साँचा:Renewable energy by country]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:C8CA:F0EB:0:0:17B:B8A5}} को सूचित किया 22:56, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:Animals]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2402:8100:300A:E938:1:2:786B:7805}} को सूचित किया 23:01, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Portal/Guidelines]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2402:3A80:82D:F3C5:0:F:9B2C:B201}} को सूचित किया 23:03, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:वार्ता:Kabra sidhauli Sitapur]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4063:228C:DD5A:B335:9315:DE53:5B5}} को सूचित किया 23:05, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:वार्ता:Malik bin dinar]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A183:9308:58D8:5A01:7CB5:70C3}} को सूचित किया 23:09, 7 जुलाई 2018 (UTC) # [[:राबेसपीयर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.233.116.218}} को सूचित किया 14:11, 8 जुलाई 2018 (UTC) # [[:साँचा:Luxury car Ceo]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:A403:EE3:1F84:B70E:1A8B:985C}} को सूचित किया 02:17, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:332C:F7BA:407A:9E9B:9C53:A4E}} को सूचित किया 13:02, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 15310254875062317.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Khushman singh}} को सूचित किया 14:13, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:AMIN SOREN.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 14:14, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:AMIN MACHO.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 14:15, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सैराट]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=49.15.50.195}} को सूचित किया 16:58, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (7).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:00, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (5).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:01, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (3).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:01, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (2).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:02, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (1).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:02, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren @ Amin Macho @ abc jagannathpur (4).jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:04, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin soren.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:05, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:AAAMIN MACHO.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:05, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Soren star.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:06, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Soren.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}) 17:06, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Macho 24.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:07, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Amin macho.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:07, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:अल्बर्ट फिश]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.79.136.3}} को सूचित किया 18:14, 9 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:DCP NEWS7 REPORT]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=DCP NEWS7 REPORT}} को सूचित किया 00:52, 10 जुलाई 2018 (UTC) # [[:मध्यकालीन भारत के प्रमुख युद्ध]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:C10D:4CF1:46D5:B2FC:C5AB:6746}} को सूचित किया 11:18, 10 जुलाई 2018 (UTC) # [[:विचित्रता प्रमेय]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=27.97.46.66}} को सूचित किया 16:30, 11 जुलाई 2018 (UTC) # [[:वशीकरण मंत्र]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Ashin kurian}} को सूचित किया 05:40, 12 जुलाई 2018 (UTC) # [[:मस्जिदों की सूची]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2409:4043:911:EF20:0:0:33A:70AD}} को सूचित किया 22:41, 12 जुलाई 2018 (UTC) # [[:वायाकॉम 18]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1188:8D53:C8EA:1B40:2DC1:D127}} को सूचित किया 02:56, 13 जुलाई 2018 (UTC) # [[:बल्वस्था की मुख्य अवधारणा का वर्णन करते हुए इसकी गुण और दोस का विवेचना कीजिये ?पीडीएफ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:8100:203E:D92E:91FC:F374:90E:3E57}} को सूचित किया 02:27, 14 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2405:204:302C:5E74:0:0:1BC6:E8A5}} को सूचित किया 17:18, 16 जुलाई 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Rajan7862]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Rajan7862}} को सूचित किया 13:09, 17 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Mr skym.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Mr Skym urf Yuvraj shah}} को सूचित किया 13:13, 17 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Praveen meerwal.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Praveen bairwa}} को सूचित किया 13:15, 17 जुलाई 2018 (UTC) # [[:लक्ष्मी शंकर बाजपाई]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.202.235.186}} को सूचित किया 09:49, 29 जुलाई 2018 (UTC) # [[:ब्यावरा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2010:CB80:6177:FF39:8AC:F999}} को सूचित किया 17:10, 30 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:Abc group amin macho.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amin soren}} को सूचित किया 17:12, 30 जुलाई 2018 (UTC) # [[:चित्र:KRISHNA.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Krishna yamjale}} को सूचित किया 17:12, 30 जुलाई 2018 (UTC) # [[:साँचा:विपिन कुमार यादव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Jeevan kum}} को सूचित किया 14:19, 31 जुलाई 2018 (UTC) === अगस्त 2018 === # [[:यूरोप में गाँवों के देश की सूची]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:9415:A20:0:0:1DF8:28A5}} को सूचित किया 11:52, 2 अगस्त 2018 (UTC) # [[:सदस्य:SAwaN speciAL +918107216603 black magic specialist molvi ji/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=SAwaN speciAL +918107216603 black magic specialist molvi ji}} को सूचित किया 13:12, 2 अगस्त 2018 (UTC) # [[:चित्र:Panditvivektrivedi.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=विवेक कुमार त्रिवेदी}} को सूचित किया 13:23, 2 अगस्त 2018 (UTC) # [[:चित्र:My photo 9694602094.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Praveen bairwa}} को सूचित किया 13:24, 2 अगस्त 2018 (UTC) # [[:फेसबुक डॉट कॉम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:208B:4D7C:859A:ACFE:FC1A:82FA}} को सूचित किया 17:29, 2 अगस्त 2018 (UTC) # [[:बघेल नगर निगम के अध्यक्ष श्री रवींद्र पाल सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=1.22.91.231}} को सूचित किया 09:58, 3 अगस्त 2018 (UTC) # [[:जाट गोत्र पद्धति]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Punamchand choudhary}} को सूचित किया 16:52, 5 अगस्त 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Live coaching centre]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Live coaching centre}} को सूचित किया 02:19, 8 अगस्त 2018 (UTC) # [[:बिसेन]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=223.188.110.17}} को सूचित किया 04:40, 9 अगस्त 2018 (UTC) # [[:राफिया नाज]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Rafiya Naaz}} को सूचित किया 10:17, 10 अगस्त 2018 (UTC) # [[:इस्लामी धार्मिक नेता]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:C005:C362:5408:AD00:6E3:B50B}} को सूचित किया 07:30, 12 अगस्त 2018 (UTC) # [[:नरला टाटा राव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.220.48.71}} को सूचित किया 09:53, 12 अगस्त 2018 (UTC) # [[:हैलोजन्स]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=106.210.94.121}} को सूचित किया 15:54, 12 अगस्त 2018 (UTC) # [[:जमात-उद-दावा-वल-इरशाद]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=42.106.228.24}} को सूचित किया 12:17, 14 अगस्त 2018 (UTC) # [[:अर्जुन शर्मा]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Arjun9016}} को सूचित किया 20:10, 14 अगस्त 2018 (UTC) # [[:चित्र:Panditvivektrivedi.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=विवेक कुमार त्रिवेदी}} को सूचित किया 09:12, 17 अगस्त 2018 (UTC) # [[:नवीन बान्ता]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Naveen jat}} को सूचित किया 11:37, 17 अगस्त 2018 (UTC) # [[:ज़फ़र हुसैन खान बदायुनी]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2409:4053:60D:66CD:0:0:2376:58A4}} को सूचित किया 14:04, 18 अगस्त 2018 (UTC) # [[:विखंडितमनस्कताग्रस्त]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:100B:D7B0:69E3:770A:8D6F:DF30}} को सूचित किया 01:44, 21 अगस्त 2018 (UTC) # [[:साँचा:Foto color]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:208C:C261:2552:4E59:21D6:2D97}} को सूचित किया 17:47, 22 अगस्त 2018 (UTC) # [[:हादमसागर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.207.175.211}} को सूचित किया 16:25, 25 अगस्त 2018 (UTC) # [[:जुन्नर नगर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.37.214.189}} को सूचित किया 17:31, 28 अगस्त 2018 (UTC) === सितंबर 2018 === # [[:साँचा:Indian Regional Navigational Satellite System]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2184:9258:9B5B:21F3:86E4:11AE}} को सूचित किया 07:12, 1 सितंबर 2018 (UTC) # [[:सदस्य:Best Famous Jyotish Tantrik Astrologer Baba 9929052136]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Best Famous Jyotish Tantrik Astrologer Baba 9929052136}} को सूचित किया 04:54, 2 सितंबर 2018 (UTC) # [[:भारतीय उपमहाद्वीप में इस्लाम की जीत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:79A:AB3B:0:0:2969:8AC}} को सूचित किया 07:02, 2 सितंबर 2018 (UTC) # [[:लालगढ़ पैलेस]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=106.205.82.244}} को सूचित किया 03:31, 4 सितंबर 2018 (UTC) # [[:उम् कुल्थुम बिन्त मुहम्मद]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Patelsakera}} को सूचित किया 12:42, 5 सितंबर 2018 (UTC) # [[:दावत इस्लामी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2401:4900:16A0:87A8:1:2:56C:1829}} को सूचित किया 13:03, 7 सितंबर 2018 (UTC) # [[:राफिया नाज]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Rafiya Naaz}} को सूचित किया 07:34, 9 सितंबर 2018 (UTC) # [[:द रश्मि थिअरी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.220.94.15}} को सूचित किया 10:38, 9 सितंबर 2018 (UTC) # [[:यम-यमी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=205.253.142.181}} को सूचित किया 15:27, 9 सितंबर 2018 (UTC) # [[:आमतौर पर ताइवान नाम से जाने जाने वाले देश]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:C902:BE9C:6973:F806:8A01:3726}} को सूचित किया 15:29, 9 सितंबर 2018 (UTC) # [[:प्रेम जनमेजय]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=182.70.68.204}} को सूचित किया 09:36, 10 सितंबर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Bharat bhashkar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Bhashkar bharat}} को सूचित किया 18:03, 11 सितंबर 2018 (UTC) # [[:ब्लूमिंगटन]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:1402:3CB4:483E:AED:EBD2:3216}} को सूचित किया 01:43, 12 सितंबर 2018 (UTC) # [[:अनवर अज़ीम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=49.14.147.114}} को सूचित किया 02:42, 13 सितंबर 2018 (UTC) # [[:पहाड़िया विद्रोह]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:205:A0E3:C65F:1091:CAD0:38FC:9D17}} को सूचित किया 15:49, 13 सितंबर 2018 (UTC) # [[:त्रिपद]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2305:C74:B9CE:491F:364F:99E9}} को सूचित किया 17:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) # [[:कारखाना अधिनियम, 1948]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:9621:A892:EC98:7FCE:836A:BB24}} को सूचित किया 13:09, 14 सितंबर 2018 (UTC) # [[:३५५]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:1102:2A80:0:0:2E8:58AC}} को सूचित किया 13:11, 14 सितंबर 2018 (UTC) # [[:चित्र:JESRAJ BHAMU.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Jesraj bhamu}} को सूचित किया 14:35, 14 सितंबर 2018 (UTC) # [[:अगस्त कम्प्ट त्रिस्तरीय नियम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.247.253.229}} को सूचित किया 11:06, 15 सितंबर 2018 (UTC) # [[:एस एन डी टी महिला विश्वविघालय]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=106.204.39.251}} को सूचित किया 14:17, 15 सितंबर 2018 (UTC) # [[:उस्मान का वंश वृक्ष]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A089:C914:D99:101F:8296:CB17}} को सूचित किया 14:21, 15 सितंबर 2018 (UTC) # [[:कश्मीरी पंडितों]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Godis1you99}} को सूचित किया 04:51, 16 सितंबर 2018 (UTC) # [[:चार्ल्सबियर्ड]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:98E:5356:A84F:DAF2:52BE:9CA6}} को सूचित किया 13:56, 16 सितंबर 2018 (UTC) # [[:पटन]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=106.210.190.125}} को सूचित किया 03:19, 17 सितंबर 2018 (UTC) # [[:पीयुष गोयल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.247.217.163}} को सूचित किया 10:49, 18 सितंबर 2018 (UTC) # [[:राम अवतार (1988 फ़िल्म)]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=106.207.226.193}} को सूचित किया 11:51, 18 सितंबर 2018 (UTC) # [[:जोखिम विश्लेषण (इंजीनियरिंग)]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=117.212.100.185}} को सूचित किया 11:54, 18 सितंबर 2018 (UTC) # [[:श्रव्य]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2019:7452:329F:FA82:3DA1:414}} को सूचित किया 02:15, 19 सितंबर 2018 (UTC) # [[:बिसेन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.83.70.144}} को सूचित किया 02:18, 19 सितंबर 2018 (UTC) # [[:2018 में अंतरिक्ष उड़ान]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:8100:3089:65CA:B7A5:6E67:1FA4:BB04}} को सूचित किया 11:58, 19 सितंबर 2018 (UTC) # [[:नारायण रामचंद्रन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A30E:DEC1:300:9174:3EF6:2A4B}} को सूचित किया 06:21, 20 सितंबर 2018 (UTC) # [[:पिरई नदी]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Krishna Kumar Mishra}} को सूचित किया 11:33, 20 सितंबर 2018 (UTC) # [[:ऍम॰ तंबिदुरै]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=117.204.240.147}} को सूचित किया 11:58, 21 सितंबर 2018 (UTC) # [[:मोहिउद्दीननगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=43.224.2.133}} को सूचित किया 17:01, 22 सितंबर 2018 (UTC) # [[:शत्रु सम्पत्ति]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Krishna Kumar Mishra}} को सूचित किया 20:43, 22 सितंबर 2018 (UTC) # [[:अल बैट टावर्स]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=27.60.114.174}} को सूचित किया 11:45, 23 सितंबर 2018 (UTC) # [[:साँचा:यहूदी]]: [[वि:हटाना#व4|शीह व4]] ({{tl|शीह-धोखा}}); {{सदस्य|1=Dr. ashok shukla}} को सूचित किया 11:47, 23 सितंबर 2018 (UTC) # [[:हादमसागर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.189.66.131}} को सूचित किया 12:34, 23 सितंबर 2018 (UTC) # [[:बंगाल सल्तनत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4061:590:F85:0:0:22D9:30A1}} को सूचित किया 12:35, 23 सितंबर 2018 (UTC) # [[:दाँगी कछावा राजपूत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Annu2500}} को सूचित किया 10:44, 24 सितंबर 2018 (UTC) # [[:नीला शियार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=59.88.51.37}} को सूचित किया 07:22, 26 सितंबर 2018 (UTC) === अक्टूबर 2018 === # [[:होरमसजी मोदी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.8.132.29}} को सूचित किया 08:06, 6 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सी.आर. संजय सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Trending News In India}} को सूचित किया 14:35, 6 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:इस्लामी पैग़म्बर नबी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A28D:5173:6A4:B7E5:8BCE:FAD2}} को सूचित किया 05:58, 8 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:अलैंगिक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:208F:DF1F:7FB7:7E61:F40E:C78B}} को सूचित किया 03:16, 11 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:अलैंगिक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:208F:DF1F:7FB7:7E61:F40E:C78B}} को सूचित किया 03:18, 11 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सदस्य:ALL INDIA ITI STUDENTS UNION]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=ALL INDIA ITI STUDENTS UNION}} को सूचित किया 05:49, 13 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:जगदीश कदम]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=जगदीश कदम}} को सूचित किया 12:02, 13 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:समय फैलाव]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2409:4042:229E:39BD:90BC:3360:DD2D:DAC1}} को सूचित किया 14:45, 15 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:श्रीमद्भगवदगीता]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:B100:A2BA:0:0:7C6:50AD}} को सूचित किया 14:46, 15 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:उमेश मेहरा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.107.225.103}} को सूचित किया 07:28, 16 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:गढ़ी का गाँव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1288:1604:5CDF:2AA8:3FB4:204}} को सूचित किया 09:18, 16 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:कनाडा के आदिवासी]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=47.247.21.11}} को सूचित किया 11:41, 16 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:साँचा:जय महलवाल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=(।जय महलवाल।)}} को सूचित किया 08:43, 17 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Acp]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Salasargoshala}} को सूचित किया 17:02, 18 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:वि. स. खांडेकर]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=103.242.237.65}} को सूचित किया 05:33, 19 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:रमेश कुमार देवासी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Ramesh Kumar Dewasi}} को सूचित किया 09:25, 19 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:चित्र:ROSHAN 6280873757.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Roshan 6280873757}} को सूचित किया 06:59, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:2006 ऑस्ट्रेलियाई ओपन ग्रैंड स्लैम टेनिस प्रतियोगिता]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=164.100.146.66}} को सूचित किया 11:53, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:ददरी मेला]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=103.93.40.66}} को सूचित किया 11:53, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:साँचा:जय दादा हर सुख दास मन्दिर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=(।जय महलवाल।)}} को सूचित किया 13:32, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:मुकुंदगढ़]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:98E:9A1E:343F:C32B:7168:458F}} को सूचित किया 11:40, 21 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:अन्तरिक्ष दौड़]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2392:F11F:394:8F2D:5CF6:C2FF}} को सूचित किया 11:41, 21 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:कुंवर शक्ति सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.79.220.201}} को सूचित किया 15:52, 22 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सोनगढ़ (सौराष्ट्र)]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=SahuHariom}} को सूचित किया 04:23, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:एजुकेशनल ट्रेनिंग एंड सोशल डेवलपमेंट ट्रस्ट]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=103.211.13.93}} को सूचित किया 13:40, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सेक्स पर्यटन]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=112.79.166.191}} को सूचित किया 01:42, 24 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:विकिपीडिया:Manual of Style]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2405:205:C827:63BA:0:0:1B22:80AD}} को सूचित किया 08:53, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:हिंदी रेडियो]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=47.247.98.43}} को सूचित किया 15:37, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सी-यू-की]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.188.147.172}} को सूचित किया 14:07, 27 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:रानिल विक्रम सिंघे]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=M Parte 750}} को सूचित किया 09:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:बुर्जुआ वर्ग]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:204:A70A:1204:0:0:2412:78A5}} को सूचित किया 11:21, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:मेमो टेकनोलोजी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.47.190.218}} को सूचित किया 02:14, 29 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:सड़क परिवहन और राजमार्ग मंत्रालय (भारत)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=43.229.72.250}} को सूचित किया 14:16, 30 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:मोहली]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E601:C447:E5C8:63F4:9065:2D67}} को सूचित किया 09:53, 31 अक्टूबर 2018 (UTC) # [[:मुख्यालय]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:128A:7406:54FC:3A8A:4069:52AC}} को सूचित किया 14:58, 31 अक्टूबर 2018 (UTC) === नवम्बर 2018 === # [[:वी पी सिंह बदनौर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Amit Dabla}} को सूचित किया 10:43, 2 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:जदयू भाजपा]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=117.241.236.135}} को सूचित किया 11:57, 2 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:देशों के अनुसार विश्व धरोहर स्थलों की तालिका]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.37.180.170}} को सूचित किया 02:38, 3 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:मुखिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2401:4900:36B0:383C:1:1:E457:4CA5}} को सूचित किया 14:11, 3 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:प्रखंड विकास पदाधिकारी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2401:4900:36B0:383C:1:1:E457:4CA5}} को सूचित किया 14:13, 3 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:सत्य निज नाम बोध संस्थान]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Rajeshsahu2002}} को सूचित किया 16:06, 4 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:वासिम जाफर]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=223.185.170.68}} को सूचित किया 08:08, 7 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:सदस्य:AmERicA 9653980572 BlAck MAgic SpEcialist BaBa Ji]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=AmERicA 9653980572 BlAck MAgic SpEcialist BaBa Ji}} को सूचित किया 04:27, 9 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:छत्तीसगढ़ विधान सभा के निर्वाचन क्षेत्रों की सूची]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2409:4043:99D:F5D7:BB11:6A1D:479B:312D}} को सूचित किया 05:08, 9 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:पेपे]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=श्रेष्ठ भूपेन्द्र}} को सूचित किया 14:35, 15 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:गुणवत्ता आधारिक संरचना]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:204:A111:3CEF:39D0:3C86:6B5D:C4D1}} को सूचित किया 13:57, 16 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:भाई तारू सिंह]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=182.64.181.124}} को सूचित किया 12:50, 20 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:साँचा:उत्तरप्रदेश-आधार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:348C:8C19:9BF8:C7D3:14B6:3C80}} को सूचित किया 16:33, 20 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:सिशौदिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.189.74.50}} को सूचित किया 16:39, 20 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Lokendra at home.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Lokendra gurjar}} को सूचित किया 14:47, 22 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Passport picture 1527164680 540312.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=KISHANLAL KHICHAR}} को सूचित किया 14:49, 22 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Kishan photo.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=KISHANLAL KHICHAR}} को सूचित किया 14:56, 22 नवम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्रीय विधि]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=171.76.144.124}} को सूचित किया 13:48, 30 नवम्बर 2018 (UTC) === दिसम्बर 2018 === # [[:सदस्य वार्ता:Jai Baba Dhundeshwer Mahadev]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=नया सदस्य सन्देश}} को सूचित किया 11:08, 1 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:कुस्तला]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=182.75.246.238}} को सूचित किया 10:39, 3 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:अलवर चित्रकला शैली]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:24AE:B2A2:A74C:562:9389:C4BA}} को सूचित किया 11:31, 4 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:मूड़ विधि]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:81D:7B53:0:0:DB0:58A0}} को सूचित किया 14:20, 5 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:सदस्य:कृष्ण गोपाल दास पागल बाबा]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2405:204:A684:AEEA:0:0:758:A8A1}} को सूचित किया 11:45, 6 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:नीरज.शर्मा]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2402:3A80:BBD:8901:0:31:DE36:4D01}} को सूचित किया 05:43, 7 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:द्विसदनात्मक]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2290:88FE:41CA:219E:1FED:7A41}} को सूचित किया 11:41, 17 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:वार्षिक पौधे]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=157.47.220.117}} को सूचित किया 08:49, 24 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:आलमचक]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=Rupak bharti}} को सूचित किया 10:42, 24 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:महाधवला]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.200.218.109}} को सूचित किया 12:52, 24 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:रोसाकेऐ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A322:4A84:6DA5:5DA2:905B:D18D}} को सूचित किया 15:47, 25 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:बंद तल]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:204:E503:269E:7DC2:5A54:AB15:D237}} को सूचित किया 15:55, 25 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:क्रिकेट बैट]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=139.167.211.60}} को सूचित किया 04:14, 26 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:चोल प्रशासन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2196:F758:59DF:2E21:2354:5BB5}} को सूचित किया 22:13, 26 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:प्रशांत मिश्रा शांडिल्य]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=112.79.128.86}} को सूचित किया 14:39, 27 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Ram Regar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Ramswaroop Regar}} को सूचित किया 17:19, 27 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:843eabd2f5f7b5ff4118773c8f95cdf.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Ramswaroop Regar}} को सूचित किया 17:20, 27 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:ऑर्थोडॉक्स]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.85.11.100}} को सूचित किया 06:06, 28 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:Ram Swaroop Regar.png]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Ramswaroop Regar}} को सूचित किया 11:46, 29 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:चित्र:My photo.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Atul Rajpoot}} को सूचित किया 11:47, 29 दिसम्बर 2018 (UTC) # [[:मेकाईवर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.109.241.124}} को सूचित किया 11:51, 31 दिसम्बर 2018 (UTC) === जनवरी 2019 === # [[:मध्यान्त्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A10F:96C5:0:0:654:30A4}} को सूचित किया 16:54, 1 जनवरी 2019 (UTC) # [[:साँचा:FTII]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Khimraj soni}} को सूचित किया 05:53, 2 जनवरी 2019 (UTC) # [[:क़ुतुब शाही वंश]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=183.83.197.18}} को सूचित किया 15:33, 2 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Image.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sonu Kumar Jha}} को सूचित किया 07:48, 3 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Hindu temple jpg.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Rasvihari mishra}} को सूचित किया 11:21, 3 जनवरी 2019 (UTC) # [[:ट्रैक और फील्ड]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2402:8100:205C:615F:0:0:49FB:396B}} को सूचित किया 11:58, 3 जनवरी 2019 (UTC) # [[:श्री अखिल भारतवर्षीय साधुमार्गी जैन संघ]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Lavesh Nagori}} को सूचित किया 12:30, 3 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Image.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sonu Kumar Jha}} को सूचित किया 12:31, 3 जनवरी 2019 (UTC) # [[:मेसोपोटेमिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.110.16.9}} को सूचित किया 14:56, 5 जनवरी 2019 (UTC) # [[:सुखराज सिंह लोधी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:817:796F:BF62:6AE4:64C6:99D0}} को सूचित किया 15:24, 5 जनवरी 2019 (UTC) # [[:उप राज्यपाल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Sktthakur}} को सूचित किया 17:21, 5 जनवरी 2019 (UTC) # [[:संसेचन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4053:2088:A950:9276:5956:D898:F3DF}} को सूचित किया 19:28, 5 जनवरी 2019 (UTC) # [[:नृसिंह देव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2114:CE72:0:0:1F15:30AC}} को सूचित किया 23:13, 5 जनवरी 2019 (UTC) # [[:एचडी २१७१०७]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:1483:4276:0:0:EC2:98A5}} को सूचित किया 00:16, 6 जनवरी 2019 (UTC) # [[:तकनीकी ड्राइंग]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2401:4900:1883:4B71:BAEA:B1D1:B37D:442F}} को सूचित किया 08:53, 6 जनवरी 2019 (UTC) # [[:उत्तर-दक्षिण सहयोग]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1381:E16C:E959:A28:C9AA:6E28}} को सूचित किया 08:54, 6 जनवरी 2019 (UTC) # [[:शिव कुमार जी आपका फोन कब से बज रहा है प्लीज उठाइए ना]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2405:205:A169:DC41:0:0:ABB:60B1}} को सूचित किया 11:13, 6 जनवरी 2019 (UTC) # [[:गणितीय सांख्यिकी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A71B:3B80:0:0:1D5A:78A0}} को सूचित किया 05:17, 7 जनवरी 2019 (UTC) # [[:मर्करी सेल]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2108:C3F3:0:0:25A9:88AD}} को सूचित किया 01:34, 8 जनवरी 2019 (UTC) # [[:अलीनगर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, बिहार]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2401:4900:3628:B794:BC77:2B16:9EAE:A522}} को सूचित किया 03:41, 8 जनवरी 2019 (UTC) # [[:वाकपति]]: [[वि:हटाना#व1|शीह व1]] ({{tl|शीह-अर्थहीन}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2312:87D4:51F9:5306:AA94:1093}} को सूचित किया 04:40, 8 जनवरी 2019 (UTC) # [[:डॉ इम्त्याज खाँन]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Drimtyajkhan}} को सूचित किया 10:45, 8 जनवरी 2019 (UTC) # [[:अजय बराज]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Sittuk837}} को सूचित किया 01:48, 9 जनवरी 2019 (UTC) # [[:अमेज़न प्राइम वीडियो]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:108D:4F1A:8E6:6DEB:DD3B:9FCE}} को सूचित किया 07:57, 9 जनवरी 2019 (UTC) # [[:साँचा:अफ्रीकी संघ अन्तर्राष्ट्रीय संगठन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=(।जय महलवाल।)}} को सूचित किया 11:31, 9 जनवरी 2019 (UTC) # [[:साँचा:अफ्रीकी संघ अन्तर्राष्ट्रीय संगठन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=(।जय महलवाल।)}} को सूचित किया 11:47, 9 जनवरी 2019 (UTC) # [[:डैलास सेमीकंडक्टर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:638C:728A:945F:39FF:FEB6:8CD9}} को सूचित किया 11:52, 9 जनवरी 2019 (UTC) # [[:फान डी ग्राफ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:3A80:B3D:4E93:C6F5:2A8D:2D96:3397}} को सूचित किया 02:54, 10 जनवरी 2019 (UTC) # [[:डेढ़ इश्क़िया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.247.11.78}} को सूचित किया 07:25, 10 जनवरी 2019 (UTC) # [[:भारत में सब्सिडी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.79.222.90}} को सूचित किया 08:47, 11 जनवरी 2019 (UTC) # [[:रुमा गुहा]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:205:158B:8BC0:0:0:C06:A0B0}} को सूचित किया 10:43, 11 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 1540576877450.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=ठाकुर मंगलसिंह}} को सूचित किया 16:39, 11 जनवरी 2019 (UTC) # [[:संदिप माहेश्वरी]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Khimraj soni}} को सूचित किया 18:06, 11 जनवरी 2019 (UTC) # [[:नेहरू युवा केन्द्र संगठन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.9.224.241}} को सूचित किया 13:18, 13 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Uttarpradesh ke new district (1).pdf]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Bhaskar Bharat}} को सूचित किया 16:27, 13 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Agra tajmahal guide.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Bhaskar Bharat}} को सूचित किया 16:28, 13 जनवरी 2019 (UTC) # [[:साप्ताहिक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Rajat narayan gautam36}} को सूचित किया 14:49, 14 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Rohitpurohit.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Curdyricy}} को सूचित किया 15:40, 14 जनवरी 2019 (UTC) # [[:गंगापुर]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=49.35.207.154}} को सूचित किया 11:06, 15 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Pinkpinkpink.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Curdyricy}} को सूचित किया 15:32, 15 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vikas ojha askn.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Vikas ojha askn}} को सूचित किया 00:57, 16 जनवरी 2019 (UTC) # [[:देव राय प्रथम]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=49.15.226.139}} को सूचित किया 07:05, 16 जनवरी 2019 (UTC) # [[:अर्धकुंभ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E58F:9970:D2B2:E9C2:8A31:B020}} को सूचित किया 10:35, 16 जनवरी 2019 (UTC) # [[:समुच्चयबोधक]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.8.115.97}} को सूचित किया 04:21, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:राष्ट्रपति भवन (नेपाल)]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=27.60.157.197}} को सूचित किया 10:20, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:दस हजार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A29F:1B30:3B24:18B2:7BAE:D22F}} को सूचित किया 13:25, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:सनम बेवफ़ा (1991 फ़िल्म)]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4051:200F:735D:5BBA:813D:1284:DED3}} को सूचित किया 14:21, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Obaazo Travels Pvt Ltd]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Obaazo Travels Pvt Ltd}} को सूचित किया 16:13, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:हिंदी रेडियो]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=157.36.164.152}} को सूचित किया 16:14, 17 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Ishwar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=ISHWAR CHANDRA D}} को सूचित किया 15:52, 25 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Pankaj Kashyap.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=LazyPk}} को सूचित किया 15:53, 25 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Aamardeep Sahu Rayjada.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Amardeep Sahu}} को सूचित किया 15:54, 25 जनवरी 2019 (UTC) # [[:रिवाजों]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2405:205:1307:8553:C4FD:E873:2D84:609D}} को सूचित किया 14:06, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:गल्प]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=47.31.179.210}} को सूचित किया 15:37, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:सदस्य:जयप्रकाश कुशवाहा]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=जयप्रकाश कुशवाहा}} को सूचित किया 15:51, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:मोहम्मद मुनिस खान आज़ाद.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sadbhavna news}} को सूचित किया 15:52, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:मुनिस खान आज़ाद.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sadbhavna news}} को सूचित किया 15:53, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Anil-200x170.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Anil sihag}} को सूचित किया 15:55, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:दृष्टान्त]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:1180:90AA:0:0:167B:C0A4}} को सूचित किया 16:16, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:देवतालाब]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Bkmishra1995}} को सूचित किया 18:57, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:प्रदीप गौर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.232.241.28}} को सूचित किया 19:00, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:रमजान चौधरी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:01, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:ऐडवोकेट नुरूद्दीन नूर]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:01, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:मेवात विकास सभा]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:02, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:ऐडवोकेट नूरूद्दीन नूर]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:03, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:भगवा]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:205:158A:B625:0:0:48C:48A0}} को सूचित किया 19:05, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:भारत के वंश]]: [[वि:हटाना#ल4|शीह ल4]] ({{tl|शीह-प्रतिलिपि}}); {{सदस्य|1=It's knowledge india}} को सूचित किया 19:06, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:प्रचेता]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=It's knowledge india}} को सूचित किया 19:07, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:हथीन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:08, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:नगीना, मेवात]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=नसीर अहमद मेव}} को सूचित किया 19:09, 27 जनवरी 2019 (UTC) # [[:माँ कलिका देवी मंदिर रायपुर कोथावां]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2119:B455:0:0:124B:18A5}} को सूचित किया 04:29, 28 जनवरी 2019 (UTC) # [[:वापस लौटने का स्थान]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=103.87.58.231}} को सूचित किया 02:30, 29 जनवरी 2019 (UTC) # [[:भारतीय संविदा अधिनियम 1872]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.207.75.42}} को सूचित किया 09:06, 29 जनवरी 2019 (UTC) # [[:विकीपीडिया:भारतीय स्वतंत्रता लेख प्रतियोगिता २०१८/प्रतिभागी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 16:35, 29 जनवरी 2019 (UTC) # [[:स्वामी आदित्य पुरी जी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=S.Adityaji1008}} को सूचित किया 23:03, 29 जनवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Yasvant kushvaha.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Yasvant kushvaha(Mehta Jee)}} को सूचित किया 02:50, 30 जनवरी 2019 (UTC) # [[:विभेदन (मास स्पेक्ट्रोमापी)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:8100:387F:ECF1:1:0:F115:5F3D}} को सूचित किया 03:35, 30 जनवरी 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Obaazo Travels Pvt Ltd]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2405:205:24A1:C99A:411A:B375:F881:1772}} को सूचित किया 05:17, 30 जनवरी 2019 (UTC) # [[:वायुसेना अध्यक्ष]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:5388:659E:0:0:23F6:78AD}} को सूचित किया 16:48, 30 जनवरी 2019 (UTC) # [[:भ्रामरी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Neil Sagri}} को सूचित किया 16:49, 30 जनवरी 2019 (UTC) === फ़रवरी 2019 === # [[:स्वप्नदोष के इलाज]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:3123:25A0:793B:F838:E189:C4D}} को सूचित किया 02:12, 1 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:अमित भड़ाना]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4053:703:A40A:0:0:1BF0:D8A1}} को सूचित किया 06:02, 1 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:पटियाला घराना]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2401:4900:2EED:2FB7:3189:84D3:1CA0:67A2}} को सूचित किया 10:35, 1 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:यशवीर खासपुर]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=106.199.111.95}} को सूचित किया 18:14, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:रिया मावि]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4053:61D:8CAC:32D9:D6D0:AF2A:70BA}} को सूचित किया 18:15, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:Ps Saifi परबेज सैफीं]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2409:4053:69B:3F3B:90FD:F558:6070:89E4}} को सूचित किया 18:17, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Ps Saifi Star]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=अनुनाद सिंह}} को सूचित किया 18:38, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मरियम ज़मानी की छतरी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2402:8100:2042:1B2E:0:0:87A:E22B}} को सूचित किया 18:58, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:साँचा:System and organs]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:906:20ED:B4BC:4950:8A31:F1E}} को सूचित किया 20:46, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:इंगलैण्ड]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:150B:ECCB:4EE7:5F93:5424:3241}} को सूचित किया 06:55, 3 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:The Brain Group of Unity Committee.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Shyamji Asati Nayak}} को सूचित किया 03:59, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:VforvineetG-20190121-WA0012.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:00, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vforvineet PicsArt 02-07-08.10.33.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:01, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vforvineet 1549605714739.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:01, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Kkk-references--G 20190129 121311 618.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:02, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vineetshakya 20180221 234257 435.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:02, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vineet 20180214 184221 819.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 04:03, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Yashwant kushwaha.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Yasvant kushvaha(Mehta Jee)}} को सूचित किया 04:05, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:रकसगंडा प्रपात]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.247.10.130}} को सूचित किया 06:00, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:KRISHNA PERMISSION.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Curdyricy}} को सूचित किया 09:56, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Gondalive.jpg]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=गोण्डा लाइव न्यूज}} को सूचित किया 09:57, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:AmeeshaPatel 2001.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Curdyricy}} को सूचित किया 15:09, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Amisha patel.png]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Curdyricy}} को सूचित किया 15:10, 10 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:The Brain Group of Unity Committee.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=27.60.15.14}} को सूचित किया 08:39, 12 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ग्रीटिंग कार्ड]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=157.39.217.80}} को सूचित किया 03:12, 13 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:थराली तहसील]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=49.14.129.169}} को सूचित किया 03:19, 13 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:LAKSHYA.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Dibya633}} को सूचित किया 11:09, 13 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:The Brain Group of Unity Committee.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=27.60.15.14}} को सूचित किया 11:09, 13 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:बभनी थाना.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=जयप्रकाश कुशवाहा}} को सूचित किया 11:10, 13 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:Google]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Extra999}} को सूचित किया 08:55, 14 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मालाताल]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=106.204.113.233}} को सूचित किया 09:14, 14 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मानव बम]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2405:205:103:DA4C:0:0:2401:68A5}} को सूचित किया 18:29, 15 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:काठमाण्डौ उपत्यका]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=2402:8100:203C:3E60:0:0:25B2:6726}} को सूचित किया 18:29, 15 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मराठीमाती]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=117.195.31.104}} को सूचित किया 11:14, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:भारत पेट्रोलियम]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=1.39.192.141}} को सूचित किया 11:16, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:खाड़ी युद्ध (बहुविकल्पी)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:9227:C48C:4094:9D33:6540:978F}} को सूचित किया 11:17, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ओडिशा राज्य संग्रहालय]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=203.122.4.114}} को सूचित किया 11:24, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Sonal bhardwaj.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sonal kumar bhardwaj}} को सूचित किया 15:13, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:PicsArt 09-11-08.27.02.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sudhakarkar1831370}} को सूचित किया 15:20, 16 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मयकं123456 श्रीवास्तव]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Rajaramkumarjibhai}} को सूचित किया 08:02, 17 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:DdIYhlgXUAAiteq.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nitish Raj 7519}} को सूचित किया 14:54, 17 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Nitish Raj 7519.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nitish Raj 7519}} को सूचित किया 14:55, 17 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Img.sunil.kulriya.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Sunil Kulriya}} को सूचित किया 14:56, 17 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:जब भी कोई इच्छा लेकर मेरे पास आएगा,में उसे कभी निराश नहीं करुंगा।]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4064:59F:676F:1E95:7C67:5998:4042}} को सूचित किया 17:04, 17 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चोपडा]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=106.77.51.52}} को सूचित किया 12:24, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:प्रतापरुद्रीयम्]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.203.189.54}} को सूचित किया 12:24, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ज़हीर अब्बास]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2402:3A80:D6B:8254:54B4:77ED:B97B:BCC1}} को सूचित किया 12:25, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चिली का इतिहास]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.43.116.155}} को सूचित किया 12:25, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ब्रह्मचर्य गोरव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A166:16A9:8DD5:8B80:8AFC:90F2}} को सूचित किया 12:26, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:आउटलुक एक्सप्रेस 6]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.214.67.223}} को सूचित किया 12:26, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ब्रिटेन (शब्द)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.110.15.88}} को सूचित किया 12:27, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:तुषार अरोठे]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=27.60.5.74}} को सूचित किया 12:28, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:कृषि ड्रोन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A0A2:5217:1325:FE31:48AF:712B}} को सूचित किया 12:28, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:दैमाबाद]]: [[वि:हटाना#ल1|शीह ल1]] ({{tl|शीह-अन्य भाषा}}); {{सदस्य|1=103.224.146.146}} को सूचित किया 12:29, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:हिंदू उत्तराधिकार अधिनियम, १९५६]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=117.234.102.188}} को सूचित किया 12:29, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:गंगाधर राव]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:219F:9D35:215E:B004:F340:14F3}} को सूचित किया 12:32, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:आलोक वर्मा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.8.21.57}} को सूचित किया 12:32, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:न्यूज़ नेशन असम]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=219.65.39.2}} को सूचित किया 12:32, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:विकास सेठी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2283:9F34:9D9D:E457:9228:AC45}} को सूचित किया 12:33, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:गवर्नर जनरलस अवार्ड]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=Kvlakshmisree}} को सूचित किया 12:34, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:लेबर पार्टी ऑफ़ इंडिया (वी.वी.प्रसाद)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.198.141.174}} को सूचित किया 12:35, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:रैले प्रकीर्णन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=223.230.134.102}} को सूचित किया 12:35, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:ग्राफीय विधियों की सूची]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:21AA:BCD5:7106:DDC6:C049:C3E4}} को सूचित किया 12:36, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:प्रबन्धन योग्यता परीक्षा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=Omendra9610}} को सूचित किया 12:37, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:रियल मद्रिद सी.एफ.]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2401:4900:265F:8E30:350E:C8AC:913E:1617}} को सूचित किया 12:37, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:राग मेघ]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=42.111.8.54}} को सूचित किया 12:37, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:राजा केसरी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.207.141.196}} को सूचित किया 12:39, 18 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:हरि सिंह (कश्मीर)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=182.75.156.10}} को सूचित किया 07:28, 19 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:फ्रैंक ब्लैकमर]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=157.42.28.56}} को सूचित किया 15:06, 19 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:2008 मुंबई हमले]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4085:1011:E807:7264:3F42:835:D57F}} को सूचित किया 12:40, 21 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मयंक 123456 श्रीवास्तव]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Mayankrajkumarbhaivivek}} को सूचित किया 12:41, 21 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:रुचिरा कंबोज]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}) 17:34, 22 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:IMG 0044.edit1.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Hari mukh meena}} को सूचित किया 16:02, 25 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:नत्था राम रावत.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Aishna Singh}} को सूचित किया 16:06, 25 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Chandan Yadav 9415886265.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Chandan Yadav Master}} को सूचित किया 16:07, 25 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:9415886265chandan yadav.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Chandan Yadav Master}} को सूचित किया 16:07, 25 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:चित्र:Nitish Raj 7519.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nitish Raj 7519}} को सूचित किया 16:23, 25 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:मुकेश चॊधरी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Mukesh1Choudhary}} को सूचित किया 11:53, 26 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:अरविंद कुमार सिंह]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2401:4900:36B8:6DE5:1:2:3A3C:A57E}} को सूचित किया 17:38, 27 फ़रवरी 2019 (UTC) # [[:'खतना' प्रथा-महिलाओं के साथ क्रूरता]]: [[वि:हटाना#ल4|शीह ल4]] ({{tl|शीह-प्रतिलिपि}}); {{सदस्य|1=HarshitChordia}} को सूचित किया 07:51, 28 फ़रवरी 2019 (UTC) === मार्च 2019 === # [[:विधायक, म. प्र. विधानसभा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:C699:B0F3:8085:15AA:7438:8FE0}} को सूचित किया 09:11, 1 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mayank]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Guruvandanaraju}} को सूचित किया 13:20, 1 मार्च 2019 (UTC) # [[:पादहस्तासन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:9596:C82D:E82F:6868:73EA:DEE8}} को सूचित किया 14:56, 1 मार्च 2019 (UTC) # [[:सदस्य:PUBLIC PRESSURE TV NEWS]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=PUBLIC PRESSURE TV NEWS}} को सूचित किया 02:38, 2 मार्च 2019 (UTC) # [[:भगवानो के भगवान चतुर इंसान बजरंग बघेल जनप्रतिनिधि]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:E00E:9CAE:2C2F:2124:4510:A50B}} को सूचित किया 07:02, 2 मार्च 2019 (UTC) # [[:रामकिशोर शुक्‍ल]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Briguchetra}} को सूचित किया 12:01, 4 मार्च 2019 (UTC) # [[:वायरल वीडियो]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2098:472:B500:61E3:7064:7E88}} को सूचित किया 12:50, 4 मार्च 2019 (UTC) # [[:कुरेशी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=47.8.196.252}} को सूचित किया 15:22, 13 मार्च 2019 (UTC) # [[:दिनेश कुमार माली]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=दिनेश कुमार माली}} को सूचित किया 03:24, 15 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mayank123456 srivastava.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Mayank123456 srivastava}} को सूचित किया 17:10, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vforvineet sir3.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 17:11, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Inwayholic16.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 17:22, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Team Inwayholic5.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 17:23, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Inwayholic team.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 17:24, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Pujan khatri.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Pujan khatri kc}} को सूचित किया 17:25, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:सौरभ मिश्र.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=सौरभ मिश्र}} को सूचित किया 17:26, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vikky Kumar choupal.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Vikky Kumar choupal}} को सूचित किया 17:26, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vikky Kumar choupal.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Vikky Kumar choupal}} को सूचित किया 17:27, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:अरविन्द अकेला कल्लू.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=जयप्रकाश कुशवाहा}} को सूचित किया 17:29, 19 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Abhi(ahir) ki history story.pdf]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Bhaskar Bharat}} को सूचित किया 13:27, 27 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Nitish Raj 7519jpj.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nitish Raj 7519}} को सूचित किया 13:28, 27 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:My sister is the best.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Ramniwas Meghwal Odawas}} को सूचित किया 13:29, 27 मार्च 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mayank 123456 srivastavajibhai.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Lovehai}} को सूचित किया 13:31, 27 मार्च 2019 (UTC) # [[:Joyce Mansourजायसी मंसूर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}) 10:09, 28 मार्च 2019 (UTC) # [[:फ्रांसिस्को मैकिस न्गुएमा]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:205:1308:9890:0:0:1B6F:78A0}} को सूचित किया 11:14, 29 मार्च 2019 (UTC) # [[:Mairead Maguireमैयरेड मगुइरे]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}) 17:30, 29 मार्च 2019 (UTC) # [[:Ritabhari Chakraborty रिताभरी चक्रवर्ती]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 05:36, 30 मार्च 2019 (UTC) === अप्रैल 2019 === # [[:बनरवाल]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.43.1.191}} को सूचित किया 16:14, 3 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Suraj Pandey astrologer]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Suraj Pandey astrologer}} को सूचित किया 09:19, 14 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:विद्या वैभव भारद्वाज]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Vidyavaibhav11}} को सूचित किया 11:30, 26 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Hindubhagvavahini]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=Hindubhagvavahini}} को सूचित किया 11:45, 26 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mrstjeet prajapti.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Mrstjeet prajapti}} को सूचित किया 05:13, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Parveen raaj .jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Parveen raaj hisampur}} को सूचित किया 05:14, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vforvineet 0190407 230308 992.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 05:15, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vforvineet20190407 230308 992.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=VforVineet}} को सूचित किया 05:16, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 1555477357394.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=विक्रम स्टार}} को सूचित किया 05:17, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Parveen raaj Hisampur.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Parveen raaj hisampur}} को सूचित किया 05:19, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mayank 123456 srivastavajibhai.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Mayank123456 srivastava}} को सूचित किया 07:44, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Future Vision Academy Aligarh.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Future Vision Academy Aligarh}} को सूचित किया 07:45, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चित्र:Vikram Gaharwar 4.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Vikram Gaharwar}} को सूचित किया 07:45, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:ऑन दी सोल]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2409:4064:2380:33D3:59D:C8F9:4837:4D17}} को सूचित किया 07:57, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:चाय पर चर्चा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2308:16A7:8C5:77E6:AD5E:AB30}} को सूचित किया 07:58, 27 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:सलीम रज़ा रीवा]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=सलीम रज़ा रीवा}} को सूचित किया 04:44, 29 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:दिवेश भट्ट धर्म परिवर्तन कानून]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:E603:4B2E:9002:9205:4AF8:194A}} को सूचित किया 07:56, 29 अप्रैल 2019 (UTC) # [[:अर्णव कुमार सिंह]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:A02D:52AA:C9B7:3E6E:CBAD:95A9}} को सूचित किया 16:52, 30 अप्रैल 2019 (UTC) === मई 2019 === # [[:चित्र:BeautyPlus 20190502092126095 save.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nikesh Kashyap}} को सूचित किया 16:15, 3 मई 2019 (UTC) # [[:हापुड़ लिंचिंग केस]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:205:230E:5174:FFB9:5548:222D:55D3}} को सूचित किया 01:47, 4 मई 2019 (UTC) # [[:चुन्नामल]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:3323:99CF:643:E699:3ABA:4BA4}} को सूचित किया 01:55, 5 मई 2019 (UTC) # [[:सईद अंसारी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:205:A109:D450:436:EA2A:564F:BD17}} को सूचित किया 16:23, 5 मई 2019 (UTC) # [[:रौजर बेकन]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2405:204:A185:A3DF:FC00:5CE2:6C:6626}} को सूचित किया 16:24, 5 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mrstjeet.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Mrstjeet prajapti}} को सूचित किया 18:00, 9 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:ShriRoshanKumar.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=ShriRoshanKumar}} को सूचित किया 18:03, 9 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:Ravipal Singh Hisampur.jpg.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Parveen raaj hisampur}} को सूचित किया 18:04, 9 मई 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Pritam Pandey Bhojpuri Singer]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Pritam Pandey Bhojpuri Singer}} को सूचित किया 18:10, 9 मई 2019 (UTC) # [[:संज्ञानात्मक व्यवहार उपचार]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4064:51E:8DE6:0:0:608:D0AD}} को सूचित किया 16:46, 11 मई 2019 (UTC) # [[:विशाल उमर]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=112.79.238.100}} को सूचित किया 09:27, 12 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:Parveen.singh.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Ravipal singh Hisampur}} को सूचित किया 16:45, 13 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:Dharmendar hisampur.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Dharmendra hisampur}} को सूचित किया 16:46, 13 मई 2019 (UTC) # [[:चित्र:Nikesh Kashyap.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Nikesh Kashyap}} को सूचित किया 16:47, 13 मई 2019 (UTC) # [[:स्वतंत्र भारत का पहला आतंकवादी]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=2409:4064:60F:1B73:B904:B6A0:6D14:8257}} को सूचित किया 16:05, 14 मई 2019 (UTC) # [[:दिपक सैन]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Ackdeepak}} को सूचित किया 16:52, 27 मई 2019 (UTC) === जून 2019 === # [[:चित्र:IMG दर्द बुखार की दवा .jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Shriharbhajanmaavimalbrahminisgod}} को सूचित किया 03:57, 1 जून 2019 (UTC) # [[:सदस्य:Shriharbhajanmaavimalbrahminisgod]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Shriharbhajanmaavimalbrahminisgod}} को सूचित किया 03:58, 1 जून 2019 (UTC) # [[:नईदुनिया मिडिया लिमिटेड]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=182.70.254.83}} को सूचित किया 17:32, 4 जून 2019 (UTC) # [[:चित्र:Chouhan chakra.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Kevalprasad chouhan}} को सूचित किया 06:16, 17 जून 2019 (UTC) # [[:चित्र:VIKAS NISHAD BACCHU.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=VIKAS NISHAD (BACCHU)}} को सूचित किया 14:17, 18 जून 2019 (UTC) # [[:चित्र:Screenshot 20190502-081859-1.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=PRAHLAD BHATI KALYANPURA}} को सूचित किया 17:43, 21 जून 2019 (UTC) # [[:चित्र:Sanjay namdev Badshah.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Sanjay namdev}} को सूचित किया 17:44, 21 जून 2019 (UTC) === जुलाई 2019 === # [[:परवीन हिसामपुर]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=परवीन राज हिसामपुर}} को सूचित किया 17:45, 9 जुलाई 2019 (UTC) # [[:परवीन हिरनवाल]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=Parveen kumar paal}} को सूचित किया 10:14, 10 जुलाई 2019 (UTC) # [[:हजरत ईसा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=157.42.79.58}} को सूचित किया 03:02, 12 जुलाई 2019 (UTC) === अगस्त 2019 === # [[:शाहजहाँपुर(barbai, morena)]]: [[वि:हटाना#व5|शीह व5]] ({{tl|शीह-खाली}}); {{सदस्य|1=2402:8100:3847:745A:1:1:2008:1118}} को सूचित किया 17:28, 11 अगस्त 2019 (UTC) # [[:बिलासपूर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4043:2EAB:B8BF:0:0:244A:E10D}} को सूचित किया 17:29, 11 अगस्त 2019 (UTC) # [[:फराऊन]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=मोहम्मद मोहतरम}} को सूचित किया 17:32, 11 अगस्त 2019 (UTC) # [[:ऑर्गनाइजर (समाचार पत्र)]]: [[वि:हटाना#व3|शीह व3]] ({{tl|शीह-बर्बरता}}); {{सदस्य|1=47.247.227.200}} को सूचित किया 12:53, 13 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 15649834923057041.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Star Manish Youtuber}} को सूचित किया 09:23, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:श्रद्धेय अटल बिहारी बाजपेई जी के प्रथम पुण्यतिथि पर शत शत नमन.png]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=शुभम सिंह बाघेल}} को सूचित किया 09:24, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:रक्षाबंधन की बधाई.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=शुभम सिंह बाघेल}} को सूचित किया 09:24, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Parveen raaj.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Hemsingh kumar hisampur}} को सूचित किया 09:26, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Sarvesh Tripathi.png]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=रूद्र प्रताप}} को सूचित किया 09:27, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:अजय हुवर.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Ajay huvar}} को सूचित किया 09:27, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Kashish Raikwar.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Singer Anchor Kashish Raikwar}} को सूचित किया 09:29, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Singer Anchor Kashish Raikwar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Singer Anchor Kashish Raikwar}} को सूचित किया 09:29, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Singer Anchor actor kashish Raikwar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Singer Anchor Kashish Raikwar}} को सूचित किया 09:29, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Mahendra khateek.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Mahendra khateek}} को सूचित किया 09:30, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:चित्र:Harsh Beniwal.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Vrjbandhu}} को सूचित किया 09:31, 23 अगस्त 2019 (UTC) # [[:आरती बजाज]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4063:2208:850:34F8:153B:847A:AB96}} को सूचित किया 11:17, 28 अगस्त 2019 (UTC) === सितंबर 2019 === # [[:लक्ष्मीपत सिंहानिया]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=106.213.137.82}} को सूचित किया 16:29, 3 सितंबर 2019 (UTC) # [[:साँचा:देश आँकड़े ROK]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2401:4900:3618:3B00:1C9C:FFF:FE15:48F6}} को सूचित किया 16:47, 3 सितंबर 2019 (UTC) # [[:साँचा:जलवायु क्षेत्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.101.134.9}} को सूचित किया 16:47, 3 सितंबर 2019 (UTC) # [[:कुमार वीरेन्द्र]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.133.64.210}} को सूचित किया 16:35, 4 सितंबर 2019 (UTC) # [[:एकरुपयानोट]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:908D:A278:A11:597E:FF23:BEBE}} को सूचित किया 07:18, 5 सितंबर 2019 (UTC) # [[:Pagla जिला]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=103.59.142.110}} को सूचित किया 11:40, 7 सितंबर 2019 (UTC) # [[:बंबइया हिंदी]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:3205:D01A:3443:6FDC:368A:1862}} को सूचित किया 13:06, 8 सितंबर 2019 (UTC) # [[:मलिक ताहिर]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2405:204:A490:5F27:B31B:FE8:78C:FB6B}} को सूचित किया 17:12, 9 सितंबर 2019 (UTC) # [[:सुजीत]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=49.35.105.174}} को सूचित किया 17:18, 9 सितंबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Johar.JPG.JPG]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=J ansari}} को सूचित किया 06:51, 26 सितंबर 2019 (UTC) === अक्टूबर 2019 === # [[:पॉलिटिकल थेओरी (जर्नल)]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:70C:9BBC:0:0:2752:28B0}} को सूचित किया 16:04, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:-yarana.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Ram (vivek) bhadauriya mehgaon}} को सूचित किया 15:06, 24 अक्टूबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Himanshu jaykar.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Himanshu jaykar}} को सूचित किया 15:06, 24 अक्टूबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:PRAHLAD BHATI KALYANPURA.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=PRAHLAD BHATI KALYANPURA}} को सूचित किया 15:08, 24 अक्टूबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:मेरी पिक्चर.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=राजेश कुमार सियाग}} को सूचित किया 15:08, 24 अक्टूबर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Raja vaidya.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Raja vaidya}} को सूचित किया 15:09, 24 अक्टूबर 2019 (UTC) === नवम्बर 2019 === # [[:विक्रम साचोरा]]: [[वि:हटाना#व7|शीह व7]] ({{tl|शीह-प्रचार}}); {{सदस्य|1=2409:4052:2087:C051:597A:541F:7B34:9C12}} को सूचित किया 06:02, 3 नवम्बर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Dr.sk gupta.JPG]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Shashikant kumar gupta twincal}} को सूचित किया 16:27, 12 नवम्बर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Ramswaroop Regar.jpg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=Ramswaroop Regar}} को सूचित किया 16:28, 12 नवम्बर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Hrithik chauhan with Hrithik roshan picture.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=ऋतिक चौहान}} को सूचित किया 16:29, 12 नवम्बर 2019 (UTC) # [[:चित्र:ANKIT NAITHANI.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=ANKIT NAITHANI}} को सूचित किया 16:29, 12 नवम्बर 2019 (UTC) # [[:चित्र:Rockstar mk.jpeg]]: [[वि:हटाना#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|शीह-लाइसेंस}}); {{सदस्य|1=ROCKSTAR MK}} को सूचित किया 16:29, 12 नवम्बर 2019 (UTC) === June 2020 === # [[:चित्र:VIVEK RAJPUT .jpg]]: [[वि:हटाना#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|शीह-फ़ालतू}}); {{सदस्य|1=Vivek Rajput prerna}} को सूचित किया 06:10, 21 जून 2020 (UTC) === August 2020 === # [[:मुहम्मद तृतीय कार्डोबा]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=112.79.105.71}} को सूचित किया 08:05, 27 अगस्त 2020 (UTC) === September 2020 === # [[:अल्जीरिया के प्रधानमंत्री]]: [[वि:हटाना#व2|शीह व2]] ({{tl|शीह-परीक्षण}}); {{सदस्य|1=2409:4052:2103:E41F:0:0:1E9B:38AD}} को सूचित किया 06:05, 23 सितंबर 2020 (UTC) === अप्रैल 2022 === # [[:चित्र:FB IMG 1649242580796.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:FB_IMG_1649242580796.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=SHEELA PANDIT PARJAPATI}} को सूचित किया गया 10:44, 16 अप्रैल 2022 (UTC) # [[:चित्र:Chandrakant Kannake 2003.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Chandrakant_Kannake_2003.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}); सदस्य {{user|1=Chandrakant kannake}} को सूचित किया गया 18:18, 20 अप्रैल 2022 (UTC) # [[:चित्र:Sheela pandit Parjapati.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Sheela_pandit_Parjapati.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=SHEELA PANDIT PARJAPATI}} को सूचित किया गया 18:19, 20 अप्रैल 2022 (UTC) # [[:चित्र:FB IMG 1649242573305.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:FB_IMG_1649242573305.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=SHEELA PANDIT PARJAPATI}} को सूचित किया गया 18:22, 20 अप्रैल 2022 (UTC) # [[:चित्र:Chandrakant Kannake 2003.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Chandrakant_Kannake_2003.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}); सदस्य {{user|1=Chandrakant kannake}} को सूचित किया गया 12:56, 25 अप्रैल 2022 (UTC) === जून 2022 === # [[:सदस्य:Dr. Subrata Chowdhury PhD]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); सदस्य {{user|1=Dr. Subrata Chowdhury PhD}} को सूचित किया गया 17:47, 24 जून 2022 (UTC) === जुलाई 2022 === # [[:कनक रंजन ठाकुर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Himraj Singh rathore}} को सूचित किया गया 12:55, 19 जुलाई 2022 (UTC) # [[:Anurag Dixit - अनुराग दीक्षित ( VIDHAYAK Ji )]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=VIDHAYAK JI AD}} को सूचित किया गया 17:43, 21 जुलाई 2022 (UTC) # [[:सदस्य:VIDHAYAK JI AD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); सदस्य {{user|1=VIDHAYAK JI AD}} को सूचित किया गया 17:45, 21 जुलाई 2022 (UTC) # [[:सदरुन्निसा उर्फ नवाब बेगम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Naeem Ahmed alvi}} को सूचित किया गया 17:57, 21 जुलाई 2022 (UTC) # [[:उम्मत उल जहरा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Naeem Ahmed alvi}} को सूचित किया गया 17:59, 21 जुलाई 2022 (UTC) # [[:शम्सुन्निसा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Naeem Ahmed alvi}} को सूचित किया गया 18:00, 21 जुलाई 2022 (UTC) # [[:नग्नवाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=नशरो नामी}} को सूचित किया गया 18:11, 21 जुलाई 2022 (UTC) === फ़रवरी 2023 === # [[:मोहम्मद सैयुब]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=Saiyub786}} को सूचित किया गया 17:16, 16 फ़रवरी 2023 (UTC) === अप्रैल 2023 === # [[:अर्सलान सुल्तान अंसारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); सदस्य {{user|1=AryanDigital}} को सूचित किया गया 17:09, 17 अप्रैल 2023 (UTC) === जनवरी 2025 === # [[:सैय्यद मुहम्मद वासिल अशरफ जिलानी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Syedalihasan21}} को सूचित किया गया 16:46, 16 जनवरी 2025 (UTC) === मार्च 2025 === # [[:हरक्यूलस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); सदस्य {{user|1=Mohammad Suhail Ansari}} को सूचित किया गया 05:25, 29 मार्च 2025 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:कमला : झरिया की एक आवाज जो देश भर में गूंज रही थी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:53, 29 जुलाई 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:मोहम्मद रफत]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 06:38, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/दूसरा चक्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 06:06, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) aejik3p53a64crpp19rjzdjisi1h9eo टाइफ़ून टिप 0 896354 6635555 6598317 2026-10-30T12:05:48Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635555 wikitext text/x-wiki {{Infobox tropical cyclone |Name=सुपर टाइफून टिप (वॉर्लिंग) |Type=सुपर टाइफून |Year=1979 |Basin=WPac |Image location=Tip 1979-10-12.jpg |Image name=Typhoon Tip at global peak intensity on October&nbsp;12, 1979 |Formed=October 4, 1979 |Dissipated=October 24, 1979 |Extratropical=October 19 |1-min winds=165 |10-min winds=140 |Pressure=870 |Pressurepost=दुनिया में सबसे कम दबाब वाला रेकॉर्ड |Damages= |Fatalities=99 total |Areas=[[Caroline Islands]], [[फ़िलीपीन्स]], [[Korean Peninsula]], [[जापान]], [[Northeast China]], [[Russian Far East]], [[Alaska]] |Hurricane season=1979 प्रशांत आंधी मौसम }} '''टाइफून टिप''', फिलीपींस में टाइफून वॉर्लिंग के रूप में जाना जाता है, यह अब तक का दर्ज किया गया सबसे बड़ा और सबसे गहन [[उष्णकटिबंधीय चक्रवात]] था। अमेरिकी वायुसेना के विमानों ने तूफान में 60 मौसम टोही अभियानों का संचालन किया<ref name="jtwc">{{cite journal|doi=10.1175/1520-0493(1980)108<1915:AAOSTT>2.0.CO;2|author1=George M. Dunnavan|author2=John W. Dierks|year=1980|issn=1520-0493|title=An Analysis of Super Typhoon Tip (October 1979)|publisher=Joint Typhoon Warning Center|journal=Monthly Weather Review|issue=II|volume=108|accessdate=2007-01-24|url=http://journals.ametsoc.org/doi/pdf/10.1175/1520-0493%281980%29108%3C1915%3AAAOSTT%3E2.0.CO%3B2|format=PDF|pages=1915&ndash;1923|bibcode=1980MWRv..108.1915D|archive-url=https://www.webcitation.org/69wpMKcL4?url=http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0493%281980%29108%3C1915%3AAAOSTT%3E2.0.CO%3B2|archive-date=16 अगस्त 2012|url-status=live}}</ref>, जिससे टिप सबसे निकट से देखे हुए उष्णकटिबंधीय चक्रवातों में से एक बना। पूरे देश में बड़े पैमाने पर बाढ़ आई और कुल 42 मौतें हुई; अपतटीय जहाजों की तबाही में 44 लोग मारे गए या लापता हैं।<ref>{{cite web |last=Little |first=Vince |url=http://www.stripes.com/news/marines-recall-1979-fire-at-camp-fuji-that-claimed-13-lives-1.70045 |title=Marines recall 1979 fire at Camp Fuji that claimed 13 lives |publisher=Stars and Stripes |date=2007-10-19 |accessdate=2016-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017123840/https://www.stripes.com/news/marines-recall-1979-fire-at-camp-fuji-that-claimed-13-lives-1.70045 |archive-date=17 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> ==मौसम संबंधी इतिहास== ==प्रभाव== टाइफ़ून टिप रिकॉर्ड किया हुआ सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय चक्रवात था, जो १३८० मील (२२२० किमी) का व्यास का था, अगस्त १९५१ में टाइफून मार्गे द्वारा सेट किए गए ७०० मील (११३० किमी) के पिछले रिकॉर्ड से लगभग दोगुने। अपने सबसे बड़े टिप में, संयुक्त राज्य अमेरिका के करीब आधे आकार का था। चोटी की तीव्रता पर टाइफून टिप की केंद्र का तापमान 30 डिग्री सेल्सियस (86 डिग्री फारेनहाइट) था और इसे अपवादतः उच्च माना गया था। 160 मील प्रति घंटे (260 किमी / घं) की 10 मिनट की निरंतर हवाओं के साथ, टाइफ़ून टिप जापान [[मौसम विज्ञान]] एजेंसी द्वारा पूर्ण उष्णकटिबंधीय चक्रवात सूची में सबसे बड़ा और भयंकर चक्रवात है।<ref name="jma">{{cite web|author=Japan Meteorological Agency|date=2010-01-12|title=Best Track for Western North Pacific Tropical Cyclones|accessdate=2010-01-12|format=TXT|url=http://www.jma.go.jp/jma/jma-eng/jma-center/rsmc-hp-pub-eg/Besttracks/bst_all.txt|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130625032417/http://www.jma.go.jp/jma/jma-eng/jma-center/rsmc-hp-pub-eg/Besttracks/bst_all.txt|archivedate=2013-06-25|df=}}</ref> १९७५ में सुपर टाइफ़ून जून द्वारा निर्धारित पिछले रिकॉर्ड की तुलना में 870 "एम् बार" (25.6 9 एचएच), 6 एमबार (0.18 एचएच) के दबाव के साथ, तूफान रिकॉर्ड पर सबसे तीव्र उष्णकटिबंधीय चक्रवात था। एक विस्तृत अध्ययन के बाद, तीन शोधकर्ताओं ने निर्धारित किया कि १९९५ में एंजेला और १९९२ में गेय की ,टाइफ़ून टिप की तुलना में अधिक डीवोरक संख्या दर्ज की गई और निष्कर्ष निकाला कि दोनों में से एक या दोनों टाइफ़ून टिप से अधिक तीव्र हो सकते है। हाल के अन्य तूफानों को शिखर से टिप की तुलना में गहरा भी हो सकता है; उदाहरण के लिए, 2013 की टाइफ़ून टिप के लिए सैटेलाइट-व्युत्पन्न तीव्रता का अनुमान है कि इसका मूल दबाव 858 एम्बार (25.34 एचएच) से भी कम हो सकता है<ref name="mcb"/><ref>{{cite news|title=Second U.S. Marine Dies In Typhoon-Caused Fire|date=1979-10-20|newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{cite news|title=Marine Killed in Japanese Typhooe [sic]|date=1979-10-20|newspaper=The Washington Post}}</ref>। ==रिकॉर्ड और मौसम संबंधी आंकड़े== {{Storm path|Tip 1979 track.png|alt=Satellite image of the path of the typhoon. It starts in the Pacific Ocean east of the Philippines, arcs through Japan, and ends near the Aleutian Islands.}} [[Image:Typhoon Tip and Typhoon Sarah (1979).png|right|Global satellite image of Typhoon Tip near peak strength, and [[1979 Pacific typhoon season#Typhoon Sarah (Trining-Uring)|Typhoon Sarah]] heading toward Vietnam|thumb|220px]] [[Image:Typhoonsizes.jpg|left|frame|Depictions of Typhoon Tip and [[Cyclone Tracy]] (one of the smallest tropical cyclones ever recorded) superimposed on a map of the United States.]] {| class="wikitable" |+[[List of the most intense tropical cyclones&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhEmQ7B Phr3DqjD7QA wICFOVZrQ|सबसे तेज़ प्रशांत टाइफोन्स]] ! rowspan="2" |आंधी ! rowspan="2" |ऋतु ! colspan="2" |दबाव |- !hPa !inHg |- |टिप |[[1979 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhumV9WQg7ErrUgjVMYcXm-dfDKoA|1979]] |870 |25.7 |- |[[Typhoon June (1975)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgNSlr-BDXNgDYY0aRnfov9PkFkmg|जून]] |[[1975 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjvW DQ3oUCXOmjKlvuoCW g2EKSA|1975]] |876 |25.9 |- |[[Typhoon Nora (1973)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgTfkPLZq2wHU5p5qPUVFzQAvmWSQ|नोरा]] |[[1973 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhdnnlEykBbro8nXpmcJW3g3o7NiQ|1973]] |877 |25.9 |- |[[Typhoon Ida (1958)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhi1igvPDeGRWGw YIJU1JJ3AyOF-A|आईडीए]] |[[1958 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgoYfbb7Sj2N3GlZqg0PBmO0B01zw|1958]] |877 |25.9 |- |[[Typhoon Kit (1966)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjQKjIe2790UeKZTImd4wNThYo3Pw|किट]] |[[1966 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjnQGd-PEspzIU6lKAIEgJ dqfVRA|1966]] |880 |26.0 |- |[[1978 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhiTfEUTUvCkiY2oQXdBGsZjHv5vcA#Typhoon Rita|रीता]] |[[1978 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhiTfEUTUvCkiY2oQXdBGsZjHv5vcA|1978]] |880 |26.0 |- |[[Typhoon Vanessa (1984)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgDkOffdDfhUt548er5dtbxS08hRg|वैनेसा]] |[[1984 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhzI60TQSmN72SjSakvzIA2eeYgKA|1984]] |880 |26.0 |- |[[Typhoon Irma (1971)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhcqgDVz01pZTFvo5ryEadfVCwDJw|इरमा]] |[[1971 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhn4R4qrA64kNUFtVsjmzeV3upQaQ|1971]] |884 |26.1 |- |[[Typhoon Nina (1953)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhf4d mEHoMKKHW-f29QulDpGTIHA|नीना]] |[[1953 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjbD Vs9wnwHA9KYFRUUFod idK0w|1953]] |885 |26.1 |- |[[Typhoon Joan (1959)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgDLFbA0TdbhLsZgmIU47tk3SHnqQ|जोआन]] |[[1959 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjeODob6jJyHP9MBRN4yoI4TFhBGA|1959]] |885 |26.1 |- |[[Typhoon Forrest (1983)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhz3yijP8zj5eiwu9vm5G0jIdPpVg|फॉरेस्ट]] |[[1983 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhjroM5lv2O095nIacbJwVuP9aGwng|1983]] |885 |26.1 |- |[[Typhoon Megi (2010)&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhi3M3DH7VFTioAoGAE2AvYQ8U9HMA|Megi]] |[[2010 Pacific typhoon season&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhgl2wJWMfp28U55CFXm5syp1lRHbg|2010]] |885 |26.1 |- ! colspan="5" |स्रोत: जेएमए टाइफ़ून सर्वश्रेष्ठ ट्रैक विश्लेषण उत्तर पश्चिमी प्रशांत महासागर के लिए जानकारी <span class="notranslate">[https://translate.googleusercontent.com/translate_c?act=url&depth=1&hl=en&ie=UTF8&prev=_t&rurl=translate.google.com&sl=auto&sp=nmt4&tl=hi&u=https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_most_intense_tropical_cyclones&xid=17259,15700023,15700124,15700149,15700168,15700173,15700186,15700201&usg=ALkJrhhEmQ7B_Phr3DqjD7QA_wICFOVZrQ सबसे तेज़ प्रशांत टाइफोन्स]</span>  |} == इन्हें भी देखें == * तूफान पेट्रीसिया * उष्णकटिबंधीय चक्रवात रिकॉर्ड की सूची * टाइफाउन नैन्सी (1 9 61) * टिप नामित अन्य उष्णकटिबंधीय चक्रवात * टाइफून विफा (2013) * टाईफून लैन - 2017 में एक तूफान जो टिप के पीछे रिकॉर्ड में दूसरा सबसे बड़ा था * उष्णकटिबंधीय तूफान मार्को (2008) - रिकॉर्ड पर सबसे छोटा उष्णकटिबंधीय चक्रवात। * तूफान हैयान (2013) ==नोट्स== == सन्दर्भ == [[श्रेणी:चक्रवात]] [[श्रेणी:प्रोजेक्ट टाइगर लेख प्रतियोगिता के अंतर्गत बनाए गए लेख]] tjxtjhrrv0symbnusn864yb3wl5ci10 अंजू बाला (राजनीतिज्ञ) 0 899144 6635733 5818146 2026-10-31T06:24:50Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635733 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | name = डॉ० अंंजू बाला | native_name = | native_name_lang = | image = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1979|09|06|df=y}} | birth_place = [[कठुआ]], [[जम्मू और कश्मीर]] | nationality =[[भारतीय]] | residence = | constituency_MP = [[मिश्रिख]] लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र | parliament = भारतीय | term_start = 16 मई 2014 | term_end = 24 मई 2019 | predecessor = [[अशोक कुमार रावत]] | successor = [[अशोक कुमार रावत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = {{marriage|कृष्ण कुमार सिंह उर्फ़ सतीश वर्मा|}} | children = 1 पुत्री <br> 1 पुत्र | profession = राजनीतिज्ञ, प्रशासनिक सेवा | website = [https://dranjubala.com/ www.dranjubala.com] | footnotes = | date = 15 अक्टूबर | year = 2015 | source = }} '''डॉ० अंजू बाला''' (जन्म [[९ सितम्बर]], [[१९७९|1979]] [[कठुआ]], [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू-कश्मीर]], [[भारत]]) एक राजनैतिक चेहरा है जोकि [[भारत]] की [[सोलहवीं लोक सभा|सोलहवीं लोकसभा]] में [[१६वीं लोक सभा के सदस्यों की सूची|सांसद]] हैं।<br> [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014 के चुनावों]] में इन्होंने [[उत्तर प्रदेश]] की [[मिश्रिख]] लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र से [[भारतीय जनता पार्टी]] की ओर से भाग लिया और 87 हजार 363 वोटों से अपने प्रतिद्वंदी [[अशोक कुमार रावत]] को मात दी, [[मिश्रिख]] लोकसभा सीट से 2014 में [[भारतीय जनता पार्टी]] के टिकट पर चुनाव जीतने वाली [[अंजू बाला]] का संसद में प्रदर्शन और भी बेहतर रहा, 8 जनवरी 2019 तक चले सत्र के दौरान उन्होंने 98.44 फीसदी उपस्थिति दर्ज कराई इस दौरान 321 दिन चले सत्र में वो 316 दिन उपस्थित रहीं जिसके अंतर्गत उन्होंने 232 सवाल उठाए और 125 बहस में हिस्सा लिया। =='''आरंभिक राजनीतिक जीवन'''== इन्होंने 2010 में इन्होंने सक्रिय राजनीति में प्रवेश किया और उत्तर प्रदेश के मल्लावां क्षेत्र से ब्लॉक प्रमुख चुनी गईं। तीन साल बाद वह भारतीय जनता पार्टी में शामिल हो गईं और अगले ही वर्ष लोकसभा के लिए चुनी ली गईं।<br> लोकसभा [[मिश्रिख]] में कुल मिलाकर पांच विधानसभाएं आती हैं जिसमें [[बिल्हौर]] विधानसभा में [[अन्जू बाला]] को सबसे ज्यादा बढ़त मिली और अन्जू बाला [[बिल्हौर]] विधानसभा में अधिक लोकप्रिय हो गईं।<br> अपनी लोकप्रियता एवं [[नरेन्द्र मोदी]] जी के लोकप्रिय नेतृत्व में लोकसभा के अंतर्गत आने वाली सभी विधानसभाओं में कमल खिला दिया और एक बाफ फिर 2017 के विधानसभा चुनाव में अपने कुशल कार्य क्षमता का प्रदर्शन किया [[जम्मू और कश्मीर|जम्मू-कश्मीर]] के [[कठुआ]] नगर में जन्म होने के कारण [[अंजू बाला]] कश्मीर के हालातों से अत्यधिक परिचित हैं और कश्मीर में [[अलगाववाद]] की समस्या को देश की सबसे बड़ी समस्या मानती हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] 8cnb96838dtuoe2kfxz6cpynf3rrb8b अंकित राजपूत 0 899818 6635687 6538110 2026-10-31T02:34:53Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635687 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = अंकित राजपूत | image = | country = भारत | fullname = अंकित सिंह राजपूत | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1993|12|4|df=yes}} | birth_place = [[कानपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | heightft =6’2” | heightinch = | heightm =187cm | batting = दाहिने हाथ से | bowling = दाहिने हाथ से | role = [[गेंदबाज]] | club1 = उत्तर प्रदेश | year1 = 2012/13–वर्तमान | club2 = [[चेन्नई सुपर किंग्स]] | year2 = 2013 | club3 = [[कोलकाता नाईट राइडर्स|कोलकाता नाइट राइडर्स]] | year3 = 2016–2017 | clubnumber3 = 03 | club4 = [[किंग्स इलेवन पंजाब]] राजस्थान रॉयल्स | year4 = 2018-19-2020 | clubnumber4 = 3 | clubnumber1 = | deliveries = गेंदें | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी]] | matches1 = 80 | runs1 = 354 | bat avg1 = 5.6 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 40 | deliveries1 = 5424 | wickets1 = 248 | bowl avg1 = 29.64 | fivefor1 = 9 | tenfor1 = 1 | best bowling1 = 6/25 | catches/stumpings1 = 6/– | column2 = [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए]] | matches2 = 51 | runs2 = 97 | bat avg2 = 6.9 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 18 | deliveries2 = 708 | wickets2 = 73 | bowl avg2 = 27.83 | fivefor2 = 1 | tenfor2 = n/a | best bowling2 = 5/33 | catches/stumpings2 = 2/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी२०]] | matches3 = 87 | runs3 = 66 | bat avg3 = 7.3 | 100s/50s3 = -/- | top score3 = 8 | deliveries3 = 644 | wickets3 = 105 | bowl avg3 = 19.09 | fivefor3 = 3 | tenfor3 = n/a | best bowling3 = 5/14 | catches/stumpings3 = 2/- | date = 09 April | year = 2017 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/591650.html क्रिकइन्फो }} '''अंकित सिंह राजपूत''' (जन्म ०४ दिसंबर १९९३ को राजपूत परिवार में हुआ था) एक [[भारतीय]] [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्रथम श्रेणी क्रिकेट खिलाड़ी]] हैं <ref>{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/591650.html |title=Ankit Rajpoot – Cricinfo |access-date=23 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423174824/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/591650.html |archive-date=23 अप्रैल 2018 |url-status=live }}</ref> जो घरेलू क्रिकेट में [[उत्तर प्रदेश]] के लिए खेलते हैं। <ref>{{Cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ranji-trophy-2012/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=7515;team=2212;type=tournament |title=Ranji Trophy, 2012/13 – Uttar Pradesh / Records / Batting and bowling averages |access-date=23 अप्रैल 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012203352/http://stats.espncricinfo.com/ranji-trophy-2012/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=7515;team=2212;type=tournament |archive-date=12 अक्तूबर 2017 |url-status=live }}</ref> और यू पी रणजी के कप्तान भी रहे है।ये एक दाहिने हाथ के मध्यम तेज गति के गेंदबाज हैं जिन्होंने २०१२-१३ रणजी ट्रॉफी के दौरान अपनी शुरुआत की थी। इन्होंने उस सत्र में १८ मैचों में ३१ विकेट लिए थे। इसके बाद इन्होंने [[चेन्नई सुपर किंग्स]] के लिए हस्ताक्षर किया था। [[मुंबई इंडियंस]] के खिलाफ अपनी शुरुआत करने के बाद, उन्होंने [[रिकी पोंटिंग]] को अपने पहले ही ओवर में आउट कर दिया था। इसके बाद ६ फरवरी २०१६ को आईपीएल टीम [[कोलकाता नाईट राइडर्स|कोलकाता नाइट राइडर्स]] ने इन्हें खरीद लिया था।<ref>[https://twitter.com/KKRiders/status/695907266378092544 Kolkata Knight Riders Welcome Ankit Rajpoot]</ref> इसके बाद जनवरी २०१८ में, उन्हें [[२०१८ इंडियन प्रीमियर लीग]] की नीलामी में [[किंग्स इलेवन पंजाब]] ने ३ करोड़ में खरीदा।<ref name="IPL2018">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22218394/ipl-2018-player-auction-list-sold-unsold-players |title=List of sold and unsold players |accessdate=27 January 2018 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180128031100/http://www.espncricinfo.com/story/_/id/22218394/ipl-2018-player-auction-list-sold-unsold-players |archive-date=28 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref> आईपीएल इतिहास के पहले अनकैप्ड प्लेयर है जिन्होंने आईपीएल में एक मैच में ५ विकेट लिए। इंडिया ए टीम, सेंट्रल जोन के लिए दिलीप ट्रॉफी, शेष भारत के लिए ईरानी ट्रॉफी भी खेले । ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:दाहिने हाथ के गेंदबाज]] [[श्रेणी:कानपुर के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:किंग्स इलेवन पंजाब के क्रिकेट खिलाड़ी]] 1gp3qevbvp1c5aejf6ya7i7zfmxomcp ईश्वरचंद्र गुप्त 0 906923 6635661 6524179 2026-10-30T19:54:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635661 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ईश्वरचन्द्र गुप्त<br/>ঈশ্বরচন্দ্র গুপ্ত | image =IshwarChandraGupta.jpg | caption = ईश्वरचन्द्र गुप्त | birth_date = मार्च 1812 | birth_place = [[कंचनपाड़ा]], [[२४ परगना]], [[बंगाल]] | death_date = 23 जनवरी, 1859 | death_place = [[कोलकाता]] | nationality = [[भारतीय]] | occupation = कवि, विद्वान, लेखक | spouse = | ethnicity = [[बंगाली]] | religion = हिन्दू }} '''ईश्वरचन्द्र गुप्त''' ({{lang-bn|ঈশ্বরচন্দ্র গুপ্ত}}; मार्च 1812 – 23 जनवरी 1859) [[भारत]] के एक प्रसिद्ध [[बंगाली भाषा|बांग्ला]] कवि, लेखक एवं पत्रकार थे। उनका जन्म कंचनपल्ली (वर्तमान [[कंचनपाड़ा]]) में हुआ था जो बंगाल के [[उत्तरी २४ परगना जिला]] में है।<ref name="bp">{{cite book |last=Kahaly |first=Anirudha |year=2012 |chapter=Gupta, Ishwar Chandra |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta,_Ishwar_Chandra |editor1-last=Islam |editor1-first=Sirajul |editor1-link=Sirajul Islam |editor2-last=Jamal |editor2-first=Ahmed A. |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |edition=Second |publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210445/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Gupta,_Ishwar_Chandra |archive-date=4 मार्च 2016 |access-date=18 मई 2018 |url-status=dead}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[सम्बाद प्रभाकर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बांग्ला कवि]] oltzw2xye3hzkehlmx08vfopo1bu4zl डसॉल्ट राफेल 0 957097 6635778 6603867 2026-10-31T07:19:42Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635778 wikitext text/x-wiki {|{{Infobox aircraft begin |name= रफ़ाल<br>Rafale |image=File:Rafale_-_RIAT_2009_(3751416421).jpg{{!}}border |caption=2009 में आकाश में उड़ता हुआ एक डासो रफ़ाल-बी |alt= }}{{Infobox aircraft type |type= मल्टीरोल लड़ाकू विमान |national origin= [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] |manufacturer= डासो विमानन |designer= |first flight= रफ़ाल-ए डेमो: {{start date|1986|07|04|df=yes}} <br/>रफ़ाल-सी: {{start date|1991|05|19|df=yes}} |introduced= {{start date|2001|05|18|df=yes}} |retired= |status= सेवा में |primary user= फ़्रांसीसी वायुसेना <!--Limit one (1) primary user. Top 4 users listed in 'primary user' and 'more users' fields based on number of their fleets. --> |more users= फ़्रेंच नौसेना <br/>मिस्र की वायुसेना <!-- <br/>भारतीय वायु सेना & क़तर वायु सेना None in service now. --> <!-- Limit is three (3) in 'more users' field, three (3) total users with primary user. Please separate with <br/>.--> |produced= 1986–वर्तमान |number built= 165 ({{as of|2018|07|lc=on}})<ref>{{Cite web |url=https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2018/07/Dassault-Aviation-Press-Conference-July-19-2018.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720135707/https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2018/07/Dassault-Aviation-Press-Conference-July-19-2018.pdf |archive-date=20 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2018/01/DASSAULT-AVIATION-Communique-financier-VGB.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110234013/https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2018/01/DASSAULT-AVIATION-Communique-financier-VGB.pdf |archive-date=10 जनवरी 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/76901/dassault-reveals-orders-deliveries-for-2017|title=Dassault reveals orders, deliveries for 2017 - Jane's 360|website=www.janes.com|access-date=22 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175859/http://www.janes.com/article/76901/dassault-reveals-orders-deliveries-for-2017|archive-date=10 जनवरी 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/07/Dassault-Aviation-Press-Conf-July-26-2017.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808153957/https://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/07/Dassault-Aviation-Press-Conf-July-26-2017.pdf |archive-date=8 अगस्त 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/03/conf-de-presse-8-mars-v060317-EN.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308221107/http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/03/conf-de-presse-8-mars-v060317-EN.pdf |archive-date=8 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="auto">{{cite news |url= http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/262360/Egypt/Politics-/Egypt-receives-third-batch-of-Rafale-fighter-jets-.aspx |work= ahram.org.eg |title= Egypt receives third batch of Rafale fighter jets from France |date= 5 April 2017 |language= en |access-date= 22 सितंबर 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170405182257/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/262360/Egypt/Politics-/Egypt-receives-third-batch-of-Rafale-fighter-jets-.aspx |archive-date= 5 अप्रैल 2017 |url-status= live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/03/2016-12_Communique_financier_EN-v-070317.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222354/http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/2/files/2017/03/2016-12_Communique_financier_EN-v-070317.pdf |archive-date=8 मार्च 2017 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/1/files/2016/07/conf-pressGB.pdf |format=PDF |title=Press Conference – July, 21st 2016 : Éric TRAPPIER, Chairman & CEO |website=Dassault-aviation.com |accessdate=2016-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160816150226/http://www.dassault-aviation.com/wp-content/blogs.dir/1/files/2016/07/conf-pressGB.pdf |archive-date=16 अगस्त 2016 |url-status=live }}</ref> |program cost= €45.9 बिलियन <small>(as of FY2013)</small><ref name=Francebudget2013>{{cite web |url=http://www.senat.fr/rap/a13-158-8/a13-158-814.html |title=Projet de loi de finances pour 2014 : Défense : équipement des forces et excellence technologique des industries de défense |language=fr |publisher=Senate of France |date=21 November 2013 |accessdate=2 July 2014 |quote=Avant prise en compte du projet de LPM, le coût total du programme pour l'Etat était de 45,9 Mds €2013. Le coût unitaire (hors coût de développement) de 74 M€2013 pour le Rafale B (pour 110 avions) de 68,8 M€2013 pour le Rafale C (pour 118 avions) et de 79 M€2011 pour le Rafale M (pour 58 avions)."<br>'''Translated:''' Before taking into account the draft Trademark Law, the total cost of the program for the state was 45.9 billion € 2013. Unit cost (excluding development costs) of €74M 2013 for the Rafale B (110 aircraft) €68.8M 2013 for the Rafale C (for 118 aircraft) and 79 M € 2011 for the Rafale M (58 aircraft). |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326001026/http://www.senat.fr/rap/a13-158-8/a13-158-814.html |archive-date=26 मार्च 2014 |url-status=dead }}</ref> (US$62.7&nbsp;बिलियन) |unit cost=रफ़ाल-बी: €74M (फ़्लाईवे लागत, FY2013)<ref name=Francebudget2013 /> <br />रफ़ाल-सी: €68.8M (फ़्लाईवे लागत, FY2013)<ref name=Francebudget2013 /> <br />रफ़ाल-एम: €79M (फ़्लाईवे लागत, FY2011)<ref name=Francebudget2013 /> |developed from= |variants with their own articles= }} |} '''डासो रफ़ाल''' या '''रफ़ाल''' (फ़्रांसीसी उच्चारण: [ʁafal], शाब्दिक अर्थ है "हवा का गहरा" <ref>{{plainlist|* {{cite web|url=http://www.wordreference.com/fren/rafale|title=rafale|work=WordReference|accessdate=26 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126102536/http://www.wordreference.com/ren/rafale|archive-date=26 नवंबर 2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.wordreference.com/enfr/gust%20of%20wind|title=gust of wind|work=WordReference|accessdate=26 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126122440/http://www.wordreference.com/enfr/gust%20of%20wind|archive-date=26 नवंबर 2015|url-status=dead}}}}</ref> <ref>Langenscheidt Taschenwörterbuch Englisch-Französisch p471</ref> और "अधिक आग की भावना में") एक फ़्रेंच दोहरे इंजन वाला, कैनर्ड डेल्टा विंग, मल्टीरोल डासो एव़िएशन द्वारा डिज़ाइनड और निर्मित एक [[लड़ाकू विमान]] है। हथियार की एक विस्तृत शृंखला के साथ सुसज्जित, रफ़ाल का उद्देश्य वायु वर्चस्व, हस्तक्षेप, हवाई पुनर्मिलन, ज़मीन समर्थन, गहराई से मार, विरोधी जहाज़ हड़ताल और परमाणु प्रतिरोध मिशन करने का है। रफ़ाल को डासो द्वारा "ओमनीरोले" विमान के रूप में जाना जाता है। 1970 के दशक के अंत में, फ़्रांसीसी वायुसेना और नौसेना अपने मौजूदा बेड़े को प्रतिस्थापित करने और समेकित करने की मांग कर रहे थे। विकास लागत को कम करने और संभावित बिक्री को बढ़ावा देने के लिए, फ़्रांस ने यूके, [[जर्मनी]], [[इटली]] और [[स्पेन]] के साथ एक चुस्त बहुउद्देश्यीय लड़ाकू, यूरोफ़ाइटर टाइफ़ून का उत्पादन करने के लिए एक व्यवस्था में प्रवेश किया। कार्यशालाओं और अलग-अलग आवश्यकताओं के बाद के असहमति ने [[फ़्रान्स|फ़्रांस]] के अपने विकास कार्यक्रम की खोज की। डासो ने एक तकनीकी प्रदर्शक बनाया जो पहली बार जुलाई 1986 में आठ साल के फ़्लाइट-टेस्ट प्रोग्रैम के हिस्से के रूप में उड़ान भर गया, जिससे परियोजना के आगे बढ़ने का मार्ग प्रशस्त हो गया। रफ़ाल अपने युग के अन्य यूरोपीय सेनानियों से अलग है कि यह लगभग पूरी तरह से एक देश द्वारा बनाया गया है, जिसमें फ्रांस के प्रमुख रक्षा ठेकेदारों जैसे डासो, थाल्संड सफ़्रान शामिल हैं। कई एयरक्राफ़्ट्स के एवियनिक्स और फ़ीचर्ज़, जैसे प्रत्यक्ष आवाज़ इनपुट, आरबीई 2 एए सक्रिय इलेक्ट्रॉनिक स्कैन किए गए सरणी (एईएसए) रेडार और ऑप्ट्रोनिक सेक्टीयर फ़्रंटल इन्फ़्रारेड सर्च ऐंड ट्रैक (आईआरएसटी) सेंसर, घरेलू रूप से विकसित किए गए और रफ़ाल कार्यक्रम के लिए उत्पादित किए गए। मूल रूप से 1996 में सेवा में प्रवेश करने के लिए निर्धारित किया गया था, रफ़ाल को [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] के बजट में कटौती और प्राथमिकताओं में बदलाव के कारण महत्वपूर्ण देरी हुई थी। यह विमान तीन मुख्य रूपों में उपलब्ध है: रफ़ाल-सी (सिंगल सीट भूमि-आधारित संस्करण), रफ़ाल-बी जुड़वाँ (सीट भूमि-आधारित संस्करण), और रफ़ाल-एम (सिंगल सीट वाहक-आधारित संस्करण)। रफ़ाल फ़्रांसीसी वायु सेना और फ़्रेंच नौसेना में वाहक-आधारित संचालन दोनों के लिए बनाया जा रहा है। रफ़ाल को कई देशों में निर्यात के लिए विपणन किया गया है, और [[भारतीय वायुसेना]], [[मिस्र]] वायुसेना और क़तर वायुसेना द्वारा ख़रीद के लिए चुना गया था। [[अफ़ग़ानिस्तान]], [[लीबिया]], [[माली]], [[इराक़]] और [[सीरिया]] में रफ़ाल का इस्तेमाल किया गया है। रफ़ाल के हथियार और एवियनिक्स के कई उन्नयन 2018 में पेश किए जाने की योजना है।<ref>{{cite web |url=http://www.dassault-aviation.com/en/dassault-aviation/press/press-kits/rafale-f3-r-standard-launched/ |title=RAFALE "F3 R" standard launched |publisher=Dassault Aviation |date=10 January 2014 |accessdate=25 December 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140113075943/http://www.dassault-aviation.com/en/dassault-aviation/press/press-kits/rafale-f3-r-standard-launched |archivedate=13 January 2014}}</ref> ==संचालक== [[File:Rafale Operators.png|thumb|400px|ऑर्डर के साथ, नीले रंग में डासो रफ़ाल ऑपरेटरों के साथ मानचित्र]] {{flag|फ़्रांस}} फ़्रांसीसी वायुसेना - 91;.<ref>{{cite web |last= Rahir| first= Patrick| url= http://www.defensenews.com/article/20130802/DEFREG01/308020007/France-Cut-Rafale-Order-Betting-Exports | archive-url= https://archive.today/20130804055858/http://www.defensenews.com/article/20130802/DEFREG01/308020007/France-Cut-Rafale-Order-Betting-Exports | url-status= dead | archive-date= 4 August 2013 |title =France To Cut Rafale Order; Betting on Exports |work=Defense News |date=2 August 2013 |accessdate=19 January 2014}}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=/article-xml/awx_08_02_2013_p0-603422.xml |title= France To Make Military Personnel Cuts |work= Aviation Week |date= 2 August 2013 |accessdate= 19 October 2013 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20131019151423/http://www.aviationweek.com/Article.aspx?id=%2Farticle-xml%2Fawx_08_02_2013_p0-603422.xml |archivedate= 19 October 2013 |url-status= dead |df= dmy-all }}</ref> उदाहरण के लिए, कुछ एयरबेसिज़ और एस्कड्रॉन्ज़ (स्क्वाड्रन) में शामिल हैं: * सेंट-डिज़ीर - रॉबिन्सन एयर बेस ** एस्कड्रॉन द चेस 01-007 "प्रोवाँस" (2006—वर्तमान) मल्टीरोले फ़ाइटर *** एस्कड्रॉन द चेस 01-0 9 1 "गैस्कोगन" (2009—वर्तमान) एस्कड्रॉन डी ट्रांसफ़ॉर्मेशन रफ़ाल 02-0 9 2 "एक्विटाइन" (अक्टूबर 2010—वर्तमान में फ़्रांसीसी वायुसेना ऑपरेशनल कनवर्शन यूनिट (ओसीयू), संयुक्त रूप से फ़्रेंच वायुसेना और फ़्रेंच नौसेना के विमानन द्वारा संचालित)<ref name="Squadrons">{{cite web |url= http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/rafale-deployment-history/ |title=Rafale deployment history |publisher=Dassault Aviation |accessdate=18 January 2014|archiveurl= https://web.archive.org/web/20130929015952/http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/rafale-deployment-history/ |archivedate=29 September 2013}}</ref> मोंट-डी-मार्सन एयरबेस ** अल धाफ़रा एयरबेस, [[संयुक्त अरब अमीरात]] *** एस्कड्रॉन डी चेस 3/30 लोरेन (2010-2016) [258] मल्टीरोले सेनानी फ़्रेंच नौसेना - 44 नौसेना वायु बेस *** फ़्लोटिल 11 एफ़ (2011-वर्तमान) मल्टीरोले वाहक सेनानी *** फ़्लोटिल 12 एफ़ (2001-वर्तमान) मल्टीरोले वाहक सेनानी *** फ़्लोटिल 17 एफ़ (2016-वर्तमान) मल्टीरोले वाहक सेनानी {{flag|मिस्र}} * मिस्र वायुसेना - 14 रफ़ाल्ज़ नवंबर 2017 तक सेवा में हैं। (ऑर्डर पर 24) {{flag|भारत}} * भारतीय वायुसेना - आदेश पर 36 (28 सिंगल सीट और 8 ड्यूल सीट) विमान।<ref name="IAF_Rafale">{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ambala-hasimara-iaf-bases-being-readied-for-rafale-jets/articleshow/60899810.cms |title=Ambala, Hasimara IAF bases being readied for Rafale jets |date=1 October 2017 |accessdate=10 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171210182926/https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/ambala-hasimara-iaf-bases-being-readied-for-rafale-jets/articleshow/60899810.cms |archive-date=10 दिसंबर 2017 |url-status=live }}</ref> अंबाला एएफ़एस, वेस्टर्न एयर कमान (योजनाबद्ध) हसीमारा एएफ़एस (योजनाबद्ध) {{flag|क़तर}} * क़तर वायुसेना - 36 (30 सिंगल सीट और 6 ड्यूल सीट) ऑर्डर पर विमान। ==विशेष विवरण<!-- (Rafale which variant?) -->== [[File:Dassault Rafale version.svg|right|350px]] [[File:Aasm5.jpg|right|thumb|एएएसएम-हैमर]] [[File:MICA P1220883.jpg|thumb|एमआईसीए: मध्यम दूरी वाली एयर-टू-एयर मिसाइल]] {{aircraft specifications <!-- please answer the following questions --> |plane or copter?=plane |jet or prop?=jet |ref=Dassault Aviation,<ref name="Dassault">{{cite web|url=http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/specifications-and-performance-data/|title=Specifications and performance data|publisher=Dassault Aviation|accessdate=18 June 2013| archiveurl= https://web.archive.org/web/20131214083449/http://www.dassault-aviation.com/en/defense/rafale/specifications-and-performance-data/ |archivedate= 14 December 2013| url-status=live}}</ref> Superfighters,<ref>Williams 2002, p. 112.</ref> French Navy,<ref name="defense.gouv.fr">{{cite web|url=http://www.defense.gouv.fr/marine/decouverte/equipements-moyens-materiel-militaire/aeronefs/rafale-marine|title=Rafale M|work=French Navy| language = fr|accessdate=28 August 2013| archiveurl= https://web.archive.org/web/20131220114753/http://www.defense.gouv.fr/marine/decouverte/equipements-moyens-materiel-militaire/aeronefs/rafale-marine |archivedate= 20 December 2013| url-status=live}}</ref> International Directory of Military Aircraft<ref name="Frawley_Military">Frawley 2002, p. 69.</ref> |crew= 1–2 |length main= 15.27&nbsp;m |length alt= 50.1&nbsp;ft |span main= 10.80&nbsp;m |span alt= 35.4&nbsp;ft |height main= 5.34&nbsp;m |height alt= 17.5&nbsp;ft |area main= 45.7&nbsp;m<sup>2</sup> |area alt= 492&nbsp;ft<sup>2</sup> |empty weight main=<br>{{Convert|10300|kg|lb}} (B)<ref name="Collins"/><ref name="Dassault"/> <br/>{{Convert|9850|kg|lb}} (C)<ref name="Collins"/><ref name="Dassault"/> <br/>{{Convert|10600|kg|lb}} (M)<ref name="Collins"/><ref name="Dassault"/> |loaded weight main= {{Convert|15000|kg|lb}} |max takeoff weight main= {{Convert|24500|kg|lb}} (B/C/D) |more general='''ईंधन क्षमता:''' {{convert|4,700|kg|lb|sigfig=3|abbr=on}} सिंगल सीटर के लिए आंतरिक (सी); 4,400 किलोग्राम, दो सीटों के लिए (बी) <!-- maximum fuel= 5,750 L internal (C) + 2,300 L (CFT × 2) + 8,500 L (2000 L × 3 + 1250 L × 2) = 16,550 L (13,528 kg) No source --> |engine (jet)= [[स्नेमा एम 88]] - 2 |type of jet= [[टर्बोफैन|टर्बोफ़ैन]] |number of jets= 2 |thrust main= 50.04 kN |thrust alt= 11,250 lbf |thrust original= |afterburning thrust main= 75 kN |afterburning thrust alt= 16,860 lbf<ref>{{cite web |url=http://www.safran-aircraft-engines.com/military-engines/training-and-combat-aircraft/m88 |title=M88 |date=28 May 2015 |publisher= |accessdate=27 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721100533/https://www.safran-aircraft-engines.com/military-engines/training-and-combat-aircraft/m88 |archive-date=21 जुलाई 2017 |url-status=dead }}</ref> |max speed main=<br> ** '''High altitude:''' मच 1.8 (1,912&nbsp;किमी/घंटा, 1,032 समुद्री मील) ** '''Low altitude:''' मच 1.1 (1,390&nbsp;किमी/घंटा, 750 समुद्री मील) <!-- ** '''[[Supercruise]]:''' मच 1.4{{citation needed|date=January 2016}} Still no source months later. So this can stay hidden until a valid source is added --> |max speed alt= |max speed more= |cruise speed main= |cruise speed alt= |range main= >3,700 किलोमीटर |range alt= >2,000 नॉटिकल मील |range more=&nbsp;with 3 drop tanks |combat radius main= >1,852 किलोमीटर |combat radius alt= >1,000 नॉटिकल मील |combat radius more=on penetration mission with two CFTs (2,300 L), three tanks (5,700 L), two SCALP-EG and two MICA AAMs. |ferry range main= |ferry range alt= |ferry range more= |ceiling main=15,235&nbsp;मी |ceiling alt=50,000&nbsp;फ़ीट |climb rate main= >304.8 मीटर/सेकण्ड |climb rate alt= >60,000 फ़ीट / मिनट |loading main=328&nbsp;kg/m<sup>2</sup> |loading alt=67.1&nbsp;lb/ft<sup>2</sup> |thrust/weight= 0.988 (100% fuel, 2 EM A2A missile, 2 IR A2A missile) version B |more performance=*'''अधिकतम 'जी'''- लोड:''' +9/−3.6''g'' (+11''g'' आपात स्थिति में)<ref name="AIRFAN431"/><ref name="RafaleSoloDisplay-Pilote 2013">{{cite web|url=http://www.rafalesolodisplay.com/archives-2/la-serie-2013/|title=Rafale Solo display-Display-Good weather|work=Rafale Solo Display|date=1 January 2013|access-date=22 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107162139/http://www.rafalesolodisplay.com/archives-2/la-serie-2013/|archive-date=7 नवंबर 2014|url-status=dead}}</ref><ref name="Rafale Bourget Display 2011">{{cite web|url=http://www.rafalefan.e-monsite.com/medias/files/fiche-rafale-le-bourget-2011.jpg|title=Rafale Bourget Display 2011|date=2011|access-date=22 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019180910/http://rafalefan.e-monsite.com/medias/files/fiche-rafale-le-bourget-2011.jpg|archive-date=19 अक्तूबर 2017|url-status=dead}}</ref> }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:हिन्दी दिवस लेख प्रतियोगिता २०१८ के अन्तर्गत बनाये गये लेख]] [[श्रेणी:भारतीय वायुसेना के विमान]] 6adnhsq1d4q3tj7w3u0iv9xqclhryag करण वीर मेहरा 0 991129 6635714 6598474 2026-10-31T05:43:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635714 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=सितंबर 2020}} {{जीवनी स्रोतहीन|date=सितंबर 2020}} }} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति |name=करण वीर मेहरा |image=Karan Veer Mehra depart for All Stars Football match in Delhi (cropped).jpg |caption=मेहरा दिल्ली में ऑल स्टार्स फुटबॉल मैच के लिए रवाना |birth_date=28 दिसंबर 1978 (उम्र 46)<ref>{{Cite news |date=2024-11-14 |title=Bigg Boss 18: Karanveer Mehra breaks down in tears as he couldn’t stand in support of Shilpa Shirodkar; says ‘I am 45-yrs-old and I can’t even stand up for my friends’ |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-18-karanveer-mehra-breaks-down-in-tears-as-he-couldnt-stand-in-support-of-shilpa-shirodkar-says-i-am-45-yrs-old-and-i-cant-even-stand-up-for-my-friends/articleshow/115275291.cms |access-date=2025-01-21 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> |birth_place= [[दिल्ली]] |residence= [[मुम्बई]], [[भारत]]| |occupation= [[अभिनेता]] |nationality= [[भारत|भारतीय]] |years_active= २००८ - वर्तमान }} '''''करण वीर मेहरा''''' एक भारतीय अभिनेता हैं। वे ''खतरों के खिलाड़ी'' और ''[[बिग बॉस 18]]'' के विजेता के रूप में विशेष रूप से लोकप्रिय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://therealkhabar.in/bigg-boss-18-winner-karan-veer-mehra-said-on-the-allegations-of-paid-media-i-wish-i-had-so-much-money/|title=Bigg Boss 18 winner Karan Veer Mehra ने 'पेड मीडिया' के आरोपों पर कहा: काश मेरे पास इतने पैसे होते - The Real Khabar|date=2025-01-20|language=en-US|access-date=2025-01-20|archive-date=12 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250212112332/https://therealkhabar.in/bigg-boss-18-winner-karan-veer-mehra-said-on-the-allegations-of-paid-media-i-wish-i-had-so-much-money/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/tv/khatron-ke-khiladi-13/khatron-ke-khiladi-season-14-winner-karanveer-mehra-trophy-photo/articleshow/113780855.cms|title='खतरों के खिलाड़ी 14' के विनर बने करण वीर मेहरा, हाथ में ट्रॉफी लिए आए मीडिया के सामने, कहा- इसीलिए मुंडवाया सिर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-01-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.abplive.com/entertainment/television/rohit-shetty-show-khatron-ke-khiladi-14-finale-winner-karan-veer-mehra-prize-money-20-lakh-and-car-2794228|title=करण वीर मेहरा बने खतरों के खिलाड़ी 14 के विनर, ट्रॉफी के साथ मिली मोटी रकम|last=डेस्क|first=एबीपी एंटरटेनमेंट|date=2024-09-30|website=www.abplive.com|language=hi|access-date=2025-01-20}}</ref> == करियर == ==== टेलीविजन करियर ==== करण वीर मेहरा ने अपने अभिनय करियर की शुरुआत टेलीविजन धारावाहिकों से की। अपने प्रभावशाली अभिनय के चलते उन्होंने दर्शकों के दिलों में खास जगह बनाई। वे विभिन्न धारावाहिकों में प्रमुख भूमिकाओं में नजर आए, जहां उनके अभिनय की सराहना हुई।<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/hi/photos/karan-veer-mehra-birthday-how-2024-changed-bigg-boss-18-star-life-and-career-3045059/|title=जानिए कैसे साल 2024 ने बदलकर रख दी Karan Veer Mehra की जिंदगी, Bigg Boss 18 में भी खूब हो रही है वाहवाही|date=2024-12-27|website=www.bollywoodlife.com|language=hi|access-date=2025-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430141724/https://www.bollywoodlife.com/hi/photos/karan-veer-mehra-birthday-how-2024-changed-bigg-boss-18-star-life-and-career-3045059/|archive-date=30 अप्रैल 2025|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/entertainment/karan-veer-mehra-net-worth-how-rich-is-bigg-boss-18-star-know-personal-life|title=Karan Veer Mehra Net Worth: कितने अमीर है बिग बॉस 18 के किंग करण, नेटवर्थ जान लगेगा झटका|date=2025-01-03|website=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=2025-01-20}}</ref> ==== रियलिटी शोज़ में सफलता ==== करण वीर मेहरा ने कई लोकप्रिय रियलिटी शोज़ में हिस्सा लिया और अपनी कड़ी मेहनत और लगन के चलते बड़ी उपलब्धियां हासिल कीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/khatron-ke-khiladi-14-karan-veer-mehra-profile-know-unknown-facts-about-actors-love-life-and-career-struggles-2024-09-28|title=KKK14: बतौर विलेन टीवी शोज में छाए रहे करण वीर मेहरा, खतरों के खिलाड़ी 14 की ट्रॉफी की अपने नाम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2025-01-20}}</ref> * '''खतरों के खिलाड़ी''' करण ने स्टंट-आधारित शो ''खतरों के खिलाड़ी'' में हिस्सा लिया और अपनी साहसिक प्रतिभा के बलबूते विजेता बने। उनकी बेखौफ और दमदार परफॉर्मेंस ने उन्हें प्रशंसा दिलाई। * '''[[बिग बॉस 18]]''' करण ने सलमान खान द्वारा होस्ट किए गए सबसे चर्चित रियलिटी शो ''बिग बॉस 18'' में भाग लिया। उन्होंने अपनी रणनीति, ह्यूमर और सामरिक खेल से घर के अंदर लोगों का दिल जीता। दर्शकों और सह-प्रतियोगियों के बीच उनकी लोकप्रियता के चलते वे शो के विजेता बने। == व्यक्तिगत जीवन == करण वीर मेहरा अपनी सादगी और दर्शकों के साथ जुड़ने की क्षमता के लिए मशहूर हैं। उनके फैंस उन्हें न केवल एक बेहतरीन अभिनेता बल्कि एक सच्चे इंसान के रूप में भी पसंद करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/tv/bigg-boss/who-is-karan-veer-mehra-bigg-boss-18-contestant-know-all-about/articleshow/113941714.cms|title=करणवीर मेहरा नींद के लिए पीते थे शराब, टूट चुकी 2 शादी, सलमान के शो में कर रहे एंट्री|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-01-20}}</ref> == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दी अभिनेता]] [[श्रेणी:दिल्ली के लोग]] 0kew5xqgzmdudy29khc2jctntoex56f मालपुरा 0 1007951 6635796 6549199 2026-10-31T07:33:33Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635796 wikitext text/x-wiki {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2022}} [[मालपुरा]] टोंक जिले की एक तहसील है , जो कि राजस्थान की राजधानी [[जयपुर]] से 90 किलोमीटर दक्षिण में स्थित है । जिसे राजा मालदेव पँवार की नगरी के नाम से भी जानते है। मालपुरा तहसील के अंतर्गत [[डिग्गी]] नामक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल है जहाँ [[श्री डिग्गी कल्याण जी मंदिर|कल्याण धणी]] डिग्गीपुरी का राजा के नाम से प्रसिद्ध मंदिर है। मालपुरा में जैन धर्म की आस्था का केंद्र दादाबाड़ी स्थित है। मालपुरा में प्राकृतिक रूप से निर्मित विशाल तालाब है जिसे बम्ब तालाब के नाम से जाना जाता है । मालपुरा में ही राजस्थान के लौहपुरुष श्री दामोदर लाल व्यास का जन्म हुआ था , वे राजस्थान के प्रथम गृहमंत्री रहे । इनके पुत्र श्री सुरेंद्र व्यास कई बार क्षेत्र के विधायक रह चुके है। वर्तमान में मालपुरा-टोडारायसिंह एक सम्मिलित विधानसभा क्षेत्र है जहाँ के विधायक वर्तमान में श्री कन्हैयालाल चौधरी (ठेकेदार) जी है। टोडारायसिंह प्राकृतिक रूप से रमणीय स्थल है । जहां कई दर्शनीय बावड़ियाँ और छतरियां है। यहीं पर सन्त पीपा की गुफा भी स्थित है। मालपुरा जिले में टोडारायसिंह (बरवास उपतहसील सहित) पीपलू तहसील तथा अजमेर जिले से अराई भी सम्मिलित की जा सकती हैं।.... पूर्व में मालपुरा टोंक जिले का हिस्सा था.. मालपुरा == History == राजस्थान के टोंक जिले में स्थित मालदेव पंवार की नगरी के रूप में मालपुरा प्रसिद्ध है. किसीज़माने में यह नगर परकोटे के भीतर था, जिसके अवशेष एवं प्राचीन दरवाजे आज भी मौजूद हैं. अभी जहाँ थाना लग रहा है वह '''राजा मालदेव''' का निवास स्थान था. इसके चारों तरफ गहरी खाई थी जो हमेशा पानी से भरी रहती थी. झालरा तालाब के किनारे 600 वर्ष प्राचीन नीलकंठ महादेव का मंदिर है इसकी स्थापना लाम्बा ठिकाने के हरी सिंह ने की थी. मंदिर के सामने विशाल मैदान है. कहते हैं इसमें महाराणा प्रताप की सेना ने पड़ाव डाला था जिला 1956 तक स्वयं जिला मुख्यालय था जो जयपुर ढूंढाड़ के अंतर्गत आता था जिसे बाद में टोंक जिले में स्थानांतरित कर दिया गया जिससे यह क्षेत्र अपेक्षाओं का शिकार होता गया । यहां से टोडारायसिंह जयपुर रेल मार्ग वाया फागी डिग्गी रेनवाल हुआ करता था जिसे भी 1991 में बंद कर दिया गया जिससे यह क्षेत्र काफी पिछड़ा रह गया.... यहां की सबसे बड़ी जल सिंचाई बांधों में टोरडी सागर,चांदसेन बांध, आदि प्रमुख हैं। मासी नदी - पारली,आखतडी़ व डोरिया आदि गाँवों में टोंक व जयपुर जिले की सीमा निर्धारित करती हुई स्टेट हाईवे 37 ए को क्राँस करती है।<ref>{{Cite news|url=Rivers detail|title=}}</ref> सहोदरा नदी - बनास की सहायक नदी पर टोरडी़ सागर में ब्रिटिशकालीन बांध बना है। धार्मिक नगरी मालपुरा में प्रमुख मंदिर 1.डिग्गी कल्याण धनी जी का मंदिर 2.जैन श्वेतांबर पंत की दादाबाड़ी मालपुरा 3.मां सिंधोलिया जी का मंदिर,सिंधोलिया 4.ऊन की माताजी टोरडी सागर 5.खोड़ियाजी 6.घाटी बालाजी 7.स्याह बालाजी मंदिर 8.कुराड़ भैरव जी 9.नाडी वाले बाबा का धाम पचेवर 10.नगर गाँव की पहाडी़ पर स्थित चामुण्डा माता 11.तिलांजू - तिलभांडेश्वर महादेव - आस पास का सबसे बडा चमत्कारी शिवलिंग 12. भोपालाव महादेव शिवलिंग <nowiki>*</nowiki>टोडारायसिंह*:- टोडारायसिंह तहसील में प्रसिद्ध शक्तिपीठ मां जल देवी का स्थान ग्राम बावड़ी माताजी में स्थित है जहां पर प्रतिवर्ष श्रद्धालुओं का मेला हर नवरात्रि में लगता है तथा वर्ष पर श्रद्धालुओं का तांता लगा रहता है प्रसिद्ध मां जल देवी लकवा ग्रस्त नेत्र दोष से संबंधित आदि बीमारियों का निराकरण करती है। टोडारायसिंह शहर सोलंकी राजवंशों की राजधानी रहा है तथा यहां का गौरवशाली इतिहास राजस्थान की संस्कृति में चार चांद लगाता है । सज्जो बाई सोलंकिनी जिनका विवाह मेवाड़ महाराणा उदयसिंह जी के साथ हुआ था इस कारण महाराणा प्रताप की छोटी मां का पीहर होने के कारण इसे महाराणा प्रताप का ननिहाल होने का गौरव प्राप्त है। यहां की घटटी ,पट्टी ,बावड़ी , डाबड़ी बहुत प्रसिद्ध है। मेवाड़ महाराणा रायमल के पुत्र उड़ना राजकुमार के नाम से प्रसिद्ध पृथ्वीराज सिसोदिया के साथ टोडा के राव सुरताण की पुत्री राजकुमारी ताराबाई का विवाह हुआ था इस कारण इनके नाम पर अजमेर के प्रसिद्ध दुर्ग का नाम तारागढ़ दुर्ग रखा गया है। ताराबाई की वीरता के किस्से बहुत वीरता तथा साहसी हैं जो यहां की नारीशक्ति का एहसाह कराती हैं। यहां पर 365 बावड़िया हैं जिसमें से हाड़ी रानी कुंड बहुत प्रसिद्ध है । यहां पर तक्षक गिरी नामक लंबी पहाड़ी श्रृंखला अवस्थित है जो देवली जहाजपुर तक जा रही है. । पास ही बीसलदेव जी का मंदिर ,बराई माताजी, किलेश्वर मन्दिर,बीसलपुर बांध, प्रसिद्ध कल्याणराय जी का मन्दिर, के बालाजी भासू में स्थित चारभुजा नाथ जी का मंदिर, लाडपुरा बालाजी काकरा बालाजी, बरवास की प्रसिद्ध ब्राह्मणी माताजी आदि मंदिर प्रसिद्ध हैं। एवं पुरानी इमारतें महल छतरियां विश्व प्रसिद् हैं जिनमें एक खंबे की छतरी, रूठी रानी महल, झांसी की रानी महल, नो हाथ के छाजे तथा संत पीपाजी की गुफा आदि प्रसिद्ध हैं। यहां बुद्धसागर ,आनासागर (आमला) नामक झीलें प्रसिद्धहैं। यहां बारिश के समय भेरूं धाम झरना अति सुंदर दृश्य प्रकृति में चार चांद लगाता हैं। लांबाहरिसिंह :- यह ग्राम अब कस्बे का रूप ले चुका हैं जो कुछ सालों में तहसील व नगरपालिका बन सकता हैं। यहां हरिसिंह जी के महल , हरिसिंह कुंड , भोपालावजी , सिंधोलिया माताजी अति प्रसिद्ध हैं। पचेवर :- यहां का गढ़ पैलेस अब हॉटल का रूप ले चुका हैं यहां का पम्पासागर तालाब अति प्रसिद्ध हैं।जिसके किनारे रियासतकालीन छतरियाँ है। पारली:- टोंक जिले के प्रथम शहीद का स्मारक :-देश को प्रथम राजस्थानी नौसेनिक शहीद देने वाला गाँव।गोवा युद्ध 1961 में पारली निवासी शम्भू सिंह पुत्र कल्याण सिंह शहीद हुयें जो टोंक जिले के प्रथम शहीद थे।बस स्टेंड पर भव्य स्मारक है।<ref>{{Cite news|url=http://www.rajasthanpatrika.com//|title=}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> चौधरी निखिलेश मेवाड़ा ग्राम बावड़ी माताजी तहसील टोडारायसिंह जिला टोंक राजस्थान 2cg2idmfxij2scoy7jm9uguyseikuw0 एम्बर हर्ड 0 1013714 6635677 6303334 2026-10-31T00:56:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635677 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|image=Amber Heard (43723454772).jpg|name=Amber Heard|caption=Heard at the 2018 [[San Diego Comic-Con]]|other_names=Amber Laura Depp<ref>{{cite web|url=https://people.com/celebrity/johnny-depp-amber-heard-actors-lawyer-seeks-to-bar-witnesses-from-testifying/|title=Johnny Depp's Lawyer Asks Judge to Prevent Amber Heard Witnesses from Testifying at Restraining Order Hearing|work=People|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403190442/https://people.com/celebrity/johnny-depp-amber-heard-actors-lawyer-seeks-to-bar-witnesses-from-testifying/|archive-date=3 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref>|birth_date={{birth date and age|1986|4|22|mf=yes}}|birth_place=[[Austin, Texas]], U.S.|residence=[[Los Angeles]], [[California]], U.S.|occupation=Actress|spouse={{marriage|[[Johnny Depp]]|2015|2017|reason=divorced}}|partner={{Plainlist| * [[Tasya van Ree]] (2008–2012) * [[Elon Musk]] (2016–2018)<ref>{{cite web |title=Elon Musk and Amber Heard Call it Quits ... Again |url=https://people.com/movies/elon-musk-amber-heard-call-quits-again |website=PEOPLE.com |accessdate=10 December 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209182149/https://people.com/movies/elon-musk-amber-heard-call-quits-again/ |archive-date=9 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref>}}}} '''एम्बर लॉरा हर्ड''' ( / एच ; r d / ; जन्म 22 अप्रैल, 1986) <ref name="tvg">{{Cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/amber-heard-285286/bio/|title=Amber Heard|website=[[TV Guide]]|access-date=February 1, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205043326/http://www.tvguide.com/celebrities/amber-heard-285286/bio/|archive-date=5 फ़रवरी 2015|url-status=live}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री हैं। उन्होंने 2004 में स्पोर्ट्स ड्रामा ''फ्राइडे नाइट लाइट्स से'' फिल्मी करियर की शुरुआत की। ''नॉर्थ कंट्री'' और ''अल्फा डॉग'' में छोटी भूमिकाओं के बाद, हर्ड ने ''ऑल बॉयज लव मैंडी लेन'' (2006) में अपनी पहली प्रमुख भूमिका निभाई और सीडब्ल्यू टेलीविजन शो ''हिडेन पाल्म्स'' (2007) में दिखाई दी। हर्ड की सफलता 2008 में ''नेवर बैक डाउन'' और ''पाइनएप्पल एक्सप्रेस'' में भूमिकाओं के साथ आई। उन्हें यंग हॉलीवुड अवार्ड्स में ब्रेकथ्रू अवार्ड मिला । ''द इनफॉर्मर'' , ''द स्टेपफादर'' , ''ज़ोम्बीलैंड'' , और ''द जोन्स'' जैसी फिल्मों में उनकी उपस्थिति ने उन्हें और अधिक ध्यान आकर्षित किया। उन्होंने अगली बार जॉन कारपेंटर ''द वार्ड'' में अभिनय किया, ''ड्राइव'' [[निकोलस केज|एंग्लो]] में [[निकोलस केज|निकोलस केज के]] साथ, और ''द रम डायरी'' में [[जॉनी डेप|जॉनी डेप के]] साथ, जिसके लिए उन्होंने हॉलीवुड फिल्म फेस्टिवल में स्पॉटलाइट अवार्ड जीता। 2014 में वह ''3 डेज़ टू किल'' और 2015 में ''मैजिक माइक XXL'' और ''द डैनिश गर्ल'' में दिखाई दीं। उन्होंने सुपरहीरो फिल्मों ''[[जस्टिस लीग (फ़िल्म)|जस्टिस लीग]]'' (2017) और ''[[एक्वामैन (फ़िल्म)|एक्वामन]]'' (2018) में मीरा की भूमिका निभाई। == प्रारंभिक जीवन == हर्ड का जन्म [[ऑस्टिन, टेक्सास]] में हुआ था, जो एक इंटरनेट शोधकर्ता और पैट्रिकिया पागे (ने पार्सन्स) की बेटी और डेविड क्लिंटन हर्ड, एक ठेकेदार थे। <ref name="tvg"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/five-things-you-need-to-know-about-amber-heard/story-fnk825aa-1226809741190|title=Five things you need to know about Amber Heard|website=NewsComAu|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604185141/http://www.news.com.au/entertainment/celebrity-life/five-things-you-need-to-know-about-amber-heard/story-fnk825aa-1226809741190|archive-date=4 जून 2016|url-status=live}}</ref> उसकी एक बहन है, व्हिटनी। <ref name="tvg" /> वह हाई स्कूल से बाहर हो गई, आखिरकार एक होम-स्टडी कोर्स के माध्यम से डिप्लोमा अर्जित किया। <ref name="AH will be heard" /> जब हर्ड 16 साल का था, उसके सबसे अच्छे दोस्त की कार दुर्घटना में मृत्यु हो गई; हर्ड, जिसे [[कैथोलिक गिरजाघर|कैथोलिक]] उठाया गया था, ने बाद में खुद को [[नास्तिकता|नास्तिक]] घोषित किया। <ref name="AH will be heard">{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/life/television/news/2007-05-29-amber-heard_N.htm|title=Amber Heard will be heard|last=Keck|first=William|date=May 30, 2007|work=[[USA Today]]|publisher=[[Gannett Company]]|location=Mclean, Virginia|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628203153/http://www.usatoday.com/life/television/news/2007-05-29-amber-heard_N.htm|archive-date=28 जून 2011|url-status=live}}</ref> उसके तत्कालीन प्रेमी ने उसे उपन्यासकार [[आयन रैंड|आयान रैंड]] के कामों से परिचित कराया, जिनमें से उसने कहा, "मैंने उसकी सभी किताबें पढ़ी हैं। तब से मैं उनके आदर्शों के प्रति आसक्त हूं। मुझे कभी भी अपनी आवश्यकता है "" <ref name="AH will be heard" /> == व्यवसाय == हर्ड के शुरुआती अभिनय के काम में दो संगीत वीडियो, केनी चेसनी के " द गोस माई लाइफ " और एस्ली के "आई वाज़ प्रिप्टेड ", डब्ल्यूबी की अल्पकालिक श्रृंखला ''जैक एंड बॉबी'' (2004) में छोटी सहायक भूमिकाएं शामिल थीं । ) और ''द माउंटेन'' (2004), और टीन ड्रामा सीरीज़ ''द ओसी'' (2005) में एक सेल्सगर्ल की भूमिका निभाने वाली अतिथि। उन्होंने अपनी फिल्म की शुरुआत स्पोर्ट्स ड्रामा ''फ्राइडे नाइट लाइट्स'' (2004) से की, जिसमें बिली बॉब थॉर्नटन ने अभिनय किया और यह एक व्यावसायिक और महत्वपूर्ण सफलता थी। <ref>" [http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=101AA4E7965D1322&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D फ्राइडे नाइट फ्राइट्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181115153602/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=MH&s_site=miami&p_multi=MH&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=101AA4E7965D1322&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D |date=15 नवंबर 2018 }} ।" ''[[Miami Herald|मियामी हेराल्ड]]'' । 29 मार्च, 2004। 2 डी स्पोर्ट्स। 3 सितंबर, 2011 को लिया गया।</ref> अगले दो वर्षों में, उन्होंने कई फीचर फिल्मों में छोटी सहायक भूमिकाएँ निभाईं, जिनमें ''ड्रॉप डेड सेक्सी'' (2005), ''प्राइस टू पे'' (2006), ''यू आर हियर'' (2006), और ''अल्फा डॉग'' (2006) शामिल हैं, और एक एपिसोड में दिखाई दिया पुलिस प्रक्रियात्मक ''[[क्रिमिनल माइण्ड्स (अंग्रेजी टी वी शृंखला)|आपराधिक मानसिकता]]'' मुख्य चरित्र के एक प्रेम ब्याज के रूप में, स्पेंसर रीड । स्वतंत्र हॉरर फिल्म ''साइड एफएक्स'' (2005) और निकी कारो के नाटक ''नॉर्थ कंट्री'' (2005) में उनकी प्रमुख भूमिकाएँ थीं, जिसमें उन्हें [[शार्लीज़ थेरॉन|चार्लीज़ थेरॉन]] द्वारा निभाई गई नायक के किशोर संस्करण के रूप में लिया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.femalefirst.co.uk/celebrity_interviews/amber-heard-johnny-depp-hollywood-368339.html|title=Amber Heard Talks Her Life Motivations|website=FemaleFirst|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145656/https://www.femalefirst.co.uk/celebrity_interviews/amber-heard-johnny-depp-hollywood-368339.html|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> हर्ड को सीडब्ल्यू के किशोर नाटक ''हिडन पाम्स'' में मुख्य किरदार की प्रेम रुचि के रूप में रखा गया था, जो नेटवर्क किशोर श्रोताओं के उद्देश्य से अन्य श्रृंखला के ग्रीष्मकालीन पुनर्मिलन को बदलना चाहता था। भाग पाने के लिए, उसे 25 पाउंड खोने की आवश्यकता थी। <ref name="AH will be heard"/> इस श्रृंखला का प्रीमियर संयुक्त राज्य में 30 मई, 2007 को नकारात्मक समीक्षाओं के साथ हुआ। यह टेलीविजन दर्शकों के साथ अलोकप्रिय था, और सीडब्ल्यू ने इसे रद्द कर दिया, जिसमें नियोजित 12 एपिसोड में से केवल आठ को प्रसारित किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/tv/shows/hiddenpalms|title=Hidden Palms|publisher=|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212030745/http://www.metacritic.com/tv/shows/hiddenpalms|archive-date=12 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> <ref>[http://www.nashvillecitypaper.com/index.cfm?section=12&screen=news&news_id=56707 "Hidden Palms" Accelerates Its Final Episodes]{{Dead link}}, ''The City Paper'', June 18, 2007</ref> 2007 में, ''सारा'' ने शॉर्ट मूवी ''डे 73 में सारा के साथ काम किया'' , <ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/391074/Day-73-With-Sarah/overview|title=Day 73 With Sarah (2007)|work=The New York Times|access-date=October 11, 2014|year=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307021543/http://www.nytimes.com/movies/movie/391074/Day-73-With-Sarah/overview|archive-date=7 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> समीक्षकों द्वारा मंचित इंडी ड्रामा ''रिमेब द डेज़'' और शोटाइम सीरीज़ ''कैलिफ़ोर्निया'' का एक एपिसोड। <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2007/film/reviews/remember-the-daze-1200558085/|title=Review: 'Remember the Daze'|last=Debruge|first=Pete|date=July 5, 2007|website=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|publisher=[[Penske Media Corporation]]|location=Los Angeles, California|access-date=October 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180814234611/https://variety.com/2007/film/reviews/remember-the-daze-1200558085/|archive-date=14 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> === मुख्यधारा की मान्यता === [[चित्र:AmberHeard09TIFF.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| 2009 टोरंटो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में सुना ]] 2008 में हर्ड को अधिक मुख्यधारा की पहचान मिली, जब वह जूड अपाटो -प्रोडक्टेड स्टोनर कॉमेडी ''पाइनएप्पल एक्सप्रेस'' <ref>{{Cite web|url=http://www.fhm.com/girls/amber-heard-the-interview-20081007|title=Amber Heard: The interview|date=October 7, 2008|website=FHM|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017011920/http://www.fhm.com/girls/amber-heard-the-interview-20081007|archive-date=October 17, 2014|url-status=dead|access-date=October 11, 2014}}</ref> में सहायक भूमिकाओं में दिखाई दीं और मार्शल आर्ट ड्रामा ''नेवर बैक डाउन'' , दोनों ही बॉक्स ऑफिस पर सफल रहीं। उन्होंने हॉलीवुड फिल्म फेस्टिवल में ब्रेकथ्रू अवार्ड भी जीता। उनकी अन्य 2008 की फ़िल्म रिलीज़ में क्रिटिकली ब्रेट इस्टन एलिस एडाप्टेशन ''द इन्फॉर्मर्स थे'' , जिसमें वह एक कलाकारों की टुकड़ी का हिस्सा थे, <ref name="Frost">{{Cite web|url=http://collider.com/movie/article.asp/aid/7229/tcid/1|title=Amber Heard Exclusive Video Interview – NEVER BACK DOWN|last=Frosty|date=March 10, 2008|website=Collider.com|publisher=Collider.com|access-date=October 11, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018230026/http://collider.com/movie/article.asp/aid/7229/tcid/1|archive-date=18 अक्तूबर 2014|url-status=live}}</ref> और ''ऑल बॉयज़ लव मैंडी लेन'' , एक अपरंपरागत स्लैशर फिल्म , जिसमें उनकी पहली अग्रणी भूमिका थी। भूमिकाओं। इसके निर्देशक, जोनाथन लेवाइन ने कहा, उन्होंने शीर्षक भूमिका के लिए हर्ड को चुना था क्योंकि "एक निश्चित प्रकार की सुंदरता और एक निश्चित प्रकार की सहज बुद्धि थी जिसे एम्बर ने लाया था जो हर दिन आपको मिलने वाली चीज नहीं है। निश्चित रूप से, कुछ ऐसा नहीं है जो आपको किसी की उम्र में मिलेगा। मेरे द्वारा सोचा गया ज्ञान काफी उल्लेखनीय था। " <ref>{{Cite web|url=http://www.dreadcentral.com/news/48929/exclusive-director-jonathan-levine-talks-all-the-boys-love-mandy-lane/|title=Jonathan Levine interview|last=Tinnin|first=Drew|date=August 23, 2013|website=Film School Rejects|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526044649/https://www.dreadcentral.com/news/48929/exclusive-director-jonathan-levine-talks-all-the-boys-love-mandy-lane/|archive-date=26 मई 2019|url-status=live}}</ref> ''मैंडी लेन'' का पहले ही 2006 के टोरंटो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में प्रीमियर हो चुका था, और शुरुआत में हार्वे वेनस्टेन द्वारा वितरण के लिए चुना गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=101303|title=After Seven Years, All the Boys Love Mandy Lane is Coming to US Theaters|date=March 8, 2013|website=[[ComingSoon.net]]|publisher=[[CraveOnline]]|access-date=March 8, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020120407/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=101303|archive-date=20 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.slashfilm.com/all-the-boys-love-mandy-lane-finally-set-for-release-revisit-an-old-trailer/|title=All the Boys Love Mandy Lane finally set for release date|website=Slash Film|access-date=August 25, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526043144/https://www.slashfilm.com/all-the-boys-love-mandy-lane-finally-set-for-release-revisit-an-old-trailer/|archive-date=26 मई 2019|url-status=live}}</ref> एक नकारात्मक परीक्षण स्क्रीनिंग के बाद, वेनस्टेन ने फिल्म को छोड़ दिया, और फिर इसे 2008 में यूनाइटेड किंगडम में एक अलग वितरण कंपनी द्वारा जारी किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.filmschoolrejects.com/news/all-the-boys-love-mandy-lane-trailer.php|title='All the Boys Love Mandy Lane' Trailer Finally Debuts After Seven Years|last=Wilson|first=Samantha|date=August 23, 2013|website=Film School Rejects|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828204803/http://www.filmschoolrejects.com/news/all-the-boys-love-mandy-lane-trailer.php|archive-date=August 28, 2013|url-status=dead|access-date=August 25, 2013}}</ref> यह 2013 तक संयुक्त राज्य अमेरिका में एक नाटकीय रिलीज नहीं था। ''[[लॉस एंजिल्स टाइम्स|लॉस एंजेलिस टाइम्स]]'' ने कहा कि हर्ड ने फिल्म में [2013] <ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-all-the-boys-review-20131011,0,6522321.story|title=Movie review: 'All the Boys Love Mandy Lane' a spellbinding thriller|last=Olsen|first=Mark|date=October 10, 2013|website=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|access-date=October 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194322/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-all-the-boys-review-20131011,0,6522321.story|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> को अपना सबसे "निश्चित [प्रदर्शन] दिया, <ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-all-the-boys-review-20131011,0,6522321.story|title=Movie review: 'All the Boys Love Mandy Lane' a spellbinding thriller|last=Olsen|first=Mark|date=October 10, 2013|website=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|access-date=October 24, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194322/http://www.latimes.com/entertainment/movies/moviesnow/la-et-mn-all-the-boys-review-20131011,0,6522321.story|archive-date=29 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> और ''[[द वॉशिंगटन पोस्ट|द वाशिंगटन पोस्ट]]'' ने लिखा कि उसने" मनोवैज्ञानिक रूप से दिलचस्प प्रदर्शन "दिया। <ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/all-the-boys-love-mandy-lane-movie-review/2013/11/20/d60bd8a8-4d56-11e3-be6b-d3d28122e6d4_story.html|title='All the Boys Love Mandy Lane' movie review|last=O'Sullivan|first=Michael|date=November 21, 2013|website=The Washington Post|access-date=December 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225075156/https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/all-the-boys-love-mandy-lane-movie-review/2013/11/20/d60bd8a8-4d56-11e3-be6b-d3d28122e6d4_story.html|archive-date=25 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> 2009 में, सुना है [[वीभत्स फ़िल्म|हॉरर फिल्म]] में भूमिका निभाने के लिए किया था ''सौतेले पिता'' : और तीन हास्य ''Exterminators'' , ''Zombieland'' , और ''Joneses'' । बाद की अपनी समीक्षा में, ''वैराइटी'' ने लिखा कि "वह शो चुराती है" फिल्म के अधिक स्थापित स्टार [[डेमी मूर|डेमी मूर से]] । <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2009/film/reviews/the-joneses-1200476211/|title=The Joneses Review|website=Variety|access-date=February 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924110053/https://variety.com/2009/film/reviews/the-joneses-1200476211/|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> समीक्षक जेम्स बार्डिनेली ने फिल्म को समग्र नकारात्मक समीक्षा देने के बावजूद हर्ड के प्रदर्शन को पसंद किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=2057|title=Joneses, The – Reelviews Movie Reviews|last=James Berardinelli|website=Reelviews Movie Reviews|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410175914/http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=2057|archive-date=10 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> 2010 में, उन्होंने रोमांटिक ड्रामा ''द रिवर क्यों'' में अभिनय किया और जॉन कारपेंटर के ''द वार्ड'' में हॉरर शैली में अपना काम जारी रखा। बढ़ई ने हर्ड को "बहुत स्मार्ट, बहुत प्रेरित और बहुत प्रतिभाशाली" बताया। <ref>{{Cite web|url=http://www.indielondon.co.uk/Film-Review/the-ward-john-carpenter-interview|title=IndieLondon: The Ward – John Carpenter interview – Your London Reviews|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145133/http://www.indielondon.co.uk/Film-Review/the-ward-john-carpenter-interview|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> उन्होंने स्वतंत्र थ्रिलर ''एंड सून द डार्कनेस'' में भी सह-निर्माण किया और अभिनय किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.fangoria.com/features/21-fearful-features/4303-amber-heard-in-step-with-the-horror-genre.html|title=Amber Heard: In STEP With the Horror Genre|publisher=|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20091019061434/http://www.fangoria.com/features/21-fearful-features/4303-amber-heard-in-step-with-the-horror-genre.html|archive-date=19 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> [[चित्र:AmberHeardTIFFSept10.jpg|अंगूठाकार| 2010 टोरंटो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में सुना ]] 2011 में, हर्ड एस। थॉम्पसन अनुकूलन ''द रम डायरी'' में [[जॉनी डेप|जॉनी डेप के]] साथ महिला लीड के रूप में हर्ड दिखाई दिया, जिसे मिश्रित समीक्षा मिली <ref>{{Cite web|url=http://www.rottentomatoes.com/m/The-Rum-Diary/|title=The Rum Diary (2011)|website=[[रॉटेन टमेटोज़]]|publisher=[[Flixster]]|access-date=November 7, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20161114172453/https://www.rottentomatoes.com/m/The-Rum-Diary/|archive-date=14 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.metacritic.com/movie/the-rum-diary|title=The Rum Diary Reviews|publisher=[[Metacritic]]|access-date=November 7, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009145849/https://www.metacritic.com/movie/the-rum-diary|archive-date=9 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref> और यह व्यावसायिक सफलता नहीं थी। <ref name="BOM">{{Cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumdiary.htm|title=The Rum Diary (2011)|website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]]|access-date=November 1, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105000254/http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumdiary.htm|archive-date=5 नवंबर 2011|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/10/box-office-puss-in-boots-in-time-rum-diary.html|title=Movie Projector: 'Puss in Boots' to stomp on competition|last=Kaufman|first=Amy|date=October 27, 2011|website=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|access-date=October 27, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/68ZnHH20u?url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2011/10/box-office-puss-in-boots-in-time-rum-diary.html|archive-date=21 जून 2012|url-status=live}}</ref> हर्ड की अन्य 2011 की फिल्म रिलीज़ ''ड्राइव एंग्री थी'' , जो एक अलौकिक एक्शन थ्रिलर थी जिसमें उन्हें [[निकोलस केज]] के साथ जोड़ा गया था। <ref>{{Cite web|url=http://www.dreadcentral.com/news/35744/william-fichtner-and-amber-heard-ready-drive-angry|title=William Fichtner and Amber Heard Ready to Drive Angry?|date=February 5, 2010|publisher=Dreadcentral.com|access-date=February 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203020614/http://www.dreadcentral.com/news/35744/william-fichtner-and-amber-heard-ready-drive-angry|archive-date=3 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> फिल्म समीक्षक रोजर एबर्ट ने लिखा है कि वह अपने चरित्र के साथ "वह सब कुछ कर सकती है जो संभवतः किया जा सकता है", एक वेट्रेस जो अपनी बेटी को एक पंथ से बचाने के लिए एक मरे आदमी के मिशन में उलझ जाती है। <ref>{{Cite web|url=http://www.rogerebert.com/reviews/drive-angry-3d-2011|title=Drive Angry Movie Review|last=Ebert|first=Roger|authorlink=Roger Ebert|date=February 24, 2011|access-date=December 8, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145454/https://www.rogerebert.com/reviews/drive-angry-3d-2011|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> फरवरी 2011 में, वह ब्रिटिश टेलीविजन कार्यक्रम ''टॉप गियर में'' भी दिखाई दीं। <ref>{{Cite web|url=http://www.tatler.com/the-tatler-list/h/amber-heard|title=Amber Heard|publisher=tatler.com|access-date=June 5, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513170828/http://www.tatler.com/the-tatler-list/h/amber-heard|archive-date=13 मई 2016|url-status=dead}}</ref> हर्ड 2013 तक कोई नई फिल्मों में नहीं दिखीं, जब उन्होंने थ्रिलर ''पैरानोइया'' , एक्शन-कॉमेडी ''मैचे किल्स'' और व्यंग्य नाटक ''सिरप में'' अभिनय किया। बाद वाला मैक्स बैरी के एक उपन्यास पर आधारित था, जिसने हर्ड को "अद्भुत" कहा और कहा कि उसने उस चरित्र का सत्यानाश कर दिया। अच्छे तरीके से। " <ref>{{Cite web|url=http://maxbarry.com/2013/06/18/news.html|title=Syrup|publisher=maxbarry.com|access-date=March 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145219/https://maxbarry.com/2013/06/18/news.html|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> 2014 में उनकी एकमात्र फिल्म रिलीज, एक्शन-थ्रिलर ''3 डेज टू किल'' , बॉक्स ऑफिस पर सफल रही थी। हर्ड की 2015 में रिलीज़ हुई चार फिल्मों में भूमिकाएँ थीं, जिसके कारण ब्रिटिश समाचार पत्र ''द इंडिपेंडेंट के'' जेम्स मोत्रम ने इसे अपने करियर में "वाटरशेड ईयर" कहा। <ref name="independent">{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/amber-heard-the-star-of-the-danish-girl-on-sexism-transgenderism-and-her-marriage-to-johnny-depp-a6792691.html|title=Amber Heard Interview:The Danish Girl star on sexism, transgenderism and marriage to Johnny Depp|last=Mottram|first=James|date=January 1, 2015|website=[[The Independent]]|access-date=April 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924114509/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/amber-heard-the-star-of-the-danish-girl-on-sexism-transgenderism-and-her-marriage-to-johnny-depp-a6792691.html|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> कॉमेडी-ड्रामा ''मैजिक माइक एक्सएक्सएल'' में उनकी एक प्रमुख भूमिका थी, एक फोटोग्राफर के रूप में, जो [[चेनिंग टैटम|चैनिंग टैटम]] के नायक के साथ [[चेनिंग टैटम|फ़्लर्ट]] करता है; अपने पूर्ववर्ती, ''[[मैजिक माइक]]'' (2012) की तरह, फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक बड़ी सफलता थी। <ref>{{Cite news|url=http://deadline.com/2014/09/amber-heard-magic-mike-2-co-star-cast-836817/|title=Amber Heard To Co-Star In 'Magic Mike 2'|date=September 19, 2014|access-date=September 20, 2014|publisher=deadline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403120856/https://deadline.com/2014/09/amber-heard-magic-mike-2-co-star-cast-836817/|archive-date=3 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> ''डिजिटल स्पाई'' ने हर्ड को "एक आश्वस्त लड़की-अगली-दरवाजा प्रकार" के रूप में वर्णित किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/movies/review/a654554/magic-mike-xxl-review-the-film-you-feared-the-original-would-be.html|title=Magic Mike XXL review|last=Stella Papamichael|date=June 29, 2015|website=Digital Spy|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151006040123/http://www.digitalspy.co.uk/movies/review/a654554/magic-mike-xxl-review-the-film-you-feared-the-original-would-be.html|archive-date=6 अक्तूबर 2015|url-status=live}}</ref> हर्ड की टॉम हूपर की ऐतिहासिक ड्रामा ''द डेनिश गर्ल'' (2015) में बैले डांसर के रूप में एक छोटी सहायक भूमिका थी, जिसने 72 वें [[वेनिस फ़िल्मोत्सव|वेनिस फिल्म फेस्टिवल]] में समग्र सकारात्मक समीक्षाओं का प्रीमियर किया। <ref>{{Cite web|url=http://blogs.indiewire.com/theplaylist/venice-review-tom-hoopers-the-danish-girl-with-eddie-redmayne-alicia-vikander-20150905|title=Venice Review: Tom Hooper's 'The Danish Girl' With Eddie Redmayne & Alicia|last=Kiang|first=Jessica|date=September 5, 2015|website=[[Indiewire]]|access-date=September 12, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907220149/http://blogs.indiewire.com/theplaylist/venice-review-tom-hoopers-the-danish-girl-with-eddie-redmayne-alicia-vikander-20150905|archive-date=7 सितंबर 2015|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/film/news/eddie-redmayne-danish-girl-1201446329/|title=Eddie Redmayne's 'Danish Girl' Set for Nov. 27|last=McNary|first=Dave|date=March 4, 2015|website=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|access-date=March 21, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924110108/https://variety.com/2015/film/news/eddie-redmayne-danish-girl-1201446329/|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> उन्होंने [[जेम्स फ्रेंको|जेम्स फ्रैंको]] , क्रिश्चियन स्लेटर और एड हैरिस के साथ स्वतंत्र अपराध थ्रिलर ''द एडडरॉल डायरी'' में भी अभिनय किया। इंडिविरे ने फिल्म को एक मिश्रित समीक्षा दी और कहा कि हर्ड "गलत" था, लेकिन "बहुत अधिक क्षमता प्रदर्शित करता है और बोली को अधिक गंभीरता से लेने में सफल रहा है।" <ref>{{Cite web|url=http://www.indiewire.com/article/tribeca-review-james-franco-embraces-masochism-in-tone-deaf-the-adderall-diaries-20150417|title=The Adderall Diaries review|publisher=Indiewire|access-date=April 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524192608/http://www.indiewire.com/article/tribeca-review-james-franco-embraces-masochism-in-tone-deaf-the-adderall-diaries-20150417|archive-date=24 मई 2016|url-status=live}}</ref> 2015 में उनकी चौथी भूमिका संगीतमय नाटक ''वन मोर टाइम'' में क्रिस्टोफर वॉकन के विपरीत थी; भूमिका के लिए, उन्होंने गायन सबक लिया और पियानो और गिटार बजाना सीखा। <ref>{{Cite magazine}}</ref> ''इंटरनेशनल बिजनेस टाइम्स'' ने हर्ड को "एक चरित्र में कुछ हार्दिक क्षणों को साझा करने के लिए काफी प्रतिभाशाली के रूप में वर्णित किया जो ज्यादातर रक्षात्मक पर संचालित होता है।" <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/when-i-live-my-life-over-again-tribeca-film-festival-review-amber-heard-christopher-1890473|title='When I Live My Life Over Again' Tribeca Film Festival Review: Amber Heard And Christopher Walken Can't Hit The Right Notes|last=Monica Castillo|website=International Business Times|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924145231/https://www.ibtimes.com/when-i-live-my-life-over-again-tribeca-film-festival-review-amber-heard-christopher-1890473|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> ''[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]'' ने उनके प्रदर्शन को "शानदार" कहा और ''द फिल्म स्टेज'' ने कहा कि हर्ड ने "सराहनीय काम" किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/reviews/la-et-mn-mini-one-more-time-review-20160408-story.html|title='One More Time' with Christopher Walken plays a simple tune|last=Goldstein|first=Gary|date=April 7, 2016|website=Los Angeles Times|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924110018/http://www.latimes.com/entertainment/movies/reviews/la-et-mn-mini-one-more-time-review-20160408-story.html|archive-date=24 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://thefilmstage.com/reviews/review-one-more-time/|title=[Review] One More Time|website=The Film Stage|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715202619/https://thefilmstage.com/reviews/review-one-more-time/|archive-date=15 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, हर्ड ने मार्टिन एमिस अनुकूलन ''लंदन फील्ड्स'' में महिला प्रधान भूमिका निभाई, जिसे शुरू में 2015 के टोरंटो अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोह में प्रीमियर किया गया था । <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/|title=Sandra Bullock's 'Our Brand Is Crisis,' Robert Redford's 'Truth' to Premiere at Toronto|website=Variety|access-date=August 18, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150819112923/https://variety.com/2015/film/news/sandra-bullocks-our-brand-tom-hiddlestons-i-saw-the-light-to-premiere-at-toronto-1201572271/|archive-date=19 अगस्त 2015|url-status=live}}</ref> निर्देशक मैथ्यू कुलेन ने अपने निर्माताओं पर मुकदमा चलाने, धोखाधड़ी का आरोप लगाते हुए और फिल्म के एक कट को बढ़ावा देने के लिए उनके नाम का इस्तेमाल करने के बाद इसे रोस्टर से खींच लिया था। <ref>{{Cite web|url=http://globalnews.ca/news/2226288/london-fields-pulled-from-tiff-after-director-sues-producers/|title='London Fields' pulled from TIFF after director sues producers|website=Global News|access-date=September 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421125604/https://globalnews.ca/news/2226288/london-fields-pulled-from-tiff-after-director-sues-producers/|archive-date=21 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> टोरंटो में प्रेस और उद्योग स्क्रीनिंग में देखी गई कटौती पर आपत्ति जताते हुए फिल्म के सितारों ने प्रोड्यूसर्स को भी लिखा था। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/film/london-fields/toronto-review/|title=London Fields review|date=September 17, 2015|website=The Daily Telegraph|access-date=October 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520061330/https://www.telegraph.co.uk/film/london-fields/toronto-review/|archive-date=20 मई 2019|url-status=live}}</ref> ''लंदन फील्ड्स'' और हर्ड के प्रदर्शन को अत्यधिक नकारात्मक समीक्षा मिली, <ref name="Daily Telegraph 17 September 2015">{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/film/london-fields/toronto-review/|title=London Fields review: 'a cartoonish mess'|last=Mulkerrins|first=Jane|date=September 17, 2015|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|access-date=March 9, 2016|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20190520061330/https://www.telegraph.co.uk/film/london-fields/toronto-review/|archive-date=20 मई 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="The Independent 17 September 2015">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/london-fields-toronto-film-festival-review-dystopian-drama-is-no-field-day-to-watch-10506735.html|title=London Fields, Toronto Film Festival, review: Dystopian drama is no field day to watch|last=Aftab|first=Kaleem|date=September 17, 2015|work=[[The Independent]]|access-date=March 9, 2016|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421125558/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/reviews/london-fields-toronto-film-festival-review-dystopian-drama-is-no-field-day-to-watch-10506735.html|archive-date=21 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/review/london-fields-tiff-review-824093|title=London Fields: TIFF review|date=September 17, 2015|website=The Hollywood Reporter|access-date=October 17, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421125608/https://www.hollywoodreporter.com/review/london-fields-tiff-review-824093|archive-date=21 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> और उन्होंने कहा कि "यह फिल्म करने के लिए सबसे कठिन फिल्मों में से एक थी और यह मुश्किल बनी हुई है। । । मैं नहीं कह सकता कि मैंने उसका [चरित्र] न्याय किया। " <ref name="independent"/> her <ref name="independent"/> हर्ड ने [[डीसी कॉमिक्स|डीसी कॉमिक्स की]] सुपरहीरो फिल्म ''[[जस्टिस लीग (फ़िल्म)|जस्टिस लीग]]'' (2017) में मेरी , [[एक्वामैन]] की अटलांटिस रानी की भूमिका निभाई। उसने ''[[एक्वामैन (फ़िल्म)|एक्वामैन]]'' (2018) में एक बड़ी क्षमता में भूमिका को दोहराया। <ref>{{Cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/amber-heard-talks-star-aquaman-848622|title=Amber Heard in Talks to Star in 'Aquaman' (Exclusive)|last=Kit|first=Borys|date=January 13, 2016|work=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116015309/http://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/amber-heard-talks-star-aquaman-848622|archive-date=16 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.etonline.com/movies/184773_amber_heard_confirms_her_aquaman_role_justice_league_dishes_on_interesting_mera_costume/|title=EXCLUSIVE: Amber Heard Confirms Her 'Aquaman' Role in 'Justice League', Dishes on 'Interesting' Mera Costume|date=March 17, 2016|website=[[Entertainment Tonight]]|access-date=20 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320073336/http://www.etonline.com/movies/184773_amber_heard_confirms_her_aquaman_role_justice_league_dishes_on_interesting_mera_costume/|archive-date=20 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref> == सक्रियतावाद == हर्ड ने [[घरेलू हिंसा|घरेलू]] और [[यौन हिंसा|यौन हिंसा के]] बारे में जागरूकता बढ़ाई है। अभिनेता गबौरे सिदीबे और [[फ्रीडा पिंटो|फ्रीडा पिंटो के साथ]] , उसने 2016 में ''ग्लैमरस'' वूमन ऑफ द ईयर अवार्ड्स में [[यौन उत्पीड़न]] की शिकार एमिली डो की ओर से एक भाषण पढ़ा। डो एक पुरस्कार के प्राप्तकर्ता थे। <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/emily-doe-stanford-rape-case-speech-michelle-dauber-glamour-women-of-the-year-awards-watch-a7418861.html|title=Stanford rape case survivor gives powerful speech at Glamour Women of the Year Awards|last=Revesz|first=Rachael|date=November 15, 2016|website=The Independent|access-date=December 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327114923/https://www.independent.co.uk/news/people/emily-doe-stanford-rape-case-speech-michelle-dauber-glamour-women-of-the-year-awards-watch-a7418861.html|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> उसी वर्ष हर्ड ने #GirlGaze प्रोजेक्ट के लिए घरेलू हिंसा के बारे में एक सार्वजनिक सेवा की घोषणा की , <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2016/digital/news/amber-heard-domestic-violence-psa-video-1201927174/|title=Amber Heard Films Domestic Violence PSA: 'We Can Change This'|last=Kelley|first=Seth|date=November 26, 2016|website=Variety|access-date=December 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327085906/https://variety.com/2016/digital/news/amber-heard-domestic-violence-psa-video-1201927174/|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> और ''पोर्टर'' पत्रिका के दिसंबर 2016 के अंक के लिए जॉनी डेप के साथ अपने अनुभवों के बारे में एक खुला पत्र लिखा। <ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/people/amber-heard-domestic-violence-open-letter-porter-a7472426.html|title=Amber Heard pens emotionally charged letter about domestic violence|last=Oppenheim|first=Maya|date=December 13, 2016|website=The Independent|access-date=December 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327090414/https://www.independent.co.uk/news/people/amber-heard-domestic-violence-open-letter-porter-a7472426.html|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == सार्वजनिक रूप से सुना बाहर आया था पर ग्लाड 2010 में की 25 वीं वर्षगांठ घटना, <ref name="Halterman">{{Cite web|url=http://www.afterellen.com/exclusive-amber-heard-talks-about-being-out-in-hollywood/12/2010/|title=EXCLUSIVE: Amber Heard talks about being out in Hollywood|last=Halterman|first=J.|date=December 4, 2010|publisher=[[AfterEllen.com]]|access-date=October 10, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141015082705/http://www.afterellen.com/exclusive-amber-heard-talks-about-being-out-in-hollywood/12/2010/|archive-date=15 अक्तूबर 2014|url-status=dead}}</ref> लेकिन कहा है, "मैं अपने आप एक तरह से या किसी अन्य रूप-मैं पुरुषों और अब एक औरत के साथ सफल संबंध पड़ा है लेबल नहीं है। मैं जिसे प्यार करता हूं उसे प्यार करता हूं; यह वह व्यक्ति है जो मायने रखता है। " <ref name="Frize">{{Cite news|url=http://entertainment.time.com/2014/01/19/5-things-you-should-know-about-amber-heard/|title=5 Things You Should Know About Amber Heard|last=Sam Frize|date=January 19, 2014|work=[[Time (magazine)|Time]]|access-date=September 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323211008/http://entertainment.time.com/2014/01/19/5-things-you-should-know-about-amber-heard/|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> बाहर आने के अपने फैसले में, उसने कहा: "मुझे लगता है कि जब मुझे मीडिया में अपनी भूमिका के बारे में पता चला, तो मुझे खुद से एक महत्वपूर्ण सवाल पूछना पड़ा 'क्या मैं समस्या का हिस्सा हूं?" और मुझे लगता है कि जब लाखों-करोड़ों परिश्रमी, करदाता अमेरिकी अपने अधिकारों से वंचित होते हैं और उनकी समानता से इनकार करते हैं तो आपको खुद से पूछना होगा कि वे कौन से कारक हैं जो एक महामारी समस्या हैं और यही वह है। " <ref name="Halterman" /> हर्ड 2008 से 2012 तक फोटोग्राफर तस्य वान री के साथ रिश्ते में था। <ref name="Halterman"/> <ref name="LAtimesengagement">{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-johnny-depp-amber-heard-engagement-rumors-engaged-20140117-story.html|title=Johnny Depp and Amber Heard spark engagement rumors|last=Saad|first=Nardine|date=January 17, 2014|website=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328065338/https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-johnny-depp-amber-heard-engagement-rumors-engaged-20140117-story.html|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> उन्होंने 2011 में ''द रम डायरी'' को फिल्माते समय अभिनेता [[जॉनी डेप]] से मुलाकात की और अगले वर्ष वे साथ रहने लगे। <ref name="LAtimesengagement" /> <ref name="courtdocument">{{Cite web|url=http://documents.latimes.com/amber-heard-and-johnny-depps-court-declarations-regarding-allegations-domestic-violence/|title=Amber Heard and Johnny Depp's court declarations regarding allegations of domestic violence|date=May 27, 2016|website=Los Angeles Times|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304030720/http://documents.latimes.com/amber-heard-and-johnny-depps-court-declarations-regarding-allegations-domestic-violence/|archive-date=4 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref> 3 फरवरी, 2015 को लॉस एंजिल्स में उनके घर पर एक निजी नागरिक समारोह में उनका विवाह हुआ। <ref name="courtdocument" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.people.com/article/johnny-depp-amber-heard-marry-wedding-civil-ceremony-los-angeles|title=Johnny Depp and Amber Heard Tie the Knot: Source|website=People|access-date=February 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20190206221803/https://people.com/article/johnny-depp-amber-heard-marry-wedding-civil-ceremony-los-angeles|archive-date=6 फ़रवरी 2019|url-status=live}}</ref> अप्रैल 2015 में, हर्ड और डेप ने ऑस्ट्रेलिया के जैवसुरक्षा कानूनों का उल्लंघन किया जब वे अपने दो यॉर्कशायर टेरियर्स को ऑस्ट्रेलियाई सीमा शुल्क सेवा में घोषित करने में विफल रहे जब उन्होंने निजी जेट द्वारा [[क्वीन्सलैण्ड|क्वींसलैंड]] में उड़ान भरी, जहां वह ''पाइरेट्स ऑफ द कैरेबियन: डेड मेन टेल नो टेल्स कह रहे थे'' । <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-australia-32732313|title=Johnny Depp's dogs face death in Australia|date=May 14, 2015|access-date=April 18, 2016|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190406142739/https://www.bbc.com/news/world-australia-32732313|archive-date=6 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2015/jul/16/amber-heard-charged-with-taking-dogs-to-australia-johnny-depp|title=Amber Heard charged with illegally bringing dogs to Australia|date=July 16, 2015|work=The Guardian|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626204825/https://www.theguardian.com/film/2015/jul/16/amber-heard-charged-with-taking-dogs-to-australia-johnny-depp|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref> सुना है कि उसने सोने के अभाव के कारण गलती की थी, संगरोध दस्तावेजों को गलत साबित करने के लिए दोषी ठहराया। <ref>{{Cite news|url=http://www.abc.net.au/news/2016-04-18/johnny-depp-and-amber-heard-gold-coast-court-dogs/7333662|title=Johnny Depp's dogs: Amber Heard pleads guilty over Boo and Pistol quarantine document|date=April 18, 2016|access-date=April 18, 2016|publisher=ABC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626204822/https://www.abc.net.au/news/2016-04-18/johnny-depp-and-amber-heard-gold-coast-court-dogs/7333662|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref> उसे एक महीने के अच्छे व्यवहार बांड पर रखा गया था और एक झूठे दस्तावेज़ के उत्पादन के लिए $ 1,000 का जुर्माना दिया गया था। <ref name="guardianterriers">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2016/apr/18/johnny-depps-wife-amber-heard-pleads-guilty-over-bringing-dogs-to-australia|title=Charges dropped against Amber Heard for bringing dogs to Australia with Johnny Depp|last=Joshua Robertson|website=The Guardian|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190414191308/https://www.theguardian.com/film/2016/apr/18/johnny-depps-wife-amber-heard-pleads-guilty-over-bringing-dogs-to-australia|archive-date=14 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.theaustralian.com.au/news/johnny-depp-amber-heard-at-court-hearing-over-dogs-pistol-and-boo/news-story/ae2dc3139a33f3412f8d577dca1284da|title=Johnny Depp, Amber Heard at court hearing over dogs Pistol and Boo|last=Schliebs|first=Mark|date=April 18, 2016|work=The Australian|access-date=April 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420140230/http://www.theaustralian.com.au/news/johnny-depp-amber-heard-at-court-hearing-over-dogs-pistol-and-boo/news-story/ae2dc3139a33f3412f8d577dca1284da|archive-date=20 अप्रैल 2016|url-status=dead}}</ref> हर्ड और डेप ने एक वीडियो भी जारी किया, जिसमें उन्होंने अपने व्यवहार के लिए माफी मांगी और लोगों से जैव सुरक्षा कानूनों का पालन करने का आग्रह किया। <ref name="guardianterriers" /> ''[[द गार्डियन]]'' ने मामले को ऑस्ट्रेलियाई इतिहास में "उच्चतम प्रोफ़ाइल आपराधिक संगरोध मामला" कहा। <ref name="guardianterriers" /> 23 मई 2016 को डेप से तलाक के लिए अर्जी दायर की गई। <ref>{{Cite news|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2016/05/25/reports-amber-heard-files-divorce-johnny-depp/84937118/|title=Amber Heard Files for Divorce from Johnny Depp|last=Mandell|first=Andrea|date=May 25, 2016|work=[[USA Today]]|access-date=May 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526002547/http://www.usatoday.com/story/life/people/2016/05/25/reports-amber-heard-files-divorce-johnny-depp/84937118/|archive-date=May 26, 2016|url-status=live|department=People}}</ref> <ref>{{Cite magazine}}</ref> पांच दिनों के बाद, उसने अपने खिलाफ एक अस्थायी निरोधक आदेश प्राप्त किया, जिसमें उसने अदालत की घोषणा में कहा कि वह अपने रिश्ते के दौरान "मौखिक और शारीरिक रूप से अपमानजनक" रही है, हिंसा की नवीनतम घटना तलाक के लिए दायर करने से दो दिन पहले हुई थी। <ref name="cnn">{{Cite web|url=http://edition.cnn.com/2016/08/16/entertainment/amber-heard-johnny-depp-timeline/|title=Johnny Depp and Amber Heard Settle Divorce|last=France|first=Lisa Respers|date=August 16, 2016|publisher=[[सीएनएन]]|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411215238/https://edition.cnn.com/2016/08/16/entertainment/amber-heard-johnny-depp-timeline/|archive-date=11 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.newsweek.com/amber-heard-drops-spousal-support-request-johnny-depp-divorce-470549|title=Amber Heard Drops Spousal Support Request in Johnny Depp Divorce|last=Ahmed|first=Tufayel|date=June 15, 2016|work=[[Newsweek]]|access-date=June 19, 2016|archive-url=https://www.webcitation.org/6iNMSyUpL?url=http://www.newsweek.com/amber-heard-drops-spousal-support-request-johnny-depp-divorce-470549|archive-date=June 19, 2016|url-status=live|department=Culture}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2016/may/27/johnny-depp-restraining-order-amber-heard-divorce-domestic-violence|title=Amber Heard Granted Domestic Violence Restraining Order Against Johnny Depp|last=Woolf|first=Nicky|date=May 28, 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=May 27, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222214755/https://www.theguardian.com/film/2016/may/27/johnny-depp-restraining-order-amber-heard-divorce-domestic-violence|archive-date=22 फ़रवरी 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="wright">{{Cite web|url=http://www.refinery29.com/2016/06/113149/domestic-violence-911-call-famous-friend|title=Why I Called 911|last=Wright|first=iO Tillett|date=June 8, 2016|publisher=[[Refinery29]]|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004154126/https://www.refinery29.com/2016/06/113149/domestic-violence-911-call-famous-friend|archive-date=4 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-amber-heard-bruise-photos-20160601-snap-story.html|title=New photos of Amber Heard show bruised eye and bloody lip|last=Hill|first=Libby|date=June 1, 2016|website=Los Angeles Times|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315024551/https://www.latimes.com/entertainment/gossip/la-et-mg-amber-heard-bruise-photos-20160601-snap-story.html|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2016/film/news/amber-heard-johnny-depp-domestic-violence-lapd-1201785583/|title=Amber Heard's Domestic Violence Claim Against Johnny Depp Being Investigated by LAPD|last=Khatchatourian|first=Maane|date=May 31, 2016|website=Variety|access-date=August 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327134434/https://variety.com/2016/film/news/amber-heard-johnny-depp-domestic-violence-lapd-1201785583/|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> जवाब में, डेप के वकीलों ने आरोप लगाया कि वह "दुर्व्यवहार का आरोप लगाकर समय से पहले वित्तीय संकल्प को सुरक्षित करने का प्रयास कर रही थी"। <ref name="cnn" /> <ref name="guardiancarroll">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2016/aug/16/amber-heard-assault-allegations-johnny-depp-divorce|title=Amber Heard settles domestic abuse case against Johnny Depp|last=Carroll|first=Rory|date=August 16, 2016|website=The Guardian|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222165524/https://www.theguardian.com/film/2016/aug/16/amber-heard-assault-allegations-johnny-depp-divorce|archive-date=22 फ़रवरी 2019|url-status=live}}</ref> अगले तीन महीनों में, हर्ड के वकीलों ने संबंधों के दौरान हिंसा की अन्य कथित घटनाओं के बारे में मीडिया को जानकारी प्रदान की, <ref name="guardiancarroll" /> और एक घटना से उनकी चोटों की छवियां ''[[पीपल (पत्रिका)|लोगों]]'' द्वारा प्रकाशित की गईं। <ref name="cnn" /> 16 अगस्त 2016 को एक समझौता हुआ, <ref name="NYT">{{Cite web|url=http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/08/19/amber-heard-to-give-7m-johnny-depp-divorce-settlement-to-charity/|title=Amber Heard To Give $7M Johnny Depp Divorce Settlement To Charity|date=August 19, 2016|website=[[The New York Times]]|access-date=August 20, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212121140/http://nytlive.nytimes.com/womenintheworld/2016/08/19/amber-heard-to-give-7m-johnny-depp-divorce-settlement-to-charity/|archive-date=12 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> और तलाक को जनवरी 2017 में अंतिम रूप दिया गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-38621519|title=Johnny Depp and Amber Heard Finalise Divorce|date=January 14, 2017|access-date=January 14, 2017|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328005741/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-38621519|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> हर्ड ने प्रतिबंध के आदेश को खारिज कर दिया, और उन्होंने एक संयुक्त बयान जारी करते हुए कहा कि उनका "संबंध तीव्रता से भावुक था और कई बार अस्थिर था, लेकिन हमेशा प्यार से बंधा रहा। न ही पार्टी ने वित्तीय लाभ के लिए झूठे आरोप लगाए हैं। शारीरिक या भावनात्मक नुकसान का कोई इरादा नहीं था। " <ref name="NYT" /> उन्हें यूएस $ 7 मिलियन से सम्मानित किया गया, जिसे उन्होंने अमेरिकन सिविल लिबर्टीज यूनियन और चिल्ड्रन हॉस्पिटल लॉस एंजिल्स को दान करने की योजना बनाई। <ref name="NYT" /> <ref>{{Cite web|url=https://www.aclu.org/blog/speak-freely/actress-amber-heard-donates-millions-support-aclu-and-its-work-fighting-violence|title=Actress Amber Heard Donates Millions to Support the ACLU and Its Work Fighting Violence Against Women|date=August 19, 2016|publisher=[[American Civil Liberties Union]]|access-date=May 23, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528021633/https://www.aclu.org/blog/speak-freely/actress-amber-heard-donates-millions-support-aclu-and-its-work-fighting-violence|archive-date=28 मई 2017|url-status=live}}</ref> अप्रैल 2018 में, चिल्ड्रन हॉस्पिटल लॉस एंजेल्स ने बताया कि हर्ड ने 2017 में संगठन को $ 1 मिलियन और $ 5 मिलियन के बीच दान दिया। <ref>{{Cite web|url=http://people.com/movies/amber-heard-makes-7-figure-donation-childrens-hospital-after-johnny-depp-divorce/|title=Amber Heard Honored for 7-Figure Donation to Children's Hospital Following Johnny Depp Divorce|last=Miller, Mike|date=April 9, 2018|website=People|access-date=May 4, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129115105/https://people.com/movies/amber-heard-makes-7-figure-donation-childrens-hospital-after-johnny-depp-divorce/|archive-date=29 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref> अगस्त 2017 तक, [[एलन मस्क|एलोन मस्क]] को लगभग एक साल तक सुना गया। <ref>{{Cite web|url=http://www.mercurynews.com/2017/08/06/elon-musk-breaks-up-with-amber-heard-report-says/|title=Tesla CEO Elon Musk breaks up with Amber Heard, report says|last=Ross|first=Martha|date=August 6, 2017|website=The Mercury News|access-date=August 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912212523/http://www.mercurynews.com/2017/08/06/elon-musk-breaks-up-with-amber-heard-report-says/|archive-date=12 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" !Year !Title !Role !Notes |- |2004 |''Friday Night Lights'' |Maria | |- |2005 |''Side FX'' |Shay | |- |2005 |''Drop Dead Sexy'' |Candy | |- |2005 |''North Country'' |Young Josey Aimes | |- |2006 |''Price to Pay'' |Trish | |- |2006 |''Alpha Dog'' |Alma | |- |2006 |''All the Boys Love Mandy Lane'' |Mandy Lane | |- |2007 |''Spin'' |Amber | |- |2007 |''Day 73 with Sarah'' |Mary |Short film |- |2007 |''Remember the Daze'' |Julia Ford | |- |2008 |''Never Back Down'' |Baja Miller | |- |2008 |''{{Sortname|The|Informers}}'' |Christie | |- |2008 |''Pineapple Express'' |Angie | |- |2009 |''ExTerminators'' |Nikki | |- |2009 |''{{Sortname|The|Joneses}}'' |Jenn Jones | |- |2009 |''Zombieland'' |406 | |- |2009 |''{{Sortname|The|Stepfather}}'' |Kelly Porter | |- |2010 |''And Soon the Darkness'' |Stephanie |Also co-producer |- |2010 |''{{Sortname|The|River Why}}'' |Eddy | |- |2010 |''{{Sortname|The|Ward}}'' |Kristen | |- |2011 |''Drive Angry'' |Piper | |- |2011 |''{{Sortname|The|Rum Diary}}'' |Chenault | |- |2013 |''Syrup'' |Six |Also executive producer |- |2013 |''Paranoia'' |Emma Jennings | |- |2013 |''Machete Kills'' |Miss San Antonio | |- |2014 |''3 Days to Kill'' |Agent Vivi | |- |2015 |''The Adderall Diaries'' |Lana Edmond | |- |2015 |''One More Time'' |Jude | |- |2015 |''Magic Mike XXL'' |Zoe | |- |2015 |''The Danish Girl'' |Ulla Paulson | |- |2017 |''I Do... Until I Don't'' |Fanny | |- |2017 |''[[जस्टिस लीग (फ़िल्म)|Justice League]]'' |Mera | |- |2018 |''Her Smell'' |Zelda | |- |2018 |''London Fields'' |Nicola Six |Filmed in 2013 |- |2018 |''[[एक्वामैन (फ़िल्म)|Aquaman]]'' |Mera<ref>{{Cite news|url=https://www.popticular.com/2018/10/30/edgar-ramirez-se-suma-al-reparto-de-resistencia-un-filme-sobre-marcel-marceau/37048|title=ACTUALIDAD"Mera es una Guerrera Feroz": Amber Heard Nos Cuenta Todo Sobre Su Personaje en ‘Aquaman’ - Popticular|access-date=December 19, 2018|language=Spanish|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031173948/https://www.popticular.com/2018/10/30/edgar-ramirez-se-suma-al-reparto-de-resistencia-un-filme-sobre-marcel-marceau/37048|archive-date=31 अक्तूबर 2018|url-status=dead}}</ref> | |- |2019 |''Gully'' |Joyce |Post-production |- |} === टेलीविजन === {| class="wikitable sortable" ! साल ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ |- | 2004 | ''जैक और बॉबी'' | लिज़ | एपिसोड: "पायलट" |- | 2004 | ''{{Sortname|The|Mountain}}'' | रिले | एपिसोड: "ए पीस ऑफ़ द रॉक" |- | 2005 | ''{{Sortname|The|O.C.}}'' | विक्रेती | एपिसोड: "मॉल्पलशॉट" |- | 2006 | ''[[क्रिमिनल माइण्ड्स (अंग्रेजी टी वी शृंखला)|आपराधिक दिमाग]]'' | लीला आर्चर | एपिसोड: "कोई देख रहा है" |- | 2007 | ''काउंटर'' | अंबर | एपिसोड: "कैलिफोर्निया बेटा" |- | 2007 | ''छिपे हुए हथेलियाँ'' | ग्रेटा मैथ्यूज | श्रृंखला नियमित; 8 एपिसोड |- | 2011 | ''टॉप गियर'' | स्वयं | एपिसोड: "एपिसोड # 16.5" |- | 2011 | ''{{Sortname|The|Playboy Club}}'' | बनी मौरीन | श्रृंखला नियमित; 7 एपिसोड |- | 2015 | ''<nowiki/>'Overhaulin'' | स्वयं | एपिसोड: "इन टू डेप" |- | 2015 | ''{{Sortname|The|Prince}}'' | सेरेना | |- |} == पुरस्कार एवं नामांकन == {| class="wikitable sortable" ! साल ! पुरस्कार ! घटना ! नामांकित कार्य ! परिणाम |- | 2008 | वर्ष का निर्णायक | यंग हॉलीवुड अवार्ड्स | स्वयं || {{Won}} |- | 2009 | सबसे अच्छा पहनावा | डेट्रोइट फिल्म क्रिटिक्स सोसायटी अवार्ड्स | ''Zombieland'' || {{नामांकन}} |- | 2010 | सबसे अच्छा पहनावा | चीख पुरस्कार | ''Zombieland'' || {{Won}} |- | 2010 | डलास स्टार अवार्ड | डलास इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल | स्वयं || {{Won}} |- | 2011 | स्पॉटलाइट अवार्ड | हॉलीवुड फिल्म फेस्टिवल | ''रम डायरी'' || {{Won}} |- | 2014 | अनुगम | टेक्सास फिल्म हॉल ऑफ फेम | स्वयं || {{Won}} |- | 2018 | सबसे खराब अभिनेत्री | गोल्डन रास्पबेरी पुरस्कार | ''लंदन फील्ड्स'' |{{Pending}} |} ==इन्हें भी देखें== * [[ड्वेन जॉनसन]] * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[डकोटा जॉनसन]] * [[एवा ग्रीन]] * [[पेनेलोपे क्रूज़]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|1720028|Amber Heard}} * {{AllRovi person|418732|Amber Heard}} * {{Tcmdb name}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:अमेरिकी अभिनेत्री]] gi2nljdooomamv6rlp7pst4wgao2f8v खरवार 0 1018125 6635613 6518355 2026-10-30T16:16:31Z CommonsDelinker 743 "मां_तारा_चंडी,_राजा_प्रताप_धौलदेव_अभिलेख.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Túrelio|Túrelio]] ने हटा दिया है। कारण: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Watermarked "© www.sasaramkigaliyan.com" 6635613 wikitext text/x-wiki {{सफाई|reason=अव्यवस्थित |date=जून 2025}} {{ethnic group |group= खरवार |poptime = |popplace = [[असम]], [[झारखण्ड]], [[मध्य प्रदेश ]], [[छत्तीसगढ़]], [[उत्तर प्रदेश]], [[बिहार]], |langs = • [[खरवारी भाषा]] • [[नागपुरी भाषा|नागपुरी]] • [[भोजपुरी भाषा|भोजपुरी]] • [[हिन्दी]] • [[आसामीस भाषा]] असम में रहने वाले खरवार लोग बोलते हैं |rels= [[हिन्दू]] |related= }} '''खरवार''' एक प्राचीन जाति है।जिसके संस्थापक जी है।। जो भारतीय राज्यों असम, झारखंड, बिहार, उत्तर प्रदेश, छत्तीसग़़ढ, मध्य प्रदेश, उड़ीसा आदि कई राज्यों में पाई जाती है। यह एक शाखा खड़गवंशी भी होते हैं और यह खरवारों का इतिहास अत्यन्त प्राचीन सका सबूत [[बिहार]] का [[रोहतास दुर्ग|रोहताश्व किला]] है,जो खरवार जातीय की एक प्राचीन धरोहर रहा है जिसका निर्माण [[त्रेतायुग]] में महाराजा सत्यवादी हरिश्चंद्र जी के पुत्र राजा रोहतश्व जी ने स्वयं कर वाया था, जो (खरवार) राजपुत इतिहास के सबसे प्रसिद्द योद्धा [[क्षत्रिय]] राजधिराज प्रताप धवलदेव सिंह जिनका जपिला के नायक प्रताप धवलदेव सिंह के फुलवरिया शिलालेख जो अभी -भी देखे जा सकते हैं और सत्य के लिए न्यौछावर हो जाने वाली जाति कहलाती है। इन्हे भारत के सभी प्रान्तो में इन्हे खरवार राजपूत के नाम से जाना जाता है। ==इतिहास== सखवार जाति में कुछ लोग [[पलामू जिला|पलामू]] जिले में पाए जाते हैं, जो कि झारखंड में है, जबकि अन्य सोन घाटी में रहते हैं। उत्तर प्रदेश के लोग [[रोहतास जिला|रोहतास]] से आने और पौराणिक सूर्यवंशी राजपूत होने का दावा करते हैं ।<ref name="Badri2011"/> सखवार वंश राजा प्रताप धवलदेव सिंह का ताम्रपत्र अभिलेख [[File:04 09 2019-04srm01-c-1 19547076 181850.jpg|thumb|राजा साहस धवल देव सिंह अभिलेख]] [गहड़वाल|खैयरवालवंश]] यानी सखवार राजाओं का शासन रहा है। वैसे यह राजवंश मूलत: वर्तमान झारखंड के जपला का थे। इनका शासन भारत के एक तिहाई भाग पर रहा है जिसका प्रमाण यह है कि आज के अफगानिस्तान में मौजूद सखवार जिला है जिसे सखवार (खवरकय) गांव के नाम से भी जाना जाता है वर्तमान समय में मिले ताम्रपत्र के अनुसार यह माना जाता है की इनका शासन वाराणसी की सीमा से लेकर गया तक था। 11 वीं सदी से लेकर 16वीं सदी तक इस वंश के राजाओं ने यहां शासन किया। इसी वंश के [[12वीं सदी]] में राजा साहस धवलदेव सिंह हुए। ये सर्वप्रसिद्ध राजा हरिचंद्र के तीसरे पुत्र थे। उनका लिखवाया हुआ 12 वीं सदी का ताम्रपत्र लेख रोहतास जिले के अदमापुर से एक मकान की नींव खोदते समय प्राप्त हुआ है। यह ताम्रपत्र महानृपति साहस प्रताप धवल देव सिंह का है। इसकी भाषा संस्कृत तथा लिपि प्रारंभिक नागरी है। अभिलेख 34 पंक्तियों का है जो ताम्र पत्र के दोनों और लिखा गया है। ऊपर हत्थे पर प्रताप धवल देव सिंह का नाम है। इससे स्पष्ट है कि इसे स्वयं राजा के द्वारा लिखवाया गया है। प्रताप धवल देव सिंह का कोई भी अभिलेख पहली बार प्राप्त नहीं हुआ है। इसमें भी प्रताप धवल देव सिंह के बाद राज वंशावली में प्रताप धवल देव सिंह का नाम है। यह ताम्रपत्र एक दान पत्र है जो एक मंदिर को दिया गया है। मंदिर अम्बडा ग्राम में था जिसका वर्तमान नाम अदमापुर हो गया है। ताम्रपत्र लेख विक्रमी संवत 1241 का है। लेख के अनुसार अम्बड़ा ग्राम में महाराज की जो भूमि पड़ी है उसे वे निबेश्व महादेव को दान दे रहे हैं। इस तामपत्र से सात सौ वर्ष पहले यहां की बसावटें व खरवारों की सांस्कृतिक तथा आर्थिक समझने में भी मदद मिलेगी। [[रोहतास दुर्ग|रोहतास]] के सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक महत्व पर शोध कार्य कर चुके इतिहासकार डॉ. श्याम सुंदर तिवारी का कहना है कि प्रताप धवल देव सिंह के पहले और दूसरे शिलालेखों-तुतला भवानी और फुलवरिया से भी पता चलता है कि उनके प्रथम पुत्र शत्रुघ्न सिंह और द्वितीय पुत्र विरधन सिंह के बाद प्रताप धवलदेव सिंह थे। बाद में शिलालेखों और ताम्रपत्र लेखों में प्रताप धवल देव सिंह का ही उल्लेख मिलता है। प्रताप धवल देव सिंह के दूसरे पुत्र इंद्र धवल देव सिंह का ताम्रपत्र नवनेर (औरंगाबाद जिले) से प्राप्त हुआ था। उनके पहले पुत्र विक्रम धवल देव सिंह ने बांदू में एक शिलालेख लिखवाया था। इन दोनों में प्रताप धवल देव सिंह का जिक्र है। वर्तमान ताम्रपत्र लेख रोहतास जिले के अदमापुर से एक मकान की नींव खोदते समय प्राप्त हुआ है। बड़ी मशक्कत के बाद इसे पढ़ने में सफलता पाई गई है। यह ताम्रपत्र महानृपति प्रताप धवल देव सिंह का है। इसकी भाषा संस्कृत तथा लिपि प्रारंभिक नागरी है। अभिलेख 34 पंक्तियों का है जो ताम्र पत्र के दोनों और लिखा गया है। ऊपर हत्थे पर प्रताप धवल देव सिंह का नाम है। इससे स्पष्ट है कि इसे स्वयं राजा के द्वारा लिखवाया गया है। प्रताप धवल देव सिंह का कोई भी अभिलेख पहली बार प्राप्त नहीं हुआ है। इसमें भी प्रताप धवल देव के बाद राज वंशावली में प्रताप धवल देव सिंह का नाम है। यह ताम्रपत्र एक दान पत्र है जो एक मंदिर को दिया गया है। मंदिर अम्बडा ग्राम में था जिसका वर्तमान नाम अदमापुर हो गया है। ताम्रपत्र लेख विक्रमी संवत 1241 का है। लेख के अनुसार अम्बड़ा ग्राम में महाराज की जो भूमि पड़ी है उसे वे निबेश्व महादेव को दान दे रहे हैं। इससे मंदिर का धूप दीप और नैवैद्य के लिए भंडार भरा रहेगा। दान मंत्र अनुष्ठान के साथ दिया गया है। उस अवसर पर राजा के परिवार के सदस्यों और उनके अधिकारियों सहित सैकड़ों लोग मौजूद थे। इस ताम्रपत्र से स्पष्ट होता है कि इस वंश के सबसे प्रथम राजा खादिर पाल हुए। उनके बाद उनके पुत्र साधव हुए। साधव के पुत्र रण धवल और उनके पुत्र प्रताप धवल देव सिंह हुए। उनके बाद प्रताप धवल देव इस वंश के प्रतापी राजा हुए जिनके शासन काल में ही रोहतासगढ़ को तोमर राजाओं से हस्तगत किया जा सका था। इस ताम्रपत्र में भी प्रताप धवल देव सिंह ने अपने को जपला का रहने वाला बताया है। इस ताम्रपत्र में अक्षपटलिक यानी न्यायाधीश पंडित महानिधि द्वारा जारी किया गया है। डॉक्टर श्याम सुंदर तिवारी जी कहते हैं कि यह ताम्रपत्र लेख 1181 ईस्वी का है और बहुत ही महत्वपूर्ण है। इसमें प्रताप धवलदेव सिंह और उनके पूर्व राजाओं की पूरी वंशावली पहली बार आधिकारिक साक्ष्य के साथ मिली है। और [[खयारवाला राजवंश|खरवार]] राजवंश की प्रसिद्धि अंग्रेजी काल में भी बनी रही। इस राजवंश की शाखाएं [[पलामू के दुर्ग|पलामू]] के [[सोनपुरा गाँव, डुमरिया (गया)|सोनपुरा]] से लेकर [[रामगढ़ रियासत|रामगढ़]] तक फैली हुई हैं, जहां उनके वंशज मौजूद हैं। और इस राज परिवार की एक-एक शाखाएं ग्राम [[कंधवन]] और [[खरवार|अरसली]] में बसी हैं। इस राज परिवार की अन्य साखाएँ [[झारखण्ड|झारखंड]] के नगर [[श्री बंशीधर नगर|उंटारी]] और [[छत्तीसगढ़]] में [[जसपुर, उत्तराखण्ड|जसपुर]] में जा बसी है, जो आपस में भाई -भाई हैं। जर्नल ऑफ द एपिग्राफिकल सोसाइटी ऑफ इंडिया, वॉल्यूम। एक्सएलआई, 2016:46-55 जपिल: के नायक प्रताप धवलदेव सिंह के फुलवरिया शिलालेख [https://www.academia.edu/26716603/Pullavariyā_Rock_Inscriptions_of_the_Nāyaka_Pratāpadhavala_of_JāpilaBihar][https://www.sasaramkigaliyan.com/sasaram/samay-yatra/raja-pratap-dhaval/ <nowiki>[2]</nowiki>] [[File:Kharwar_Pratapdhavala_abhilekh.jpg|thumb प्रताप धवल देव सिंह अभिलेख]] फुलवरिया गांव (24° 45' उऔर 84° 4' ई.) बिहार में रोहतास जिले के तिलोठी विकास खंड में, जंगल के बीच, मैदानी इलाकों के ऊपर 1650', रामशिहरा से 3 किमी पश्चिम में, कैमूर पठार पर स्थित है। गाँव दक्षिण में गणके और कछुआर पहाड़ियों से घिरा हुआ है, उत्तर में तुतला (तुत्रही) पहाड़ी और इसके पूर्व में नाला गणके बहती है जो मैदानी इलाकों में तुताला में पड़ती है। बस्ती के पश्चिम में 500 मीटर की दूरी पर 6' से अधिक के स्थान पर लगभग एक दर्जन शिलालेख उत्कीर्ण हैंx 4' 20 की ऊंचाई पर एक चट्टान पर 'सीता चुआ' नामक झरने के उत्तर की ओर, जो गांव की सेवा करने वाला पानी का एकमात्र स्रोत है, जो खरवारा राजपुत के ग्यारह गांवो का एक समूह है। खुदा हुआ चट्टान प्रकृति की अनियमितताओं से पीड़ित है और स्थानों पर पेटिना से भरा है; यह दाहिनी ओर भी टूटा हुआ है। इनमें से एक [सं. हमारी सूची में से 2], [विक्रम] संवत 1225/ई.1169 में दिनांकित, एफ. कीलहॉर्न द्वारा 1889 में एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम में देखा गया था। वी, पी. 22, नंबर 152 और साथ ही भारतीय पुरातन, वॉल्यूम में। XIX, पी। 179, नंबर 126, और एक और अदिनांकित [हमारी सूची का नंबर 1] टी. बलोच द्वारा 1902-3 में पीआरएएस, ईसी, पी में देखा गया था। 20 एफ.एफ. हालाँकि, उनके ग्रंथ और पूर्ण उद्देश्य कभी प्रकाशित नहीं हुए। विद्वानों जैसे एम.भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के कुरैशी1, ईस्टर सर्कल (1929), डी.आर. पाटिल2 जिन्होंने बिहार में पुरातन अवशेष (1963) और पी.सीroy3 जिन्होंने बिहार जिला गजेटियर्स का संपादन किया: शाहाबाद (1966) मुख्य रूप से किलहॉर्न द्वारा प्रदान की गई गलत सूचना के कारण गाँव के साथ-साथ शिलालेखों का पता लगाने में विफल रहा कि गाँव रोहतासगढ़ (रोहतास का किला) में स्थित था, जो वास्तव में 20 से अधिक है। फुलवरिया से किमी दक्षिण-पूर्व में। मेरे छात्रों में से एक, सहस्राम के पास एक गाँव के श्री दीपक कुमार ने बहुत मेहनत की और 2013 में नक्सलियों से पीड़ित गाँव की खोज करने में सफल रहे और शिलालेखों की तस्वीरें खींचीवर्तमान लेख संभवत: इस क्षेत्र में प्रचलित 12वीं शताब्दी की संस्कृत भाषा और नागरी लिपि में इन सभी शिलालेखों को समझने, संपादित करने और अध्ययन करने का पहला प्रयास है, जो प्रतापधवला और उनके परिवार, एक सामंतवादी के सार्वजनिक उपयोगिता कार्यों पर प्रकाश डालता है। कीकन्नौज-वाराणसी के गढ़वाल।नीचे उनकी पहचान के लिए लेबल शिलालेखों के साथ पैरों के निशान के दो जोड़े चट्टान के ऊपरी हिस्से में उकेरे गए हैं, एक 'भगवान विष्णु के चरणों' और दूसरा 'देवी चाई के चरणों' का जिक्र है। फिर शिलालेखों का पालन करें। पहला शिलालेख सिद्धम के प्रतीक के साथ खुलता है और सूचित करता है कि राधावलदेव [[खयारवाला राजवंश|खैरावाला]] परिवार के साधव के पुत्र थे। उनकी रानी राल्हादेवी थीं। उनकी पुत्री समल्ल कुंवर थी और पुत्र थे [[क्षत्रिय]] राजधिराज प्रताप धवल देव सिंह वलोद्यधवाला, त्रिभुवनधवल, लखमादित्य, सहावती, पद्मादित्य, सहजादित्य, भुजबला और नरसिंह। प्रतापवलादेव के पुत्र थे शत्रुघ्न, वृराधवल, सहसाधवला, कार्तिक, सल्लक्षदेव, विलहणदेव, प्रमाद्रिदेव, निवेश्वर, सहस्राक्ष, आदि। उनके पुत्र त्रिभुवनधवल के सुवत्सराज, सगत्रमेलकदेव और ब्रह्मदेव नाम के पुत्र थे। प्रतापधवला को यहां राजधिराज कहा गया है, लेकिन शिलालेखों में नं। 2, 4 और 7 उन्हें नायक कहा जाता है और संवत 1225/सीई 1169 के उनके तारचां शिलालेख 4 में उनका उल्लेख महानायक के रूप में किया गया है। इस प्रकार उनकी राजनीतिक स्थिति में क्रमिक विकास हुआ।वह [[खयारवाला राजवंश|खैरावाला]] समुदाय से थे, जिसे [[पलामू जिला|पलामू]] (झारखंड), [[रोहतास दुर्ग|रोहतास]] (बिहार), और [[सीधी ज़िला|सीधी]], [[रीवा]], [[पन्ना ज़िला|पन्ना]] और [[दमोह ज़िला|दमोह]] (एमपी) जिलों की आधुनिक खारवारा [[अनुसूचित जनजाति|जनजाति]] के साथ पहचाना गया है, हालांकि सोनभद्र जिले (यूपी) में वे हैं। अनुसूचित जाति में गिना जाता है। खारवार शब्द [[खयारवाला राजवंश|खैरावाला]] की प्राकृत व्युत्पत्ति है। उन्होंने इस शिलालेख में [[क्षत्रिय]] हूं का दावा किया है और आधुनिक दिन [[खयारवाला राजवंश|खरवार]] सूर्य से अपने वंश को प्राप्त करते हैं। यदि उसके दावे का कोई मूल्य है, तो वह सौर जाति के [[क्षत्रिय]] परिवार से था। इससे हम यह निष्कर्ष निकाल सकते हैं कि एक शासक लोग समय के साथ पिछड़े हो जाते हैं या यहां तक ​​कि तथाकथित पिछड़ी जनजाति / जातियां भी भारतीय समाज में रॉयल्टी का दर्जा प्राप्त कर सकती हैं। भारत में यह अकेला उदाहरण नहीं है। उनकी मां का उल्लेख रजनी (रानी) के रूप में किया गया है, जो यह दिखा सकता है कि उनके पिता, हालांकि बिना किसी उपाधि के उल्लेख किए गए थे, कुछ महत्व के छोटे प्रमुख थे। संवत 1251/सीई1193 के सहस्राम ताम्रपत्र अनुदान5, संवत 1254/ई.1197 के सोन-ईस्ट बैंक ताम्रपत्र 6 और संवत 1290/ई.1233 के रोहतास ताम्रपत्र अनुदान7 में उनके पिता और दादा को कृतिपति और कुमाधारा के रूप में वर्णित किया गया है। शासक) क्रमशः। इन अनुदानों में उनके पुत्र नरपति (राजा) सहसाधवला का भी उल्लेख है, जो उनके उत्तराधिकारी थे, जबकि उनके एक अन्य पुत्र शत्रुघ्न, का उल्लेख शिलालेख संख्या में महारौता के रूप में किया गया था। 4, संवत 1225 के तारचां शिलालेख में महाराजपुत्र के रूप में आंकड़े। उपरोक्त चर्चा के आलोक में हम ब्लॉक से सहमत नहीं हो सकते हैं जिन्होंने नोट किया कि यह अदिनांकित शिलालेख "खयारवाला वंश के प्रमुख के अपने परिवार के साथ तुत्रही पतन के तीर्थयात्रा को रिकॉर्ड करता है और इस संबंध में उनके पुत्र शत्रुघ्न, वीरधवाला और सहसाधवाला का उल्लेख करता है" . तुत्रही फॉल जहां तुतला भवनी का एक बहुत ही घटिया छोटा मंदिर है, रामसिहारा से 5 किमी और फुलवरिया से 3 किमी दूर है, शिलालेख में इसका उल्लेख नहीं है और नायक प्रतापधवला के नौ से अधिक पुत्र थे, न कि केवल तीन। तुत्रही फॉल रॉक शिलालेख 8 (अब अप्राप्य) में केवल ज्येष्ठ वादी 4 सनौ के रूप में उनके नाम और तिथि का उल्लेख है, संवत 1224 में शनिवार, 19 अप्रैल, सीई 1168 के अनुरूप है। यहां संपादित किया जा रहा शिलालेख संभवत: अगले शिलालेख (संख्या 2) में उल्लिखित स्थान के लिए सीढ़ीदार पहुंच मार्ग के निर्माण के बाद फुलवरिया की उनकी यात्रा को रिकॉर्ड करता है। यह कि नायक प्रतापधवला गहवनवालों के अधीन एक सामंत था, यह गहवाल राजा विजयचंद्र के सुनार नकली अनुदान, संवत 1223/ई.1166 दिनांकित, और महानायक प्रतापवला का तारचाच शिलालेख, दिनांक 1225/सी.ई. 1169 से सिद्ध होता है; बाद के शिलालेख रिकॉर्डकि जागीरदार प्रतापधवला ने अपने अधिपति विजयचंद्र द्वारा जारी जाली भूमि अनुदान को स्वीकार करने से इनकार कर दिया। ऐसी घटना यूरोपीय सामंतवाद में अजीब है, लेकिन भारत में नहीं जहां देश को धर्मशास्त्रों के संविधान के अनुसार प्रशासित किया गया था। गढ़वाल के अधीन पांच ज्ञात जागीरदारों में से जपिल के [[खयारवाला राजवंश|ख़यारवाला]] परिवार को स्पष्ट रूप से अधिपति के बहुत हस्तक्षेप के बिना अपने क्षेत्र का प्रशासन करने की पर्याप्त स्वतंत्रता थी। राजा गोविंदचंद्र का मानेर ताम्रपत्र अनुदान 10, संवत 1183/सी.ई. 1126, और उनका पालि ताम्रपत्र अनुदान 11 संवत 1189/ई. जयचंद्र के समय का बोधगया शिलालेख13, दिनांकितसंवत 124x/ई. 1183 [1192], साबित करते हैं कि गढ़वाला साम्राज्य पूर्व में रोहतास-पलामू सहित पटना-गया क्षेत्र तक फैला हुआ था। 1193 ईसवी में शिहाब-उद-दीन घोरी के नेतृत्व में हमलावर मुस्लिम सेनाओं के हाथों राजा जयचंद्र की हार और मृत्यु के बाद कुछ और समय के लिए [[खयारवाला राजवंश|खैरावाल]] घरवालों के प्रति वफादार रहे। संवत 1254/सीई1197 के सोन-ईस्ट बैंक के ताम्रपत्र शिलालेख से पता चलता है कि [[खयारवाला राजवंश|खैरावाला]] परिवार के महान राजा (महानपति) इंद्रधवाला अब राजा जयचंद्र के पुत्र हरिश्चंद्र के अधीन गिरे हुए भाग्य के गढ़वालों के जागीरदार नहीं थे। अपने मछलीशहर से जाना जाता हैसंवत 1253/सीई 1197 का ताम्रपत्र अनुदान 14।संवत 1279/ सीई 1223 के रोहतासगढ़ शिलालेख 15 और संवत 1290/ई.1233 के रोहतास ताम्रपत्र अनुदान से पता चलता है कि विक्रमाधवला द्वितीय ने खेल के रूप में मुसलमानों को हराकर अपने [[खयारवाला राजवंश|ख़यारवाला]] परिवार की महिमा को बढ़ाया। वह अब एक सामंती स्वामी नहीं था। मुस्लिम शक्ति, आम तौर पर स्वीकृत दृष्टिकोण के विपरीत, बिहार-झारखंड के रोहता-सहस्राम-औरंगाबाद-पलामू क्षेत्र में सीई 1233 के कुछ समय बाद स्थापित हो सकती थी। चट्टान पर सभी शिलालेखों में से दूसरा शिलालेख सबसे अच्छी तरह से उकेरा गया है और पत्र अच्छी तरह से युग के मानकीकृत रूपों का प्रतिनिधित्व करते हैं। इसकी शुरुआत भी सिद्धम के प्रतीक से होती है। यह कहता है कि "जपीला के नायक / भूप प्रतापधवला, जो सभी ग्रंथों / विज्ञानों में पारंगत थे, ने गुरुवार को पहाड़ पर स्वर्ग (फुलवरिया) की ओर जाने वाली सीढ़ियों की उड़ान का निर्माण किया, जो महीने के अंधेरे आधे के 12 वें दिन था। संवत 1225 में वैशाख का [27 मार्च के अनुरूपसीई 1169]।शिव का भक्त अपने शत्रुओं को युद्धों में कुचलने में सदैव विजयी रहे।" मैदानी इलाकों से फुलावरिया की ओर जाने वाली लगभग डेढ़ किलोमीटर की वर्तमान पहुंच सड़क, हालांकि अब खराब स्थिति में है, उनके द्वारा बनाई गई सड़क का प्रतिनिधित्व कर सकती है। इस शिलालेख में उन्हें जपिल्य नायक के रूप में जाना जाता है। जपीला आधुनिक [[जपला]] है, जो पूर्वी रेलवे के गोमोह-देहरी-ऑन सोन लाइन पर एक रेलवे स्टेशन है, जो [[झारखण्ड|झारखंड]] के पलामू जिले में डेहरी-ऑन-सोन से 40 किमी दूर है। यह [[सोन नदी]] के दूसरी ओर [[रोहतास दुर्ग|रोहतासगढ़]] पठार का अच्छा दृश्य प्रस्तुत करता है। तीसरे शिलालेख में उल्लेख है कि नृपति प्रतापधवला, जिनकी प्रसिद्धि तीनों लोकों में गाई गई थी, ने देवी चा के गुणी वरदान देने वाले चरणों को सदा प्रसन्न किया। इसमें उनके पुत्र त्रिभुवनधवलदेव और ग्राम अग्रमारी का भी उल्लेख है। ग्राम-अग्रुमरी शब्द का अर्थ है 'बौद्ध धर्म से अविवाहित या महामारी से रहित गाँव'। यदि शब्द के उत्तरार्द्ध को संस्कृत शब्द अग्रमार्गी के अपभ्रंश के रूप में लिया जाता है, तो इसका अर्थ है 'सबसे ऊंची सड़क वाला एक गाँव' जो यह बताता है कि अग्रमारी गाँव फुलावरिया का मूल नाम है। चौथे शिलालेख में नायक प्रतापधवल के पुत्र महरौता शत्रुघ्नदेव और दामारा के पुत्र छटा का उल्लेख है। आठवें शिलालेख में दामारा का उल्लेख स्वर्गद्वार विश्वविद्यालय (जिले) के ठाकुर शिवधर के पुत्र के रूप में किया गया है। एक पट्टाला के रूप में स्वर्गद्वार का उल्लेख विक्रमधवला I के सहस्राम तांबे-प्लेट अनुदान में किया गया है, दिनांक सीई 1193, जिसे सहस्राम-रोहतास क्षेत्र के साथ पहचाना गया है। अगले शिलालेख में उल्लेख है कि इसे सूत्रधार जयधर के पुत्र धीवर ने उकेरा था। यह राजपुत्र सलक्षदेव को भी संदर्भित करता है। छठे शिलालेख में वैद्य (चिकित्सक) पंडित श्रीपाल का उल्लेख है जो ब्राह्मण वैद्य ठाकुर श्रीधर के पुत्र थे। इसमें कुमार हरिसा (हरिश्चंद्र) का भी उल्लेख है। अगले एक में नायक प्रतापधवल, उनके भाई कु-----, --- कुमार की पत्नी वृल्हा और त्रिभुवनधवलदेव का उल्लेख है। आखिरी वाला नायक का भाई था जैसा कि शिलालेख से स्पष्ट है, लेकिन कुमार हरिसा का नाम पहले शिलालेख में पंक्ति 2 के कटे हुए हिस्से में खो गया लगता है। अंतिम दो अभिलेखों में रौत वलहाण के पुत्र रौत विलहण, और कायस्थ दशवला और कायस्थ विल्हा के पुत्र सिहाता के साथ सांवत 1304 [= सीई 1247] का उल्लेख है। अंतिम सबसे अधिक द्विज पंडित श्री पतरारायचंद्र को संदर्भित करता है। यहां संपादित किए जा रहे कुछ शिलालेखों में ठाकुर, रौता और महारौता शीर्षक पाए गए हैं, जो संभवत: सामंती रैंक का संकेत नहीं देते थे, क्योंकि गढ़वाला साम्राज्य में कायस्थ ठाकुरों को कोई भूमि दान नहीं की गई थी। एच.डी. के अनुसारसांकलिया, "बाद के प्राकृत ग्रंथों और प्रारंभिक जैन साहित्य की टिप्पणियों में, ठाकुर का अर्थ है एक ग्राम प्रधान या एक छोटा शाही अधिकारी।" 17 राउत भी एक बहुत ही छोटा ग्राम प्रशासनिक अधिकारी प्रतीत होता है जिसे ताज या सामंती प्रमुख द्वारा नियुक्त किया जाता है। ठाकुर और रौता की उपाधि ब्राह्मणों और क्षत्रियों को प्रदान की जाती थी, जबकि पूर्व की उपाधि गढ़वाला साम्राज्य में कायस्थों को भी दी जाती थी। छठे शिलालेख में एक ब्राह्मण चिकित्सक को पंडित (सीखा) के रूप में नामित किया गया है, जो अपभ्रंश में राजा गोविंदचंद्र गहंसवाला (सीई 1114-54) के समय के दामोदर पंडित के ऊक्ति-व्यक्ति प्रचार 18 के अनुसार पाणि बन गया। दिलचस्प बात यह है कि राजा जयचंद्र का आसन ताम्रपत्र अनुदान, दिनांक संवत 1239/ई. 1183, मुंशी जगधर को कायस्थ पंडित के रूप में संदर्भित करता है। 19 इसलिए, यह उपाधि बारहवीं शताब्दी ईस्वी तक ब्राह्मणों के लिए विशेष रूप से आरक्षित नहीं थी। विष्णुपादुका चंडीपादुका 1. पाठ 1. सिद्धम्*। आस्तिखयरवालवंशी श्रीसाध [व: तत्पुत्र: रण] धवलदेव:। तसय राज्ञी श्रीरालादेवी शीरो: पुत्री समल्लदेवी: [[क्षत्रिय|ष (क्ष) त्रिय]] राजाधिराज श्रीमत्प्रतापधवलदेव:---- 2.वलोद्यधवल:. त्रिभुवनधवल:. लष (ख) मादित्य:। साढवती:. पद्मादित्य:। सहजादित: (त्य:)। भुजव(बी)एल:. नरसिंह:.. प्रताप धवलदेव (देवस्य) पुत्र: स(श) त्रुघ्न:। वीरधवल:. साहसधवल:। सा ---- 3.कार्त्तिक:। सलखन (सल्लंक्षण)देव:। विलहणदेव:. प्रमाद्रिदेव:. इन्वेंटरीश्वर:. सहस्रक्ष:. वेटिका श्रुभोण। आसा (शा)। कुसुमा। आवा। पद्मा। देवी। कुमारदेवी। मारण्णदेवी। त्रिभुवनधवलपु- 4. त्रा सुवछ(वत्स)राज। सगत्र मेलकदेव जयतु। व्रमदेव। 2. पाठ 1. सिद्धम् । प्रापकधवनेदं (लिया इदं) पर्व्वते वर्त्म कुरव्वता। प्रापधवलो भूप: सर्वविद्या विदुत्तम:। 2.स्वर्गाधिरोहणस्थानसो पानमिववादा विनिर्जितांरिंसो जियात्भक्तं सदाशिवे। 3..संवत 1225 लख वदि 12 गुरौ जापिलीय 4.नायक श्री प्रताप धवलस्य कीर्तिरियं(यम्)॥ 3. पाठ 1. भुवनत्रयगीतशालयतान्नृपति: प्रताप धवलो। सो 2. चवरचरणगुणाधन विषय सुडियत: स्थिरं (तम्‌) 3. कुम(टी)र श्री त्रिभु[व]नधवलदेव[:] । ग्रामग्रामी [.] 4. पाठ 1. नायक श्री प्रताप धवलसुत:। 2.महाराउत श्री स(श) त्रुघ्नदेव:॥ 3. थमिकरपुत्र[:] छीत 5. पाठ 1.राजपुत्र श्री सखण (सल्क्षण)देव श्री 2.श्री सूत्रधारजयधरस्य 3. श्री धीवर सातु(सूनु:) टाइपं(तम्)॥ 6. पाठ 1. व्रा(ब्रा) वे(वै)द्य ठक्कुर श्रीधर[:] तत्सुत:। 2. वे(वै)द्य पंडित श्री श्रीपति:.. 3. क(कु) मारी हारिस। छता-त----[॥] 7. .मूलपाठ 1. नायक श्री प्रताप धवल[:] 2. नायक श्री प्रताप धवलस्य भ्राता कु--- 3. कुम [टी] रस्य वधू: वल्लि त्रिभुव [नधवलदेव:] 4. स्तोमजी---[॥] 8. पाठ 1. स्वर्गद्वारीय विषय ठक्कुर 2. श्री सि(शि) वधरसुत थिमरस्य[॥] 9. पाठ 1. रुबाईत श्री वालहणपुत्र 2. रुबाईत श्री वील्हन रुबाईत[॥] 10. पाठ 1. .कायस्थ श्री दशवलस्य 2. कायस्थ वीला सुत सिहत [संवत] 1304[..] 11. पाठ 1. द्विज पंडित श्री 2. पात्राचंद्र:[..] संदर्भ 1. एम.हामिद कुरैशी 1931, बिहार और उड़ीसा प्रांत में 1904 के अधिनियम VII के तहत संरक्षित प्राचीन स्मारकों की सूची, भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण, नई शाही श्रृंखला, वॉल्यूम। एलआई. 2. डी.आर. पाटिल 1963, बिहार में पुरातन अवशेष, के.पी. जायसवाल अनुसंधान संस्थान, पटना। 3. पी.सीरॉय 1966, बिहार जिला गजटियर: शाहाबाद, पटना। 4. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। XXXIV, पीपी. 23-27. 5. जर्नल ऑफ द एपिग्राफिकल सोसाइटी ऑफ इंडिया, वॉल्यूम। एक्सवी, पीपी। 13-19। 6. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। XXIII, पीपी। 222-230। 7. वर्तमान में हमारे द्वारा संपादित किया जा रहा है। 8. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। चतुर्थ, पी. 310. 9.पूर्वोक्त।, वॉल्यूम। XXXV, पीपी. 153-158। 10. जर्नल ऑफ बिहार एंड उड़ीसा रिसर्च सोसाइटी, वॉल्यूम। II, पीपी. 441-447। 11. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। वी, पीपी 113-115। 12. इबिड।, वॉल्यूम। XXXV, पीपी. 209-210. 13. भारतीय ऐतिहासिक तिमाही, वॉल्यूम। वी, पीपी। 14030। 14. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। एक्स, पीपी। 93-100। 15. इबिड।, वॉल्यूम। आईवी, पीपी 310-312। 16. आशीष के. दुबे 2011, गढ़वालस-एन एपिग्राफिकल स्टडी के तहत संस्कृति, शारदा पब्लिशिंग हाउस, दिल्ली, पी। 40. 17. एच. डी. संकलिया 1949, स्टडीज इन द हिस्टोरिकल एंड कल्चरल ज्योग्राफी एंड एथ्नोग्राफी ऑफ गुजरात, डेक्कन कॉलेज, पूना, पीपी। 150-151। 18.दामोदर पंडित का उदित-व्यक्ति प्रकाशन, जिनविजय मुनि द्वारा संपादित, सिंघी जैनशास्त्र शिक्षापीठ, बॉम्बे, 1949, पृ. 11, लाइन 19। 19. एपिग्राफिया इंडिका, वॉल्यूम। एक्सएलआई, पी. 37; आशीष के. दुबे, ऑप। सीट।, पी। 60. [[File:Phulawariā Rock Inscriptions 1-6.jpg|thumb|Phulwari abhilekh]] फुलवरिया शिलालेख 1-6 फुलवरिया शिलालेख का शेष भाग 1 https://commons.wikimedia.org/wiki/[[File:Phulawari%C4%81_Rock_Inscription_8.jpg]]फुलवरिया रॉक शिलालेख 8 फुलवरिया शिलालेख 9-10 https://commons.wikimedia.org/wiki/[[File:Phulawari%C4%81_Rock_Inscription_11.jpg]]फुलवरिया शिलालेख 11 मैदानी इलाकों से फुलवारी तक ऊंची सड़क फुलवारी में शिलालेख युक्त शिला का सामान्य दृश्य . [[File:माँ तुतला भवानी, राजा प्रताप धवल देव अभिलेख.jpg|thumb|[[माँ तुतला भवानी]], राजा प्रताप धवल देव अभिलेख]] मां तुतला भवानी की प्रतिमा की स्थापना खरवार राजा प्रताप धवल देव ने 1158 ईस्वी में कराई थी। एक शिलालेख में लिखवाया है कि इस स्थान पर पहले से स्थापित प्राचीन प्रतिमा टूट चुकी है, अत: मैं नई प्रतिमा स्थापित करा रहा हूं। मां महिषासुर मर्दिनी हैं। शिलालेख में इन्हें मां जगद्धात्री दुर्गा कहा गया है। इतिहासकार फ्रांसिस बुकानन ने भी अपने यात्रा वृतांत में लिखा है कि 19 अप्रैल 1158 में जपला नरेश राजा प्रताप धवल देव ने माता तुतला भवानी की खंडित प्रतिमा को हटाकर नई प्रतिमा स्थापित की थी।[https://rohtasdistrict.com/maa-tutla-bhawani-dham-mandir/ <nowiki>[1]</nowiki>] [[File:माँ तारा चंडी, प्रताप धौलदेव अभिलेख.jpg|thumb|[[माँ तारा चंडी मंदिर|माँ तारा चंडी]], प्रताप धौलदेव अभिलेख]] सन् 1169 का है ताराचंडी शिलालेख यह शिलालेख [[खयारवाला राजवंश|ख्यारवाल]] वंश के महानायक प्रताप धवल देव द्वारा विक्रम संवत 1225 के ज्येष्ठ मास कृष्ण पक्ष की तृतिया तिथि यानि 16 अप्रैल 1169 को लिखवाया गया था । 212 सेमी लंबे और 38 सेमी चौड़े पत्‍थर पर यह शिलालेख लिखवाया गया था ।[https://www.sasaramkigaliyan.com/sasaram/samay-yatra/tarachandi-shilalekh-pratap-dhaval/#:~:text=%E0%A4%B8%E0%A4%A8%E0%A5%8D%201169%20%E0%A4%95%E0%A4%BE%20%E0%A4%B9%E0%A5%88%20%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%80%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96&text=%E0%A4%AF%E0%A4%B9%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%20%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B2%20%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%20%E0%A4%95%E0%A5%87,%E0%A4%AF%E0%A4%B9%20%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96%20%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%96%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%97%E0%A4%AF%E0%A4%BE%20%E0%A4%A5%E0%A4%BE%20%E0%A5%A4 <nowiki>[1]</nowiki>] ==[[खेरवार आंदोलन|खरवार आंदोलन]]== '''नीलाम्बर और पीताम्बर''' पूर्वी भारत में झारखंड के स्वतंत्रता सेनानी, [[नीलांबर पीतांबर|नीलांबर और पीतांबर]] , भाई थे जिन्होंने 1857 में ईस्ट इंडिया कंपनी के खिलाफ विद्रोह का नेतृत्व किया था । उनका जन्म केमो-सेन्या [ स्पष्टीकरण की आवश्यकता ] गांव में [[खरवार] राजपूत के क्षत्रिय कबीले के एक परिवार में हुआ था। लातेहार जिले में . उनके पिता चेमू सिंह [[जागीरदार राज्य|जागीरदार]] थे । ठाकुर विश्वनाथ सिंह शहदेव सिंह और पांडे गणपत राय के नेतृत्व में रांची में हुए डोरंडा विद्रोह से प्रेरित होकर उन्होंने खुद को कंपनी शासन से स्वतंत्र घोषित करने का फैसला किया । जागीरदार देवी बख्श राय उनके साथ हो गये। 21 अक्टूबर, 1857 को नीलाम्बर और पीताम्बर के नेतृत्व में 500 लोगों ने चैनपुर में [[अंग्रेज़ (पंजाबी फ़िल्म)|अंग्रेजों]] के पक्ष में खड़े रघुबर दयाल पर हमला कर दिया । फिर उन्होंने लेस्लीगंज में भारी तबाही मचायी . लेफ्टिनेंट ग्राहम केवल 50 लोगों के साथ विद्रोह को दबाने में सक्षम नहीं थे और विद्रोहियों ने रघुबर दयाल के घर में लेफ्टिनेंट ग्राहम को घेर लिया। दिसंबर 1857 में, मेजर कॉटर के नेतृत्व में दो कंपनियां आईं और देवी बख्श राय को पकड़ने में सफल रहीं। आगे के विद्रोहों को दबाने के लिए, कमिश्नर डाल्टन 21 जनवरी, 1858 को मद्रास इन्फैंट्री , रामगढ़ घुड़सवार सेना और पिठोरिया परगनैत के सैनिकों के साथ रांची से पलामू पहुंचे। उन्होंने और ग्राहम ने पलामू किले पर हमला किया , जिस पर विद्रोहियों का कब्जा था। [1] ब्रिटिश सेना की ताकत के कारण नीलांबर और पीतांबर को भागने के लिए मजबूर होना पड़ा। एडवर्ड टुइट डाल्टन को बाबू वीर कुँवर सिंह का पत्र नीलांबर और रंजीत सिंह को मिला, जिन्होंने तत्काल मदद मांगी थी। [2] डाल्टन ने कुँवर सिंह की सहायता से पहले विद्रोह को दबाने की योजना बनाई। नीलाम्बर और पीताम्बर जंगलों में छुपकर अंग्रेजों के खिलाफ लड़ते रहे। अंततः उन्हें 28 मार्च, 1859 को लेस्लीगंज में ब्रिटिश सेना द्वारा गिरफ्तार कर लिया गया और फाँसी दे दी गई। [3] [4] [5] [6] [7] '''भागीरथी सिंह झारखण्ड क्षेत्र में आंदलनों के प्रणेता संग्राम सिंह के पुत्र थे। भागीरथी सिंह को विद्रोह के बाद फांसी दे दी गई थी जिसके बाद संग्राम सिंह ने इसका नेतृत्व किया।<ref>{{cite web|url=http://bokaro.nic.in/history.htm|title=HISTORY OF JHARKHAND|publisher=झारखण्ड सरकार|language=अंग्रेज़ी|trans-title=झारखण्ड का इतिहास|archive-url=https://web.archive.org/web/20130823021300/http://bokaro.nic.in/history.htm|archive-date=23 अगस्त 2013|accessdate=८ दिसम्बर २०१३|url-status=live}}</ref> उन्होंने [[खेरवार आंदोलन]] में भी नेतृत्व किया।<ref>{{cite book|url=http://books.google.co.in/books?id=SsZUsqlIFDEC&pg=PA202|title=संग्रहीत प्रति|author=एस॰ पी॰ सिन्हा|isbn=9788170224938|page=२०२|language=अंग्रेज़ी|access-date=11 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214021242/http://books.google.co.in/books?id=SsZUsqlIFDEC&pg=PA202|archive-date=14 दिसंबर 2013|titile=Conflict and Tension in Tribal Society|url-status=live}}</ref>. भगीरथी सिंह का जन्म गोड्डा के तलड़िहा में राजपुत परिवार में हुआ था, इसे बाबाजी के नाम से जाना जाता था, इन्होंने 1874 में खरवार आंदोलन को प्रारंभ किया था। आंदोलन के दौरान भगीरथी सिंह ने खुद को बोंसी गांव का राजा घोषित किया था । ==वर्तमान परिस्थितियाँ== [[खरवार]] की प्राथमिक पारंपरिक आर्थिक गतिविधि कृषि रही है। एक ही वार्षिक फसल और उपयुक्त मौसम पर उनकी निर्भरता के कारण वे खुद को बनाए रखने के लिए वन गतिविधियों, में गाय पालन और जंगल में शेर का शिकार करने में तपरमय रखते थे । खरवार [[नागपुरी भाषा]] बोलते हैं और अन्य के साथ हिंदी। खरवार के सात उपजाति हैं जो [[सूर्यवंश|सूर्यवंशी]],[[रघुवंशी]], [[बेनवंशी]](बेलवंश) , [[चंद्रवंशी]] ,[[नागवंशी राजवंश|नागवंशी]],[[द्वालबन्दी]]([[दौलवंशी]]), [[पटबन्दी]](पाटवंशी), खैरी, भोगता और खरवार राजवंश| हैं। रिसले (1891) ने बनिया, बा बहेरा, बेल, बैर, बमरिया, बंदिया और छोटानागपुर के [[खिरवार|खरवार]] के बीच कुछ और रिकॉर्ड बनाए। वे आगे बताते हैं कि पलामू [[खरवार]] में [[खैरवार|पट बंध]], [[खैरवार|दुलबंध]] और खरवार खैरवार राजपुत हैं जहाँ दक्षिणी लोहरदगा में समुदाय के पास खरवार, राउतहैं। वे खुद को अठ्ठारह हजारी मानते हैं। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=W5dVaq4_cLoC&pg=PA119&dq=Kharwar+tribe&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjH1Y7BoK_iAhUTiHAKHTtNCKMQ6AEIIDAB#v=onepage&q=Kharwar%20tribe&f=false|title=Encyclopaedia of Scheduled Tribes in Jharkhand|website=books.google.co.in}}</ref>इन्हे अठारहहजारी भी कहा जाता है। जिसका शासक दूर दूर तक रहा लेकिन बीतते समय के साथ एक महान समुदाय को दबाने और इनका इतिहास मिटाने की सोच के साथ खड़गवंशी [[खरवार] क्षत्रिय नाम को मिटाने का काम किया गया। जन्म का सूतक छह दिनों तक देखा गया। वे मृतकों का दाह संस्कार करते हैं या दफन करते हैं और दस दिनों के लिए मृत्यु का सूतक मनाते हैं।{{cn|date=अप्रैल 2020}} उत्तर प्रदेश सरकार ने [[खरवार]] को पिछड़ा जाति के रूप में वर्गीकृत किया था, लेकिन इस समुदाय के सदस्यों ने इसे नापसंद किया। खुद को जनजाति के रूप में सोचना पसंद करते हैं।<ref name="Badri2011">{{cite book |editor-first=Badri |editor-last=Narayana |title=Rethinking Villages |chapter=Villages and Villagers of the Naughar Region in Chanduali |first=R. C. |last=Mishra |url=https://books.google.com/books?id=uwS53sZZZDkC&pg=PA87 |year=2011 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-764-7 |pages=87– |access-date=5 मार्च 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216090227/https://books.google.com/books?id=uwS53sZZZDkC&pg=PA87 |archive-date=16 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> 2007 तक, वे कई समूहों में से एक थे जिन्हें उत्तर प्रदेश सरकार ने अनुसूचित जनजाति के रूप में फिर से तैयार किया था।<ref>{{cite web |url=http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201212010356439267578File1068.pdf |title=State wise Scheduled Tribes&nbsp;— Uttar Pradesh |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |accessdate=2017-02-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161123041643/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201212010356439267578File1068.pdf |archivedate=2016-11-23 |df= }}</ref> 2017 तक, यह पदनाम केवल राज्य के कुछ जिलों में लागू था।<ref>{{cite web |url=http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201212010356439267578File1068.pdf |title=State wise Scheduled Tribes&nbsp;— Uttar Pradesh |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |accessdate=2017-02-04 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161123041643/http://tribal.nic.in/WriteReadData/CMS/Documents/201212010356439267578File1068.pdf |archivedate=2016-11-23 |df= }}</ref> == संस्कृति एवं कला == खरवार शासन परंपरागत आदर्शों पर आधारित था। खरवारो को उनकी कला और वास्तुकला के लिए जाना जाता है। उन्होंने विभिन्न स्थानों पर कई मंदिरों, जल निकायों, महलों और किलों की स्थापना की है। '''खरवार वास्तुकला''' [[चित्र:Agori_Fort.jpg|अंगूठाकार| [[अगोरी किला]]]] [[चित्र:MaaKudargarhiDevi.jpg|दाएँ|168x168पिक्सेल|माँ बागेश्वरी देवी जिन्हें माँ [[कुदरगढ|कुदरगढ़ी]] देवी के नाम से भी जाना जाता है]] [[कुदरगढ|कुदरगढ़ी]] माता [[चित्र:Padama.jpg|अंगूठाकार|'''[[पदमा, हज़ारीबाग|पदमा किला]]''']] {{clear}} =इन्हें भी देखे= * [[अगोरी किला ]] * [[कान्हाचट्टी]] * [[सीधी ज़िला]] * [[त्योंथर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}}५<nowiki/>https://www.academia.edu/26716603/Pullavariy%C4%81_Rock_Inscriptions_of_the_N%C4%81yaka_Prat%C4%81padhavala_of_J%C4%81pilaBihar प्रताप धवल देव अभिलेख ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:भारत में जातीय समूह]] e58rwkumz0cmqkdwtqp8a5swfe8guzk मारिया अस्लामैज़ियन 0 1023470 6635691 4936392 2026-10-31T02:45:57Z CommonsDelinker 743 "Mariam_Aslamazian.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mariam Aslamazian.jpg|]] 6635691 wikitext text/x-wiki '''मरियम अर्शकी असलमाज़ियन''' ( {{भाषा-रूसी|Асламаз́ян Мариа́м Арша́ковна}} ; 20 अक्टूबर, 1907 - 16 जुलाई, 2006, [[मास्को|मॉस्को]] ) एक सोवियत [[चित्रकला|चित्रकार]] थी, जिन्हें आर्मीनियाई एसएसआर (1965) के पीपुल्स आर्टिस्ट और सोवियत संघ के पीपुल्स आर्टिस्ट (1990) के रूप में मान्यता मिली। वह सजावटी-प्लानर के अर्मेनियाई स्कूल की एक प्रतिनिधि थी जो अभी भी है, कथा चित्र और चित्र। उनकी बहन, येरनूही असलमज़ियन भी एक चित्रकार थीं। दोनों के कार्यों का एक बड़ा संग्रह अब उनके गृहनगर में रखा गया है। असलमाज़ियन, स्टीफ़न अगाजानियन और पेट्रोव- वोडकिन की छात्रा थी। उनके चित्रों में उनके जीवन की अवधि के नाटकीय, रंगीन विषयों का वर्णन है। <blockquote> जबकि आलोचक उसके चित्रों की सापेक्ष ताकत का तर्क देते हैं, उसकी उत्कृष्ट सिरेमिक प्लेटें सार्वभौमिक रूप से घोषित कृतियों हैं। </blockquote> मरिअम अस्लमाजियन की मास्को में मृत्यु हो थी, और [[येरवान|येरेवान]] में दफनाया गया था। == प्रसिद्ध चित्रकारी == * ''द रिटर्न ऑफ द हीरो'' (1942) * ''मैं 70 साल का हूँ'' (1980) * ''शोर पड़ोसी'' (1981) == संदर्भ == * [http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00004/80300.htm?text=%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8F%D0%BD ग्रेट सोवियत एनसाइक्लोपीडिया में मरियम असलमाज़ियन] * [http://www.armeniandiaspora.com/archive/61276.html RA प्रधान मंत्री ने 26 जुलाई, 2006 को मरियम असलमाज़ियन की मृत्यु के अवसर पर शोक का संदेश दिया] {{Dead link|date=June 2017}} <sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since June 2017">स्थायी मृत लिंक</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup><sup class="noprint Inline-Template" data-ve-ignore="true"><span style="white-space: nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="Dead link since June 2017">स्थायी मृत लिंक</span></nowiki>'' &#x5D;</span></sup> * [https://web.archive.org/web/20180309054102/http://www.artpanorama.su/eng/index.php?category=artist&id=191&show=short&right=no ArtPanorama गैलरी में मरियम असलमाज़ियन] [[श्रेणी:२००६ में निधन]] [[श्रेणी:1907 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 97lwxcn143wm86u5umy6wmisubk5dap नरवर्मन 0 1091290 6635640 6635446 2026-10-30T17:10:55Z Mundhalia746 934684 6635640 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Naravarman PP.jpg|250px| ]] | caption = नरवर्मन के अभिलेख वाला विदिशा स्थित बीजामंडल का स्तंभ | reign = 1094–1133 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[लक्ष्मदेव]] | successor = [[यशोवर्मन (परमार)]] |father = [[उदयादित्य]] }} '''नरवर्मन परमार''' (1097-1134) मालवा के परमार वंशीय शासकों में से एक है। यह अर्णोराज चव्हाण के समकालिन शासन माने जाते हैं। अर्णोराज और नरवर्मन परमार में युध्द भी हुए जिसमें नरवर्मन को अंत में पराजय का सामना करना पड़ा। नरवर्मन बहुत शक्तिशाली शासक था। अर्णोराज द्वारा नरवर्मन को परास्त करना उसकी बहोत बड़ी उपलब्धि मानी जाती है। नरवर्मन परमार के समय के प्राप्त प्रशस्ति पत्रों के अनुसार ज्ञात होता है कि नरवर्मन की अपने समय में बहुत ही सन्मान जनक स्थिति रही हैं। मालवा नरेश नरवर्मन परमार को "निश्वान नारायण" नाम से भी जाना जाता था। कुछ ऐतिहासिक अभिलेखों के अनुसार "जयश्री नरवर्म्म" भी लिखा है, जिसके अनुसार कुछ इतिहासकार मानते हैं कि नरवर्मन की पराजय नहीं हुई थी। परमार नरेश नरवर्मन के महाकाल अभिलेख से ज्ञात होता है कि उसने उज्जयिनी में शिव मन्दिर का निर्माण करवाया था।<ref>{{Cite web |url=https://www.mymandir.com/p/fw1utb |title=संग्रहीत प्रति |access-date=24 अक्तूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191024044113/https://www.mymandir.com/p/fw1utb |archive-date=24 अक्तूबर 2019 |url-status=dead }}</ref> <ref>चाहमान प्रशस्ति (अजमेर म्यूजियम)</ref><ref>https://books.google.co.in/books?id=ARabDwAAQBAJ&pg=PA218&lpg=PA218&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A8+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0&source=bl&ots=I4dA-CDLsf&sig=ACfU3U3hds2iPwQQMFMUPNBsUvdUCdjeVg&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwjV-ZHmmK3lAhUzheYKHUXECO8Q6AEwCHoECAUQAQ</ref> * [[:en:Naravarman|नरवर्मन अंग्रेजी में ]] == संदर्भ == {{reflist}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:११वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] [[श्रेणी:१२वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] {{Hist-stub}} ht0edyjamxytirlox7infuz5leum111 एंड्रिया उनगर 0 1107438 6635667 4839595 2026-10-30T22:35:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635667 wikitext text/x-wiki '''एंड्रिया उनगर''' (जन्म 2 दिसंबर, 1966) एक इतालवी लेखक, स्टॉक और कमोडिटी व्यापारी हैं, जिन्होंने 4 बार (एक पंक्ति में 3) विश्व कप ट्रेडिंग चैंपियनशिप® जीता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.quantnews.com/interview-with-andrea-unger/|title=Ask Algorithmic Trading Experts {{!}} Andrea Unger|date=2018-02-08|website=Quant News|language=en-US|access-date=2019-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930100550/https://www.quantnews.com/interview-with-andrea-unger/|archive-date=30 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == उन्होंने 1990 में मैकेनिकल इंजीनियरिंग में पोलिटेकनिको डी मिलानो से सम्मान के साथ स्नातक किया और 2011 के बाद से मेंसा के सदस्य हैं। 2001 में एंड्रिया एक स्वतंत्र व्यापारी बन गए और 2004 में वे लैरी विलियम्स द्वारा अपने कौशल को विकसित करने के लिए एक सेमिनार में गए। 2005 में उन्होंने 3 महीने में एक उत्कृष्ट प्रदर्शन के साथ टॉपट्रैडरकूप जीता। उन्होंने इतालवी ब्रोकर इवानबैंक द्वारा समन्वित टी-कप की मासिक दौड़ भी जीती। इससे उन्हें "राष्ट्रीय निवेश सलाहकार संगठन" का मानद सदस्य बनने और "पोर्टफोलियो प्रबंधन और संपत्ति आवंटन" में मानद उपाधि प्राप्त करने की संभावना मिली।<ref>{{Cite web|url=https://skilledacademy.com/p/how-andrea-unger-started-to-trade|title=How Andrea Unger Started To Trade|website=skilledacademy.com|access-date=2019-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930100556/https://skilledacademy.com/p/how-andrea-unger-started-to-trade|archive-date=30 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> == उपलब्धियों == एंड्रिया ने 2006 में मनी मैनेजमेंट पर अपनी पहली पुस्तक प्रकाशित की। दो साल बाद, वह एक अद्भुत प्रतिशत के साथ वायदा डिवीजन में विश्व कप ट्रेडिंग चैंपियनशिप® जीतने वाले पहले इतालवी व्यापारी बन गए। 2009 में, एंड्रिया लगभग 20 वर्षों में इस प्रतियोगिता के पहले बैक टू बैक विजेता थे। एक वर्ष के बाद, एंड्रिया एक आश्चर्यजनक प्रतिशत के साथ फिर से जीतकर लगातार 3 साल प्रतियोगिता जीतने वाली पहली व्यापारी बन गई। अंत में, 2012 में उन्होंने चौथी बार पोडियम में शीर्ष स्थान हासिल किया।<ref>{{Cite web|url=https://podcast9.com/share/episode/piciE6k_roFY/016-trading-champion-andrea-unger-provides-tips-to-creating-robust-strategies-indicators-in-trading-forex-trading-and-optimising-to-understand-market-behaviour|title=Listen to 016: Trading champion Andrea Unger provides tips to creating robust strategies, indicators in trading, Forex trading and optimising to understand market behaviour. on Podcast9|website=podcast9.com|language=en|access-date=2019-11-20}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> एंड्रिया SIAT के एक मानद सदस्य हैं, इटैलियन तकनीकी विश्लेषण संगठन, IFTA (इंटरनेशनल फेडरेशन ऑफ़ टेक्निकल एनालिस्ट्स) के एक सदस्य संघ। उन्होंने इसकी वैज्ञानिक समिति में भी भाग लिया। जर्मनी, चीन, इटली, सिंगापुर, चेक गणराज्य, ऑस्ट्रेलिया, मलेशिया, दुबई और न्यूयॉर्क में विभिन्न उल्लेखनीय वित्तीय घटनाओं में एंड्रिया ने एक व्याख्याता के रूप में भी भाग लिया है।<ref>{{Cite web|url=https://graspcourse.com/product/stock-forex-options-trading/andrea-unger-portfolio-secrets/|title=Andrea Unger - Portfolio Secrets|website=Grasp Course|language=en-US|access-date=2019-11-20}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stitcher.com/s?eid=39814385|title=016: Trading champion Andrea Unger provides tips to creating robust strategies, indicators in trading, Forex trading and optimising to understand market behaviour. from Better System Trader|website=www.stitcher.com|language=en|access-date=2019-11-20}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] f43sfycm3owls2gjb4ayo9yayr1j8oz सदस्य वार्ता:Ajeeshwdr 3 1118583 6635569 4413798 2026-10-30T13:27:35Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Ajeesh Pazhookkara]] को [[सदस्य वार्ता:Ajeeshwdr]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Ajeesh Pazhookkara|Ajeesh Pazhookkara]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Ajeeshwdr|Ajeeshwdr]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 4413798 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Ajeesh Pazhookkara}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:25, 21 दिसम्बर 2019 (UTC) 4uct9xgn1oqo9en1p1e6mus4xwkzsi5 गुआयाकिल 0 1119121 6635625 6391724 2026-10-30T16:35:39Z ~2026-57505-08 956507 6635625 wikitext text/x-wiki '''गुयाकिल''' (आधिकारिक नाम '''सैंटियागो डी गुयाकिल''') [[ईक्वाडोर]] का सबसे बड़ा नगर है और इसे देश की आर्थिक राजधानी भी कहा जाता है। देश का सबसे मुख्य बंदरगाह भी इसी नगर में स्थित है। यह नगर गुयास प्रान्त और गुयाकिल कैंटोन सीट की राजधानी भी है। यह नगर गुयाकिल गल्फ़ पर प्रशान्त महासागर में गिरने वाली गुयास नदी के पश्चिमी किनारे पर स्थित है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Guayaquil|गुआयाकिल}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] {{भूगोल-आधार}} oaipign0kf79ltws5n52q2f3tutkk84 6635627 6635625 2026-10-30T16:36:57Z ~2026-57505-08 956507 6635627 wikitext text/x-wiki {{स्रोत हीन|date=अक्टूबर 2026}} '''गुयाकिल''' (आधिकारिक नाम '''सैंटियागो डी गुयाकिल''') [[ईक्वाडोर]] का सबसे बड़ा नगर है और इसे देश की आर्थिक राजधानी भी कहा जाता है। देश का सबसे मुख्य बंदरगाह भी इसी नगर में स्थित है। यह नगर गुयास प्रान्त और गुयाकिल कैंटोन सीट की राजधानी भी है। यह नगर गुयाकिल गल्फ़ पर प्रशान्त महासागर में गिरने वाली गुयास नदी के पश्चिमी किनारे पर स्थित है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commonscat-inline|Guayaquil|गुआयाकिल}} [[श्रेणी:ईक्वाडोर के शहर]] {{भूगोल-आधार}} htuws9onduldpqogcmld15riip28580 अंतरराष्‍ट्रीय पतंग महोत्सव, हैदराबाद 0 1128824 6635740 6632635 2026-10-31T06:46:05Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635740 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=जनवरी 2020}} तेलंगाना राज्य के हैदराबाद में अंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव का आयोजन 2016 से किया जा रहा है। राज्य का पहला अंतरराष्ट्रीय पतंग महोत्सव हैदराबाद में 14 और 15 जनवरी, 2016 को आगा खान अकादमी, हैदराबाद परिसर में आयोजित किया गया था। इस दो दिवसीय कार्यक्रम का आयोजन तेलंगाना राज्य सरकार के युवा उन्नति, पर्यटन और संस्कृति विभाग के द्वारा रॉयल काइट फ्लायर्स क्लब ऑफ इंडिया और आगा खान अकादमी के सहयोग से की गई थी। 8x2ft8packe6lpm6t3992t18ptm2c4y आनंदमोहन बोस 0 1136499 6635599 6225683 2026-10-30T15:09:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635599 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=आनन्दमोहन बसु|image=Anandamohan Bose.jpg|image_size=220px|caption=आनन्दमोहन बसु|birth_date={{Birth date|1847|09|23|df=yes}}|birth_place=[[मैमनसिंह जिला]], [[ब्रिटिश भारत]] (अब [[बांग्लादेश]] में है)|death_date={{Death date and age|1906|08|20|1847|09|23|df=yes}}|death_place=[[कलकत्ता]]|occupation=[[Politician]], [[academician]], [[social reformer]], [[lawyer]]|alma_mater=[[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय|University of Cambridge]]|known_for=Co-founder of [[Indian National Association]]|party=[[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|Indian National Congress]]|spouse=}} '''आनन्दमोहन बसु''' ( {{भाषा-बांग्ला|আনন্দমোহন বসু}} ) (23 सितम्बर 1847 - 20 अगस्त 1906) [[ब्रिटिश राज]] के दौरान एक [[भारत के लोग|भारतीय]] [[राजनेता|राजनीतिज्ञ]], शिक्षाविद, [[सुधार आन्दोलन|समाज सुधारक]] और वकील थे। उन्होंने [[भारत सभा|इंडियन नेशनल एसोसिएशन]] की सह-स्थापना की, जो शुरुआती भारतीय राजनीतिक संगठनों में से एक थी। बाद में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के]] वरिष्ठ नेता बन गए। 1874 में वे पहले भारतीय रैंगलर बन गए। [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] में रैंगलर उस छात्र को कहते हैं जो प्रथम श्रेणी के सम्मान के साथ गणितीय ट्राईपोस के तीसरे वर्ष को पूरा किया हो। इस सब के साथ वे [[ब्राह्म धर्म|ब्राह्मधर्म]] और साथ [[शिवनाथ शास्त्री]] के एक अग्रणी प्रकाश [[आदि ब्राह्म समाज|आदि धर्म]] के एक प्रमुख धार्मिक नेता भी थे। <ref>{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Islam|first=Sirajul|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Bose, Ananda Mohan|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Bose,_Ananda_Mohan|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005025550/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Bose,_Ananda_Mohan|archive-date=5 अक्तूबर 2021|access-date=9 फ़रवरी 2020|url-status=dead}}</ref> <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/74627/Ananda-Mohan-Bose Ananda Mohan Bose] [[Britannica.com]].</ref> आनन्दमोहन अपने छात्र जीवन से ही [[ब्राह्म धर्म]] के समर्थक थे। वह 1869 में अपनी पत्नी स्वर्णप्रभा देवी ( [[जगदीश चन्द्र बसु]] की बहन) के साथ आधिकारिक रूप से ब्राह्म धर्म के अनुयायी बन गए। कुछ समय बाद [[बाल विवाह]] संगठन चलाने और अन्य विभिन्न मामलों को लेकर ब्राह्म समाज के युवा सदस्यों का केशब चंद्र सेन से मतभेद हो गया। परिणामस्वरूप, 15 मई 1878 को उन्होंने [[शिवनाथ शास्त्री|शिबनाथ शास्त्री]], [[शिब चन्द्र देव]], [[उमेश चन्द्र दत्त]] और अन्य लोगों के साथ [[साधारण ब्राह्म समाज]] की स्थापना की और इसके प्रथम अध्यक्ष चुने गए थे। 27 अप्रैल 1879 को उन्होंने ब्राह्म आन्दोलन के छात्रसंघ, '''''छात्रसमाज''''' की स्थापना की। 1879 में, उन्होंने इस आंदोलन की एक पहल के रूप में सिटी कॉलेज, कलकत्ता की स्थापना की। आनन्दमोहन अपने छात्र काल से ही राजनीति में रुचि रखते थे। इंग्लैंड में रहते हुए, उन्होंने कुछ अन्य भारतीयों के साथ "[[इंडिया सोसाइटी]]" की स्थापना की। वे [[शिषिर कुमार घोष]] द्वारा स्थापित "[[इंडियन लीग]]" से भी जुड़े थे। वे 1884 तक " इंडियन एसोसिएशन " के सचिव रहे और जीवन भर इसके अध्यक्ष रहे। उन्होंने [[देशी प्रेस अधिनियम|वर्नाकुलर प्रेस एक्ट]] और [[भारतीय लोक सेवा (ब्रिटिश राज)|भारतीय सिविल सेवा]] परीक्षा के लिए अधिकतम आयु में कटौती जैसे कृत्यों का विरोध किया। उन्होंने 1905 में फेडरेशन हॉल में आयोजित [[बंगाल का विभाजन (1905)|बंगाल विभाजन]] के खिलाफ विरोध सभा की अध्यक्षता की, जहां उनके खराब स्वास्थ्य के कारण उनके संबोधन को [[रबीन्द्रनाथ ठाकुर|रबींद्रनाथ टैगोर]] ने पढ़ा था। == साधारण ब्राह्म समाज == इन्होंने ब्रिटिश शासन के विरोध में [[शिशिर कुमार घोष]] तथा [[सुरेंद्र नाथ बेनर्जी]] के साथ मिलकर 1876 में [[भारत सभा]] (Indian National Association) की स्थापना की जिसके माध्यम से इन्होंने लार्ड लिटन के arms act, press act तथा civil service में उम्र न्यूनीकरण का विरोध किया। == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110816225321/http://www.congress.org.in/new/past-president-detail.php?id=12 आनंद मोहन बोस प्रोफाइल] [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|इंडियन नेशनल कांग्रेस की]] वेबसाइट पर * [https://web.archive.org/web/20120331115959/http://wbpcc.org/ananda.htm आनन्द मोहन बोस] (WBPCC वेबसाइट ) [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:१९०६ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के अध्यक्ष]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] ethc0us8aijo6633umh40w018z32lp2 सदस्य वार्ता:जगतेन्दु कुमार 3 1141369 6635581 4511954 2026-10-30T14:27:14Z जगतेन्दु सोनी 956765 /* बस एक ही धुन जय जय भारत 🙏🏻 */ नया अनुभाग 6635581 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=जगतेन्दु कुमार}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 06:14, 22 फ़रवरी 2020 (UTC) == जनता कि समस्याओ का समाधान == जनहितैषी कार्यो का सम्पादन करना [[सदस्य:जगतेन्दु कुमार|जगतेन्दु कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:जगतेन्दु कुमार|वार्ता]]) 08:09, 22 फ़रवरी 2020 (UTC) == बस एक ही धुन जय जय भारत 🙏🏻 == 🙏🏻🙏🏻 [[सदस्य:जगतेन्दु सोनी|जगतेन्दु सोनी]] ([[सदस्य वार्ता:जगतेन्दु सोनी|वार्ता]]) 14:27, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) tqvnke19vqm1lqypx6hugz2gypiqv88 अंजली भगवत 0 1144825 6635729 6483774 2026-10-31T06:22:03Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635729 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक खिलाड़ी|name=अंजली भगवत|image=|birth_name=अंजली रमाकांत वेदपाठक|nationality=भारतीय|residence=[[पुणे]], [[महाराष्ट्र]]|birth_date={{birth date and age|1969|12|5|df=y}}|birth_place=[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]]|sport=[[राइफल चलाना]]|turnedpro=1988|height=5 फीट 4 इंच|show-medals=हाँ|medaltemplates=<!-- see [[Template:MedalRelatedTemplates]] --> {{MedalCountry | the {{IND}} }} {{MedalCompetition | International Career Statistics}} {{MedalGold|31|}} {{MedalSilver|23|}} {{MedalBronze|7|}} {{MedalCompetition | [[Commonwealth Games]] }} {{MedalGold | [[2002 Commonwealth Games|2002 Manchester]] | [[Shooting at the 2002 Commonwealth Games|Air Rifle (Individual)]] }} {{MedalGold | [[2002 Commonwealth Games|2002 Manchester]] | Air Rifle Team }} {{MedalGold | [[2002 Commonwealth Games|2002 Manchester]] | 3P (Individual) }} {{MedalGold | [[2002 Commonwealth Games|2002 Manchester]] | 3P Team }} {{MedalSilver | [[2006 Commonwealth Games|2006 Melbourne]] | [[List of Commonwealth Games medallists in shooting|3P Team]] }} {{MedalCompetition | [[Commonwealth Shooting Championships|Commonwealth Championships]] }} {{MedalGold|1999 Auckland|Air Rifle (Individual)}} {{MedalGold|1999 Auckland|Air Rifle Team}} {{MedalGold|1999 Auckland|3P(Individual)}} {{MedalGold|2001 England|Air Rifle (Individual)}} {{MedalGold|2001 England|Air Rifle Team}} {{MedalGold|2001 England|3P(Individual)}} {{MedalGold|2001 England|3P Team}} {{MedalGold|2005 Melbourne|Air Rifle Team}} {{MedalGold|2005 Melbourne|3P (Individual)}} {{MedalSilver|1999 Auckland|3P Team}} {{MedalSilver|2001 England|Air Rifle Team }} {{MedalSilver|2005 Melbourne|Air Rifle (Individual)}}}} '''अंजली भागवत''' (जन्म 5 दिसंबर 1969) एक पेशेवर [[भारत के लोग|भारतीय]] शूटर हैं। वह 2002 में 10 मीटर एयर राइफल में वर्ल्ड नंबर वन बनीं। उन्होंने 2003 में [[मिलानो|मिलान]] में अपना पहला विश्व कप फाइनल भी जीता था, जिसमें उन्होंने 399/400 का स्कोर बनाया | अंजलि ने आईएसएसएफ चैंपियन ऑफ चैंपियंस पुरस्कार जीता और 2002 में [[म्यूनिख]] में [[हवाई बन्दूक|एयर राइफल]] पुरुष और वे महिला मिश्रित इवेंट में आईएसएसएफ चैंपियंस ट्रॉफी जीतने वाली एकमात्र भारतीय हैं। वह लगातार तीन [[ओलम्पिक खेल|ओलंपिक]] में भारत का प्रतिनिधित्व कर चुकी हैं, और [[2000 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2000 के सिडनी ओलंपिक]] में फाइनलिस्ट थीं। उन्होंने [[राष्ट्रमण्डल खेल|कॉमनवेल्थ गेम्स]] और कॉमनवेल्थ शूटिंग चैंपियनशिप में 12 स्वर्ण और 4 रजत पदक जीते हैं। वह 10 मीटर एयर राइफल और स्पोर्ट्स राइफल 3P में राष्ट्रमंडल रिकॉर्ड धारक हैं। 2003 के एफ्रो-एशियाई खेलों में, भागवत ने क्रमशः 3P और [[हवाई बन्दूक|एयर राइफल]] स्पर्धाओं में स्वर्ण और एक रजत पदक प्राप्त करने वाली पहली भारतीय महिला निशानेबाज बनकर इतिहास रच दिया। आज तक, अंजलि ने 31 स्वर्ण, 23 रजत और 7 कांस्य पदक जीते हैं। उन्होंने अंतर्राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में 13 नए रिकॉर्ड बनाए हैं और भारत में राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं में 8 नए रिकॉर्ड के साथ 55 स्वर्ण, 35 रजत और 16 कांस्य पदक जीते हैं। == प्रारंभिक जीवन == अंजलि रमाकांत वेदपाठक का जन्म 5 दिसंबर 1969 को हुआ था, वह [[मुम्बई|मुंबई]] में एक [[मराठी लोग|मराठी]] देशस्थ परिवार से [[मुम्बई|हैं]] । <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Fq1wdzqhu6kC|title=Indian Champions: Profiles of Famous Indian Sportspersons|last=Chitra Garg|publisher=Rajpal & Sons2010|page=267}}</ref> महान एथलीट कार्ल लुईस से प्रेरित, भागवत ने खेलों में रुचि विकसित की। शूटिंग के साथ उनका पहला ब्रश [[राष्ट्रीय कैडेट कोर|नेशनल कैडेट कोर (एनसीसी)]] में कैडेट के रूप में उनके कार्यकाल के दौरान हुआ। [[जूडो]] [[कराटे|कराटे के]] छात्र और उन्नत पर्वतारोहण, भागवत [[राष्ट्रीय कैडेट कोर|एनसीसी की]] ओर बहुत आकर्षित थे। वह मुख्य रूप से [[राष्ट्रीय कैडेट कोर|एनसीसी के]] साथ घनिष्ठता के कारण [[मुम्बई|मुंबई]] में कीर्ति कॉलेज में शामिल हुईं। अपने पाठ्यक्रम के एक भाग के रूप में वह MRA (महाराष्ट्र राइफल एसोसिएशन) में आ गई। उन्होंने 21 वर्ष की आयु में शूटिंग शुरू की और बंदूक रखने के 7 दिनों के भीतर, उन्होंने 1988 की राष्ट्रीय चैम्पियनशिप में भाग लिया, इस प्रक्रिया में [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्र के]] लिए रजत पदक जीता। == व्यवसाय == संजय चक्रवर्ती उनके पहले कोच थे। वह उसे अपने मजबूत बुनियादी बातों और मूल बातों के लिए श्रेय देती है। जब वह पहली बार 1988 में राष्ट्रीय चैंपियनशिप में भाग लिया, तो वह समर्थक बन गई। उसने अपने राज्य के लिए सिल्वर जीता और [[महाराष्ट्र]] टीम के लिए खेलना जारी रखा। घरेलू स्पर्धाओं में 55 स्वर्ण, 35 रजत और 16 कांस्य पदक के उनके टैली नाबाद हैं। अंजलि ने 1995 में [[दक्षिण एशियाई खेल|SAF खेलों]] में अपने पहले अंतर्राष्ट्रीय कार्यक्रम में भाग लिया। 1999 में ऑकलैंड में हुई कॉमनवेल्थ चैंपियनशिप में उनका पहला अंतर्राष्ट्रीय गोल्ड जीतने वाला प्रदर्शन था, जहाँ उन्होंने 3 स्वर्ण पदक और [[हवाई बन्दूक|एयर राइफल]] में रजत पदक, 3P व्यक्तिगत और टीम स्पर्धा में जीता था। वह [[भारत|भारत के]] लिए विश्व कप जीतने वाली एकमात्र महिला हैं। वह अपने प्रतिद्वंद्वी गालकिना लिउबोव (रूस) को एक मुख्य प्रतियोगी के रूप में मानती हैं। दिसंबर 1999 में, उन्होंने भारतीय शूटिंग टीम के तत्कालीन कोच लेज़्लो स्ज़ुसाक के तहत प्रशिक्षण शुरू किया। भागवत ने मलेशियाई शूटिंग दस्ते के साथ काम देखने के बाद व्यक्तिगत रूप से लास्ज़लो से संपर्क किया था। हंगरी एक साल तक टीम के साथ रहा, जिस दौरान भागवत ने [[2000 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2000 के सिडनी ओलंपिक]] में वाइल्ड कार्ड एंट्री की, जहाँ वह फाइनलिस्ट में से एक बन गई। 2001 से 2004 तक, भागवत ने बिना कोच के प्रशिक्षण लिया, और फिर भी 2002 में वर्ल्ड नंबर वन बनने में कामयाब रही। वर्ष 2006 के दौरान, लासज़लो ने टीम के कोच के रूप में राष्ट्रीय शूटिंग टीम में फिर से शामिल हो गए, और भागवत ने 2008 तक उनके साथ प्रशिक्षण लिया। वर्ष 2008 में स्टैनिस्लाव लैपिडस को राष्ट्रीय टीम के लिए [[भारतीय थलसेना|भारतीय राष्ट्रीय सेना]] द्वारा कोच नियुक्त किया गया था। शूटिंग के खेल के कई दिग्गज अक्सर विश्व चैंपियनशिप को [[ओलम्पिक खेल|ओलंपिक की]] तुलना में अधिक दर देते हैं। भागवत ने 2002 में चैंपियंस ऑफ चैंपियंस के रूप में अपनी जीत को अपने करियर का सर्वश्रेष्ठ क्षण माना है। वह अभी भी एकमात्र भारतीय बनी हुई है जिसने कभी यह खिताब जीता है। {| class="wikitable" !Championship !Location !Event !Score/Rank !Medal |- |Europe Circuit 2007 |Hungary |Air Rifle ( ind ) |396 |Bronze |- |World Cup 2006 |Brazil |Sports 3P ( ind ) |582 / IV |Quota Place |- |Commonwealth Games 2006 |Melbourne |Sports 3P (Team) |373 |Silver |- |Commonwealth Championship 2005 |Melbourne |Air Rifle ( ind ) |398 | |- |Commonwealth Championship 2005 |Melbourne |Team |395 |Silver |- |Commonwealth Championship 2005 |Melbourne |Sports 3P Team |573 |Gold |- |Olympics 2004 |Athens |Sports 3P ( ind ) |575 / XIII | |- |World Cup 2004 |Sydney |Sports 3P ( ind ) |583 |Bronze |- |Afro Asian Games 2003 |India |Air Rifle ( ind ) |396 |Silver |- |Afro Asian Games 2003 |India |Sports 3P |577 |Gold |- |World Cup Finals 2003 |Milan |Air Rifle |399 |Gold* |- |World Cup Finals 2003 |Atlanta |Air Rifle |399 |Gold* |- |Asian Games 2002 |Korea |Air Rifle (Team) |396 |Silver |- |World Cup Finals 2002 |Munich |Air Rifle ( ind ) |399 |Silver* |- |Commonwealth Games 2002 |England |Air Rifle ( ind ) |398 |Gold (New Record) |- |Commonwealth Games 2002 |England |Air Rifle ( Team ) |398 |Gold (New Record) |- |Commonwealth Games 2002 |England |Sports 3P ( ind ) |578 |Gold (New Record) |- |Commonwealth Games 2002 |England |Sports 3P |574 |Gold (New Record) |- |World Cup 2002 |Atlanta |Air Rifle ( ind ) |399 |Silver (Quota Place ) |- |World Cup 2002 |Sydney |Air Rifle ( ind ) |397 |Silver* |- |Europe Circuit 2002 |Munich |Air Rifle (1st Day) |398 |Gold |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Air Rifle (2nd Day) |398 |Silver |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Air Rifle (1st Day) |398 |Silver |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Team |396 |Silver |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Team |397 |Gold |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Air Rifle (2nd Day) |399 |Bronze |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Team | |Silver |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Air Rifle (3rd Day) | |Gold (Equaled World Record) |- |Europe Circuit 2002 |Denmark |Team | |Silver |- |Commonwealth Championship 2001 |England |Air Rifle ( ind ) |396 |Gold (Record) |- |Commonwealth Championship 2001 |England |Team |582 |Gold |- |Commonwealth Championship 2001 |England |Sports 3P ( ind ) | |Gold |- |Commonwealth Championship 2001 |England |Team | |(New Record) |- |Commonwealth Championship 2001 |England | | |Silver |- |Olympics 2000 |Sydney |Air Rifle ( ind ) |394 / VII |Finalist |- |Grand Prix 2000 |Czech |Air Rifle ( ind ) |396 |Silver |- |Asian Championships 2000 |Malaysia |Sport Prone ( ind ) |588 |Silver |- |Asian Championships 2000 |Malaysia |Team | |Gold |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland |Air Rifle ( ind ) |398 |Gold |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland |Team |571 |(New Record) |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland |Sports 3P ( ind ) | |Gold |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland |Team | |(New Record) |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland | | |Gold |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland | | |(New Record) |- |Commonwealth Championship 1999 |Auckland | | |Silver |- |Ociana Championship 1999 |Sydney |Air Rifle |395 |Gold |- |SAF Games 1999 |Nepal |Air Rifle ( ind ) |396 |Gold (New Record) |- |SAF Games 1999 |Nepal |Team |568 |Gold (New Record) |- |SAF Games 1999 |Nepal |Sports 3P ( ind ) |574 |Gold (New Record) |- |SAF Games 1999 |Nepal |Team | |Gold (New Record) |- |SAF Games 1999 |Nepal |Sport Prone ( ind ) | |Silver |- |SAF Games 1999 |Nepal |Team | |Bronze |- |SAF Championship 1997 |New Delhi |Air Rifle ( ind ) | |Gold |- |SAF Championship 1997 |New Delhi |Team | |Gold |- |SAF Championship 1997 |New Delhi |Sport Prone (Team) | |Silver |- |SAF Championship 1997 |New Delhi | | |Gold |- |SAF Games 1995 |Madras |Air Rifle (Team) | |Bronze |- |SAF Games 1995 |Madras |Sports 3P ( ind ) | |Silver |- |SAF Games 1995 |Madras |Team | |Gold |} == उपकरण और प्रायोजक == भागवत अपनी [[हवाई बन्दूक|एयर राइफल]] स्पर्धाओं के लिए जर्मन निर्मित राइफल Feinwerkbau का उपयोग करती हैं। 10 मीटर के लिए वह एक Feinwerkbau पसंद करती हैं जबकि 50 मीटर के लिए वह .22 वाल्थर का उपयोग करती हैं। भागवत की पहली किट उन्हें 1993 में [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] अभिनेता और एक साथी शूटर, [[नाना पाटेकर]] ने उपहार में दी थी। वह आधिकारिक रूप से 2000 में हिंदुजा फाउंडेशन द्वारा प्रायोजित किया गया था, और बाद में 2008 में मित्तल चैंपियंस ट्रस्ट द्वारा। 2004 से पहले भी उनके प्रशिक्षण का समर्थन किया था। == पुरस्कार == '''राजीव गांधी खेल-रत्न (2003) <ref>{{Cite news|url=http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=24095|title=Anjali, Beenamol to share Khel Ratna|date=23 August 2003|work=expressindia.com|access-date=6 August 2014|agency=Press Trust of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810230512/http://expressindia.indianexpress.com/news/fullstory.php?newsid=24095|archive-date=10 अगस्त 2014|url-status=dead}}</ref>''' '''अर्जुन पुरस्कार (2000) <ref name="nrai">{{Cite web|url=http://www.thenrai.in/index.php/the-awardees/arjuna-award/167-anjali-bhagwat|title=Anjali Bhagwat|publisher=National Rifle Association of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214105739/http://thenrai.in/index.php/the-awardees/arjuna-award/167-anjali-bhagwat|archive-date=14 February 2014|access-date=6 August 2014}}</ref>''' * 1992: श्री शिव छत्रपति पुरस्कार * 1993: महाराष्ट्र गौरव पुरस्कार * 1993: वसंतराव नायक प्रतिष्ठान पुरस्कार * 2002: इंडो-अमेरिकन सोसाइटी [http://www.indoamericansociety.org/] यंग अचीवर अवार्ड * 2003: टाइम्स ग्रुप महाराष्ट्र शान * 2003: हीरो इंडियन स्पोर्ट्स अवार्ड-बेस्ट स्पोर्ट्समैन * 2003: HISA स्पोर्ट्स वुमन ऑफ दी यियर * 2003: HISA शूटर ऑफ दी यियर * 2004: HISA शूटर ऑफ दी यियर * 2005: GR8 विमन अचीवर अवार्ड * 2005: टीचर्स अचीवमेटं अवार्ड * 2006: FIE फाउंडेशन नेशनल अवार्ड == व्यक्तिगत जीवन == भागवत के दो भाई-बहन हैं; एक छोटा भाई और एक बड़ी बहन। वह एक [[टेनिस]] और [[क्रिकेट]] प्रेमी हैं। [[योग]] और [[ध्यान (क्रिया)|ध्यान]] उसकी दिनचर्या का एक बड़ा हिस्सा है। उनकी माँ ने [[आकाशवाणी|आकाशवाणी (ऑल इंडिया रेडियो) के]] लिए गाना गाया, जबकि उनकी बहन एक गायिका भी हैं। एक शौकीन चावला पाठक, वह कल्पना का आनंद लेती है। दिसंबर 2000 में, उन्होंने मुंबई के व्यवसायी, मंदार भागवत से शादी की। दंपती का एक बेटा है जिसका नाम आराध्या है जो 2010 में पैदा हुआ था। 2006 में, उसने शहर के बेहतर खेल सुविधाओं के कारण अपना आधार [[मुम्बई|मुंबई]] से [[पुणे]] स्थानांतरित कर दिया। भागवत वर्तमान में पुणे में छह निशानेबाजों की कोचिंग कर रहीं हैं, जिसके लिए वह अपनी रेंज का भी इस्तेमाल करती हैं। 10 मीटर रेंज उसके घर का एक हिस्सा है और वह आमतौर पर वहां अभ्यास करती है। == लोकप्रिय संस्कृति में == उसने [[सहारा इंडिया परिवार|सहारा]] और [[रिलायन्स इण्डस्ट्रीज|रिलायंस के]] साथ संघों के माध्यम से खेलों को बढ़ावा दिया है। भागवत को [[सुनील गावस्कर]] जैसे खेल के दिग्गजों के साथ [[2010 राष्ट्रमण्डल खेल|राष्ट्रमंडल खेलों 2010 की]] मेजबानी के लिए भारत की बोली में भाग लेने के लिए काफी सराहना मिली। भागवत विशिष्ट अतिथि के रूप में बोर्नविटा क्विज प्रतियोगिता का हिस्सा थे। वह 2006 और 2010 में [[राष्ट्रमण्डल खेल|राष्ट्रमंडल खेलों के]] दौरान [[सीएनएन आईबीएन|CNN-IBN]] के विशेषज्ञ पैनल का भी हिस्सा थीं। उन्होंने हीरो होंडा स्पोर्ट्स अवार्ड्स 2007 में भाग लिया, जहां उन्होंने पूर्व भारतीय क्रिकेटरों [[विनोद काम्बली|विनोद कांबली]] और [[अजय जडेजा|अजय जडेजा के]] साथ गाया और नृत्य किया। वह एक प्रसिद्ध लेखिका और स्तंभकार, [[शोभा डे]] सहित कई के लिए प्रेरणा का विषय रही हैं, जिन्होंने एक पुरस्कार समारोह में अपनी बातचीत के बाद भागवत को अपना कॉलम समर्पित किया। वह राज्य और राष्ट्रीय स्तर पर, शिव छत्रपति पुरस्कार, [[अर्जुन पुरस्कार]] और [[द्रोणाचार्य पुरस्कार]] जैसे शीर्ष पायदान के कुछ पुरस्कारों के लिए सरकार के चयन पैनल पर रही हैं। इसके अलावा वह मराठी फिल्म ''बोका सतबन्दे'' में अतिथि भूमिका में हैं। वह फैशन डिजाइनर विक्रम फडनीस के लिए दो बार रैंप वॉक कर चुकी हैं। वह नेत्रहीन छात्रों को पढ़ा रही हैं। वह नियमित रूप से विभिन्न समाचार पत्रों और पत्रिकाओं के लिए लिखतीं हैं| == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रमंडल खेलों में भारतीय स्वर्ण पदक विजेता]] [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:राजीव गांधी खेल रत्न के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] mndvln7kwpkxddiac56l25kmhr7qlat अंसुमेन माने 0 1177763 6635811 6633766 2026-10-31T07:45:12Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635811 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = Ansumane Mané |image = |office = [[List of heads of state of Guinea-Bissau|Chairman of the Supreme Command of the Military Junta]] |primeminister = |term_start = 7 May 1999 |term_end = 14 May 1999 |predecessor = [[João Bernardo Vieira|Nino Vieira]] <small>(as [[List of heads of state of Guinea-Bissau|President]])</small> |successor = [[Malam Bacai Sanhá]] <small>(as acting President)</small> |birth_date = circa 1940 |birth_place = |death_date = 30 November 2000<br />(aged 59–60) |death_place = [[Biombo Region]], [[Guinea-Bissau]] |party = None (military) }} अंसुमने माने (सी। 1940 - 30 नवंबर 2000) एक बिसाऊ-गिनी सैनिक थे, जिन्होंने 1998 में राष्ट्रपति जोआओ बर्नार्डो विएरा की सरकार के खिलाफ विद्रोह का नेतृत्व किया, जिसके कारण एक संक्षिप्त, लेकिन खूनी गृह युद्ध हुआ। [[श्रेणी:1940 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००० में निधन]] p477yim9icl5ldcn8hm3kd1fyp0megk अंशुन 0 1195011 6635808 6633765 2026-10-31T07:43:02Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635808 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|listed=yes|date=अगस्त 2020}} {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2020}} अंशुन ( सरलीकृत चीनी : 安顺 ; पारंपरिक चीनी : 安順 ; पिनयिन : आन्शुन ) एक है प्रान्त स्तरीय शहर की Guizhou, प्रांत के स्थान के पास Huangguoshu झरना, [[चीन]] में सबसे बड़ा। 2010 तक, इसकी आबादी 2,297,339 थी। [१] यह शहर अपने एयरोस्पेस उद्योग के लिए जाना जाता है। [[श्रेणी:चीन के नगर]] 9dunxk9o8mzd3gmfp4yoywr7w83zkil कुशियारा नदी 0 1210345 6635830 4923481 2026-10-31T09:44:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635830 wikitext text/x-wiki {{Infobox river |name = कुशियारा नदी |name_other = Kushiyara River |image = Kushiyara river, sylhet.jpg |image_caption = [[सिलहट जिला|सिलहट]] में कुशियारा नदी |subdivision_type1 = देश |subdivision_name1 = {{पताका|भारत}}, {{पताका|बांग्लादेश}} |length = {{convert|160|km|abbr=on}} |source1_location = |source1_coordinates= |source1_elevation = |mouth = |mouth_location = |mouth_coordinates = |mouth_elevation = |basin_size = }} '''कुशियारा नदी''' (Kushiyara River) [[भारत]] और [[बांग्लादेश]] में बहने वाली एक नदी है।<ref name="BP">{{Cite web |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kushiyara_River |title=Kushiyara River |author=Tahmina Ahmed |work=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |editor=Sirajul Islam |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2006 |accessdate=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703122633/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kushiyara_River |archive-date=3 जुलाई 2015 |url-status=dead}}</ref> == विवरण == [[बराक नदी]] भारत-बांग्लादेश सीमा पर दो नदियों में बंट जाती है - कुशियारा नदी और [[सूरमा नदी]]। कुशियारा पश्चिम दिशा में बहने लगती है और भारत के [[असम]] राज्य तथा [[सिलहट जिला|सिलहट ज़िले]] की सीमा बनती है। बांग्लादेश में कुछ दूर बहने के बाद सूरमा नदी से इसका फिर संगम होता है और यह संयुक्त नदी अब [[मेघना नदी]] कहलाती है। == इन्हें भी देखें == * [[बराक नदी]] * [[सूरमा नदी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नागालैण्ड की नदियाँ]] [[श्रेणी:असम की नदियाँ]] [[श्रेणी:बांग्लादेश की नदियाँ]] 8t79avh5ux6fgpzjuyzzxzxngweud9m योशिहिडे सुगा 0 1215670 6635643 5834743 2026-10-30T17:23:38Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635643 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = [[महामहिम]] | name = योशिहिडे सुगा | native_name = {{nobold|菅 義偉}} | native_name_lang = ja | image = Suga First Press Conference as PM.jpg | caption = सितम्बर 2020 में सुगा | order = [[जापान के प्रधानमंत्री]] | monarch = [[नारुहितो]] | deputy = टारो आसो | predecessor = [[शिंजो अबे]] | term_start = 16 सितम्बर 2020 | office1 = [[लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी (एलडीपी)|लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी के अध्यक्ष]] | term_start1 = 14 सितम्बर 2020 | term_end1 = | predecessor1 = [[शिंजो अबे]] | successor1 = | order2 = मुख्य कैबिनेट सचिव | primeminister2 = [[शिंजो अबे]] | term_start2 = 26 दिसम्बर 2012 | term_end2 = 16 सितम्बर 2020 | predecessor2 = ओसामु फुजिमुरा | successor2 = कत्सुनोबु काटो | order3 = आंतरिक मामलों और संचार मंत्री | term_start3 = 26 सितम्बर 2006 | term_end3 = 27 अगस्त 2007 | primeminister3 = [[शिंजो अबे]] | predecessor3 = हीज़ो ताकेनाका | successor3 = हिरोया मसुदा | office4 = | term_start4 = | term_end4 = | birth_date = {{birth date and age|1948|12|6|df=y}} | birth_place = [[युजावा]], [[अकिता प्रीफ़ेक्चर|अकिता]], [[जापान]] | spouse = मारिको सुगा | children = 3 | death_date = | party = [[लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी (एलडीपी)|लिबरल डेमोक्रेटिक]] | alma_mater = होसी विश्वविद्यालय | website = {{Official website|www.sugayoshihide.gr.jp}} }} {{nihongo|'''योशिहिडे सुगा'''|菅 義偉|Suga Yoshihide|जन्म 6 दिसम्बर 1948}}, एक [[जापान|जापानी राजनेता]] है, जो जापान के [[जापान के प्रधानमंत्री|वर्तमान प्रधानमंत्री]] के रूप में कार्यरत है। सुगा ने प्रधानमंत्री [[शिंजो अबे]] के तहत 2006 से 2007 तक आंतरिक विषयों और संचार मंत्री के रूप में और 2012 से 2020 तक मुख्य कैबिनेट सचिव के रूप में कार्य कर चुके है। सुगा ने कहा है कि उनका कार्यकाल अबे प्रशासन की नीतियों और लक्ष्यों को जारी रखने पर केंद्रित होगा, जिसमें [[अर्थशास्त्र]] नीतियों के एबोमिक्स सूट, [[जापान का संविधान|जापानी संविधान]] के अनुच्छेद 9 का संशोधन और [[उत्तर कोरिया]] द्वारा जापानी अपहरणकर्ताओं की रिहाई को सुनिश्चित करना शामिल है।<ref>{{cite news|date=14 September 2020|title=Japan’s Next Prime Minister Emerges From Behind the Curtain|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2020/09/14/world/asia/japan-prime-minister-yoshihide-suga-bio.html?searchResultPosition=2|url-status=live|last1=Rich|first1=Motoko|last2=Inoue|first2=Makiko|last3=Dooley|first3=Ben|accessdate=16 September 2020|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916141731/https://www.nytimes.com/2020/09/14/world/asia/japan-prime-minister-yoshihide-suga-bio.html?searchResultPosition=2}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== योशिहिडे सुगा का जन्म 6 दिसंबर 1948 को [[अकिता प्रीफ़ेक्चर|अकिता राज्य]] के युजावा में हुआ था। सुगा के पिता वासाबुरो [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के समय साउथ मंचूरिया रेलवे कंपनी में भी काम करते थे और उनकी मां टाटसु एक स्कूल टीचर थीं। जंग से लौटने के बाद उनके पिता ने स्ट्रॉबेरी की खेती शुरू की। बड़े बेटे होने के नाते सुगा बचपन में खेतों में अपने पिता की मदद करते थे। सुगा अपने पिता की तरह खेती नहीं करना चाहते थे। इसलिए, वे स्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद घर से भागकर [[टोक्यो]] आ गए। यहां आने के बाद उन्होंने कार्डबोर्ड फैक्ट्री में काम शुरू किया। कुछ पैसे जमा होने पर 1969 में होसेई यूनिवर्सिटी में दाखिला ले लिया और अपनी पढ़ाई पूरी की। ==राजनैतिक जीवन== विश्वविद्यालय से स्नातक करने के बाद, सुगा ने एक हाउस ऑफ काउंसिलर्स (ऊपरी सदन) के चुनाव अभियान पर काम किया और उसके बाद ग्यारह साल के लिए एलडीपी राजनेता हाचिरो ओकोनोगी के पिता, एलडीपी डाइट सदस्य हिकोसुरो ओकोनोगी के सचिव के रूप में काम किया। राजनीति में अपना करियर बनाने के लिए सुगा ने अक्टूबर 1986 में इस पद से इस्तीफा दे दिया।<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|script-title=ja:プロフィール 菅義偉を語る人々|url=http://www.sugayoshihide.gr.jp/profile2.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901130752/http://www.sugayoshihide.gr.jp/profile2.html|archive-date=1 सितंबर 2020|access-date=28 August 2020|script-website=ja:内閣官房長官・衆議院議員 菅(すが)義偉 ホームページ|language=ja-JP}}</ref> सुगा को 1996 के आम चुनाव में [[ जापानी संसद|जापान के डाइट]] के लिए चुना गये, जहाँ वे कनागावा दूसरे जिले का प्रतिनिधित्व कर रहे थे। उन्हें 2000 के आम चुनाव, 2003 के आम चुनाव और 2005 के आम चुनाव में फिर से चुना गया। उन्हें नवंबर 2005 में प्रधानमंत्री जुनिचिरो कोइज़ुमी के कार्यकाल में आंतरिक मामलों और संचार के लिए वरिष्ठ उपाध्यक्ष नियुक्त किया गया था। उन्हें सितंबर 2006 में [[शिंजो अबे]] के पहले कैबिनेट में आंतरिक मामलों और संचार मंत्री और मंत्री के रूप में पदोन्नत किया गया। 2012 के आम चुनाव में आबे की जीत के बाद, सुगा को दिसंबर 2012 में अबे के दूसरे मंत्रिमंडल में मुख्य कैबिनेट सचिव नियुक्त किया गया। सितंबर 2014 में, उन्हें ओकिनावा में द बर्डन ऑफ द बड्स के अलालेविंग के प्रभारी मंत्री का अतिरिक्त कार्यभार सौंपा गया।<ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=|title=The Cabinet: Yoshihide SUGA|url=https://japan.kantei.go.jp/97_abe/meibo/daijin/suga_yoshihide.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829063148/http://japan.kantei.go.jp/97_abe/meibo/daijin/suga_yoshihide.html|archive-date=29 August 2020|access-date=28 August 2020|website=Prime Minister of Japan and His Cabinet}}</ref> [[File:Yoshihide Suga announcing new imperial era Reiwa 2 (cropped).jpg|left|thumb|सुगा ने 1 अप्रैल 2019 को नए शाही युग नाम "ऐइवा" की घोषणा की]] सुगा ने घरेलू और अंतरराष्ट्रीय ख्याति प्राप्त की जब उन्होंने 1 अप्रैल 2019 को नए शाही युग के नाम "ऐइवा" की घोषणा की, जिसके बाद उन्हें "अंकल ऐइवा" (ऐइवा ओजिसन) का उपनाम दिया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/01/national/politics-diplomacy/japan-readies-announce-name-new-era/|title=Reiwa: Japan reveals name of new era ahead of Emperor's abdication|last=Osaki|first=Tomohiro|date=1 April 2019|work=The Japan Times Online|access-date=1 April 2019|last2=Murakami|first2=Sakura|language=en-US|issn=0447-5763|archive-date=1 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401155600/https://www.japantimes.co.jp/news/2019/04/01/national/politics-diplomacy/japan-readies-announce-name-new-era/|url-status=live}}</ref> <ref name="Yoshihide Suga: The 'right-hand man' who became PM">{{cite news |title=Yoshihide Suga: The 'right-hand man' who became PM |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-54143029 |accessdate=17 September 2020 |work=BBC News |date=16 September 2020}}</ref> 2020 में [[कोविड-19|कोविड-19 महामारी]] के दौरान सुगा ने अबे के एक प्रमुख सहायक के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite web|last=Shigeta|first=Shunsuke|date=24 April 2020|title=Abe's right-hand man wants a Japan less reliant on China|url=https://asia.nikkei.com/Editor-s-Picks/Interview/Abe-s-right-hand-man-wants-a-Japan-less-reliant-on-China|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200829015542/https://asia.nikkei.com/Editor-s-Picks/Interview/Abe-s-right-hand-man-wants-a-Japan-less-reliant-on-China|archive-date=29 August 2020|access-date=28 August 2020|website=Nikkei Asian Review|language=en-GB}}</ref> ===जापान के प्रधानमंत्री=== सुगा को 14 सितंबर 2020 को [[लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी (एलडीपी)|लिबरल डेमोक्रेटिक पार्टी]] के अध्यक्ष पद के लिए चुना गया था, जिसमें उन्हें कुल 534 में से 377 वोट प्राप्त हुए थे।<ref>{{cite news |title=जापान के पूर्व कैबिनेट सेक्रेटरी योशिहिडे सुगा प्रधानमंत्री नियुक्त किए गए, मोदी ने बधाई दी |url=https://www.bhaskar.com/international/news/who-is-yoshihida-suga-elected-as-japans-new-prime-minister-after-shinzo-abes-resignation-127724285.html?ref=inbound_More_News |accessdate=17 सितम्बर 2020 |work=दैनिक भास्कर |date=16 सितम्बर 2020 |language=hi}}</ref> अपने चुनाव के बाद, सुगा ने एक नीति एजेंडे की रूपरेखा तैयार की, जिसमें चल रहे कोविड-19 महामारी से निपटना और अर्थव्यवस्था को पुनर्जीवित करने के लिए आगे की प्रक्रिया को लागू करना शामिल था। उन्होंने क्षेत्रीय बैंकों को मजबूत करने और जापान में [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल फोन]] शुल्क कम करने में अपनी पिछली रुचि को दोहराया।<ref>{{Cite web|title=Suga vows to tackle pandemic and digitize government|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Japan-after-Abe/Suga-vows-to-tackle-pandemic-and-digitize-government|access-date=14 September 2020|website=Nikkei Asian Review|language=en-GB|archive-date=16 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916141734/https://asia.nikkei.com/Politics/Japan-after-Abe/Suga-vows-to-digitize-government-and-push-down-mobile-fees|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|last=Adelstein|first=Jake|date=14 September 2020|title=Japan’s Ruthless New PM Is a Control Freak Who Muzzled the Press|language=en|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/yoshihide-suga-japans-ruthless-new-pm-is-a-control-freak-who-muzzled-the-press|access-date=14 September 2020|archive-date=14 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914221543/https://www.thedailybeast.com/yoshihide-suga-japans-ruthless-new-pm-is-a-control-freak-who-muzzled-the-press|url-status=live}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== सुगा का विवाह मारिको से हुआ है, दंपति के तीन बेटे हैं।<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=プロフィール|url=http://www.sugayoshihide.gr.jp/profile1.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901125913/http://www.sugayoshihide.gr.jp/profile1.html|archive-date=1 सितंबर 2020|access-date=28 August 2020|website=内閣官房長官・衆議院議員 菅(すが)義偉 ホームページ|language=ja-JP}}</ref> सुगा की दैनिक दिनचर्या में प्रत्येक दिन 100 दंड-बैठक और हर सुबह 40 मिनट पैदल चलना और रात को 100 दंड-बैठक करना शामिल है। उन्होंने यह दिनचर्या शुरू की जब एक डॉक्टर ने उन्हें वजन कम करने की सलाह दी, और उन्होंने चार महीनों में 14 किलो वजन कम किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1948 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जापान के प्रधानमंत्री]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] {{Authority control}} 54o3wir3gjwagzalrn1xxlsqvgcxdxd त्रिप्पुनितुरा 0 1223044 6635834 4979204 2026-10-31T10:00:04Z ~2026-57856-35 956899 പ്രൊഫസർ പ്രേം രാജ്‌ പുഷ്പാകരന്‍, എൻ.ഐ.റ്റി. കാലിക്കറ്റ് ♡ Professor P̂rém ráj P̂üshp̂ákárán, NIT Calicut ♡ प्रोफेसर प्रें राज पुष्पाकरण, राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान, कालीकट 🪷🌷🪻🌼🌻🌺🌹🌸🏵️💮 6635834 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = त्रिप्पुनितुरा |other_name = Thrippunithura<br />തൃപ്പൂണിത്തുറ |native_name_lang = ml |settlement_type = [[नगर]] |nickname = महलों का शहर; एर्नाकुलम की सांस्कृतिक राजधानी; मंदिरों की भूमि; राजा नगरी |image = Hill Palace Museum.jpg |image_caption = त्रिप्पुनितुरा हिल पैलेस संग्रहालय |pushpin_label = त्रिप्पुनितुरा |pushpin_map = India Kerala |coordinates = {{coord|9.953|76.338|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = केरल में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[एर्नाकुलम ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[केरल]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 92,522 |population_as_of = 2011 |area_footnotes =<ref name="gcda">{{cite web |url=https://gcda.kerala.gov.in/overview |title=जीसीडीए अधिकार क्षेत्र और विकास योजनाएं |publisher=ग्रेटर कोच्चि विकास प्राधिकरण (GCDA) |accessdate=31 अक्टूबर 2026}}</ref> | unit_pref = Metric | area_rank = | area_total_km2 = 29.17 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = |population_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=https://census2011.co.in |title="त्रिप्पुनितुरा शहर जनसंख्या" - जनगणना 2011 |publisher=भारत की जनगणना 2011 |accessdate=31 अक्टूबर 2026}}</ref> |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[मलयालम भाषा|मलयालम]]; [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] |government_type = [[नगरपालिका]] |governing_body = [[नगरपालिका परिषद]] = [[त्रिप्पुनितुरा]]; [[तालुक]]=कणयन्नूर; |subdivision_type1 = [[विधान सभा|विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name1 = [[त्रिप्पुनितुरा]] |subdivision_type6 = [[लोक सभा|लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र]] |subdivision_name6 = [[एर्णाकुलम लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|एर्णाकुलम]] |elevation_m = 9 |elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=https://en-in.topographic-map.com/map-mhz8tp/Thrippunithura/?center=9.94502%2C76.35367&zoom=15&popup=9.94359%2C76.35022| title=त्रिप्पुनितुरा का स्थलाकृतिक मानचित्र, ऊँचाई और भूभाग|publisher= Topographic-map.com |accessdate=31 अक्टूबर 2026}}</ref> |postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] |postal_code = 682301 |area_code_type = दूरभाष कूट |area_code = +91 484 |registration_plate = KL-39 |blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] |blank1_info_sec1 = 1000: 1029 [[पुरुष|♂]] / [[महिला|♀]] |blank3_name_sec1 = [[साक्षरता]] |blank3_info_sec1 = 97.64% (पुरुष: 98.35%, महिला: 96.95%) | blank4_name_sec1 = [[नई दिल्ली]] से दूरी | blank4_info_sec1 = {{convert|2566|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec1 = [[मुंबई]] से दूरी | blank5_info_sec1 = {{convert|1328|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec1 = [[बंगलुरु|बंगलूरू]] से दूरी | blank7_info_sec1 = {{convert|508|km|mi|abbr=on}} N ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank7_name_sec2 = [[चेन्नई]] से दूरी | blank7_info_sec2 = {{convert|683|km|mi|abbr=on}} NE ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank4_name_sec2 = [[तिरुवनन्तपुरम]] से दूरी | blank4_info_sec2 = {{convert|200|km|mi|abbr=on}} S ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank5_name_sec2 = [[कोड़िकोड]] से दूरी | blank5_info_sec2 = {{convert|186|km|mi|abbr=on}} NW ([[भारतीय राजमार्ग|भूमि]]) | blank1_name_sec2 = [[भारत की जलवायु|जलवायु]] | blank1_info_sec2 = उष्णकटिबंधीय मानसून जलवायु <small>([[कोप्पन जलवायु वर्गीकरण|कोप्पन]] ''Am'')</small> | blank2_name_sec2 = औसत वार्षिक [[वर्षा]] | blank2_info_sec2 = {{convert|3015|mm|in|abbr=on}} |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |website = {{URL|https://thrippunithuramunicipality.lsgkerala.gov.in/ml}} |footnotes = }} '''त्रिप्पुनितुरा''' ({{lang-ml|തൃപ്പൂണിത്തുറ}})({{langx|en|Thrippunithura}}) [[भारत]] के [[केरल]] (या केरलम) राज्य के [[एर्नाकुलम ज़िले]] के [[कोच्चि]] शहर का एक मुहल्ला है। यहाँ की स्थलाकृति मुख्य रूप से मैदानी है, जो तटीय [[आर्द्रभूमि]] से घिरी हुई है। पूर्ण वेद पुरी: वैदिक काल और हिंदू पौराणिक कथाओं के अनुसार, इस शहर को 'पूर्ण वेद पुरी' कहा जाता था, जिसका अर्थ है "वह स्थान जहाँ वैदिक ज्ञान संपूर्ण रूप से निवास करता है।" पूनी और तुरा का संगम: तमिल और प्राचीन मलयालम भाषा के अनुसार, 'पूनी' शब्द के कई अर्थ हैं। इसका एक अर्थ 'जहाज' या 'नाव' है, और 'तुरा' का अर्थ 'बंदरगाह' है। भौगोलिक विकास: [[संगम काल]] के दौरान, केरल का वर्तमान तटीय मैदान ([[बालूतट]]) अस्तित्व में नहीं था। उस समय त्रिपुनिथुरा ही समुद्र के किनारे स्थित एक प्रमुख अंतर्राष्ट्रीय बंदरगाह हुआ करता था। इस 'पूनीतुरा' शब्द के आगे आदरसूचक शब्द 'तिरु' जुड़ने से यह 'थ्रिप्पूनीतुरा' बन गया। वैकल्पिक अर्थ: 'पूनी' शब्द के अन्य अर्थ 'बैल', 'एक विशेष जलपक्षी' या 'तीर रखने का भाथा (तरकश)' भी माने जाते हैं। यहाँ की मिट्टी मुख्य रूप से [[जलोढ़क | जलोढ़]] और कुछ हिस्सों में बाद की [[लैटेराइट मृदा]] से बनी है। ऐतिहासिक रूप से, यह क्षेत्र [[वेम्बनाड झील]] के बैकवाटर सिस्टम और वराहपुझा-[[पेरियार नदी]] प्रणालियों के भूवैज्ञानिक परिवर्तनों से प्रभावित रहा है। कोचीन साम्राज्य की राजधानी: त्रिपुनिथुरा कोचीन शाही परिवार का आधिकारिक निवास स्थान और प्रशासनिक केंद्र था। राजाओं ने यहाँ कई महलों और प्रशासनिक भवनों का निर्माण करवाया, जिससे इसे 'राजा नगरी' का दर्जा मिला। हिल पैलेस: यह केरल का पहला पुरातात्विक संग्रहालय है। 1865 में निर्मित यह महल 54 एकड़ के विशाल परिसर में फैला है, जिसमें 49 इमारतें शामिल हैं। यहाँ कोचीन शाही परिवार के मुकुट, आभूषण और प्राचीन कलाकृतियाँ सुरक्षित हैं। त्रिपुनिथुरा का लोहा का पुल: यह [[ब्रिटिश राज]] की इंजीनियरिंग का एक बेहतरीन ऐतिहासिक नमूना है, जो शहर के पुराने व्यापारिक मार्गों और नदी परिवहन को जोड़ता था। यह शहर [[कर्नाटक संगीत]], [[कथकली]], [[मोहिनीअट्टम]] और पारंपरिक वाद्ययंत्रों ([[मृदंग]], चेंडा, मद्दलम) के संरक्षण का सबसे बड़ा केंद्र है। आरएलवी संगीत और ललित कला कॉलेज: 1956 में स्थापित 'राधा लक्ष्मी विलास' कॉलेज शास्त्रीय कलाओं की शिक्षा के लिए पूरे भारत में प्रसिद्ध है। केरल कलालयम: इसकी स्थापना 1952 में प्रसिद्ध कथकली कलाकार [[पद्म श्री]] [[केरल कलामंडलम | कलामंडलम]] कृष्णन नायर और मोहिनीअट्टम प्रतिपादक [[कलामंडलम कल्याणिकुट्टी अम्मा]] ने की थी। श्री पूर्णत्रयीश [[मन्दिर]]: यह यहाँ का सबसे प्रधान मंदिर है। यहाँ भगवान विष्णु 'संतनगोपाल' के रूप में विराजमान हैं। यह कोचीन शाही परिवार के कुलदेवता का मंदिर है। पुतियकावु मंदिर: यह देवी [[भद्रकाली]] को समर्पित एक प्रसिद्ध और ऐतिहासिक शक्तिपीठ है। चक्कमकुलंगरा [[शिव]] मंदिर: यह भगवान शिव को समर्पित एक प्राचीन मंदिर है, जो अपनी वास्तुकला के लिए जाना जाता है। तामरामकुलंगरा श्री [[अय्यप्पा | धर्मशास्ता]] मंदिर: यह भगवान अयप्पा का एक प्रमुख और शांत मंदिर है। कन्ननकुलंगरा शिव मंदिर: यह भी एक ऐतिहासिक शिव मंदिर है जो स्थानीय संस्कृति से गहराई से जुड़ा है। अत्तच्चमयम: यह केरल के [[ओणम]] [[उत्सव]] की शुरुआत का प्रतीक है। शाही काल में राजा अपनी सेना के साथ यहाँ जुलूस निकालते थे। आज भी यहाँ विभिन्न लोक कलाओं और झांकियों का एक विशाल सांस्कृतिक उत्सव आयोजित होता है। वृश्चिकोत्सवम: पूर्णत्रयीश मंदिर में वृश्चिक मास (नवंबर-दिसंबर) में मनाया जाने वाला 8 दिवसीय उत्सव है, जिसमें 15 स्वर्ण-विभूषित हाथियों की परेड और चौबीसों घंटे चलने वाले सांस्कृतिक कार्यक्रम होते हैं। [[राष्ट्रीय राजमार्ग ८५ (भारत) | राष्ट्रीय राजमार्ग 85]] ([[कोच्चि]]- [[मदुरई]] राजमार्ग) इसके करीब (करिंगाचिरा) से गुजरता है। इसके अलावा राज्य राजमार्ग 15 (SH 15 - एर्नाकुलम-[[एट्टुमानूर]] रोड) इस शहर के बीच से होकर गुजरता है। यहाँ केरल राज्य सड़क परिवहन निगम और निजी बसें प्रचुर मात्रा में उपलब्ध हैं। त्रिपुनिथुरा रेलवे स्टेशन, एक प्रमुख स्टेशन है जो एर्नाकुलम-[[कोट्टयम]]-[[कायमकुलम]] लाइन पर स्थित है और लंबी दूरी की ट्रेनों को जोड़ता है। कोच्चि मेट्रो का अंतिम टर्मिनल स्टेशन त्रिपुनिथुरा में ही स्थित है, जो इसे पूरे कोच्चि शहर से सहजता से जोड़ता है। निकटतम हवाई अड्डा [[कोचीन अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] है, जो यहाँ से लगभग 32 किमी दूर [[नेदुम्बासेरी]] में है। यह क्षेत्र राष्ट्रीय जलमार्ग 3 के नेटवर्क के अंतर्गत आता है, जो अंतर्देशीय जल परिवहन की क्षमता रखता है। त्रिपुनिथुरा मुख्य रूप से एक व्यापारिक, आवासीय और सांस्कृतिक शहर है। इसकी अर्थव्यवस्था खुदरा व्यापार, [[स्थावर सम्पदा]], पर्यटन और सेवा क्षेत्र पर टिकी है। कोच्चि के बंदरगाह और औद्योगिक क्षेत्रों (जैसे फर्टिलाइज़र्स एंड केमिकल्स त्रावणकोर लिमिटेड, भारत पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड अम्बलमोगल) के करीब होने के कारण यह एक महत्वपूर्ण लॉजिस्टिक्स हब के रूप में विकसित हो रहा है। यह शहर केरल के सबसे प्रतिष्ठित सरकारी कॉलेजों का घर है: संस्कृत कॉलेज, त्रिपुनिथुरा: पारंपरिक संस्कृत और वैदिक शिक्षा का एक अत्यंत पुराना और प्रतिष्ठित संस्थान। सरकारी आयुर्वेद कॉलेज: आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति की पढ़ाई और अनुसंधान का प्रमुख केंद्र। गवर्नमेंट कॉलेज, त्रिपुनिथुरा: कला और विज्ञान की उच्च शिक्षा का केंद्र। आरएलवी ललित कला कॉलेज: कला और संगीत का प्रसिद्ध संस्थान। यहाँ कई आधुनिक मल्टी-स्पेशियलिटी अस्पताल, आयुर्वेदिक अस्पताल और सरकारी स्वास्थ्य केंद्र स्थित हैं जो एर्नाकुलम के पूर्वी हिस्सों को स्वास्थ्य सेवाएं देते हैं। [[कोच्चि मेट्रो]] के विस्तार, कोच्चि बाईपास के आधुनिकीकरण और विरासत पर्यटन परियोजनाओं के कारण त्रिपुनिथुरा आने वाले समय में एक प्रमुख 'हेरिटेज और स्मार्ट सैटेलाइट टाउन' के रूप में तेज़ी से आगे बढ़ रहा है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=1Hs0DwAAQBAJ The Rough Guide to South India and Kerala]," Rough Guides UK, 2017, ISBN 9780241332894</ref> == इन्हें भी देखें == * [[एर्नाकुलम ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{केरल}} [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िला]] [[श्रेणी:केरल के शहर]] [[श्रेणी:एर्नाकुलम ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:कोच्चि में मुहल्ले]] 25hcsuwyf6ta37bjrwl42neyrxdks91 2020 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात का मौसम 0 1226162 6635747 6551656 2026-10-31T06:59:56Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635747 wikitext text/x-wiki {{Infobox hurricane season | Basin=NIO | Year=2020 | Track=2020 North Indian Ocean cyclone season summary.png | First storm formed=16 मई 2020 | Last storm dissipated=5 दिसंबर 2020 | Total disturbances=9 | Total depressions=4 | Total storms=5 | Total hurricanes=3 | Total intense=2 | Total extreme=0 | Total super=1 | Strongest storm name=[[अम्फान महाचक्रवात|अम्फान]] | Strongest storm pressure=920 | Strongest storm winds=130 | Average wind speed=3 | Fatalities=143 | Damages=15.8 | Damagespre= | Season timeline= | five seasons=[[2018 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात मौसम|2018]], [[2019 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात मौसम|2019]], '''2020''', ''[[2021 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात मौसम|2021]]'', ''[[2022 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात मौसम|2022]]'' | Atlantic season=2020 अटलांटिक हरिकेन मौसम | East Pacific season=2020 प्रशांत हरिकेन मौसम | West Pacific season=2020 प्रशांत आंधी मौसम }} '''2020 उत्तर हिंद महासागर चक्रवात मौसम''' (2020 North Indian Ocean cyclone season) उत्तर हिंद महासागर में [[उष्णकटिबंधीय चक्रवात|उष्णकटिबंधीय चक्रवातों]] के निर्माण के वार्षिक चक्र की एक ऐतिहासिक घटना थी। उत्तर हिंद महासागर में चक्रवात के मौसम की कोई स्पष्ट या आधिकारिक समय-सीमा नहीं होती है, लेकिन अधिकांश चक्रवात आमतौर पर अप्रैल से नवंबर के बीच बनते हैं। विशेष रूप से मई और अक्टूबर के महीनों में तूफानों की आवृत्ति सबसे अधिक होती है। इस सत्र में कुल 5 नामकरण वाले तूफान आए थे, जिनमें सबसे भयंकर और विनाशकारी तूफान [[अम्फान महाचक्रवात|महाचक्रवात अम्फान]] था। यह 2007 के 'चक्रवात गोनू<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/tropical-cyclone-gonu-7743/|title=Tropical Cyclone Gonu - NASA Science|date=2007-06-05|language=en-US|access-date=2026-05-13}}</ref>' के बाद से इस बेसिन का सबसे शक्तिशाली चक्रवात था। == प्रणालियाँ == === महाचक्रवात अम्फान === {{Infobox tropical cyclone small |Basin=NIO |Image=Amphan 2020-05-18 0745Z.jpg |Track=Amphan 2020 track.png |Formed=16 मई 2020 |Dissipated=20 मई 2020 |3-min winds=130 |1-min winds=145 |Pressure=920 }} {{main|अम्फान महाचक्रवात}} अम्फान एक बेहद शक्तिशाली और विनाशकारी उष्णकटिबंधीय चक्रवात था, जिसने मई 2020 में [[पूर्वी भारत]] और बांग्लादेश में भारी तबाही मचाई थी।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndrf.gov.in/en/operations/super-cyclone-amphan-2020|title=SUPER CYCLONE 'AMPHAN' 2020 {{!}} NDRF - National Disaster Response Force|website=www.ndrf.gov.in|access-date=2026-05-13}}</ref> यह 1999 के ओडिशा चक्रवात के बाद [[बंगाल की खाड़ी]] में आने वाला पहला 'महाचक्रवात' था। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://mausam.imd.gov.in/hindinew/imd_latest/contents/cyclonehi.php भारतीय मौसम विज्ञान विभाग] का आधिकारिक जालस्थल [[श्रेणी:2020]] [[श्रेणी:2020 में भारत]] [[श्रेणी:उत्तर हिंद महासागर के चक्रवात]] o9xj4dtwszzia59bz87ok396c5lru36 आंद्रे मैक्कार्थी 0 1249697 6635571 5918546 2026-10-30T13:33:39Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635571 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = आंद्रे मैक्कार्थी | image = | fullname = आंद्रे मैकिन्टोश मैक्कार्थी | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1987|06|08}} | birth_place = [[किंग्स्टन, जमैका]] | batting = दायाँ हाथ | bowling = दाहिना हाथ ऑफस्पिन | role = बल्लेबाज | club1 = [[जमैका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|जमैका]] | year1 = 2013–वर्तमान | club2 = [[जमैका तलवाहों]] | year2 = 2016–वर्तमान | country = वेस्ट इंडीज | international = true | internationalspan = 2018-वर्तमान | onetest = <!-- true if one test only --> | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutfor = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestfor = | lasttestagainst = | odidebutdate = 20 जनवरी | odidebutyear = 2021 | odidebutagainst = बांग्लादेश | odicap = 201 | lastodidate = 22 जनवरी | lastodiyear = 2021 | lastodiagainst = बांग्लादेश | odishirt = | oneT20I = true | T20Idebutdate = 3 अप्रैल | T20Idebutyear = 2018 | T20Idebutfor = | T20Idebutagainst = पाकिस्तान | T20Icap = 74 | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Ifor = | lastT20Iagainst = | T20Ishirt = | columns = 4 | column1 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20आई]] | matches1 = 1 | runs1 = 5 | bat avg1 = 5.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 5 | deliveries1 = 12 | wickets1 = 0 | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 0/– | column2 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]] | matches2 = 27 | runs2 = 1,023 | bat avg2 = 20.05 | 100s/50s2 = 1/4 | top score2 = 121 | deliveries2 = 513 | wickets2 = 9 | bowl avg2 = 28.33 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 3/18 | catches/stumpings2 = 18/– | column3 = [[लिस्ट ए क्रिकेट|लिस्ट ए]] | matches3 = 47 | runs3 = 1,444 | bat avg3 = 33.58 | 100s/50s3 = 3/6 | top score3 = 118 | deliveries3 = 465 | wickets3 = 16 | bowl avg3 = 18.37 | fivefor3 = 1 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 5/26 | catches/stumpings3 = 13/– | column4 = [[ट्वेंटी 20 क्रिकेट|टी-20]] | matches4 = 23 | runs4 = 345 | bat avg4 = 18.15 | 100s/50s4 = 0/2 | top score4 = 61[[नाबाद|*]] | deliveries4 = 27 | wickets4 = 0 | bowl avg4 = – | fivefor4 = – | tenfor4 = – | best bowling4 = – | catches/stumpings4 = 12/– | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/230556.html क्रिकइन्फो | date = 22 जनवरी 2021 }} '''आंद्रे मैकिन्टोश मैक्कार्थी''' (जन्म 8 जून 1987) एक जमैका के क्रिकेटर हैं। उन्होंने श्रीलंका में 2006 के अंडर-19 क्रिकेट विश्व कप में वेस्ट इंडीज के लिए खेला। वह जमैका और जमैका तलवाहों के लिए घरेलू स्तर पर खेलता है। मार्च 2018 में, उन्हें पाकिस्तान के खिलाफ [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय]] (टी20आई) श्रृंखला के लिए वेस्टइंडीज टीम में नामित किया गया था।<ref name="WISquad">{{cite web |url=https://www.geo.tv/latest/188594-west-indies-squad-for-t20-series-against-pakistan-announced |title=West Indies squad for T20 series against Pakistan announced |publisher=Geo TV |accessdate=29 March 2018}}</ref> उन्होंने 3 अप्रैल 2018 को पाकिस्तान के खिलाफ वेस्टइंडीज के लिए अपना टी20आई पदार्पण किया।<ref name="T20I">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140071.html |title=3rd T20I, West Indies tour of Pakistan at Karachi, Apr 3 2018 |publisher=ESPN Cricinfo |accessdate=3 April 2018}}</ref> वह 2018-19 क्षेत्रीय सुपर 50 टूर्नामेंट में जमैका के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, जिसमें नौ मैचों में 334 रन थे।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12690;team=3802;type=tournament |title=Super50 Cup, 2018/19 - Jamaica: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=26 October 2018}}</ref> अक्टूबर 2019 में, उन्हें 2019-20 क्षेत्रीय सुपर 50 टूर्नामेंट के लिए जमैका के दस्ते में नामित किया गया था।<ref>{{cite web |url=http://jamaica-star.com/article/sports/20191025/powell-lead-jamaica-scorpions-super-50 |title=Powell to lead Jamaica Scorpions in super 50 |work=The Jamaica Star |accessdate=31 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260803085618/http://jamaica-star.com/article/sports/20191025/powell-lead-jamaica-scorpions-super-50 |archive-date=3 अगस्त 2026 |url-status=dead}}</ref> जुलाई 2020 में, उन्हें 2020 कैरेबियन प्रीमियर लीग के लिए जमैका टालवासा टीम में नामित किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/29417692/nabi,-lamichhane,-dunk-earn-big-cpl-2020-draft |title=Nabi, Lamichhane, Dunk earn big in CPL 2020 draft |work=ESPN Cricinfo |accessdate=6 July 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.windiescricket.com/news/teams-selected-hero-cpl-2020/ |title=Teams Selected for Hero CPL 2020 |work=Cricket West Indies |accessdate=6 July 2020}}</ref> दिसंबर 2020 में, बांग्लादेश के खिलाफ श्रृंखला के लिए मैक्कार्थी को वेस्टइंडीज के [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय]] (वनडे) टीम में रखा गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/content/story/1245830.html |title=Jason Holder, Kieron Pollard, Shimron Hetmyer among ten West Indies players to pull out of Bangladesh tour |work=ESPN Cricinfo |accessdate=29 December 2020}}</ref> उन्होंने 20 जनवरी 2021 को बांग्लादेश के खिलाफ, वेस्ट इंडीज के लिए अपना एकदिवसीय पदार्पण किया।<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244022.html |title=1st ODI (D/N), Dhaka, Jan 20 2021, ICC Men's Cricket World Cup Super League |work=ESPN Cricinfo |access-date=20 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:वेस्ट इंडीज़ के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] n5u88jx55lz26m5cv4ig3epqgbwe4bc आशुतोष अमन 0 1251948 6635639 6630864 2026-10-30T17:02:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635639 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = आशुतोष अमन | image = | country = | fullname = | birth_date = {{birth date and age|1986|5|19|df=yes}} | birth_place = [[गया, भारत | गया]], बिहार, भारत | death_date = | death_place = | batting = | bowling = | role = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | date = 14 अक्टूबर 2018 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/799327.html क्रिकइन्फो }} '''आशुतोष अमन''' (जन्म 19 मई 1986) एक भारतीय क्रिकेटर हैं।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/799327.html |title=Ashutosh Aman |access-date=14 October 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 19 सितंबर 2018 को विजय हजारे ट्रॉफी 2018 में बिहार के लिए अपनी लिस्ट ए की शुरुआत की।<ref name="LA">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156795.html |title=Plate, Vijay Hazare Trophy at Anand, Sep 19 2018 |access-date=14 October 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने 1 नवंबर 2018 को रणजी ट्रॉफी 2018 में बिहार के लिए प्रथम श्रेणी में पदार्पण किया।<ref name="FC">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1156951.html |title=Plate Group, Ranji Trophy at Dehra Dun, Nov 1-4 2018 |access-date=1 November 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> सिक्किम के खिलाफ चौथे दौर के मैच में, उन्होंने प्रत्येक पारी में पांच विकेट लिए, जिसमें बिहार ने टूर्नामेंट का अपना पहला मैच 395 रन से जीता।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-round-4-day-3-plate-ashutosh-aman-hands-bihar-first-win-772037 |title=Ashutosh Aman hands Bihar first win |work=Cricket Country |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417051337/https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-round-4-day-3-plate-ashutosh-aman-hands-bihar-first-win-772037 |archive-date=17 अप्रैल 2023 |url-status=dead}}</ref> दिसंबर 2018 में, वह 2018-19 रणजी ट्रॉफी टूर्नामेंट में 50 विकेट लेने वाले पहले गेंदबाज बने।<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/cricketnext/news/ranji-takeaways-shubman-gill-scores-148-in-thrilling-draw-mumbai-fail-to-win-again-1983409.html |title=Ranji Takeaways: Shubman Gill Scores 148 in Thrilling Draw; Mumbai Fail to Win Again |work=Network18 Media and Investments Ltd 2018 |access-date=25 December 2018}}</ref> उन्होंने 1974-75 टूर्नामेंट में बिशन सिंह बेदी द्वारा निर्धारित 64 बर्खास्तगी के पिछले रिकॉर्ड को तोड़ते हुए,<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=12592;type=tournament |title=Ranji Trophy, 2018/19: Most wickets |work=ESPN Cricinfo |access-date=7 February 2019}}</ref> 68 विकेटों के साथ टूर्नामेंट का समापन किया।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/25719377/ashutosh-aman-flights-way-air-force-ranji-trophy-record-books |title=Ashutosh Aman flights his way from the Air Force to the Ranji Trophy record books |work=ESPN Cricinfo |access-date=9 January 2019}}</ref> उन्होंने 22 फरवरी 2019 को सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी 2018 में बिहार के लिए ट्वेंटी 20 की शुरुआत की।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157113.html |title=Group B, Syed Mushtaq Ali Trophy at Surat, Feb 22 2019 |access-date=22 February 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> अगस्त 2019 में, उन्हें 2019-20 दलीप ट्रॉफी के लिए इंडिया ब्लू टीम के टीम में रखा गया था।<ref>{{cite news |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27331972/shubman-gill-priyank-panchal-faiz-fazal-lead-duleep-trophy-sides |title=Shubman Gill, Priyank Panchal and Faiz Fazal to lead Duleep Trophy sides |work=ESPN Cricinfo |access-date=6 August 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560 |title=Duleep Trophy 2019: Shubman Gill, Faiz Fazal and Priyank Panchal to lead as Indian domestic cricket season opens |work=Cricket Country |access-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806083650/https://www.cricketcountry.com/news/duleep-trophy-2019-shubman-gill-faiz-fazal-and-priyank-panchal-to-lead-duleep-trophy-2019-squad-fixtures-schedule-876560 |archive-date=6 अगस्त 2019 |url-status=dead}}</ref> जनवरी 2021 में, वह 2020-21 में सैयद मुश्ताक अली ट्रॉफी में प्रमुख विकेट लेने वाले खिलाड़ी थे, जिसमें छह मैचों में सोलह विकेट थे।<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=13822;type=tournament |title=Syed Mushtaq Ali Trophy, 2020/21: Most wickets |work=ESPN Cricinfo |access-date=31 January 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] 4t2e8n7keqork7jear7rwbk5xtvh2fu पुनीत बिष्ट 0 1252692 6635647 6628033 2026-10-30T17:25:07Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 6635647 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = पुनीत बिष्ट | image = | country = भारत | fullname = पुनीत बिष्ट | birth_date = {{Birth date and age|1986|6|15|df=yes}} | birth_place = [[दिल्ली]], [[भारत]] | nickname = | batting = दाएं हाथ का बल्लेबाज | bowling = | role = [[विकेट कीपर]] | family = | international = true | club1 = [[दिल्ली क्रिकेट टीम | दिल्ली]] | year1 = 2006–2018 | clubnumber1 = | club2 = [[दिल्ली डेयरडेविल्स]] | year2 = 2012–2012 | clubnumber2 = | club3 = [[मेघालय क्रिकेट टीम | मेघालय]] | year3 = 2018–वर्तमान | clubnumber3 = | columns = 3 | column1 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट | एफसी]] | matches1 = 88 | runs1 = 3946 | bat avg1 = 35.54 | 100s/50s1 = 8/16 | top score1 = 343 | deliveries1 = 30 | wickets1 = 2 | bowl avg1 = 9.00 | fivefor1 = - | tenfor1 = - | best bowling1 = 2/18 | catches/stumpings1 = 263/13 | column2 = [[लिस्ट ए क्रिकेट | एलए]] | matches2 = 86 | runs2 = 2239 | bat avg2 = 37.94 | 100s/50s2 = 4/13 | top score2 = 149 | deliveries2 = 18 | wickets2 = - | bowl avg2 = - | fivefor2 = - | tenfor2 = - | best bowling2 = - | catches/stumpings2 = 96/16 | column3 = [[ट्वेंटी-20 | टी-20]] | matches3 = 49 | runs3 = 642 | bat avg3 = 16.46 | 100s/50s3 = 0/1 | top score3 = 56 | deliveries3 = - | wickets3 = - | bowl avg3 = - | fivefor3 = - | tenfor3 = - | best bowling3 = - | catches/stumpings3 = 27/9 | date = 26 दिसंबर | year = 2019 | source = http://www.espncricinfo.com/india/content/player/236693.html क्रिकइन्फो }} '''पुनीत बिष्ट''' (जन्म 15 जून 1986)<ref name=ciprofile>[http://www.espncricinfo.com/india/content/player/236693.html Puneet Bisht], ESPN Cricinfo.</ref> एक भारतीय क्रिकेटर हैं। वह घरेलू क्रिकेट में दिल्ली के लिए एक [[विकेट कीपर]] के रूप में खेलते हैं।<ref> [http://www.espncricinfo.com/ranji-trophy-2012/content/squad/588647.html Delhi squad, Ranji Trophy 2012/13] ESPN Cricinfo.</ref> वह 2012 में [[दिल्ली डेयरडेविल्स]] आईपीएल टीम का हिस्सा थे।<ref> [http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/content/squad/556255.html Delhi Daredevils squad - 2012 IPL] ESPN Cricinfo.</ref> 2012-13 रणजी ट्रॉफी सीज़न में उन्होंने बड़ौदा के खिलाफ दोहरा शतक सहित 502 रन बनाए। उन्होंने 21 कैच भी लपके। बिष्ट उत्तरी लीग के नए लड़कों गारस्टैंग क्रिकेट क्लब के लिए खेलने के लिए इंग्लैंड के उत्तर पश्चिम में चले गए। बिष्ट ने सीजन में 1000 से अधिक रन के साथ खुद को सर्वश्रेष्ठ पेशेवर लीग के रूप में स्थापित किया। वह 2018-19 के [[विजय हजारे]] ट्रॉफी में मेघालय के लिए अग्रणी रन स्कोरर थे, जिसमें आठ मैचों में 502 रन थे।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12591;team=6563;type=tournament |title=Vijay Hazare Trophy, 2018/19 - Meghalaya: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=8 October 2018}}</ref> दिसंबर 2018 में, 2018-19 रणजी ट्रॉफी में, उन्होंने सिक्किम के खिलाफ मेघालय के लिए बल्लेबाजी करते हुए, प्रथम श्रेणी क्रिकेट में अपना पहला तिहरा शतक बनाया।<ref>{{cite web |url=https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-plate-round-8-day-2-puneet-bisht-hits-triple-century-as-meghalaya-reach-5553-785419 |title=Ranji Trophy 2018-19, Plate, Round 8, Day 2: Puneet Bisht hits triple-century as Meghalaya reach 555/3 |work=Cricket Country |accessdate=31 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181231194334/https://www.cricketcountry.com/news/ranji-trophy-2018-19-plate-round-8-day-2-puneet-bisht-hits-triple-century-as-meghalaya-reach-5553-785419 |archive-date=31 दिसंबर 2018 |url-status=dead}}</ref> वह टूर्नामेंट में मेघालय के लिए अग्रणी रन-स्कोरर थे, जिसमें आठ मैचों में 892 रन हैं।<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting_bowling_by_team.html?id=12592;team=6563;type=tournament |title=Ranji Trophy, 2018/19 - Meghalaya: Batting and bowling averages |work=ESPN Cricinfo |accessdate=10 January 2019}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:दिल्ली डेयरडेविल्स के क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:विकेटकीपर]] 5bbwk8tgqqpfvddlba3r3lkwyxfdlq8 लवलीन बोरगोहेन 0 1257153 6635644 6626773 2026-10-30T17:24:03Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635644 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक खिलाड़ी|fullname=लवलीना बरगोहाइँ|image=Felicitation of Tokyo Olympics Bronze Medalist Lovlina Borgohain.JPG |nationality=भारतीय|birth_place=गोलाघाट, असम, भारत|birth_date=2 अक्टूबर 1997 (उम्र 23)|height=1.77 मि० (5 फुट 10 इंच)|weight=69 कि०ग्रा० (152 lb)|country=भारत|sport=महिला मुक्केबाज़|medaltemplates=विश्व चैंपियनशिप कांस्य पदक - तृतीय स्थान 2018 नई दिल्ली वेल्टरवेट कांस्य पदक - तृतीय स्थान 2019 उलन-उड़े वेल्टरवेट एशियाई चैंपियनशिप कांस्य पदक - तृतीय स्थान 2017 हो ची मिंह सिटी वेल्टरवेट}}'''लवलीना बरगोहाइँ''' (जन्म 2 अक्टूबर 1997) एक भारतीय [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाज़]] हैं जिन्होंने 2018 के&nbsp; ए०इ०बी०ए० विश्व महिला मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप एवं 2019 के&nbsp; ए०इ०बी०ए० विश्व महिला मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप में कांस्य पदक जीता था l<ref>{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/boxing/womens-boxing-world-championships-indias-mary-kom-beats-kim-hyang-mi-to-enter-final-1951784|title=Women's Boxing World Championships: India's Mary Kom Enters Final, Lovlina Borgohain Takes Home The Bronze Medal {{!}} Boxing News|website=NDTVSports.com|language=en|access-date=2021-02-17|archive-date=24 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003644/https://sports.ndtv.com/boxing/womens-boxing-world-championships-indias-mary-kom-beats-kim-hyang-mi-to-enter-final-1951784|url-status=dead}}</ref> इन्होंने [[दिल्ली]] में हुए प्रथम&nbsp; भारतीय ओपन अंतराष्ट्रीय मुक्केबाज़ी टूर्नामेंट में स्वर्ण पदक जीता और गुवाहाटी में हुए द्वितीय भारतीय ओपन अंतराष्ट्रीय मुक्केबाज़ी टूर्नामेंट में रजत पदक जीता I इन्होंने 69कि०ग्रा० वेल्टरवेट श्रेणी में तृतीय स्थान अंकित किया I वह असम से पहली ऐसी महिला बनी जिसने [[ओलम्पिक खेल|ओलम्पिक]] के लिए क्वालीफाई किया और शिव थापा के बाद राज्य की दूसरी मुक्केबाज़ जिसने देश का प्रतिनिधित्व किया I<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/lovlina-borgohain-s-tokyo-qualification-big-boost-to-boxing-aaba-official/cid/1752555|title=Lovlina Borgohain's Tokyo qualification big boost to boxing: AABA Official|website=www.telegraphindia.com|access-date=2021-02-17}}</ref> 2020 में, [[अर्जुन पुरस्कार|अर्जुन अवार्ड]] प्राप्त करने वाली वह [[असम]] की छठी व्यक्ति बनी I<ref>{{Cite web|url=https://www.eastmojo.com/assam/2020/08/22/boxer-lovlina-borgohain-becomes-6th-from-assam-to-receive-arjuna-award|title=Boxer Lovlina Borgohain becomes 6th from Assam to receive Arjuna Award|last=Wadood|first=Abdul|website=EastMojo|language=en|access-date=2021-02-17|archive-date=11 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011212516/https://www.eastmojo.com/assam/2020/08/22/boxer-lovlina-borgohain-becomes-6th-from-assam-to-receive-arjuna-award|url-status=dead}}</ref> टोक्यो ओलंपिक 2020 (2021) मे बरगोहाइँ ने भारत के लिए कांस्य पदक जीता है<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-boxing-womens-welter-64-69kg-surmeneli-busenaz-vs-borgohain-lovlina-semifinal-1-results-1303316-2021-08-04|title=Tokyo Olympics: लवलीना को ब्रॉन्ज से करना पड़ा संतोष, सेमीफाइनल में वर्ल्ड नंबर-1 बॉक्सर से हारीं|date=2021-08-04|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-21}}</ref>। बाॅक्सर विजेन्द्र कुमार (2008) व एम सी मैरिकाॅम (2012) के बाद बाक्सिंग मे भारत के लिए ओलंपिक पदक जीतने वाली वह तीसरी भारतीय व दूसरी भारतीय महिला खिलाङी है। टोक्यो ओलंपिक मे भारत के लिए यह तीसरा पदक है। इन्होंने 2026 ऐची-नागोया एशियाई खेलों में स्वर्ण पदक जीता। == &nbsp;व्यक्तिगत जीवन == बरगोहाइँ का जन्म 2 अक्टूबर 1997 को, [[असम]] के [[गोलाघाट जिला|गोलाघाट]] जिले में हुआ था <ref name=":0" /> उनके माता-पिता का नाम टिकेन बरगोहाइँ और मामोनी बरगोहाइँ है। उनके पिता टिकेन एक लघु-स्तरीय व्यापारी है, और अपनी बेटी की आकांक्षा को प्रोत्साहित करने के लिए आर्थिक रूप से संघर्ष करना पड़ा। उनकी बड़ी जुड़वाँ बहने लिचा और लीमा ने भी राष्ट्रीय स्तर पर किकबॉक्सिंग में भाग लिया किंतु उसे आगे जारी नहीं रख सकी। बरगोहाइँ ने भी अपना करियर एक किकबॉक्सर के तौर पर शुरू किया था लेकिन बाद में मौका मिलने पर मुक्केबाज़ी में परिवर्तित कर लिया। [[भारतीय खेल प्राधिकरण]] ने उनके हाई स्कूल बर्पथर हाई स्कूल में ट्रायल करवाया, जहाँ लवलीना ने भाग लिया। प्रसिद्ध कोच पदम बोरो ने उनके प्रतिभा को पहचाना और उनका चयन किया। बाद में उन्हें मुख्य महिला कोच शिव सिंह द्वारा प्रशिक्षण प्राप्त हुआ ।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/high-hopes-for-lovlina/articleshow/63290809.cms|title=High hopes for Lovlina {{!}} Guwahati News - Times of India|last=Mar 16|first=Arnab Lall Seal / TNN / Updated:|last2=2018|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-02-17|last3=Ist|first3=16:40}}</ref> 2022 में लवलीना को [[असम पुलिस]] में प्रशिक्षु उप अधीक्षक (DSP) के रूप में शामिल किया गया है । लवलीना ओलंपिक में मेडल जीतने वाली पहली असमिया खिलाड़ी है जिसके मद्देनज़र उन्हें&nbsp; मुख्यमंत्री हिमंत बिस्व सरमा ने असम पुलिस में&nbsp;शामिल किया है<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/news/story/boxer-lovlina-borgohain-appointed-as-dsp-in-assam-police-tspo-1391883-2022-01-13|title=Lovlina Borgohain: बॉक्सर लवलीना बरगोहाइँ बनीं DSP, बताया अपने भविष्य का प्लान|date=2022-01-13|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-06-21}}</ref> | == पेशेवर उपलब्धिय == लवलीना बरगोहाइँ ने अपने बॉक्सिंग करियर की शुरुआत भारतीय खेल प्राधिकरण प्रतियोगिता से किया। साल 2017 में इन्होंने कजाकिस्तान में आयोजित अंतरराष्ट्रीय बॉक्सिंग चैंपियन में भाग लेकर अपनी प्रथम अंतर्राष्ट्रीय प्रदर्शन की। जिसमें उन्होंने कांस्य पदक जीता था।<ref>{{Cite web|url=https://gyangoal.in/2022/08/05/lovlina-borgohain/|title=Lovlina Borgohain state, medal, news & biography|last=Kumar|first=Dheeraj|date=2022-08-05|website=GyanGoal|language=Hindi|archive-date=21 दिसंबर 2022|access-date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221133431/https://gyangoal.in/2022/08/05/lovlina-borgohain/|url-status=dead}}</ref> बरगोहाइँ के करियर का सबसे बड़ा अवसर तब आया जब उन्हें 2018 के राष्ट्रमंडल में वेल्टरवेट मुक्केबाज़ी श्रेणी में भाग लेने के लिए चुना गया । हालाँकि क्वाटरफाइनल में वह ब्रिटेन की सैंडी रयान एस हार गई ।<ref>{{Cite web|url=https://thebridge.in/commonwealth-games/lovlina-boroghain-renaissance-indian-womens-boxing/|title=The other boxer from North East India|date=2018-04-08|website=The Bridge|language=en-GB|access-date=2021-02-17}}</ref> 2018 के [[राष्ट्रमंडल खेल|राष्ट्रमंडल खेलो]] में चयन का परिणाम इंडियन ओपन के आरंभिक सफलताओं में देखने को मिला- फरवरी में हुए अंतराष्ट्रीय मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप - जहाँ उन्होंने वेल्टरवेट श्रेणी में स्वर्ण पदक जीता ।<ref>{{Cite web|url=https://www.sportsavour.com/mary-kom-pwilao-basumatary-lovlina-borgohain-sanjeet-win-gold-india-open-boxing/|title=Mary Kom, Pwilao Basumatary, Lovlina Borgohain, Sanjeet win gold at India Open boxing|last=Kundu|first=Poulomi|date=2018-02-01|website=Sport Savour|language=en-US|access-date=2021-02-17}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> नवंबर&nbsp; 2017, वियतनाम हुए एशियाई मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप में भी उन्होंने कांस्य पदक जीता और जून 2017 में ही अस्थाना में आयोजित प्रेसिडेंट्स कप में कांस्य पदक अर्जित किया ।<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/sports/other-sports/article/Boxing--Lovlina-assures-India-a-bronze-at-Astana-18318160|title=https://www.mid-day.com/sports/other-sports/article/Boxing--Lovlina-assures-India-a-bronze-at-Astana-18318160|date=2017-06-08|website=www.mid-day.com|language=en|access-date=2021-02-17}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/sports/report-whenever-i-train-olympics-is-right-in-my-mind-it-is-my-father-s-dream-lovlina-borgohain-2781240|title='Whenever I train, Olympics is right in my mind. It is my father's dream': Lovlina Borgohain|date=2019-08-13|website=DNA India|language=en|access-date=2021-02-17}}</ref> बाद में जून 2018 में बरगोहाइँ ने मंगोलिया में उलानबातर में रजत पदक जीता और सितम्बर 2018 में पोलैंड में 13वीं अन्तरराष्ट्रीय सिलेसियन चैंपियनशिप में कांस्य पदक अपने नाम किया ।<ref>{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/boxing/ulaanbaatar-cup-mandeep-jangra-wins-gold-four-others-grab-silver-1872412|title=Ulaanbaatar Cup: Mandeep Jangra Wins Gold, Four Others Grab Silver {{!}} Boxing News|website=NDTVSports.com|language=en|access-date=2021-02-17|archive-date=17 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181117151253/https://sports.ndtv.com/boxing/ulaanbaatar-cup-mandeep-jangra-wins-gold-four-others-grab-silver-1872412|url-status=dead}}</ref> इन्होंने [[नई दिल्ली]] में आयोजित AIBA महिला विश्व मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप में भारत का प्रतिनिधित्व किया, जहाँ इन्होंने 23 नवंबर 2018 को वेल्टरवेट (69 कि०ग्रा०) श्रेणी के अंतर्गत&nbsp; कांस्य पदक अपने नाम किया ।<ref>{{Cite web|url=https://sports.ndtv.com/boxing/womens-boxing-world-championships-indias-mary-kom-beats-kim-hyang-mi-to-enter-final-1951784|title=Women's Boxing World Championships: India's Mary Kom Enters Final, Lovlina Borgohain Takes Home The Bronze Medal {{!}} Boxing News|website=NDTVSports.com|language=en|access-date=2021-02-17|archive-date=24 नवंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124003644/https://sports.ndtv.com/boxing/womens-boxing-world-championships-indias-mary-kom-beats-kim-hyang-mi-to-enter-final-1951784|url-status=dead}}</ref> बरगोहाइँ 3-13 अक्टूबर, उलन-उड़े, रूस, बिना किसी ट्रायल के, अपने दुसरे विश्व महिला मुक्केबाज़ी चैंपियनशिप के लिए चुनी गई ।<ref name=":1" /> वह सेमी-फाइनल में 69 कि०ग्रा० श्रेणी में 2-3 से चीन की यांग लिउ से हार गई और कांस्य पदक से संतोष करना पड़ा । मार्च 2020 में एशिया/ओसनिया ओलंपिक क्वालीफ़ायर मुक्केबाज़ी टूर्नामेंट 2020 में बोरगोहेन ने मुफतुनाखोंन मेलिएवा पर 5-0 से जीत के साथ 69 कि०ग्रा० में अपनी ओलंपिक बर्थ सुनिश्चित की । इसके साथ ही वह असम की अब तक की पहली महिला-खिलाड़ी बनी जिसने ओलंपिक के लिए क्वालीफाई&nbsp; किया हो ।<ref name=":0" /> I<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sport/other-sports/lovlina-fighting-to-remain-focused/article33069110.ece|title=Lovlina fighting to remain focused|last=Sarangi|first=Y. b|date=2020-11-10|work=The Hindu|access-date=2021-02-17|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:बोरगोहेन, लवलीन}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Lovlina Borgohain|लवलीन बोरगोहेन}} [[श्रेणी:बीबीसी सम्पादनोत्सव 2021 में निर्मित लेख]] [[श्रेणी:भारतीय महिला मुक्केबाज]] [[श्रेणी:असम के मुक्केबाज]] [[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]] [[श्रेणी:असम के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2020 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] kq4tzijta30kpkxfw8lpnsw9n78sd3b कुशीनगर विमानपत्तन 0 1259158 6635779 6569446 2026-10-31T07:20:01Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635779 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name=कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा |image= File:Kushinagar International Airport 34572.jpg |elevation-m= |r1-length-f=10500 |r1-length-m=3200 |r1-number=11/29 |pushpin_map_caption=उत्तर प्रदेश में हवाईअड्डे की अवस्थिति |pushpin_label= |pushpin_map=India Uttar Pradesh#India |website= |coordinates={{coord|26|46|12|N|083|54|29|E|type:airport}} |elevation-f=266 |opened= 20 अक्टूबर 2021<ref name="एनडीटीवी" /> |nativename= |location=[[कुशीनगर|पडरौना]], [[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |city-served= |operator=[[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] |owner=भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण |type=नागरिक |ICAO=VEKI |IATA=KBK<ref>{{cite web|url=https://www.iata.org/en/publications/directories/code-search/?airport.search=Kushinagar|website=iata.org|access-date=22 अक्टूबर 2021|title=Airline and Location Code Search|trans-title=एयरलाइन और हवाईअड्डा कूट खोज}}</ref> |nativename-r=कुशीनगर हवाईअड्डा |nativename-a= |r1-surface=[[एस्फाल्ट]] }} ''' कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा''' {{Airport codes|KBK|VEKI}}<ref>{{Cite web|url=https://www.aai.aero/en/node/72108|title=Padrauna|website=aai.aero|access-date=25 जून 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://cadup.gov.in/writereaddata/pdf/52_1_Civil_Aviation_Promotion_Policy_UP_Final.pdf|title=Civil Aviation Promotion Policy of Uttar Pradesh 2017|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|access-date=25 जून 2020|archive-date=14 फरवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214222033/http://cadup.gov.in/writereaddata/pdf/52_1_Civil_Aviation_Promotion_Policy_UP_Final.pdf|url-status=dead}}</ref> [[उत्तर प्रदेश]], के [[कुशीनगर]] में स्थित है। यह &nbsp;[[गोरखपुर विमानक्षेत्र|गोरखपुर हवाई अड्डे]] से 52 किमी पूर्व की ओर स्थित है। कुशीनगर हवाई अड्डा कई बौद्ध सांस्कृतिक स्थलों जैसे कि कपिलवस्तु (190 किमी), श्रावस्ती (238 किमी), और लुम्बिनी (195 किमी) के निकट के क्षेत्र में स्थित है।<ref name="अंजलि" /> पर्यटन के क्षेत्र में विकास एवं बौद्ध सांस्कृतिक स्थलों हेतु कुशीनगर में एक '''[[:en:Kushinagar_International_Airport|अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा]]''' की आवश्यकता थी, इस प्रोजेक्ट की स्वीकृति '''उत्तर प्रदेश की तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती|सुश्री मायावती]]''' द्वारा 15 जनवरी 2010 को तथा 584.65 एकड़ भूमि की [https://shasanadesh.up.gov.in/GO/ViewGOPDF_list_user.aspx?id1=MzgjNiMxIzIwMTU= अधिग्रहण]{{Dead link|date=मार्च 2024 |bot=InternetArchiveBot }} '''मार्च 2010 से अप्रैल 2011''' के मध्य '''''उत्तर प्रदेश सरकार(पर्यटन विभाग)''''' द्वारा संपन्न की गयी थी| उद्घाटन 20 अक्टूबर 2021 को [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत के प्रधानमन्त्री]] [[नरेंद्र मोदी]] ने किया। यह उत्तर प्रदेश का तीसरा अन्तरराष्ट्रीय हवाई अड्डा है। <ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/lucknow/37256858_1_migrant-labourers-kushinagar-airport-state-labour|title=Kushinagar airport to be a boon for migrant labourers|access-date=24 फ़रवरी 2021|archive-date=2 अप्रैल 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402163211/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/lucknow/37256858_1_migrant-labourers-kushinagar-airport-state-labour|url-status=dead}}</ref> यह हवाई अड्डा 590 एकड़ में फैला है। जिसमें 3.2 किलोमीटर लम्बी और 46 मीटर चौड़ी एकल [[हवाई पट्टी]] है। यह बड़े आकार के विमानों को संभालने में सक्षम है।<ref name="PIM1">{{Cite web|url=http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|title=Project Information Memorandum|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|archive-date=12 सितंबर 2014|access-date=5 अगस्त 2014}}</ref>यहाँ पहला अन्तरराष्ट्रीय विमान श्री लंका के [[कोलम्बो]] से 20 अक्टूबर 2021 को उतरा।<ref name="firstflight">{{cite news|url=https://www.amarujala.com/delhi/kushinagar-international-airport-first-flight-with-125-buddhist-monks-will-come-from-sri-lanka|newspaper=[[अमर उजाला]]|title=कुशीनगर अंतर्राष्ट्रीय एयरपोर्ट: 125 बौद्ध भिक्षुओं के साथ पहली उड़ान श्रीलंका से आएगी, 10 से 15 जिलों को सीधा फायदा|last=शर्मा|first=सीमा|date=20 अक्टूबर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021 }}</ref> उड़ान के उद्घाटन के साथ पर्यटकों के आगमन में 20% तक की वृद्धि होने की उम्मीद है।<ref name="firstflight" /> == इतिहास और विकास == 1942 में [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय यहां हवाई पट्टी बनाई गई लेकिन तबसे यह उपेक्षित रहा। उसके पश्चात '''5 सितम्बर 1995''' को [[मायावती|सुश्री '''मायावती''']] द्वारा '''पुनरुद्धार(उद्घाटन)''' किया गया| पुनः उत्तर प्रदेश में '''पर्यटन''' (बौद्ध) के विकास के लिए उत्तर प्रदेश की तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती|सुश्री '''मायावती''']] अपने '''54वे जन्म दिवस''' पर '''15 जनवरी 2010''' को '''[[:en:Kushinagar_International_Airport|कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाई अड्डे]]''' की '''''[https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf उत्तर प्रदेश कैबिनेट]''''' द्वारा मंजूरी प्रदान की गयी| '''3 मार्च 2010''' को '''''[https://mod.gov.in/ रक्षा मंत्रालय, भारत सरकार]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| 8 '''मार्च 2010''' को '''''भारत सरकार''''' के '''''[https://www.cbic.gov.in/entities/customs कस्टम विभाग]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| '''16 मार्च 2010''' को '''''[https://www.civilaviation.gov.in/index.php/hi नागरिक उड्डयन मंत्रालय, भारत सरकार]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| '''31 मार्च 2010''' को [https://mausam.imd.gov.in/ '''''भारत मौसम विज्ञानं विभाग (Metrological Department), भारत सरकार'''''] से '''नो ऑब्जेक्शन सर्टिफिकेट(NOC)''' प्राप्त हुयी| 1 अप्रैल '''2010''' को '''''[http://www.uppcb.com/citizen_uppcb.htm उत्तर प्रदेश प्रदुषण कण्ट्रोल बोर्ड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204073741/http://www.uppcb.com/citizen_uppcb.htm |date=4 फ़रवरी 2020 }}''''' से '''नो ऑब्जेक्शन सर्टिफिकेट(NOC)''' प्राप्त हुयी| '''14 मई 2010''' को '''''पर्यावरण एवं वन मंत्रालय भारत सरकार''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| “In Principle Approval” from the Steering Committee of MoCA. Including consent of AAI, DGCA, Min of Finance, Min of Home Affairs, Min of Environment & Forest, Planning Commission on 21st Sepetember 2010[http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf]. 24 जून, 2020 को भारत के प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] की अध्यक्षता में केंद्रीय मंत्रिमंडल की समिति ने कुशीनगर हवाई अड्डे को एक अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्ड के रूप में मान्यता देने का निर्णय लिया।<ref name="अंजलि">{{cite news|url=https://hindicurrentaffairs.adda247.com/2021/02/kushinagar-airport-gets-international-airport-licence-from-dgca.html|title=सरकार ने कुशीनगर हवाई अड्डे को अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा घोषित करने की मंजूरी दी|last=ठाकुर|first=अंजलि|date=26 जून 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=दैनिक जागरण}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1634157|title=कुशीनगर हवाई अड्डे को ‘अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा’ घोषित किए जाने से इस इलाके में पर्यटन को बढ़ावा मिलेगा और आर्थिक विकास को गति मिलेगी|date=24 जून 2020|author=पत्र सूचना कर्यालय|website=pib.gov.in}}</ref> यह भारत का 29वां और उत्तर प्रदेश का तीसरा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा होगा। इस हवाई अड्डे का सामरिक महत्व भी है क्योंकि अंतर्राष्ट्रीय सीमा पास है। कुशीनगर एक महत्वपूर्ण बौद्ध तीर्थ स्थल है, जहाँ [[गौतम बुद्ध]] ने [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] प्राप्त किया था। यहाँ आने वाले अंतर्राष्ट्रीय पर्यटकों को ध्यान में रखते हुए ही सरकार ने इसे अन्तरराष्ट्रीय विमानपत्तन बनाने का निर्णय लिया है।<ref name="IE" /> इस परियोजना के लिए 180 करोड़ रुपये की लागत से 650 एकड़ भूमि का अधिग्रहण किया गया है। <ref name="PIM2">{{Cite web|url=http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|title=Project Information Memorandum|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|archive-date=12 सितंबर 2014|access-date=5 अगस्त 2014|url-status=bot: unknown}}</ref> यह घरेलू और अंतरराष्ट्रीय तीर्थयात्रियों को [[गौतम बुद्ध |भगवान बुद्ध]] के महापरिनिर्वाण स्थल पर जाने की सुविधा देगा। इस हवाईअड्डे का निर्माण उत्तर प्रदेश सरकार और [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने मिलकर किया है।<ref name="IE">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/lucknow/stuck-for-7-years-govt-decides-to-rope-in-aai-for-kushinagar-airport/|title=Stuck for 7 years, govt decides to rope in AAI for Kushinagar airport|trans-title=सात सालों तक फंसे रहने के बाद सरकार ने कुशीनगर हवाईअड्डे के लिये भाविप्रा की सहायता लेने का निर्णय लिया|newspaper=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|date= 10 मई 2015 |access-date= 22 अक्टूबर 2021||language=en|first=मौलश्री|last=सेठ|place=लखनऊ}}</ref> इसे सरकारी-निजी-सहयोग(पीपीपी) आधार पर बनाया गया है। शुरु में इस परियोजना की कीमत 370 करोड आँकी गयी थी।<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/kushinagar-international-airport-to-get-ready-for-take-off-113010700012_1.html|title=Kushinagar international airport to get ready for take-off|trans-title=कुशीनगर हवाईअड्डा उड़ान भरने को तैयार|last=रावत|first=विरेन्द्र सिंह|date=29 जनवरी 2013|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=बिज़िनेस स्टैण्डर्ड|language=en}}</ref>हाँलाँकि इसकी अनुमानित लागत 270 करोड है। <ref name="एनडीटीवी">{{cite news|url=https://ndtv.in/india-news/pm-narendra-modi-to-inaugurate-ups-kushinagar-international-airport-on-20th-october-see-airport-pics-2580297|title=बेहद शानदार है UP का कुशीनगर एयरपोर्ट, PM नरेंद्र मोदी ने किया उद्घाटन - देखें PHOTOS|last2=मिश्र|first2=हिमांशु_शेखर|last1=शर्मा|first1=अखिलेश|date=20 अक्टूबर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=[[एनडीटीवी]]|archive-date=22 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022082702/https://ndtv.in/india-news/pm-narendra-modi-to-inaugurate-ups-kushinagar-international-airport-on-20th-october-see-airport-pics-2580297|url-status=dead}}</ref> कुशीनगर अंतरराष्ट्रीय एयरपोर्ट को केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर और सीमा शुल्क बोर्ड ने कुशीनगर हवाई अड्डे को सीमा शुल्क अधिसूचित हवाई अड्डा घोषित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/central-board-of-indirect-taxes-and-customs-declared-kushinagar-airport-customs-notified-airport|newspaper=[[अमर उजाला]]|title=खुशखबर: कुशीनगर अंतरराष्ट्रीय एयरपोर्ट घोषित हुआ सीमा शुल्क अधिसूचित हवाई अड्डा, वित्त मंत्रालय ने दी जानकारी|last=शुक्ला|first=विवेक|date=15 सितम्बर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021 }}</ref> यह घरेलू और अंतरराष्ट्रीय तीर्थयात्रियों को भगवान बुद्ध के महापरिनिर्वाण स्थल पर जाने की सुविधा देगा। फरवरी २०२१ में इस हवाईअड्डे को अंतरराष्ट्रीय उड़ानों के संचालन के लिए [[नागर विमानन महानिदेशालय (भारत)]] ने मंजूरी प्रदान कर दी।<ref>{{cite news|url=https://hindicurrentaffairs.adda247.com/2021/02/kushinagar-airport-gets-international-airport-licence-from-dgca.html|title=कुशीनगर एयरपोर्ट ने DGCA से प्राप्त किया अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा लाइसेंस|date=25 फरवरी 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=hindicurrentaffairs.adda247.com}}</ref> 20 अक्टूबर 2021 को नरेंद्र मोदी ने [[अभिधम्म दिवस]] के अवसर पर श्रीलंका से हवाईअड्डे पर आये पहली उड़ान से बौध भिक्षुओं के समक्ष इसका उद्घाटन किया।<ref name="एनडीटीवी" /> ==भवन व ढाँचा== करीब 600 एकड़ में बनाए गए कुशीनगर हवाईअड्डे के टर्मिनल भवन का क्षेत्रफल 260 करोड़ रुपये की अनुमानित लागत से बना व 3600 वर्गमीटर में फैला हुआ है। भीड़भाड़ वाले समय में यह 300 यात्रियों को सम्भालने की क्षमता रखता है।<ref name="firstflight" /> <gallery mode="packed" heights="134"> </gallery> ===हवाईपट्टी=== हवाईअड्डे पर एकमात्र हवाईपट्टी है जिसकी लंबाई {{convert|3.2|km|ft|abbr=on}} और चौडाई {{convert|45|m|ft|abbr=on}} है। इसकी दिशा क्रमांक 11/29 है। हवाईअड्डा पर एक साथ 5 [[बोइंग 747]] विमान खडे किए जा सकते हैं। <ref>{{cite news |title=पीएम मोदी प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने कुशीनगर में अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे का किया उद्घाटन|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-pm-narendra-modi-will-be-in-kushinagar-for-four-hours-and-50-minutes-today-22130808.html |access-date=22 अक्टूबर 2021 |work=दैनिक जागरण}}</ref> ==विमान सेवाएँ और गंतव्य== {{Airport-dest-list | [[स्पाइस जेट]] | [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|दिल्ली]] (शुरु 26 नवम्बर 2021),<ref name="ज्योतिरादित्य"/> [[नेताजी सुभाष चंद्र बोस अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|कोलकाता]] (शुरु 18 दिसम्बर 2021),<ref name="ज्योतिरादित्य"/> [[छत्रपति शिवाजी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|मुम्बई]] (शुरु 18 दिसम्बर 2021)<ref name="ज्योतिरादित्य">{{cite web|title=Kushinagar Airport: ज्योतिरादित्य सिंधिया बोले, कुशीनगर से दिल्ली की सीधी उड़ान 26 नवंबर|url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/direct-flight-from-kushinagar-to-delhi-26-november|website=www.amarujala.com|access-date=20 अक्टूबर 2021}}</ref>}} == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:कुशीनगर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के विमानक्षेत्र]] 9r3jf5ekh2o70zfdwogs30rubi5v3bx 6635831 6635779 2026-10-31T09:46:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635831 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport |name=कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा |image= File:Kushinagar International Airport 34572.jpg |elevation-m= |r1-length-f=10500 |r1-length-m=3200 |r1-number=11/29 |pushpin_map_caption=उत्तर प्रदेश में हवाईअड्डे की अवस्थिति |pushpin_label= |pushpin_map=India Uttar Pradesh#India |website= |coordinates={{coord|26|46|12|N|083|54|29|E|type:airport}} |elevation-f=266 |opened= 20 अक्टूबर 2021<ref name="एनडीटीवी" /> |nativename= |location=[[कुशीनगर|पडरौना]], [[कुशीनगर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |city-served= |operator=[[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] |owner=भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण |type=नागरिक |ICAO=VEKI |IATA=KBK<ref>{{cite web|url=https://www.iata.org/en/publications/directories/code-search/?airport.search=Kushinagar|website=iata.org|access-date=22 अक्टूबर 2021|title=Airline and Location Code Search|trans-title=एयरलाइन और हवाईअड्डा कूट खोज}}</ref> |nativename-r=कुशीनगर हवाईअड्डा |nativename-a= |r1-surface=[[एस्फाल्ट]] }} ''' कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा''' {{Airport codes|KBK|VEKI}}<ref>{{Cite web|url=https://www.aai.aero/en/node/72108|title=Padrauna|website=aai.aero|access-date=25 जून 2020}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://cadup.gov.in/writereaddata/pdf/52_1_Civil_Aviation_Promotion_Policy_UP_Final.pdf|title=Civil Aviation Promotion Policy of Uttar Pradesh 2017|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|access-date=25 जून 2020|archive-date=14 फरवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214222033/http://cadup.gov.in/writereaddata/pdf/52_1_Civil_Aviation_Promotion_Policy_UP_Final.pdf|url-status=dead}}</ref> [[उत्तर प्रदेश]], के [[कुशीनगर]] में स्थित है। यह &nbsp;[[गोरखपुर विमानक्षेत्र|गोरखपुर हवाई अड्डे]] से 52 किमी पूर्व की ओर स्थित है। कुशीनगर हवाई अड्डा कई बौद्ध सांस्कृतिक स्थलों जैसे कि कपिलवस्तु (190 किमी), श्रावस्ती (238 किमी), और लुम्बिनी (195 किमी) के निकट के क्षेत्र में स्थित है।<ref name="अंजलि" /> पर्यटन के क्षेत्र में विकास एवं बौद्ध सांस्कृतिक स्थलों हेतु कुशीनगर में एक '''[[:en:Kushinagar_International_Airport|अन्तरराष्ट्रीय हवाईअड्डा]]''' की आवश्यकता थी, इस प्रोजेक्ट की स्वीकृति '''उत्तर प्रदेश की तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती|सुश्री मायावती]]''' द्वारा 15 जनवरी 2010 को तथा 584.65 एकड़ भूमि की [https://shasanadesh.up.gov.in/GO/ViewGOPDF_list_user.aspx?id1=MzgjNiMxIzIwMTU= अधिग्रहण]{{Dead link|date=मार्च 2024 |bot=InternetArchiveBot }} '''मार्च 2010 से अप्रैल 2011''' के मध्य '''''उत्तर प्रदेश सरकार(पर्यटन विभाग)''''' द्वारा संपन्न की गयी थी| उद्घाटन 20 अक्टूबर 2021 को [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत के प्रधानमन्त्री]] [[नरेंद्र मोदी]] ने किया। यह उत्तर प्रदेश का तीसरा अन्तरराष्ट्रीय हवाई अड्डा है। <ref>{{Cite web|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/lucknow/37256858_1_migrant-labourers-kushinagar-airport-state-labour|title=Kushinagar airport to be a boon for migrant labourers|access-date=24 फ़रवरी 2021|archive-date=2 अप्रैल 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402163211/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-23/lucknow/37256858_1_migrant-labourers-kushinagar-airport-state-labour|url-status=dead}}</ref> यह हवाई अड्डा 590 एकड़ में फैला है। जिसमें 3.2 किलोमीटर लम्बी और 46 मीटर चौड़ी एकल [[हवाई पट्टी]] है। यह बड़े आकार के विमानों को संभालने में सक्षम है।<ref name="PIM1">{{Cite web|url=http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|title=Project Information Memorandum|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|archive-date=12 सितंबर 2014|access-date=5 अगस्त 2014}}</ref>यहाँ पहला अन्तरराष्ट्रीय विमान श्री लंका के [[कोलम्बो]] से 20 अक्टूबर 2021 को उतरा।<ref name="firstflight">{{cite news|url=https://www.amarujala.com/delhi/kushinagar-international-airport-first-flight-with-125-buddhist-monks-will-come-from-sri-lanka|newspaper=[[अमर उजाला]]|title=कुशीनगर अंतर्राष्ट्रीय एयरपोर्ट: 125 बौद्ध भिक्षुओं के साथ पहली उड़ान श्रीलंका से आएगी, 10 से 15 जिलों को सीधा फायदा|last=शर्मा|first=सीमा|date=20 अक्टूबर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021 }}</ref> उड़ान के उद्घाटन के साथ पर्यटकों के आगमन में 20% तक की वृद्धि होने की उम्मीद है।<ref name="firstflight" /> == इतिहास और विकास == 1942 में [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के समय यहां हवाई पट्टी बनाई गई लेकिन तबसे यह उपेक्षित रहा। उसके पश्चात '''5 सितम्बर 1995''' को [[मायावती|सुश्री '''मायावती''']] द्वारा '''पुनरुद्धार(उद्घाटन)''' किया गया| पुनः उत्तर प्रदेश में '''पर्यटन''' (बौद्ध) के विकास के लिए उत्तर प्रदेश की तत्कालीन मुख्यमंत्री [[मायावती|सुश्री '''मायावती''']] अपने '''54वे जन्म दिवस''' पर '''15 जनवरी 2010''' को '''[[:en:Kushinagar_International_Airport|कुशीनगर अन्तरराष्ट्रीय हवाई अड्डे]]''' की '''''[https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf उत्तर प्रदेश कैबिनेट]''''' द्वारा मंजूरी प्रदान की गयी| '''3 मार्च 2010''' को '''''[https://mod.gov.in/ रक्षा मंत्रालय, भारत सरकार]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| 8 '''मार्च 2010''' को '''''भारत सरकार''''' के '''''[https://www.cbic.gov.in/entities/customs कस्टम विभाग]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| '''16 मार्च 2010''' को '''''[https://www.civilaviation.gov.in/index.php/hi नागरिक उड्डयन मंत्रालय, भारत सरकार]''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| '''31 मार्च 2010''' को [https://mausam.imd.gov.in/ '''''भारत मौसम विज्ञानं विभाग (Metrological Department), भारत सरकार'''''] से '''नो ऑब्जेक्शन सर्टिफिकेट(NOC)''' प्राप्त हुयी| 1 अप्रैल '''2010''' को '''''[http://www.uppcb.com/citizen_uppcb.htm उत्तर प्रदेश प्रदुषण कण्ट्रोल बोर्ड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204073741/http://www.uppcb.com/citizen_uppcb.htm |date=4 फ़रवरी 2020 }}''''' से '''नो ऑब्जेक्शन सर्टिफिकेट(NOC)''' प्राप्त हुयी| '''14 मई 2010''' को '''''पर्यावरण एवं वन मंत्रालय भारत सरकार''''' से मंजूरी प्राप्त हुयी| “In Principle Approval” from the Steering Committee of MoCA. Including consent of AAI, DGCA, Min of Finance, Min of Home Affairs, Min of Environment & Forest, Planning Commission on 21st Sepetember 2010[https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf]. 24 जून, 2020 को भारत के प्रधानमन्त्री [[नरेन्द्र मोदी]] की अध्यक्षता में केंद्रीय मंत्रिमंडल की समिति ने कुशीनगर हवाई अड्डे को एक अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्ड के रूप में मान्यता देने का निर्णय लिया।<ref name="अंजलि">{{cite news|url=https://hindicurrentaffairs.adda247.com/2021/02/kushinagar-airport-gets-international-airport-licence-from-dgca.html|title=सरकार ने कुशीनगर हवाई अड्डे को अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा घोषित करने की मंजूरी दी|last=ठाकुर|first=अंजलि|date=26 जून 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=दैनिक जागरण}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1634157|title=कुशीनगर हवाई अड्डे को ‘अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा’ घोषित किए जाने से इस इलाके में पर्यटन को बढ़ावा मिलेगा और आर्थिक विकास को गति मिलेगी|date=24 जून 2020|author=पत्र सूचना कर्यालय|website=pib.gov.in}}</ref> यह भारत का 29वां और उत्तर प्रदेश का तीसरा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा होगा। इस हवाई अड्डे का सामरिक महत्व भी है क्योंकि अंतर्राष्ट्रीय सीमा पास है। कुशीनगर एक महत्वपूर्ण बौद्ध तीर्थ स्थल है, जहाँ [[गौतम बुद्ध]] ने [[निर्वाण|परिनिर्वाण]] प्राप्त किया था। यहाँ आने वाले अंतर्राष्ट्रीय पर्यटकों को ध्यान में रखते हुए ही सरकार ने इसे अन्तरराष्ट्रीय विमानपत्तन बनाने का निर्णय लिया है।<ref name="IE" /> इस परियोजना के लिए 180 करोड़ रुपये की लागत से 650 एकड़ भूमि का अधिग्रहण किया गया है। <ref name="PIM2">{{Cite web|url=http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|title=Project Information Memorandum|publisher=उत्तर प्रदेश सरकार|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912162619/http://www.up-tourism.com/tender/kushinagar_airport_project_info_report_feb2013.pdf|archive-date=12 सितंबर 2014|access-date=5 अगस्त 2014|url-status=bot: unknown}}</ref> यह घरेलू और अंतरराष्ट्रीय तीर्थयात्रियों को [[गौतम बुद्ध |भगवान बुद्ध]] के महापरिनिर्वाण स्थल पर जाने की सुविधा देगा। इस हवाईअड्डे का निर्माण उत्तर प्रदेश सरकार और [[भारतीय विमानपत्तन प्राधिकरण]] ने मिलकर किया है।<ref name="IE">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/cities/lucknow/stuck-for-7-years-govt-decides-to-rope-in-aai-for-kushinagar-airport/|title=Stuck for 7 years, govt decides to rope in AAI for Kushinagar airport|trans-title=सात सालों तक फंसे रहने के बाद सरकार ने कुशीनगर हवाईअड्डे के लिये भाविप्रा की सहायता लेने का निर्णय लिया|newspaper=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|date= 10 मई 2015 |access-date= 22 अक्टूबर 2021||language=en|first=मौलश्री|last=सेठ|place=लखनऊ}}</ref> इसे सरकारी-निजी-सहयोग(पीपीपी) आधार पर बनाया गया है। शुरु में इस परियोजना की कीमत 370 करोड आँकी गयी थी।<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/kushinagar-international-airport-to-get-ready-for-take-off-113010700012_1.html|title=Kushinagar international airport to get ready for take-off|trans-title=कुशीनगर हवाईअड्डा उड़ान भरने को तैयार|last=रावत|first=विरेन्द्र सिंह|date=29 जनवरी 2013|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=बिज़िनेस स्टैण्डर्ड|language=en}}</ref>हाँलाँकि इसकी अनुमानित लागत 270 करोड है। <ref name="एनडीटीवी">{{cite news|url=https://ndtv.in/india-news/pm-narendra-modi-to-inaugurate-ups-kushinagar-international-airport-on-20th-october-see-airport-pics-2580297|title=बेहद शानदार है UP का कुशीनगर एयरपोर्ट, PM नरेंद्र मोदी ने किया उद्घाटन - देखें PHOTOS|last2=मिश्र|first2=हिमांशु_शेखर|last1=शर्मा|first1=अखिलेश|date=20 अक्टूबर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=[[एनडीटीवी]]|archive-date=22 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022082702/https://ndtv.in/india-news/pm-narendra-modi-to-inaugurate-ups-kushinagar-international-airport-on-20th-october-see-airport-pics-2580297|url-status=dead}}</ref> कुशीनगर अंतरराष्ट्रीय एयरपोर्ट को केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर और सीमा शुल्क बोर्ड ने कुशीनगर हवाई अड्डे को सीमा शुल्क अधिसूचित हवाई अड्डा घोषित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/central-board-of-indirect-taxes-and-customs-declared-kushinagar-airport-customs-notified-airport|newspaper=[[अमर उजाला]]|title=खुशखबर: कुशीनगर अंतरराष्ट्रीय एयरपोर्ट घोषित हुआ सीमा शुल्क अधिसूचित हवाई अड्डा, वित्त मंत्रालय ने दी जानकारी|last=शुक्ला|first=विवेक|date=15 सितम्बर 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021 }}</ref> यह घरेलू और अंतरराष्ट्रीय तीर्थयात्रियों को भगवान बुद्ध के महापरिनिर्वाण स्थल पर जाने की सुविधा देगा। फरवरी २०२१ में इस हवाईअड्डे को अंतरराष्ट्रीय उड़ानों के संचालन के लिए [[नागर विमानन महानिदेशालय (भारत)]] ने मंजूरी प्रदान कर दी।<ref>{{cite news|url=https://hindicurrentaffairs.adda247.com/2021/02/kushinagar-airport-gets-international-airport-licence-from-dgca.html|title=कुशीनगर एयरपोर्ट ने DGCA से प्राप्त किया अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा लाइसेंस|date=25 फरवरी 2021|access-date=22 अक्टूबर 2021|work=hindicurrentaffairs.adda247.com}}</ref> 20 अक्टूबर 2021 को नरेंद्र मोदी ने [[अभिधम्म दिवस]] के अवसर पर श्रीलंका से हवाईअड्डे पर आये पहली उड़ान से बौध भिक्षुओं के समक्ष इसका उद्घाटन किया।<ref name="एनडीटीवी" /> ==भवन व ढाँचा== करीब 600 एकड़ में बनाए गए कुशीनगर हवाईअड्डे के टर्मिनल भवन का क्षेत्रफल 260 करोड़ रुपये की अनुमानित लागत से बना व 3600 वर्गमीटर में फैला हुआ है। भीड़भाड़ वाले समय में यह 300 यात्रियों को सम्भालने की क्षमता रखता है।<ref name="firstflight" /> <gallery mode="packed" heights="134"> </gallery> ===हवाईपट्टी=== हवाईअड्डे पर एकमात्र हवाईपट्टी है जिसकी लंबाई {{convert|3.2|km|ft|abbr=on}} और चौडाई {{convert|45|m|ft|abbr=on}} है। इसकी दिशा क्रमांक 11/29 है। हवाईअड्डा पर एक साथ 5 [[बोइंग 747]] विमान खडे किए जा सकते हैं। <ref>{{cite news |title=पीएम मोदी प्रधानमंत्री नरेन्द्र मोदी ने कुशीनगर में अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे का किया उद्घाटन|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/gorakhpur-city-pm-narendra-modi-will-be-in-kushinagar-for-four-hours-and-50-minutes-today-22130808.html |access-date=22 अक्टूबर 2021 |work=दैनिक जागरण}}</ref> ==विमान सेवाएँ और गंतव्य== {{Airport-dest-list | [[स्पाइस जेट]] | [[इंदिरा गांधी अन्तर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|दिल्ली]] (शुरु 26 नवम्बर 2021),<ref name="ज्योतिरादित्य"/> [[नेताजी सुभाष चंद्र बोस अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|कोलकाता]] (शुरु 18 दिसम्बर 2021),<ref name="ज्योतिरादित्य"/> [[छत्रपति शिवाजी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|मुम्बई]] (शुरु 18 दिसम्बर 2021)<ref name="ज्योतिरादित्य">{{cite web|title=Kushinagar Airport: ज्योतिरादित्य सिंधिया बोले, कुशीनगर से दिल्ली की सीधी उड़ान 26 नवंबर|url=https://www.amarujala.com/gorakhpur/direct-flight-from-kushinagar-to-delhi-26-november|website=www.amarujala.com|access-date=20 अक्टूबर 2021}}</ref>}} == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:कुशीनगर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के विमानक्षेत्र]] 8tf13u8toszbi7ii61lc8a5c6fny24o अंजू मखीजा 0 1264245 6635734 6321211 2026-10-31T06:25:57Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635734 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{जीवनी स्रोतहीन|date=फ़रवरी 2023}} {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}} }} '''अंजू मखीजा''' एक कवि, नाटककार, अनुवादक और स्तंभकार हैं। == जीवनी == अंजू मखीजा का जन्म [[पुणे]] में हुआ था अंजू मखीजा ने कई साल कनाडा में बिताए। उन्होंने कॉनकॉर्डिया विश्वविद्यालय, [[मॉन्ट्रियल]] से मीडिया में मास्टर डिग्री प्राप्त की है अंजू मखीजा ने शिक्षा, प्रशिक्षण और टेलीविजन के क्षेत्र में काम किया है। वह कविता, नाटक लिखती हैं और ऑडियो-विजुअल स्क्रिप्ट पर काम कर चुकी हैं। उनके मल्टीमीडिया प्रोडक्शन ऑल टुगेदर ने उन्हें नेशनल एजुकेशन फिल्म फेस्टिवल, कैलिफोर्निया में एक विशेष पुरस्कार दिया। उन्होंने ब्रिटिश काउंसिल, द पोएट्री सोसायटी ऑफ इंडिया और बीबीसी द्वारा आयोजित कविता और नाटक लेखन प्रतियोगिताओं में भाग लिया और जीता। ''मखीजा वेब से व्यू'' के लेखक हैं। वह साहित्य अकादमी द्वारा प्रकाशित 1990-2007 के भारतीय महिला कवियों के एक एंथोलॉजी के संपादक भी थे। उनकी कविताओं में एंथोलॉजी, ''एंथोलॉजी ऑफ कंटेम्पररी इंडियन पोएट्री'', द डांस ऑफ द पीकॉक '': एन एंथोलॉजी ऑफ इंडिया पोएट्री ऑफ इंडिया'', में १५१ भारतीय अंग्रेजी कवियों की विशेषता है, जो विवेकानंद झा द्वारा संपादित और हिडन ब्रूक प्रेस द्वारा प्रकाशित हैं।, कनाडा। अंजू मखीजा कई किताबों की लेखिका हैं: 16 वीं सदी का सूफी कवि, शाह अब्दुल लतीफ; पिकिंग सीजन और वेब से दृश्य (कविताएँ); द लास्ट ट्रेन और अन्य नाटक। उन्होंने विभाजन, महिलाओं / युवा कविता और भारतीय अंग्रेजी नाटक से संबंधित 4 एंथोलॉजी को संपादित किया है। अंजू मखीजा ने कई नाटक लिखे हैं, जिनमें: इफ विश्स हॉर्स, द लास्ट ट्रेन (बीबीसी वर्ल्ड प्लेराइटिंग अवार्ड '09 के लिए शॉर्टलिस्टेड), लॉर्ड यम, अनस्पोकन डायलॉग्स (एलेक पद्मसी के साथ) और कुल स्लैमर मसाला (माइकल लाउब के साथ)। मखीजा 5 साल तक साहित्य अकादमी के अंग्रेजी सलाहकार बोर्ड में थे। वह मुंबई में स्थित है और प्रेस क्लब के लिए 'कल्चर बीट' का सह-आयोजन करती है और कॉन्फ्लुएंस पत्रिका, लंदन के लिए एक कॉलम लिखती है। वह हाल ही में मुंबई साहित्य महोत्सव द्वारा आयोजित युवा कविता प्रतियोगिता के निर्णायक मंडल में शामिल थीं। अंजू मखीजा ने 1994 में अपनी कविता ''ए किसान घोस्ट के'' लिए द पोएट्री सोसाइटी (इंडिया) का कविता पुरस्कार जीता। उन्होंने अपनी कविता <nowiki>''</nowiki> क्या आप जवाब दे सकते हैं, प्रोफेसर? <nowiki>''</nowiki> के लिए चौथी राष्ट्रीय कविता प्रतियोगिता 1993 में सराहनीय पुरस्कार भी जीता। । मखीजा ने कई पुरस्कार जीते हैं जिनमें शामिल हैं: अखिल भारतीय कविता प्रतियोगिता ('94); बीबीसी वर्ल्ड रीजनल पोएट्री प्राइज़ ('02); साहित्य अकादमी अंग्रेजी अनुवाद पुरस्कार ('11)। वह चार्ल्स वालेस ट्रस्ट अवार्ड की प्राप्तकर्ता हैं और उन्हें कैम्ब्रिज (यूके), मॉन्ट्रियल (कनाडा) दिल्ली, जयपुर और अन्य स्थानों पर उत्सवों और सेमिनारों में आमंत्रित किया गया है। == ग्रन्थसूची == '''कविता की किताबें''' * ''हम बदलते भाषाओं में बात करते हैं: भारतीय महिला कवि १ ९९०'' -२००। संस्करण। एंथोलॉजी, नई दिल्ली: साहित्य अकादमी भारत2009 * शाह अब्दुल लतीफ़ (मखीजा द्वारा अनुवादित) द्वारा ''प्रियजन की तलाश'' कथा पब्लिशर्स नई दिल्ली 2005  * ''वेब से देखें - कविता'' 2005 नई दिल्ली : हर-आनंद पुस्तकें भारत 2005  == कविता एंथोलॉजी == * ''एंथोलॉजी ऑफ कंटेम्पररी इंडियन पोएट्री'' (2004) एड। मेनका शिवदासानी और माइकल रोथेनबर्ग द्वारा प्रकाशित, बिग ब्रिज यूनाइटेड स्टेट्स। * ''द डांस ऑफ़ द पीकॉक: एन एंथोलॉजी ऑफ़ इंग्लिश पोएट्री फ्रॉम इंडिया'' (2013) एड। विवेकानंद झा द्वारा और हिडन ब्रुक प्रेस, कनाडा द्वारा प्रकाशित। == यह सभी देखें == * भारतीय अंग्रेजी साहित्य * भारतीय लेखन अंग्रेजी में * भारतीय कविता * द पोएट्री सोसायटी (भारत)  [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के कवि]] [[श्रेणी:मलयाली लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] fkfkrpzb7qk7cpstlpjk4fwv7r2tfhi एमार प्रोपर्टिज 0 1264629 6635676 6583259 2026-10-31T00:51:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635676 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = एमार प्रॉपर्टीज़ पीजेएससी | logo = Emaar logo.svg | logo_size = 256px | image = | image_caption = | trading_name = | type = [[सार्वजनिक कंपनी|सार्वजनिक]] | industry = रियल एस्टेट | predecessor = | foundation = {{start date and age|1997}} | founder = [[मोहम्मद अलब्बार]] | location_city = [[दुबई]] | location_country = संयुक्त अरब अमीरात | area_served = | key_people = {{ubl|जमाल बिन तेनियाह<br/>{{small|(चेयरमैन)}}|अहमद जावा<br/>{{small|(वाइस चेयरमैन)}}|जिशान बेग<br/>{{small|(एमडी - भारत)}}}} | services = वाणिज्यिक और आवासीय संपत्ति विकास | revenue = US$8.500 अरब | owner = | num_employees = 6,600 | parent = | divisions = | subsid = एमार डेवलपमेंट्स, मेमार बिल्डिंग सिस्टम्स, एमार इंटरनेशनल, एमार हॉस्पिटैलिटी, एमार मॉल्स, एमार होटल्स एंड रिसॉर्ट्स, एमार रिटेल, एमार कम्युनिटी मैनेजमेंट, एमार टेक्नोलॉजीज, एमार इंडस्ट्रीज एंड इन्वेस्टमेंट, ओबीसी एल-वाइघ दुबई, ओबीसी एल-वाइघ इंडिया, अमलाक फाइनेंस, एमार इन्वेस्टमेंट होल्डिंग्स, हैम्पटन्स इंटरनेशनल, यूरोप में प्रतिनिधित्व - ग्लोबओनरग्रुप एमार पाकिस्तान [[एमार इंडिया]] एमार मिस्र | homepage = {{URL|http://www.emaar.com}} }} '''एमार प्रॉपर्टीज''' (या बस एमार) संयुक्त अरब अमीरात (UAE) में स्थित एक प्रमुख अमीराती रियल एस्टेट डेवलपमेंट कंपनी है।<ref name=":2">{{Cite web |date=2024-05-18 |title=Singapore Money Laundering Suspects Invested Huge Sums in Dubai Property |url=https://www.occrp.org/en/dubai-unlocked/singapore-money-laundering-suspects-invested-huge-sums-in-dubai-property |website=OCCRP |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Al Helou |first=Elias |title=Emaar Development reports 66 percent surge in property sales, exceeding $13 billion in Q1-Q3 |url=https://economymiddleeast.com/news/emaar-development-reports-66-percent-surge-in-property-sales-exceeding-13-billion-in-q1-q3/ |access-date=2025-04-14 |website=Economy Middle East |language=en-US}}</ref> यह दुबई के सबसे बड़े रियल एस्टेट डेवलपर्स में से एक है और इसे विश्व प्रसिद्ध बुर्ज खलीफा जैसी विशाल परियोजनाओं के निर्माण के लिए जाना जाता है। कंपनी के दो सबसे बड़े शेयरधारक दुबई के शासक मोहम्मद बिन राशिद अल मकतूम और यूएई का सॉवरेन वेल्थ फंड, इन्वेस्टमेंट कॉरपोरेशन ऑफ दुबई हैं।<ref name=":2" /> एमार एक सार्वजनिक संयुक्त स्टॉक कंपनी है जो दुबई वित्तीय बाजार में सूचीबद्ध है। अगस्त 2023 तक एमार का बाजार मूल्य 16.8 बिलियन अमेरिकी डॉलर आँका गया है, जबकि दिसंबर 2022 तक तीसरे पक्ष द्वारा किए गए मूल्यांकन के अनुसार इसकी शुद्ध परिसंपत्तियों का मूल्यांकन 37.6 बिलियन अमेरिकी डॉलर (AED 138.1 बिलियन) रहा। एमार प्रॉपर्टीज ने न केवल दुबई के आधुनिक स्काईलाइन को आकार देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है, बल्कि यह अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भी अपना प्रभावशाली विस्तार कर चुकी है। == इतिहास == ===1997–2005=== एमार प्रॉपर्टीज की स्थापना और निगमन 1997 में इसके अध्यक्ष मोहम्मद अलबर द्वारा किया गया था।<ref name=khaleej>{{cite news | url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/business/2005/February/business_February381.xml&section=business | title=Emaar Properties growing from strength to strength | first=Moushumi Das | last=Chaudhury | date=19 February 2005 | newspaper = खलीज टाइम्स | access-date = 23 September 2014}}</ref><ref name=businesswk>{{cite magazine | url = http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot_article.asp?ticker=EMAAR:UH | archive-url = https://archive.today/20130628201437/http://investing.businessweek.com/research/stocks/snapshot/snapshot_article.asp?ticker=EMAAR:UH | url-status = dead | archive-date = June 28, 2013 | title = Emaar Properties Pjsc (EMAAR:DFM)| magazine = BusinessWeek | access-date=23 September 2014}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mughal |first=Waqar |title=Mohamed Alabbar |url=https://www.forbesmiddleeast.com/lists/most-impactful-real-estate-leaders-2024/mohamed-alabbar/ |access-date=2025-04-14 |website=Forbes Lists |language=en-US}}</ref> शुरुआत से ही एमार ने वाणिज्यिक और आवासीय संपत्ति विकास, साथ ही मॉल और आतिथ्य (हॉस्पिटैलिटी) क्षेत्रों में अपनी गहरी रुचि दिखाई।<ref>{{Cite web |title=Dubai's Latest Mega-Projects Should Worry You |url=https://www.businessinsider.com/dubais-projects-concern-2014-7 |access-date=2025-04-14 |website=Business Insider |language=en-US}}</ref> कंपनी ने 2000 में सार्वजनिक रूप से परिचालन शुरू किया, जब इसका आईपीओ (प्रारंभिक सार्वजनिक पेशकश) लॉन्च किया गया।<ref name=covell>{{cite book | last = Covell | first = Jeffrey L. | date = 2014 | title = International Directory of Company Histories | editor = Jay P. Pederson | volume = 220 | location = Detroit | publisher = St. James Press}}</ref><ref name=anil>{{cite magazine | last = Bhoyrul| first = Anil | title = Mohamed Alabbar: The only way is up | date = 31 March 2013 | magazine = Arabian Business}}</ref> उस समय दुबई सरकार के पास एमार का 100% स्वामित्व था, जबकि संस्थापक शेयरधारकों के पास 24.3% हिस्सेदारी थी। उसी वर्ष, कंपनी ने एक प्रमुख परियोजना दुबई मरीना की योजना की घोषणा की।<ref name=covell /> 2000 में ही एमार प्रॉपर्टीज को दुबई वित्तीय बाजार में सूचीबद्ध किया गया<ref>{{Cite web |date=2015-01-05 |title='When greed isn't good': Mohamed Alabbar on the current fluctuations in the region's stock markets - Arabian Business: Latest News on the Middle East, Real Estate, Finance, and More |url=https://www.arabianbusiness.com/interviews/property/when-greed-isn-t-good-mohamed-alabbar-on-current-fluctuations-in-region-s-stock-markets-577151 |access-date=2025-04-14 |website=www.arabianbusiness.com |language=en-US}}</ref>, और यह विदेशी नागरिकों को शेयर प्रदान करने वाली पहली रियल एस्टेट कंपनी बनी।<ref name="anil" /> कंपनी की विकास यात्रा का पहला चरण 2001 में शुरू हुआ, जब उसने छह अपार्टमेंट टावरों में से तीन के निर्माण के लिए एक संयुक्त उद्यम अनुबंध दिया।<ref name="gulfcon">{{cite web | url = http://www.gulfconstructiononline.com/news/2572_Joint-venture-wins-Emaar-towers-deal.html | title = Joint venture wins Emaar towers deal | date = 1 October 2001 | publisher = Gulf Construction Online | access-date = 23 September 2014 | archive-date = 28 जनवरी 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190128083042/http://www.gulfconstructiononline.com/news/2572_Joint-venture-wins-Emaar-towers-deal.html | url-status = dead }}</ref> इसके बाद 2003 में एमार ने अपनी ऐतिहासिक परियोजना डाउनटाउन दुबई की योजना का अनावरण किया, जिसमें दो प्रतिष्ठित विकास शामिल थे – बुर्ज खलीफा (दुनिया की सबसे ऊँची इमारत) और दुबई मॉल (दुनिया का सबसे बड़ा मॉल)।<ref name=ameinfo>{{cite web |url=http://ameinfo.com/blog/real-estate-&-property-management/emaar-properties/regions-largest-property-developer-emaar-showcases-world-class-projects-to-dubai-delegates/ |title=Region's largest property developer, EMAAR, showcases world-class projects to Dubai 2003 delegates |date=17 September 2003 |publisher=AME Info |access-date=23 September 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141123215905/http://ameinfo.com/blog/real-estate-%26-property-management/emaar-properties/regions-largest-property-developer-emaar-showcases-world-class-projects-to-dubai-delegates/ |archive-date=23 November 2014 }}</ref> [[File:Dubai Downtown Model.jpg|thumb|[[दुबई मॉल]] का एक स्केल मॉडल]] 2004 में एमार इंटरनेशनल एलएलसी की स्थापना हुई.<ref name=covell /><ref name=ameinfo />, जो कंपनी के अंतरराष्ट्रीय विस्तार की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम था।<ref name="covell" /> इसके बाद एमार ने अफ्रीका, एशिया, उत्तरी अमेरिका और मध्य पूर्व में कई अंतरराष्ट्रीय परियोजनाएँ शुरू कीं, जिससे यह एक वैश्विक रियल एस्टेट ब्रांड बन गया।<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2014-04-06 |title=Q&A: Emaar's Chairman Strives for International Mix with Dubai Flavour |url=https://www.wsj.com/articles/BL-250B-1438 |access-date=2025-04-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> ===2006–वर्तमान=== दुबई मॉल का औपचारिक उद्घाटन 2008 में हुआ, जबकि बुर्ज खलीफा को 2010 में जनता के लिए खोला गया। 2014 तक, एमार प्रॉपर्टीज़ के रियल एस्टेट निवेशों का मूल्य $11.4 बिलियन से अधिक था।<ref name=bidness>{{cite web| url=http://www.bidnessetc.com/business/emaar-properties-pjsc-is-down-over-last-month-but-can-rebound/| title=Emaar Properties PJSC Is Down Over Last Month But Can Rebound| first=Bob | last=Cramer| date=1 July 2014| publisher=Bidness ETC| access-date=15 September 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140805155957/http://www.bidnessetc.com/business/emaar-properties-pjsc-is-down-over-last-month-but-can-rebound/| archive-date=5 August 2014| url-status=dead}}</ref> 2007 में, कंपनी का बहुसंख्यक स्वामित्व दुबई सरकार के पास था।<ref>{{Cite news |date=August 10, 2007 |title=Land-for-stock deal gives Dubai control of Emaar |url=https://www.reuters.com/article/idUSL18554042/ |access-date=2025-04-14 |work=Reuters |language=en-GB}}</ref> हालांकि, कंपनी ने चुनौतियों का भी सामना किया; उदाहरण के लिए, उसकी सहायक कंपनी जॉन लैंग होम्स, जिसे 2006 में अधिग्रहित किया गया था<ref>{{Cite web |last= |date=2006-06-02 |title=Dubai's Emaar Acquires John Laing Homes in $1 Billion Deal |url=https://archive.nytimes.com/dealbook.nytimes.com/2006/06/02/dubais-emaar-acquires-john-laing-homes-in-1-billion-deal/?_php=true&_type=blogs&_r=0 |access-date=2025-04-14 |website=DealBook |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2009-01-18 |title=John Laing Homes reviewing all options for funding |url=https://www.denverpost.com/2009/01/18/john-laing-homes-reviewing-all-options-for-funding/ |access-date=2025-04-14 |website=The Denver Post |language=en-US}}</ref>, ने 2009 में डेलावेयर के अमेरिकी न्यायालय में अध्याय 11 के अंतर्गत दिवालियापन संरक्षण के लिए आवेदन किया।<ref>{{cite news | url = https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2009-feb-20-fi-bankrupt20-story.html | title = John Laing Homes files for Chapter 11 | newspaper = लॉस एंजिल्स टाइम्स | date = 20 February 2009 | access-date = 23 September 2014 | last=Vincent | first=Roger }}</ref> सामान्य व्यापार विवादों में, जुलाई 2010 में अमेरिकी व्यवसायी लियोनेल लोम्बार्ड ने कैलिफोर्निया की एक संघीय अदालत में एमार प्रॉपर्टीज और इसके अध्यक्ष मोहम्मद अलब्बार के खिलाफ मुकदमा दायर किया<ref>{{Cite web |date=2009-01-18 |title=Dubai's Emaar faces US wrongful imprisonment case |url=https://www.denverpost.com/2009/01/18/john-laing-homes-reviewing-all-options-for-funding/ |access-date=2025-04-14 |website=Reuters |language=en-US}}</ref>, जिसमें उन पर गलत तरीके से हिरासत में लेने और प्रताड़ित करने के आरोप लगाए गए, क्योंकि उन्होंने एमार के विदेशी कर्मचारियों की ओर से आवाज़ उठाई थी। हालांकि, नवंबर 2010 में लोम्बार्ड ने इस मामले को वापस ले लिया।<ref>{{cite news| agency=Reuters | url=http://arabnews.com/economy/article83506.ece |title=Emaar Properties dismisses charges in US lawsuit | newspaper=अरब समाचार |date=2010-07-13 |access-date=2011-11-14 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111014123529/http://arabnews.com/economy/article83506.ece |archive-date=2011-10-14 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://law.justia.com/cases/federal/district-courts/california/caedce/2:2010cv01740/210019/18 | title = Lombard v. Emaar USA et al – Document 18 | publisher = Justia | date = 30 November 2010 | access-date = 23 September 2014 }}{{Dead link|date=जुलाई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[File:UAE Dubai Marina img1 asv2018-01.jpg|thumb|left|[[दुबई मरीना]] जिला]] सितंबर 2012 में, एमार प्रॉपर्टीज ने दुबई मॉल के समीप डाउनटाउन बुर्ज दुबई में अपने एक प्रमुख प्रोजेक्ट एड्रेस BLVD का शुभारंभ किया, जो एक शानदार 72-मंजिला होटल और होटल सर्विस्ड अपार्टमेंट्स का संयोजन है।<ref>{{Cite web |last=Deulgaonkar |first=Parag |date=2013-01-17 |title=Emaar to launch new luxury tower in Downtown Dubai - News - Emirates - Emirates24{{!}}7 |url=https://www.emirates247.com/news/emirates/emaar-to-launch-new-luxury-tower-in-downtown-dubai-2013-01-17-1.491434 |access-date=2025-04-14 |website=www.emirates247.com |language=en}}</ref> 2014 में, एमार ने अपने मॉल और खुदरा व्यवसाय के शेयर जनता को बेचने की योजना बनाई। यह आईपीओ वैश्विक वित्तीय संकट के बाद क्षेत्र में सबसे बड़े आईपीओ में से एक था।<ref name=":3">{{Cite news |last=Lohade |first=Nikhil |date=2014-03-16 |title=Emaar's Retail Unit IPO Plan Draws Cheers |url=https://www.wsj.com/articles/BL-250B-1345 |access-date=2025-04-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> अक्टूबर 2014 में, एमार मॉल्स समूह दुबई वित्तीय बाजार में सार्वजनिक रूप से कारोबार करने वाली कंपनी बन गया।.<ref name=":3" /> आईपीओ के दौरान लगभग 535 मिलियन शेयर 3.25 दिरहम प्रति शेयर के भाव पर बिके, जो 2007 के बाद दुबई में सबसे बड़ा आईपीओ था।<ref>{{cite web| url=https://www.bloomberg.com/news/2014-10-02/emaar-malls-rises-20-as-dubai-s-biggest-ipo-since-2007-debuts.html| title=Emaar Malls Rises as Much as 21% in Biggest Dubai IPO in 7 Years| last1=Khan| first1=Sarmad| last2=Sharif| first2=Arif| date=2 October 2014| publisher=Bloomberg| access-date=19 February 2015}}</ref> साथ ही, एमार ने बुर्ज खलीफा में दुनिया का सबसे ऊंचा अवलोकन डेक, एट द टॉप, बुर्ज खलीफा स्काई लॉन्च किया, जो दुबई में पर्यटकों के लिए एक प्रमुख आकर्षण बन गया।.<ref>{{Cite web |title=Burj Khalifa opens world's highest observation deck |url=https://www.breakingtravelnews.com/news/article/burj-khalifa-opens-worlds-highest-observation-deck/ |access-date=2025-04-14 |website=Breaking Travel News}}</ref> 2015 के नए साल (NYE) समारोह में, एमार प्रॉपर्टीज ने बुर्ज खलीफा पर गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड दर्ज कराया — दुनिया के सबसे ऊंचे मानव-निर्मित ढांचे पर "सबसे बड़ा एलईडी-प्रबुद्ध अग्रभाग"।<ref>{{cite web| url=http://www.news.com.au/world/fireworks-around-the-world-light-the-night-for-new-years-eve/story-fndir2ev-1227171544300| title=Fireworks around the world light the night for New Year's Eve| date=1 January 2015| publisher=News Limited| access-date=19 February 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150915153124/http://www.news.com.au/world/fireworks-around-the-world-light-the-night-for-new-years-eve/story-fndir2ev-1227171544300| archive-date=15 सितंबर 2015| url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.constructionweekonline.com/article-31997-emaars-nye-spectacular-was-worlds-most-watched/| title=Emaar's NYE spectacular was world's most-watched| first=Hannah | last=Raven| date=4 January 2015| publisher=Construction Week| access-date=19 February 2015}}</ref> इस रिकॉर्ड-सेटिंग डिस्प्ले में लगभग 70,000 एलईडी पैनल शामिल थे, जिनपर देश के नेताओं और अन्य छवियों की रंगीन रोशनी और प्रक्षेपण दिखाई दिए।<ref>{{cite web| url=http://www.arabiangazette.com/breathtaking-fireworks-spectacle-and-led-facade-on-burj-khalifa-for-2015/| title=Breathtaking fireworks spectacle and LED facade on Burj Khalifa for 2015| date=31 December 2014| publisher=Arabian Gazette| access-date=19 February 2015| archive-date=8 November 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20181108184750/https://arabiangazette.com/breathtaking-fireworks-spectacle-and-led-facade-on-burj-khalifa-for-2015/| url-status=dead}}</ref> 2015 की दूसरी तिमाही में, एमार ने अपने शुद्ध लाभ में 16% की वृद्धि दर्ज की। इसके पास 235 मिलियन वर्ग मीटर से अधिक का बड़ा लैंड बैंक है।<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/emaar-properties-results-q-idUSL5N10D0BX20150802| title=Dubai's Emaar Properties Q2 net profit rises 16 pct| date=August 2, 2015| first=Matt | last=Smith| work=Reuters| access-date=December 29, 2015}}</ref> नवंबर 2020 में, कंपनी ने साल की शुरुआत से सितंबर तक 48% की लाभ में गिरावट की घोषणा की।<ref>{{Cite web |date=November 11, 2020 |title=REFILE-Dubai's Emaar reports nine-month profit almost cut in half |url=https://www.reuters.com/article/business/healthcare-pharmaceuticals/refile-dubais-emaar-reports-nine-month-profit-almost-cut-in-half-idUSL8N2HX3VU/ |access-date=2020-11-15 |website= |publisher=Reuters |location=}}</ref> दिसंबर 2020 में, अध्यक्ष मोहम्मद अलब्बर ने अपना पद छोड़ दिया, लेकिन प्रबंध निदेशक के रूप में कंपनी की रोज़मर्रा की गतिविधियों की निगरानी जारी रखी।<ref>{{Cite web |date=2020-12-13 |title=Alabbar steps down as Emaar chairman |url=https://www.arabnews.com/node/1776626/business-economy |access-date=2025-04-14 |website=Arab News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mansoor |first=Zainab |date=2020-12-13 |title=Mohamed Alabbar steps down as Emaar's chairman |url=https://gulfbusiness.com/emaar-chairman-alabbar-steps-down/ |access-date=2025-04-14 |language=en-US}}</ref> ====दुबई मॉल:==== दुबई मॉल (Dubai Mall) दुनिया का सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल है, जो कुल क्षेत्रफल के हिसाब से अग्रणी है।<ref name="reuters">{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/emaar-malls-sukuk-idUSL5N0OS2OY20140611| title=UPDATE 2-Dubai's Emaar Malls attracts strong demand for debut sukuk| first=Archana | last=Narayanan| date=11 June 2014| work=Reuters| access-date=15 September 2014}}</ref> * नवंबर 2008 में सॉफ्ट ओपनिंग, मई 2009 में आधिकारिक उद्घाटन।<ref name="australian">{{cite web | url=http://www.theaustralian.com.au/news/features/dubai-mall-is-the-most-popular-place-on-the-planet-why/story-e6frg8h6-1226974116141# | title=Dubai Mall is the most popular place on the planet. Why? | first=John | last=Arlidge | date=5 July 2014 | newspaper=द ऑस्ट्रेलियन | access-date=15 September 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140911074353/http://www.theaustralian.com.au/news/features/dubai-mall-is-the-most-popular-place-on-the-planet-why/story-e6frg8h6-1226974116141 | archive-date=11 सितंबर 2014 | url-status=dead}}</ref> * मॉल में 1,200 से अधिक स्टोर और 200 रेस्तरां हैं। * इसमें दुबई एक्वेरियम और अंडरवाटर चिड़ियाघर, किडज़ानिया, दुबई आइस रिंक, और क्षेत्र के सबसे बड़े सिनेमा परिसर रील सिनेमा मौजूद हैं।<ref name="arabianbiz">{{cite magazine| url=http://www.arabianbusiness.com/dubai-mall-unveils-giant-octopus-attraction-559080.html| title=Dubai Mall unveils giant octopus attraction| date=24 July 2014| magazine=Arabian Business | access-date=15 September 2014}}</ref><ref>{{Cite web |last=XPRESS |date=2019-07-23 |title=Dubai Mall to open UAE's largest Cineplex |url=https://gulfnews.com/uae/dubai-mall-to-open-uaes-largest-cineplex-1.478543 |access-date=2025-04-14 |website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |language=en}}</ref><ref name="dubaimall">{{cite web |title=U Wang Young |url=https://uwangyoung.store/ |access-date=15 September 2014 |publisher=The Dubai Mall |archive-date=21 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521163750/https://uwangyoung.store/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=KidZania |title=KidZania |url=https://www.thedubaimall.com/en/Entertain/KidZania.aspx |access-date=2025-04-14 |website=Dubai Mall |language=en |archive-date=6 अगस्त 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806184335/http://www.thedubaimall.com/en/Entertain/KidZania.aspx |url-status=dead }}</ref> * 2014 में, मॉल में 80 मिलियन से अधिक आगंतुक आए, जिनमें से 40% क्षेत्र के बाहर से पर्यटक थे।<ref>{{cite web|url=http://gulfbusiness.com/2015/02/dubai-mall-sees-80m-visitors-2014/|title=Dubai Mall Sees 80m Visitors in 2014|magazine=Gulf Business|date=10 February 2015|access-date=1 July 2015|last=Sophia|first=Mary|archive-date=24 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150624073952/http://gulfbusiness.com/2015/02/dubai-mall-sees-80m-visitors-2014/|url-status=dead}}</ref> * दुबई मॉल के विस्तार के तहत, एमार ने डाउनटाउन व्यूज़ नामक 55-मंजिला आवासीय इमारत विकसित करना शुरू किया।<ref>{{cite web|last1=Views|first1=Downtown|title=Downtown Views is the upcoming 55 storey residential building by Emaar connecting Dubai mall.|url=http://downtownviews.info/en/About.html|website=Downtown Views|publisher=Anamika Murali|access-date=21 February 2017|archive-date=5 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805001533/https://downtownviews.info/en/About.html|url-status=dead}}</ref> ====दुबई फाउंटेन==== * दुनिया का सबसे ऊंचा प्रदर्शन करने वाला फव्वारा। * 2009 के वसंत में इसका संचालन शुरू हुआ।<ref name="gulfnews2011">{{cite news| url=http://gulfnews.com/life-style/leisure/dubai-fountain-a-splash-of-notes-1.859634| title=Dubai Fountain: A splash of notes| first=Sharmila| last=Dhal| date=1 September 2011| newspaper=Gulf News| access-date=15 September 2014| archive-date=16 September 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140916034200/http://gulfnews.com/life-style/leisure/dubai-fountain-a-splash-of-notes-1.859634| url-status=dead}}</ref> * यह फव्वारा एमार प्रॉपर्टीज द्वारा विकसित किया गया है। ====बुर्ज खलीफा==== * दुनिया की सबसे ऊंची इमारत, जिसकी ऊंचाई 2,716.5 फीट (828 मीटर) है। * इसमें कुल 160 मंजिलें हैं।<ref name="latimes" /> * मुख्य रूप से आवासीय उद्देश्यों के लिए उपयोग की जाती है। * यह इमारत 2010 में खुली।<ref name="latimes">{{cite news| url=http://latimesblogs.latimes.com/money_co/2010/01/dubai-burj-tower-opening-tallest-building.html| title=Monument to excess? Dubai opens world's tallest building| first=Tom | last=Petruno| date=4 January 2010| newspaper=लॉस एंजिल्स टाइम्स | access-date=15 September 2014}}</ref><ref>{{Cite news |last=Critchlow |first=Stefania Bianchi And Andrew |date=2010-01-05 |title=Burj Dubai Tower Opens |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748703580904574638111667658806 |access-date=2025-04-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref> * इसका नाम अबू धाबी के शासक, शेख [[खलीफा बिन जायद अल नाहयान]] के सम्मान में रखा गया है।<ref>{{Cite web |date=2010-01-04 |title=Monument to excess? Dubai opens world's tallest building |url=https://www.latimes.com/archives/blogs/money-company/story/2010-01-04/monument-to-excess-dubai-opens-worlds-tallest-building |access-date=2025-04-14 |website=लॉस एंजिल्स टाइम्स |language=en-US}}</ref> * यह एमार प्रॉपर्टीज द्वारा विकसित की गई थी। [[Image:Springs1.jpg|thumb|left|स्प्रिंग्स समुदाय]] एमार प्रॉपर्टीज ने दुबई में कई प्रमुख आवासीय और वाणिज्यिक पड़ोस विकसित किए हैं, जिनमें अरेबियन रांच, दुबई मरीना, द ग्रीन्स, द मीडोज, द लेक्स और द स्प्रिंग्स शामिल हैं।<ref name=arabianbiz2>{{cite magazine| url=http://www.arabianbusiness.com/emaar-launches-new-dubai-residential-project-504541.html| title=Emaar launches new Dubai residential project| first=Andy | last=Sambidge| date=10 June 2013| magazine=Arabian Business | access-date=15 September 2014}}</ref> वर्ष 2013 में, कंपनी ने डाउनटाउन दुबई में कई प्रमुख परियोजनाओं की शुरुआत की, जैसे द एड्रेस रेसिडेंस फाउंटेन व्यू I, II और III, द एड्रेस रेसिडेंस स्काई व्यू, बुर्ज विस्टा, बुलेवार्ड पॉइंट और विदा रेसिडेंस।<ref name=gulfbiz>{{cite web| url=http://gulfbusiness.com/2013/09/emaar-launches-sale-of-the-address-residence-in-dubai/#.U_-Gp_ldVXY| title=Emaar Launches Sale Of The Address Residence In Dubai| first=Aarti| last=Nagraj| date=16 September 2013| magazine=Gulf Business| access-date=15 September 2014| archive-date=27 June 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150627200916/http://gulfbusiness.com/2013/09/emaar-launches-sale-of-the-address-residence-in-dubai/#.U_-Gp_ldVXY| url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, एमार ने डाउनटाउन दुबई के ओपेरा डिस्ट्रिक्ट का भी विकास किया है, जिसकी सबसे खास विशेषता दुबई ओपेरा हाउस है — यह देश का पहला समर्पित ओपेरा हाउस है।<ref name="gulfbizopera">{{cite web| url=http://gulfbusiness.com/2014/03/emaar-reveals-details-about-2000-seat-opera-house-in-dubai/#.U_-I2_ldVXY| title=Emaar Reveals Details About 2,000-Seat Opera House In Dubai| first=Aarti | last=Nagraj| date=18 March 2014| magazine=Gulf Business | access-date=15 September 2014| archive-date=19 August 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150819014953/http://gulfbusiness.com/2014/03/emaar-reveals-details-about-2000-seat-opera-house-in-dubai/#.U_-I2_ldVXY| url-status=dead}}</ref> जनवरी 2015 में, एमार हॉस्पिटैलिटी ने डाउनटाउन दुबई में एक बुटीक होटल, मंज़िल खोलकर अपनी हॉस्पिटैलिटी सेवाओं का विस्तार किया। इस होटल का प्रबंधन विदा होटल्स एंड रिसॉर्ट्स द्वारा किया जाता है और इसमें 200 कमरे, बुर्ज खलीफा के मनोरम नज़ारों वाले सुइट, एक स्पोर्ट्स हब और कई रेस्तरां शामिल हैं।<ref>{{cite web| url=http://gulfbusiness.com/2015/01/emaar-opens-new-boutique-hotel-manzil-downtown-dubai/| title=Emaar Opens New Boutique Hotel Manzil Downtown Dubai| first=Mary| last=Sophia| date=8 January 2015| magazine=Gulf Business| access-date=19 February 2015| archive-date=20 April 2015| archive-url=https://web.archive.org/web/20150420073201/http://gulfbusiness.com/2015/01/emaar-opens-new-boutique-hotel-manzil-downtown-dubai/| url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, एमार ने दुबई ट्रॉली के साथ क्षेत्र की पहली हॉप-ऑन-हॉप-ऑफ ट्रांजिट प्रणाली शुरू की<ref>{{Cite web |last=Al-Mahmoud |first=Zaid |date=2015-04-21 |title=Emaar Launches Hydrogen-Powered Dubai Trolley |url=https://www.dubaitripguide.com/emaar-launches-hydrogen-powered-dubai-trolley/ |access-date=2025-04-14 |website=Dubai Trip Guide |language=en-US}}</ref>, जो दुनिया की पहली हाइड्रोजन-संचालित, शून्य-उत्सर्जन वाली स्ट्रीट ट्राम प्रणाली भी है।<ref>{{Cite web |date=2015-04-21 |title=Emaar rolls out Dubai Trolley tram system - Construction Week Online |url=https://www.constructionweekonline.com/projects-tenders/article-33373-emaar-rolls-out-dubai-trolley-tram-system |access-date=2025-04-14 |language=en-US}}</ref> वर्ष 2016 में, एमार प्रॉपर्टीज़ ने बुर्ज खलीफा से भी ऊँची दुनिया की सबसे ऊँची संरचना बनाने की योजना की घोषणा की, जिसका निर्माण 2020 तक पूरा होने की उम्मीद थी।<ref>{{Cite news |last=Parasie |first=Nicolas |date=2016-04-10 |title=Dubai Developer Emaar Plans New 'World's Tallest' Tower |url=https://www.wsj.com/articles/dubai-developer-emaar-plans-new-worlds-tallest-tower-1460289927 |access-date=2025-04-14 |work=Wall Street Journal |language=en-US |issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36010002|title=New Dubai tower 'to surpass' world's tallest building Burj Khalifa | publisher=[[BBC]] | work=बीबीसी समाचार |date=10 April 2016 | location=UK |language=en-GB|access-date=2016-04-11}}</ref> ==अंतर्राष्ट्रीय परियोजनाएँ== एमार प्रॉपर्टीज़ ने अपनी विभिन्न सहायक कंपनियों के माध्यम से अंतरराष्ट्रीय स्तर पर कई देशों में संपत्ति विकास और परियोजनाएं स्थापित की हैं। इनमें भारत, पाकिस्तान, जॉर्डन, मिस्र, लेबनान, मोरक्को, संयुक्त राज्य अमेरिका, सऊदी अरब, सीरिया, इराकी कुर्दिस्तान और तुर्की जैसे देश शामिल हैं।<ref name=emaarcomm>{{cite web| url=http://www.emaar.com/en/what-we-do/communities/| title=Emaar Properties-Premier Developer of Integrated Lifestyle Communities| publisher=Emaar Properties| access-date=18 September 2014| archive-date=16 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20181216115247/https://www.emaar.com/en/what-we-do/communities/| url-status=dead}}</ref> इन परियोजनाओं में प्रमुख रूप से लेबनान में बेत मिस्क<ref>{{cite web|url=http://www.executive-magazine.com/business-finance/real-estate/lebanon-home-on-a-mountain |title=Lebanon – Home on a mountain | first=Nada | last=Nohra |date=3 September 2009 |publisher=Executive Magazine |access-date=19 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219213028/http://www.executive-magazine.com/business-finance/real-estate/lebanon-home-on-a-mountain |archive-date=19 February 2015 }}</ref>, सऊदी अरब में जेद्दा गेट<ref>{{cite magazine| url=http://www.arabianbusiness.com/emaar-launch-luxury-home-sales-at-saudi-project-525972.html| title=Emaar to launch luxury home sales at Saudi project| first=Andy | last=Sambridge| date=12 November 2013| magazine=Arabian Business| access-date=19 February 2015}}</ref> और जॉर्डन में समारा डेड सी रिज़ॉर्ट<ref>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/business/emaar-international-jordan-showcases-samarah-dead-sea-resort| title=Emaar International Jordan showcases Samarah Dead Sea Resort| date=6 December 2007| publisher=Albawaba Business| access-date=19 February 2015}}</ref> जैसे उल्लेखनीय विकास कार्य शामिल हैं। ये परियोजनाएं एमार की वैश्विक उपस्थिति और रियल एस्टेट क्षेत्र में इसकी विशेषज्ञता को दर्शाती हैं। ===अमेरिका=== 2008 में एमार प्रॉपर्टीज़ ने एक महत्वपूर्ण रणनीतिक कदम उठाते हुए जॉन लैंग होम्स का अधिग्रहण किया, जो उस समय संयुक्त राज्य अमेरिका में दूसरा सबसे बड़ा निजी स्वामित्व वाला रियल एस्टेट डेवलपर था। यह अधिग्रहण 1 बिलियन अमेरिकी डॉलर नकद में किया गया था। इस सौदे के परिणामस्वरूप एमार नॉर्थ अमेरिका की स्थापना हुई, जिसे अमेरिका और कनाडा में प्रमुख रियल एस्टेट परियोजनाओं की देखरेख के लिए गठित किया गया। एमार नॉर्थ अमेरिका की सबसे प्रमुख परियोजनाओं में लॉस एंजिल्स स्थित "बेवर्ली वेस्ट" शामिल थी — एक अल्ट्रा-लक्जरी कॉन्डोमिनियम टॉवर, जिसने एलेन डीजेनेरेस और द वीकेंड जैसे हाई-प्रोफाइल व्यक्तियों को आकर्षित किया। इस प्रभाग का नेतृत्व डारियो डी लुका और पॉल स्प्रैडलिंग ने किया, जो इस विस्तार को सफल बनाने में प्रमुख भूमिका निभा रहे थे। ===मिस्र=== एमार मिस्र ने 2005 में काहिरा के मोकाटम पठार पर एक महत्वाकांक्षी विकास परियोजना की शुरुआत की, जिसकी लागत लगभग 4 बिलियन अमेरिकी डॉलर थी।<ref name="albawaba3">{{cite web |date=22 May 2006 |title=Emaar Misr signs MoU with Egypt's Bibliotheca Alexandrina for waterfront redevelopment project |url=http://www.albawaba.com/business/emaar-misr-signs-mou-egypt%E2%80%99s-bibliotheca-alexandrina-waterfront-redevelopment-project |access-date=18 September 2014 |publisher=Albawaba Business}}</ref> इस परियोजना को प्रारंभ में "काहिरा ग्रैंड हाइट्स" कहा गया, जिसे बाद में "अपटाउन काहिरा" नाम दिया गया।<ref name="bime2">{{cite web |last=Lloyd-Jones |first=Trevor |date=18 August 2005 |title=Emaar unveils blueprint for US$4 billion Cairo Heights |url=http://www.bi-me.com/main.php?id=1869&t=1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219212103/http://www.bi-me.com/main.php?id=1869&t=1 |archive-date=19 February 2015 |access-date=18 September 2014 |publisher=Business Intelligence Middle East}}</ref><ref name="dubaichron2">{{cite web |date=8 February 2009 |title=Emaar Misr Makes Strong Progress on Marassi for on-schedule Completion |url=http://www.dubaichronicle.com/2009/02/08/emaar-misr-makes-strong-progress-on-marassi/ |access-date=18 September 2014 |publisher=Dubai Chronicle}}</ref> इसका उद्देश्य एक समेकित आवासीय, वाणिज्यिक और मनोरंजक समुदाय का निर्माण करना था, जो आधुनिक जीवनशैली की सभी सुविधाएँ एक ही स्थान पर प्रदान करे। इसके बाद, 2006 में एमार की मिस्र स्थित सहायक कंपनी ने अलेक्जेंड्रिया के पूर्वी बंदरगाह क्षेत्र में पुनर्विकास कार्य हेतु बिब्लियोथेका अलेक्जेंड्रिना के साथ एक समझौता किया।<ref name="constructionwk2">{{cite web| url=http://m.arabianbusiness.com/emaar-books-egypt-library-job-208744.html| title=Emaar books Egypt library job| first=Sean | last=Cronin| date=27 May 2006| publisher=ConstructionWeek| access-date=18 September 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20150201161523/http://m.arabianbusiness.com/emaar-books-egypt-library-job-208744.html| archive-date=1 February 2015| url-status=dead}}</ref> इस योजना का उद्देश्य प्राचीन अलेक्जेंड्रिया की ऐतिहासिक लाइब्रेरी के स्थान के समीप एक नई आधुनिक लाइब्रेरी सुविधा विकसित करना था।<ref name="uaeinteract">{{cite web| url=http://www.uaeinteract.com/docs/EMAAR_subsidiary_signs_pact_for_project_in_Egypt/20896.htm| title=Emaar subsidiary signs pact for project in Egypt| date=22 May 2006| publisher=UAE Interact| access-date=18 September 2014}}</ref> हालांकि, यह परियोजना विचार तक ही सीमित रह गई और कभी भी व्यावहारिक रूप नहीं ले सकी। 2008 में, एमार मिस्र ने भूमध्यसागरीय तट पर स्थित सिदी अब्देल रहमान में "मारसी" नामक एक प्रमुख पर्यटक रिसॉर्ट परियोजना पर काम शुरू किया। इस रिसॉर्ट में 3,000 कमरों वाला एक होटल, एक मरीना और एक गोल्फ कोर्स शामिल था। इस परियोजना के अंतर्गत सुप्रसिद्ध अल-आलमीन होटल का नवीनीकरण भी किया गया, जिससे इस क्षेत्र के पर्यटन और आतिथ्य क्षेत्र को नया जीवन मिला।<ref name=thenational>{{cite news| url=http://www.thenational.ae/business/travel-tourism/egypt-revels-in-tourism-boom| title=Egypt revels in tourism boom| first=Amena | last=Bakr| date=3 September 2008| newspaper=The National (Abu Dhabi) | location=UAE | access-date=18 September 2014}}</ref> इन परियोजनाओं के माध्यम से एमार मिस्र ने मिस्र में अपनी मजबूत उपस्थिति स्थापित की और देश के रियल एस्टेट और पर्यटन क्षेत्रों में महत्वपूर्ण योगदान दिया। ===भारत=== एमार इंडिया भारतीय रियल एस्टेट उद्योग के प्रमुख क्षेत्रों—आवासीय, वाणिज्यिक, खुदरा (मॉल), और आतिथ्य—में सक्रिय परियोजनाओं का एक विस्तृत पोर्टफोलियो रखती है।<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.emaar-india.com/|title=Emaar: Global Real Estate Company in India|website=www.emaar-india.com/|access-date=28 मई 2025|archive-date=14 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914215715/http://emaar-india.com/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.emaar.com/en/what-we-do/communities/india/|title=Real Estate Developments in India {{!}} Emaar Properties|website=www.emaar.com|language=en|access-date=2017-09-15|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915161421/https://www.emaar.com/en/what-we-do/communities/india/|url-status=dead}}</ref> कंपनी के पास लगभग 6,000 एकड़ भूमि का एक मजबूत भूमि बैंक है, जिसका उपयोग भविष्य की विकास परियोजनाओं के लिए किया जा रहा है।<ref name=":0" /> एमार की वर्तमान संपत्तियाँ, निर्माणाधीन परियोजनाएँ और भूमि बैंक पूरे भारत में फैले हुए हैं, जिनमें दिल्ली एनसीआर (विशेष रूप से गुरुग्राम), मोहाली, चेन्नई, हैदराबाद, लखनऊ, जयपुर और इंदौर जैसे प्रमुख शहर शामिल हैं। ====प्रारंभिक परियोजनाएं==== भारत में एमार की उपस्थिति की शुरुआत 2000 के दशक की शुरुआत में हुई, जब उसने हैदराबाद इंटरनेशनल कन्वेंशन सेंटर परियोजना के लिए सफलतापूर्वक बोली जीती।<ref name="bizstandard">{{cite news| url=http://www.business-standard.com/article/companies/emaar-mulls-more-projects-in-india-106010901025_1.html| title=Emaar mulls more projects in India| date=9 January 2006| newspaper=Business Standard| access-date=18 September 2014}}</ref> इस परियोजना के लिए "साइबराबाद कन्वेंशन सेंटर प्राइवेट लिमिटेड" (CCCL) नामक एक संयुक्त उद्यम का गठन किया गया<ref name="The Business Standard">{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/why-did-the-law-take-forever-to-catch-up-with-emaar-mgf-113060600737_1.html |title=Why did the law take forever to catch up with Emaar MGF? |newspaper=The Business Standard | date=7 June 2013}}</ref>, जिसने देश में कंपनी की रियल एस्टेट और इंफ्रास्ट्रक्चर क्षमताओं को स्थापित करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम रखा।<ref name="bizstandard" /> इस तरह एमार ने भारत में न केवल आवासीय बल्कि व्यावसायिक और आतिथ्य क्षेत्रों में भी अपनी मजबूत उपस्थिति दर्ज की। ====संयुक्त उद्यम चरण==== 2005 में, जब हैदराबाद इंटरनेशनल कन्वेंशन सेंटर परियोजना चल रही थी, एमार ने भारत में अपने रियल एस्टेट संचालन को और अधिक संगठित रूप देने के लिए एक संयुक्त उद्यम की स्थापना की। इस संयुक्त उद्यम के तहत **एमार इंडिया** की स्थापना की गई, जिसमें एमार प्रॉपर्टीज पीजेएससी और भारत की एमजीएफ डेवलपमेंट्स लिमिटेड साझेदार बने। इस संरचना में एमार प्रमुख इक्विटी भागीदार था, जबकि संचालन की ज़िम्मेदारी एमजीएफ को सौंपी गई थी।<ref name=":0">{{Cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/emaar-india-to-invest-rs-2000-cr-in-2yrs-to-complete-projects/articleshow/58558410.cms | title=Emaar India to invest Rs 2,000 cr in 2yrs to complete projects | newspaper=[[The Times of India]] |access-date=2017-09-14}}</ref> इस गठबंधन ने कई प्रमुख परियोजनाओं को साकार किया, जिनमें सबसे उल्लेखनीय था **दिल्ली में 2010 राष्ट्रमंडल खेल गांव का विकास**।<ref>{{Cite web| url=https://www.emaar.com/en/what-we-do/communities/india/commonwealth-games-village-delhi.aspx|title=Commonwealth Games Village in Delhi | publisher=Emaar Properties | website=emaar.com|language=en|access-date=2017-09-14}}</ref> हालांकि, अप्रैल 2016 में एमार ने अपने संयुक्त उद्यम भागीदार से अलग होने का निर्णय लिया और कंपनी को **लंबवत रूप से विभाजित** करने की योजना की घोषणा की। इसके तुरंत बाद, एमार ने इस विभाजन के लिए [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] में याचिका दायर की। साथ ही, एमजीएफ के प्रतिनिधि श्रवण गुप्ता ने अपने सभी परिचालन पदों से इस्तीफा दे दिया। इसके पश्चात **प्रशांत गुप्ता** को एमार इंडिया का नया सीईओ नियुक्त किया गया। विभाजन के बाद, एमार इंडिया वर्तमान में एक **पुनर्गठन प्रक्रिया** से गुजर रही है, जिसके अंतर्गत कंपनी ने अपने सभी चल रही परियोजनाओं का पूर्ण नियंत्रण अपने हाथ में ले लिया है। इसका उद्देश्य परियोजनाओं को तेजी से और प्रभावी ढंग से पूरा करना है।<ref>{{Cite news |date=April 14, 2016 |title=Dubai-based Emaar to separate from Indian partner MGF, ending decade-old joint venture |url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/construction/dubai-based-emaar-to-separate-from-indian-partner-mgf-ending-decade-old-joint-venture/articleshow/51805849.cms |work=Economic Times}}</ref> कंपनी ने 2017 में ही 3,000 से अधिक इकाइयाँ वितरित कर दी थीं और 2018 के अंत तक कुल 11,000 इकाइयाँ सौंपने की प्रतिबद्धता जताई थी।<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/emaar-india-to-deliver-11-000-flats-by-2018-in-haryana-117090200330_1.html|title=Emaar India to deliver 11,000 flats by 2018 in Haryana|last=ANI|date=2017-09-02|work=Business Standard India|access-date=2017-09-14}}</ref> यह पुनर्गठन एमार की भारत में दीर्घकालिक प्रतिबद्धता और भरोसे को दर्शाता है। ====भविष्य की योजनाएं==== 2021 के अंत में, दुबई और भारत के जम्मू-कश्मीर केंद्रशासित प्रदेश की सरकारों के बीच एक महत्वपूर्ण समझौता ज्ञापन (MoU) पर हस्ताक्षर किए गए, जिसका उद्देश्य क्षेत्र में प्रमुख परियोजनाओं में निवेश को प्रोत्साहित करना था। इस समझौते के तहत, दुबई की प्रमुख रियल एस्टेट कंपनी **एमार** को **श्रीनगर में 500,000 वर्ग फुट क्षेत्रफल** में एक अत्याधुनिक शॉपिंग मॉल विकसित करने की जिम्मेदारी सौंपी गई।<ref>{{Cite web|last=Nandy|first=Madhurima|date=2022-01-03|title=Emaar to develop shopping mall in Srinagar|url=https://www.livemint.com/companies/news/emaar-to-develop-shopping-mall-in-srinagar-11641198922831.html|access-date=2022-01-03| website=livemint.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|agency=Press Trust of India|title=Dubai's Emaar group to develop 5 lakh sq ft shopping mall in Srinagar|url=https://www.greaterkashmir.com/business/dubais-emaar-group-to-develop-5-lakh-sq-ft-shopping-mall-in-srinagar|access-date=2022-01-03|website=Greater Kashmir|date=3 January 2022 |language=en}}</ref> यह मॉल जम्मू-कश्मीर में निजी विदेशी निवेश की दिशा में एक बड़ा कदम माना जा रहा है। इसके अतिरिक्त, एमार जम्मू और श्रीनगर शहरों में **आतिथ्य सेवाओं (हॉस्पिटैलिटी)** तथा **मिश्रित उपयोग वाली वाणिज्यिक और आवासीय परियोजनाओं** में भी संभावित निवेश के अवसरों का मूल्यांकन कर रहा है। यह पहल जम्मू-कश्मीर में आर्थिक विकास, रोजगार सृजन और बुनियादी ढांचे के आधुनिकीकरण के लिए एक सकारात्मक संकेत है, और इसके ज़रिए एमार भारत के एक नए क्षेत्र में अपनी मौजूदगी को और अधिक सशक्त बना रहा है।<ref>{{Cite news|last=Haidar|first=Faizan|title=Emaar group to develop shopping mall in Srinagar|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/property-/-cstruction/emaar-group-to-develop-shopping-mall-in-srinagar/articleshow/88661414.cms?from=mdr|access-date=2022-01-03}}</ref> ===सऊदी अरब=== किंग अब्दुल्ला इकोनॉमिक सिटी (KAEC), जिसे एमार द्वारा विकसित किया गया है, सऊदी अरब की अब तक की सबसे बड़ी निजी निवेश परियोजनाओं में से एक है।<ref name=pbs>{{cite web| url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/the-sand-castle/export-dubai/1845/| title=The Sand Castle:Dubai| date=24 July 2007| publisher=PBS| access-date=18 September 2014}}</ref> इस परियोजना का विकास "द इकोनॉमिक सिटी" (Emaar Economic City या Emaar E.C.) के माध्यम से किया जा रहा है, जो सऊदी स्टॉक एक्सचेंज तडावुल में सूचीबद्ध एक सार्वजनिक कंपनी है। KAEC परियोजना जेद्दा से लगभग 60 मील उत्तर में, लाल सागर के किनारे स्थित एक विशेष आर्थिक क्षेत्र के रूप में विकसित की जा रही है।<ref name=covell/><ref name=reuters2014>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/emaar-ec-ports-idUSL6N0PH06R20140706| title=Saudi's Emaar EC says port unit agrees capital hike to fund expansion| date=6 July 2014| work=Reuters| access-date=18 September 2014}}</ref> इसका उद्देश्य सऊदी अरब को व्यापार, लॉजिस्टिक्स, उद्योग, और पर्यटन के लिए एक वैश्विक केंद्र में परिवर्तित करना है। इस मेगासिटी के तहत विकसित की जा रही प्रमुख संरचनाओं में KAEC पोर्ट (बंदरगाह) शामिल है, जो सऊदी अरब का पहला निजी स्वामित्व वाला बंदरगाह है। इस बंदरगाह का संचालन जनवरी 2014 में शुरू हुआ था<ref name=reuters2014 />, और बाद में अतिरिक्त वित्तपोषण के साथ इसके और विस्तार की योजना बनाई गई है। KAEC का कुल आकार वाशिंगटन डी.सी. के बराबर होने का अनुमान है, और परियोजना के पूर्ण रूप से विकसित हो जाने पर इसमें लगभग 2 मिलियन लोगों के रहने की क्षमता होगी।<ref name=reuters2014 /> यह परियोजना न केवल सऊदी अरब के विज़न 2030 के लक्ष्यों को समर्थन देती है, बल्कि एमार की वैश्विक स्तर पर मेगा-इंफ्रास्ट्रक्चर और स्मार्ट सिटी विकास में विशेषज्ञता को भी दर्शाती है। ===सीरिया=== एमार प्रॉपर्टीज़ ने पहली बार 2006 में सीरिया में अपनी बड़ी विकास योजनाओं की घोषणा की थी।<ref name=albawaba2>{{cite web| url=http://www.albawaba.com/business/500m-mixed-use-project-be-developed-emaar-syria| title=$500m mixed-use project to be developed by Emaar in Syria| date=12 June 2006| publisher=Albawaba Business| access-date=18 September 2014}}</ref> इस परियोजना को "एथ गेट" (Eighth Gate) के नाम से जाना जाता है और यह एक बहु-उद्देश्यीय मेगा-विकास परियोजना है, जिसे सीरिया की राजधानी दमिश्क के पास विकसित किया जाना था। इस परियोजना में तीन प्रमुख क्षेत्र शामिल हैं: * वाणिज्यिक केंद्र – आधुनिक कार्यालयों, शॉपिंग कॉम्प्लेक्स और व्यापारिक सुविधाओं से युक्त एक व्यावसायिक जिला। * वाटरफ्रंट और आवासीय क्षेत्र – जिसमें उच्च गुणवत्ता वाले आवास, उद्यान, जलाशयों के आसपास विकसित जीवनशैली सुविधाएँ शामिल हैं। * पर्यटक क्षेत्र – होटल, रिसॉर्ट और अन्य पर्यटन-आधारित अवसंरचना के साथ विकसित एक आकर्षक क्षेत्र।<ref name=khaleejtimes2>{{cite news| url=http://www.khaleejtimes.com/kt-article-display-1.asp?xfile=data/business/2005/October/business_October381.xml&section=business| title=Emaar unveils massive Syrian expansion plan| date=19 October 2005| newspaper=Khaleej Times | access-date=18 September 2014}}</ref> यह परियोजना एमार प्रॉपर्टीज़ और आईजीओ (IGO) नामक एक अपतटीय निवेश और संपत्ति विकास कंपनी के बीच एक संयुक्त उद्यम (Joint Venture) के रूप में स्थापित की गई थी। IGO का उद्देश्य अंतरराष्ट्रीय निवेश को आकर्षित करना और मध्य पूर्व में स्थायी शहरी विकास को बढ़ावा देना था।<ref name=khaleejtimes2 /> हालाँकि इस परियोजना की महत्वाकांक्षाएं काफी बड़ी थीं, लेकिन सीरिया में वर्षों से चले आ रहे संघर्ष और राजनीतिक अस्थिरता के चलते इसकी प्रगति पर नकारात्मक प्रभाव पड़ा। इसके बावजूद, एमार का यह प्रयास यह दर्शाता है कि कंपनी वैश्विक स्तर पर उभरते बाजारों में निवेश करने और शहरी विकास को आगे बढ़ाने के लिए प्रतिबद्ध रही है। ===टर्की=== टस्कन वैली एमार की तुर्की में पहली परियोजना थी।<ref name=bloomberg2012>{{cite web| url=https://www.bloomberg.com/news/2012-12-19/emaar-obtains-500-million-financing-facility-for-turkey-project.html| title=Emaar Obtains $500 Million Financing Facility for Turkey Project| first=Arif | last=Sharif| date=19 December 2012| publisher=Bloomberg| access-date=18 September 2014}}</ref> इस परियोजना का पहला चरण 2007 तक पूरा कर लिया गया था, जिसमें इस्तांबुल के बाहर लक्जरी विला और वाणिज्यिक स्थानों का विकास शामिल था।<ref name=pbs /> इसके बाद, 2012 में एमार ने एमार स्क्वायर परियोजना का विकास शुरू किया, जिसमें तुर्की का सबसे बड़ा शॉपिंग मॉल और एक पाँच सितारा होटल बनाना शामिल था।<ref name=bloomberg2012 /> 2013 में, एमार प्रॉपर्टीज की पूर्ण स्वामित्व वाली सहायक कंपनी एमार तुर्की ने इस्तांबुल में द एड्रेस रेसिडेंस, एमार स्क्वायर लॉन्च किया।<ref>{{cite web|url=http://www.ttgmena.com/Emaar-Turkey-launches-The-Address-Residences-in-Istanbul-sales/ |title=Emaar Turkey launches The Address Residences in Istanbul sales |date=4 March 2013 |publisher=TTG Mena |access-date=19 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219205736/http://www.ttgmena.com/Emaar-Turkey-launches-The-Address-Residences-in-Istanbul-sales/ |archive-date=19 February 2015 }}</ref> अंततः, 2017 में एमार स्क्वायर मॉल जनता के लिए खोल दिया गया।<ref>{{cite news |title=Emaar Square Mall in Turkey opens |url=https://www.khaleejtimes.com/business/retail/emaar-square-mall-in-turkey-opens |access-date=21 June 2021 |work=Khaleej Times |language=en}}</ref> ===इराकी कुर्दिस्तान=== डाउनटाउन एरबिल, एरबिल में एक बड़े पैमाने पर विकसित किया जा रहा मिश्रित उपयोग परिसर है। इस परियोजना को 2013 में एमार प्रॉपर्टीज़ द्वारा लॉन्च किया गया था और यह लगभग 541,000 वर्ग मीटर के क्षेत्र को कवर करती है।<ref>[http://www.emaar.com/index.aspx?page=emaarinternational-Erbil Emaar Erbil], Emaar Properties Website. Retrieved 2014-01-30</ref> इस परिसर में आवासीय अपार्टमेंट, होटल, और एक शॉपिंग मॉल सहित विभिन्न उपयोगों के लिए स्थान निर्धारित किया गया है, जिससे यह क्षेत्र आर्थिक और सामाजिक रूप से महत्वपूर्ण बन जाएगा। ===पाकिस्तान=== क्रिसेंट बे, कराची के डिफेंस क्षेत्र में स्थित एक 108 एकड़ (लगभग 440,000 वर्ग मीटर) का निर्माणाधीन अपस्केल मिक्स-यूज़ ओशनफ्रंट डेवलपमेंट है। इस परियोजना को पाकिस्तान की सबसे बड़ी और सबसे महत्वाकांक्षी रियल एस्टेट परियोजनाओं में से एक माना जाता है, जिसकी अनुमानित लागत लगभग 2.4 बिलियन अमेरिकी डॉलर है। क्रिसेंट बे में आवासीय और व्यावसायिक उपयोग के लिए ऊँची और मध्यम ऊँचाई वाली कई मीनारें विकसित की जा रही हैं। इसके अतिरिक्त, एक शॉपिंग सेंटर, एक पाँच सितारा बीचफ्रंट होटल, और परियोजना के केंद्र में स्थित एक प्रमुख टावर इस विकास का हिस्सा हैं।<ref>{{Cite web|url=https://tribune.com.pk/story/204627/dha-takes-over-crescent-bay-project-on-the-rocks/|title=DHA takes over: Crescent Bay project on the rocks|date=July 8, 2011|website=The Express Tribune}}</ref> यह परियोजना कराची की शहरी रूपरेखा में एक आधुनिक और भव्य आयाम जोड़ने के उद्देश्य से तैयार की गई है। इसके अलावा, एमार की पाकिस्तान में एक और प्रमुख परियोजना कैन्यन व्यूज़ है, जो इस्लामाबाद में स्थित है।<ref>{{Cite web|url=https://emaarpakistan.pk/canyon-views-islamabad/|title=Canyon Views Islamabad|access-date=28 मई 2025|archive-date=27 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127072321/https://emaarpakistan.pk/canyon-views-islamabad/|url-status=dead}}</ref> यह परियोजना भी उच्च गुणवत्ता वाले आवासीय विकास पर केंद्रित है और पाकिस्तान में एमार की बढ़ती उपस्थिति का एक और उदाहरण है। ==प्रबंध== * मोहम्मद अलब्बर, संस्थापक और अध्यक्ष<ref>{{Cite web |title=Propriétés EMAAR |url=https://sekenkoum.com/fr/blog/who-is-the-owner-of-emaar-properties#:~:text=N%C3%A9%20le%208%20novembre%201956,d'EMAAR%20Properties%20en%201997.}}</ref> * अमित जैन, सीईओ<ref>{{Cite web |title=Amit Jain Corporate Office, Emaar Properties |date=12 August 2024 |url=https://gulfbusiness.com/lists/most-influential-indians-in-the-region-2024/amit-jain/#:~:text=Amit%20Jain%20has%20played%20a,him%20under%20the%20Corporate%20Office. |access-date=28 मई 2025 |archive-date=23 जुलाई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723143839/https://gulfbusiness.com/lists/most-influential-indians-in-the-region-2024/amit-jain/#:~:text=Amit%20Jain%20has%20played%20a,him%20under%20the%20Corporate%20Office. |url-status=dead }}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == == सन्दर्भ == [[श्रेणी:दुबई स्थित कंपनियाँ]] [[श्रेणी:गगनचुम्बी इमारतें]] [[श्रेणी:1997 में स्थापित समूह कंपनियाँ]] [[श्रेणी:अमीराती ब्रांड]] 1c5rpi8moxjciox6kz1gzv6tvc6j634 कृष्णनंदन पासवान 0 1283132 6635838 6086529 2026-10-31T10:17:51Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635838 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = कृष्णनंदन पासवान | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1965|1|5|df=y}} | birth_place = [[हरसिद्धि]], [[बिहार]], [[भारत]] | office = कैबिनेट मंत्री, [[बिहार]] सरकार | governor = [[राजेन्द्र अर्लेकर]] | 1blankname = [[बिहार के मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | 1namedata = [[नीतीश कुमार]] | term_start = 15 मार्च 2024 | office1 = [[विधायक]], [[बिहार विधानसभा]] | term_start1 = 2020 | predecessor1 = राजेन्द्र कुमार | constituency1 = [[हरसिद्धि]] | term_start2 = 2010 | term_end2 = 2015 | predecessor2 = महेश्वर सिंह | successor2 = राजेन्द्र कुमार | constituency2 = [[हरसिद्धि]] | term_start3 = 2005 | term_end3 = 2010 | predecessor3 = सुरेन्द्र चन्द्र | successor3 = अवधेश कुशवाह | constituency3 = [[पिपरा]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | residence = [[बिहार]] | occupation = [[राजनीतिज्ञ]] }} '''कृष्णनंदन पासवान''' (जन्म: 5 जनवरी 1965) एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञ और [[बिहार विधान सभा]] के सदस्य हैं । उन्होंने [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020|2020 के बिहार विधान सभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा के]] टिकट पर हरसिद्धि विधानसभा क्षेत्र से चुनाव जीता । <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/bihar-assembly-elections-2020/dr-cn-gupta-chapra-candidate-s04a118c01/|title=Dr CN Gupta Election Result Chapra Live: Assembly (Vidhan Sabha) Election Results 2020 Dr CN Gupta Chapra Seat|website=News18|access-date=2021-01-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/bihar-assembly-elections-2020/krishnanandan-paswan-harsidhi-candidate-s04a013c01/|title=Krishnanandan Paswan Election Result Harsidhi Live: Assembly (Vidhan Sabha) Election Results 2020 Krishnanandan Paswan Harsidhi Seat|website=News18|access-date=2021-01-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/bihar-elections-candidate/krishnanandan-paswan-10969.html|title=Bihar Elections 2020 Candidate {{!}} Krishnanandan Paswan {{!}} Harsidhi (sc)|last=Live|first=A. B. P.|website=news.abplive.com|language=en|access-date=2021-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201000416/https://news.abplive.com/bihar-elections-candidate/krishnanandan-paswan-10969.html|archive-date=1 फ़रवरी 2021|url-status=dead}}</ref> उससे पूर्व वे 2005 में पिपरा विधानसभा<ref>{{Cite news|url=https://hindi.oneindia.com/pipra-purvi-champaran-assembly-elections-br-17/|title=पिपरा अब तक विधानसभा चुनाव परिणाम}}</ref> तथा 2010 में हरसिद्धि<ref>{{Cite news|url=https://www.tv9hindi.com/state/bihar/harsidhi-vidhan-sabha-seat-news-old-results-assembly-candidates-list-bihar-election-2020-322705.html|title=हरसिद्धि विधानसभा क्षेत्र कौन जीता कौन हारा}}</ref> से विधायक रह चुके है. पुत्र - कुंदन कुमार पासवान ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिहार विधानसभा सदस्य]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ioioi8unydks40kilwiophwnjmlp0qt अंजन बंद्योपाध्याय 0 1284049 6635726 6633730 2026-10-31T06:20:17Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635726 wikitext text/x-wiki अंजन बंद्योपाध्याय या अंजन बनर्जी (24 अगस्त 1965 - 16 मई 2021) एक भारतीय बंगाली पत्रकार थे, जिन्होंने आनंदबाजार पत्रिका, ईटीवी बांग्ला, आकाश बांग्ला, ज़ी 24 घंटा, टीवी9 बांग्ला जैसे विभिन्न समाचार और मीडिया चैनलों के लिए काम किया। वे पश्चिम बंगाल के मुख्य सचिव अलपन बंद्योपाध्याय के छोटे भाई थे ।<ref name="Ei Samay">{{cite news |title=করোনায় আক্রান্ত হয়ে প্রয়াত সাংবাদিক অঞ্জন বন্দ্যোপাধ্যায় |url=https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/kolkata-news/veteran-journalist-anjan-bandopadhyay-passed-away-after-being-infected-in-covid-19/articleshow/82688406.cms |access-date=16 May 2021 |work=EI Samay |language=bn |archive-date=16 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516174344/https://eisamay.indiatimes.com/west-bengal-news/kolkata-news/veteran-journalist-anjan-bandopadhyay-passed-away-after-being-infected-in-covid-19/articleshow/82688406.cms |url-status=dead }}</ref> <ref name="Yahoo">{{cite news |title=Television journalist Anjan Bandyopadhyay dies |url=https://in.news.yahoo.com/television-journalist-anjan-bandyopadhyay-dies-193652820.html |access-date=16 May 2021 |work=in.news.yahoo.com |language=en-IN}}</ref><ref name="Millenium Post">{{cite news |title=Anjan Bandyopadhyay, Arindam Sarkar no more |url=http://www.millenniumpost.in/kolkata/anjan-bandyopadhyay-arindam-sarkar-no-more-440420 |access-date=16 May 2021 |work=www.millenniumpost.in |date=17 May 2021 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Team|first=IndiaReal Web|date=2020-06-01|title=Journalism Doesn’t Depend on Media Platforms : Anjan Bandyopadhyay|url=https://indiareal.in/?p=23922&lang=en|access-date=2021-05-18|website=IndiaReal I English I News|language=en-US|archive-date=18 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518093737/https://indiareal.in/?p=23922&lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|title=TV9 Bangla editor Anjan Bandyopadhyay's departure raises hackles|work=India Television|url=https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/news-broadcasting/tv9-bangla-editor-anjan-bandyopadhyays-departure-raises-hackles-201217}}</ref> <ref>{{Cite news|others=PTI|date=2021-05-17|title=Television journalist Anjan Bandyopadhyay dies aged 56|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/television-journalist-anjan-bandyopadhyay-dies-aged-56/article34575078.ece|access-date=2021-05-18|issn=0971-751X}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== अंजन बंद्योपाध्याय ने कोलकाता के प्रेसीडेंसी कॉलेज से बंगाली साहित्य में स्नातक और मास्टर डिग्री पूरी की। उन्होंने १९८१ में रामकृष्ण मिशन विद्यालय, नरेंद्रपुर से माध्यमिक परीक्षा उत्तीर्ण की। उन्होंने स्नातक और स्नातकोत्तर दोनों में प्रथम श्रेणी प्राप्त की। उनका 33 साल से अधिक का पत्रकारिता करियर था। करियर की शुरुआत में उन्होंने आनंदबाजार पत्रिका, ईटीवी बांग्ला, आकाश बांग्ला और ज़ी 24 घंटा आदि जैसे समाचार मीडिया और चैनलों के लिए काम किया। २०१५ में उन्होंने ज़ी २४ घंटा से इस्तीफा दे दिया और आनंदबाजार पत्रिका (डिजिटल) में शामिल हो गए। वह ज़ी 24 घंटा . में फिर से शामिल हुएनवंबर 2020 में। ज़ी 24 घंटा में फिर से शामिल होने से पहले, वह टीवी 9 बांग्ला के पहले संपादक के रूप में भी जुड़े थे। ==मृत्यु== अंजन बंद्योपाध्याय को अप्रैल 2021 में कोविड -19 के कारण अस्पताल में भर्ती कराया गया था। वह ठीक हो गए और कुछ दिनों के बाद उन्हें छुट्टी दे दी गई। मई के मध्य में, उनका स्वास्थ्य फिर से बिगड़ गया और उन्हें दूसरी बार बुखार के साथ अस्पताल में भर्ती कराया गया। 16 मई 2021 को कोलकाता के एक निजी अस्पताल में उनका निधन हो गया। उनके परिवार में उनकी मां, पत्नी और बेटी हैं। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारत में COVID-19 महामारी से मौतें]] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के पत्रकार]] ezusr1vcte5f5aghvffheyu9ujyhwic सदस्य वार्ता:Max 3 1293203 6635860 6633298 2026-10-31T11:22:12Z Tayalg 954583 /* Request to restore deleted page (Vivek Atreya / Vivek Atreya) */ नया अनुभाग 6635860 wikitext text/x-wiki {{Archives|auto=yes|search=yes}} ==प्रबंधक समीक्षा== <!--यह भाग सदस्य:Riteze/प्रस साँचे को प्रतिस्थापित करके बनाया गया है --> आपने हाल ही में प्रबंधक {{noping|संजीव कुमार}} से [[सदस्य_वार्ता:संजीव कुमार#बॉट से ब्लॉक हटाने हेतु निवेदन|वार्तालाप]] किया, जिसमें नवीनतम टिप्पणी को 7 दिन हो चुके हैं। उम्मीद है कि उक्त वार्तालाप से आप संतुष्ट हुए होंगे। किसी प्रबंधक के प्रति संतुष्ट या असंतुष्ट होने पर सदस्यगण [[विकिपीडिया:चौपाल/प्रबंधक समीक्षा]] पृष्ठ पर अपना मत दर्ज कर सकते हैं। -[[User Talk:Riteze|<span style="color:green;">Riteze</span><sup>वार्ता</sup>]] 07:20, 30 मार्च 2025 (UTC) :Riteze जी, कृपया बार-बार एक ही संदेश न छोड़ें। मैंने संदेश पढ़ लिया है और यदि टिप्पणी करनी होती तो अब तक कर चुका होता। दोनों प्रबंधक अपना काम कर रहे हैं और यदि आपको शिकायत है तो उचित स्थान पर लिखें। – [[User:DreamRimmer|<big style="color:black; font-family: Tahoma">'''DreamRimmer'''</big>]] ('''[[User talk:DreamRimmer|वार्ता]]''') 07:26, 30 मार्च 2025 (UTC) == सुधार अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, जैसे की मेरे वार्ता पृष्ठ पर मैं आपके सन्देशों को देख रहा था, मुझे लगता है यह समस्या भी आप सुधार दोगे। सन्दर्भों में आ रही कुछ समस्या को सुधारने के क्रम में साथी प्रबन्धक ने [[मॉड्यूल:Citation]] में कुछ सुधार किये। इससे वो समस्या तो दूर हो गयी लेकिन एक अन्य समस्या आने लग गयी। लेखों में माह के नाम के लिए अलग-अलग वर्तनियाँ काम में ली गयी हैं। इसी तरह उपरोक्त बदलाव के बाद मैंने भी यहाँ सुधार का प्रयास किया। मैंने [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] और [[मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] में सुधार किया। अब ये sandbox वाली तिथियाँ ले रहा है जो सम्भवतः कहीं पाथ सुधारने से ठीक हो जायेगा। समस्या यह है कि यहाँ पर हिन्दी माह के नाम "फरवरी" (बिना नुक्ता के), "एप्रिल" (कम प्रचलन वाली वर्तनी), "सितम्बर", "अक्तुबर", "नवंबर" और "दिसंबर" (क्रम में बाद में लिखे गये) लिखने पर सन्दर्भों में त्रुटि आ रही है। क्या आप इस त्रुटि को सुधारने का प्रयास कर सकते हैं? आप चाहें तो किसी भी लेख में {{tl|cite web}} साँचा लगायें और <code>date</code>, <code>archive-date</code> या <code>access-date</code> प्राचलों को "1 एप्रिल 2025" मान देकर देखें। जैसे <nowiki>{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025}}</nowiki><span style='color:green;'>☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style='color:Magenta;'>संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style='color:blue;'>✉✉</span>]]) 06:25, 7 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 10:57, 7 जुलाई 2025 (UTC) ::नमस्ते DreamRimmer जी, एक समस्या अभी भी आ रही है। <code>archive-date</code> प्राचल में यदि दिनांक के अंक देवनागरी में हैं तो यह नहीं पहचान पा रहा है और त्रुटि आ रही है। जैसे [[मालपुरा विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] के तीसरे सन्दर्भ में है।<!--{{cite web|url=https://example.com|title=उदाहरण|date=1 एप्रिल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709000000/http://example.com |archive-date=9 जुलाई 2025|access-date=९ जुलाई २०२५}}--> ::इसी क्रम में मुझे एक और समस्या याद आ रही है जिसके सुधरने की मैंने आशा छोड़ रखी है। Vector 2010 स्किन में सबसे उपर एक अंक परिवर्तक दिखाई देता था लेकिन अब नवीन स्किन में वो नहीं दिखाई देता। उसमें किसी भी पृष्ठ पर अंकों को देवनागरी/अंग्रेज़ी में परिवर्तित करने का विकल्प मिलता था। इसे उदाहरण के रूप में मैंने एक स्क्रीनशॉट [https://streamable.com/408p0v यहाँ] पर डाला है, आप चाहें तो किसी भी पृष्ठ के यूआरएल में <code>?useskin=vector</code> लिखकर देख सकते हो। मोबाइल में मुझे <s>लॉगिन करने से पहले</s> यह विकल्प दिखाई देता है <s>लेकिन लॉगिन करते ही दिखाई देना बंद हो जाता है।</s> हालांकि मोबाइल में मीन्यू में दिखाई देता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 9 जुलाई 2025 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: हालाँकि मैंने इस गैजेट स्क्रिप्ट में कुछ नोड्स से जुड़ी समस्याएँ अवश्य देखी हैं, लेकिन मुझे पोर्टलेट से संबंधित कोई विशेष परेशानी नज़र नहीं आई। यह गैजेट जिस ID को लक्षित करके मेन्यू में लिंक जोड़ता है, वह DOM में मौजूद है और मेरे लिए सही प्रकार से कार्य कर रहा है। कृपया एक बार अपनी वरीयताओं में जाकर यह जाँच लें कि “अंक परिवर्तक” सक्षम है या नहीं। मैंने इस गैजेट को मीडियाविकि के अनुसार अद्यतन किया था, परंतु उसमें कुछ दिक्कतें आने के कारण उसे पुनः पहले की स्थिति में लौटा दिया गया है। मैंने अपने उपयोगकर्ता पृष्ठ पर इसका परीक्षण भी किया, किंतु मुझे कोई स्पष्ट समस्या दिखाई नहीं दी। मुझे लगता है कि यह कोई सर्वर-साइड समस्या नहीं, बल्कि क्लायंट-साइड समस्या है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 01:16, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, क्या आपको "अंक परिवर्तक" दिखाई दे रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरे लिए यह ठीक काम कर रहा है और पोर्टलेट लिंक भी दिख रहा है, शायद यह समस्या आपको ही आ रही है। अगर यह आपके लिए काम नहीं कर रहा है तो आप इसे वरीयताओं से अक्षम करके अपने common.js से लोड करके देख सकते हैं: <code>mw.loader.load('//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=मीडियाविकि:Gadget-Numeral_converter.js&action=raw&ctype=text/javascript');</code> Archivedate की समस्या के लिए या तो मुझे देवनागरी अंकों को समझने के लिए नया पार्सर जोड़ना होगा या फिर अरबी अंकों के लिए कोई उपनाम अलियास बनाकर काम चलाया जा सकता है, मैं कोशिश करता हूँ कि इसे वैसे ही काम करने लायक बना सकूँ। अभी मैं कंप्यूटर पर हूँ और अगले कुछ घंटों तक ऑनलाइन ही रहूँगा तो आपको अपडेट दूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 04:38, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::[[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration/sandbox]] और [[:मॉड्यूल:Citation/CS1/Configuration]] पर <code>local_digits</code> में नागरी अंक लिखे हुए हैं और इसी कारण <code>date</code> और <code>access-date</code> के साथ काम कर रहा है। <code>archive-date</code> में इस दिनांक की तुलना <code>archive-url</code> के मान से जाँचता है जहाँ <nowiki>https://web.archive.org/web/<संख्यात्मक_मान>/http://example.com</nowiki> में जो <nowiki><संख्यात्मक_मान></nowiki> पहले चार अंक वर्ष, बाद के 2 अंक माह और उसके बाद के 2 अंक दिन को बताते हैं। ::::::अंक परिवर्तक वाला आप कोई स्क्रीनशॉट दिखा सकते हो क्या? नयी स्किन में ये कहाँ दिखाई दे रहा है? हो सकता है मैंने ढ़ंग से ध्यान नहीं दिया हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) :::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मुझे [https://ibb.co/99swZbhx Vector 2022] और [https://ibb.co/bM5cp3cC Vector 2010] दोनों में यह ठीक से दिखाई दे रहा है। "archivedate" वाली समस्या भी ठीक कर दी गई है। मैंने check_date फ़ंक्शन से पहले archive-date और archive-url की तारीख़ों में देवनागरी अंकों को आंतरिक रूप से मानक ASCII अंकों में बदल दिया है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:03, 10 जुलाई 2025 (UTC) ::::::::ओह! यहाँ सम्भवतः मैंने ध्यान ही नहीं दिया था। ये दिखाई दे रहा है। लेकिन इसके लिए लॉगिन होना आवश्यक है। vector 2010 वाला बिना लॉगिन के दिखाई देता था। जबकि गैजेट डेफिनेशन में इसे डिफॉल्ट रखा गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:31, 10 जुलाई 2025 (UTC) नमस्ते DreamRimmer जी, [[सिराक्यूज विश्वविद्यालय]] नामक लेख में यदि {{tl|authority control}} जोड़ा जाता है तो "लुआ त्रुटि मॉड्यूल:Authority_control में पंक्ति 51 पर: attempt to call field '?' (a nil value)।" दिखाई दे रही है। समरूप त्रुटि कुछ अन्य लेखों पर भी हो सकती है। मैं इसका कारण नहीं खोज पाया हूँ। समय मिले तो इसे सुधारने की कोशिश कीजियेगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:13, 26 जुलाई 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[विशेष:Diff/6458414]] के साथ ठीक कर दिया गया हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 03:15, 27 जुलाई 2025 (UTC) == बॉट संचालक == मेरे बॉट खाते से toolforge पर आपकी ही स्क्रिप्ट चल रही हैं। अतः बेहतर होगा कि मैं आपको भी बॉट संचालक में जोड़ दूँ। वर्तमान में मैंने जो बॉट पासवर्ड वहाँ जोड़ रखा है उससे प्रबंधकीय कार्यों की अनुमति नहीं है अतः आप केवल वो कार्य ही कर पावोगे जिनमें प्रबंधन अधिकार नहीं हैं। आवश्यकता पड़ी तो प्रबंधन अधिकार भी उसमें अद्यतन कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त आप अन्य विकिपीडियाओं पर भी बॉट चला सकते हैं जिनपर बॉट फ्लैग है। क्या आपको यह उचित लग रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:41, 25 अगस्त 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, सुझाव के लिए धन्यवाद। आपका बॉट जिन अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर सक्रिय है, उनमें मेरी रुचि कम ही रही है। आपकी टूलफ़ोर्ज़ एक्सेस से मैं हिंदी विकिपीडिया पर स्वयं कोई कार्य नहीं करना चाहता, लेकिन यदि आवश्यकता हुई तो आपसे पूछकर कार्य कर सकता हूँ। वैसे भी आप हमेशा सक्रिय रहते ही हैं, इसलिए कोई भी काम होगा तो उसका कोड आपके साथ साझा कर दूँगा। यदि किसी सुधार की आवश्यकता हुई या कोई आवश्यक कार्य सामने आया तो कर लूँगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:56, 25 अगस्त 2025 (UTC) == core का कोड उपयोग करने में समस्या == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं toolsforge पर <code>pywikibot-core</code> का कोड काम में लेना चाहता हूँ। लेकिन जैसे ही मैं कोई कमांड देता हूँ तो वहाँ यह त्रुटि आ रही है: <pre>No module named 'packaging' Please install it with &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;pip install packaging</pre><br> मैं इसे इंस्टॉल भी नहीं कर पा रहा हूँ। जब मैं <code>source pwbvenv/bin/activate</code> कर चुका हूँ तब इसकी अलग से आवश्यकता होगी क्या? हालांकि मैंने अन्य किसी स्क्रिप्ट की इन दिनों जाँच नहीं की है अतः पता नहीं कि अन्य कोई समस्या है या नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 24 सितंबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने इसे ठीक कर दिया है। अब आप फिर से कोशिश करें। यह दिक्कत पिछले कुछ दिनों से कई लोगों को आ रही है। समझ नहीं आता कि pip बार-बार क्यों टूट जाता है। वर्चुअल एनवायरनमेंट पुराना हो तब भी यह समस्या नहीं होनी चाहिए, क्योंकि हम Python 3.11 का इस्तेमाल कर रहे हैं। यह अभी भी नया वर्ज़न है। भले ही अब 3.13 आ गया है, लेकिन 3.11 भी पूरी तरह सपोर्टेड है, इसलिए दिक्कत नहीं आनी चाहिए थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 18:22, 24 सितंबर 2025 (UTC) == आमेर दुर्ग == मेरे प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने सिर्फ स्रोत्र जोड़ा है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:14, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]]: मैं देख रहा हूँ कि आप कई लेखों में मीणा जाति का प्रचार करने की कोशिश कर रहे हैं। कृपया जातीय योद्धा जैसे संपादन न करें, अन्यथा आपका यह कठपुतली खाता अवरुद्ध किया जा सकता है। आशा है आप सकारात्मक योगदान देने का प्रयास करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:21, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मेरा मक़सद स्रोतों के माध्यम से लेख को अच्छा बनाने का प्रयास है। [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:27, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) ::प्रिय मित्र @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जैसे मैं मीणा समुदाय के चांदा वंश के लिए पृष्ठ तैयार करने के लिए तीन स्रोतों का उपयोग कर रहा हूँ, लेकिन कुछ समस्याओं का सामना कर रहा हूँ। ::1. Rulers, Criminals and Denotified Tribe: A Historical Journey of the Meenas ::2. Origin Of Kachcwaha In Dhundhar Region of Rajasthan ::3. Evolution, extension and consolidation of meena tribe [[सदस्य:Karsan Chanda|Karsan Chanda]] ([[सदस्य वार्ता:Karsan Chanda|वार्ता]]) 08:32, 3 अक्टूबर 2025 (UTC) == लेख विकिडेटा से जोड़ने के लिए == नमस्ते, क्या आप मेरे द्वारा प्रतियोगिता में बनाए गए लेखों को विकिडेता से जोड़ने में मदद कर सकते हैं? मैं इन्हें जोड़ नहीं पा रही क्योंकि शायद ये सुरक्षित हैं। लेख हैं [[ए मिडसमर नाइट्स ड्रीम]], [[गुलामी उन्मूलन आंदोलन]], [[गेम शो]], [[फोटो जर्नलिज़्म]], [[टाक शो]]। [[सदस्य:RichaD|RichaD]] ([[सदस्य वार्ता:RichaD|वार्ता]]) 14:00, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) :@[[सदस्य:RichaD|RichaD]]: {{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 14:29, 9 अक्टूबर 2025 (UTC) == पृष्ठ पुनर्स्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == मैं Cinemaniac007 हूँ। आपने ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को CSD A2 के अंतर्गत हटाया था। मैंने अब अपने सदस्य पृष्ठ पर स्पष्ट COI disclosure जोड़ दिया है। कृपया ‘अरिन पाल’ पृष्ठ को मेरी व्यक्तिगत सैंडबॉक्स में (Userfy) पुनर्स्थापित कर दें ताकि मैं उसमें तटस्थ भाषा और विश्वसनीय स्रोत जोड़कर सुधार कर सकूँ। धन्यवाद। [[सदस्य:Cinemaniac007|Cinemaniac007]] ([[सदस्य वार्ता:Cinemaniac007|वार्ता]]) 13:50, 20 नवम्बर 2025 (UTC) == नए साल की शुभकामनाएँ == <div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;"> '''DreamRimmer जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!''' यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए। हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद। [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]] [[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:19, 1 जनवरी 2026 (UTC) </div> :धन्यवाद। आपको भी नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:03, 1 जनवरी 2026 (UTC) ==हिंदी विकिस्रोत पर लोकल फाइल अपलोड के संबंध में== नमस्कार DreamRimmer जी! आपसे एक सहायता चाहिए थी। हिंदी विकिस्रोत पर फाइलें इस प्रकार लोकली अपलोड नहीं हो पा रहीं, जिससे कि उन्हें OCR किया जा सके। चूंकि <nowiki>{{PD-India}}</nowiki> फाइलों को कॉमन्स पर अपलोड नहीं किया जाना चाहिए इसलिए उन्हें लोकली अपलोड करने के लिए यह आवश्यक है। शायद यह काम फैब्रिकेटर पर हो सके। यदि आप इसमें कुछ सहायता कर सकें तो बताइएगा। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 04:30, 2 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, ज़रूर। इसके लिए दो काम करने होंगे। पहला, विकिस्रोत की चौपाल पर एक प्रस्ताव लाना होगा, ताकि हम उसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकें। दूसरा, हमें एक [[m:Non-free content#Exemption Doctrine Policy|Exemption Doctrine Policy]] की आवश्यकता होगी। इसके उदाहरण के लिए आप [[:en:Wikipedia:Non-free content criteria|Wikipedia:Non-free content criteria]] देख सकते हैं। यह नीति तैयार हो जाने के बाद हम इसे प्रस्ताव के साथ ही समुदाय के सामने रख सकते हैं और फिर दो सप्ताह बाद इसे फ़ैब्रिकेटर पर ले जा सकते हैं। शेष काम मैं संभाल लूँगा। प्रस्ताव आप कुछ इस तरह लिख सकते हैं: {{tq|मैं सभी सदस्यों के लिए स्थानीय अपलोड सक्षम किए जाने का प्रस्ताव रख रहा हूँ, क्योंकि {{tl|PD-India}} सामग्री कॉमन्स के लिए उपयुक्त नहीं है; अतः ऐसी फाइलों को स्थानीय रूप से अपलोड करने से OCR कार्य में सुविधा होगी। इसलिए मेरा प्रस्ताव है कि हिंदी विकिस्रोत पर स्थानीय अपलोड की सुविधा सक्षम की जाए। अपलोड कार्य [[En:Wikipedia:Non-free content|Wikipedia:Non-free content]] जैसी अपलोड नीतियों के अनुरूप किया जाएगा, जिससे फेयर यूज़ फ़ाइलों का भी स्थानीय अपलोड संभव हो सके। साथ ही, मैं Exemption Doctrine Policy नीति को भी समुदाय के समक्ष प्रस्तावित कर रहा हूँ। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है।}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:21, 3 फ़रवरी 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद आपका। मैं इस सप्ताहांत तक आपके सुझाव के अनुसार प्रस्ताव और नीति तैयार कर लेता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:38, 5 फ़रवरी 2026 (UTC) == प्रबन्धक नामांकन पृष्ठ पर अनुभाग सम्पादन == नमस्ते DreamRimmer जी, मैं देख पा रहा हूँ कि आपके वर्तमान नामांकन के पश्चात् [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर अनुभाग सम्पादन नहीं हो पा रहा है। मुझे ऐसा कोई साँचा या मैजिक वर्ड भी नहीं दिखाई दे रहा जिससे यह विकल्प बंद हो गया है। कृपया आप इस समस्या को देख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:29, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, अनुभाग संपादन काफी समय से बंद है। मैंने अपने आवेदन से पहले भी इसे बंद ही पाया था। इसका मुख्य कारण इस पृष्ठ पर प्रयुक्त [[विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष|शीर्ष साँचा]] है, जो पृष्ठ पर बॉर्डर जोड़ता है। मैंने बॉर्डर हटा दिया है, इसलिए अब यह सुविधा कार्य करने लगी है। DiscussionTools बॉर्डर के भीतर मौजूद टिप्पणियों और अनुभागों की पहचान नहीं कर पाता, इसी कारण यह काम नहीं करता। यदि हम पुनः बॉर्डर जोड़ते हैं, तो हम फिर से अनुभाग संपादन का उपयोग नहीं कर सकेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:06, 18 फ़रवरी 2026 (UTC) ::सुधार के लिए धन्यवाद। मैंने पृष्ठ का इतिहास देखा और ऐसे प्रतीत हुआ कि पिछली बार मैंने टिप्पणी अनुभाग सम्पादन से की थी। जो भी हो, मुझे वर्तमान स्वरूप भी ठीक लग रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:28, 19 फ़रवरी 2026 (UTC) == बिना सामग्री वाले लेख == नमस्ते DreamRimmer जी, क्या आप [[वितली गिन्ज़बर्ग]] जैसे लेखों को सूचीबद्ध करने का कोई तरिका जानते हैं? ऐसे पृष्ठों को [[:en:User:Dr_pda/prosesize.js|User:Dr pda/prosesize.js]] से देखने पर 10 से कब शब्द दिखाई देते हैं। ऐसे लेख या तो सामग्री रहित (बहुत कम) होते हैं या फिर एआई से निर्मित होते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:31, 17 मार्च 2026 (UTC) :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ऐसे ज्यादातर लेख विज्ञान से संबंधित हैं। अगर आपको सूची चाहिए, तो मैं दे सकता हूँ। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:46, 17 मार्च 2026 (UTC) ::हाँ, सूची बना दीजिएगा जिससे समय मिलने पर कम से कम 100 शब्द तो रख सकें। सम्भव है किसी प्रतियोगिता में शामिल करके कुछ विस्तार करवाया जाये।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:09, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय यह पृष्ठ विकिपीडिया में पहले से ही मौजूद है| :::[https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%9B%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%87_%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 छोटे पृष्ठ] :::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] मैंने 5000 लेखों को प्रोसेस किया, जिनमें अच्छी-खासी संख्या में लेख इस मापदंड में आ रहे हैं। अगर आपको और लेखों की जरूरत हो, तो याद दिला दीजिए। [[सदस्य:DreamRimmer/RandomPage]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 16:17, 17 मार्च 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय इन लेखों को आरोही या अवरोही क्रम में लिखने से इन्हें सुधारने में आसानी होगी| ::::धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:20, 17 मार्च 2026 (UTC) :::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपको सम्भवतः मेरा सन्देश समझ नहीं आया। :::::DreamRimmer जी, इस सूची के लिए धन्यवाद। यह मुझे उपयोगी सूची लग रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:33, 17 मार्च 2026 (UTC) == अधिकार के संबंध में == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय यह जानना चाहता हूं कि मैं किन-किन अधिकार के लिए नामांकन कर सकता हूं| अभी के योगदान पर [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC) :मेरा सुझाव है कि अभी कुछ समय आप नीतियों को अच्छी तरह समझने और जो सामान्य कार्य अभी कर रहे हैं, उसी पर ध्यान देने की कोशिश करें। आगे अनुभव और लगातार अच्छे योगदान के आधार पर अधिकारों के लिए नामांकन किया जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:07, 18 मार्च 2026 (UTC) == प्रश्न == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मैने [[1973 पेरिस ओपन - पुरुष एकल]] को हटाने का नामांकन किया है क्या ये मापदंड सही या कोई दूसरा मापदंड प्रयोग करूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:02, 20 मार्च 2026 (UTC) :आपने जो मापदंड लगाया है वह सही नहीं है। मैं आपकी जगह होता तो इसे हटाने के बजाय सुधारने का प्रयास करता। यदि इसे हटाने की बात है तो मेरे विचार से [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] अधिक उचित रहेगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:14, 20 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय, ::[[सदस्य वार्ता:Rambeer Vishwakarma]] इसे सुधरा तथा लेखक बर्बरता कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:03, 20 मार्च 2026 (UTC) ==माफ़ी चाहूंगा पर== नमस्ते DreamRimmer जी, [[ज्योति देशपांडे]] लेख को विकिपीडिया पर पृष्ठों को हटाने की नीति के अंतर्गत आपने हटा दिया था। लेकिन उसी समय मै इस लेख में सुधार कर रहा था। जब मैने बदलाव प्रकाशित किया, लेख फिर से बन गया है। यदि आप को लगता है की इस लेख को नहीं रखना है, तो माफ़ी चाहूंगा पर आपको लेख को हटाने का काम फिर से करना होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:12, 24 मार्च 2026 (UTC) :धर्मेंद्र जी, इसमें माफी की कोई आवश्यकता नहीं है, बल्कि सुधार के लिए आप धन्यवाद के पात्र हैं। मैंने पहले हटाए गए अवतरणों को पुनः स्थापित कर दिया है। मुझे नहीं लगता कि अब इसे हटाने की आवश्यकता है। बाकी यदि कोई अन्य प्रबंधक चाहे, तो इसे फिर से नामांकित कर सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 05:55, 24 मार्च 2026 (UTC) :{{Ping|चाहर धर्मेंद्र}} जी, नमस्ते! यदि आप किसी नये पृष्ठ को निर्मित कर रहे है या उसको सुधारने करना चाह रहे है, परन्तु उसमे कोई सामग्री न हो तो उस पृष्ठ पर <code>[[साँचा:निर्माणाधीन]]</code> जोड़ दे, जिससे कोई सदस्य उस पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित नहीं करेगा, परन्तु लेख में पर्याप्त मात्रा में सामग्री होनी ही चाहिए जिससे यह भी न प्रतीत हो की पृष्ठ पूर्ण रूप से रिक्त है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:32, 24 मार्च 2026 (UTC) == अनुरोध == DreamRimmer जी, नमस्ते! क्या आप मेरे सदस्य पृष्ठ को निर्माण से पूर्ण सुरक्षित कर सकते हो? क्यूंकि मैं यहां पर अपना सदस्य पृष्ठ निर्मित नहीं करना चाहता हूँ, अगर आप पूर्ण सुरक्षित कर दे अनंत समय के लिए तो यह मेरे लिए अच्छा रहेगा। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 06:48, 24 मार्च 2026 (UTC) :Cptabhiimanyuseven जी, मुझे नहीं लगता कि यह एक अच्छा विचार है, क्योंकि इससे भविष्य में इसे बनाने के लिए एक प्रबंधक की आवश्यकता पड़ेगी, जबकि अभी इसे सुरक्षित करने की कोई स्पष्ट आवश्यकता नहीं है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 07:17, 24 मार्च 2026 (UTC) ::DreamRimmer जी, यहाँ सदस्यपृष्ठ निर्मित करने का मेरे पास कोई कारण नहीं है, जिस विकी पर मुझे अपना सदस्यपृष्ठ निर्मित करना था वहां पर हमने निर्मित कर लिया है, परन्तु [[:en:WP:UPROT|WP:UPROT]] के अंतर्गत सदस्य के अनुरोध पर सदस्यपृष्ठ सुरक्षित किया जा सकता है, कृपया पुन: विचार करें। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 07:25, 24 मार्च 2026 (UTC) :::मुझे नहीं लगता कि आपके द्वारा दिया गया कारण वास्तविक एवं उचित आवश्यकता को दर्शाता है; यदि ऐसा होता, तो मैं इसे सुरक्षित कर देता। फिर भी, यदि आप इसके लिए आग्रह कर रहे हैं, तो मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं है। मैं केवल इतना कहना चाहूँगा कि इस प्रकार के निवेदन अनावश्यक रूप से हम दोनों का समय व्यर्थ करते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:12, 24 मार्च 2026 (UTC) == सूचना == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, पहले बता नहीं पाया परंतु [[https://hi.wikimedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 हिंदी wikimedia]] में मैं पहले भी लॉगिन नहीं कर पा रहा था, अब तो खैर अवरोधित हूं, जांच लें| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:44, 30 मार्च 2026 (UTC) :हिंदी विकिमीडिया पर खाता बनाने के लिए वहाँ के प्रबंधकों से अनुरोध करना पड़ता है और मुझे लगता है कि यह अभी आपके लिए उपयुक्त नहीं है। मेरा सुझाव है कि फिलहाल आप केवल विकिपीडिया पर ही ध्यान दें। मैंने देखा है कि आप ऐसे विषयों के लेखों का अनुवाद कर रहे हैं जिनकी आपको पर्याप्त जानकारी नहीं है। कृपया केवल उन्हीं विषयों पर कार्य करें जो सरल हों और जिनके बारे में आपको अच्छी समझ हो। आपने बहुत कम समय में कई गलतियाँ की हैं और वे अब भी लगातार हो रही हैं। यह आपके लिए ठीक नहीं होगा, क्योंकि हर बार सद्भावना मानकर बात को अनदेखा नहीं किया जा सकता। मुझे आशा है कि आप मेरी बातों पर ध्यान देंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 08:01, 30 मार्च 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, ::मैं अभी केवल उन पृष्ठों को सुधार रहा हूं जिन्हें संजीव कुमार जी ने टैग लगाकर चिन्हित किया है| और कुछ विकिपीडिया पर गलत संपादनों को सुधार देता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:07, 30 मार्च 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने लिखा '''गलत संपादनों को सुधार देता हूं।''' हाल ही में आप ने आखिरी लेख पारलैंगिक रतिचित्रण बनाया है। क्या आपको लगता है कि इस लेख में किसी सुधार की आवश्यकता है? :::“[[पारलैंगिक रतिचित्रण]]” जैसे संवेदनशील विषय पर लिखे गए लेख के संदर्भ में भी कुछ पहलुओं पर ध्यान देकर उसे और बेहतर बनाया जा सकता है। साथ ही, ऐसे विषयों में मर्यादित और संतुलित अभिव्यक्ति विशेष रूप से महत्वपूर्ण होती है। :::* मेरा उद्देश्य केवल यह सुनिश्चित करना है कि लेख अधिक सुसंगत, स्पष्ट और पाठकों के लिए उपयोगी बन सके। क्या आप ऐसा कर सकते है? :::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:54, 30 मार्च 2026 (UTC) == सदस्य अवरोधन नामांकन == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, सदस्य @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] बार बार चेतावनी के पश्चात् भी पृष्ठों में अपमानजनक सम्पादन कर रहे है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:37, 7 अप्रैल 2026 (UTC) :@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@महोदय, अब @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] इन्होंने [[कन्नौज]] पर अपमानजनक सम्पादन किया है| क्योंकि मै कन्नौज का निवासी हूँ| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:36, 7 अप्रैल 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त (Patrolling) कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक (Rollback) अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:31, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''{{int:please-translate}}'' Dear Wikimedian, We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner. [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026. * You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]] * '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST''' With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply. For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page. Warm regards, <br> on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team ''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)'' </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 अप्रैल 2026 (UTC) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कुछ बाहरी उपकरण == नमस्ते DreamRimmer जी, मैंने एक [[वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान#लेख की श्रेष्ठ लेख समीक्षा: पहला भाग|श्रेष्ठ लेख नामांकन की समीक्षा]] करते हुये पाया कि [https://citations.toolforge.org उद्धरण] और [https://link-dispenser.toolforge.org/ बाहरी कड़ियाँ] जाँच के उपकरण हिन्दी विकि के लिए उपलब्ध नहीं हैं। ये कार्य करने वाले पुराने उपकरण अब बंद हो चुके हैं। क्या इसका कोई अन्य विकल्प उपलब्ध है? इसके अतिरिक्त [https://gptzero.me एआई की सहायता] वाला उपकरण कैसे काम में लूँ, इसमें भी आपसे सहायता चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:56, 5 मई 2026 (UTC) :संजीव जी, उद्धरण टूल काफी समय से टूटा हुआ था और इसे हाल ही में नया मेंटेनर मिला है, इसलिए इसे फिलहाल हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाना मुश्किल है। इस टूल में कई महीनों से अनेक त्रुटियाँ थीं, जिन्हें अब नया मेंटेनर ठीक करने का प्रयास कर रहा है। इसका वेब इंटरफ़ेस अभी उपयोग योग्य नहीं है, लेकिन इसका गैजेट संस्करण हिंदी विकिपीडिया पर स्थापित किया जा सकता है। बाहरी कड़ियाँ जाँच उपकरण को भी जल्द हिंदी विकिपीडिया पर उपलब्ध करवाने की कोशिश करूँगा। एआई सहायता वाला उपकरण हिंदी भाषा के लिए पूरी तरह विश्वसनीय नहीं है, क्योंकि इसे मुख्य रूप से अंग्रेज़ी भाषा के डाटा पर प्रशिक्षित किया गया है। यहाँ तक कि अंग्रेज़ी के लिए भी इसे पूर्णतः भरोसेमंद नहीं माना जाता। फिर भी यदि आप इसके बारे में जानना चाहें, तो इसमें लॉगिन करने पर हर महीने 10,000 निःशुल्क टोकन मिलते हैं, जिनका उपयोग बेसिक और एडवांस जाँच में किया जा सकता है, जहाँ यह अपने सर्वोत्तम मॉडेल का उपयोग करके परिणाम देता है। इसके अतिरिक्त, अंग्रेज़ी और कुछ अन्य भाषा परियोजनाओं के लिए यह [https://wikipedia.gptzero.me/ यहाँ] पर निःशुल्क उपलब्ध है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 11:46, 6 मई 2026 (UTC) == खराब मशीनी अनुवाद ?== आपने हिन्दी विकिपीडिया पर आज [[प्रसन्नकुमार ठाकुर]] और [[योगेश चन्द्र बागल]] - ये दोनों लेख हटा दिये हैं। क्या आप इन दोनों में से कोई एक-एक वाक्य बता सकते हैं जो आपको 'खारब मशीनी अनुवाद' लग रहा हो? अन्यथा यदि आपने स्वयं न देखकर दूसरों के कहने या सूचना देने पर ये लेख हटायें हों, तो कृपया इनका पुनः ध्यानपूर्वक अवलोकन करें और बताएँ कि क्या ये सचमुछ 'खराब मशीनी अनुवाद' कहे जा सकते हैं? -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 15:44, 16 मई 2026 (UTC) : आपके उत्तर की प्रतीक्षा है। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 08:41, 23 मई 2026 (UTC) :: '''क्या यह प्रश्न उत्तर की अपेक्षा नहीं रखता ???'''05:24, 14 जुलाई 2026 (UTC) == बार-बार पुनर्निर्मित पृष्ठों की सुरक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार DreamRimmer जी, कृपया ‘[[दीनदयाल सोनी बाँदा]]’ एवं ‘[[दीनदयाल सोनी ‘स्वर्ण’]]’ पृष्ठों को भी सुरक्षित करने पर विचार करें। ये पृष्ठ पूर्व में कई बार हटाए जा चुके हैं, फिर भी इन्हें पुनः निर्मित किया जा रहा है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:17, 24 मई 2026 (UTC) == मुकेश मिश्र लेख हटाने से संबंधित पुनः समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार, @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मुकेश मिश्र जी का पृष्ठ दिए गए विश्वसनीय संदर्भों को देखे बिना हटाया गया प्रतीत होता है। लेख में राष्ट्रीय एवं क्षेत्रीय समाचार स्रोत जोड़े गए थे, जो विषय की उल्लेखनीयता को स्पष्ट करते हैं। कृपया एक बार संदर्भों की पुनः समीक्षा करें। यदि किसी स्रोत या सामग्री पर विशेष आपत्ति है तो कृपया उसे स्पष्ट करें, ताकि आवश्यक सुधार किया जा सके। विकिपीडिया पर किसी भी लेख के संबंध में चर्चा एवं सहमति की प्रक्रिया महत्वपूर्ण मानी जाती है, और ऐसे मामलों में संवाद पृष्ठ पर विस्तार से चर्चा करना उचित होता है। पुनः समीक्षा हेतु एवं लेख को वापस बहाल करने के लिए संदर्भ साथ में संलग्न कर रहा हूँ। # https://www.jagran.com/bihar/darbhanga-mukesh-mishra-bihars-karate-star-shines-nationally-40163302.html # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/delhi-national-karate-competition-committee-mukesh-mishra-137399763.html # https://m.haryana.punjabkesari.in/gurgaon/news/darbhanga-coach-mukesh-mishra-is-preparing-national-level-karate-players-2308191 # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/news/mukesh-from-darbhanga-becomes-bihar39s-first-wkf-accredited-karate-coach-136948544.html # https://www.livehindustan.com/bihar/darbhanga/story-mukesh-mishra-appointed-as-first-karate-coach-from-bihar-by-world-karate-federation-201768504241043.amp.html # https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/darbhanga/darbhanga-news-karate-coach-mukesh-mishra-india-team-philippines # https://www.bhaskar.com/local/bihar/darbhanga/darbhangasadar/news/bihar-karate-coach-mukesh-mishra-dehradun-national-competition-2026-137993454.html # https://www.wkf.net/files/pdf/documents/List%20WKF%20ACRC%20Coaches.pdf धन्यवाद [[सदस्य:Karatebr|Karatebr]] ([[सदस्य वार्ता:Karatebr|वार्ता]]) 03:39, 25 मई 2026 (UTC) == आईपी अवरोध अपवाद को नवीनीकृत करने के संदर्भ में == नमस्ते @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, मेरा 'आईपी अवरोध अपवाद' अधिकार 30 जून 2026 को समाप्त हो रहा है। इस अधिकार के बिना मुझे संपादन के दौरान बार-बार 'IP Block' की समस्या का सामना करना पड़ता है। चूँकि मैं विकिपीडिया पर लगातार सक्रिय हूँ, अतः मेरा आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया मेरे इस अधिकार को स्थायी या लंबी अवधि के लिए नवीनीकृत कर दें, ताकि मेरा संपादन कार्य सुचारू रूप से चलता रहे। सहायता के लिए धन्यवाद! --[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:00, 9 जून 2026 (UTC) :मुझे नहीं लगता कि अब इसकी कोई आवश्यकता है। आपका खाता अब वैश्विक रूप से अवरोधित नहीं है और जब तक आप लॉग-इन हैं, आपको संपादन करने में कोई समस्या नहीं आएगी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 17:03, 9 जून 2026 (UTC) == ड्राफ्ट:दीनदयाल सोनी - गूगल + विकिमीडिया साक्ष्य सहित संरक्षण हटाने हेतु == नमस्ते DreamRimmer जी, 1. `ड्राफ्ट:दीनदयाल सोनी` गूगल में इंडेक्स है। 2. Google AI उसे स्रोत मानकर सारांश बना रहा है। 3. `चित्र:Deendayal.jpg` 18 मई 2026 को विकिमीडिया कॉमन्स पर अपलोड होकर गूगल इमेज में टॉप पर है। [3 स्क्रीनशॉट संलग्न] ये तीनों साबित करते हैं कि विषय गूगल + विकिमीडिया द्वारा उल्लेखनीय माना जा चुका है। '''WP:GNG + WP:ANYBIO के 22 पक्के सबूत:''' 1. स्वदेश 28 May 2026 - पूरा पेज फीचर 2. अमर उजाला 7 बार: 2011-2026 3. दैनिक जागरण 4 बार: 2020-2026 4. हिन्दुस्तान 2 बार, 5. नवभारत टाइम्स, 6. दैनिक भास्कर 7. राज्यपाल पुरस्कार 3 सितम्बर 2005, प्रमाण-पत्र क्र. 16592 8. IG पुलिस प्रशंसा-पत्र जून 2021 9. आकाशवाणी छतरपुर 2017, 2019, 2025 10. "काव्य पुन्ज" 2019 + 9 अन्य सम्मान '''कुल: 21 मीडिया + 15 साल + राज्यपाल + IG + विकि फोटो + गूगल AI = WP:GNG 1100% पास''' कृपया संरक्षण हटाएं। मैं `{{COI|दीनदयाल सोनी}}` के साथ मुख्य नामस्थान में ले जाकर चित्र:Deendayal.jpg इन्फोबॉक्स में लगाऊंगा। <nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[विशेष:योगदान/&#126;2026-33987-01|&#126;2026-33987-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-33987-01|वार्ता]]) 06:15, 10 जून 2026 (UTC) == बार-बार जोड़ी जा रही बाहरी कड़ियों की समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्ते DreamRimmer जी, [[सदस्य:ViratNS]] के संपादनों का अवलोकन करने पर प्रतीत होता है कि उनके अनेक संपादनों में किसी न किसी प्रचारात्मक अथवा संदिग्ध बाहरी वेबसाइट की कड़ी जोड़ी जाती है। यह प्रवृत्ति चिंता का विषय है और इसकी समीक्षा की जानी चाहिए।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:28, 19 जून 2026 (UTC) :नमस्ते, :आपके संदेश और समीक्षा के लिए धन्यवाद। :मेरा उद्देश्य किसी प्रकार का प्रचार या बाहरी वेबसाइटों का प्रसार करना नहीं है। मैंने जिन संपादनों में बाहरी स्रोतों का उपयोग किया है, उनका उद्देश्य संबंधित विषयों में अनुपस्थित जानकारी को संदर्भ सहित जोड़ना था। यदि किसी संपादन में जोड़ा गया स्रोत विकिपीडिया की विश्वसनीय स्रोत नीति या बाहरी कड़ी दिशानिर्देशों के अनुरूप नहीं माना जाता है, तो मैं उस पर चर्चा करने तथा आवश्यक संशोधन या हटाने के लिए तैयार हूँ। :मैं आगे भी यह सुनिश्चित करने का प्रयास करूँगा कि केवल विषय से सीधे संबंधित, सत्यापन योग्य और उपयुक्त स्रोतों का ही उपयोग किया जाए। :धन्यवाद। [[सदस्य:ViratNS|ViratNS]] ([[सदस्य वार्ता:ViratNS|वार्ता]]) 08:42, 19 जून 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:ViratNS|ViratNS]]: मैंने आपके संपादन देखे हैं और उनमें से अधिकांश में ऐसे स्रोत जोड़े गए हैं जो विश्वसनीय प्रतीत नहीं होते तथा प्रचारात्मक प्रकृति के लगते हैं। इसके अतिरिक्त, आपने लेखों में AI/LLM द्वारा जनित प्रतीत होने वाली सामग्री भी जोड़ी है। इसलिए इसे आपकी अंतिम चेतावनी समझें। ::कृपया अपने संपादन में सुधार करें तथा केवल विश्वसनीय स्रोतों और गुणवत्तापूर्ण सामग्री का ही उपयोग करें। अन्यथा आपको संपादन करने से रोकना ही अंतिम उपाय होगा। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 09:01, 19 जून 2026 (UTC) :::नमस्ते DreamRimmer जी, :::आपकी टिप्पणी और समय देने के लिए धन्यवाद। :::यदि मेरे किसी संपादन में प्रयुक्त स्रोत विकिपीडिया की नीतियों और दिशानिर्देशों के अनुरूप नहीं हैं, तो मैं उन्हें पुनः समीक्षा करने तथा आवश्यकतानुसार संशोधित या हटाने के लिए तैयार हूँ। मेरा उद्देश्य किसी प्रकार का प्रचार करना नहीं है, बल्कि लेखों में उपलब्ध जानकारी को संदर्भ सहित विस्तारित करना था। :::AI/LLM द्वारा उत्पन्न सामग्री संबंधी आपकी टिप्पणी को भी मैं गंभीरता से लेता हूँ। आगे से मैं यह सुनिश्चित करने का प्रयास करूँगा कि जोड़ी जाने वाली सामग्री विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित हो, तटस्थ दृष्टिकोण में लिखी गई हो तथा विकिपीडिया की सामग्री नीतियों के अनुरूप हो। :::धन्यवाद। [[सदस्य:ViratNS|ViratNS]] ([[सदस्य वार्ता:ViratNS|वार्ता]]) 09:03, 19 जून 2026 (UTC) <blockquote>नमस्ते DreamRimmer जी, मेरे सदस्य वार्ता पृष्ठ (Doharesamaj1992) को हटाने के संबंध में यह संदेश है। मैं विकिपीडिया पर नया हूँ और मुझे यहाँ की नीतियों (विशेषकर वेब होस्ट के रूप में दुरुपयोग नीति) की पूरी जानकारी नहीं थी। अनजाने में हुई इस गलती के लिए मुझे खेद है। कृपया मुझे मार्गदर्शन दें कि मुझे क्या सुधार करना चाहिए ताकि मैं भविष्य में विकिपीडिया के नियमों के अनुसार सही योगदान दे सकूँ। धन्यवाद।</blockquote>[[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:04, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Doharesamaj1992 == <blockquote>नमस्ते DreamRimmer जी, मेरे सदस्य वार्ता पृष्ठ (Doharesamaj1992) को हटाने के संबंध में यह संदेश है। मैं विकिपीडिया पर नया हूँ और मुझे यहाँ की नीतियों (विशेषकर वेब होस्ट के रूप में दुरुपयोग नीति) की पूरी जानकारी नहीं थी। अनजाने में हुई इस गलती के लिए मुझे खेद है। कृपया मुझे मार्गदर्शन दें कि मुझे क्या सुधार करना चाहिए ताकि मैं भविष्य में विकिपीडिया के नियमों के अनुसार सही योगदान दे सकूँ। धन्यवाद।</blockquote>[[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:12, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Doharesamaj1992 == नमस्ते, मुझे विकिपीडिया की नीतियों की पूरी जानकारी नहीं थी। कृपया मुझे बताएं कि मेरे वार्ता पृष्ठ पर ऐसी क्या सामग्री थी जिससे नियमों का उल्लंघन हुआ, ताकि मैं भविष्य में ऐसी गलती न दोहराऊँ।" आपने अनुरोध है कि '''प्रयोगपृष्ठ (User Sandbox)''' में स्थानांतरित (Restore to Sandbox) कर दें, ताकि में उसमें सुधार कर सकूं। धन्यवाद [[सदस्य:Doharesamaj1992|Doharesamaj1992]] ([[सदस्य वार्ता:Doharesamaj1992|वार्ता]]) 04:30, 12 जुलाई 2026 (UTC) == Wikidata item से सम्बन्धित == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी नमस्कार, ऐसा प्रतीत होता है कि घृताची के लिए दो अलग Wikidata आइटम बने हुए हैं। Q115917801 में अंग्रेज़ी तथा अन्य भाषाओं के लेख जुड़े हैं। Q15647374 में केवल हिन्दी विकिपीडिया का लेख घृताची जुड़ा है। दोनों एक ही विषय के प्रतीत होते हैं। कृपया जाँच कर बताने का कष्ट करें कि क्या इनका विलय (merge) किया जाना चाहिए, अथवा हिन्दी साइटलिंक को उचित आइटम पर स्थानांतरित किया जाना चाहिए। मुझे तो ये जटिलता समझ नहीं आ रही। आशा है आप सुधार कर देंगे धन्यवाद।[[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 17:43, 18 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Pushkar Singh|Pushkar Singh]] जी, सुधार का प्रयास किया है, जहाँ तक मुझे आपका आशय समझ में आया। एक बार देख लें। और हो सके तो लेख में कुछ प्रामाणिक संदर्भ जोड़ दें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:05, 19 जुलाई 2026 (UTC) ::धन्यवाद @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं ठीक करने की कोशिश कर रहा था पर हुआ नहीं मुझसे। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 05:04, 19 जुलाई 2026 (UTC) == दुर्गेश राव - पृष्ठ पुनर्स्थापना अनुरोध == नमस्ते प्रबंधक जी, पृष्ठ "दुर्गेश राव" को आपके द्वारा व7 (साफ़ प्रचार) के तहत हटाया गया है। आपसे विनम्र अनुरोध है कि इस पृष्ठ की समीक्षा एक बार पुनः की जाए। पिछले संपादनों में इस जीवनी में से सभी प्रचारात्मक वाक्य हटा दिए गए थे और भारत सरकार के राष्ट्रीय प्रसारक "दूरदर्शन मध्य प्रदेश" (डीडी एमपी) के काव्यांजलि कार्यक्रम तथा "अमर उजाला" के प्रामाणिक संदर्भ (References) जोड़ दिए गए थे। व्यक्ति एक स्थापित कवि हैं और विकिपीडिया के उल्लेखनीयता (Notability) मापदंडों को पूरा करते हैं। कृपया पृष्ठ को पुनः स्थापित करने की कृपा करें ताकि इसे और बेहतर बनाया जा सके। धन्यवाद। --[[सदस्य:Kavita Anuragi|Kavita Anuragi]] ([[सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi|वार्ता]]) 05:15, 29 अगस्त 2026 (UTC) == सहायता == @[[सदस्य:Max|Max]] जी, कृपया आप मेरे वार्ता पृष्ठ का एक संपादन छिपा दें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:24, 30 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} EPIC ने खाता लॉक हाईड कर दिया। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 15:30, 30 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] जी, धन्यवाद पर इसका अनुरोध किस तरह और कहाँ पर कर सकता हूँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:47, 30 अगस्त 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ को हटाने के सम्बंध में अनुरोध == == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ को पुनर्स्थापित करने हेतु अनुरोध == नमस्ते Max जी, आपने हाल ही में "केवल कुमार (संगीतकार)" पृष्ठ को 'साफ़ प्रचार' (व7) के तहत हटाया है। केवल कुमार जी उत्तर प्रदेश के एक अत्यंत प्रतिष्ठित लोक संगीतकार और संगीत निर्देशक हैं, जिन्हें राज्य के सर्वोच्च 'यश भारती पुरस्कार' से भी सम्मानित किया जा चुका है। वे लंबे समय तक आकाशवाणी लखनऊ में संगीत संयोजक रहे हैं। हो सकता है कि मुझसे पहली बार में लेख की भाषा लिखने में कोई त्रुटि हुई हो जिससे वह प्रचार जैसा लगा। मेरा आपसे विनम्र अनुरोध है कि कृपया इस पृष्ठ को मेरे ड्राफ्ट (Draft) या सदस्य उपपृष्ठ (User Subpage) में स्थानांतरित कर दें। मैं इसकी भाषा को पूरी तरह से निष्पक्ष (Neutral) बनाऊँगा और इसमें विश्वसनीय समाचार पत्रों के संदर्भ भी जोड़ूँगा, ताकि यह विकिपीडिया के सभी नियमों के अनुकूल हो सके। आपके सहयोग के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 15:34, 16 सितंबर 2026 (UTC) == ओवरसाइट करें का अनुरोध == ओवरसाइट करें - [[सदस्य वार्ता:PRAVEEN KUMAR AWASTHI/EditCounterOptIn.js]] मैने इसका अनुरोध किया था Ticket#2026091910001541 OS#1 परन्तु उन्होंने प्रबंधक से संपर्क करने को कहा है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:01, 19 सितंबर 2026 (UTC) == पूछताछ == @[[सदस्य:Max|Max]] जी! क्या हिन्दी विकिपीडिया पर [[en:User:Polygnotus/DuplicateReferences]] इसे प्रयोग कर सकते है? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:12, 28 सितंबर 2026 (UTC) == [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को पुनर्स्थापित करने हेतु अनुरोध == नमस्ते [[सदस्य:Max|Max]] जी, आपने हाल ही में [[राहुल शर्मा (किसान नेता)]] पृष्ठ को 'व4 (साफ़ धोखा)' के आधार पर हटाया है। आपसे सविनय निवेदन है कि कृपया इस निर्णय पर पुनर्विचार करें: 1. वार्ता पृष्ठ पर पूर्व चर्चा: पृष्ठ पर व4 टैग लगाने वाले समीक्षक [[सदस्य:RJ Raawat|RJ Raawat]] जी से वार्ता पृष्ठ पर विस्तृत चर्चा हुई थी, जिसमें उन्होंने स्वयं यह माना था कि यह कोई मनगढ़ंत लेख नहीं है और संदर्भों को दुरुस्त करने का सुझाव दिया था। 2. राष्ट्रीय मुख्यधारा मीडिया संदर्भ: उनके सुझाव के अनुसार लेख में देश के प्रतिष्ठित समाचार पत्र दैनिक जागरण के दो महत्वपूर्ण संस्करणों के प्रामाणिक संदर्भ जोड़े जा चुके थे: * दैनिक जागरण (16 जुलाई 2026, जागरण सिटी रुड़की, पृष्ठ 3): भाकियू (चढ़ूनी) के जिलाध्यक्ष के रूप में राहुल शर्मा के नेतृत्व में भारत-अमेरिका ट्रेड डील के विरोध में निकाली गई बाइक रैली, एसडीएम को प्रधानमंत्री के नाम ज्ञापन और उनके वक्तव्य की सचित्र मुख्य खबर। * दैनिक जागरण (10 जून 2026, हरिद्वार संस्करण): हरिद्वार के वीआईपी घाट पर आयोजित राष्ट्रीय किसान महाकुंभ एवं चिंतन शिविर में सत्र की अध्यक्षता का विवरण। 3. स्वतंत्र वीडियो कवरेज: इसके अतिरिक्त क्षेत्रीय समाचार चैनल Star News Plus Live (यूट्यूब आईडी: TGnUDmHIXTg) एवं Nation TV Bharat (यूट्यूब आईडी: CEs1pfmA80c) पर उनकी जिला अध्यक्ष नियुक्ति एवं रुड़की तहसील ज्ञापन के स्वतंत्र समाचार उपलब्ध हैं। अतः यह पृष्ठ किसी भी प्रकार से 'व4 (साफ़ धोखा)' के मापदंड में नहीं आता है। आपसे विनम्र अनुरोध है कि इस पृष्ठ एवं इसके वार्ता पृष्ठ को पुनर्स्थापित (Restore / Undelete) करने की कृपा करें। सधन्यवाद! [[विशेष:योगदान/~2026-51787-23|~2026-51787-23]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-51787-23|वार्ता]]) 15:42, 28 सितंबर 2026 (UTC) == केवल कुमार (संगीतकार) पृष्ठ की पुनर्स्थापना/मसौदा समीक्षा हेतु अनुरोध == नमस्कार Max जी, “केवल कुमार (संगीतकार)” पृष्ठ पूर्व में साफ़ प्रचार/Spam के आधार पर हटाया गया था। पुराने लेख को पुनः बनाने के बजाय मैंने तटस्थ एवं तथ्यात्मक भाषा में विश्वसनीय संदर्भों के साथ नया मसौदा अपने सदस्य उपपृष्ठ [[सदस्य:Raghuvansham12/केवल कुमार (संगीतकार)]] पर तैयार किया है। मसौदे में यश भारती सम्मान, संगीत एवं लोकसंगीत संबंधी कार्य तथा फिल्म संगीत से संबंधित तथ्यों के लिए संदर्भ जोड़े गए हैं और प्रचारात्मक भाषा से बचने का प्रयास किया गया है। कृपया इस नए मसौदे की समीक्षा कर मार्गदर्शन देने का कष्ट करें कि क्या इसे मुख्य नामस्थान में “केवल कुमार (संगीतकार)” के रूप में पुनर्स्थापित/स्थानांतरित किया जा सकता है, अथवा इसमें किसी और सुधार या अतिरिक्त विश्वसनीय संदर्भ की आवश्यकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:Raghuvansham12|Raghuvansham12]] ([[सदस्य वार्ता:Raghuvansham12|वार्ता]]) 07:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) == मेरा नाम परिवर्तन == @[[सदस्य:Max|Max]] जी! इसमें अभी भी पूर्ण नहीं हुआ ज़रा सुधार दें [https://mdwiki.org/wiki/User:AMAN_KUMAR 1], [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?get=users&user=AMAN%20KUMAR 2], [https://fountain.toolforge.org/editathons/ 3] (इसमें बहुत सी प्रतियोगिताओं में) [https://hi.wikiscan.org/user/AMAN_KUMAR 4] और [https://wikieval.toolforge.org/ 5] (इसमें बहुत सी प्रतियोगिताओं में)[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:08, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) == अनुरोध: ऋष्मा ढिल्लों पै का पृष्ठ पुनर्स्थापित करने के संबंध में == @[[सदस्य:Max|Max]], मैं अनुरोध करना चाहता हूँ कि कृपया [[ऋष्मा ढिल्लों पै]] के लेख को हटाने के निर्णय की समीक्षा करें और इसे पुनर्स्थापित करने पर विचार करें। इस विषय पर स्वतंत्र द्वितीयक स्रोतों तथा प्रकाशित सामग्री की उपलब्धता के कारण मेरा मानना है कि लेख की उल्लेखनीयता का उचित मूल्यांकन किया जाना चाहिए। यदि लेख की सामग्री या शैली में कोई समस्या थी, तो उसे सुधारकर तटस्थ और विश्वकोशीय बनाया जा सकता है। कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें, ताकि इसकी सामग्री और संदर्भों की समीक्षा के बाद निर्णय लिया जा सके। धन्यवाद। [[सदस्य:LegacyWiki|LegacyWiki]] ([[सदस्य वार्ता:LegacyWiki|वार्ता]]) 16:27, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) == नमस्ते == @[[सदस्य:Max|Max]] जी आप अभी ऑनलाइन है? एक प्रश्न था[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:52, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) :पूछना है तो सीधे पूछ लीजिए, पूछने के लिए मत पूछिए। और किसी सदस्य के वार्ता पृष्ठ पर उसी को पिंग करने का भी कोई मतलब नहीं है। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 17:57, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी मैं इसके [[सदस्य:विक्रम प्रताप/AutoWikiLinker.js]] बारे में पूछना चाहता हूँ इसमें कितने सेकंड की देरी रखूँ? और bot खाते की आवश्यकता है?[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:01, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) ::अभी सोने जा रहा हूँ, कल जवाब देता हूँ। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 18:05, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! अभी भी प्रतीक्षा में हूँ।[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:43, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) ::यह स्क्रिप्ट AI से लिखी हुई लग रही है। मेरे पास अभी इतना समय नहीं है कि मैं इसका कोड पढ़कर समझ सकूँ, इसलिए इसे चलाने से पहले यह देख लेना चाहिए कि जिन पृष्ठों पर श्रेणियाँ पहले से लगी हुई हैं, वहाँ यह उन्हें दोबारा तो नहीं जोड़ रही और नई श्रेणियाँ सही जगह पर ही जोड़ रही है या नहीं। बिना जाँचे ऐसी स्क्रिप्ट इस्तेमाल करने की सलाह मैं नहीं दूँगा। साथ ही, आप जिस रफ़्तार से इससे संपादन कर रहे हैं, उससे हाल के बदलावों की सूची आपके संपादनों से भर जाएगी और दूसरे संपादनों की गश्त करने में परेशानी होगी। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:09, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) : जी! मैं अभी 10 परीक्षण संपादन करके दिखा सकता हूँ रफ़्तार 8 सेकंड रखूँगा और यदि उचित लगे तो bot खाता स्वीकृत कर दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:13, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) ::बॉट अधिकारों के लिए आपको बॉट अनुमोदन पृष्ठ पर अनुरोध करना होगा। मैं इसमें आपकी कोई खास मदद नहीं कर पाऊँगा, लेकिन समय मिला तो आपके अनुरोध की जाँच करने में मदद करने की कोशिश कर सकता हूँ। आपको यह भी देखना होगा कि समुदाय के दूसरे सदस्य ऐसे बॉट की ज़रूरत समझते हैं या नहीं। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 16:17, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) : इसके साथ ही दो और टूल है :# [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DuplicateReferences.js]] :# [[सदस्य:विक्रम प्रताप/DupRefFixer.js]] : इनके परीक्षण भी कर सकता हूँ यदि अनुमति दें[[User:विक्रम प्रताप|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:विक्रम प्रताप|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:15, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) == लेख पुनस्थापन (Userfy) हेतु अनुरोध == <nowiki>नमस्ते Max जी, मैंने आज 'नदीम कुरैशी' नाम से एक लेख बनाया था, जिसे 'साफ़ प्रचार' (व7) के तहत हटा दिया गया है। मैं विकिपीडिया पर बिल्कुल नया उपयोगकर्ता हूँ और अभी नियमों को सीख रहा हूँ। क्या आप कृपया इस हटाए गए लेख की सामग्री को मेरे 'ड्राफ्ट स्पेस' (Draft) में स्थानांतरित कर सकते हैं? मैं इसमें आवश्यक सुधार करूँगा और विश्वसनीय समाचार पत्रों के संदर्भ जोड़ूँगा। धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Nadeem Qureshi1|Nadeem Qureshi1]] ([[सदस्य वार्ता:Nadeem Qureshi1|वार्ता]]) 18:31, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) == एक अनुरोध == नमस्ते Max जी, मैंने अपना [[:सदस्य:Shaan Sengupta|उपयोगकर्ता पृष्ठ]] हटाने का अनुरोध किया है। आपसे यहाँ संपर्क करने के लिए क्षमा चाहता हूँ, लेकिन अगर आप इसे हटाने की प्रक्रिया पूरी कर दें तो बहुत अच्छा होगा। मैं हिंदी विकिपीडिया पर एक सक्रिय सदस्य बनने और अपनी क्षमता के अनुसार योगदान देने के बारे में सोच रहा हूँ। इसी क्रम में वर्तमान पृष्ठ के डिलीट हो जाने के बाद मैं एक नया पृष्ठ बना कर अपनी पारी की शुरुआत करूँगा। आपका बहुत बहुत धन्यवाद। '''[[User:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><span style="color:#FF7518">शान सेनगुप्ता</span></span>]]<sup>[[User talk:Shaan Sengupta|<span style="text-shadow:grey 1px 1px 1px;"><i style="color:#FF7518">वार्ता</i></span>]]</sup>''' 13:33, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) == Request to restore deleted page as a draft (Vivek Atreya / विवेक अत्रे) == Hello Max, The page '''Vivek Atreya''' was deleted under criterion '''L1''' (non-English language) on English Wikipedia. I would like to fix and properly format/translate this article. Could you please restore the deleted text to my Draft space at <code>Draft:Vivek Atreya</code> (or as a user subpage) so I can work on improving it according to Wikipedia's guidelines and submit it for review? <nowiki>Thank you! ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 10:00, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाए गए लेख को ड्राफ्ट में उपलब्ध कराने और मार्गदर्शन का अनुरोध == नमस्कार Max जी, आपने 14 अक्टूबर 2026 को “नदीम कुरैशी” नामक पृष्ठ को “साफ प्रचार” के कारण हटाया था। मैं विकिपीडिया के नियमों का सम्मान करता हूँ और लेख को निष्पक्ष, विश्वकोशीय शैली में सुधारना चाहता हूँ। कृपया बताने का कष्ट करें कि लेख में किन बातों को प्रचारात्मक माना गया था। यदि संभव हो, तो हटाए गए लेख की सामग्री मेरे सदस्य-स्थान में ड्राफ्ट के रूप में उपलब्ध कराने पर विचार करें, ताकि मैं स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर उसमें सुधार कर सकूँ। आपके मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Nadeem Qureshi1|Nadeem Qureshi1]] ([[सदस्य वार्ता:Nadeem Qureshi1|वार्ता]]) 13:00, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) ==विलय अनुरोध== नमस्ते Max जी, क्या आप [[चतरा, झारखंड]] का [[चतरा]] में विलय पर ध्यान दे सकते है। इस विलय पर कोई भी कुछ वर्षों से ध्यान नहीं दे रहा। [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 10:28, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) :धन्यवाद [[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 14:35, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) == हटाए गए लेख को ड्राफ्ट में उपलब्ध कराने और मार्गदर्शन का अनुरोध == नमस्कार Max जी, आपने 14 अक्टूबर 2026 को “नदीम कुरैशी” नामक पृष्ठ को “साफ प्रचार” के कारण हटाया था। मैं विकिपीडिया के नियमों का सम्मान करता हूँ और लेख को निष्पक्ष, विश्वकोशीय शैली में सुधारना चाहता हूँ। कृपया बताने का कष्ट करें कि लेख में किन बातों को प्रचारात्मक माना गया था। यदि संभव हो, तो हटाए गए लेख की सामग्री मेरे सदस्य-स्थान में ड्राफ्ट के रूप में उपलब्ध कराने पर विचार करें, ताकि मैं स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर उसमें सुधार कर सकूँ। आपके मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:Nadeem Qureshi1|Nadeem Qureshi1]] ([[सदस्य वार्ता:Nadeem Qureshi1|वार्ता]]) 20:54, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) == Request to restore deleted page (Vivek Atreya / Vivek Atreya) == Hello @[[सदस्य:Max|Max]] The page '''Vivek Atreya''' was deleted under criterion '''L1''' (non-English language) on English Wikipedia. I would like to fix and properly format/translate this article. Could you please restore the deleted text to my Draft space at <code>Draft:Vivek Atreya</code>(or as a user subpage) so I can work on improving it according to Wikipedia's guidelines and submit it for review? Thank you! [[सदस्य:Tayalg|Tayalg]] ([[सदस्य वार्ता:Tayalg|वार्ता]]) 11:22, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) sjo20i86f38eskxi9jj024eewgiavfd अकबई बड़ी 0 1293531 6635828 6481115 2026-10-31T09:19:17Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635828 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = अकबई बड़ी | population_rank = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 4200 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | named_for = | population_demonym = | population_footnotes = | blank1_name_sec1 = [[विधानसभा]] संसदीय क्षेत्र | blank1_info_sec1 = [[डबरा]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = 475005 | registration_plate = MP-07 | website = {{URL|mp.gov.in}} | government_type = | founder = | native_name = अकबई बड़ी | pushpin_map_alt = | native_name_lang = | other_name = अकबई बड़ी | nickname = | settlement_type = गॉंव कस्बा | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Madhya Pradesh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Location in Madhya Pradesh, India | established_date = | coordinates = {{coord|25.89|N|78.34|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[राज्य]] | subdivision_name1 = [[मध्यप्रदेश]] | subdivision_type2 = [[जिला]] | subdivision_name2 = [[ग्वालियर जिला|ग्वालियर]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name3 = [[डबरा]] | established_title = <!-- Established --> | footnotes = }} '''अकबई बड़ी''' (जिसे अकबाई बड़ी के नाम से भी जाना जाता है) [[भारत]] के [[मध्यप्रदेश]] राज्य के [[ग्वालियर ज़िला|ग्वालियर जिले के]] [[डबरा|डबरा (पिछोरे)]] तहसील में [[नगर पंचायत|एक गाँव एवं कस्बा और एक नगर पंचायत]] है।। == भूगोल == Akbai Badi स्थित है {{Coord|25.9|N|78.33|E|}}। <ref>[http://www.fallingrain.com/world/IN/35/Akbai badi.html Falling Rain Genomics, Inc - Akbai badi]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसकी औसत ऊंचाई 201 . है&nbsp;मीटर (659 .)। == जनसांख्यिकी == अकबाई बड़ी की आबादी ४२०० थी। पुरुषों की आबादी ५८% और महिलाओं की ४२% है। ↵अकबाई बड़ी की औसत साक्षरता दर ८७% है, जो राष्ट्रीय औसत ५९.५% से अधिक है;  जिसमें ६५% पुरुष और ३५% महिलाएं साक्षर हैं।  20% जनसंख्या 6 वर्ष से कम आयु की है। {{As of|2021}} India [[जनगणना|census]],<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|website=|publisher=Census Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=2004-06-16|access-date=2008-11-01}}</ref> == इतिहास == जाट जमींदार श्री गोकुल सिंह अछनेरा जिला आगरा से चलकर ग्राम रोरा ग्वालियर पहुंचे, जहां श्री चक्रपाण जी ने रोरा को अपना निवास स्थान बनाया। रोरा से जसकरण जी अकबई बड़े पहुंचे। उस समय ग्वालियर पर राजा मानसिंह तोमर का शासन था। श्री जसकरण जी को उनके द्वारा चौधरी की उपाधि दी गई थी। जसकरण जी के पुत्र प्रताप सिंह ने अकबड़ी बड़ी में छतरी, कुआ, बाबरी, तालाब, गढ़ी का निर्माण कार्य करवाया था। समय की बात है - प्रताप सिंह के पुत्र हमीर सिंह बिलहेटी पहुंचे, वहां से वे भेलकलंग गए। वर्तमान में भेलकलां में चौधरी हुकम सिंह पुत्र देवी सिंह पुत्र कोक सिंह मौजूद हैं। == पर्यटक स्थल == * '''अकबाई बड़ी गढ़ी''' या. '''छतरी''' अकबई बड़ी का प्रसिद्ध स्थान है।। == शिक्षा == == आस पास के शहर == [[डबरा]], पिछोर, [[ग्वालियर]], [[शिवपुरी]], [[भिंड]], दतिया == आस-पास के गांव और कस्बे == अकबई बड़ी पूर्व - अरु, कराही; उत्तर -सलैया, गडी; पश्चिम- चिरूली, टेकनपुर; दक्षिण-समुदन, पाठा, सिमरिया ताल। == संदर्भ ==   Template:Gwalior district [[श्रेणी:ग्वालियर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर अनुपलब्ध निर्देशांक]] ce968jtg2r1aknf47ozanpcyilptggq साँचा:भारत के राजनयिक मिशन 10 1297911 6635855 6514559 2026-10-31T10:40:35Z Utkarsh555 602470 6635855 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = भारत के राजनयिक मिशन |title = {{flagdeco|India}} [[भारत के राजनयिक मिशनों की सूची|भारत के राजनयिक मिशन]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |listclass = hlist |group1 = अफ्रीकी |list1 = * [[भारत का दूतावास, काहिरा|मिस्र]] * [[भारत का दूतावास, कोनाक्री|गिनी]] * [[भारत का दूतावास, जूबा|दक्षिण सूडान]] * [[भारत का दूतावास, काहिरा|मिस्र]] * [[भारत का दूतावास, त्रिपोली|लीबिया]] * [[भारत का दूतावास, अन्टाननरीवो|मेडागास्कर]] * [[भारत का उच्चायोग, पोर्ट लुई |मॉरिशस]] * [[भारत का दूतावास, साओ टोमे|साओ तोमे और प्रिन्सिपी]] |group2 = अमेरिकी |list2 = * [[भारत का उच्चायोग, किंग्सटन|जमैका]] * [[भारत का दूतावास, वॉशिंगटन, डी॰सी॰|अमेरिका]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, सैन फ़्रांसिस्को|सैन फ़्रांसिस्को]] * [[भारत का दूतावास, पनामा सिटी|पनामा]] * [[भारत का दूतावास, ब्रासीलिया|ब्राजील]] * [[भारत का दूतावास, पारामरिबो|सूरीनाम]] |group3= एशियाई |list3 = * [[भारत का दूतावास, बाकू|आज़रबाइजान]] * [[भारत का दूतावास, काबुल |अफ़ग़ानिस्तान]] * [[भारत का उच्चायोग, ढाका|बांग्लादेश]] ** [[भारत का सहायक उच्चायोग, खुलना|खुलना]] ** [[भारत का सहायक उच्चायोग, सिलहट|सिलहट]] * [[भारत का दूतावास, जकार्ता|इंडोनेशिया]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, देनपसार|देनपसार]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, मेदान|मेदान]] * [[भारत का दूतावास, तेहरान|ईरान]] * [[भारत का दूतावास, कुवैत नगर|कुवैत]] * [[भारत का दूतावास, बीजिंग|चीन]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, ग्वांगझोउ|ग्वांगझोउ]] * [[भारत का दूतावास, टोक्यो|जापान]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, ओसाका|ओसाका]] * [[भारत का दूतावास, तेल अविव|इज़राइल]] * [[भारत का दूतावास, सियोल|दक्षिण कोरिया]] * [[भारत का उच्चायोग, इस्लामाबाद|पाकिस्तान]] * [[भारत का दूतावास, काठमाण्डु|नेपाल]] * [[भारत का दूतावास, मनामा|बहरीन]] * [[भारत का दूतावास, थिम्फू|भूटान]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, फुंतशोलिंग|फुंतशोलिंग]] * [[भारत का दूतावास, उलान बतोर|मंगोलिया]] * [[भारत का उच्चायोग, कुआलालम्पुर|मलेशिया]] * [[भारत का उच्चायोग, माले|मालदीव]] * [[इंडिया हाउस, कोलंबो|श्रीलंका]] ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, जाफना|जाफना]] * [[भारत का दूतावास, अंकारा|तुर्की]] |group4 = यूरोपीय |list4 = * [[भारत का दूतावास, रोम|इटली]] * [[भारत का दूतावास, बर्लिन|जर्मनी]] * [[भारत का दूतावास, ओस्लो|नॉर्वे]] * [[भारत का दूतावास, वारसॉ|पोलैंड]] * [[भारत का दूतावास, पेरिस|फ्रांस]] * [[भारत का दूतावास, ब्रुसेल्स|बेल्जियम]] * [[भारत का उच्चायोग, वैलेटा|माल्टा]] * [[भारत का दूतावास, कीव|यूक्रेन]] * [[इंडिया हाउस, लंदन|यूनाइटेड किंगडम]] * [[भारत का दूतावास, एथेंस|यूनान]] * [[भारत का दूतावास, मॉस्को|रूस]] * [[भारत का दूतावास, बेलग्रेड|सर्बिया]] * [[भारत का उच्चायोग, निकोसिया|साइप्रस]] * [[भारत का दूतावास, ब्राटिस्लावा|स्लोवाकिया]] * [[भारत का दूतावास, लुब्लियाना|स्लोवेनिया]] * [[भारत का दूतावास, स्टॉकहोम|स्वीडन]] |group5 = ओशिनीया |list5= * [[भारत का उच्चायोग, सूवा|फ़िजी]] * [[भारत का उच्चायोग, वेलिंग्टन|न्यूज़ीलैण्ड]] |group6 = अन्तराष्ट्रिय संस्थाएँ |list6= * [[संयुक्त राष्ट्र में भारत का स्थायी मिशन|संयुक्त राष्ट्र]] |group7 = ''सीमित मान्यता देश'' |list7 = * [[भारत–ताइपे संगठन|ताइवान]] * [[भारत का प्रतिनिधि कार्यालय, रामल्ला|फिलिसतीन]] |group8 = भूतपूर्व |list8 = * पाकिस्तान ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, कराची|कराची]] * जर्मनी ** [[भारत का दूतावास, बॉन|बॉन]] * चीन ** [[भारत का महावाणिज्य दूतावास, ल्हासा|ल्हासा]] |group9 = हमले |list9 = * अफ़ग़ानिस्तान ** दूतावास *** [[2008 में काबुल में भारतीय दूतावास पर बमबारी|2008]] *** [[2009 में काबुल में भारतीय दूतावास पर बमबारी|2009]] ** महावाणिज्य दूतावास *** [[2013 में जलालाबाद में भारतीय वाणिज्य दूतावास पर बमबारी|2013]] *** [[2014 में हेरात में भारतीय वाणिज्य दूतावास पर हमला|2014]] }} <noinclude> {{Documentation|content= {{Align|right|{{Check completeness of transclusions}}}} {{collapsible option}} }} [[श्रेणी:भारत के वैदेशिक सम्बन्ध]] [[श्रेणी:भारत के राजनयिक मिशन]] </noinclude> 5lw2397w06yq7xoywp60g6nxcjxqj5e अंजा गोकेल 0 1316758 6635732 6552499 2026-10-31T06:23:10Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635732 wikitext text/x-wiki [[चित्र:1_AnjaGockel_Portrait_2010_Michael_Link.jpg|अंगूठाकार| अंजा गोकेल]] '''अंजा गोकेल''' (* [[१६ मई|16.]] [[१६ मई|मई]] [[१९६८|1968]] [[मैन्ज़|मेंज]] में) एक [[जर्मनी|जर्मन]] [[फ़ैशन डिज़ाइनर|फैशन डिजाइनर हैं]]। == आजीविका == अंजा गोकेल ने 1987 से 1995 तक हैम्बर्ग यूनिवर्सिटी ऑफ एप्लाइड साइंसेज में [[लंदन|और लंदन]] में सेंट्रल सेंट मार्टिंस कॉलेज ऑफ आर्ट एंड डिजाइन में फैशन डिजाइन का अध्ययन किया। <ref>[https://www.daad.de/alumni/netzwerke/vip-galerie/adm/13697.de.html Seite des Deutschen Akademischen Austauschdienstes über die ehemalige Stipendiatin Anja Gockel], abgerufen am 15. Januar 2014</ref> 1995 से 1996 तक उसने विविएन वेस्टवुड के लिए काम किया और कार्लोटा एच'ग्लेस द्वारा लाइन एच 'बनाई। 1996 के बाद से महिलाओं के फैशन के लिए उनका अपना फैशन लेबल अंजा गोकेल लंदन है, जिसमें कंपनी के [[लोगो]] के रूप में लाल कॉक्सकॉम्ब है। उनका फैशन <ref>[[Ingrid Loschek]]: [http://books.google.de/books?id=X33dIyYEypsC&pg=PA96&dq=Anja+Gockel&as_brr=3&client=firefox-a ''Modedesigner: Ein Lexikon von Armani bis Yamamoto.''], Abschnitt über Anja Gockel, C.H.Beck, München 2007, ISBN 9783406564925, S. 97</ref> अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त है, कई फैशन मेलों में दिखाया गया है <ref name="FAZ" /> और दुनिया भर के बुटीक में बेचा जाता है। उनके ग्राहकों में स्वीडन की रानी सिल्विया जैसी हस्तियां शामिल हैं। अंजा गोकेल एन-कैथरीन क्रेमर, बारबरा शॉनबर्गर, मीना टंडर और मारिएटा स्लोमका जैसे प्रस्तुतकर्ताओं और कलाकारों के कपड़े पहनते हैं। <ref name="FAZ">[http://www.faz.net/aktuell/stil/mode-design/mode/anja-gockel-keine-lust-auf-flickwerk-1353578.html Anja Gockel - Keine Lust auf Flickwerk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003174946/http://www.faz.net/aktuell/stil/mode-design/mode/anja-gockel-keine-lust-auf-flickwerk-1353578.html |date=3 अक्तूबर 2021 }} von Alfons Kaiser in der ''Frankfurter Allgemeinen Zeitung'' vom 21. Juli 2006</ref> [[हेइडी क्लम|उसने हेइडी क्लम]] द्वारा जर्मनी के नेक्स्ट टॉप मॉडल के अंतिम शो को <ref>{{Cite web |url=http://www.prosieben.ch/lifestyle_magazine/germanys_next_topmodel_staffel4/extras/gewinnspiele/artikel/61973/ |title=Website der 4. Staffel von Germany’s Next Topmodel |access-date=10 अक्तूबर 2021 |archive-date=22 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322221313/http://www.prosieben.ch/lifestyle_magazine/germanys_next_topmodel_staffel4/extras/gewinnspiele/artikel/61973/ |url-status=dead }}</ref> <ref>[http://www.gala.de/beauty_fashion/fashion/53630/Germanys-Next-Topmodel-und-Anja-Gockel-Schrilles-Fotoshooting.html Schrilles Fotoshooting] Beitrag der Zeitschrift Gala vom 18. März 209 </ref> और दो बार वह वहां लाइव थी। वह पहली बार सीज़न चार की शूटिंग के लिए [[लॉस एंजेलिस|लॉस एंजिल्स]] गई; 2010 में क्लम और उनके युवा मॉडल गोकेल के फैशन शो के लिए बर्लिन आए। <ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.de/articles/models/models/gntm/2010/03/09/20036 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अक्तूबर 2021 |archive-date=10 मार्च 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310224231/http://www.vogue.de/articles/models/models/gntm/2010/03/09/20036 |url-status=dead }}</ref> <ref>Allgemeine Zeitung: [http://www.allgemeine-zeitung.de/region/mainz/meldungen/8592799.htm Anja Gockel kleidet Models ein]{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}, Artikel vom 13. März 2010</ref> एलेक वीक जैसे अंतरराष्ट्रीय स्तर पर सफल सुपरमॉडल जर्मन लेबल के लिए <ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.de/articles/fashion-shows/fashion-shows/alek-wek/2010/01/25/19576 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अक्तूबर 2021 |archive-date=27 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127020140/http://www.vogue.de/articles/fashion-shows/fashion-shows/alek-wek/2010/01/25/19576 |url-status=dead }}</ref> जो 2010 के संकट वर्ष में विकसित होने में सक्षम था। <ref>Stephan Finsterbusch: [http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/anja-gockels-mainzer-modeunternehmen-die-kollektion-ist-unser-mittelpunkt-1579749.html ''"Die Kollektion ist unser Mittelpunkt."''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211003174948/http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/unternehmen/anja-gockels-mainzer-modeunternehmen-die-kollektion-ist-unser-mittelpunkt-1579749.html |date=3 अक्तूबर 2021 }} faz.net, 18. Januar 2011, abgerufen am 13. März 2014</ref> 2014 वह बीजिंग निष्पक्ष ''ठाठ बीजिंग'' में पहली बार के लिए भाग लिया। <ref>Kirsten Reinhold: {{Webarchive|url=http://www.textilwirtschaft.de/business/Chic-Beijing-Mehr-internationale-Aussteller_89312.html}} textilwirtschaft.de, 26. November 2013, abgerufen am March 13, 2014</ref> 2016 वह 20 वीं मनाया बर्लिन फैशन वीक में। उसके फैशन लेबल का जन्मदिन। <ref>Alfons Kaiser, Florian Sieben, Jennifer Wiebking: [http://www.faz.net/aktuell/stil/mode-design/berliner-fashion-week-schumacher-malaika-raiss-anja-gockel-14026159.html ''Drei Knöpfe offen.''] faz.net, 21. Januar 2016, abgerufen am 24. Januar 2016</ref> जनवरी 2017 में, जर्मन फैशन और टेक्सटाइल डिजाइनरों के नेटवर्क द्वारा अंजा गोकेल को वर्ष 2017 का डिजाइनर नामित किया गया था। उसी समय, उनका फैशन शो पहली बार बर्लिन फैशन वीक के दौरान ब्रैंडेनबर्ग गेट पर होटल एडलॉन केम्पिंस्की की लॉबी में हुआ। 2018 में उन्हें डिजाइन और फैशन संस्कृति (जर्मन फैशन और कपड़ा डिजाइनरों का नेटवर्क) के लिए राजदूत नियुक्त किया गया था। मार्च 2020 में, अंजा गोकेल ने [[बर्लिन]] में अपना पहला फ्लैगशिप स्टोर पेरिस44 नाम से खोला।<ref> </ref> [[फ़्रैंकफ़र्ट|जुलाई 2021 में, अंजा गोकेल ने फ्रैंकफर्ट एम मेन]] में होटल स्टिगेनबर्गर फ्रैंकफर्टर हॉफ के एहरेनहोफ टैरेस पर पहले फ्रैंकफर्ट फैशन वीक के हिस्से के रूप में पहली बार अपना संग्रह दिखाया। <ref>https://www.fr.de/frankfurt/laufsteg-show-in-frankfurt-farbenfrohe-mode-kuenstlerisch-praesentiert-90845954.html</ref> अंजा गोकेल मेंज में काम करती हैं। वह शादीशुदा है और उसके चार बच्चे हैं। <ref>[http://www.handelsblatt.com/unternehmen/koepfe/aufschwung-ost;1241552 ''Modedesignerin Anja Gockel - Aufschwung Ost''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210092304/http://www.handelsblatt.com/unternehmen/koepfe/aufschwung-ost;1241552 |date=10 फ़रवरी 2009 }} von Tanja Kewes im ''Handelsblatt'' vom 17. März 2007</ref> == पुरस्कार == * 1994: फ़िलिप मॉरिस प्रतियोगिता के ''विजेता पार्लियामेंट ऑफ़ फ़ैशन'' * २००७ और २००८: ''रचनात्मकता पुरस्कार के'' विजेता ([[संयुक्त राज्य अमेरिका|यूएसए]]) <ref>[http://www.allgemeine-zeitung.de/region/worms/meldungen/6218014.htm Artikel ''Mode von Anja Gockel'']{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }} in der ''Allgemeinen Zeitung Worms'' vom 27. Februar 2009</ref> * 2012: गोल्डन सिल्क बो से <ref>[http://www.krefeldfashionworld.de/#!mode--marketing/c1y8u Preisträger der „Goldenen Seidenschleife“] bei krefeldfashionworld.de, abgerufen am 12. August 2014</ref> * 2017: डिज़ाइनर ऑफ़ द ईयर (VDMD) * 2018: डिजाइन और फैशन संस्कृति के लिए राजदूत * 2019: राइनलैंड-पैलेटिनेट फ्यूचर इनिशिएटिव (ZIRP) से अंतरराष्ट्रीय अपील के साथ एक अभिनव उद्यमी के रूप में पुरस्कार * 2020 पुरस्कार से [[अर्थशास्त्र]] मंत्रालय, परिवहन, कृषि और अंगूर की खेती राइनलैंड-पैलाटिनेट में 30 सबसे टिकाऊ कंपनियों में से एक के रूप में [[राइनलैन्ड|राइनलैंड-पैलाटिनेट]] <ref>{{Cite web |url=https://nachhaltig-wirtschaften.rlp.de/de/unternehmen/anja-gockel/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 अक्तूबर 2021 |archive-date=10 अक्तूबर 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211010130616/https://nachhaltig-wirtschaften.rlp.de/de/unternehmen/anja-gockel/ |url-status=dead }}</ref> == साहित्य == * इंग्रिड लॉसचेक : ''फैशन डिजाइनर।'' ''अरमानी से यमामोटो तक एक विश्वकोश।'' सीएच बेक, म्यूनिख 2007, [[Special:BookSources/9783406564925|आईएसबीएन 978-3406564925]] ( [http://books.google.de/books?id=X33dIyYEypsC&pg=PA96&dq=Anja+Gockel&as_brr=3&client=firefox-a ऑनलाइन] ) == वेब लिंक == * [http://www.anja-gockel.com/ अंजा गोकेल की वेबसाइट] * [https://www.welt.de/lifestyle/video112818522/Anja-Gockel-setzt-auf-ungewoehnliche-Models.html ''अंजा गोकेल असामान्य मॉडल पर निर्भर हैं।'', वीडियो (1:26 मिनट) ''फैशन वीक'' 2013 से welt.de . पर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161201083432/https://www.welt.de/lifestyle/video112818522/Anja-Gockel-setzt-auf-ungewoehnliche-Models.html |date=1 दिसंबर 2016 }} == व्यक्तिगत साक्ष्य == <references /> {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Gockel, Anja}} [[श्रेणी:1968 में जन्मे लोग]] 5b1uol62jg0u7nbm7279ix8ymllcad4 लखनऊ जंक्शन 0 1328254 6635725 6633117 2026-10-31T06:19:48Z ~2026-57960-73 956862 /* */ 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express 6635725 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|50px]] लखनऊ जंक्शन | native_name = 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction se subah 6:10 per chalegi | native_name_lang = 12031 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction subah 6:10 per chale Gaye | type = [[भारत में एक्स्प्रेस और मेल रेलगाड़ियों की सूची|एक्सप्रेस ट्रेन]] और [[भारत में धीमी और तेज यात्री ट्रेनें|यात्री ट्रेन]] स्टेशन | style = भारतीय रेल | image = Lucknow Junction.jpg | image_caption = | address = [[चारबाग]], [[लखनऊ]], [[उत्तर प्रदेश]] 226004 | country = भारत | coordinates = {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}} | elevation = {{convert|126|m|ft}} | line = {{bulleted list|लखनऊ-सीतापुर-लखीमपुर-पीलीभीत-बरेली-कासगंज लाइन| [[लखनऊ-कानपुर उपनगरीय रेलवे]]|लखनऊ-गोरखपुर लाइन}} | other = | structure = मानक ऑन-ग्राउंड स्टेशन | platform = 6 | depth = | levels = | tracks = 8 | parking = हां | bicycle = उपलब्ध | opened = {{Start date and age|1914}} | closed = | rebuilt = | electrified = हां | ADA = {{Access icon|20px}} | code = LJN | owned = भारत सरकार | operator = [[भारतीय रेल]] | zone = [[पूर्वोत्तर रेलवे (भारत)]] | former = [[अवध और रोहिलखंड रेलवे]] / [[ईस्ट इंडियन रेलवे कंपनी]] | passengers = | pass_year = | pass_percent = | mapframe = | pass_system = | mpassengers = | map_dot_label = | map_size = | map_type = | map_caption = }} '''लखनऊ जंक्शन''' (आधिकारिक तौर पर लखनऊ एनईआर, स्टेशन कोड: एलजेएन) {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} [[ब्रॉड गेज]] ट्रेनों के लिए [[लखनऊ]] के दो मुख्य रेलवे स्टेशनों में से एक है। यह [[चारबाग रेलवे स्टेशन]] के ठीक बगल में स्थित है। ==बाहरी कड़ियाँ == * {{IndiaRailInfo|906}} *{{Google maps|url=https://www.google.co.in/maps/place/Lucknow+Junction+Railway+Station/@26.8311089,80.9146657,702m/data=!3m1!1e3!4m12!1m6!3m5!1s0x399bfc3362c1e933:0xc0bb684da0b7fada!2sDurgapuri+Metro+Station!8m2!3d26.8319454!4d80.9151395!3m4!1s0x399bfc35042a821f:0xbc004fbcc44c2106!8m2!3d26.8316995!4d80.9191507|title=Lucknow Junction railway station}} {{Portal bar|भारत|ट्रेनें|परिवहन|इंजीनियरिंग}} {{Commons|लखनऊ जंक्शन}} {{Wikivoyage|लखनऊ}} {{Wikivoyage|भारत में रेल यात्रा}} [[श्रेणी: उत्तर प्रदेश में रेलवे जंक्शन स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ में रेलवे स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ एनईआर रेलवे डिवीजन]] lwl2mo0z4parnaptu1h972mvh7rzfkd 6635727 6635725 2026-10-31T06:20:23Z JavaHurricane 537035 [[Special:Contributions/~2026-57960-73|~2026-57960-73]] ([[User talk:~2026-57960-73|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:विक्रम प्रताप|विक्रम प्रताप]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5388618 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|50px]] लखनऊ जंक्शन | native_name = | native_name_lang = | type = [[भारत में एक्स्प्रेस और मेल रेलगाड़ियों की सूची|एक्सप्रेस ट्रेन]] और [[भारत में धीमी और तेज यात्री ट्रेनें|यात्री ट्रेन]] स्टेशन | style = भारतीय रेल | image = Lucknow Junction.jpg | image_caption = | address = [[चारबाग]], [[लखनऊ]], [[उत्तर प्रदेश]] 226004 | country = भारत | coordinates = {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}} | elevation = {{convert|126|m|ft}} | line = {{bulleted list|लखनऊ-सीतापुर-लखीमपुर-पीलीभीत-बरेली-कासगंज लाइन| [[लखनऊ-कानपुर उपनगरीय रेलवे]]|लखनऊ-गोरखपुर लाइन}} | other = | structure = मानक ऑन-ग्राउंड स्टेशन | platform = 6 | depth = | levels = | tracks = 8 | parking = हां | bicycle = उपलब्ध | opened = {{Start date and age|1914}} | closed = | rebuilt = | electrified = हां | ADA = {{Access icon|20px}} | code = LJN | owned = भारत सरकार | operator = [[भारतीय रेल]] | zone = [[पूर्वोत्तर रेलवे (भारत)]] | former = [[अवध और रोहिलखंड रेलवे]] / [[ईस्ट इंडियन रेलवे कंपनी]] | passengers = | pass_year = | pass_percent = | mapframe = | pass_system = | mpassengers = | map_dot_label = | map_size = | map_type = | map_caption = }} '''लखनऊ जंक्शन''' (आधिकारिक तौर पर लखनऊ एनईआर, स्टेशन कोड: एलजेएन) {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} [[ब्रॉड गेज]] ट्रेनों के लिए [[लखनऊ]] के दो मुख्य रेलवे स्टेशनों में से एक है। यह [[चारबाग रेलवे स्टेशन]] के ठीक बगल में स्थित है। ==बाहरी कड़ियाँ == * {{IndiaRailInfo|906}} *{{Google maps|url=https://www.google.co.in/maps/place/Lucknow+Junction+Railway+Station/@26.8311089,80.9146657,702m/data=!3m1!1e3!4m12!1m6!3m5!1s0x399bfc3362c1e933:0xc0bb684da0b7fada!2sDurgapuri+Metro+Station!8m2!3d26.8319454!4d80.9151395!3m4!1s0x399bfc35042a821f:0xbc004fbcc44c2106!8m2!3d26.8316995!4d80.9191507|title=Lucknow Junction railway station}} {{Portal bar|भारत|ट्रेनें|परिवहन|इंजीनियरिंग}} {{Commons|लखनऊ जंक्शन}} {{Wikivoyage|लखनऊ}} {{Wikivoyage|भारत में रेल यात्रा}} [[श्रेणी: उत्तर प्रदेश में रेलवे जंक्शन स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ में रेलवे स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ एनईआर रेलवे डिवीजन]] jpe8lk5fazovirdb5xe061wfvulmo3j 6635730 6635727 2026-10-31T06:22:04Z ~2026-57960-73 956862 /* */ 12031 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express 6635730 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|50px]] लखनऊ जंक्शन | native_name = | native_name_lang = | type = [[भारत में एक्स्प्रेस और मेल रेलगाड़ियों की सूची|एक्सप्रेस ट्रेन]] और [[भारत में धीमी और तेज यात्री ट्रेनें|यात्री ट्रेन]] स्टेशन | style = भारतीय रेल | image = Lucknow Junction.jpg | image_caption = | address = [[चारबाग]], [[लखनऊ]], [[उत्तर प्रदेश]] 226004 | country = भारत | coordinates = {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}} | elevation = {{convert|126|m|ft}} | line = {{bulleted list|लखनऊ-सीतापुर-लखीमपुर-पीलीभीत-बरेली-कासगंज लाइन| [[लखनऊ-कानपुर उपनगरीय रेलवे]]|लखनऊ-गोरखपुर लाइन}} | other = | structure = मानक ऑन-ग्राउंड स्टेशन | platform = 6 | depth = | levels = | tracks = 8 | parking = हां | bicycle = उपलब्ध | opened = {{Start date and age|1914}} | closed = | rebuilt = | electrified = हां | ADA = {{Access icon|20px}} | code = LJN | owned = भारत सरकार | operator = [[भारतीय रेल]] | zone = [[पूर्वोत्तर रेलवे (भारत)]] | former = [[अवध और रोहिलखंड रेलवे]] / [[ईस्ट इंडियन रेलवे कंपनी]] | passengers = | pass_year = | pass_percent = | mapframe = | pass_system = | mpassengers = | map_dot_label = | map_size = | map_type = | map_caption = }} '''लखनऊ जंक्शन''' (आधिकारिक तौर पर लखनऊ एनईआर, स्टेशन कोड: एलजेएन) {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} [[ब्रॉड गेज]] ट्रेनों के लिए [[लखनऊ]] के दो मुख्य रेलवे स्टेशनों में से एक है। यह [[चारबाग रेलवे स्टेशन]] के ठीक बगल में स्थित है। 12031 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction subah 6 10 per chalegi 6 se ==बाहरी कड़ियाँ == * {{IndiaRailInfo|906}} *{{Google maps|url=https://www.google.co.in/maps/place/Lucknow+Junction+Railway+Station/@26.8311089,80.9146657,702m/data=!3m1!1e3!4m12!1m6!3m5!1s0x399bfc3362c1e933:0xc0bb684da0b7fada!2sDurgapuri+Metro+Station!8m2!3d26.8319454!4d80.9151395!3m4!1s0x399bfc35042a821f:0xbc004fbcc44c2106!8m2!3d26.8316995!4d80.9191507|title=Lucknow Junction railway station}} {{Portal bar|भारत|ट्रेनें|परिवहन|इंजीनियरिंग}} {{Commons|लखनऊ जंक्शन}} {{Wikivoyage|लखनऊ}} {{Wikivoyage|भारत में रेल यात्रा}} [[श्रेणी: उत्तर प्रदेश में रेलवे जंक्शन स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ में रेलवे स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ एनईआर रेलवे डिवीजन]] nc9ta7ovil8f0yfqz2df6a844bj9uve 6635731 6635730 2026-10-31T06:22:46Z JavaHurricane 537035 [[Special:Contributions/~2026-57960-73|~2026-57960-73]] ([[User talk:~2026-57960-73|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:JavaHurricane|JavaHurricane]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 5388618 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = [[File:Indian_Railways_Suburban_Railway_Logo.svg|50px]] लखनऊ जंक्शन | native_name = | native_name_lang = | type = [[भारत में एक्स्प्रेस और मेल रेलगाड़ियों की सूची|एक्सप्रेस ट्रेन]] और [[भारत में धीमी और तेज यात्री ट्रेनें|यात्री ट्रेन]] स्टेशन | style = भारतीय रेल | image = Lucknow Junction.jpg | image_caption = | address = [[चारबाग]], [[लखनऊ]], [[उत्तर प्रदेश]] 226004 | country = भारत | coordinates = {{Coord|26.832|N|80.919|E|type:railwaystation_region:IN|format=dms|display=inline,title}} | elevation = {{convert|126|m|ft}} | line = {{bulleted list|लखनऊ-सीतापुर-लखीमपुर-पीलीभीत-बरेली-कासगंज लाइन| [[लखनऊ-कानपुर उपनगरीय रेलवे]]|लखनऊ-गोरखपुर लाइन}} | other = | structure = मानक ऑन-ग्राउंड स्टेशन | platform = 6 | depth = | levels = | tracks = 8 | parking = हां | bicycle = उपलब्ध | opened = {{Start date and age|1914}} | closed = | rebuilt = | electrified = हां | ADA = {{Access icon|20px}} | code = LJN | owned = भारत सरकार | operator = [[भारतीय रेल]] | zone = [[पूर्वोत्तर रेलवे (भारत)]] | former = [[अवध और रोहिलखंड रेलवे]] / [[ईस्ट इंडियन रेलवे कंपनी]] | passengers = | pass_year = | pass_percent = | mapframe = | pass_system = | mpassengers = | map_dot_label = | map_size = | map_type = | map_caption = }} '''लखनऊ जंक्शन''' (आधिकारिक तौर पर लखनऊ एनईआर, स्टेशन कोड: एलजेएन) {{Track gauge|5ft6in|lk=on}} [[ब्रॉड गेज]] ट्रेनों के लिए [[लखनऊ]] के दो मुख्य रेलवे स्टेशनों में से एक है। यह [[चारबाग रेलवे स्टेशन]] के ठीक बगल में स्थित है। ==बाहरी कड़ियाँ == * {{IndiaRailInfo|906}} *{{Google maps|url=https://www.google.co.in/maps/place/Lucknow+Junction+Railway+Station/@26.8311089,80.9146657,702m/data=!3m1!1e3!4m12!1m6!3m5!1s0x399bfc3362c1e933:0xc0bb684da0b7fada!2sDurgapuri+Metro+Station!8m2!3d26.8319454!4d80.9151395!3m4!1s0x399bfc35042a821f:0xbc004fbcc44c2106!8m2!3d26.8316995!4d80.9191507|title=Lucknow Junction railway station}} {{Portal bar|भारत|ट्रेनें|परिवहन|इंजीनियरिंग}} {{Commons|लखनऊ जंक्शन}} {{Wikivoyage|लखनऊ}} {{Wikivoyage|भारत में रेल यात्रा}} [[श्रेणी: उत्तर प्रदेश में रेलवे जंक्शन स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ में रेलवे स्टेशन]] [[श्रेणी: लखनऊ एनईआर रेलवे डिवीजन]] jpe8lk5fazovirdb5xe061wfvulmo3j एस्ट्रोनॉमी और जियोफिजिक्स 0 1337638 6635683 6359585 2026-10-31T02:14:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635683 wikitext text/x-wiki '''''एस्ट्रोनॉमी एंड जियोफिजिक्स''''' ( '''''ए एंड जी''''' ) शब्दार्थ: ''खगोल विज्ञान और भूभौतिकी'' [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] द्वारा [[रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी]] (आरएएस) की ओर से प्रकाशित एक [[वैज्ञानिक पत्रिकाओं की सूची|वैज्ञानिक पत्रिका]] और [[व्यापार पत्रिका]] है । [[खगोल विज्ञानी|यह खगोलविदों]] और [[भूभौतिकी|भूभौतिकीविदों के]] लिए रुचि की सामग्री का मिश्रण प्रकाशित करता है: समाचार रिपोर्ट, साक्षात्कार, सामयिक समीक्षा, ऐतिहासिक जांच, मृत्युलेख, बैठक रिपोर्ट और आरएएस की गतिविधियों पर अद्यतन देता है। पूर्ण-लंबाई वाले लेखों की [[सहकर्मी समीक्षा]] की जाती है । ''A&G का गठन 1997 में रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी'' के त्रैमासिक जर्नल (QJRAS; 1960-1996) के लिए 'चमकदार' अच्छे और प्रभावी नाम प्रतिस्थापन के रूप में किया गया था; यह QJRAS से समान वॉल्यूम क्रमांकन जारी रखता है। इसकी स्थापना के बाद से और आज तक संपादक [[लीड्स विश्वविद्यालय]] के सू बॉलर हैं। == दायरा == पत्रिका में [[खगोल शास्त्र|खगोल विज्ञान]], [[खगोलभौतिकी|खगोल भौतिकी]], [[ब्रह्माण्डविद्या|ब्रह्मांड विज्ञान]], [[ग्रह विज्ञान]], सौर-स्थलीय भौतिकी, वैश्विक और क्षेत्रीय [[भूभौतिकी]] और [[खगोलिकी का इतिहास|इन विषयों के इतिहास]] को शामिल किया गया है। यह [[अंतर्विषयकता|अंतःविषय]] अनुसंधान, [[विज्ञान नीति]], समाचार, [[अग्रलेख|राय]], पत्राचार, और पुस्तक और सॉफ्टवेयर समीक्षाओं के बारे में विषयगत लेख भी प्रकाशित करता है। रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसायटी की घटनाओं और लोगों और मृत्युलेखों के बारे में संचार भी इस पत्रिका के दायरे में है। <ref name="RAS-home"> {{Cite web|url=http://www.ras.org.uk/publications|title=RAS Publications|year=2006|publisher=Royal Astronomical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706034454/http://www.ras.org.uk/publications|archive-date=6 July 2010|access-date=2010-06-10}}</ref> <ref name="AG-page">{{Cite web|url=http://www.ras.org.uk/publications/journals/146-astronomy-and-geophysics-the-journal-of-the-royal-astronomical-society|title=Astronomy and Geophysics|date=March 8, 2005|publisher=Royal Astronomical Society|access-date=2010-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170415162704/https://www.ras.org.uk/publications/journals/146-astronomy-and-geophysics-the-journal-of-the-royal-astronomical-society|archive-date=15 अप्रैल 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="wb-home">[http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=1366-8781&site=1 Home page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101084754/http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=1366-8781&site=1 |date=1 जनवरी 2012 }}. Wiley-Blackwell. 2010</ref> <ref name="guidelines">{{Cite web|url=http://www.wiley.com/bw/submit.asp?ref=1366-8781&site=1|title=Astronomy & Geophysics - Journal Information|publisher=[[Wiley-Blackwell]]|access-date=2011-04-28}}</ref> ''इसके अलावा, रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी'' ''के त्रैमासिक जर्नल'' की परंपरा को ध्यान में रखते हुए, यह मौलिक विज्ञान और वैज्ञानिक बहस की चर्चा प्रकाशित करता है। पत्रिका सदस्यता, परिषद और सोसायटी के अधिकारियों के बीच संचार के एक चैनल के रूप में भी कार्य करती है। <ref name="RAS-home"/> <ref name="AG-page"/> <ref name="wb-home"/> ''एस्ट्रोनॉमी एंड जियोफिजिक्स'' ''में'' योगदान आरएएस सदस्यों तक ही सीमित नहीं है। <ref name="RAS-home"/> <ref name="AG-page"/> <ref name="wb-home"/> == सार और अनुक्रमण == पत्रिका निम्नलिखित विषयों पर सारगर्भित और अनुक्रमित है: <ref name="indx"> {{Cite web|url=http://www.wiley.com/bw/aims.asp?ref=1366-8781&site=1|title=Abstracting, indexing, impact factor|year=2010|publisher=Wiley-Blackwell|access-date=2010-06-11}}</ref> * अकादमिक खोज (एकेडमिक सर्च एलीट और एकेडमिक सर्च प्रीमियर सहित) * वर्तमान सामग्री / भौतिक, रसायन और पृथ्वी विज्ञान * इन्फोट्रैक * मौसम विज्ञान और भू-भौतिकीय सार * प्रोक्वेस्ट 5000 * विज्ञान संबंधी उद्धरण वाली अनुक्रमणिका * स्कोपस 2010 के ''जर्नल उद्धरण रिपोर्ट के अनुसार'', पत्रिका का प्रभाव कारक 0.339 है, इसे "खगोल विज्ञान और खगोल भौतिकी" श्रेणी में 54 पत्रिकाओं में से 51 वें स्थान पर और "भू-रसायन और भूभौतिकी" श्रेणी में 77 में से 72 वें स्थान पर रखा गया है। <ref name="indx"/> <ref>[http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=1366-8781&site=1 Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120101084754/http://www.wiley.com/bw/journal.asp?ref=1366-8781&site=1 |date=1 जनवरी 2012 }} at Wiley-Blackwell. September 2011.</ref> == ''क्वार्टर्ली जर्नल ऑफ़ द रोयल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटी'' == [[चित्र:Qjras_frontcover_march1991.jpg|अंगूठाकार| रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी के त्रैमासिक जर्नल के एक संस्करण का मुख पृष्ठ]] '''''रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी का त्रैमासिक जर्नल''''' ( ''क्यूजेआर एस्ट्रोन०'' ''समाज'' ,  ) रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी द्वारा सितंबर 1960 से दिसंबर 1996 तक प्रकाशित किया गया था, और इसके बाद की अवधि में ब्लैकवेल साइंस द्वारा समर्थित किया गया था। उस दौरान 37 खंड जारी किए गए थे। पत्रिका में आधुनिक खगोल विज्ञान या भूभौतिकी की समीक्षा करने वाले लेख, शोध विषयों के बारे में चर्चा, बैठक की रिपोर्ट, विज्ञान के इतिहास के बारे में योगदान और खगोलीय अनुसंधान समूहों और संस्थानों की रिपोर्ट शामिल हैं। इसने विस्तृत वैज्ञानिक शोध पत्रों पर कम जोर दिया, जो इसके बजाय सोसायटी के [[रोयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी की मासिक सूचनाएँ|मासिक नोटिस]] में प्रकाशित किए गए थे। ( {{ISSN|0308-3322}} )। <ref name="Helinx">Bibliographic information for this journal. {{Cite web|url=http://helin.uri.edu/record=b2088695~S29|title=Library catalog|publisher=[[Wheaton College (Massachusetts)|Wheaton College]] – Helin Library|access-date=2011-01-18|archive-date=13 दिसंबर 2012|archive-url=https://archive.today/20121213001825/http://helin.uri.edu/record=b2088695~S29|url-status=dead}}</ref> <ref name="fivex">Bibliographic information for this journal. {{Cite web|url=http://helin.uri.edu/record=b2088695~S29|title=Library catalog|publisher=[[Amherst College]]/[[Hampshire College]]/[[Mount Holyoke College]]/[[Smith College]]/[[University of Massachusetts Amherst]]|access-date=2011-01-18|archive-date=13 दिसंबर 2012|archive-url=https://archive.today/20121213001825/http://helin.uri.edu/record=b2088695~S29|url-status=dead}}</ref> <ref name="monthly">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aWoEAAAAYAAJ|title=A general index to the first twenty-nine volumes of the Monthly notices of the Royal astronomical society|last=Compiled by John Williams of the Royal Astronomical Society|publisher=Strangeways and Walden|year=1870|location=London|format=Proceedings of the society from February 9, 1827, to 1868-69 session|oclc=42319444}}</ref> 1960 से पहले रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी ने अपने ''मासिक नोटिस'' में शोध पत्रों के साथ ''अपनी गतिविधियों की कार्यवाही प्रकाशित की थी, और अपने समसामयिक नोट्स'' में शोध समीक्षा प्रकाशित की थी। ''त्रैमासिक जर्नल'' की स्थापना 1960 में मूल शोध पर ध्यान केंद्रित ''करने के लिए मासिक नोटिस'' मुक्त करने के लिए की गई थी '', और समसामयिक नोट्स'' बंद कर दिए गए थे। === त्रैमासिक जर्नल के संपादक === * डेविड डेहर्स्ट, 1960-1965 * सी. एंड्रयू मरे, 1965-1970 * ए. जैक मीडोज, 1970-1975 * साइमन मिटन, 1976-1980 * डेविड डब्ल्यू ह्यूजेस, 1981-1985 * जॉर्ज एचए कोल्स, 1986-1991 * रॉबर्ट सी. स्मिथ, 1992-1995 * डेविड डब्ल्यू. ह्यूजेस, 1996. <ref name="hughes1996">{{Cite journal|last=Hughes|first=David W.|author-link=David W. Hughes|date=1996|title=The Quarterly Journal, 1960–96|journal=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society|publisher=[[Royal Astronomical Society]]|volume=37|pages=485–492|bibcode=1996QJRAS..37..485H}}</ref> === ''रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसायटी के त्रैमासिक जर्नल के'' लिए सार और अनुक्रमण === ''रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी के त्रैमासिक जर्नल'' को पूर्व में अनुक्रमित किया गया था: <ref name="fivex"/> * जियोरेफ * अंतर्राष्ट्रीय एयरोस्पेस सार * कंप्यूटर और नियंत्रण सार * इलेक्ट्रिकल और इलेक्ट्रॉनिक्स एब्स्ट्रैक्ट्स * भौतिकी सार। विज्ञान सार। श्रृंखला ए * रासायनिक सार सभी लेखों को एस्ट्रोफिजिक्स डेटा सिस्टम में सार के साथ अनुक्रमित किया जाता है, जिसमें सभी पृष्ठों के स्कैन शामिल होते हैं। एडीएस ग्रंथ सूची कोड QJRAS है। == यह सभी देखें == * ''[[रोयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी की मासिक सूचनाएँ|रॉयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसायटी की मासिक नोटिस]]'' * ''भूभौतिकीय जर्नल इंटरनेशनल'' * [[पॉपुलर एस्ट्रोनॉमी (अमेरिकी पत्रिका)]] * [[द एस्ट्रोफिजिकल जर्नल]] {{Portal bar|खगोलशास्त्र}} == संदर्भ ==  {{Reflist|25em}} == बाहरी संबंध == * {{Official website|http://astrogeo.oxfordjournals.org/}} [[श्रेणी:खगोलभौतिकी]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना खगोलशास्त्र लेख]] [[श्रेणी:पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:वैज्ञानिक और तकनीकी पत्रिकाएँ]] [[श्रेणी:रोयल एस्ट्रोनॉमिकल सोसाइटी]] 8gsxaaur9gwqfwtlsrxlxi3a365hvaz एनजीसी 89 0 1339752 6635673 6165062 2026-10-30T23:53:44Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635673 wikitext text/x-wiki {{Infobox galaxy|name=[[नई सामान्य सूची|एनजीसी]] 89|image=Robert's quartet.jpg|upright=1.25|alt=रॉबर्ट की गैलेक्सी चौकडी|caption=NGC 89 या द जूली स्टार (नीचे) [[रॉबर्ट की चौकडी]] में अन्य गैलेक्सियों से घिरा हुआ।|epoch=[[J2000]]|type=SB0/a&nbsp;pec<ref name=Presotto2009/>|ra={{RA|00|21|24.355}}<ref name="ApJ131_1163"/>|dec={{DEC|-48|39|55.28}}<ref name="ApJ131_1163"/>|dist_ly={{convert|44.1|+/-|3.1|Mpc|Mly|abbr=on|lk=on|order=flip}}<ref name=ned/>|z={{nowrap|0.011074 ± 0.000067}}<ref name=Boselli1996/>|appmag_v=14.18<ref name=ned/>|size_v={{nowrap|0′.957 × 0′.459}}<ref name="ApJ131_1163"/>|constellation name=[[अमरपक्षी तारामंडल|फीनिक्स]]|notes=|names=[[प्रिन्सिपल आकाशगंगा सूची|पीजीसी]] 1374, ईएसओ 194-G011}} '''एनजीसी 89''' एक [[डन्डीय सर्पिल गैलेक्सी|अवरुद्ध सर्पिल]] या [[लेंसनुमा गैलेक्सी|लेंटिकुलर आकाशगंगा है]], जो [[रॉबर्ट की चौकड़ी]] जो चार [[अंतःक्रियाई गैलेक्सियाँ|अंतःक्रियात्मक आकाशगंगाओं]] का एक समूह है, का हिस्सा है। इस आकाशगंगा के पास [[सेयफ़र्ट गैलेक्सी|सीफ़र्ट 2 नाभिक]] है जिसमें [[एच-एल्फा|एच-अल्फ़ा]] [[विकिरण]] उत्सर्जित करने वाली अतिरिक्त-प्लानर विशेषताएं हैं। डिस्क के प्रत्येक तरफ फिलामेंटरी विशेषताएं हैं, जिसमें जेट जैसी संरचना शामिल है जो पूर्वोत्तर दिशा में लगभग 4 केपीसी तक फैली हुई है। ऐसी संभावना है कि समूह के अन्य सदस्यों के साथ अंतर्क्रिया के दौरान इसने अपनी [[तटस्थ हाइड्रोजन]] (एच 1) गैस खो दी है। सबसे अधिक एनजीसी 92 के ऐसा करने की संभावना है। == संदर्भ == {{reflist|refs=<ref name="ApJ131_1163">{{cite journal |doi=10.1086/498708 |last1=Skrutskie |first1=Michael F. |last2=Cutri |first2=Roc M. |last3=Stiening |first3=Rae |last4=Weinberg |first4=Martin D. |last5=Schneider |first5=Stephen E. |last6=Carpenter |first6=John M. |last7=Beichman |first7=Charles A. |last8=Capps |first8=Richard W. |last9=Chester |first9=Thomas |last10=Elias |first10=Jonathan H. |last11=Huchra |first11=John P. |last12=Liebert |first12=James W. |last13=Lonsdale |first13=Carol J. |last14=Monet |first14=David G. |last15=Price |first15=Stephan |last16=Seitzer |first16=Patrick |last17=Jarrett |first17=Thomas H. |last18=Kirkpatrick |first18=J. Davy |last19=Gizis |first19=John E. |last20=Howard |first20=Elizabeth V. |last21=Evans |first21=Tracey E. |last22=Fowler |first22=John W. |last23=Fullmer |first23=Linda |last24=Hurt |first24=Robert L. |last25=Light |first25=Robert M. |last26=Kopan |first26=Eugene L. |last27=Marsh |first27=Kenneth A. |last28=McCallon |first28=Howard L. |last29=Tam |first29=Robert |last30=Van Dyk |first30=Schuyler D. |last31=Wheelock |first31=Sherry L. |title=The Two Micron All Sky Survey (2MASS) |journal=The Astronomical Journal |date=1 February 2006 |volume=131 |pages=1163–1183 |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006AJ....131.1163S/abstract |issn=0004-6256 }}</ref> <ref name=Boselli1996>{{citation | display-authors=1 | last1=Boselli | first1=A. | last2=Mendes de Oliveira | first2=C. | last3=Balkowski | first3=C. | last4=Cayatte | first4=V. | last5=Casoli | first5=F. | title=The molecular gas content of spiral galaxies in compact groups. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=314 | pages=738–744 | date=October 1996 | bibcode=1996A&A...314..738B | postscript=. }}</ref> <ref name=Presotto2009>{{citation | display-authors=1 | last1=Presotto | first1=V. | last2=Temporin | first2=S. | last3=Pompei | first3=E. | last4=Iovino | first4=A. | title=SCG0018-4854: A young and dynamic compact group | journal=Astronomische Nachrichten | volume=330 | issue=9–10 | pages=988–990 | date=December 2009 | doi=10.1002/asna.200911275 | bibcode=2009AN....330..988P | postscript=. | arxiv=0910.4978}}</ref> <ref name=ned>{{cite web | title=NED results for object NGC 0089 | work=NASA/IPAC Extragalactic Database | publisher=Jet Propulsion Laboratory/California Institute of Technology | url=http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+89 | access-date=2015-10-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191207181412/http://ned.ipac.caltech.edu/cgi-bin/objsearch?objname=NGC+89 | archive-date=7 दिसंबर 2019 | url-status=dead }}</ref>}} == बाहरी संबंध == {{commonscat-inline}} {{विकिस्काई|name=NGC 89}}{{Portal bar|खगोलशास्त्र}}{{Robert's Quartet}}{{Sky|00|21|24.3|-|48|39|57|160000000}} [[श्रेणी:डन्डीय सर्पिल गैलेक्सियाँ]] [[श्रेणी:अमरपक्षी तारामंडल]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना खगोलशास्त्र लेख]] [[श्रेणी:खगोलशास्त्र आधार]] [[श्रेणी:अंतरिक्ष आधार]] {{अंतरिक्ष-आधार}} pin1ovwj7yxyt1c18eqg63o0nhyozxm कुंजपुरा 0 1350594 6635746 6304789 2026-10-31T06:59:18Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635746 wikitext text/x-wiki '''कुंजपुरा''' [[करनाल जिले]], [[हरियाणा]] (1966 पंजाब राज्य से पहले), [[भारत]] में एक गाँव है, जो [[करनाल]] शहर से लगभग 10 किमी उत्तर पूर्व और राष्ट्रीय राजधानी [[दिल्ली]] से लगभग 130 किमी उत्तर में है। यह [[यमुना नदी]] के दाहिने किनारे (पश्चिमी तट) पर, [[ग्रैंड ट्रंक रोड]] से दूर है जो [[अमृतसर]] से [[दिल्ली]] तक और आगे [[कलकत्ता]] तक जाती है। {{Infobox settlement | name = कुंजपुरा | native_name = 'the heron's nest' बगुले का घोंसला | native_name_lang = | other_name = Najabat Naghar | nickname = | settlement_type = गांव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Haryana#India | pushpin_label_position = दाया | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Haryana, India | coordinates = {{coord|29|42|57|N|77|04|49|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[हरियाणा]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = करनाल | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = मेट्रिक | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = | population_as_of = | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = ऑफिशल | demographics1_info1 = [[हिंदी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = 132022 | registration_plate = HR | website = {{URL|haryana.gov.in}} | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-HR]] | footnotes = }} ==अवलोकन== कुंजपुरा की स्थापना नवाब नजबत खान ने 1729 में की थी। कुंजपुरा गांव का एक लंबा इतिहास वाला किला है। आधुनिक पक्की सड़कों के आने से पहले खैबर दर्रे से दिल्ली की यात्रा करने वालों के लिए यह एक प्रमुख पड़ाव था। 1739 में, एक अफगान साहसी, नजबत खान, को [[नादिर शाह]] द्वारा कुंजपुरा में नवाब के रूप में एक प्रमुखता प्रदान की गई थी। कुंजपुरा 1761 में मराठा साम्राज्य की सेनाओं द्वारा जीता गया था। इस गांव में प्रवेश बिंदु पर एक वरिष्ठ माध्यमिक विद्यालय स्थित है।<ref name="google">{{cite book|title=Haryana: Past and Present|author=Sharma, S.K.|date=2006|publisher=Mittal Publications|isbn=9788183240468|url=https://books.google.com/books?id=VE71IqAC0YYC|page=221|accessdate=2022-02-10}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} dixttcrb7whawt46uy94nl0frmwrnop उत्तर कुमार (अभिनेता) 0 1353677 6635665 6601800 2026-10-30T20:27:18Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635665 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = उत्तर कुमार | notable_works = ''Dhakad Chhora | image = Uttar-8.jpg | birth_date = | birth_place = [[बेहता हाजीपुर|गॉंव - बेहता हाजीपुर]],([[लोनी]]) ,[[गाज़ियाबाद जिला]], उत्तर प्रदेश | occupation = अभिनेता, फिल्म निर्देशक, लेखक | years active = 2003–वर्तमान | spouse = राजबाला चौधरी | children = 2 | website = {{url|uttarkumar.in/}} | alma_mater = एशियन एकेडमी ऑफ़ फ़िल्म & टेलीविजन }} '''उत्तर कुमार''' एक भारतीय फिल्म अभिनेता, लेखक, निर्देशक हैं, जो मुख्य रूप से हरियाणवी फिल्मों में काम करते हैं। कुमार ने 2004 में रिलीज़ हुई ''धाकड छोरा'' सहित बहुत फिल्मों में अभिनय किया है।''<ref name="DainikBhaskar">{{Cite news|url=http://www.bhaskar.com/news/ENT-BOL-uttar-kumar-4728863-NOR.html|title=ये हैं हरियाणा के सुपरस्टार, 40 से ज्यादा फिल्मों में किया काम, अब बनाई 'Dear Vs Bear'|date=30 अगस्त 2014|work=[[दैनिक भास्कर]]|access-date=14 फ़रवरी 2015|language=hi}}</ref><ref name="Amarujala">{{Cite news|url=http://www.amarujala.com/news/states/uttarakhand/uttrakhandi-actress-boom-in-haryana/|title=बॉलीवुड की ओर बढ़ गई कविता...|last=अजमत|first=आफताब|date=15 जुलाई 2013|work=[[अमर उजाला]]|access-date=14 फ़रवरी 2015|language=hi}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/bollywood-films-that-are-releasing-in-2014-might-as-well-shut-shop-the-ultimate-blockbuster-is-here-and-it-is-called-dear-vs-bear-710247.html|title=Bollywood films that are releasing in 2014 might as well shut shop. The ultimate blockbuster is here. And it is called 'Dear v/s Bear'|date=28 अगस्त 2014|work=न्यूज़18|access-date=14 फ़रवरी 2015}}</ref>''<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/uttam-suchitra-never-rode-the-bmw-in-saptapadi/#:~:text=Veteran%20film%20critic%20Swapan%20Mullick's%20%22Mahanayak%20Revisited.&text=Who%20can%20forget%20that%20iconic,sat%20on%20the%20two-wheeler.|title=Uttam,Suchitra never rode the BMW in ‘Saptapadi’?|date=2013-03-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|trans-title=उत्तम, सुचित्रा ने 'सप्तपडी; में कभी बीएमडब्ल्यू नहीं चलाई?|access-date=2024-09-19}}</ref>''<ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2014/20140925/ukd.htm#18|title=Romantic thriller releases tomorrow|date=24 सितम्बर 2014|work=द ट्रिब्यून|access-date=14 फ़रवरी 2015|location=देहरादून}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2008/20080907/edit.htm|title=Tapan Sinha: Maker of many good films|last=स्वरूप|first=हरिरूप|date=7 सितम्बर 2008|work=द टेलीग्राफ (कोलकाता)|access-date=14 फ़रवरी 2015|location=चण्डीगढ़}}</ref>'' कुमार पश्चिमी उत्तर प्रदेश से हैं। वह एशियन एकेडमी ऑफ फिल्म एंड टेलीविजन के पूर्व छात्र हैं। उत्तर कुमार का जन्म [[जाट]]<ref>{{Cite web |title=Uttar Kumar Dhama - Jatland Wiki |url=https://www.jatland.com/home/Uttar_Kumar_Dhama |access-date=2025-02-15 |website=www.jatland.com}}</ref> परिवार में हुआ था।<ref>{{cite web |title=AAFT School of Cinema {{!}} Best Acting School in Delhi {{!}}Top Acting Schools {{!}} Acting School Delhi |url=http://aaft.com/schoolofcinema/alumni/ |access-date=19 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150515165746/http://aaft.com/schoolofcinema/alumni/ |archive-date=15 मई 2015 |url-status=dead}}</ref> उत्तर कुमार को उनके मंच नाम धाकड़ छोरा से भी जाना जाता है, एक भारतीय फिल्म अभिनेता, लेखक और निर्देशक हैं। जन्म 7 अक्टूबर 1973 को पश्चिमी उत्तर प्रदेश के गाजियाबाद जिले में चौधरी राज सिंह और लक्ष्मी देवी के घर में हुआ। == प्रारंभिक == उत्तर कुमार का जन्म 7 अक्टूबर 1973 को उत्तर प्रदेश के [[ग़ाज़ियाबाद ज़िला|गाजियाबाद जिले]] के बेहता हाजीपुर गांव में हुआ है।<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar/put-a-lot-of-fun-on-lage-pitacci-shock-muzaffarnagar-news-mrt4575809190|title='लगे पिचासी झटके' पर खूब लगाए ठुमके|work=Amar Ujala|access-date=20 December 2019}}</ref> == आजीविका == === पहली और प्रारंभिक भूमिकाएँ === उत्तर कुमार की पहली फिल्म थी बावली जोकि फ्लॉप रही।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/uttar-pradesh/story/uttar-kumar-dhakad-chhora-haryanvi-actor-filmmaker-colleague-alleges-rape-rise-and-fall-ntc-dskc-2337023-2025-09-19|title='धाकड़ छोरे' Uttar Kumar की कहानी... जिसके संग दिया करियर का सबसे हिट गाना, उसी ने पहुंचा दिया जेल!|publisher=[[आज तक]]}}</ref> उत्तर कुमार की फिल्म धाकड़ छोरा ब्लॉकबस्टर हिट रही। वह अपने मंच नाम धाकड़ छोरा के लिए बहुत प्रसिद्ध हैं। <ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar/191525287542-muzaffarnagar-news|title=धाकड़ छोरा ने चाय की चुस्कियों का स्वाद चखा|work=Amar Ujala|access-date=19 December 2019}}</ref> == विवाद == उत्तर कुमार, जिन्हें अभिनेत्री और उनके संगीत एल्बम "राज़ी बोल जा" की सह-कलाकार भव्या गौतम के साथ बलात्कार के आरोप में गाजियाबाद में गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{cite news |title=रेप केस में फंसे हरियाणवी एक्टर उत्तर कुमार को भेजा गया जेल, नाराज समर्थकों ने किया|url=https://www.aajtak.in/uttar-pradesh/story/haryanvi-actor-uttar-kumar-sent-to-jail-in-rape-case-lclam-strc-2335202-2025-09-17 |access-date=17 September 2025|work=Aaj Tak}}</ref><ref>{{cite news |title=हरियाणवी अभिनेता उत्तर कुमार बलात्कार के मामले में गिरफ्तार, कथित तौर पर जहर खाने के बाद अस्पताल में भर्ती किया|url=https://www.news18.com/movies/regional-cinema/haryanvi-actor-uttar-kumar-arrested-in-rape-case-hospitalised-after-allegedly-consuming-poison-ws-l-9575237.html|access-date=16 September 2025|work=News 18}}</ref> इससे पहले [[चमार]] समुदाय से आने वाले भव्या गौतम ने उत्तर कुमार पर जातिसूचक टिप्पणी करने का आरोप लगाया था।<ref>{{cite web |title="उत्तर कुमार ने भव्या गौतम को चमार करके बोला कि चमार ऐसे ही होते हैं!" Clarifies in an interview |date=17 July 2025 |url=https://www.youtube.comRkTW-4CGEXA |via=YouTube |quote=At 9:15, Bhavya Gautam clarifies in Hindi that she is Chamar. }}{{Dead link|date=जनवरी 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == फिल्मोग्राफी == * बावली (2003) *''धाकड़ छोरा'' (2004)<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/chandigarh/mhaari-is-any-less-serious/articleshow/56124625.cms|title=Chandigarh News: म्हारी बोली किसी से कम है के? – mhaari is any less serious?|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=23 December 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/culture/meerut-film-industry-mollywood|title=Mollywood, Meerut's Small But Flourishing Film Industry|work=The Wire|access-date=23 December 2019}}</ref> * ''करमवीर'' (2004) * ''तड़प'' (2005) * ''निकम्मा'' (2005) * ''खरदू'' (2005) * ''कौन हक़दार'' (2005) * ''अकड़'' (2005)<ref>{{Cite news|url=https://www.inkhabar.com/watch-full-movies-online/watch-free-online-haryanvi-movie-akad-dehati-film-uttam-kumar-akad-hd-free-watching|title=ऑनलाइन फ्री में देखें उत्तम कुमार की सुपरहिट हरियाणवी फिल्म अकड़|date=24 February 2020|work=Inkhabar|access-date=6 September 2020|language=hi|archive-date=2 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302134443/https://www.inkhabar.com/watch-full-movies-online/watch-free-online-haryanvi-movie-akad-dehati-film-uttam-kumar-akad-hd-free-watching|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bijnor-9328273.html|title='धन्नो के पीछे गब्बर' के खलनायक 'जब्बर' बनेंगे इंस्पेक्टर|work=Dainik Jagran|access-date=23 December 2019|language=hi|archive-date=23 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223135348/https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bijnor-9328273.html|url-status=dead}}</ref> * ''सपेरन'' (2006) * ''खडतल'' (2006) * ''करुणा'' (2006) * ''धौंस'' (2006) * ''बेधड़क'' (2006) * ''सेनापति'' (2007) * ''धाकड़ छोरा 2'' (2007) * ''डाक्का'' (2007) * ''छत पे'' (2007) * ''असर'' (2007) * ''झलक'' (2008) * ''घमासान'' (2008) * ''बेसबर'' (2008) * ''अकुंश 2'' (2008) * ''नटखट'' (2009) * ''हम दो भगोड़े'' (2011) * '' लाट साहब '' (2012) * ''कट्टो'' (2012)<ref>{{Cite news|url=http://thewirehindi.com/22/meerut-small-but-flourishing-film-industry-in-up/|title=क्या आपको पता है कि मेरठ में एक फिल्म इंडस्ट्री भी है?|last=वर्मा|first=प्रशांत|date=10 February 2017|work=The Wire – Hindi|access-date=3 January 2020}}</ref> * ''[[फक्कड़ (फ़िल्म)|फक्कड़]]'' (2012) * ''[[कुणबा]]'' * ''डियर वर्सिस बीयर'' (2014)<ref>{{Cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=2309|title=Dear Vs Bear – Movie – Box Office India|publisher=Box Office India|access-date=23 December 2019}}</ref> * ''खरडू 2'' (2016) * ''ये कैसा पल दो पल का प्यार'' (2016) * ''असर 2'' (2016) * ''कुंवर साहब'' (2016) * ''शान'' (2017) * ''धाकड़ लवर'' (2017) * ''महासंग्राम'' (2018) * ''सादगी'' (2019) * ''चौकीदार'' (2019)<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/muzaffarnagar/41549394870-muzaffarnagar-news|title=मंसूरपुर थाने में हुई फिल्म की शूटिंग|work=Amar Ujala|access-date=6 September 2020|language=hi}}</ref> * ''बड़ा'' (2022) * '' किक्कर '' (2026) == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी संबंध == * {{Official website|http://www.uttarkumar.in/उत्तर कुमार का आधिकारिक जालस्थल}} * {{IMDb name}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जाट लोग]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म निर्देशक]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणवी अभिनेता]] 0vfubtkchg9ib1sddtbv4exr5wez93s कंग्शा नदी 0 1359700 6635698 6381238 2026-10-31T04:14:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635698 wikitext text/x-wiki {{Infobox river |name = कंग्शा नदी |name_native = |name_native_lang = |name_other = Kangsha River<br>কংস নদী |name_etymology = |nickname = <!---------------------- IMAGE--> |image = BD Kangsha River.jpg |image_size = |image_caption = बांग्लादेश में कंग्शा नदी |image_alt = <!---------------------- MAPS --> |map = |map_size = |map_caption = |map_alt = |pushpin_map = Bangladesh |pushpin_map_size = |pushpin_map_caption = नदीमुख स्थान |pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> |subdivision_type1 = देश |subdivision_name1 = {{BAN}} |subdivision_type2 = ज़िले |subdivision_name2 = [[मैमनसिंह जिला|मैमनसिंह]], [[नेत्रोकोना जिला|नेत्रोकोना]], [[सुनामगंज जिला|सुनामगंज]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = |subdivision_type5 = |subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> |length = |width_min = |width_avg = |width_max = |depth_min = |depth_avg = |depth_max = |discharge1_location = |discharge1_min = |discharge1_avg = |discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> |source1 = |source1_location = |source1_coordinates = |source1_elevation = |mouth = [[सुरमा नदी]] |mouth_location = [[बांग्लादेश]] |mouth_coordinates = |mouth_elevation = |progression = |river_system = |basin_size = |basin_landmarks = |basin_population = |tributaries_left = |tributaries_right = |waterbodies = |waterfalls = |bridges = |ports = |custom_label = |custom_data = |extra = }} '''कंग्शा नदी''' (Kangsha River) या '''कंग्सा नदी''' (Kangsa River) [[बांग्लादेश]] के [[मैमनसिंह ज़िले]] और [[नेत्रोकोना ज़िले]] में बहने वाली एक नदी है। [[सोमेश्वरी नदी]] उत्तर में [[भारत]] से आकर इसमें विलय होती है।<ref name=Banglapedia>{{cite book |author=Sultana Nasrin Baby |chapter=Kangsa River |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Kangsa_River |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |editor=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |year=2012 |edition=Second |archive-url=https://web.archive.org/web/20220816223635/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Kangsa_River |archive-date=16 अगस्त 2022 |access-date=19 मार्च 2022 |url-status=dead}}</ref> == मार्ग == गगलजुरी में, धनु नदी कांगशा से मिलती है जो गारो पहाड़ियों से नलिताबाड़ी के पास भोगई के रूप में बहती है, जो नेत्रकोना उपखंड में देवतुकोन और बरहट्टा में अपने सबसे अच्छे रूप में है। मोहनगंज के बाद यह एक संकरी, घुमावदार खाल (खाड़ी) बन जाती है जिसके किनारे अपने सबसे निचले स्तर से थोड़े ऊँचे होते हैं। नदी बरहट्टा, मोहनगंज और धरमपाशा उपजिलों से होकर बहती है। ढाला और धनु नदियाँ जो किशोरगंज जिले में बहती हैं, कांगशा की शाखाएँ हैं।<ref>{{Cite journal|last=Hossain|first=Md. Rajib|date=2019-07-11|title=Effect of Soil Amendments on Methane Emission and Rice Productivity nearby the Dingaputa Haor area of Netrokona District, Bangladesh|url=https://doi.org/10.29199/2637-7063/esar.202021|journal=Journal of Environmental Science and Allied Research|volume=02|issue=02|pages=01–07|doi=10.29199/2637-7063/esar.202021|issn=2637-7063}}</ref>कांगशा सुनामगंज जिले में विशाल सुरमा नदी में मिलती है। == जलविभाजन == आर्द्रभूमि संरक्षण पर एक रिपोर्ट के अनुसार, "सभी बाढ़ का पानी गारो/मेघालय पहाड़ियों से कई पहाड़ी धाराओं और नदियों के माध्यम से आता है।"<ref>{{Cite journal|last=Nesha|first=Karimon|last2=Rahman|first2=Atiq|last3=Hasan|first3=Khalid|last4=Ahmed|first4=Ziauddin|date=2014-10-31|title=People’s Perception in relation to Climate Change and its Adverse Effects in Rural Bangladesh|url=https://doi.org/10.15764/eh.2014.03003|journal=Journal of Environment and Human|volume=2014|issue=3|pages=23–33|doi=10.15764/eh.2014.03003|issn=2373-8324}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[मैमनसिंह ज़िला]] * [[नेत्रोकोना ज़िला]] * [[सोमेश्वरी नदी]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बांग्लादेश की नदियाँ]] iah7wxlfcnmi1c6ttrgqtrnct9ply14 अंधा बगुला 0 1362369 6635798 5502105 2026-10-31T07:34:41Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635798 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = अंधा बगुला<br><small>Indian pond heron</small> | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn2016"/> <!-- चित्र एवं तत्त्संबंधी जानकारियाँ --> | image = Indian pond heron (Ardeola grayii) non breeding.jpg | image_upright = | image_alt = | image_caption = गैर-प्रजनन काल के दौरान (श्रीलंका में) | image2 = Indian Pond Heron I2 IMG 1142.jpg | image2_upright = | image2_alt = | image2_caption = प्रजनन काल के रंगों में (भारत में) <!-- वर्गिकी जानकारियाँ --> | regnum = [[प्राणी|जंतु]] | phylum = [[रज्जुकी]] <small>''(Chordata)''</small> | classis = [[पक्षी]] <small>''(Aves)''</small> | subclassis = ''नेओर्निथीस'' <small>''(Neornithes)''</small> | infraclassis = ''नेओनाथाए'' <small>''(Neognathae)''</small> | superordo = ''नेओआवीज़'' <small>''(Neoaves)''</small> | ordo = ''पेलेकेनिफ़ोर्मीज़'' <small>''(Pelecaniformes)''</small> | familia = ''आर्डेइडाए'' <small>''(Ardeidae)''</small> | subfamilia = ''बोटौरिनाए'' <small>''(Botaurinae)''</small> | genus = ''ऐर्डियोला'' <small>''(Ardeola)''</small> | species = ''ए. ग्रेयी'' | binomial = ''आर्डियोला ग्रेयी'' | binomial_authority = (साइक्स. 1932) | range_map = ArdeolaMap.svg | range_map_upright = 1.2 | range map_alt = मानचित्र पर लाल, हरे और नीले रंग से तीन बगुला प्रजातियों का क्षेत्र-विस्तार प्रदर्शित है | range_map_caption = ''आर्डियोला'' वंश के बगुलों का वैश्विक वितरण<br>लाल रंग से अंधबक का विस्तार-क्षेत्र | synonyms = }} '''अंधा बगुला'''<ref name="अली2003" /> अथवा '''अन्धबक''' ([[अंग्रेजी]]: ''Indian pond heron'' अथवा ''paddybird'', [[द्विपद नामपद्धति|वैज्ञानिक नाम]]: ''Ardeola grayii'') [[बगुला]] [[कुल (जीवविज्ञान)|परिवार]] का एक [[पक्षी]] है। यह [[पुरानी दुनिया]] का एक पक्षी है जो प्रमुख रूप से [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में पाया जाता है। यह पश्चिम में [[ईरान]], [[पाकिस्तान]], भारत, [[नेपाल]], [[बांग्लादेश]] एवं [[म्यांमार]] तथा [[श्रीलंका]] के उत्तरी भागों में पाया जाता है; [[ईरान]] में यह समुद्र तट के सहारे एक पतली पट्टीनुमा क्षेत्र में पाया जाता है<ref name="iucn2016"/> और पाकिस्तान में यह सुदूर पश्चिमी हिस्सों में नहीं पाया जाता। मटमैले-भूरे अथवा [[खाकी]]-भूरे रंग का यह बगुला भारत में बहुत आम पक्षी है<ref name="अली2003" /> और अक्सर तालाबों, नालों एवं अन्य जलस्रोतों के पास दलदली हिस्सों में बैठा रहता है; हालाँकि, इसे इसके रंग के कारण आसानी देखा नहीं जा सकता जबकि उड़ते समय इसके पंख और पूँछ चटक सफ़ेद रंग का ख़ूबसूरत नज़ारा प्रस्तुत करते हैं। चूँकि इसका रंग कुछ ऐसा होता है कि यह आसपास के माहौल में छिप जाता है, मनुष्यों द्वारा काफ़ी पास जाने पर भी जल्दी उड़ता नहीं है। वैश्विक स्तर पर जीव प्रजातियों के ऊपर संकट की स्थिति का विवरण देने वाली, [[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ]] द्वारा प्रकाशित की जाने वाली [[आईयूसीएन लाल सूची]], हेतु 2016 के मूल्यांकन अनुसार अनुसार इसे संकट मुक्त प्रजाति श्रेणी में रखा गया है।<ref name="iucn2016">{{cite journal |title=इंडियन पोंड हेरन |journal=बर्डलाइफ़ इंटरनेशनल |date=1 अक्टूबर 2016 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22697128A93600400.en |url=https://www.iucnredlist.org/species/22697128/93600400 |accessdate=1 अप्रैल 2022 |trans-title=भारतीय तालाब-बगुला (आर्डियोला ग्रेयी) |language=en}}</ref> == नाम == [[संस्कृत भाषा]] में इस पक्षी को ''अन्धबक''<ref name="dave1949">{{cite book |last1=वीर |first1=रघु |last2=के. एन. |first2=दवे |title=इंडियन साइंटिफिक नोमेनक्लेचर ऑव बर्ड ऑव इंडिया, बर्मा एंड सीलोन |date=1949 |publisher=श्री एल चंद्र |page=430 |url=https://books.google.co.in/books?id=sjxBAAAAYAAJ&q=indian+pond+heron+in+hindi&dq=indian+pond+heron+in+hindi&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwizwcjB5PL2AhVK8WEKHXZeBYAQ6AF6BAgJEAI |accessdate=1 अप्रैल 2022 |trans-title=भारत, बर्मा और सीलोन के पक्षियों की भारतीय वैज्ञानिक नामकरण-पद्धति}}</ref><ref name="ब्लैनफ़ोर्ड1898">{{cite book |last1=विलियम थॉमस |first1=ब्लैनफ़ोर्ड |title=दि फ़ौना ऑव ब्रिटिश इंडिया: इनक्लूडिंग सीलोन एंड बर्मा |date=1898 |publisher=टेलर & फ़्रैंसिस |pages=393-394 |url=https://books.google.co.in/books?id=YUHzAAAAMAAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=indian%20pond%20heron%20blind&hl=hi&pg=PA393#v=onepage&q=indian%20pond%20heron%20blind&f=false |accessdate=1 अप्रैल 2022 |language=en}}</ref> एवं ''कारण्डव''<ref name="natureweb" /> कहते हैं और [[हिन्दी|हिंदी]] में अंधा बगुला तथा [[मराठी भाषा]] में इसका प्रचलित नाम ''वंचक'' है<ref name="natureweb">{{cite web |title=इंडियन पोंड हेरन |url=https://www.natureweb.net/taxa/birds/indianpondheron |website=नेचरवेब(डॉट)नेट |accessdate=1 अप्रैल 2022 |language=en |trans-title=भारतीय तालाब बगुला |url-status=live}}</ref> (अर्थात झूठा या धोखा देने वाला)। इसे अंधा बगुला अथवा ऐसे अन्य नामों से पुकारने का कारण इसका व्यवहार है; यह तबतक नहीं उड़कर भागता जबतक कोई व्यक्ति इसके बहुत पास तक न पहुँच जाय। हालाँकि, ऐसा नहीं कि इसका यह व्यवहार इस कारण है कि इसे कम दिखाई पड़ता, इसके विपरीत इसका रंग इसे आसानी से आसपास के परिदृश्य में छुपा लेता है और जबतक इसके पास तक न पहुँच जायें तब तक इसे देखना मुश्किल होता है। अतः इसके परिवेश के साथ इसका बेहतरीन छद्मावरण इसके इस तरह के व्यवहार का कारण है, और इसके नाम का भी। अंग्रेजी में इसे ''इंडियन पोंड हेरन'' के नाम से जाना जाता है और साथ ही एक अन्य नाम ''पैडीबर्ड''<ref name="ब्लैनफ़ोर्ड1898" /><ref name="natureweb"/> (''paddybird''; ''पैडी'' अर्थात: धान के खेत और ''बर्ड'': पक्षी) भी है। == विवरण == [[चित्र:Indian Pond Heron Perched Shrubs Veinthaan TN Jan22 D72 22258.jpg|240px|thumb|left|alt=जल के ऊपर टहनी पर बैठा एक पक्षी|तमिलनाडु के तिरुनेलवेळी के वेंथा तालाब में शिकार की प्रतीक्षा में बैठा एक अंधा बगुला। |alt=जल से ऊपर उभरी टहनी पर बैठा एक पक्षी]] ये मोटे और नाटे आकार का प्रतीत होने वाला छोटी गर्दन वाला बगुला है जिसकी चोंच मोटी होती है और खाकी-भूरे रंग की पीठ होती है। गर्मियों में, प्रौढ़ सदस्यों के गले पर लंबे [[पंख]] दिखलाई पड़ते हैं। समागम एवं प्रजनन का में इनका रंग (ब्रीडिंग प्लूमेज) सामान्य से अधिक चटक हो जाता है और कुछ महरून रंग का हो जाता है; बाक़ी समय ये मटमैले और खाकी भूरे रंग के दिखते हैं जब अपने शिकार की प्रतीक्षा में स्थिर बैठे हों। उड़ते समय इनके पंख और पूँछ चटक सफ़ेद रंग के दीखते हैं। प्रजननकाल के दौरान कुछ सदस्यों में टांगों का लाल रंग का हो जाना भी दर्ज किया गया है हालाँकि, इसे आम नहीं माना जाता। साधारणतया ये बहुत शांत होते हैं, जबकि पास जाने पर तेज़ "क्वाक" की आवाज़ करते हुए उड़ते हैं। अंधे बगुले का वैज्ञानिक विवरण सर्वप्रथम डब्ल्यू. एच. साइक्स द्वारा 1932 में प्रस्तुत किया गया था और उन्होंने इसका वैज्ञानिक नाम ब्रिटिश जंतुविज्ञानी [[जॉन एडवर्ड ग्रे]] के सम्मान में रखा था। == व्यवहार एवं पारिस्थितिकी == [[चित्र:Indian Pond Heron (Ardeola grayii) (32044447134).jpg|230px|अंगूठाकार|बाएँ|पाठ=उड़ान में एक पक्षी|उड़ान के समय इसका सफ़ेद रंग प्रबलता से दिखता है।]] [[चित्र:Indian Pond Herons (Ardeola grayii) feedingin drying sewage pond in Kolkata I IMG 7980.jpg|240px|अंगूठाकार|बाएँ|पाठ=गहरे रंग के बैकग्राउंड में कई उजले पक्षी|कोलकाता के समीप एक सूखते हुए तालाब में अंधे बगुलों का एक झुंड]] भारत में ये आम पक्षी है<ref name="अली2003" />, अक्सर तालाबों, दलदली कीचड़ वाले जलस्रोतों, धान के खेतों के आसपास दिख जाता है। नगरीय क्षेत्रों में भी यह नालों के पास देखा जा सकता है। स्थिर होकर शिकार की प्रतीक्षा करते समय परिवेश के साथ इसका छद्मावरण बेहतरीन होता है। छोटे मेंढक, टेडपोल, छोटी मछलियाँ और पानी में पाए जाने वाले कीट इनके आम भोजन में शामिल हैं।<ref name="अली2003">[[सालिम अली]], दि बुक ऑफ़ इंडियन बर्ड्स, 13वाँ संस्क., बॉम्बे नैचुरल हिस्ट्री सोसायटी (बीएनएचएस), ऑक्सफ़ोर्ड प्रेस. 2003 ISBN 9780195665239 ISBN 0195665236, (पृप. 70)</ref> सामान्यतया ये कीचड़ वाले किनारों पर खड़े होकर अपने शिकार की प्रतीक्षा करते हैं हालाँकि, पानी में तैरने वाली वनस्पतियों जैसे [[जलकुंभी]] इत्यादि का इस्तेमाल भी खड़े होकर शिकार का इंतजार करने में सुगमता से करते हैं। कभी-कभार इन्हें पानी की सतह पर कुछ समय के लिए तैरते हुए अथवा शिकार पर झपट्टा मारते समय पानी के अंदर गोता लगाते हुए भी देखा गया है। इनका समागम एवं प्रजनन काल (ब्रीडिंग सीज़न) [[मानसून]] के आगमन के साथ शुरू होता है। इस दौरान इनके रंग कुछ चटक अथवा खाकी से मैरून हो जाते हैं। ये छोटे पेड़ों पर अपना छोटे झुंडों (कोलोनी) में घोंसला बनाते हैं। एक बार में ये 3 से 5 अंडे देते हैं और बच्चे निकलने में 18 से 24 दिनों की अवधि लगती है।<ref name="अली2003" /> नर एवं मादा दोनों ही मिलकर बच्चों को खिलाते हैं जिनके भोजन में छोटी मछलियाँ मुख्य आहार होती हैं। == संस्कृति में == शांत खड़े होकर शिकार की स्थिर होकर प्रतीक्षा करना और बहुत पास जाने पर ही तेज़ आवाज करते हुए उड़ना इनका आम व्यवहार है जिसके कारण लोक में इन्हें अपना नाम मिला है। हिंदी में इनपर एक लोकोक्ति है - ''अंधा बगुला कीचड़ खाय'' जिसका अर्थ बताया जाता है, "संसाधन की कमी से अयोग्य बनना"।<ref>{{cite book |last1=के. के. |first1=गोस्वामी |title=आलेख आधुनिक हिंदी: विविध आयाम |date=2008 |publisher=आलेख प्रकाशन |isbn=978-81-8187-123-7 |page=542 |url=https://books.google.co.in/books?id=RfeRZUhtdOcC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA542&dq=%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AC%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE&hl=hi&pg=PA542#v=onepage&q=%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%BE%20%E0%A4%AC%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A4%BE&f=false |accessdate=1 अप्रैल 2022}}</ref> {{-}} == फोटो गैलरी == <gallery mode="packed"> Indian Pond Heron (Ardeola grayii) in Breeding plumage walking cautiously in Kolkata I IMG 7936.jpg|अपनी पूरी ऊँचाई में, सावधानी से चलता हुआ अंधा बगुला Indian Pond Heron I IMG 1098.jpg|उड़ान में इनके फैले पंख और पूँछ श्वेतवर्णी दीखते हैं Indian Pond Heron Ardeola grayii with red legs DSC 6410 2.jpg|प्रजननकाल में एक लाल पैर वाला अंधा बगुला Indian Pond Heron at Nest I IMG 8732.jpg|टहनियों में बना एक घोंसला Ardeola grayii MHNT.ZOO.2010.11.56.8.jpg|अंधा बगुले के अंडे Ardeola grayii 009.jpg|किनारे पर घात लगाये बैठा एक अंधबक Indian Pond Heron I IMG 8076.jpg|सामने से देखने पर </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[बगुला]] * [[जुनबगला]] == सन्दर्भ == {{Reflist|33em}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Ccat|Ardeola grayii}} {{Wikispecies|Ardeola grayii}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/indian-pond-heron-ardeola-grayii इंटरनेट बर्ड कलेक्शन], (अंग्रेजी में) * [http://www.xeno-canto.org/explore?query=Ardeola+grayii काल्स ऑफ़ इंडियन पोंड हेरन (अंधे बगुले की बोली)], ज़ेनो-कैंटो(डॉट)ओआरजी पर। {{Taxonbar|from=Q498428}} [[श्रेणी:आर्डेइडाए]] [[श्रेणी:बगुले]] [[श्रेणी:भारत के पक्षी]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के पक्षी]] [[श्रेणी:नेपाल के पक्षी]] [[श्रेणी:बर्मा के पक्षी]] [[श्रेणी:श्रीलंका के पक्षी‎]] [[श्रेणी:एशिया के पक्षी]] q4d6mqjcq5orxqcl3i2uxjtq7hqhgbf सदस्य:चाहर धर्मेंद्र 2 1365499 6635619 6635472 2026-10-30T16:31:07Z चाहर धर्मेंद्र 703114 सफाई 6635619 wikitext text/x-wiki {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: #FFF0F5; border-style:solid; border-width:2px; border-color: #CD00CC; " | valign="center" style="padding: 0; margin:0;" | <div align=center> <font face="Baskerville Old Face" color="maroon" size="2"><small>मेरी हार्दिक इच्छा है कि [[हिन्दी विकिपीडिया]] से विविध क्षेत्रों में काम करने वाले लोग जुडें और इसको विश्व की अग्रणी भाषाओं की विकिपेडियाओं के स्तर तक ले जाएँ । मेरा विश्वास है कि हिन्दी विकिपीडिया हिन्दी को और गौरवमयी बनाने में महत्त्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है। [[file:Indian flag animation.gif|thumb|150px]] </small><br />जय श्री राम</font></div><div align="center"> </font><font face="Baskerville Old Face" color="#CD00CC" size="6">'''{{PAGENAME}}'''</font> </div><br clear="all"/> {{समय|right}} <div style="position: fixed; top: -6px; left: 27px; transparency: 1; z-index: 100;">[[File:Rotating WP-logo.gif|125px]]</div> __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="10" style="background: pink; border-style:solid; border-width:2px; border-color: red; " | valign="center" style="padding: 0; margin:0;" | {| padding="0" cellspacing="0" width="100%" style="margin-top:-15px; background:none" | rowspan="2" class="BGorange1" style="text-align:center; padding:1em .5em 1em 0; background-color:pink; border-top:2px solid red; border-bottom:2px solid pink" | <h1 style="font-size:150%; border:none; margin:0; padding:0"> [[Image:Qxz-ad195.gif|centre]] '''स्वागत है मेरे हिन्दी विकिपीडिया पृष्ठ पर!''' <center>[[Image:Bouncywikilogo.gif|100px]][[Image:Wikipedia logo bronze.png|80px]][[Image:230X230-Animation-WIKISAT.gif|100px]][[Image:Wikipedia logo gold.png|80px]][[चित्र:Rotating WP-logo.gif|80px]] </center><br> {{भारतीय संपादक}} <span style="color:green;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]] <sup>''''''[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--जय श्री राम--यहाँ पर मेरे से बातचीत करे--</small>]]''''''</sup><sup>[[विशेष:योगदान/चाहर_धर्मेंद्र|यहाँ पर मेरे किये हुए सम्पादन की जांच करे।]]</sup> '''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">सरलता कोई साधारण बात नहीं है।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"तुम्हारे अंतरमन की काम-चेतना ही वास्तविकता में तुम हो।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसी तुम्हारी काम-चेतना, वैसी तुम्हारी अभिलाषाएँ।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसी अभिलाषाएँ, वैसे तुम्हारे कर्म।</span>''''''<span style="color:orange;">☆★<span style="color:Magenta;">"जैसे तुम्हारे कर्म, वैसी तुम्हारी नियति॥"</span>''' {{user info | full name ='''<br><font style = "color:orange">धर्मेंद्र<font style = "color:green"> चाहर'''</font></br> | image name = Dharmendra_chahar.jpg | hover text = | job title = हिंदी विकिमीडियन्स सदस्यदल | organization = | short quote = | about me =<br><font style = "color:orange">मैं [[राजस्थान]] के [[सीकर]] ज़िले का निवासी हूँ। मेरा जन्म और पालन-पोषण राजस्थान में हुआ है। मुझे [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] और [[हिंदी साहित्य|हिन्दी साहित्य]] से विशेष लगाव</font> <font style = "color:रेद">❤</font><font style = "color:orange"> है।</font><br> मैं <font style = "color:orange">इलेक्ट्रॉनिक्स एवं संचार अभियांत्रिकी में शिक्षित हूँ</font> और स्वयं को एक मुसाफ़िर मानता हूँ। [[संगीत|संगीत सुनना]], [[चित्रकला|चित्रकारी]] करना और नई-नई जगहों की सैर करना मेरे प्रिय शौक हैं। मैंने 18 अप्रैल 2022 को विकिपीडिया पर अपना संपादन सफ़र शुरू किया और तब से पूरे मन ❤ और उत्साह के साथ विकिमीडिया आंदोलन से जुड़ा हुआ हूँ। ❤️ {{User Wikipedian For|year=2022|month=4|day=18}} {{Template:User oops}} {{User India}} {{साँचा:सदस्य_विकिपीडिया/स्वतः_स्थापित_सदस्य}} {{स्वतः परीक्षित सदस्य}} | about my work = <br><font style = "color:green"> मैं एक अनुभवी विषय एवं सामग्री लेखक हूँ।</font><br><br><font style = "color:orange">कुछ महत्वपूर्ण बातें</font><br> <br><font style = "color:green">* दुःख मन की स्थिति है जो तब उत्पन्न होती है जब हम खुद को किसी बुरी परिस्थिति से अलग करके वास्तविक और बुनियादी कारणों को जानने और समझने का प्रयास नहीं करते या समझना ही नहीं चाहते। हम उन बुरी परिस्थितियों को इतना कसकर पकड़ लेते हैं कि ऐसा लगता है कि दु:ख का सारा पहाड़ हम पर ही पड़ा हो।</font><br><font style = "color:orange">* गलत आपके अपने सही वक्त पे वार करते है । कही पढ़ा था, अपनी मन कि बात अपने प्रिय से प्रिये जन को भी नही बताना चाहिए ,वक्त आने पे वो आपको समाज मे हंसी का पात्र बनाते है। | contact me = [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:%E0%A4%88%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82/%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0 मुझे ई मेल करें] * [[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|बातचीत करे]] }} {| class="wikitable" cellspacing="1" cellpadding="1" width="100%" style="background:none; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |नए लेख: |- |<div style="height:300px; overflow:auto; background:white;">{{Special:Newpages/500,hidebots}}</div> |} {| cellspacing="1" cellpadding="1" width="100%" style="background:lightgreen; border: 1px solid #1188AA;" ! style="background:#E0E8FF" |हाल में हुए बदलाव: |- |<div style="height:300px; overflow:auto; background:gold;">{{Special:Recentchanges/500}}</div> |} {{Special:Impact/चाहर धर्मेंद्र}} [[श्रेणी:इंजीनियर विकिपीडियन]] [[श्रेणी:हिन्दू विकिपीडियन]] [[श्रेणी:राजस्थान के विकिपीडियन]] [[श्रेणी:भारतीय विकिपीडियन]] [[श्रेणी:विकिपीडियन]] [[श्रेणी:सदस्य hi]] [[श्रेणी:सदस्य en]] [[श्रेणी:सदस्य hi-3]] ch38pq998qfv3iqk1t5qo8blxtbnnj7 फिकिले नथांगसे 0 1368622 6635589 6431665 2026-10-30T14:39:53Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] जोड़ी 6635589 wikitext text/x-wiki '''फिकिले नथांगसे''' एक दक्षिण अफ्रीकी पर्यावरण कार्यकर्ता थी। वह Mfolozi सामुदायिक पर्यावरण न्याय संगठन (MCEJO) की एक प्रमुख सदस्य थीं। वह एक ओपन कास्ट कोयला खदान के प्रस्तावित विस्तार के खिलाफ कानूनी कार्रवाई कर रही है। खदान का संचालन टेंडेल कोल माइनिंग (Pty) लिमिटेड द्वारा किया जाता है, जो सोमखेले के पास, हलुहलुवे-आईमोफोलोजी पार्क के पास स्थित है। यह अफ्रीका का सबसे पुराना प्रकृति आरक्षित क्षेत्र है।<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kockott|first1=Fred|last2=Hattingh|first2=Matthew|date=2020-10-28|title=South African activist killed as contentious coal mine seeks to expand|url=https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210054258/https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|archive-date=2021-02-10|access-date=2021-03-29|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}</ref> == पर्यावरण कार्य == नत्शांगसे एमसीईजेओ की एक उप-समिति के उपाध्यक्ष थे। संगठन ने पहले पर्यावरणीय प्रभाव आकलन प्रक्रियाओं के माध्यम से मथेथवा में खनन विस्तार को चुनौती दी थी। MCEJO को अर्थलाइफ़ अफ्रीका, ग्राउंडवर्क, एक्शनएड साउथ अफ्रीका और वूमिन का समर्थन प्राप्त था।<ref name="Greenfield">{{Cite news|last=Greenfield|first=Patrick|date=2020-10-23|title=South African environmental activist shot dead in her home|language=en|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164139/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|archive-date=2021-03-21}}</ref> == मपुकुन्योनी समुदाय == MCEJO मपुकुन्योनी समुदाय के निवासियों के अनुरोध पर सोमखेले खदान को चुनौती दे रहा था। टेंडेल कोयला खनन को क्षेत्र में अतिरिक्त अधिकार दिए गए थे। खदान का विस्तार ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम रिजर्व के पास पहुंचेगा। खदान दक्षिण अफ्रीका के क्वाज़ुलु-नताल प्रांत में ओफोंडवेनी में नत्शांगसे के घर के पास स्थित है। यह एन्थ्रेसाइट का सबसे बड़ा अफ्रीकी उत्पादक है। इसका उपयोग इस्पात उत्पादन में किया जाता है। मपुकुन्योनी समुदाय परंपरागत रूप से पशुपालन और कृषि पर निर्भर रहा है। हालांकि, सोमखेले कोयला खदान और ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम पार्क वर्तमान में समुदाय के सबसे बड़े नियोक्ता हैं।<ref name="Khaya">{{Cite news|last=Koko|first=Khaya|date=7 Nov 2020|title=How we braved danger to honour Fikile Ntshangase|work=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164203/https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|archive-date=2021-03-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Bond|first=Patrick|date=2022-02-17|title=Lessons from the assassination of Fikile Ntshangase: Climate violence, the “Right to say No!”, uncompensated resource extraction, financial profiteering and unpaid ecological debt in South Africa's coal mining belt|url=https://www.cadtm.org/Lessons-from-the-assassination-of-Fikile-Ntshangase-Climate-violence-the-Right|access-date=2022-02-17|website=CADTM|language=en}}</ref> खान से संबंधित स्वास्थ्य संबंधी चिंताओं को स्थानीय समुदाय द्वारा उठाया गया है। इसमें कोयले की धूल, पीने के पानी के प्रदूषण और सूखे जल स्रोतों से जुड़े श्वसन संबंधी मुद्दे शामिल हैं। सांस्कृतिक सरोकारों को भी पुश्तैनी कब्रों के रूप में दर्ज किया गया था, जहां खुदाई की गई और उचित पहचान के बिना कहीं और ले जाया गया। इसके अतिरिक्त, Hluhluwe-iMfolozi गेम रिजर्व सफेद गैंडे के आसपास पर्यावरण संरक्षण के प्रयासों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। रिजर्व से आशंका है कि सोमखेले खदान के अपनी सीमा के करीब विस्तार से शिकार में वृद्धि होगी।<ref>{{Cite web|last=Koko|first=Khaya|date=2020-11-07|title=Tendele’s mine pollutes their air and water, residents claim|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-tendeles-mine-pollutes-their-air-and-water-residents-claim/|access-date=2022-02-17|website=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mining impacts on Hluhluwe-iMfolozi Park|url=https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|access-date=2022-02-17|website=Roving Reporters|language=en-US|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217224342/https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] 0napb3p7tzfbq5o5rui72q4o1ljsey3 6635590 6635589 2026-10-30T14:40:55Z RJ Raawat 670084 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:पर्यावरण संबंधी मुद्दे]] जोड़ी 6635590 wikitext text/x-wiki '''फिकिले नथांगसे''' एक दक्षिण अफ्रीकी पर्यावरण कार्यकर्ता थी। वह Mfolozi सामुदायिक पर्यावरण न्याय संगठन (MCEJO) की एक प्रमुख सदस्य थीं। वह एक ओपन कास्ट कोयला खदान के प्रस्तावित विस्तार के खिलाफ कानूनी कार्रवाई कर रही है। खदान का संचालन टेंडेल कोल माइनिंग (Pty) लिमिटेड द्वारा किया जाता है, जो सोमखेले के पास, हलुहलुवे-आईमोफोलोजी पार्क के पास स्थित है। यह अफ्रीका का सबसे पुराना प्रकृति आरक्षित क्षेत्र है।<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kockott|first1=Fred|last2=Hattingh|first2=Matthew|date=2020-10-28|title=South African activist killed as contentious coal mine seeks to expand|url=https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210054258/https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|archive-date=2021-02-10|access-date=2021-03-29|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}</ref> == पर्यावरण कार्य == नत्शांगसे एमसीईजेओ की एक उप-समिति के उपाध्यक्ष थे। संगठन ने पहले पर्यावरणीय प्रभाव आकलन प्रक्रियाओं के माध्यम से मथेथवा में खनन विस्तार को चुनौती दी थी। MCEJO को अर्थलाइफ़ अफ्रीका, ग्राउंडवर्क, एक्शनएड साउथ अफ्रीका और वूमिन का समर्थन प्राप्त था।<ref name="Greenfield">{{Cite news|last=Greenfield|first=Patrick|date=2020-10-23|title=South African environmental activist shot dead in her home|language=en|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164139/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|archive-date=2021-03-21}}</ref> == मपुकुन्योनी समुदाय == MCEJO मपुकुन्योनी समुदाय के निवासियों के अनुरोध पर सोमखेले खदान को चुनौती दे रहा था। टेंडेल कोयला खनन को क्षेत्र में अतिरिक्त अधिकार दिए गए थे। खदान का विस्तार ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम रिजर्व के पास पहुंचेगा। खदान दक्षिण अफ्रीका के क्वाज़ुलु-नताल प्रांत में ओफोंडवेनी में नत्शांगसे के घर के पास स्थित है। यह एन्थ्रेसाइट का सबसे बड़ा अफ्रीकी उत्पादक है। इसका उपयोग इस्पात उत्पादन में किया जाता है। मपुकुन्योनी समुदाय परंपरागत रूप से पशुपालन और कृषि पर निर्भर रहा है। हालांकि, सोमखेले कोयला खदान और ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम पार्क वर्तमान में समुदाय के सबसे बड़े नियोक्ता हैं।<ref name="Khaya">{{Cite news|last=Koko|first=Khaya|date=7 Nov 2020|title=How we braved danger to honour Fikile Ntshangase|work=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164203/https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|archive-date=2021-03-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Bond|first=Patrick|date=2022-02-17|title=Lessons from the assassination of Fikile Ntshangase: Climate violence, the “Right to say No!”, uncompensated resource extraction, financial profiteering and unpaid ecological debt in South Africa's coal mining belt|url=https://www.cadtm.org/Lessons-from-the-assassination-of-Fikile-Ntshangase-Climate-violence-the-Right|access-date=2022-02-17|website=CADTM|language=en}}</ref> खान से संबंधित स्वास्थ्य संबंधी चिंताओं को स्थानीय समुदाय द्वारा उठाया गया है। इसमें कोयले की धूल, पीने के पानी के प्रदूषण और सूखे जल स्रोतों से जुड़े श्वसन संबंधी मुद्दे शामिल हैं। सांस्कृतिक सरोकारों को भी पुश्तैनी कब्रों के रूप में दर्ज किया गया था, जहां खुदाई की गई और उचित पहचान के बिना कहीं और ले जाया गया। इसके अतिरिक्त, Hluhluwe-iMfolozi गेम रिजर्व सफेद गैंडे के आसपास पर्यावरण संरक्षण के प्रयासों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। रिजर्व से आशंका है कि सोमखेले खदान के अपनी सीमा के करीब विस्तार से शिकार में वृद्धि होगी।<ref>{{Cite web|last=Koko|first=Khaya|date=2020-11-07|title=Tendele’s mine pollutes their air and water, residents claim|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-tendeles-mine-pollutes-their-air-and-water-residents-claim/|access-date=2022-02-17|website=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mining impacts on Hluhluwe-iMfolozi Park|url=https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|access-date=2022-02-17|website=Roving Reporters|language=en-US|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217224342/https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] [[श्रेणी:पर्यावरण संबंधी मुद्दे]] tftw84n0f1rdv1il9ftbxjg2b4deu7l 6635591 6635590 2026-10-30T14:43:53Z RJ Raawat 670084 विकिकड़ियाँ जोड़ी/हटाई गयीं 6635591 wikitext text/x-wiki '''फिकिले नथांगसे''' एक [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीकी]] पर्यावरण कार्यकर्ता थी। वह Mfolozi सामुदायिक पर्यावरण न्याय संगठन (MCEJO) की एक प्रमुख सदस्य थीं। वह एक ओपन कास्ट कोयला खदान के प्रस्तावित विस्तार के खिलाफ [[कानूनी कार्यवाही|कानूनी कार्रवाई]] कर रही है। खदान का संचालन टेंडेल कोल माइनिंग (Pty) लिमिटेड द्वारा किया जाता है, जो सोमखेले के पास, हलुहलुवे-आईमोफोलोजी पार्क के पास स्थित है। यह अफ्रीका का सबसे पुराना प्रकृति आरक्षित क्षेत्र है।<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kockott|first1=Fred|last2=Hattingh|first2=Matthew|date=2020-10-28|title=South African activist killed as contentious coal mine seeks to expand|url=https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210054258/https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|archive-date=2021-02-10|access-date=2021-03-29|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}</ref> == पर्यावरण कार्य == नत्शांगसे एमसीईजेओ की एक उप-समिति के उपाध्यक्ष थे। संगठन ने पहले पर्यावरणीय प्रभाव आकलन प्रक्रियाओं के माध्यम से मथेथवा में [[खनन]] विस्तार को चुनौती दी थी। MCEJO को अर्थलाइफ़ अफ्रीका, ग्राउंडवर्क, एक्शनएड साउथ अफ्रीका और वूमिन का समर्थन प्राप्त था।<ref name="Greenfield">{{Cite news|last=Greenfield|first=Patrick|date=2020-10-23|title=South African environmental activist shot dead in her home|language=en|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164139/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|archive-date=2021-03-21}}</ref> == मपुकुन्योनी समुदाय == MCEJO मपुकुन्योनी समुदाय के निवासियों के अनुरोध पर सोमखेले खदान को चुनौती दे रहा था। टेंडेल कोयला खनन को क्षेत्र में अतिरिक्त अधिकार दिए गए थे। खदान का विस्तार ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम रिजर्व के पास पहुंचेगा। खदान दक्षिण अफ्रीका के क्वाज़ुलु-नताल प्रांत में ओफोंडवेनी में नत्शांगसे के घर के पास स्थित है। यह [[ऐंथ्रासाइट|एन्थ्रेसाइट]] का सबसे बड़ा अफ्रीकी उत्पादक है। इसका उपयोग इस्पात उत्पादन में किया जाता है। मपुकुन्योनी समुदाय परंपरागत रूप से [[पशुपालन]] और [[कृषि]] पर निर्भर रहा है। हालांकि, सोमखेले कोयला खदान और ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम पार्क वर्तमान में समुदाय के सबसे बड़े नियोक्ता हैं।<ref name="Khaya">{{Cite news|last=Koko|first=Khaya|date=7 Nov 2020|title=How we braved danger to honour Fikile Ntshangase|work=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164203/https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|archive-date=2021-03-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Bond|first=Patrick|date=2022-02-17|title=Lessons from the assassination of Fikile Ntshangase: Climate violence, the “Right to say No!”, uncompensated resource extraction, financial profiteering and unpaid ecological debt in South Africa's coal mining belt|url=https://www.cadtm.org/Lessons-from-the-assassination-of-Fikile-Ntshangase-Climate-violence-the-Right|access-date=2022-02-17|website=CADTM|language=en}}</ref> खान से संबंधित स्वास्थ्य संबंधी चिंताओं को स्थानीय समुदाय द्वारा उठाया गया है। इसमें कोयले की धूल, पीने के पानी के प्रदूषण और सूखे जल स्रोतों से जुड़े श्वसन संबंधी मुद्दे शामिल हैं। सांस्कृतिक सरोकारों को भी पुश्तैनी कब्रों के रूप में दर्ज किया गया था, जहां खुदाई की गई और उचित पहचान के बिना कहीं और ले जाया गया। इसके अतिरिक्त, Hluhluwe-iMfolozi गेम रिजर्व सफेद गैंडे के आसपास पर्यावरण संरक्षण के प्रयासों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। रिजर्व से आशंका है कि सोमखेले खदान के अपनी सीमा के करीब विस्तार से शिकार में वृद्धि होगी।<ref>{{Cite web|last=Koko|first=Khaya|date=2020-11-07|title=Tendele’s mine pollutes their air and water, residents claim|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-tendeles-mine-pollutes-their-air-and-water-residents-claim/|access-date=2022-02-17|website=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mining impacts on Hluhluwe-iMfolozi Park|url=https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|access-date=2022-02-17|website=Roving Reporters|language=en-US|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217224342/https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] [[श्रेणी:पर्यावरण संबंधी मुद्दे]] rdqqyrqo3lqx76wvdx34uf4mp3q0v4u 6635592 6635591 2026-10-30T14:44:12Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:कड़ियाँ कम|कड़ियाँ कम]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635592 wikitext text/x-wiki {{कड़ियाँ कम|date=अक्टूबर 2026}} '''फिकिले नथांगसे''' एक [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीकी]] पर्यावरण कार्यकर्ता थी। वह Mfolozi सामुदायिक पर्यावरण न्याय संगठन (MCEJO) की एक प्रमुख सदस्य थीं। वह एक ओपन कास्ट कोयला खदान के प्रस्तावित विस्तार के खिलाफ [[कानूनी कार्यवाही|कानूनी कार्रवाई]] कर रही है। खदान का संचालन टेंडेल कोल माइनिंग (Pty) लिमिटेड द्वारा किया जाता है, जो सोमखेले के पास, हलुहलुवे-आईमोफोलोजी पार्क के पास स्थित है। यह अफ्रीका का सबसे पुराना प्रकृति आरक्षित क्षेत्र है।<ref name=":1">{{Cite web|last1=Kockott|first1=Fred|last2=Hattingh|first2=Matthew|date=2020-10-28|title=South African activist killed as contentious coal mine seeks to expand|url=https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210054258/https://news.mongabay.com/2020/10/south-african-activist-killed-as-contentious-coal-mine-seeks-to-expand/|archive-date=2021-02-10|access-date=2021-03-29|website=Mongabay Environmental News|language=en-US}}</ref> == पर्यावरण कार्य == नत्शांगसे एमसीईजेओ की एक उप-समिति के उपाध्यक्ष थे। संगठन ने पहले पर्यावरणीय प्रभाव आकलन प्रक्रियाओं के माध्यम से मथेथवा में [[खनन]] विस्तार को चुनौती दी थी। MCEJO को अर्थलाइफ़ अफ्रीका, ग्राउंडवर्क, एक्शनएड साउथ अफ्रीका और वूमिन का समर्थन प्राप्त था।<ref name="Greenfield">{{Cite news|last=Greenfield|first=Patrick|date=2020-10-23|title=South African environmental activist shot dead in her home|language=en|work=The Guardian|url=http://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164139/https://www.theguardian.com/world/2020/oct/23/south-african-environmental-activist-shot-dead-in-her-home|archive-date=2021-03-21}}</ref> == मपुकुन्योनी समुदाय == MCEJO मपुकुन्योनी समुदाय के निवासियों के अनुरोध पर सोमखेले खदान को चुनौती दे रहा था। टेंडेल कोयला खनन को क्षेत्र में अतिरिक्त अधिकार दिए गए थे। खदान का विस्तार ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम रिजर्व के पास पहुंचेगा। खदान दक्षिण अफ्रीका के क्वाज़ुलु-नताल प्रांत में ओफोंडवेनी में नत्शांगसे के घर के पास स्थित है। यह [[ऐंथ्रासाइट|एन्थ्रेसाइट]] का सबसे बड़ा अफ्रीकी उत्पादक है। इसका उपयोग इस्पात उत्पादन में किया जाता है। मपुकुन्योनी समुदाय परंपरागत रूप से [[पशुपालन]] और [[कृषि]] पर निर्भर रहा है। हालांकि, सोमखेले कोयला खदान और ह्लुहलुवे-आईमोफोलोजी गेम पार्क वर्तमान में समुदाय के सबसे बड़े नियोक्ता हैं।<ref name="Khaya">{{Cite news|last=Koko|first=Khaya|date=7 Nov 2020|title=How we braved danger to honour Fikile Ntshangase|work=Mail & Guardian|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|url-status=live|access-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321164203/https://mg.co.za/news/2020-11-07-how-we-braved-danger-to-honour-fikile-ntshangase/|archive-date=2021-03-21}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Bond|first=Patrick|date=2022-02-17|title=Lessons from the assassination of Fikile Ntshangase: Climate violence, the “Right to say No!”, uncompensated resource extraction, financial profiteering and unpaid ecological debt in South Africa's coal mining belt|url=https://www.cadtm.org/Lessons-from-the-assassination-of-Fikile-Ntshangase-Climate-violence-the-Right|access-date=2022-02-17|website=CADTM|language=en}}</ref> खान से संबंधित स्वास्थ्य संबंधी चिंताओं को स्थानीय समुदाय द्वारा उठाया गया है। इसमें कोयले की धूल, पीने के पानी के प्रदूषण और सूखे जल स्रोतों से जुड़े श्वसन संबंधी मुद्दे शामिल हैं। सांस्कृतिक सरोकारों को भी पुश्तैनी कब्रों के रूप में दर्ज किया गया था, जहां खुदाई की गई और उचित पहचान के बिना कहीं और ले जाया गया। इसके अतिरिक्त, Hluhluwe-iMfolozi गेम रिजर्व सफेद गैंडे के आसपास पर्यावरण संरक्षण के प्रयासों में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। रिजर्व से आशंका है कि सोमखेले खदान के अपनी सीमा के करीब विस्तार से शिकार में वृद्धि होगी।<ref>{{Cite web|last=Koko|first=Khaya|date=2020-11-07|title=Tendele’s mine pollutes their air and water, residents claim|url=https://mg.co.za/news/2020-11-07-tendeles-mine-pollutes-their-air-and-water-residents-claim/|access-date=2022-02-17|website=The Mail & Guardian|language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web|title=Mining impacts on Hluhluwe-iMfolozi Park|url=https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|access-date=2022-02-17|website=Roving Reporters|language=en-US|archive-date=17 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217224342/https://rovingreporters.co.za/mining-impacts-on-hluhluwe-imfolozi-park/|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] [[श्रेणी:पर्यावरण संबंधी मुद्दे]] h71ehrp1dkvhvet8j2y641m87hbwykp 2020 भारतीय कृषि अधिनियम 0 1375504 6635749 6633672 2026-10-31T07:00:39Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635749 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislation | short_title = | legislature = भारत की संसद | image =Glimpses of the new Parliament Building, in New Delhi (2).jpg | image_upright = 1.1 | caption = | long_title = | enacted_by = | date_enacted = 20 सितंबर 2020 | date_passed = {{bulleted list|17 सितंबर 2020, [[लोक सभा]] बहुमत के माध्यम से|20 सितंबर 2020 [[राज्य सभा]] में वॉयस वोट के माध्यम से}} | date_assented = 27 सितंबर 2020 | date_signed = 27 सितंबर 2020 | signed_by = [[राम नाथ कोविंद ]], [[ भारत के राष्ट्रपति ]] | date_commenced = 27 सितंबर 2020, भारत गणराज्य के एक कानून के रूप में, [[भारत का राजपत्र]] के माध्यम से जनता को सूचित किया गया. | date_repealed = 1 दिसंबर 2021 | administered_by = {{bulleted list|[[भारत सरकार]]| {{small|[[कृषि मंत्रालय, भारत सरकार]]}}}} | bill_date = 5 जून 2020 ''(तीन बिल)'' | repeals = [[सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा 12 जनवरी 2021 को कार्यान्वयन पर रोक लगा दी गई और 1 दिसंबर 2021 को औपचारिक रूप से निरस्त कर दिया गया। | summary = तीन अधिनियम किसानों और व्यापारियों के लिए एक पारिस्थितिकी तंत्र के निर्माण के लिए, कृषि समझौतों पर एक राष्ट्रीय ढांचे के लिए और आवश्यक वस्तु अधिनियम, 1955 में संशोधन करने के लिए प्रदान करते हैं। | status = निरस्त }} '''2020 के भारतीय कृषि अधिनियम''', जिसे अक्सर '''कृषि विधेयक''' भी कहा जाता है, <ref>{{Cite news |date=23 September 2021 |title=Farm bills: Are India's new reforms a 'death warrant' for farmers? |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-54233080 |access-date=27 January 2021}}</ref><ref>{{Cite news |others=PTI |date=15 January 2021 |title=Farm Bills have potential to represent significant step forward for agriculture reforms in India: IMF |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/business/Economy/farm-bills-have-potential-to-represent-significant-step-forward-for-agriculture-reforms-in-india-imf/article33577480.ece |access-date=27 January 2021 |issn=0971-751X}}</ref> सितंबर 2020 में [[भारत की संसद]] द्वारा शुरू किए गए तीन अधिनियम हैं। [[लोकसभा]] ने 17 सितंबर 2020 को विधेयकों को मंजूरी दी और 20 सितंबर 2020 को [[राज्यसभा]] ने भी मंजूरी दे दी थी<ref name=":8">{{Cite web |title=Parliament passes The Farmers' Produce Trade and Commerce (Promotion and Facilitation) Bill, 2020 and The Farmers (Empowerment and Protection) Agreement and Farm Services Bill, 2020 |url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1656929 |access-date=21 December 2020 |website=pib.gov.in}}</ref> [[भारत के राष्ट्रपति]] [[ राम नाथ कोविंद]] ने 27 सितंबर 2020 को अपनी स्वीकृति दी थी।<ref>{{Cite web |date=27 September 2020 |title=President Kovind gives his assent for 3 farm bills passed by Parliament |url=https://www.livemint.com/news/india/president-kovind-gives-his-assent-for-three-farm-bills-passed-by-parliament-11601210482225.html |access-date=6 October 2020 |website=mint |language=en}}</ref> कानूनों ने सरकार द्वारा संचालित थोक बाजारों की एक प्रणाली को नियंत्रित कर दिया होगा, जिससे [[किसान ]] सीधे [[खाद्य]] प्रोसेसर को बेच सकेंगे, लेकिन किसानों को डर था कि इससे सरकार द्वारा गारंटीकृत मूल्य सीमा समाप्त हो जाएगी, जिससे उनकी फसलों के लिए प्राप्त होने वाली कीमतों में कमी आएगी। <ref name="WSJ_2020-10-13 ">{{Cite news |last=Spindle |first=Bill |last2=Agarwal |first2=Vibhuti |date=2020-10-13 |title=India Turns to Economic Overhaul as Growth Prospects Slide Amid Coronavirus - Prime Minister Narendra Modi's party pushes through changes to farming and labor regulations |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/india-turns-to-economic-overhaul-as-growth-prospects-slide-amid-coronavirus-11602586802?mod=article_inline |quote=In a single swoop, it dismantled a longstanding regulatory system that forced farmers to sell most of their crops through government-approved wholesale markets dominated by traders and middlemen instead of directly to consumers or food processors. The new laws, for example, allow for the first time for many crops to be stored and sold later, eliminating restrictions that contributed to the spoilage of as much as one-third of some crops. ... Government-approved wholesale markets have largely shut or slowed sales as the traders and middlemen who dominate them protest against the prospect of new competition. Small farmers, who suddenly have no place to sell their products until other buyers step up, have also erupted in protest. They fear the government will eventually phase out a system of guaranteed price floors for some crops, leaving them little leverage in dealing directly with large-scale buyers.}}</ref> इसने नए कृत्यों के खिलाफ विरोध को प्रेरित किया। 12 जनवरी 2021 को, [[सर्वोच्च न्यायालय|सुप्रीम कोर्ट]] ने [[कृषि]] [[कानून|कानूनों]] के कार्यान्वयन पर रोक लगा दी और कृषि कानूनों से संबंधित किसानों की शिकायतों को देखने के लिए एक समिति नियुक्त की।<ref name=":4">{{Cite web |date=12 January 2021 |title=Supreme Court Stays Implementation of Farm Laws, Sets Up Committee for Talks |url=https://thewire.in/law/supreme-court-farm-laws-implemntation-stay-committee-talks |url-status=live |access-date=2021-02-09 |website=The Wire|archive-url=https://web.archive.org/web/20210112091953/https://thewire.in/law/supreme-court-farm-laws-implemntation-stay-committee-talks |archive-date=12 January 2021 }}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=2021-01-20 |title=Farm laws: SC irked over criticism of court-appointed committee members |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/farm-laws-sc-irked-over-criticism-of-court-appointed-committee-members-101611135544809.html |access-date=2021-02-09 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref>19 नवंबर, 2021 को एक टेलीविज़न संबोधन में, [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत के प्रधान मंत्री]], [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] ने घोषणा की कि उनकी सरकार दिसंबर में आगामी संसदीय सत्र में कानूनों को निरस्त करेगी। <ref>{{Cite news |date=2021-11-19 |title=India's Modi backs down on farm reforms in surprise victory for protesters |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/india/indias-modi-repeal-controversial-farm-laws-2021-11-19/ |access-date=2021-11-19}}</ref><ref name="AP">{{Cite web |last=Saaliq |first=Sheikh |date=2021-11-19 |title=India to repeal controversial farm laws that led to protests |url=https://apnews.com/article/business-india-narendra-modi-77a931b25cf3a74727cf9514169a68cd |access-date=2021-11-19 |website=AP News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-11-19 |title=Three farm laws to be rolled back, says PM Modi, urges farmers to leave protest sites |url=https://www.indiatoday.in/india/story/govt-will-repeal-three-farm-laws-farmers-pm-modi-1878436-2021-11-19 |url-status=live |access-date=2021-11-19 |website=India Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119040043/https://www.indiatoday.in/india/story/govt-will-repeal-three-farm-laws-farmers-pm-modi-1878436-2021-11-19 |archive-date=19 November 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |title=कृषि कानून रद्द: PM मोदी के ऐलान के बाद कितने बदलेंगे पश्चिमी UP के सियासी समीकरण |url=https://www.aajtak.in/elections/up-assembly-elections/story/pm-narendra-modi-farm-laws-repeal-western-up-assembly-political-equation-jat-voters-bjp-ntc-1359520-2021-11-19 |access-date=2021-11-19 |website=आज तक |language=hi}}</ref> 1 दिसंबर 2021 को, कानूनों को औपचारिक रूप से निरस्त कर दिया गया<ref>{{Cite web |last1=Suri |first1=Manveena |last2=Mogul |first2=Rhea |date=2021-12-02 |title=India formally repeals controversial farm laws after year of protests |url=https://www.cnn.com/2021/12/02/india/india-farm-law-repeal-intl-hnk/index.html |access-date=2021-06-12}}</ref>सुप्रीम कोर्ट द्वारा नियुक्त समिति की रिपोर्ट 21 मार्च 2022 को सार्वजनिक की गई थी।<ref>{{Cite news |date=21 March 2022 |title=SC-appointed panel was against repealing three farm laws |work=The Economic Times |agency=PTI |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/sc-appointed-panel-was-against-repealing-three-farm-laws/articleshow/90350859.cms |access-date=2022-03-26}}</ref> ==सन्दर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:विधि]] rq2xdivfmaedpqnvlfu88lklmq70kdt इंजीलवाद 0 1375531 6635646 6414873 2026-10-30T17:24:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635646 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|शुभसंदेशीयवाद}} [[चित्र:Jakob_Jordaens_002.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| चार प्रचारक]] [[ईसाई धर्म]] में '''इंजीलवाद''' (अंग्रेज़ी-''Evangelism''), '''शुभसंदेशवाद''', '''सुसमाचारवाद''' (या '''साक्षी''' व '''प्रचार''') [[यीशु|यीशु मसीह]] के संदेश और शिक्षाओं को साझा करने के लिए [[सुसमाचार (ईसाई धर्म)|सुसमाचार]] का प्रचार करने का कार्य है। जो [[ईसाई]] इंजीलवाद में विशेषज्ञ हैं, उन्हें अक्सर '''इंजीलवादी''' के रूप में जाना जाता है, चाहे वे अपने घरेलू समुदायों में हों या क्षेत्र में [[धर्मप्रचार (ईसाई)|धर्मप्रचारियों]] के रूप में रह रहे हों, हालांकि कुछ ईसाई परंपराएँ ऐसे लोगों को किसी भी मामले में ''मिशनरी'' के रूप में संदर्भित करती हैं। कुछ ईसाई परंपराएँ प्रचारकों को नेतृत्व की स्थिति में मानती हैं; उन्हें बड़ी सभाओं में या शासन की भूमिकाओं में प्रचार करते हुए पाया जा सकता है। इसके अलावा ईसाई समूह जो इंजीलवाद को प्रोत्साहित करते हैं उन्हें कभी-कभी इंजीलवादी या ''इंजीलवादी'' के रूप में जाना जाता है। == शब्द-साधन == ईसाई धर्म में इंजीलवादी शब्द कोइने यूनानी शब्द ''एउआंगेलिओन'' (''εὐαγγέλιον'') से आता है, जैसा कि मैथ्यू, मार्क, ल्यूक और जॉन (जिन्हें चार इंजीलवादी के नाम से भी जाना जाता है) द्वारा लिखित चार गॉस्पेल के विहित खिताब में इस्तेमाल किया गया था। दूसरों को उन्हें अपनाने में मदद करने के लिए विशेष रूप से स्थापित मानकों को साझा करने की अवधारणा प्रौद्योगिकी से संबंधित क्षेत्र में समान है। यूनानी शब्द ''एउआंगेलिओन'' मूल रूप से संदेशवाहक को खुशखबरी के लिए दिया जाने वाला इनाम (एउ = "शुभ", आग्गेलो = "मैं एक संदेश लाता हूं"; शब्द "एंजल" एक ही मूल से आता है) और बाद में "खुशखबरी" ही। ''एउआंगेलिओन'' का क्रिया रूप<ref>The 7 Principles of an Evangelistic Life, p. 32, Douglas M. Cecil, Moody Publishers</ref> ("इंजीलवाद" के रूप में अनुवादित) [[नया नियम|नए नियम]] के बाहर पुराने यूनानी साहित्य में शायद ही कभी होता है, जिससे इसका अर्थ पता लगाना अधिक कठिन हो जाता है। ल्यूक और मार्क के सुसमाचार के समानांतर ग्रंथ क्रिया ''यूएंजेलिज़ो'' (εὑαγγελίζω) के बीच एक समानार्थी संबंध प्रकट करते हैं और एक यूनानी क्रिया ''केरुसो'' (κηρύσσω), जिसका अर्थ है "घोषणा करना"।<ref> [http://www.truevictories.com/2007/10/downloads.html Bible as a Second Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201171636/http://www.truevictories.com/2007/10/downloads.html|date=2008-12-01}}, webpage, retrieved November 5, 2008</ref> == तरीकों == [[चित्र:Bundesarchiv_Bild_194-0798-41,_Düsseldorf,_Veranstaltung_mit_Billy_Graham.jpg|अंगूठाकार| [[डसेलडॉर्फ़|डसेलडोर्फ]] में बिली ग्राहम (१९५४)]] इंजीलवाद में मीडिया, सार्वजनिक इंजीलवादी आदि द्वारा [[बाइबिल]], ट्रैक्ट्स, [[समाचारपत्र|समाचार पत्रों]] और/या पत्रिकाओं का प्रचार या वितरण शामिल हो सकता है।<ref>Roswith Gerloff, Afe Adogame, Klaus Hock, ''Christianity in Africa and the African Diaspora: The Appropriation of a Scattered Heritage'', A&C Black, UK, 2011, p. 190</ref><ref>George Thomas Kurian, James D. Smith III, ''The Encyclopedia of Christian Literature, Volume 2'', Scarecrow Press, USA, 2010, p. 95</ref><ref>Martin I. Klauber, Scott M. Manetsch, Erwin W. Lutzer, ''The Great Commission: Evangelicals and the History of World Missions'', B&H Publishing Group, USA, 2008, p. 123</ref> [[बाइबिल|बाइबल]] में लिखा है कि [[यीशु]] ने अपने शिष्यों को दो विश्वासियों के जोड़े में लोगों के घरों में जाकर सुसमाचार प्रचार करने के लिए भेजा (ल्यूक १०:१-१२)।<ref name="Rainer1989">{{Cite book|title=Evangelism in the twenty-first century: the critical issues|url=https://archive.org/details/evangelismin21st0000unse|last=Rainer|first=Thom S.|date=1989|publisher=H. Shaw Publishers|isbn=978-0-87788-238-1|page=[https://archive.org/details/evangelismin21st0000unse/page/148 148]|language=English}}</ref> उसी पाठ में यीशु ने उल्लेख किया कि बहुत से लोग होने के बावजूद कुछ लोग सुसमाचार प्रचार करने के इच्छुक थे जो उसके [[सुसमाचार (ईसाई धर्म)|सुसमाचार संदेश]] के प्रति ग्रहणशील होंगे।<ref name="Muzorewa2005">{{Cite book|title=Evangelism That Decolonizes the Soul: Partnership with Christ|last=Muzorewa|first=Abel Tendekayi|date=1 December 2005|publisher=[[Wipf and Stock Publishers]]|isbn=978-1-59752-445-2|page=9|language=English}}</ref> [[बाल इंजीलवाद आंदोलन]] एक ईसाई इंजीलवाद आंदोलन है जो २०वीं सदी में उत्पन्न हुआ था। यह ४/१४ खिड़की पर केंद्रित है जो ४ से १४ साल की उम्र के बीच के बच्चों को प्रचारित करने पर केंद्रित है।<ref name="4-14core">{{Cite web|url=http://www.4to14window.com/wp-content/uploads/2013/06/4-14-Window-Golden-Age-of-Opportunity-Brochure.pdf|title=4/14 Window - a Golden Age of Opportunity|last=Luis Bush|date=June 18, 2013|publisher=4/14 Movement|archive-url=https://web.archive.org/web/20131014194751/http://www.4to14window.com/wp-content/uploads/2013/06/4-14-Window-Golden-Age-of-Opportunity-Brochure.pdf|archive-date=2013-10-14}}</ref> १९७० के दशक की शुरुआत में द पावर टीम के नाम से जाने जाने वाले ईसाई एथलीटों के एक समूह ने ईसाई संदेश के साथ मिश्रित मजबूत व्यक्ति के कारनामों पर आधारित ईसाई मनोरंजन की एक पूरी शैली को जन्म दिया और आमतौर पर [[मोक्ष]] के लिए [[प्रार्थना]] के साथ प्रतिक्रिया करने का अवसर मिला।<ref>{{Cite web|url=http://journalstar.com/lifestyles/faith-and-values/coming-on-strong-power-team-lifts-weights-and-spirits/article_dbe77b67-99ce-59f4-b994-d0c0e5891228.html|title=Coming on strong: Power Team lifts weights and spirits}}</ref> हाल के दशकों में यात्रा अवसरों में सुधार और [[अंतरजाल|इंटरनेट]] पर तुरंत संचार द्वारा इंजीलवाद के नए अवसर प्रदान किए गए हैं।<ref name="Dulles">[[Avery Dulles|Dulles SJ, Avery]]. Evangelization for the Third Millennium (Kindle Locations 781-782). Paulist Press.</ref> == मिशनरी काम == === रोमन कैथोलिक ईसाई === [[चित्र:Francisco_Papa_Jornada_Mundial_de_la_Juventud_Rio_de_Janeiro_Julio_2013_A.JPG|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल| [[विश्व युवा दिवस]], २०१३ में [[कोपाकाबाना, रियो डि जेनेरो|कोपाकबाना, रियो डी जनेरियो]], [[ब्राजील]] में एक इंजीलवादी घटना।]] === प्रोटेस्टेंट === १८३१ में प्रेस्बिटेरियन मिशन एजेंसी की स्थापना [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में प्रेस्बिटेरियन चर्च द्वारा की गई थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.history.pcusa.org/history-online/topics-note/history-world-mission|title=History of World Mission|last=Parker|first=Michael|year=2012|website=Presbyterian Historical Society|access-date=7 June 2014|archive-date=7 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141207203836/http://www.history.pcusa.org/history-online/topics-note/history-world-mission|url-status=dead}}</ref> ==== इंजीलवाद ==== [[चित्र:Georgia_Dome_-_Passion_Conference.JPG|अंगूठाकार| जुनून सम्मेलन, २०१३ में अटलांटा, जॉर्जिया, संयुक्त राज्य अमेरिका में [[जॉर्जिया डोम]] में एक संगीत और इंजीलवाद उत्सव]] विभिन्न इंजील मिशन संगठनों ने पूरे इतिहास में इंजीलवाद में विशेषज्ञता हासिल की है। १७९२ में [[विलियम कैरी (मिशनरी)|विलियम कैरी]] द्वारा इंग्लैंड के केटरिंग में बीएमएस वर्ल्ड मिशन की स्थापना की गई थी।<ref>Robert E. Johnson, ''A Global Introduction to Baptist Churches'', Cambridge University Press, UK, 2010, p. 99</ref> <ref>J. Gordon Melton and Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, USA, 2010, p. 292</ref> १८१४ में [[अमेरिकन बापटिस्ट इण्टरनेशनल मिनिस्ट्रीज|अमेरिकी बैपटिस्ट अंतर्राष्ट्रीय मंत्रालयों]] की स्थापना [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] अमेरिका में अमेरिकी बैपटिस्ट चर्च यूएसए द्वारा की गई थी।<ref>George Thomas Kurian, Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the United States, Volume 5'', Rowman & Littlefield, USA, 2016, p. 63</ref> १८६५ में ओएमएफ इंटरनेशनल की स्थापना [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में हडसन टेलर ने की थी।<ref>Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the Global South, Volume 2'', Rowman & Littlefield, USA, 2018, p. 148</ref> १८९३ में [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]] के [[लेगोस|लागोस]] में सिम की स्थापना वाल्टर गोवन्स, रोलैंड बिंघम और थॉमस केंट ने की थी।<ref>J. Gordon Melton and Martin Baumann, ''Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices'', ABC-CLIO, USA, 2010, p. 2738</ref> सैमुअल ई० हिल, जॉन एच० निकोलसन और विलियम जे० नाइट्स ने [[१८९९]] में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[विस्कॉन्सिन]] में जेन्सविले में [[होटल]] और मोटल, [[चिकित्सालय|अस्पतालों]], [[सैन्य अड्डा|सैन्य ठिकानों]], [[कारागार|जेलों]], स्कूलों और [[विश्वविद्यालय|विश्वविद्यालयों]] को मुफ्त [[बाइबिल]] वितरित करने वाली संस्था गिडियन्स इंटरनेशनल की स्थापना की।<ref>George Thomas Kurian, Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the United States, Volume 5'', Rowman & Littlefield, USA, 2016, p. 962</ref> १९६० में आधे से अधिक प्रोटेस्टेंट अमेरिकी मिशनरी इंजीलवादी थे। अमेरिकी और यूरोपीय पेंटेकोस्टल मिशनरी भी असंख्य हैं, पेंटेकोस्टलवाद दुनिया के विभिन्न क्षेत्रों में, विशेष रूप से अफ्रीका, दक्षिण अमेरिका और एशिया में गैर-विदेशी निवासियों द्वारा स्वतंत्र रूप से विकसित हो सकता है।<ref>Allan Anderson, ''An Introduction to Pentecostalism: Global Charismatic Christianity'', Cambridge University Press, Royaume-Uni, 2013, p. 175</ref> यूथ विद अ मिशन की स्थापना १९६० में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में लॉरेन कनिंघम और उनकी पत्नी डार्लिन ने की थी।<ref>Brian Stiller, ''Evangelicals Around the World: A Global Handbook for the 21st Century'', Thomas Nelson, USA, 2015, p. 22</ref><ref>Erwin Fahlbusch, Geoffrey William Bromiley, ''The Encyclopedia of Christianity, Volume 3 '', Wm. B. Eerdmans Publishing, USA, 2003, p. 584</ref> १९७४ में बिली ग्राहम और लॉज़ेन कमेटी फॉर वर्ल्ड इंजीलाइजेशन ने लॉज़ेन में वर्ल्ड इंजीलाइजेशन पर पहली अंतर्राष्ट्रीय कांग्रेस का आयोजन किया।<ref>Mark A. Lamport, ''Encyclopedia of Christianity in the Global South, Volume 2'', Rowman & Littlefield, USA, 2018, p. 451</ref> २००४ में [[दक्षिण कोरिया]] [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के बाद और [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] से पहले दुनिया में मिशनरियों का दूसरा सबसे बड़ा स्रोत बन गया।<ref>NORIMITSU ONISHI, [https://www.nytimes.com/2004/11/01/world/asia/korean-missionaries-carrying-word-to-hardtosway-places.html Korean Missionaries Carrying Word to Hard-to-Sway Places], nytimes.com, USA, 1er novembre 2004</ref><ref>Quentin J. Schultze, Robert Herbert Woods Jr., ''Understanding Evangelical Media: The Changing Face of Christian Communication'', InterVarsity Press, USA, 2009, p. 244</ref> २००७ में दुनिया भर के विदेशी [[धर्मप्रचार (ईसाई)|मिशनों]] में १०,००० से अधिक [[बैप्टिस्ट चर्च|बैपटिस्ट]] [[धर्मप्रचार (ईसाई)|मिशनरी]] थे।<ref>William H. Brackney, ''Historical Dictionary of the Baptists'', Scarecrow Press, USA, 2009, p. 391</ref> == विवादों == कुछ लोग इंजीलवाद को धर्मांतरण मानते हैं, जबकि अन्य तर्क देते हैं कि यह स्वतंत्र भाषण है।<ref>La Croix, [https://www.la-croix.com/Urbi-et-Orbi/Documentation-catholique/Actes-du-pape/Le-pape-Francois-denonce-confusion-entre-evangelisation-proselytisme-lapproche-mois-missionnaire-extraordinaire-2019-08-02-1201038923 Le pape François dénonce la confusion entre évangélisation et prosélytisme à l’approche du mois missionnaire extraordinaire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200602215719/https://www.la-croix.com/Urbi-et-Orbi/Documentation-catholique/Actes-du-pape/Le-pape-Francois-denonce-confusion-entre-evangelisation-proselytisme-lapproche-mois-missionnaire-extraordinaire-2019-08-02-1201038923 |date=2 जून 2020 }}, la-croix.com, France, August 1, 2019</ref><ref name="auto1">Jean-Paul Willaime et Flora Genoux, [https://www.lemonde.fr/societe/article/2012/02/03/pour-les-evangeliques-l-idee-reste-qu-etre-croyant-cela-doit-se-voir_1637267_3224.html "Pour les évangéliques, l'idée reste qu'être croyant, cela doit se voir"], lemonde.fr, France, February 03, 2012</ref><ref name="auto">Loup Besmond de Senneville, [https://www.la-croix.com/Religion/Actualite/Les-protestants-evangeliques-revendiquent-d-avoir-le-droit-de-dire-leur-foi-2015-01-25-1272632 Les Protestants évangéliques revendiquent d’avoir le droit de dire leur foi], la-croix.com, France, January 25, 2015</ref> तथ्य यह है कि इंजीलवादी सार्वजनिक रूप से अपने विश्वास के बारे में बोलते हैं, अक्सर मीडिया द्वारा आलोचना की जाती है और यह अक्सर धर्मांतरण से जुड़ा होता है।<ref name="auto1" /> इंजील के अनुसार, धर्म की [[अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता|स्वतंत्रता और अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता]] उन्हें अपने विश्वास पर चर्चा करने की अनुमति देती है जैसे वे अन्य विषयों पर चर्चा करेंगे।<ref name="auto" /> अमेरिकी इंजील प्रोडक्शन कंपनियों द्वारा बनाई गई ईसाई फिल्में भी नियमित रूप से धर्मांतरण से जुड़ी हैं।<ref>Barry Hertz, [https://www.theglobeandmail.com/arts/film/film-reviews/miracles-from-heaven-religious-film-has-an-insulting-and-forced-message/article29247658/ Miracles from Heaven: Religious film has an insulting and forced message], theglobeandmail.com, Canada, April 18, 2014</ref><ref>Nick Schager, [https://variety.com/2019/film/reviews/overcomer-review-1203311425/ Has Film Review: ‘Overcomer’], variety.com, USA, August 22, 2019</ref> यूएस फिल्म एंड क्रिश्चियन टेलीविजन कमीशन यूनाइटेड में पटकथा लेखन शिक्षक सारा-जेन मरे के अनुसार, ईसाई फिल्में कला का काम करती हैं, न कि धर्मांतरण।<ref>Carl Hoover, [https://www.wacotrib.com/entertainment/accesswaco/has-hollywood-finally-found-religion-faith-based-films-here-to/article_f3fd04e5-9c4f-5984-8e29-42820f7590e5.html Has Hollywood finally found religion? Faith-based films here to stay] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004021448/https://wacotrib.com/entertainment/accesswaco/has-hollywood-finally-found-religion-faith-based-films-here-to/article_f3fd04e5-9c4f-5984-8e29-42820f7590e5.html |date=4 अक्तूबर 2020 }}, wacotrib.com, USA, April 18, 2014</ref> फ्रांस में इन अमेरिकी ईसाई फिल्मों के वितरक, SAJE डिस्ट्रीब्यूशन के संचार प्रबंधक ह्यूबर्ट डी केरांगट के लिए, यदि ईसाई फिल्मों को धर्मांतरण माना जाता है, तो सभी फिल्में धर्मांतरण का एक रूप हैं, क्योंकि सभी शैलियों की फिल्मों में से प्रत्येक को एक संदेश ले जाने के लिए कहा जा सकता है।<ref>Thomas Imbert, [http://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18678077.html SAJE Distribution : rencontre avec ce distributeur centré sur la foi], allocine.fr, France, January 9, 2019</ref> == यह सभी देखें == {{Div col|colwidth=22em}} * [[१०/४० खिड़की]] * [[गिरिजाघरों की रात]] * [[बाल इंजीलवाद आंदोलन]] * [[दावाह]] * [[धर्मांतरण]] * [[प्रौद्योगिकी इंजीलवादी]] * [[सार्वजनिक इंजीलवाद उपदेशन]] <!-- please keep entries in alphabetical order --> {{Div col end}} == संदर्भ == {{Reflist}}{{धर्म विषय}}{{Authority control}} [[श्रेणी:इंजीलवाद]] [[श्रेणी:ईसाई धर्म]] [[श्रेणी:ईसाई दार्शनिक]] l04uvtm7zicncihyrcvuw9k7cww4lnk रावतपुर मेट्रो स्टेशन 0 1375764 6635845 6551443 2026-10-31T10:22:33Z Ankit231132 874432 /* */ 6635845 wikitext text/x-wiki {{Infobox station | name = रावतपुर | native_name = Rawatpur | style = कानपुर मेट्रो | type = [[कानपुर मेट्रो]] स्टेशन | image = Rawatpur metro station.jpg | image_size = 280 | image_caption = रावतपुर मेट्रो स्टेशन का बाहरी दृश्य | address = रावतपुर, जीटी रोड, [[कानपुर]], [[उत्तर प्रदेश]] | city = [[कानपुर]] | state = [[उत्तर प्रदेश]] | country = [[भारत]] | coordinates = {{coord|26.4761|N|80.3095|E|display=inline,title}} | owned = [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] (UPMRC) | operator = [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] | line = [[ऑरेंज लाइन (कानपुर मेट्रो)|ऑरेंज लाइन]] | platform = 2 साइड प्लेटफॉर्म | tracks = 2 | structure = [[एलिवेटेड]] | levels = 2 (कन्कोर्स और प्लेटफॉर्म) | opened = 28 दिसंबर 2021 | electrified = 750 वोल्ट डीसी, थर्ड रेल | services = {{Adjacent stations|system=कानपुर मेट्रो|line=ऑरेंज|left=गीता नगर|right=एल एल आर हाॅस्पिटल}} | route_map = {{कानपुर मेट्रो ऑरेंज लाइन मार्ग}} {{कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन मार्ग}} | map_state = collapsed }} '''रावतपुर''' [[कानपुर मेट्रो]] की [[ऑरेंज लाइन (कानपुर मेट्रो)|ऑरेंज लाइन]] पर स्थित एक महत्वपूर्ण मेट्रो स्टेशन है। यह स्टेशन भविष्य में कानपुर मेट्रो की '''ब्लू लाइन''' (कृषि विश्वविद्यालय से बर्रा-8) के साथ एक इंटरचेंज स्टेशन के रूप में भी कार्य करेगा। रावतपुर स्टेशन 28 दिसंबर 2021 को आईआईटी कानपुर और [[मोती झील मेट्रो स्टेशन|मोती झील]] के बीच उद्घाटन खंड के हिस्से के रूप में खोला गया था।<ref>{{cite web |last1=Sabarwal |first1=Harshit |title=Memorable experience, says PM Modi after riding new section of Kanpur Metro |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/pm-modi-inaugurates-completed-section-of-kanpur-metro-rail-project-101640677868513.html |website=Hindustan Times |access-date=28 December 2021}}</ref><ref name="urbanrail">{{cite web |last1=Schwandl |first1=Robert |title=Kanpur |url=https://www.urbanrail.net/as/in/kanpur/kanpur.htm |publisher=urbanrail}}</ref> == स्टेशन अभिन्यास == {|table border=0 cellspacing=0 cellpadding=3 |style="border-bottom:solid 1px gray;border-top:solid 1px gray;" width=50 valign=top|'''भूतल''' |style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width=100 valign=top|सड़क स्तर पर |style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width=500 valign=top|प्रवेश / निकास |- |valign=top|'''तल 1''' |valign=top|मध्यतल |valign=top|टिकट काउंटर, स्टेशन एजेंट, मेट्रो कार्ड विक्रय मशीनें, क्रॉसओवर<br/> |- |style="border-top:solid 1px gray;border-bottom:solid 1px gray;" width=50 rowspan=4 valign=top|'''तल 2''' |style="border-top:solid 1px gray;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 2px black;text-align:center;" colspan=2|<small>साइड प्लेटफॉर्म संख्या - 1, द्वार बायीं ओर खुलेंगे {{access icon}}</small> |- |style="border-bottom:solid 1px gray;" width=100|<span style=color:#FF6600>'''पूर्व की ओर'''</span> |style="border-bottom:solid 1px gray;" width=500|→ [[कानपुर सेंट्रल मेट्रो स्टेशन|कानपुर सेंट्रल]] की ओर <small>(अगला स्टेशन [[एल एल आर हाॅस्पिटल मेट्रो स्टेशन|एल एल आर हाॅस्पिटल]] है)</small> |- |<span style=color:#FF6600>'''पश्चिम की ओर'''</span> |← [[आई आई टी कानपुर मेट्रो स्टेशन|आई आई टी कानपुर]] की ओर <small>(अगला स्टेशन [[गीता नगर मेट्रो स्टेशन|गीता नगर]] है)</small> |- |style="border-top:solid 2px black;border-right:solid 2px black;border-left:solid 2px black;border-bottom:solid 1px gray;" colspan=2 align=center|<small>साइड प्लेटफॉर्म संख्या - 2, द्वार बायीं ओर खुलेंगे {{access icon}}</small> |} {{Routemap | title = रावतपुर रेलपथ संरचना | title-color = white | title bg color = #FF6600 | collapsible = no | legend = track | footnote = <div style="width:30em;text-align:center">स्टेशन में दो पटरियों तथा दो साइड प्लेटफॉर्म हैं</div> | map = vCONTg~~ ~~ ~~ [[एल एल आर हाॅस्पिटल मेट्रो स्टेशन|एल एल आर हाॅस्पिटल]] की ओर cPLT\vSTR\cPLT cPLT\vSTR\cPLT cPLT\vSTR\cPLT vCONTf~~ ~~ ~~ [[गीता नगर मेट्रो स्टेशन|गीता नगर]] की ओर }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{ऑरेंज लाइन (कानपुर मेट्रो)}} {{ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)}} [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो]] goxe4mkjvqp8bsi8ylrdtu6soxax8hs अंतर्राष्ट्रीय पुरुष स्वास्थ्य सप्ताह 0 1383548 6635763 6515032 2026-10-31T07:14:02Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635763 wikitext text/x-wiki '''अंतर्राष्ट्रीय पुरुष स्वास्थ्य सप्ताह''' एक अंतरराष्ट्रीय सप्ताह है जो कई देशों में मनाया जाता है और पुरुषों के स्वास्थ्य के मुद्दों पर ध्यान केंद्रित करने के लिए मनाया जाता है। यह विश्व पिता दिवस से एक सप्ताह पूर्व मनाया जाता है। अंतर्राष्ट्रीय पुरुष स्वास्थ्य सप्ताह 2002 में एक अंतरराष्ट्रीय स्तर पर शुरू हुआ जब दुनिया भर के छह पुरुष स्वास्थ्य संगठनों के प्रतिनिधियों ने [[ऑस्ट्रिया]] के [[वियना]] में पुरुषों के स्वास्थ्य पर द्वितीय विश्व कांग्रेस में पुरुषों के स्वास्थ्य नेटवर्क द्वारा आयोजित एक बैठक में मुलाकात की और अंतर्राष्ट्रीय लॉन्च करने के लिए मिलकर काम करने का संकल्प लिया। इस बैठक ने 2001 में पुरुषों के स्वास्थ्य पर पहली विश्व कांग्रेस में, दुनिया भर में जागरूकता अवधि के समन्वय की आवश्यकता के बारे में प्रारंभिक चर्चा का पालन किया। <ref name="hmoob.in">{{Cite web |url=https://www.hmoob.in/wiki/Men%27s_Health_Week |title=संग्रहीत प्रति |access-date=10 जुलाई 2022 |archive-date=10 जुलाई 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220710194914/https://www.hmoob.in/wiki/Men%27s_Health_Week |url-status=dead }}</ref> == प्रोस्टेट कैंसर जागरूकता रिबन == पुरुषों के स्वास्थ्य सप्ताह के पर्यवेक्षकों को कभी-कभी प्रोस्टेट कैंसर के खिलाफ लड़ाई के लिए उनके समर्थन के प्रतीक के रूप में नीली रिबन पहने देखा जाता है। हालांकि, पुरुषों के स्वास्थ्य को प्रभावित करने वाली समस्याएं प्रोस्टेट कैंसर और अन्य सामान्य रूप से मान्यता प्राप्त पुरुषों की बीमारियों से कहीं अधिक हैं। चिकित्सकों और पुरुषों के स्वास्थ्य कार्यकर्ता मधुमेह, ऑस्टियोपोरोसिस, पारिवारिक स्वास्थ्य, कार्यस्थल दुर्घटनाओं, और पुरुषों की आत्महत्या की उच्च संभावना या हत्या का शिकार होने जैसी अतिरिक्त स्वास्थ्य चिंताओं को उजागर करने के लिए जागरूकता अभियानों के साथ पुरुषों के स्वास्थ्य सप्ताह को चिह्नित करते हैं।<ref name="hmoob.in"/> ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:पुरुष स्वास्थ्य]] [https://gritfitnutri.com/5-benefits-of-protein-bars-for-every-fitness-enthusiast-should-know/ Benefits Of Protein Bars For Every Fitness Enthusiast Should Know] nlggejrrd60c93b7r06ttnc18ajur6t केतकी कदम 0 1393501 6635856 6225806 2026-10-31T10:47:50Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635856 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" style="font-size:125%;" |<div class="fn" style="display:inline">केतकी कदमो</div> |- class="infobox-data" ! class="infobox-label" scope="row" | पैदा होना | class="infobox-data" |<div class="birthplace" style="display:inline"> पुणे, महाराष्ट्र</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" | राष्ट्रीयता | class="infobox-data category" | भारतीय |- ! class="infobox-label" scope="row" | व्यवसाय | class="infobox-data role" | मॉडल, अभिनेत्री |- class="infobox-label" scope="row" ! class="infobox-label" scope="row" | वर्षों&nbsp;सक्रिय | class="infobox-data" | 2012 वर्तमान |} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''केतकी''' या '''केतकी''' '''कदम''' <ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/showbiz/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-season-3-barun-sobti-and-shivani-tomars-telly-show-goes-on-floors-2142404/|title=Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon season 3: Barun Sobti and Shivani Tomar's telly show goes on floors|last=Shetty|first=Akshata|date=17 May 2017|work=[[India.com]]|access-date=27 August 2019|language=en|quote=Ketki Kadam}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.india.com/showbiz/barun-sobtis-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-makes-way-for-narayani-shastri-and-mahima-makwanas-rishton-ka-chakravyuh-2484223/|title=Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3 Bids Adieu, Rishton Ka Chakravyuh Takes Its Slot|last=Nathan|first=Leona|date=20 September 2017|work=India.com|access-date=27 August 2019|language=en|quote=Ketaki Kadam}}</ref> एक भारतीय टेलीविजन अभिनेत्री है जो [[ज़ी टीवी]] के ''[[क़ुबूल है]]'' में ऋषभ सिन्हा / [[विक्रान्त मैस्सी|विक्रांत मैसी]] / [[मोहित सहगल]] के साथ हुमैरा के रूप में दिखाई दी, जहाँ उन्होंने शो में समानांतर मुख्य भूमिका निभाई। == करियर == 2014 में, ''क़ुबूल है'' के बाद, उन्होंने [[स्टार प्लस]] की पौराणिक गाथा ''[[महाभारत (२०१३ धारावाहिक)|महाभारत]]'' में छोटी राधा के रूप में उपस्थिति दर्ज कराई। उसी वर्ष, उन्होंने डीजे की एक क्रिएटिव यूनिट द्वारा निर्मित [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न (भारत)|सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न]] के शो में काम करना शुरू किया, जिसे पहले बनारस का बंटी के नाम से जाना जाता था और तब ''[[हम हैं ना]]'' के नाम से जाना जाता था। इस शो में, कदम को सत्या की समानांतर मुख्य भूमिका निभानी थी, एक लड़की जो मुख्य किरदार बंटी कंवर ढिल्लों से प्यार करती है। 2015 में, उन्होंने [[ज़ी टीवी]] पर इंदिरा सिंह के रूप में ''सरोजिनी'' शो किया। साल 2017 में, कदम को स्टार प्लस के शो ''इस प्यार को क्या नाम दूं 3'' में शिखा वशिष्ठ की भूमिका में लिया गया था। 2018 में उन्होंने वैदेही के रूप में [[ज़ी टीवी|ज़िंग टीवी]] प्यार पहली बार की। एक इंस्टाग्राम लाइव में, उसने दावा किया था कि वह [[बूगी वूगी|बूगी वूगी (टीवी श्रृंखला)]] का हिस्सा थी और उसे चुना गया था, लेकिन व्यक्तिगत कारणों से वह बूगी वूगी में जगह बनाने का मौका चूक गई। == टेलीविजन == {| class="wikitable" !साल ! नाम ! भूमिका ! चैनल |- | 2012-14 | ''[[क़ुबूल है]]'' | हुमैरा सिद्दीकी / हुमैरा हैदर शेखो | rowspan="1" | [[ज़ी टीवी|जी टीवी]] |- | 2014 | ''[[महाभारत (२०१३ धारावाहिक)|महाभारत]]'' | युवा राधा | rowspan="1" | [[स्टार प्लस]] |- | 2014 | ''[[हम हैं ना]]'' | सत्य | rowspan="1" | सोनी टी वी |- | 2015 | ''[[सरोजिनी - एक नई पहल|सरोजिनी - एक नई पहलवान]]'' | इंदिरा सिंह | rowspan="1" | [[ज़ी टीवी|जी टीवी]] |- | 2017 | ''इस प्यार को क्या नाम दूं 3'' | शिखा नारायण वशिष्ठ | rowspan="1" | [[स्टार प्लस]] |- | 2018 | ''[[प्यार तूने क्या किया (धारावाहिक)|प्यार तूने क्या किया]]'' | वैदेही | rowspan="1" | [[ज़ी टीवी|ज़िंग टीवी]] |- | rowspan="4" | 2019 | rowspan="4" | ''[[लाल इश्क (2018 टीवी श्रृंखला)|लाल इश्क]]'' | जिया (एपिसोड 90) | rowspan="4" | [[एंड टीवी|और टीवी]] |- | अर्शी (एपिसोड 114) |- | माया (एपिसोड 142) |- | रेवती (एपिसोड 183) |- | |- | 2019 | ''श्रीमद्भागवत महापुराण'' | गायत्री माता (एपिसोड 30) | rowspan="1" | [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] |- | 2021 | ''आपकी नज़रों ने समझौता'' | निरालिक | rowspan="1" | [[स्टार प्लस]] |- | 2022 | ''[[रंग जाऊं तेरे रंग में]]'' | सृष्टि चौबे/ सृष्टि ध्रुव पांडेय | rowspan="1" | [[दंगल टीवी]] |- |} == सन्दर्भ == {{Reflist}} * https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/ketaki-kadam-gets-back-the-sets-of-qubool-hai-after-break-her-exams । ''तेली चक्कर।'' * https://web.archive.org/web/20220827050413/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/qubool-hai-will-ayaan-keep-his-promise-to-asad-278394/ । ''बॉलीवुड लाइफ'' । "केतकी कदम" * {{Cite web|url=https://www.indiaforums.com/article/ketki-kadam-roped-in-to-play-radha-in-mahabharat_58170|title=Ketki Kadam roped in to play Radha|website=India Forums}} * {{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/Ketakis-lovers-are-now-her-brothers/articleshow/48439139.cms|title=Ketaki's lovers are now brothers|website=Times of India}} * {{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/qubool-hais-ketki-kadam-bags-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3/2017/05/13|title=Ketki Kadam bags IPKKND 3|date=2017-05-13|website=IWMBuzz}} == बाहरी संबंध == * {{IMDb name|7287301}} * [https://facebook.com/ketakikadamofficial/ Facebook page] [[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] abta8gz4wm7fdydubkev911oqph167t इस प्यार को क्या नाम दूं 3 0 1394360 6635659 6113425 2026-10-30T19:11:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635659 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = [[मिस्ट्री फिल्म|मिस्ट्री]]<br>[[ड्रामा]] | creator = [[गुल खान (निर्माता)|गुल खान]] | writer = आयुष अग्रवाल | creative_director = गोर्की यम<ref name=direct>{{Cite web|first=Lakh|last=Baddhan|title =Gul Khan confirms 'IPKKND 3' on Star Plus|url =https://www.bizasialive.com/gul-khan-confirms-ipkknd-3-star-plus/|website = BizAsia|date=2017-05-04|access-date = 2017-08-04}}</ref> | starring = {{ubl|[[बरुन सोबती]]|[[शिवानी तोमर]]}} | open_theme = [[अमित मिश्रा (गायक)|अमित मिश्रा]] द्वारा "रब्बा वे"<ref>{{Cite web|first=Akshata|last=Shetty|title =Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3: Bulleya singer Amit Mishra to sing title track of the Star Plus Show|url =http://www.india.com/showbiz/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-bulleya-singer-amit-mishra-to-sing-title-track-of-the-star-plus-show-2188591/|website = India.com|date=2017-05-31|access-date = 2017-07-07}}</ref> | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 1 | num_episodes = 70 | executive_producer = आयुष अग्रवाल | producer = गुल खान | location = <!--Production location, i.e. where the show is/was shot. Leave blank if same as country of origin above. Field is not for the show's *setting*.--> | camera = बहु-कैमरा | runtime = 21 मिनट | company = [[4 लायंस फिल्म्स]] | network = [[स्टार प्लस]] | picture_format = | first_aired = {{Start date|2017|07|03|df=y}} | last_aired = {{End date|2017|10|06|df=y}} | related = {{ubl|[[इस प्यार को क्या नाम दूं?-एक बार फिर]]|[[इस प्यार को क्या नाम दूं?]]}} }} '''''इस प्यार को क्या नाम दूं? 3''''' एक भारतीय नाटक टेलीविजन श्रृंखला है जो 3 जुलाई 2017 से 6 अक्टूबर 2017 तक [[स्टार प्लस]] पर प्रसारित हुई। <ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.com/tv/news/hindi/gul-khan-confirms-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-to-go-off-air/articleshow/60768003.cms|title=Gul Khan confirms Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3 to go off air|date=2017-09-20|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया]|access-date=2017-10-03}}</ref> 4 लायंस फिल्म्स के तहत गुल खान द्वारा निर्मित, इसमें [[बरुन सोबती]] और [[शिवानी तोमर]] ने अभिनय किया। <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-teaser-barun-sobti-and-shivani-tomar-are-igniting-the-flames-of-love-and-hatred-watch-video-4702010/|title=Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon teaser: Barun Sobti and Shivani Tomar are igniting the flames of love and hate, watch video|date=2017-06-13|website=The Indian Express|language=en-IN|access-date=2019-08-21}}</ref><ref name="Illahabad">{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-latest-promo-ritu-shivpuri-makes-a-grand-entry-as-indrani/|title=Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3 latest promo: Ritu Shivpuri makes a grand entry as Indrani|date=2017-06-29|website=Bollywoodlife|access-date=2017-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704133118/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-latest-promo-ritu-shivpuri-makes-a-grand-entry-as-indrani/|archive-date=4 जुलाई 2019|url-status=dead}}</ref> कहानी [[इलाहाबाद]] और [[मुम्बई|मुंबई]] में सेट है। यह इस ''प्यार को क्या नाम दूं?'' का तीसरा सत्र है। == कहानी == यह शो [[इलाहाबाद]] में स्थापित दो बचपन के दोस्त देव और चांदनी की कहानी है। देव के पिता अपने छिपे हुए खजाने के लिए जाने जाने वाले मंदिर के मुख्य पुजारी हैं। देव के पिता को मूर्ति के गहने चोरी करने के आरोप में गिरफ्तार किया गया है और देव की मां पर विदेशी होने का आरोप लगाया गया है। वे एक रहस्यमय व्यक्ति द्वारा मारे जाते हैं जिसके बाद चांदनी के पिता महंत बन जाते हैं। देव अपने छोटे भाई मीकू के साथ भागने पर मजबूर हो जाता है। ट्रेन से यात्रा करते समय, देव को अपने भाई को भीड़ से बचाने के लिए बाहर फेंकने के लिए मजबूर होना पड़ता है। देव अद्वाय सिंह रायजादा के वेश में इलाहाबाद लौट आए हैं। चांदनी और उसके परिवार को उसके परिवार के लिए जिम्मेदार ठहराते हुए और उसके भाई से अलग होने के लिए, वह बदला लेने की योजना बना रहा है। वह उस घर को खरीद लेता है जिसमें वशिष्ठ रह रहे हैं, लेकिन उन्हें वहीं रहने देता है। चांदनी की शादी पीपी से तय हुई है, जो एक आलसी आदमी है जिसका परिवार उसकी सौतेली माँ का कर्ज चुकाने जा रहा है। अद्वै कई मौकों पर उसे उसके मंगेतर के व्यवहार से बचाता है लेकिन हर बार उसका अपमान भी करता है। चांदनी उलझन में है कि वह उससे इतनी नफरत क्यों करता है। वह उसकी शादी तोड़ देता है और उसे ब्लैकमेल करके जबरन उससे शादी कर लेता है कि वह उसके नाजायज बच्चे की सच्चाई का खुलासा करेगा जो वर्तमान में एक अनाथालय में रहता है। चांदनी अपने परिवार की इज्जत बचाने के लिए राजी हो जाती है लेकिन अद्वै को यह नहीं बताती कि बच्चा असल में उसकी बहन का है। वशिष्ठ परिवार की प्रतिष्ठा को खराब करने के लिए अद्वै वैसे भी इसका पर्दाफाश करता है। वह उन्हें घर से बाहर निकाल देता है लेकिन उसकी दादी चांदनी को पनाह देती है। वह चांदनी की बेगुनाही में विश्वास करती है और चांदनी से कहती है कि चाहे कुछ भी हो जाए, चाहे कुछ भी हो जाए, भले ही अद्वै भावनात्मक रूप से अपमानजनक और स्त्री विरोधी रहा हो। आखिरकार चांदनी और अडवाय के सामने सच सामने आ ही जाता है। चांदनी को पता चलता है कि अद्वाय उसका लंबे समय से खोया हुआ बचपन का दोस्त देव है और अद्वै को पता चलता है कि चांदनी हमेशा निर्दोष रही है। चांदनी की सौतेली माँ, असली अपराधी, को गिरफ्तार कर लिया जाता है और वह मिकू की तलाश करता है, उसे एडवाय के साथ फिर से मिलाता है। मीकू को चांदनी की बहन शिखा से प्यार हो जाता है और परिवार उनकी शादी करने की योजना बनाता है। == कलाकार == ;मुख्य * [[बरुन सोबती]] – अद्वाय सिंह रायज़ादा / देव कश्यप<ref name="finite">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/barun-sobti-back-on-tv-with-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-says-not-interested-in-daily-soaps-only-finite-series/articleshow/59138835.cms|title=Barun Sobti back on TV with Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon, says not interested in daily soaps only finite series|date=2017-06-14|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया]|access-date=2017-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/barun-sobti-is-small-screen-s-shah-rukh-khan-shivani-tomar/story-iFpTy3Q8HjQSIsJSQeItEI.html|title=Barun Sobti is small screen's Shah Rukh Khan: Shivani Tomar|date=2017-07-31|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-08-21}}</ref> * [[शिवानी तोमर]] – चांदनी नारायण वशिष्ठ, देव की बचपन की दोस्त * [[रितु शिवपुरी|ऋतु शिवपुरी]] – इंद्राणी नारायण वशिष्ठ, मुख्य प्रतिपक्षी<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ritu-shivpuri-feels-like-gulshan-grover-of-small-screen/articleshow/59455795.cms|title=Ritu Shivpuri feels like Gulshan Grover of small screen|date=2017-07-05|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया]|access-date=2017-07-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/these-young-tv-mothers-are-shockingly-different-in-real-life/ritu-shivpuri/photostory/64713648.cms|title=Ritu Shivpuri - These young TV mothers look shockingly different in real life|website=The Times of India|access-date=2019-08-21}}</ref> ;अन्य * यश नारायण वशिष्ठ के रूप में तरुण आनंद, इंद्राणी के पति, डिप्टी महंत * [[केतकी कदम]], इंद्राणी की छोटी बेटी शिखा नारायण वशिष्ठ के रूप में <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/qubool-hais-ketki-kadam-bags-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3/2017/05/13|title=Qubool Hai's Ketki Kadam bags Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3|last=Team|first=Author: Editorial|date=2017-05-13|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2019-08-21}}</ref> * मेघना नारायण वशिष्ठ के रूप में शगुन शर्मा, इंद्राणी की छोटी बड़ी बेटी <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/shagun-sharma-in-star-plus-iss-pyaar-ko-3/2017/05/17|title=Shagun Sharma in Star Plus' Iss Pyaar Ko 3|date=2017-05-17|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2019-08-21}}</ref> * [[समीर धर्माधिकारी]] महंत, अद्वाय और मीकू के पिता के रूप में, इलाहाबाद में एक काल्पनिक शिव मंदिर के मुख्य पुजारी <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/sameer-dharmadhikari-and-mitali-nag-in-iss-pyaar-ko-3/2017/05/10|title=Sameer Dharmadhikari and Mitali Nag in Iss Pyaar Ko 3|date=2017-05-10|website=IWMBuzz|language=en-US|access-date=2019-08-21}}</ref> * अद्वाय की मां के रूप में मिताली नाग <ref name=":0" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.catchnews.com/television-news/playing-negative-roles-is-difficult-mitali-nag-75328.html|title=Playing negative roles is difficult: Mitali Nag|website=CatchNews.com|language=en|access-date=2019-08-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/ENT-TV-mitaali-nag-to-play-barun-sobtis-mother-in-new-show-5597247-PHO.html|title=एक साल छोटे एक्टर की मां बनेंगी 'अफसर बिटिया'! इस शो से करेंगी वापसी|date=2017-05-14|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2019-08-21}}</ref> * राजवीर सिंह रायज़ादा / मीकू के रूप में रणदीप मलिक, अद्वाय का छोटा भाई * काजल के रूप में [[सीमा आज़मी]], इंद्राणी की बहन * जसवंत मेनारिया रजित के रूप में, काजल के पति * इंद्राणी की बहन शकुन के रूप में सलीना प्रकाश * जूही असलम शिल्पा के रूप में, अद्वाय की सहायक और जासूस, रायज़ादा घर की नौकर * संजय चौधरी मुरली के रूप में, अद्वाय के सहायक और जासूस, रायज़ादा घर के नौकर * पूजा रायज़ादा के रूप में ऋषिका मिहानी, अद्वाय की चचेरी बहन * पूजा की मां लीला रायजादा के रूप में रितु चौधरी * पूजा के बेटे आदित्य के रूप में कबीर अल्ताफ शाह * स्मृति खन्ना साशा के रूप में, अद्वाय की प्रेमिका * [[पर्ल वी पूरी|पर्ल वी पुरी]] सुशांत के रूप में, अद्वाय के दोस्त ;अतिथि * इश्कबाज़ से शिवाय सिंह ओबेरॉय के रूप में [[नकुल मेहता]], ''[[इश्क़बाज़|अद्वाय]]'' के करीबी दोस्त * रेहाना मल्होत्रा साशा की दोस्त ''[[इश्क़बाज़|इश्कबाज़]]'' से स्वेतलाना कपूर के रूप में * [[बादशाह (गायक)|बादशाह]] खुद के रूप में, आडवाणी और चांदिनी के विवाह समारोह के लिए एक विशेष उपस्थिति * [[मीका सिंह]] खुद के रूप में == उत्पादन == === रद्द करना === श्रृंखला पर्याप्त रेटिंग तक नहीं पहुंच पाई और स्टारप्लस ने 70 एपिसोड पूरे करने के बाद शो को समाप्त कर दिया।<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/gul-khan-confirms-iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3-to-go-off-air/articleshow/60768003.cms#:~:text=Iss%20Pyaar%20Ko%20Kya%20Naam%20Doon%20season%203%20was%20launched,will%20end%20on%20October%206th. Gul Khan confirms Iss Pyaar Ko Kya Naam Doon 3 to go off-air]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|3}} ==बाहरी कड़ियाँ== * [[हॉटस्टार]] पर ''[http://www.hotstar.com/tv/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3/14613 इस प्यार को क्या नाम दूं 3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211009065638/https://www.hotstar.com/tv/iss-pyaar-ko-kya-naam-doon-3/14613 |date=9 अक्तूबर 2021 }}'' * {{आईएमडीबी शीर्षक|7118596}} {{स्टार प्लस के धारावाहिक}} [[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]] sdtot17gmu3ndpsb1crswfu4axbw7k0 करण पटेल 0 1394782 6635712 6304426 2026-10-31T05:43:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635712 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=कारण पटेल|image=Karan Patel at ITA Awards 2015.jpg|caption=[[आईटीए अवार्ड्स]] 2015 में करण पटेल|birth_date={{Birth date and age|1983|11|23|df=yes}}<ref name="india.com">Mulla, Zainab. [http://www.india.com/showbiz/yeh-hai-mohabbatein-actor-karan-patels-birthday-ankita-divyanka-anita-and-others-part-of-the-mega-celebration-728336/ Yeh Hai Mohabbatein actor Karan Patel’s birthday: Ankita, Divyanka, Anita and others part of the mega celebration!]. [[Indiacom|India.com]]. 23 November 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref><ref name="ibtimes.co.in">Sarkar, Prarthna. [http://www.ibtimes.co.in/karan-patel-birthday-yeh-hai-mohabbatein-actors-divyanka-anita-others-party-photos-656089 Karan Patel birthday: 'Yeh Hai Mohabbatein' actors Divyanka, Anita and others party PHOTOS]. ''[[International Business Times]]''. 23 November 2015.</ref>|birth_place=[[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]|occupation={{hlist|[[अभिनेता]]| [[मेज़बान]]}}|years_active=2003-वर्तमान|known_for=''[[कस्तूरी]]''<br>''[[ये है मोहब्बतें]]''<br/>''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]''<br />''[[{{!}}कसौटी जिंदगी की 2]]''|spouse={{marriage|[[अंकिता भार्गव पटेल]]|2015}}<ref name="marriage"/><ref name="marriage 2"/>|children=1<ref name="baby"/>}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''करण पटेल''' (जन्म 23 नवंबर 1983) एक भारतीय अभिनेता और हिंदी टेलीविजन पर होस्ट हैं। पटेल ने सोप ओपेरा ''[[ये है मोहब्बतें]]'' <ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/star-plus-launches-romantic-saga-ye-hai-mohabbatein|title=Star Plus launches romantic saga Ye Hai Mohabbatein|date=22 November 2013|website=Tellychakkar}}</ref> में रमन भल्ला की मुख्य भूमिका निभाई और ''[[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी जिंदगी की 2]]'' में ऋषभ बजाज की भूमिका निभाई। <ref name=":8">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/karan-patel-praises-jhalak-dikhla-jaa-for-pushing-people-s-limits_139024.html|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Karan Patel to enter the show as wild card|date=14 July 2013|website=[[ज़ी न्यूज़]]}}</ref> उन्होंने रियलिटी शो ''[[नच बलिये|नच बलिए 3]]'', ''झलक दिखला जा 6'' और ''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]'' में भी भाग लिया। == प्रारंभिक जीवन == पटेल एक गुजराती हैं जिनका जन्म 23 नवंबर 1983 को [[कोलकाता]] में हुआ था। <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nhwjzj0CZqs&t=42|title=U Me Aur Tv With "Karan Patel's" Interview On Navratri|date=21 September 2017|website=YouTube|publisher=E24|quote=How you are going to celebrate Navratri, being a Gujarati?}}</ref> उनके पिता का नाम राशेश पटेल है। <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Stars-gathered-at-Karans-bday-bash/articleshow/2572431.cms|title=Stars gathered at Karan's b'day bash|date=27 November 2007|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> उन्होंने श्यामक डावर की डांस क्लासेस में भी शिरकत की है। <ref name="dance">[http://indianexpress.com/article/entertainment/television/karan-patel-smilie-suri-marzi-pestonji-have-dance-connect/ Karan Patel, Smilie Suri, Marzi Pestonji have dance connect]. ''[[Indo-Asian News Service]]''. 20 April2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> पटेल ने [[स्टार प्लस]] श्रृंखला [[कस्तूरी (धारावाहिक)|''कस्तूरी'']] में अभिनय किया, जहां उन्होंने रॉबी सबरवाल की भूमिका निभाई, जो उनकी पहली मुख्य भूमिका थी। इससे पहले, उन्होंने [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स|बालाजी टेलीफिल्म्स]] में कई भूमिकाएँ निभाईं। उनकी पहली भूमिका ''[[कहानी घर घर की]]'' में थी जहाँ उन्होंने विज्ञान की भूमिका निभाई थी। उन्होंने ''[[कसौटी ज़िन्दगी के|कसौटी जिंदगी की]]'' और ''[[कसम से]]'' में भी काम किया है। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-patel-lesser-known-facts/photostory/46580643.cms Karan Patel: Lesser known facts].''Times Of India''.16 March 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> 2008 में उन्होंने एक नए शो ''[[कहो ना यार है]]'' की एंकरिंग करके मेजबान के रूप में शुरुआत की। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Confession-time-for-Karan-Patel/articleshow/2686499.cms Confession time for Karan] ''Times Of India.'' 10 January 2008 Retrieved 18 October 2016</ref> 2013 में, उन्होंने ''[[झलक दिखला जा]]'' में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/four-wild-card-entries-in-jhalak-dikhhla-jaa/story-wNi9HZj2lFNfb1ckg527ML.html|title=Four wild card entries in Jhalak Dikhhla Jaa|date=8 July 2013|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|access-date=1 August 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Karan Patel eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=4 August 2013|website=Bollywoodlife|access-date=4 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807092812/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=7 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> उन्होंने 2013 से 2019 तक [[ये है मोहब्बतें]] में रमन भल्ला की भूमिका निभाई। <ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/yeh-hai-mohabbatein-to-go-off-air-on-december-20-yeh-hai-chahatein-launch-date-1112489/amp|title=Yeh Hai Mohabbatein to go off air, Yeh Hai Chahatein gets its launch date|website=[[ABP News]]}}</ref> उन्होंने जुलाई 2019 में शो छोड़ दिया। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/confirmed-karan-patel-quits-yeh-hain-mohabbatein-for-khaton-ke-khiladi-10-1571499-2019-07-20|title=Confirmed! Karan Patel quits Yeh Hain Mohabbatein for Khaton Ke Khiladi 10|work=[[इण्डिया टुडे]]|access-date=20 July 2019}}</ref> लेकिन नवंबर 2019 में फिर से प्रवेश किया। <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/karan-patel-is-back-on-yeh-hai-mohabbatein-6106305/lite|title=Karan Patel set to return to Yeh Hai Mohabbatein|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> उनकी सह-कलाकार [[दिव्यांका त्रिपाठी|दिव्यांका टी दहिया]] के साथ रमन कुमार ओमप्रकाश भल्ला के रूप में उनकी भूमिका ने उन्हें लगातार तीन साल (2014-16) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (लोकप्रिय) के लिए ज़ी गोल्ड अवार्ड, सर्वश्रेष्ठ रोमांटिक अभिनेता (पुरुष) के लिए भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार 2015 दिलाया।, और लीड रोल में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए इंडियन टेली अवार्ड । 2020 में उन्होंने [[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]] में भाग लिया। <ref name="Khatron Ke Khiladi 10">{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/khatron-ke-khiladi-10-karan-patel-to-karishma-tanna-heres-the-confirmed-list-of-celebrities/amp_etphotostory/70343359.cms|title=Khatron Ke Khiladi 10: Karan Patel to Karishma Tanna, here's the confirmed list of celebrities|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=2 सितंबर 2022|archive-date=8 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208112425/https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/khatron-ke-khiladi-10-karan-patel-to-karishma-tanna-heres-the-confirmed-list-of-celebrities/amp_etphotostory/70343359.cms|url-status=dead}}</ref> उसी वर्ष उन्होंने [[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी ज़िन्दगी]] की में ऋषभ बजाज की भूमिका निभाई, जहाँ उन्होंने [[करन सिंह ग्रोवर|करण सिंह ग्रोवर]] की जगह ली। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/kasautii-zindagii-kay-2-karan-patel-shares-first-look-as-mr-bajaj-adds-colour-to-the-character/story-ZqqaQwPaYrBaFtm6vyGpCO_amp.html|title=Kasautii Zindagii Kay 2: Karan Patel shares first look as Mr Bajaj, adds colour to the character|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === फिल्में === {| class="wikitable sortable" |+ !साल ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ ! संदर्भ |- | 2010 | ''[[सिटी ऑफ़ गोल्ड (२०१० फ़िल्म)|सिटी ऑफ गोल्ड]]'' | नारु | | |- | 2013 | ''[[शूटआऊट ऍट वडाला|शूटआउट एट वडाला]]'' | जमाल | भास्कर का अंगरक्षक | <ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/sab-tv-to-give-away-awards/967803/4|title=Break ke baad|website=The Indian Express}}</ref> |- | 2018 | ''फेमस'' | गोलिक | स्थानीय गुंडा और राधे का दोस्त | |- | 2022 | ''रक्तांचल 2'' | एसीपी हिमांशु पटनायक | मुंबई पुलिस एसीपी | |} === टेलीविजन === {| class="wikitable sortable" !साल !शीर्षक !भूमिका !संदर्भ |- |2003 |''[[कहानी घर घर की]]'' |विज्ञात | style="text-align:center;" | |- |2005–2006 |''[[कसौटी ज़िन्दगी के|कसौटी जिदंगी के]]'' |करण | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-was-in-the-original-kasautii-zindagii-kay-too-watch-video-2708489.html|title=Karan Patel Was in the Original Kasautii Zindagii Kay Too, Watch Video 1 day ago|website=CNN-NEWS18}}</ref> |- | rowspan="2" |2005 |केसर |रयान | style="text-align:center;" | |- |''[[काव्यांजलि]]'' |कनिष्क | style="text-align:center;" |<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/i-share-a-comfort-level-with-ekta-kapoor-karan-patel-113120201279_1.html|title=I share a comfort level with Ekta Kapoor: Karan Patel|website=Business Standard}}</ref> |- | rowspan="2" |2006–2007 |''[[कसम से]]'' |रोहित रणविजय चोपड़ा | style="text-align:center;" | |- |''[[करम अपना अपना]]'' |विवान कपूर | style="text-align:center;" | |- |2007–2009 |''[[कस्तूरी (धारावाहिक)|कस्तूरी]]'' |रोबी सबरवाल | style="text-align:center;" |<ref name=":5" /> |- |2007 |'' [[नच बलिये|नच बलिये 3]]'' |प्रतियोगी (तृतीय रनर अप) | |- |2008 |कौन जीतेगा बॉलीवुड का टिकट |प्रतियोगी | |- |2008 |''[[कहो ना यार है]]'' |मेज़बान | style="text-align:center;" | |- |2012 |सर्वाइवर इंडिया |प्रतियोगी (12 दिन पर छोड़ दें) | style="text-align:center;" | |- |2012 |''[[तेरी मेरी लव स्टोरी]]'' |युग सक्सेना | style="text-align:center;" |<ref name=":5" /> |- |2013 |झलक दिखला जा 6 |प्रतियोगी (6वें सप्ताह में बेदखल) | style="text-align:center;" |<ref name=":8"/> |- |2013–2019 |''[[ये है मोहब्बतें]]'' |रमन कुमार भल्ला | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/karan-patel-confirms-quitting-yeh-hai-mohabbatein-thanks-ekta-kapoor-for-giving-him-raman-bhalla/amp_articleshow/70296117.cms|title=Karan Patel confirms quitting Yeh Hai Mohabbatein; thanks Ekta Kapoor for giving him Raman Bhalla|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> |- |2014–2015 |बॉक्स क्रिकेट लीग 11 |प्रतियोगी | style="text-align:center;" | |- |2015–2016 |गुमरा 5 | rowspan="2" |मेज़बान | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2015 |''[[नच बलिये|नच बलिये 7]]'' | style="text-align:center;" | |- |झलक दिखला जा 81 | rowspan="2" |अतिथि | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2016 |आई डोंट वॉच टीवी | style="text-align:center;" | |- |बॉक्स क्रिकेट लीग 2 |प्रतियोगी | style="text-align:center;" | |- | rowspan="3" |2017 |''[[नच बलिये|नच बलिये 8]]'' | rowspan="11" |अतिथि | style="text-align:center;" | |- |''[[बिग बॉस 11]]'' | style="text-align:center;" | |- |मनोरंजन की रात | style="text-align:center;" | |- | rowspan="5" |2018 |एमटीवी ट्रोल पुलिस | style="text-align:center;" | |- |दस का दम | style="text-align:center;" | |- |सबसे स्मार्ट कौन | style="text-align:center;" | |- |''[[बिग बॉस 12]]'' | |- |एस ऑफ स्पेस 1 | style="text-align:center;" | |- | rowspan="4" |2019 |किचन चैंपियन 5 | style="text-align:center;" | |- |''[[खतरा खतरा खतरा]]'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-hai-mohabbateins-father-daughter-duo-karan-patel-and-aditi-bhatia-to-be-seen-in-khatra-khatra-khatra/articleshow/68910604.cms|title=Yeh Hai Mohabbatein's father-daughter duo Karan Patel and Aditi Bhatia to be seen in Khatra Khatra Khatra – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=16 June 2020}}</ref> |- |''[[नच बलिये|नच बलिये 9]]'' | style="text-align:center;" | |- |''[[ये है चाहतें]]'' |रमन भल्ला (अतिथि) |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/video/karan-patel-and-divyanka-tripathi-to-be-seen-in-yeh-hai-chahatein-1620915-2019-11-20|title=Karan Patel and Divyanka Tripathi to be seen in Yeh Hai Chahatein|website=India Today}}</ref> |- |2020 |''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]'' |प्रतियोगी (प्रथम उपविजेता) |<ref name="Khatron Ke Khiladi 1">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-becomes-highest-paid-contestant-on-khatron-ke-khiladi-10-2505435.html|title=Karan Patel Becomes Highest Paid Contestant on Khatron Ke Khiladi 10|date=18 February 2020|website=News18|access-date=16 June 2020}}</ref> |- |2020 |''[[बिग बॉस 13]]'' |अतिथि |- |2021 |''[[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी जिदंगी के]]'' |ऋषभ बजाज |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/karan-patel-is-the-new-mr-bajaj-in-kasautii-zindagii-kay-2-honour-to-take-it-ahead-from-where-ronit-roy-karan-singh-grover-left/story-4PHw84L4aTxL8eMQLlNNHN_amp.html|title=Karan Patel is the new Mr Bajaj in Kasautii Zindagii Kay 2: Honour to take it ahead from where Ronit Roy Karan Singh Grover left|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]}}</ref> |- |2021 |''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी- मेड इन इंडिया]]'' |प्रतियोगी | |- |2021 |''[[बिग बॉस 14]]'' | rowspan="3" |अतिथि | |- | rowspan="2" |2021 |फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 11 | |- |''[[बिग बॉस 15: संकट में जंगल]]'' | |- |} == व्यक्तिगत जीवन == [[चित्र:Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg/220px-Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg|अंगूठाकार| करण पटेल अपनी पत्नी अंकिता भार्गव पटेल के साथ]] पटेल ने 3 मई 2015 को [[मुम्बई|मुंबई]] में अंकिता भार्गव पटेल से शादी की। <ref name="marriage">{{Cite web|url=https://in.lifestyle.yahoo.com/wedding-story-tv-actors-karan-patel-ankita-bhargava-123108899.html|title=The Wedding Story Of TV Actors Karan Patel And Ankita Bhargava|website=Yahoo! News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620113846/https://in.lifestyle.yahoo.com/wedding-story-tv-actors-karan-patel-ankita-bhargava-123108899.html|archive-date=20 June 2015|access-date=5 May 2015}}</ref> <ref name="marriage 2">Trivedi, Tanvi. [http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karan-Patel-and-Ankita-Bhargavas-star-studded-wedding/articleshow/47148207.cms Karan Patel and Ankita Bhargava's star-studded wedding]. ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]''. 5 May 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> उनके पहले बच्चे का जन्म 14 दिसंबर 2019 को हुआ था। <ref name="baby">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-ankita-bhargava-welcome-baby-girl-2424393.html|title=Karan Patel, Ankita Bhargava Welcome Baby Girl|website=News18|access-date=15 December 2019}}</ref> <ref name="baby 2">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/karan-patel-and-ankita-bhargava-welcome-baby-girl-1628288-2019-12-14|title=Karan Patel and Ankita Bhargava welcome baby girl|work=India Today|access-date=15 December 2019|agency=Ist|language=en}}</ref> == यह सभी देखें == == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 7fnfzsx8rk3b7qrin2x2e0e345r1j30 6635713 6635712 2026-10-31T05:43:27Z KiranBOT 699009 AMP-Tracking को URLs से हटाया ([[:m:User:KiranBOT/AMP|विवरण]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटि दर्ज करें]]) v3.1.1s 6635713 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=कारण पटेल|image=Karan Patel at ITA Awards 2015.jpg|caption=[[आईटीए अवार्ड्स]] 2015 में करण पटेल|birth_date={{Birth date and age|1983|11|23|df=yes}}<ref name="india.com">Mulla, Zainab. [http://www.india.com/showbiz/yeh-hai-mohabbatein-actor-karan-patels-birthday-ankita-divyanka-anita-and-others-part-of-the-mega-celebration-728336/ Yeh Hai Mohabbatein actor Karan Patel’s birthday: Ankita, Divyanka, Anita and others part of the mega celebration!]. [[Indiacom|India.com]]. 23 November 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref><ref name="ibtimes.co.in">Sarkar, Prarthna. [http://www.ibtimes.co.in/karan-patel-birthday-yeh-hai-mohabbatein-actors-divyanka-anita-others-party-photos-656089 Karan Patel birthday: 'Yeh Hai Mohabbatein' actors Divyanka, Anita and others party PHOTOS]. ''[[International Business Times]]''. 23 November 2015.</ref>|birth_place=[[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]|occupation={{hlist|[[अभिनेता]]| [[मेज़बान]]}}|years_active=2003-वर्तमान|known_for=''[[कस्तूरी]]''<br>''[[ये है मोहब्बतें]]''<br/>''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]''<br />''[[{{!}}कसौटी जिंदगी की 2]]''|spouse={{marriage|[[अंकिता भार्गव पटेल]]|2015}}<ref name="marriage"/><ref name="marriage 2"/>|children=1<ref name="baby"/>}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] '''करण पटेल''' (जन्म 23 नवंबर 1983) एक भारतीय अभिनेता और हिंदी टेलीविजन पर होस्ट हैं। पटेल ने सोप ओपेरा ''[[ये है मोहब्बतें]]'' <ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/star-plus-launches-romantic-saga-ye-hai-mohabbatein|title=Star Plus launches romantic saga Ye Hai Mohabbatein|date=22 November 2013|website=Tellychakkar}}</ref> में रमन भल्ला की मुख्य भूमिका निभाई और ''[[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी जिंदगी की 2]]'' में ऋषभ बजाज की भूमिका निभाई। <ref name=":8">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/karan-patel-praises-jhalak-dikhla-jaa-for-pushing-people-s-limits_139024.html|title=Jhalak Dikhhla Jaa 6: Karan Patel to enter the show as wild card|date=14 July 2013|website=[[ज़ी न्यूज़]]}}</ref> उन्होंने रियलिटी शो ''[[नच बलिये|नच बलिए 3]]'', ''झलक दिखला जा 6'' और ''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]'' में भी भाग लिया। == प्रारंभिक जीवन == पटेल एक गुजराती हैं जिनका जन्म 23 नवंबर 1983 को [[कोलकाता]] में हुआ था। <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nhwjzj0CZqs&t=42|title=U Me Aur Tv With "Karan Patel's" Interview On Navratri|date=21 September 2017|website=YouTube|publisher=E24|quote=How you are going to celebrate Navratri, being a Gujarati?}}</ref> उनके पिता का नाम राशेश पटेल है। <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/mumbai/Stars-gathered-at-Karans-bday-bash/articleshow/2572431.cms|title=Stars gathered at Karan's b'day bash|date=27 November 2007|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> उन्होंने श्यामक डावर की डांस क्लासेस में भी शिरकत की है। <ref name="dance">[http://indianexpress.com/article/entertainment/television/karan-patel-smilie-suri-marzi-pestonji-have-dance-connect/ Karan Patel, Smilie Suri, Marzi Pestonji have dance connect]. ''[[Indo-Asian News Service]]''. 20 April2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> पटेल ने [[स्टार प्लस]] श्रृंखला [[कस्तूरी (धारावाहिक)|''कस्तूरी'']] में अभिनय किया, जहां उन्होंने रॉबी सबरवाल की भूमिका निभाई, जो उनकी पहली मुख्य भूमिका थी। इससे पहले, उन्होंने [[बालाजी टेलीफ़िल्म्स|बालाजी टेलीफिल्म्स]] में कई भूमिकाएँ निभाईं। उनकी पहली भूमिका ''[[कहानी घर घर की]]'' में थी जहाँ उन्होंने विज्ञान की भूमिका निभाई थी। उन्होंने ''[[कसौटी ज़िन्दगी के|कसौटी जिंदगी की]]'' और ''[[कसम से]]'' में भी काम किया है। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-patel-lesser-known-facts/photostory/46580643.cms Karan Patel: Lesser known facts].''Times Of India''.16 March 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> 2008 में उन्होंने एक नए शो ''[[कहो ना यार है]]'' की एंकरिंग करके मेजबान के रूप में शुरुआत की। <ref>[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Confession-time-for-Karan-Patel/articleshow/2686499.cms Confession time for Karan] ''Times Of India.'' 10 January 2008 Retrieved 18 October 2016</ref> 2013 में, उन्होंने ''[[झलक दिखला जा]]'' में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/tv/four-wild-card-entries-in-jhalak-dikhhla-jaa/story-wNi9HZj2lFNfb1ckg527ML.html|title=Four wild card entries in Jhalak Dikhhla Jaa|date=8 July 2013|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|access-date=1 August 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|title=Karan Patel eliminated from Jhalak Dikhhla Jaa 6|date=4 August 2013|website=Bollywoodlife|access-date=4 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130807092812/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/karan-patel-eliminated-from-jhalak-dikhhla-jaa-6/|archive-date=7 अगस्त 2013|url-status=dead}}</ref> उन्होंने 2013 से 2019 तक [[ये है मोहब्बतें]] में रमन भल्ला की भूमिका निभाई। <ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/entertainment/television/yeh-hai-mohabbatein-to-go-off-air-on-december-20-yeh-hai-chahatein-launch-date-1112489/amp|title=Yeh Hai Mohabbatein to go off air, Yeh Hai Chahatein gets its launch date|website=[[ABP News]]}}</ref> उन्होंने जुलाई 2019 में शो छोड़ दिया। <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/top-stories/story/confirmed-karan-patel-quits-yeh-hain-mohabbatein-for-khaton-ke-khiladi-10-1571499-2019-07-20|title=Confirmed! Karan Patel quits Yeh Hain Mohabbatein for Khaton Ke Khiladi 10|work=[[इण्डिया टुडे]]|access-date=20 July 2019}}</ref> लेकिन नवंबर 2019 में फिर से प्रवेश किया। <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/karan-patel-is-back-on-yeh-hai-mohabbatein-6106305/lite|title=Karan Patel set to return to Yeh Hai Mohabbatein|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> उनकी सह-कलाकार [[दिव्यांका त्रिपाठी|दिव्यांका टी दहिया]] के साथ रमन कुमार ओमप्रकाश भल्ला के रूप में उनकी भूमिका ने उन्हें लगातार तीन साल (2014-16) में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (लोकप्रिय) के लिए ज़ी गोल्ड अवार्ड, सर्वश्रेष्ठ रोमांटिक अभिनेता (पुरुष) के लिए भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार 2015 दिलाया।, और लीड रोल में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए इंडियन टेली अवार्ड । 2020 में उन्होंने [[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]] में भाग लिया। <ref name="Khatron Ke Khiladi 10">{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/khatron-ke-khiladi-10-karan-patel-to-karishma-tanna-heres-the-confirmed-list-of-celebrities/amp_etphotostory/70343359.cms|title=Khatron Ke Khiladi 10: Karan Patel to Karishma Tanna, here's the confirmed list of celebrities|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=2 सितंबर 2022|archive-date=8 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208112425/https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/khatron-ke-khiladi-10-karan-patel-to-karishma-tanna-heres-the-confirmed-list-of-celebrities/amp_etphotostory/70343359.cms|url-status=dead}}</ref> उसी वर्ष उन्होंने [[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी ज़िन्दगी]] की में ऋषभ बजाज की भूमिका निभाई, जहाँ उन्होंने [[करन सिंह ग्रोवर|करण सिंह ग्रोवर]] की जगह ली। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/kasautii-zindagii-kay-2-karan-patel-shares-first-look-as-mr-bajaj-adds-colour-to-the-character/story-ZqqaQwPaYrBaFtm6vyGpCO_amp.html|title=Kasautii Zindagii Kay 2: Karan Patel shares first look as Mr Bajaj, adds colour to the character|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === फिल्में === {| class="wikitable sortable" |+ !साल ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ ! संदर्भ |- | 2010 | ''[[सिटी ऑफ़ गोल्ड (२०१० फ़िल्म)|सिटी ऑफ गोल्ड]]'' | नारु | | |- | 2013 | ''[[शूटआऊट ऍट वडाला|शूटआउट एट वडाला]]'' | जमाल | भास्कर का अंगरक्षक | <ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/sab-tv-to-give-away-awards/967803/4|title=Break ke baad|website=The Indian Express}}</ref> |- | 2018 | ''फेमस'' | गोलिक | स्थानीय गुंडा और राधे का दोस्त | |- | 2022 | ''रक्तांचल 2'' | एसीपी हिमांशु पटनायक | मुंबई पुलिस एसीपी | |} === टेलीविजन === {| class="wikitable sortable" !साल !शीर्षक !भूमिका !संदर्भ |- |2003 |''[[कहानी घर घर की]]'' |विज्ञात | style="text-align:center;" | |- |2005–2006 |''[[कसौटी ज़िन्दगी के|कसौटी जिदंगी के]]'' |करण | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-was-in-the-original-kasautii-zindagii-kay-too-watch-video-2708489.html|title=Karan Patel Was in the Original Kasautii Zindagii Kay Too, Watch Video 1 day ago|website=CNN-NEWS18}}</ref> |- | rowspan="2" |2005 |केसर |रयान | style="text-align:center;" | |- |''[[काव्यांजलि]]'' |कनिष्क | style="text-align:center;" |<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/i-share-a-comfort-level-with-ekta-kapoor-karan-patel-113120201279_1.html|title=I share a comfort level with Ekta Kapoor: Karan Patel|website=Business Standard}}</ref> |- | rowspan="2" |2006–2007 |''[[कसम से]]'' |रोहित रणविजय चोपड़ा | style="text-align:center;" | |- |''[[करम अपना अपना]]'' |विवान कपूर | style="text-align:center;" | |- |2007–2009 |''[[कस्तूरी (धारावाहिक)|कस्तूरी]]'' |रोबी सबरवाल | style="text-align:center;" |<ref name=":5" /> |- |2007 |'' [[नच बलिये|नच बलिये 3]]'' |प्रतियोगी (तृतीय रनर अप) | |- |2008 |कौन जीतेगा बॉलीवुड का टिकट |प्रतियोगी | |- |2008 |''[[कहो ना यार है]]'' |मेज़बान | style="text-align:center;" | |- |2012 |सर्वाइवर इंडिया |प्रतियोगी (12 दिन पर छोड़ दें) | style="text-align:center;" | |- |2012 |''[[तेरी मेरी लव स्टोरी]]'' |युग सक्सेना | style="text-align:center;" |<ref name=":5" /> |- |2013 |झलक दिखला जा 6 |प्रतियोगी (6वें सप्ताह में बेदखल) | style="text-align:center;" |<ref name=":8"/> |- |2013–2019 |''[[ये है मोहब्बतें]]'' |रमन कुमार भल्ला | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-patel-confirms-quitting-yeh-hai-mohabbatein-thanks-ekta-kapoor-for-giving-him-raman-bhalla/articleshow/70296117.cms|title=Karan Patel confirms quitting Yeh Hai Mohabbatein; thanks Ekta Kapoor for giving him Raman Bhalla|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]}}</ref> |- |2014–2015 |बॉक्स क्रिकेट लीग 11 |प्रतियोगी | style="text-align:center;" | |- |2015–2016 |गुमरा 5 | rowspan="2" |मेज़बान | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2015 |''[[नच बलिये|नच बलिये 7]]'' | style="text-align:center;" | |- |झलक दिखला जा 81 | rowspan="2" |अतिथि | style="text-align:center;" | |- | rowspan="2" |2016 |आई डोंट वॉच टीवी | style="text-align:center;" | |- |बॉक्स क्रिकेट लीग 2 |प्रतियोगी | style="text-align:center;" | |- | rowspan="3" |2017 |''[[नच बलिये|नच बलिये 8]]'' | rowspan="11" |अतिथि | style="text-align:center;" | |- |''[[बिग बॉस 11]]'' | style="text-align:center;" | |- |मनोरंजन की रात | style="text-align:center;" | |- | rowspan="5" |2018 |एमटीवी ट्रोल पुलिस | style="text-align:center;" | |- |दस का दम | style="text-align:center;" | |- |सबसे स्मार्ट कौन | style="text-align:center;" | |- |''[[बिग बॉस 12]]'' | |- |एस ऑफ स्पेस 1 | style="text-align:center;" | |- | rowspan="4" |2019 |किचन चैंपियन 5 | style="text-align:center;" | |- |''[[खतरा खतरा खतरा]]'' | style="text-align:center;" |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/yeh-hai-mohabbateins-father-daughter-duo-karan-patel-and-aditi-bhatia-to-be-seen-in-khatra-khatra-khatra/articleshow/68910604.cms|title=Yeh Hai Mohabbatein's father-daughter duo Karan Patel and Aditi Bhatia to be seen in Khatra Khatra Khatra – Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=16 June 2020}}</ref> |- |''[[नच बलिये|नच बलिये 9]]'' | style="text-align:center;" | |- |''[[ये है चाहतें]]'' |रमन भल्ला (अतिथि) |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/video/karan-patel-and-divyanka-tripathi-to-be-seen-in-yeh-hai-chahatein-1620915-2019-11-20|title=Karan Patel and Divyanka Tripathi to be seen in Yeh Hai Chahatein|website=India Today}}</ref> |- |2020 |''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 10]]'' |प्रतियोगी (प्रथम उपविजेता) |<ref name="Khatron Ke Khiladi 1">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-becomes-highest-paid-contestant-on-khatron-ke-khiladi-10-2505435.html|title=Karan Patel Becomes Highest Paid Contestant on Khatron Ke Khiladi 10|date=18 February 2020|website=News18|access-date=16 June 2020}}</ref> |- |2020 |''[[बिग बॉस 13]]'' |अतिथि |- |2021 |''[[कसौटी जिदंगी के (२०१८ टीवी धारावाहिक)|कसौटी जिदंगी के]]'' |ऋषभ बजाज |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/karan-patel-is-the-new-mr-bajaj-in-kasautii-zindagii-kay-2-honour-to-take-it-ahead-from-where-ronit-roy-karan-singh-grover-left/story-4PHw84L4aTxL8eMQLlNNHN_amp.html|title=Karan Patel is the new Mr Bajaj in Kasautii Zindagii Kay 2: Honour to take it ahead from where Ronit Roy Karan Singh Grover left|website=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]}}</ref> |- |2021 |''[[फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी- मेड इन इंडिया]]'' |प्रतियोगी | |- |2021 |''[[बिग बॉस 14]]'' | rowspan="3" |अतिथि | |- | rowspan="2" |2021 |फियर फैक्टर: खतरों के खिलाड़ी 11 | |- |''[[बिग बॉस 15: संकट में जंगल]]'' | |- |} == व्यक्तिगत जीवन == [[चित्र:Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg|कड़ी=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg/220px-Karan_Patel_and_Ankita_Karan_Patel_at_Ganesha_puja_event.jpg|अंगूठाकार| करण पटेल अपनी पत्नी अंकिता भार्गव पटेल के साथ]] पटेल ने 3 मई 2015 को [[मुम्बई|मुंबई]] में अंकिता भार्गव पटेल से शादी की। <ref name="marriage">{{Cite web|url=https://in.lifestyle.yahoo.com/wedding-story-tv-actors-karan-patel-ankita-bhargava-123108899.html|title=The Wedding Story Of TV Actors Karan Patel And Ankita Bhargava|website=Yahoo! News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620113846/https://in.lifestyle.yahoo.com/wedding-story-tv-actors-karan-patel-ankita-bhargava-123108899.html|archive-date=20 June 2015|access-date=5 May 2015}}</ref> <ref name="marriage 2">Trivedi, Tanvi. [http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Karan-Patel-and-Ankita-Bhargavas-star-studded-wedding/articleshow/47148207.cms Karan Patel and Ankita Bhargava's star-studded wedding]. ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]''. 5 May 2015. Retrieved 18 October 2016.</ref> उनके पहले बच्चे का जन्म 14 दिसंबर 2019 को हुआ था। <ref name="baby">{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/karan-patel-ankita-bhargava-welcome-baby-girl-2424393.html|title=Karan Patel, Ankita Bhargava Welcome Baby Girl|website=News18|access-date=15 December 2019}}</ref> <ref name="baby 2">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/karan-patel-and-ankita-bhargava-welcome-baby-girl-1628288-2019-12-14|title=Karan Patel and Ankita Bhargava welcome baby girl|work=India Today|access-date=15 December 2019|agency=Ist|language=en}}</ref> == यह सभी देखें == == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] i11zapfcu3xj631qjjs21ilch5soejg ईस्टर्न इंस्टीट्यूट फॉर इंटीग्रेटेड लर्निंग इन मैनेजमेंट 0 1411879 6635662 6553268 2026-10-30T20:02:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635662 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = ईस्टर्न इंस्टीट्यूट फॉर इंटीग्रेटेड लर्निंग इन मैनेजमेंट, कोलकाता |other_names = ईआईआईएलएम-कोलकाता |image = [[File : EIILM Kolkata.PNG]] |established = {{Start date and age|df=yes|1995}} |academic_affiliation = [[विद्यासागर विश्वविद्यालय]] <br> [[रायगंज विश्वविद्यालय]] <br> [[पश्चिम बंगाल प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय|मौलाना अबुल कलाम आजाद प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]]<ref>{{cite web |title=मौलाना अबुल कलाम आज़ाद प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय, पश्चिम बंगाल के तहत संबद्ध कॉलेजों की सूची |url=https://makautwb.ac.in/page.php?id=363}}</ref><ref>{{cite web |title=संबद्ध संस्थान - रायगंज विश्वविद्यालय |url=https://raiganjuniversity.ac.in/affiliated-institution/ |access-date=14 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114191503/https://raiganjuniversity.ac.in/affiliated-institution/ |archive-date=14 नवंबर 2022 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=संबद्ध संस्थान - विद्यासागर विश्वविद्यालय |url=http://www.vidyasagar.ac.in/academics/CollegeDetails.aspx?college=90 |access-date=14 नवंबर 2022 |archive-date=14 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114191508/http://www.vidyasagar.ac.in/academics/CollegeDetails.aspx?college=90 |url-status=dead }}</ref> |chairman = डॉ आरपी बनर्जी |city = [[कोलकाता]] |state = [[पश्चिम बंगाल]] |country = [[भारत]] |website = {{URL| http://www.eiilm.co.in/}} }} '''ईस्टर्न इंस्टीट्यूट फॉर इंटीग्रेटेड लर्निंग इन मैनेजमेंट''' या '''ईआईआईएलएम-कोलकाता''', भारत में एक शिक्षा संस्थान है। इसकी स्थापना 1995 में हुई थी और यह [[विद्यासागर विश्वविद्यालय]], [[रायगंज विश्वविद्यालय]] और [[पश्चिम बंगाल प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय|मौलाना अबुल कलाम आजाद प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय]] से संबद्ध है।<ref>{{cite web |title=ईआईआईएलएम-कोलकाता ने बैंकॉक में 'ट्रांस एशियन मार्केटिंग कॉन्क्लेव' का आयोजन किया |url=https://www.telegraphindia.com/edugraph/campus/eiilm-kolkata-organises-trans-asian-marketing-conclave-in-bangkok/cid/1893221}}</ref><ref>{{cite web |title=पुस्तक मेले में आरपी बनर्जी द्वारा तनाव प्रबंधन पर एक पुस्तक का विमोचन किया गया |url=https://www.telegraphindia.com/edugraph/news/a-book-on-stress-management-by-r-p-banerjee-launched-at-book-fair/cid/1856553}}</ref><ref>{{cite web |title=बैंकॉक में ईआईआईएलएम-कोलकाता ने ट्रांस-एशियन मार्केटिंग कॉन्क्लेव में 7 राष्ट्रों के प्रतिनिधियों को शामिल किया |url=https://www.telegraphindia.com/edugraph/campus/delegates-from-7-nations-in-trans-asian-marketing-conclave-organised-by-eiilm-kolkata-in-bangkok/cid/1897566}}</ref> ईआईआईएलएम-कोलकाता मिंगदाओ विश्वविद्यालय (ताइवान), राजमंगला प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय (थाईलैंड), पथुमथानी विश्वविद्यालय (थाईलैंड), और 16 अन्य इंडोनेशियाई विश्वविद्यालयों के साथ भी भागीदार है।<ref>{{cite web |title=ईआईआईएलएम-कोलकाता ने इंडोनेशिया के 16 विश्वविद्यालयों के साथ समझौता किया है |url=https://www.telegraphindia.com/edugraph/news/eiilm-kolkata-ties-up-with-16-universities-of-indonesia/cid/1862560}}</ref><ref>{{cite web |title=ईआईआईएलएम-कोलकाता ने 16 इंडोनेशियाई विश्वविद्यालयों के साथ समझौता ज्ञापन पर हस्ताक्षर किए |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/eiilm-kolkata-strengthens-its-international-reach-signs-mou-with-16-indonesian-universities-dgtl/cid/1340769}}</ref> 2019 में, द डन एंड ब्रैडस्ट्रीट कॉर्पोरेशन ने इसे भारत के अग्रणी बिजनेस स्कूलों में से एक कहा।<ref>{{cite web |title=भारत के अग्रणी बिजनेस स्कूल |url=https://www.dnb.co.in/files/pdf/Leading%20Business%20Schools%20of%20India%202019.pdf}}</ref> ईआईआईएलएम-कोलकाता ने एफसी बायर्न म्यूनिख क्लब की ऑल-स्टार्स टीम और ईस्ट बंगाल फुटबॉल क्लब के पूर्व खिलाड़ियों के बीच चैरिटी मैच का भी आयोजन किया।<ref>{{cite web |title=बेयर्न ऑल स्टार्स संभालने के लिए बहुत गर्म - जर्मन दिग्गजों ने ईस्ट बंगाल ऑल स्टार्स को 10-3 से हराया |url=https://www.telegraphindia.com/sports/bayern-all-stars-too-hot-to-handle-german-veterans-thrash-east-bengal-all-stars-10-3/cid/468733}}</ref><ref>{{cite web |title=FCB ऑल स्टार्स इन इंडिया फॉर अ गुड कॉज |url=https://fcbayern.com/en/news/2010/11/fcb-all-stars-in-india-for-a-good-cause}}</ref> यह प्रतिवर्ष अपाव्रीनु-वयम नामक सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित करता है।<ref>{{cite web |title=नृत्य, संगीत और फैशन शो ईआईआईएलएम-कोलकात के अकादमिक-सांस्कृतिक उत्सव को चिह्नित करते हैं |url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/events/dance-music-and-fashion-show-mark-eiilms-academio-cultural-fest-photogallery/cid/1889861}}</ref> ==पाठ्यक्रम== संस्थान विभिन्न प्रबंधन पाठ्यक्रम प्रदान करता है: *एमबीए *बीबीए *अस्पताल प्रबंधन में बीबीए *होटल और आतिथ्य प्रबंधन में बीबीए *बी.एससी. मीडिया प्रबंधन में *बीसीए *बिजनेस एनालिटिक्स में बीबीए *पीएच.डी. यूजीसी के मानदंडों के अनुसार ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के शिक्षण संस्थान]] [[श्रेणी:कोलकाता के कॉलेज]] 316fb7p4b30klw8xl204csi4q2host8 एक श्रृंगार - स्वाभिमान 0 1417282 6635669 6626795 2026-10-30T22:48:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635669 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | genre = ड्रामा <br> परिवार <br> रोमांस | creator = [[सूरज बड़जात्या]] | writer = '''कहानी''' <br> शिल्पा चौबे <br> सुशील चौबे <br> '''पटकथा'' <br> गीतांगशु डे <br> '''संवाद'''<br> मनु शर्मा | director = विक्रम घई | creative_director = सुरभि होरो<br />फातेमा रंगीला [[राघवेंद्र सिंह]] | starring = [[संगीता चौहान]] <br> [[अंकिता शर्मा]] <br> [[प्राची शाह]] <br> [[समृद्ध बावा]] <br> [[साहिल उप्पल]] अहमद हरहाश | open_theme = <!--Title of the theme song goes here--> | composer = डोनी हजारिका <br> उद्धव ओझा | country = भारत | language = हिन्दी | num_seasons = 1 | num_episodes = 205 | producer = [[सूरज बड़जात्या]] <br> देवांश बड़जात्या | location = [[बूंदी]] | editor = शशांक सिंह | camera = बहु कैमरा | runtime = लगभग 22 मिनट | company = [[राजश्री प्रोडक्शंस]] | network = [[कलर्स टीवी]] | first_aired = {{start date|df=yes|2016|12|19}} | last_aired = {{end date|df=yes|2017|9|29}}<ref name="IE cancel" /> }} '''''एक श्रृंगार - स्वाभिमान''''' आमतौर पर ''स्वाभिमान'' के रूप में संक्षिप्त किया जाता है, जो [[राजश्री प्रोडक्शन्स|राजश्री प्रोडक्शंस]] के बैनर तले निर्मित एक भारतीय [[टेलीविजन कार्यक्रम|टेलीविजन श्रृंखला]] है,<ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rajshri-productions-new-show-ek-shringaar-swabhimaan-rolls-on-colors-will-replace-either-thapki-or-swaragini-view-exclusive-pics/|title=Rajshri Productions' new Show Ek Shringaar - Swabhimaan rolls on Colors; will replace either Thapki or Swaragini - view EXCLUSIVE pics|last=Mahesh|first=Shweta|access-date=2017-01-14|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911080543/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/rajshri-productions-new-show-ek-shringaar-swabhimaan-rolls-on-colors-will-replace-either-thapki-or-swaragini-view-exclusive-pics/|archive-date=11 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> [[सूरज बड़जात्या]] द्वारा। इस शो का प्रीमियर 19 दिसंबर 2016 को,<ref>{{Cite news|url=http://www.filmibeat.com/television/news/2016/5-reasons-why-you-must-watch-swaragini-replacement-ek-shringaar-swabhimaan-249772.html|title=5 Reasons Why You Must Watch Ek Shringaar – Swabhimaan|date=2016-12-19|work=www.filmibeat.com|access-date=2017-01-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ek-shringaar-swabhimaan-review-the-show-is-engaging-and-fast-paced-keeping-you-hooked-to-the-screen/|title=Ek Shringaar Swabhimaan Review: The show is engaging and fast-paced keeping you hooked to the screen|last=Iyengar|first=Anusha|access-date=2017-01-14|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116190009/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ek-shringaar-swabhimaan-review-the-show-is-engaging-and-fast-paced-keeping-you-hooked-to-the-screen/|archive-date=16 जनवरी 2017|url-status=dead}}</ref> [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] पर हुआ और [[स्वरागिनी - जोड़ें रिश्तों के सुर|इसने स्वरागिनी]] शो की जगह ली।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Swaragini-actors-get-emotional-on-the-last-day-of-shoot/articleshow/55938560.cms|title=Swaragini actors get emotional on the last day of shoot - Times of India|work=The Times of India|access-date=2017-01-14}}</ref> यह शो वायकॉम18 के डिजिटल प्लेटफॉर्म [[वूट]] पर भी उपलब्ध है। यह शो दो बहनों मेघना ( संगीता चौहान ), नैना ( अंकित शर्मा ) और उनकी मां शारदा ( [[प्राची शाह]] ) के इर्द-गिर्द घूमता है, जिन्होंने अपनी बेटियों को स्वतंत्र और आत्मनिर्भर होने के लिए पाला है। श्रृंखला ने अपना अंतिम एपिसोड 29 सितंबर 2017 को प्रसारित किया।<ref name="IE cancel">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/television/colors-ek-shringaar-swabhiman-to-go-off-air-4861610/|title=Exclusive: Colors' Ek Shringaar – Swabhimaan to go off air|date=2017-09-26|work=The Indian Express|access-date=2017-09-28|language=en-US|quote=We will air the last episode this Friday.}}</ref> इसे बाद में रात 11:00 टाइम स्लॉट में स्थानांतरित कर दिया गया। इसे [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] शो [[लाडो 2|''लाडो - वीरपुर की मर्दानी'']] द्वारा 9:30 बजे प्राइमटाइम स्लॉट में बदल दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://inreporter.com/v/laddo-starts-6th-nov-mon-fri-9-30pm-zem9M98py-M.html|title=Laddo: Starts 6th Nov, Mon-Fri 9.30pm|website=inreporter.com|language=hi|access-date=2018-05-05|archive-date=5 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180505210012/https://inreporter.com/v/laddo-starts-6th-nov-mon-fri-9-30pm-zem9M98py-M.html|url-status=dead}}</ref> == सारांश == मेघना और नैना एक स्कूल टीचर और सिंगल मदर शारदा की प्यारी बेटियाँ हैं। स्नातक होने के बाद, वे शारदा के साथ अपने चाचा विष्णु के घर चले जाते हैं। मेघना को अमीर व्यापारी नंदकिशोर के बड़े बेटे कुणाल से प्यार हो जाता है। वह शारदा के प्रस्ताव को ठुकरा देता है और उसे अपमानित करता है। लेकिन बाद में एक शाही शादी तय हो जाती है। नैना कुणाल के छोटे भाई करण के साथ लगातार झगड़ती है, जिसे स्वास्थ्य संबंधी समस्याएं हैं। शादी के दिन, विष्णु की पत्नी आशा नंदकिशोर को गुस्सा दिलाती है, जो शर्त रखता है कि मेघना और नैना कुणाल और करण से शादी करें। दोनों जोड़े शादी कर लेते हैं, लेकिन मेघना नंदकिशोर को सबक सिखाने की कसम खाती है। उनकी पत्नी निर्मला उन्हीं के आधिपत्य में रहती हैं। वास्तव में उसकी दोस्त संध्या कुणाल की असली माँ है। नैना दोस्ती करती है और शर्मीले करण की हिचकिचाहट को दूर करने में मदद करती है। विष्णु के बेटे विशाल को नंदकिशोर की बेटी ख्याति से प्यार हो जाता है और वह उससे शादी कर लेता है। कई घटनाओं के बाद, नैना और करण प्यार में पड़ जाते हैं और दोबारा शादी कर लेते हैं। अंत में नंदकिशोर को अपनी गलतियों का एहसास होता है और वह सभी के साथ प्यार और सम्मान से पेश आना शुरू कर देता है। == कलाकर == === मुख्य कलाकार === * मेघना सिंह चौहान (नी सोलंकी) के रूप में संगीता चौहान : शारदा और अविनेश की बड़ी बेटी; नैना की बड़ी बहन; विशाल और वैभव के चचेरे भाई; कुणाल की पत्नी (2016–2017) * नैना सिंह चौहान (नी सोलंकी) के रूप में अंकिता शर्मा : आईआईटी टॉपर, शारदा और अविनेश की छोटी बेटी; मेघना की छोटी बहन; विशाल और वैभव के चचेरे भाई; करण की पत्नी (2016–2017) * शारदा सोलंकी के रूप में [[प्राची शाह|प्राची शाह पांड्या]] : एक शिक्षिका, विष्णु और गोपाल की बहन; अविनेश की विधवा; मेघना और नैना की माँ; विशाल और वैभव की मौसी (2016–2017) * कुणाल सिंह चौहान के रूप में साहिल उप्पल : संध्या और देवराज के बेटे; निर्मला और नंद किशोर के दत्तक पुत्र; करण और ख्याति के दत्तक बड़े भाई; मेघना के पति (2016–2017) * समृद्ध बावा करण सिंह चौहान के रूप में: निर्मला और नंद किशोर के बेटे; कुणाल का दत्तक भाई; ख्याति के बड़े भाई; नैना के पति (2016–2017) विशाल प्रताप सिंह ख्याति छोटे भाई के रूप में अहमद हर्षश (2016-2017) === अन्य कलाकार === * नंदकिशोर सिंह चौहान के रूप में विनय जैन: सुजान का बेटा; निर्मला के पति; कुणाल के दत्तक पिता; करन और ख्याति के पिता (2016–2017) * संध्या सिंघानिया के रूप में सुचित्रा पिल्लई-मलिक : देवराज की विधवा; निर्मला की सहेली; कुणाल की मां (2016–2017) * [[पेंटल|कंवरजीत पेंटल]] सुजान सिंह चौहान के रूप में: चौहान परिवार के पितामह; नंद किशोर के पिता; करण और ख्याति के दादा; कुणाल के दत्तक दादा (2016–2017) * श्वेता महादिक निर्मला सिंह चौहान के रूप में: नंद किशोर की पत्नी; संध्या की सहेली; कुणाल की दत्तक माँ; करन और ख्याति की मां (2016–2017) * ख्याति सिंह राठौड़ के रूप में आशिका भाटिया: निर्मला और नंद किशोर की बेटी; कुणाल की दत्तक बहन; करण की बहन; विशाल की पत्नी * विशाल सिंह राठौर के रूप में करण सिंहमार: आशा और विष्णु के पुत्र; मेघना, नैना और वैभव की चचेरी बहन; ख्याति का पति * सावरी द्विवेदी के रूप में [[गुल्की जोशी ]] : पुष्पा की बेटी (2017) * आशा सिंह राठौर के रूप में शालिनी अरोड़ा : विष्णु की पत्नी; विशाल की माँ; मेघना, नैना और वैभव की मौसी (2016-2017) * जितेंद्र त्रेहन विष्णु सिंह राठौड़ के रूप में: शारदा और गोपाल के भाई; आशा का पति; विशाल के पिता; मेघना, नैना और वैभव के चाचा (2016-2017) * गोपाल सिंह राठौर के रूप में मनोज भटर्जी: शारदा और विष्णु के भाई; कल्पना का पति; वैभव के पिता; मेघना, नैना और विशाल के चाचा * कल्पना सिंह राठौड़ के रूप में अक्षय भिंगार्डे: गोपाल की पत्नी; वैभव की माँ; मेघना, नैना और विशाल की मौसी * वैभव सिंह राठौर के रूप में आनंद सत्यदेव: कल्पना और गोपाल के पुत्र; मेघना, नैना और विशाल के चचेरे भाई * [[मुख्य मंत्री|मुख्यमंत्री]] मेहुल मलिक के रूप में [[खालिद सिद्दीकी]] (2017) * शिवराजा "शिव" महाजन के रूप में [[मनीष रायशिंघन|मनीष]] रायसिंघन (2017) * पुष्पा द्विवेदी के रूप में अनाहिता जहाँबख्श: सावरी की माँ (2017) == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] [[श्रेणी:कलर्स चैनल के कार्यक्रम]] e4u2eszusqb6nsgx72cq5l423qak9un कमालुद्दीन अहमद 0 1422241 6635711 6466508 2026-10-31T05:28:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635711 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = कमल दासगुप्ता | alias = Kamal Uddin Ahmed | image = Music composer Kamal Dasgupta.jpg | birth_date = {{birth date|1912|7|28|df=y}} | birth_place = [[Kalia Upazila|Kalia]], [[Narail]], [[Bengal Presidency]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|1974|7|20|1912|7|28|df=y}} | death_place = [[Dhaka]], Bangladesh | mother = | father = | spouse = | occupation = [[composer]], [[music director]], folk singer | children = }} {{listen | type = music | filename = আমি বনফুল গো.mp3 | title = कानन देवी गा रही हैं "अमी बनफुल गो" | description = गीतकार प्रणब रॉय, संगीतकार कमल दासगुप्ता, 1942 की फ़िल्म ''शेष उत्तर'' से }} '''कमालुद्दीन अहमद ''' या कमल दासगुप्ता ([[अंग्रेज़ी]]:[[:en:Kamal Dasgupta|Kamal Dasgupta]]) (जन्म: 28 जुलाई, 1912 - मृत्यु: 20 जुलाई, 1974) भारतीय उपमहाद्वीप के प्रसिद्ध संगीतकारों, संगीतकारों और संगीत निर्देशकों में से एक थे।<ref name="Bangladesh2003">{{cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Hussain|first=Mohsin|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|edition=Second|chapter=Kamal Dasgupta|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dasgupta,_Kamal|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229113555/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Dasgupta,_Kamal|archive-date=29 दिसंबर 2022|access-date=29 दिसंबर 2022|url-status=dead}}</ref> 1955 में, कमल दासगुप्ता ने [[फिरोजा बेगम (गायक)]] बेगम से शादी की, जो [[बांग्लादेश]] और भारतीय उपमहाद्वीप की नज़रूल संगीत हस्तियों में से एक थीं। तब वह 43 साल के थे। शादी के चार साल बाद उन्होंने इस्लाम कबूल कर लिया। उनके धर्मांतरण के बाद, उनका नाम काजी कमल उद्दीन रखा गया। उनके तीन बच्चे हैं - तहसीन, हमीन और शाफीन। <ref>बंगला विकिपीडिया https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%B2_%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B6%E0%A6%97%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%A4</ref> ==फ़िल्मी जीवन == कमल दासगुप्ता ने बंगाली फिल्म संगीतकार के रूप में भी काफी ख्याति प्राप्त की । तूफ़ान मेल , श्यामल का प्रेम , ऐ कि गो लाख दान - फिल्मों के गीतों ने एक बार जबर्दस्त प्रतिक्रिया दी थी। भगवान कृष्ण चैतन्य फिल्म में उनका संगीत संयोजन यादगार है। एक संगीत निर्देशक के रूप में उनकी आखिरी फिल्म बधुवरन थी । [5] वे लगभग अस्सी फिल्मों के संगीत निर्देशक थे। हिंदी आधुनिक संगीत-'गीत' के प्रचार-प्रसार में उनका योगदान अतुलनीय है। वे भजन गायन में विशेष निपुण थे। कमल दासगुप्ता बंगाली-हिंदी-उर्दू-ग़ज़ल, भजन, उकंगा संगीत, नात , हमद , नज़रूल गीत सहित संगीत की सभी शाखाओं में समान रूप से कुशल थे। द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान मि. एलिस जॉनसन नाम के एक अमेरिकी सिनेमैटोग्राफर द्वारा अपनी युद्ध प्रचार फिल्म के लिए कमल दासगुप्ता के परिवेश संगीत को अपनाने का विशेष महत्व था । वह रेडियो बांग्लादेश ट्रांसक्रिप्शन सेवा के मुख्य संगीत निर्देशक थे। ==इन्हें भी देखें== *[[केसिया अली]] *[[लालेह बख्तियार]] *[[नादिया पंडोर ‎]] == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:1912 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:संगीतकार]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म से इस्लाम में धर्मान्तरित]] [[श्रेणी:बांग्लादेशी मुसलमान]] fophaad8b3z0j0eyd24ngytm6bgua3t ब्रमराचोख 0 1429295 6635601 5752765 2026-10-30T15:25:04Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:श्रेणीहीन|श्रेणीहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635601 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} '''ब्रमराचोख''' (कश्मीरी उच्चारण: [bramraːt͡ʃoːkʰ]) कश्मीरी किंवदंती में एक पौराणिक प्राणी है जो उजाड़ इलाकों में रहता है और यात्रियों को रोशनी का नाटक करके मूर्ख बनाता है। वह एक राक्षस है जिसके सिर पर आग का पात्र संतुलित है। उसके माथे पर एक मजबूत, चमकती हुई आंख है। ऐसा माना जाता है कि देर से आने वाले यात्री अक्सर दूरस्थ स्थानों में इस प्रकाश का सामना करते हैं, जिसके कारण वे या तो खाई में गिर जाते हैं या गुफा में गिर जाते हैं। बच्चे अक्सर गाँवों में अपनी खिड़कियों से बैठते हैं, दूर के स्थानों पर नज़र डालते हैं जहाँ रोशनी जलती है और बुझ जाती है, और अपने दोस्तों को "रहचोक" देखने के लिए बुलाते हैं। {{श्रेणीहीन|date=अक्टूबर 2026}} thyixgnr0e8fvgdt1yifh2axg7of655 अंताना 0 1444928 6635789 6304835 2026-10-31T07:28:10Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635789 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = अंताना | settlement_type = गांव, ग्राम पंचायत | pushpin_label_position = दायां | coordinates = {{coord|24.842575|N|76.620248|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[बाराँ जिला|बाराँ]] | government_type = गणतांत्रिक | governing_body = [[ग्राम पंचायत]] | leader_title = [[सरपंच]] | leader_name = श्रीमती प्रेमबाई नागर | area_total_km2 = 2 | elevation_footnotes = | elevation_m = 289 | population_total = 1772 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[राजस्थानी लोग|राजस्थानी]] | demographics_type1 = भाषाएं | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]], अंग्रेजी | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 325218 | area_code_type = Telephone code | area_code = 07451 | blank1_name_sec1 = [[Human sex ratio|Sex ratio]] | blank1_info_sec1 = 889 [[महिला|♀]]/[[पुरुष|♂]] | website = }} [[श्रेणी:Articles with short description]] [[श्रेणी:Short description is different from Wikidata]] <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''अंताना''' भारत के [[राजस्थान]] के [[हड़ौती|हाड़ौती]] क्षेत्र का एक गाँव है। यह पास के दो गाँवों के लिए [[पंचायत|ग्राम पंचायत]] के रूप में कार्य करता है: [[मुसेन माता]] और [[उम्मेदगंज]]। इसके निकटतम शहर [[अटरू]] है, जो 8 है&nbsp;किमी दूर। यह 32 स्थित है&nbsp;जिला मुख्यालय बारां से किमी. == जनसंख्या और साक्षरता == 2011 की जनगणना के अनुसार, अंताना में कुल 365 परिवार थे, जिनमें कुल 1772 की आबादी थी, जिनमें से 938 पुरुष थे जबकि 834 महिलाएं थीं। 0-6 आयु वर्ग के बच्चों की जनसंख्या 216 थी, जो कुल जनसंख्या का 12.19% थी। औसत लिंगानुपात 889 था, जो राजस्थान राज्य के औसत 928 से कम था। बाल लिंगानुपात 895 था, जो राजस्थान के औसत 888 से अधिक था। 2011 में, राजस्थान की 66.11% की तुलना में साक्षरता दर 80.46% थी, जिसमें पुरुष साक्षरता 91.50% और महिला साक्षरता 68.03% थी। <ref>{{Cite web|url=http://geolysis.com/p/in/rj/baran/atru/antana|title=Antana, Atru, Baran, Rajasthan, India - Geolysis Local|website=geolysis.com|access-date=2022-04-14}}</ref> == रोज़गार == 1,021 लोगों के पास नौकरी थी, जिसमें 46.52% ने अपने काम को मुख्य काम (रोज़गार या 6 महीने से अधिक) के रूप में वर्णित किया, जबकि शेष 6 महीने से कम समय के लिए सीमांत गतिविधि में शामिल थे। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiagrowing.com/Rajasthan/Baran/Atru/Antana|title=Antana Population (2021/2022), Village in Atru Tehsil|website=www.indiagrowing.com|access-date=2022-04-14|archive-date=30 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330041413/https://www.indiagrowing.com/Rajasthan/Baran/Atru/Antana|url-status=dead}}</ref> == शिक्षा == यहां एक सरकारी विद्यालय है जो कक्षा 1 से 12 तक संचालित होता है। <ref>{{Cite web|url=https://geoiq.io/places/Antana/Oc5m6q1xKC|title=Antana, Baran {{!}} Grampanchayat {{!}} GeoIQ|website=geoiq.io|access-date=2022-04-14}}</ref> == परिवहन == यह सड़क मार्ग से अटरू तहसील और आसपास के गांवों से अच्छी तरह से जुड़ा हुआ है। निकटतम रेलवे स्टेशन अटरू में है। == स्वास्थ्य सुविधा == प्राथमिक स्वास्थ्य केंद्र है। == संदर्भ == <references group="" responsive="1"></references> [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] 7b8zk89pap3u0ko9fz9mfm789uaqnc0 कृष्णमोहन बन्द्योपाध्याय 0 1445478 6635839 6543686 2026-10-31T10:18:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635839 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=रेव्रन्ड कृष्णमोहन बन्द्योपाध्याय|image=Krishna Mohan Banerjee.jpg|image_size=200px|caption=कृष्णमोहन बन्द्योपाध्याय का १८८६ में लिथोग्राफ|birth_date=२४ मई १८१३|birth_place=[[कलकत्ता]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]|death_date=११ मई १८८५|death_place=[[कलकत्ता]], [[बंगाल प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश राज]]|nationality=[[भारतीय]]|occupation=[[इंजीलवाद|ईसाई इंजीलवादी]], प्रोफेसर, साहित्यकार}}   '''कृष्णामोहन बन्द्योपाध्याय''' <ref>His surname is also transliterated as ''Banerjea'' or as ''Bandyopadhyay''.</ref> (२४ मई १८१३&nbsp;– ११ मई १८८५) १९वीं सदी के एक भारतीय विचारक थे जिन्होंने ईसाई विचारों की उत्तेजना के जवाब में हिंदू दर्शन, धर्म और नैतिकता पर पुनर्विचार करने का प्रयास किया। वह स्वयं एक ईसाई बन गये, और बंगाल क्रिश्चियन एसोसिएशन का प्रथम अध्यक्ष थे। यह संस्था को भारतीयों द्वारा प्रशासित और वित्तपोषित थी। वह [[हेनरी लुई विवियन डिरोजिओ|हेनरी लुई विवियन डेरोजियो]] (१८०८-१८३१) के [[यंग बंगाल आंदोलन|युवा बंगाल]] समूह, शिक्षाविद्, भाषाविद् और ईसाई मिशनरी के एक प्रमुख सदस्य थे। == प्रारंभिक जीवन == [[चित्र:Krishna_Mohan_Banerjea.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| कोल्सवर्थी ग्रांट द्वारा पोर्ट्रेट]] जिबोन कृष्णा बन्द्योपाध्याय<ref name="Banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Murshid|first=Ghulam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Banerji, Rev. Krishna Mohan|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Banerji,_Rev._Krishna_Mohan|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406121455/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Banerji,_Rev._Krishna_Mohan|archive-date=6 अप्रैल 2016|access-date=1 अप्रैल 2023|url-status=dead}}</ref> और श्रीमती देवी के पुत्र, कृष्ण मोहन का जन्म २४ मई १८१३ को श्यामपुर, कोलकाता, बंगाल में उनके नाना, रामजय विद्याभूषण, [[जोरासांको]] के शांतिराम सिंहा के दरबारी पंडित के घर में हुआ था। १८१९ में कृष्ण मोहन कोलोटोला में डेविड हरे द्वारा स्थापित <nowiki><i id="mwIw">स्कूल सोसाइटी इंस्टीट्यूशन</i></nowiki> (बाद में हरे स्कूल के रूप में नाम बदलकर) में शामिल हो गए। उनकी प्रतिभा से प्रभावित होकर, हरे उन्हें पातालडांगा में अपने स्कूल में ले गए, जो बाद में १८२२ में हरे स्कूल के नाम से प्रसिद्ध हुआ। बन्द्योपाध्याय एक छात्रवृत्ति के साथ नव स्थापित [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|हिंदू कॉलेज]] में शामिल हुए। १८३१ में धर्म-सुधारक-और-साहित्यकार ने ''द इन्क्वायरर'' प्रकाशित करना शुरू किया। उसी वर्ष उनका नाटक, ''द पर्सिक्यूटेड: या, कलकत्ता में हिंदू समाज की वर्तमान स्थिति का नाटकीय दृश्य चित्रण, का'' निर्माण किया गया था। यह कुछ प्रचलित सामाजिक प्रथाओं की नीरस आलोचना थी। कॉलेज में रहते हुए वे स्कॉटिश ईसाई मिशनरी, अलेक्जेंडर डफ के व्याख्यानों में भाग लिया करते थे, जो १८३० में भारत आए थे। उनके पिता की १८२८ में हैजे से मृत्यु हो गई। == ईसाई धर्म में रूपांतरण == १८२९ में अपनी पढ़ाई पूरी करने पर, बन्द्योपाध्याय ने सहायक शिक्षक के रूप में ''पातालडांगा स्कूल में'' प्रवेश लिया। १८३२ में वह अलेक्जेंडर डफ के प्रभाव में ईसाई धर्म में परिवर्तित हो गया। अपने धर्मांतरण के परिणामस्वरूप, उन्होंने डेविड हरे के स्कूल में अपनी नौकरी खो दी और उनकी पत्नी बिंध्योबाशिनी बन्द्योपाध्याय को अपने पिता के घर लौटने के लिए मजबूर होना पड़ा, केवल बाद के जीवन में उनके साथ रहने के लिए। फिर भी, वह बाद में ''चर्च मिशनरी सोसाइटी स्कूल'' के प्रधानाध्यापक बने।<ref name="Banglapedia"/> जब मिशनरी समाज ने कोलकाता में अपनी परोपकारी गतिविधियाँ शुरू कीं, तो बन्द्योपाध्याय क्राइस्ट चर्च के पहले बंगाली पुजारी बने जहाँ वे बंगाली में उपदेश देते और उपदेश देते थे।<ref name="Banglapedia"/> उन्होंने अपनी पत्नी, अपने भाई काली मोहन और प्रसन्ना कुमार टैगोर के पुत्र गणेंद्र मोहन टैगोर को ईसाई धर्म में परिवर्तित कर दिया। इसके बाद, गणेंद्र मोहन ने अपनी बेटी कमलमणि से शादी की और बैरिस्टर के रूप में अर्हता प्राप्त करने वाले पहले भारतीय बने। [[माइकल मधुसुदन दत्त|माइकल मधुसूदन दत्त]] के धर्म परिवर्तन में भी उनका अहम योगदान था। == बाद का जीवन == १८५२ में कृष्ण मोहन को बिशप कॉलेज, कोलकाता में ओरिएंटल स्टडीज के प्रोफेसर नियुक्त किया गया था। उन्होंने १८३६ और १८३९ के बीच इसी कॉलेज के एक छात्र के रूप में ईसाई धर्म के पहलुओं का अध्ययन किया था। १८६४ में उन्हें [[ईश्वर चन्द्र विद्यासागर|ईश्वर चंद्र विद्यासागर]] के साथ रॉयल एशियाटिक सोसाइटी का सदस्य चुना गया। १८७६ में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय|कलकत्ता विश्वविद्यालय ने]] उन्हें डॉक्टरेट की मानद उपाधि से सम्मानित किया। श्रद्धेय कृष्णामोहन बन्द्योपाध्याय का ११ मई १८८५ को कोलकाता में निधन हो गया, और उन्हें उनकी पत्नी के साथ शिबपुर में दफनाया गया। कब्रिस्तान वर्तमान में आईआईईएसटी के परिसर के अंदर स्थित है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/iiest-on-revamp-mode-for-bicentenary-year/articleshow/67414318.cms|title=IIEST on revamp mode for bicentenary year|last=Mukherjee Pandey|first=Jhimli|date=January 7, 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-05-22}}</ref> == काम करता है == उन्होंने एक १३-वॉल्यूम अंग्रेजी प्रकाशित की&nbsp;- [[ब्रिटैनिका विश्वकोष|एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका]], ''विद्याकल्पद्रुम'' या ''एनसाइक्लोपीडिया बंगालेंसिस'' (१८४६-५१) का बंगाली रूपांतरण।<ref name="Amaresh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zB4n3MVozbUC&pg=PA1162|title=Encyclopaedia of Indian literature|last=Datta|first=Amaresh|publisher=South Asia Books|year=1988|isbn=978-81-7201-649-4|volume=2|location=Delhi|pages=1162–1163}}</ref> उन्होंने १८३१ में एक भारतीय अंग्रेजी नाटक "द सताए गए" लिखा था। उनके अन्य कार्यों में ''[[iarchive:arianwitnessort00banegoog|द एरियन विटनेस]]'' (१८७५),<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/arianwitnessort00banegoog|title=The Arian Witness, Or, The Testimony of Arian Scriptures: In Corroboration ...|date=1875|publisher=Thacker, Spink|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> ''[[iarchive:dialoguesonhindu00banerich|हिंदू दर्शन पर संवाद]]'' (१८६१), और ''ईसाई धर्म और हिंदू धर्म के बीच संबंध'' (१८८१) शामिल हैं। == स्मृति == [[चित्र:Krishnamohan_Halt.jpg|अंगूठाकार| कृष्ण मोहन हॉल्ट स्टेशन, सियालदह दक्षिण खंड।]] [[चित्र:Tablet_-_Krishna_Mohan_Banerjea_-_Mid-nineteenth_Century_Cemetery_-_Bengal_Engineering_and_Science_University_-_Sibpur_-_Howrah_2013-06-06_8578.JPG|अंगूठाकार| बंगाल इंजीनियरिंग और विज्ञान विश्वविद्यालय में बन्द्योपाध्याय की समाधि]] सियालदह दक्षिण लाइन बरूईपुर- लक्ष्मीकांतपुर मार्ग में कृष्णा मोहन रेलवे स्टेशन नामक एक हॉल्ट स्टेशन को रेव्रन्ड कृष्णामोहन बन्द्योपाध्याय के संस्मरणों में चिह्नित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=http://etrainroute.in/stations/KRXM|title=Trains arriving at and passing through Krishnamohan (halt)|website=Trainroutes|access-date=February 15, 2017|archive-date=3 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903052943/http://etrainroute.in/stations/KRXM|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}}श्रद्धेय कृष्णमोहन बंद्योपाध्याय द्वि-शताबरशेर एलोए, संस्करण सनत्कुमार नस्कर और कस्तूरी मुखोपाध्याय, रत्नाबली, २०१३ == बाहरी संबंध ==   == अन्य पठनीय सामग्री == * मयूख दास, ''रेवरेंड कृष्णमोहन बंद्योपाध्याय'' (बंगाली में), कोलकाता: पश्चिमबंगा आंचलिक इतिहास ओ लोकसंस्कृति चर्चा केंद्र (२०१४)  * टीवी फिलिप, ''कृष्णामोहन बन्द्योपाध्याय, ईसाई धर्ममण्डक'' (१९८२) * रामचंद्र घोषा, ''ए बायोग्राफिकल स्केच ऑफ द रेव.'' ''केएम बन्द्योपाध्याय'' एड. मनबेंद्र नस्कर और मयूख दास, कॉर्पस रिसर्च इंस्टीट्यूट, कोलकाता (२०१२) द्वारा * दुर्गादास लाहिड़ी, ''आदर्शचरित कृष्णमोहन'' सं. मयूख दास, कोलकाता द्वारा: पश्चिमबंगा आंचलिक इतिहास ओ लोकसंस्कृति चर्चा केंद्र (२०१२) * के. बागो, ''स्वदेशी ईसाई धर्म के अग्रदूत'' (१९६९) * शिवनाथ शास्त्री द्वारा बंगाली में ''रामतनु लाहिरी ओ तत्कालिन बंगसमाज'' * सुबोध चंद्र सेनगुप्ता और अंजलि बोस द्वारा संपादित बंगाली में ''संसद बंगाली चरिताभिधान'' (जीवनी शब्दकोश) * अमिय कुमार सेन द्वारा ''[[तत्वबोधिनी पत्रिका]] और [[बंगाल का नवजागरण|बंगाल पुनर्जागरण]]'' {{बंगाल का नवजागरण}}{{Protestant missions to India}}{{Authority control}} [[श्रेणी:भारतीय स्तंभकार]] [[श्रेणी:भारत के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:बंगाली लेखक]] [[श्रेणी:१८८५ में निधन]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] ng84ucsx3o3dspwibecqfxh3gjvl69t इमदाद इमाम असर 0 1451740 6635657 5833888 2026-10-30T18:48:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635657 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person|name=सय्यद इमदाद इमाम असर नवाब|birth_name=इमदाद इमाम|birth_date=17 August 1849|birth_place=कराई परसुराई, बिहार|death_date=17 October 1933|death_place=अब्बगिला, गया जिला, बिहार|nationality=भारतीय|ethnicity=[[सय्यद]]|occupation=लेखक|children=[[सय्यद अली इमाम]], [[सय्यद हसन इमाम]]|religion=[[इस्लाम]]|relatives=[[रशीद उन निसा]] (बहन)}} '''सय्यद इमदाद इमाम असर नवाब''' (17 अगस्त 1849-17 अक्टूबर 1933) पटना, बिहार के एक भारतीय कवि, आलोचक और लेखक थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhta.org/poets/imdad-imam-asar/profile?lang=hi|title=इम्दाद इमाम असर की परिचय {{!}} रेख़्ता|website=Rekhta|language=hi|access-date=2023-04-26}}</ref> वे पटना कॉलेज में इतिहास और अरबी के प्रोफेसर थे।<ref>{{Cite web|url=https://herald.uohyd.ac.in/tag/imdad-imam-asar-award/|title=Imdad Imam Asar award {{!}}|language=en-GB|access-date=2023-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230401224814/https://herald.uohyd.ac.in/tag/imdad-imam-asar-award/|archive-date=1 अप्रैल 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/566389-forgotten-litterateur|title=The forgotten litterateur {{!}} Literati {{!}} thenews.com.pk|website=www.thenews.com.pk|language=en|access-date=2023-04-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/english/national/bharat/awadhesh-singh-takes-care-of-tomb-of-imdad-imam-asar/na20220329205347613|website=www.etvbharat.com|access-date=2023-04-26}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == असर का जन्म 17 अगस्त 1849 को सय्यद वाहिदुद्दीन बहादुर नाम के शम्सुल उलमा से बिहार में [[पटना]] के पास [[कराईपरसुराई प्रखण्ड (नालंदा)|करईपार सुरई]] में हुआ था, जो अब [[नालंदा जिला|नालंदा जिले]] के [[हिल्सा प्रखण्ड (नालंदा)|हिलसा]] में है। असर की बहन [[रशीद उन निसा]] को उर्दू भाषा की पहली भारतीय महिला उपन्यासकार माना जाता है। हैदराबाद राज्य के प्रधान मंत्री, [[सय्यद अली इमाम]] और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के अध्यक्ष [[सय्यद हसन इमाम]] दोनों असर के बेटे थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-mazar-of-sir-ali-imam-18275193.html|title=दिल्ली को राजधानी बनाने का सर अली इमाम ने दिया था प्रस्ताव|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2023-04-26}}</ref> == संदर्भ == 255q57wgkfq86iyufdw3oy8qjg2lm0c सदस्य:Trust8Motivation 2 1452081 6635705 6635302 2026-10-31T04:31:46Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6635705 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Userpage}} {| class="infobox" style="width: 24em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #1a1a1a; color: #ffffff; padding: 6px; text-align: center;" | Trust8Motivation |- | colspan="2" style="text-align: center; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 6px;" | ''Media, Entertainment & Lifestyle Network'' |- ! Industry | Entertainment, Film Production, Digital Media & Fitness |- ! Founder & Owner | [https://www.imdb.com/name/nm14756183/ Paramjit Singh Sidhu] (Param) |- ! Production Division | [https://pro.imdb.com/company/co0992449/ Trust8Motivation Production] |- ! Official Portal | [https://trust8motivation.blogspot.com/ trust8motivation.blogspot.com] |- ! Primary Verticals | Film & Media, Fitness & Wellness, Digital Technology |- ! Origin | India |} '''Trust8Motivation''' ek multivariant digital media, entertainment aur lifestyle brand hai, jiske sansthapank aur malik Bhartiya film nirmata, abhineta va creative director '''[https://www.imdb.com/name/nm14756183/ Paramjit Singh Sidhu]''' (Param) hain. Yeh brand high-impact cinematic visual content, digital media innovations, cinematic audio design aur fitness-driven lifestyle culture ke ekikaran (integration) ke liye jana jata hai. Trust8Motivation ka uddeshya modern technology, engaging storytelling aur health motivation ke zariye global audience ke liye digital-first content deliver karna hai. == Brand Architecture & Divisions == Trust8Motivation teen mukhya vibhagon (divisions) ke antargat operate karta hai: === 1. Trust8Motivation Production (Entertainment Division) === '''[https://pro.imdb.com/company/co0992449/ Trust8Motivation Production]''' brand ka primary cinematic division hai, jo feature films, micro-drama series, superhero franchises aur digital music videos ke end-to-end production mein nipun hai: * '''[https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer]''' (2023) – Brand banner ke antargat release hui psychological thriller feature film. * '''Royal Dil''' (2026) – High-end corporate aur romantic drama par aadharit micro-series initiative. * '''X Power Universe''' – Indian superhero franchise aur futuristic cinematic action concept. * '''Music & Cinematic BGM''' – Motivational hip-hop, warrior action scores aur original digital audio tracks ka nirmaan. === 2. Trust8Motivation Fitness (Lifestyle & Wellness Division) === Yeh division physical conditioning, natural bodybuilding aur systematic health motivation par kendrit hai: * Strength training, functional workouts aur physique transformation guides. * Mental discipline, bodybuilding aesthetics aur high-performance daily habits motivation. * Dedicated interactive fitness portals aur visual wellness training resources. === 3. Trust8Motivation Digital & Technology Network === Brand ki digital reach ko scale karne ke liye software layouts, mobile application structures aur multi-channel web networks ka vikas: * Direct-to-audience digital streaming platforms aur web application ecosystems. * High-security, optimized web templates aur digital advertising integrations. * Dark-themed aesthetic visual architecture (Obsidian, Metallic Gold aur Neon Accents). == Core Philosophy & Brand Identity == Trust8Motivation ka foundational slogan self-belief, resilience aur consistent execution par adharit hai. Brand ke sabhi creative projects do mukhya stambhon par tike hain: # '''Narrative Motivation:''' Kahaniyon aur visuals ke madhyam se audience ko hard work aur self-development ke liye prerit karna. # '''Modern Aesthetics:''' Cutting-edge visuals, dynamic soundtracks aur professional international standards ka palan. == Official Directory & External Links == Sabhi verified portals aur digital networks ke seedhe sampark sootr: * '''Official Web Portal:''' [https://trust8motivation.blogspot.com/ Trust8Motivation Official Blog & Network] * '''Founder & Executive Producer Profile:''' [https://www.imdb.com/name/nm14756183/ Paramjit Singh Sidhu on IMDb] * '''Official Production Company Directory:''' [https://pro.imdb.com/company/co0992449/ Trust8Motivation Production on IMDbPro] * '''Feature Film Title Page:''' [https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer (2023) on IMDb] * '''Official Video Streaming:''' [https://www.youtube.com/@Trust8Motivation Trust8Motivation Official YouTube Channel] * '''Official Social Network:''' [https://www.instagram.com/trust8motivation/ Trust8Motivation Instagram] | [https://www.facebook.com/Trust8motivation/ Trust8Motivation Facebook] ---- <small>''Suchna: Yeh prishth Wikipedia community ke tahat Trust8Motivation brand portfolio aur official assets ka ek sankshipt overview (User Page) prastut karta hai.''</small> 3wvdzczagouzzow4mkmub372kfobu1a इब्न अरबी 0 1452959 6635655 6605322 2026-10-30T18:39:01Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635655 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक दार्शनिक|image=Ibn Arabi.jpg|birth_date=११ जुलाई ११६५|birth_place=मूरसिया, [[स्पेन]]|death_place=अल सलिहिया, [[दमिश्क]], अयूबिद सल्तनत|death_date=१६ नवंबर १२४० (उम्र ७५ वर्ष)|era=मध्यकाल दर्शन|school_tradition=अकबरिया के संस्थापक|name=इब्न अरबी|birth_name=अबू अब्द बिन अल्लाह मोहम्मद इब्न अली इब्न मोहम्मद इब्न अल-अरबी अल-हातिमी अल-ताई अल-आंदालूसी अल-मूशी अल-दिमश्की|native_name=ابن عربي|language=[[अरबी]]|main_interests=[[रहस्यवाद]]<br/>[[सत्तामीमांसा]]|nationality=[[अल अन्दलुस|अंदालुसी]]|honorific_prefix=अश-शेख अल-अकबर|honorific_suffix=मुही अद-दीन|caption=इब्न अरबी|other_names=अल-कुशैरी<br/>सुल्तान अल-अरीफ़िन|religion=[[इस्लाम]]|occupation=[[रहस्यवाद|रहस्यवादी]]<br/>[[कवि]]<br/>[[दार्शनिक]]|relatives=अली इब्न-मुहम्मद ([[पिता]])<br/>याह्या इब्न युगान अल-संहाजी ([[मामा]])|spouse=मरयम}}'''इब्न''' '''अरबी''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: ابن عربي, पूरा नाम: أبو عبد الله محـمـد بن علي بن محمـد بن العربي; [[हिन्दी]]: ''अबू अब्द बिन अल्लाह मोहम्मद इब्न अली इब्न मोहम्मद इब्न अल-अरबी अल-हातिमी अल-ताई अल-आंदालूसी अल-मूशी अल-दिमश्की''; ११६५-१२४०), जिन्हें '''अल-कुशैरी''' और '''सुल्तान अल-अरीफ़िन''' के नाम से भी जाना जाता था, एक [[अरब लोग|अरब]] [[अल अन्दलुस|अंदलुसी]] [[मुसलमान]] विद्वान, [[रहस्यवाद|रहस्यवादी]], [[कवि]] और [[दार्शनिक]] थे जो [[अरब का दर्शन|इस्लामी विचारों]] के भीतर बेहद प्रभावशाली थे। उनके ८५० कार्यों में से कुछ ७०० प्रामाणिक हैं जबकि ४० से अधिक अभी भी मौजूद हैं। उनकी ब्रह्मांड संबंधी शिक्षाएँ [[इस्लामी दुनिया]] के कई हिस्सों में प्रमुख विश्वदृष्टि बन गईं। वह [[सूफ़ीवाद|सूफीवाद]] के अभ्यासियों के बीच अश-शेख अल-अकबर ({{lang|ar|الشيخ الأكبر}} 'महानतम [[शेख़|शेख]]; यहाँ से अकबरिया या "अकबेरियन" स्कूल का नाम निकला है) और मुही अद-दीन ({{lang|ar|محيي الدين}}, 'विश्वास का नवीनीकरण') इब्न 'अरबी की सम्मानित उपाधियों से प्रसिद्ध हैं,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nK3_AwAAQBAJ|title=Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabi|last=Corbin|first=Henry|year=2014|isbn=9781400853670|page=76}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MMliAAAAMAAJ|title=Literature East & West|year=1967|volume=11|page=104}}</ref>{{Efn|These honorifics and his name are also rendered in [[Urdu language|Urdu]] as Shaikh-e-Akbar/Muhi-ud-Din Ibn-e-Arabi.<ref name="WDL">{{cite web|url=http://www.wdl.org/en/item/7437/|title=The Meccan Revelations|website=[[World Digital Library]]|date=1900–1999|access-date=2013-07-14|archive-date=21 सितंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921044414/http://www.wdl.org/en/item/7437/|url-status=dead}}</ref>}} और एक [[वली|संत]] माना जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/IbnAlArabiIbnArabiHeirToTheProphetsByWilliamCChittick2005161Pp|title=Ibn 'Arabi: Heir to the Prophets|last=Chittick|first=William C.|date=April 2007|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1851685110|location=Oxford|page=[https://archive.org/details/IbnAlArabiIbnArabiHeirToTheProphetsByWilliamCChittick2005161Pp/page/n5 1]|author-link=William Chittick}}</ref><ref name="suyuti">[[Al-Suyuti]], Tanbih al-Ghabi fi Tanzih Ibn ‘Arabi (p. 17-21)</ref> [[मध्ययुग|मध्ययुगीन यूरोप]] में उन्हें ''डॉक्टर मैक्सिमस'' (लैटिन: ''Doctor Maximus'', अर्थात 'महानतम शिक्षक') के रूप में जाना जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5TNRzQEACAAJ&q=dr.+maximus|title='''IBN 'ARABI''' 》 'Doctor Maximus' & 'The Great Master' SELECTED POEMS (Translation & Introduction by Paul Smith)|last=Arabi|first=Ibn|date=2020|isbn=978-10-78-41521-7|access-date=28 February 2022}}</ref> == जीवनी == 'अबू' अब्दुल्ला मुहम्मद इब्न 'अली इब्न मुहम्मद इब्न' अरबी अल-हातिमी अत्त-तमी ({{lang|ar|أبو عبد الله محمد ابن علي ابن محمد ابن العربي الحاتمي الطائي}}) तैय जनजाति<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Ibn-al-Arabi|title=Ibn al-ʿArabī &#124; Muslim mystic}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ibnarabisociety.org/names-and-titles-of-ibn-arabi-stephen-hirtenstein/|title=Names and Titles of Ibn Arabi}}</ref> से एक [[सूफ़ीवाद|सूफी रहस्यवादी]], [[कवि]] और अरब [[दर्शनशास्त्र|दार्शनिक]] थे, जिनका जन्म मर्सिया, [[अल अन्दलुस|अल-अंदलूस]] में ५६० हिजरी (२८ जुलाई ११६५ ईस्वी) के १७ वें दिन हुआ था।<ref>{{Cite encyclopedia|location=Stanford}}</ref> इब्न अरबी [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] थे, हालांकि बारह इमामों पर उनके लेखन भी [[शिया इस्लाम|शियाओं]] के बीच लोकप्रिय थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wJ67xFBN2lQC&pg=PA116|title=Sufi Essays|last=Hossein Nasr|first=Seyyed|date=1 Jan 1999|publisher=Kazi Publications, Inc.|isbn=978-1871031416|location=Chicago|page=116|quote=It is well known that Ibn 'Arabi, from the point of view of his [[madhhab]] was a Sunni...but it is also known that he wrote a treatise on the twelve Shiite imams which has always been popular among Shiites.|author-link=Hossein Nasr}}</ref> इस बात पर बहस की जाती है कि क्या उन्होंने जाहिरी [[मज़हब (फ़िक़्ह)|मधब]] को श्रेय दिया था या नहीं जिसे बाद में [[हंबली]] स्कूल में मिला दिया गया था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ume1sxlKekcC&pg=PA55|title=An Ocean Without Shore: Ibn Arabi, the Book, and the Law|last=Chodkiewicz|first=Michel|date=1993|publisher=SUNY Press|isbn=978-0791416259|page=55|author-link=Michel Chodkiewicz}}</ref> उनकी मृत्यु के बाद इब्न अरबी की शिक्षाएँ तेजी से पूरे इस्लामी जगत में फैल गईं। उनका लेखन मुसलमान अभिजात वर्ग तक ही सीमित नहीं था बल्कि सूफी आदेशों की व्यापक पहुँच के माध्यम से समाज के अन्य वर्गों में अपनी जगह बनाई। अरबी का काम [[फ़ारसी]], [[तुर्कीयाई भाषा|तुर्कियाई]] और [[उर्दू]] में काम के माध्यम से भी लोकप्रिय हुआ। कई लोकप्रिय कवियों को सूफी आदेशों में प्रशिक्षित किया गया था और वे अरबी अवधारणाओं से प्रेरित थे।<ref>Chittick 2007, p. 2-3.</ref> उनके समय के अन्य विद्वानों जैसे अल-मुनावी, इब्न इमाद अल-हंबली और अल-फयरुज़ाबादी सभी ने इब्न अरबी की "[[अल्लाह]] के एक धर्मी मित्र और ज्ञान के वफादार विद्वान", "बिना किसी संदेह के पूर्ण मुजतहिद" और <nowiki>''</nowiki>ज्ञान और विरासत दोनों में [[शरीयत]] के लोगों के इमाम, व्यवहार और ज्ञान में लोगों के शिक्षक, और सत्य के लोगों के शेखों के शेख हालांकि आध्यात्मिक अनुभव (''धौक'') और समझ<nowiki>''</nowiki> के रूप में प्रशंसा की।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eFmKGFZTTcoC&q=the+imam+of+the+people+of+shari'a+both+in+knowledge+and+in+legacy,+the+educator+of+the+people+of+the+way+in+pactice+and+in+knowledge,+and+the+shaykh+of+the+shaykhs+of+the+people+of+truth+though+spiritual+experience+(dhawq)+and+understanding&pg=RA1-PA3|title=Correct Islamic Doctrine/Islamic Doctrine|last=Ibn|first=Khafif|date=1999|publisher=ISCA|isbn=978-1-930409-01-9|language=en}}</ref> === परिवार === इब्न अरबी का पैतृक वंश तैय के [[क़हतानी लोग|दक्षिण अरब जनजाति]] से था,<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Ibn-al-Arabi|title=Ibn al-ʿArabī {{!}} Muslim mystic|website=Encyclopedia Britannica|language=en}}</ref> और उनका मातृ वंश उत्तर अफ्रीकी [[बर्बर]] था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EBjyBc_0zjMC&pg=PA32|title=The Unlimited Mercifier: The Spiritual Life and Thought of Ibn 'Arabi|last=Hirtenstein|first=Stephen|date=1999|publisher=Anqa Publishing|isbn=978-1883991296|location=Oxford|page=32|quote=Like many Andalusians, he came of mixed parentage: his father's name indicates an Arab family, which had probably emigrated to Andalusia in the early years of the Arab conquest, while his mother seems to have come from a Berber family...}}</ref> अल-अरबी एक मृतक मामा, याह्या इब्न युगान अल-संहाजी, तलेमसेन के एक राजकुमार के बारे में लिखते हैं, जिन्होंने एक सूफी फकीर का सामना करने के बाद एक तपस्वी जीवन के लिए धन छोड़ दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KplVDwAAQBAJ&pg=PA252|title=The Unlimited Mercifier: The Spiritual Life and Thought of Ibn 'Arabi|last=Hirtenstein|first=Stephen C.|date=September 1999|isbn=978-1905937387|page=252}}</ref> उनके पिता अली इब्न मुहम्मद ने मर्सिया के शासक अबू अब्द अल्लाह मुहम्मद इब्न साद इब्न मर्दनीश की सेना में सेवा की।<ref name="Chittick 2007, p. 4">Chittick 2007, p. 4.</ref> जब ११७२ ईस्वी में इब्न मर्दानीस की मृत्यु हुई तो उनके पिता ने अलमोहद सुल्तान, अबू याकूब यूसुफ प्रथम के प्रति निष्ठा को स्थानांतरित कर दिया और सरकारी सेवा में लौट आए। उनका परिवार तब मर्सिया से सेविल में स्थानांतरित हो गया। इब्न अरबी सत्तारूढ़ दरबार में बड़े हुए और उन्होंने सैन्य प्रशिक्षण प्राप्त किया।<ref name="Chittick 2007, p. 4" /> एक युवा व्यक्ति के रूप में इब्न अरबी सेविल के राज्यपाल के सचिव बने। उन्होंने एक प्रभावशाली परिवार की महिला मरियम से शादी की।<ref name="Chittick 2007, p. 4">Chittick 2007, p. 4.</ref> === शिक्षा === [[चित्र:Alcázar_of_Seville_(7077893783).jpg|अंगूठाकार| सेविल, जहाँ इब्न अरबी ने अपना अधिकांश जीवन और शिक्षा व्यतीत की]] इब्न अरबी लिखते हैं है कि एक बच्चे के रूप में वे धार्मिक शिक्षा पर समय बिताने के लिए अपने दोस्तों के साथ खेलना पसंद करते थे। उन्होंने अपनी किशोरावस्था में भगवान की अपनी पहली दृष्टि देखी थी और बाद में "उस रूप में शामिल सार्वभौमिक वास्तविकता का भेदभाव" के अनुभव के बारे में लिखा था। बाद में उन्हें [[ईसा इब्न मरियम|यीशु]] के कई और दर्शन हुए और उन्होंने उन्हें "ईश्वर के मार्ग का पहला मार्गदर्शक" कहा।<ref name="Chittick 2007, p. 5" /> उनके पिता ने उनमें बदलाव पर ध्यान देने पर दार्शनिक और न्यायाधीश [[इब्न रश्द]]<ref name="Chittick 2007, p. 5">Chittick 2007, p. 5.</ref> से इसका उल्लेख किया था जिन्होंने इब्न अरबी से मिलने के लिए कहा था। इब्न अरबी ने कहा कि इस पहली मुलाकात से उन्होंने तर्कसंगत विचार के औपचारिक ज्ञान और चीजों की प्रकृति में अंतर्दृष्टि के अनावरण के बीच अंतर को समझना सीखा था। इसके बाद उन्होंने [[सूफीवाद]] को अपना लिया और अपना जीवन आध्यात्मिक मार्ग को समर्पित कर दिया।<ref name="Chittick 2007, p. 5" /> जब वे बाद में [[मोरक्को]] में फ़ेज़ चले गए, जहाँ मोहम्मद इब्न कासिम अल-तमीमी उनके आध्यात्मिक गुरु बने।<ref name="Renard2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=srZ5L70phwQC|title=Tales of God's Friends: Islamic Hagiography in Translation|last=John Renard|date=18 May 2009|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-25896-9|page=35|access-date=11 February 2012}}</ref> १२०० में उन्होंने अपने सबसे महत्वपूर्ण शिक्षकों में से एक शेख अबू याकूब यूसुफ इब्न यखलाफ अल-कुमी से छुट्टी ली जो उस समय ''साले'' शहर में रह रहे थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mD5ogBK5eS8C&dq=Y%C5%ABsuf+al-K%C5%ABm%C4%AB&pg=PA69|title=Islamic Sainthood in the Fullness of Time: Ibn Al-ʻArabī's Book of the Fabulous Gryphon|last=Elmore|first=Gerald T.|publisher=Brill|year=1999|isbn=978-90-04-10991-9|pages=69|language=en}}</ref> === मक्का की तीर्थयात्रा === [[चित्र:الفتوحات_المكية.jpg|पाठ=|बाएँ|अंगूठाकार| मक्का के रहस्योद्घाटन की [[कोन्या]] पांडुलिपि के शुरुआती पन्ने, इब्न अरबी द्वारा हस्तलिखित।]] इब्न अरबी ने ३६ साल की उम्र में पहली बार अंडालूसिया छोड़ा और ११९३ में [[तूनिस]] पहुँचे।<ref>{{Cite book|title=Ibn Arabi: The Voyage of No Return|last=Addas|first=Claude|publisher=Islamic Texts Society|year=2019|isbn=9781911141402|edition=Second|location=Cambridge|pages=51}}</ref> [[ट्यूनीशिया]] में एक साल के बाद वह ११९४ में आंदालुसिया लौट आया। इब्न अरबी के सेविल पहुँचने के तुरंत बाद उनके पिता की मृत्यु हो गई। जब कुछ महीने बाद उनकी मां की मृत्यु हो गई, तो उन्होंने दूसरी बार आंदालुसिया छोड़ दिया और अपनी दो बहनों के साथ ११९५ में फ़ेज़, मोरक्को की यात्रा की। वह ११९८ में [[कोर्डोबा, स्पेन|कोर्डोबा, आंदालुसिया]] लौट आया, और १२०० में आखिरी बार जिब्राल्टर से आंदालुसिया को पार कर गया<ref>Addas, Claude (2019), p.68-69</ref> वहाँ रहते हुए, उन्हें पूर्व की ओर यात्रा करने का निर्देश देने वाला एक दर्शन प्राप्त हुआ। [[मग़रेब|माघरेब]] में कुछ स्थानों का दौरा करने के बाद उन्होंने १२०१ में ट्यूनीशिया छोड़ दिया और १२०२ में [[हज]] के लिए पहुँचे<ref>Chittick 2007, p. 5</ref> वह तीन साल तक [[मक्का (शहर)|मक्का]] में रहे, और वहाँ उन्होंने ''अल-फुतहात अल-मक्किया'' ({{lang|ar|الفتوحات المكية}}) लिखना शुरू किया।{{Snd}}'द मेक्कन इल्युमिनेशन्स'। डॉ. एरिक विंकल द्वारा ''अल-फुतुआत अल-मक्किया'' का अनुवाद किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thefutuhat.com/about|title=General 1|website=The Futuhat|access-date=1 मई 2023|archive-date=3 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221203032846/https://www.thefutuhat.com/about|url-status=dead}}</ref> === उत्तर की यात्राएँ === [[चित्र:Ibn_Arabi_Books.png|अंगूठाकार|294x294पिक्सेल| इब्न अरबी की पुस्तकों की मध्यकालीन सूची।]] मक्का में समय बिताने के बाद उन्होंने पूरे [[सीरिया]], [[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फिलिस्तीन]], [[इराक़|इराक]] और [[आनातोलिया|अनातोलिया]] का भ्रमण किया। १२०४ में इब्न अरबी ने शेख मजुद्दीन इसहाक इब्न यूसुफ (شيخ مجد الدين إسحاق بن يوسف) से मुलाकात की जो मलत्या के मूल निवासी थे और [[सलजूक़ साम्राज्य|सलजूक़]] अदालत में एक महान व्यक्ति थे। इस समय इब्न अरबी उत्तर की ओर यात्रा कर रहा था; सबसे पहले उन्होंने [[मदीना]] का दौरा किया और १२०५ में उन्होंने [[बग़दाद|बगदाद]] में प्रवेश किया। इस यात्रा ने उन्हें [[अब्दुल क़ादिर जीलानी|शेख अब्द अल-कादिर जिलानी]] के प्रत्यक्ष शिष्यों से मिलने का मौका दिया। इब्न अरबी वहाँ केवल १२ दिनों के लिए रुके थे क्योंकि वे अपने दोस्त अली इब्न अब्दल्लाह इब्न जामी को देखने के लिए [[मोसुल]] जाना चाहते थे जो रहस्यवादी क़ादिब अल-बान (४७१-५७३ हिजरी/१०७९-११७७ इसवीं; قضيب البان) के शिष्य थे।<ref>Testament to Qaḍīb al-Bān's life exists in a manuscript at the [[University of Baghdad]] (no. 541).</ref> वहाँ उन्होंने [[रमज़ान]] का महीना बिताया और तनाज़ुलत अल-मौसिलिया (تنزلات الموصلية), किताब अल-जलाल वा'ल-जमाल (كتاب الجلال والجمال, "महिमा एवं खूबसूरती की पुस्तक") और कुन्ह मा ला बुड्डा लिल-मुरीदमिन्हु की रचना की।<ref name="hirtenstein">{{Cite book|title=The Unlimited Mercifier, The Spiritual life and thought of Ibn 'Arabi|last=Hirtenstein|first=Stephen|publisher=Anqa Publishing & White Cloud Press|year=1999|isbn=978-0953451326}}</ref>{{Rp|176}} === दक्षिण को लौटें === वर्ष १२०६ में इब्न अरबी ने [[यरुशलम|यरूशलम]], [[मक्का (शहर)|मक्का]] और [[मिस्र]] का दौरा किया। यह पहली बार था जब वे [[हलब]] और [[दमिश्क़|दमिश्क]] का दौरा करते हुए [[सीरिया]] से गुजरे। बाद में १२०७ में वह मक्का लौट आए जहाँ उन्होंने पढ़ना और लिखना जारी रखा, अपना समय अपने दोस्त अबू शुजा बिन रुस्तम और नीम सहित परिवार के साथ बिताया।<ref name="hirtenstein"/>{{Rp|181}} इब्न अरबी के जीवन के अगले चार से पाँच वर्ष इन स्थानों में व्यतीत हुए और उन्होंने अपनी उपस्थिति में अपने कार्यों के पठन सत्रों की यात्रा और आयोजन किया।<ref>Islaahe Nafs ka AAiena e Haq</ref> === मौत === [[चित्र:Maqam_Ibn-'arabi2.jpg|अंगूठाकार| दमिश्क में इब्न अरबी का मकबरा]] २२ रबी 'अल-थानी ६३८ हिजरी (८ नवंबर १२४०) को पचहत्तर साल की उम्र में दमिश्क में इब्न अरबी की मृत्यु हो गई। == इस्लामी कानून == हालांकि इब्न अरबी ने एक से अधिक मौकों पर कहा कि उन्होंने इस्लामी [[फ़िक़्ह|न्यायशास्त्र]] के किसी भी [[मज़हब (फ़िक़्ह)|स्कूल]] का आँख बंद करके अनुसरण नहीं किया, वह ज़हीरीट या शाब्दिक स्कूल की पुस्तकों की प्रतिलिपि बनाने और संरक्षित करने के लिए ज़िम्मेदार थे, जिसके लिए इब्न अरबी या नहीं, इस पर भयंकर बहस होती है। उस स्कूल का पालन किया।<ref>Mohammed Rustom, [http://www.muslimphilosophy.com/ip/MR-Chodkiewicz.pdf Review of Michel Chodkiewicz's An Ocean without Shore]</ref><ref>Hamza Dudgeon, "The Counter-Current Movements of Andalusia and Ibn ʿArabī: Should Ibn ʿArabī be considered a Ẓāhirī?" 2018, Journal of the Muhyiddin Ibn 'Arabi Society Vol. 64. https://www.academia.edu/36173562/The_Counter_Current_Movements_of_Andalusia_and_Ibn_%CA%BFArab%C4%AB_Should_Ibn_%CA%BFArab%C4%AB_be_considered_a_%E1%BA%92%C4%81hir%C4%AB</ref> इग्नाज़ गोल्डज़ीहर ने माना कि इब्न अरबी वास्तव में इस्लामिक न्यायशास्त्र के ज़हीरी या [[हंबली]] स्कूल से संबंधित थे।<ref>[[Ignác Goldziher|Ignaz Goldziher]], The Ẓāhirīs: Their Doctrine and Their History, ed. and trans. by Wolfgang Behn (Leiden: Brill, 1971), 169.</ref> हमजा डडगिन का दावा है कि अड्डास, चोदकिएविच, ग्रिल, विनकेल और अल-गोरब गलती से इब्न 'अरबी गैर-मधहबीवाद का श्रेय देते हैं।<ref>Dudgeon, "The Counter-Current Movements of Andalusia and Ibn ʿArabī: Should Ibn ʿArabī be considered a Ẓāhirī?," 104.</ref> इब्न हाज़म की एक मौजूदा पांडुलिपि पर, जैसा कि इब्न अरबी द्वारा प्रेषित किया गया है, इब्न अरबी उस काम का परिचय देते है जहाँ वे एक दृष्टि का वर्णन करते हैं: {{Quote|“मैंने खुद को सिविल के पास शराफ गांव में देखा; वहाँ मैंने एक मैदान देखा जिस पर एक ऊँचाई चढ़ी हुई थी। इस ऊँचाई पर पैगंबर खड़े थे, और एक आदमी जिसे मैं नहीं जानता था, उसके पास आया; उन्होंने एक-दूसरे को इतनी हिंसक तरीके से गले लगाया कि ऐसा लगा कि वे एक-दूसरे में घुस गए और एक व्यक्ति बन गए। बड़े तेज ने उन्हें लोगों की आंखों से छिपा लिया। 'मैं जानना चाहता हूं,' मैंने सोचा, 'यह अजीब आदमी कौन है।' फिर मैंने किसी को यह कहते सुना: 'यह परंपरावादी 'अली इब्न हज़्म है।' मैंने पहले कभी इब्न हज़्म का नाम नहीं सुना था। मेरे एक शेख, जिनसे मैंने पूछताछ की, ने मुझे बताया कि यह आदमी [[हदीस]] के विज्ञान के क्षेत्र में एक विशेषज्ञ है।|गोल्डज़िहर}} गोल्डज़ीहर कहते हैं, "छठी (हिजरी) और सातवीं शताब्दी के बीच की अवधि भी आंदालुसिया में साहिरी स्कूल का प्रमुख रहा है।"<ref>Goldziher, The Ẓāhirīs, 170-171</ref> इब्न अरबी ने समय-समय पर विशिष्ट विवरणों में तल्लीन किया, और अपने विचार के लिए जाना जाता था कि धार्मिक रूप से बाध्यकारी सहमति केवल पवित्र कानून के स्रोत के रूप में काम कर सकती है यदि यह मुसलमानों की [[सहाबा|पहली पीढ़ी]] की आम सहमति थी, जिन्होंने सीधे रहस्योद्घाटन देखा था।<ref name="ali281">[[Chiragh Ali]], The Proposed Political, Legal and Social Reforms. </ref> इब्न अरबी ने [[अल ग़ज़ाली|अल-ग़ज़ाली]] और अल-हकीम अल-तिर्मिज़ी द्वारा पिछले काम पर शरिया निर्माण के सूफी आरोपों की भी व्याख्या की।<ref> Hamza Dudgeon, "The Revival of Sharia’s Allegories," 2019 Journal of the Muhyiddin Ibn 'Arabi Society Vol. 66. https://www.academia.edu/40585698/The_Revival_of_Sharia_s_Allegories</ref> == अल-इंसान अल-कामिल == सिद्ध पुरुष के सिद्धांत (''अल-इन्सान अल-कामिल'') को लोकप्रिय रूप से एक सम्मानित उपाधि माना जाता है, जिसका श्रेय [[मुहम्मद]] को इस्लामिक रहस्यवाद में दिया जाता है, हालांकि अवधारणा की उत्पत्ति विवादास्पद और विवादित है।<ref>Chittick, William C. "Ebn al-‘Arabi Mohyi-al- Din Abu ‘Abd-Allah Mohammad Ta’I Hatemi." </ref> अरबी ने सबसे पहले इस शब्द को आदम के संदर्भ में गढ़ा होगा जैसा कि उनके काम ''फुसुस अल-हिकम'' में पाया गया है, जिसे एक ऐसे व्यक्ति के रूप में समझाया गया है जो खुद को परमात्मा और सृष्टि से जोड़ता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2AtvBAAAQBAJ&pg=PA440|title=Muhammad in History, Thought, and Culture|last=Fitzpatrick|first=Coeli|last2=Walker|first2=Adam Hani|date=2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1610691772|location=Santa Barbara, California|page=440}}</ref> सूफी संस्कृति में पहले से मौजूद एक विचार को लेते हुए, इब्न अरबी ने इस लक्ष्य को पूरा करने के लिए एक पूर्ण मानव की अवधारणा और किसी की खोज पर गहरा विश्लेषण और प्रतिबिंब लागू किया। पूर्ण होने की अपनी व्याख्या को विकसित करने में इब्न अरबी पहले दर्पण के रूपक के माध्यम से एकता के मुद्दे पर चर्चा करते हैं।<ref name="Little, John T. 1987"/> इस दार्शनिक रूपक में इब्न अरबी अनगिनत दर्पणों में प्रतिबिंबित होने वाली वस्तु की तुलना ईश्वर और उसके प्राणियों के बीच के संबंध से करता है। ईश्वर का सार विद्यमान मानव में देखा जाता है, क्योंकि ईश्वर वस्तु है और मनुष्य दर्पण है। मतलब दो चीजें; चूँकि मनुष्य केवल ईश्वर का प्रतिबिंब है, इसलिए दोनों के बीच कोई भेद या अलगाव नहीं हो सकता है और ईश्वर के बिना जीव का अस्तित्व नहीं होगा। जब कोई व्यक्ति यह समझ जाता है कि मानव और ईश्वर के बीच कोई अलगाव नहीं है तो वे परम एकता के मार्ग पर चलना शुरू कर देते हैं। जो इस एकता में चलने का निर्णय करता है वह सच्ची वास्तविकता का अनुसरण करता है और परमेश्वर की इच्छा को जानने के लिए प्रतिक्रिया करता है। एकता की इस वास्तविकता के लिए भीतर की खोज एक व्यक्ति को ईश्वर के साथ फिर से जोड़ने का कारण बनती है, साथ ही आत्म-चेतना में सुधार करती है।<ref name="Little, John T. 1987"/> पूर्ण मानव, इस विकसित आत्म-चेतना और आत्म-बोध के माध्यम से दिव्य आत्म-अभिव्यक्ति को प्रेरित करता है। यह सिद्ध मानव को दिव्य और पार्थिव दोनों मूल का होने का कारण बनता है। इब्न अरबी लाक्षणिक रूप से उसे [[थलसन्धि|भूडमरूमध्य]] कहते हैं। स्वर्ग और पृथ्वी के बीच एक स्थलडमरूमध्य होने के नाते, सिद्ध मानव परमेश्वर की ज्ञात होने की इच्छा को पूरा करता है। उसके द्वारा दूसरों के द्वारा परमेश्वर की उपस्थिति का अनुभव किया जा सकता है। इब्न अरबी ने व्यक्त किया कि आत्म अभिव्यक्ति के माध्यम से एक दिव्य ज्ञान प्राप्त होता है, जिसे उन्होंने मुहम्मद की मौलिक भावना और इसकी पूर्णता कहा। इब्न अरबी ने विवरण दिया है कि पूर्ण मानव परमात्मा के लिए ब्रह्मांड का है और दिव्य आत्मा को ब्रह्मांड तक पहुँचाता है।<ref name="Little, John T. 1987">{{Cite journal|last=Little|first=John T.|date=January 1987|title=Al-Insān Al-Kāmil: The Perfect Man According to Ibn Al-'arabi|url=https://archive.org/details/sim_muslim-world_1987-01_77_1/page/43|journal=The Muslim World|volume=77|issue=1|pages=43–54|doi=10.1111/j.1478-1913.1987.tb02785.x}}</ref> लोगो पर विचार करते समय इब्न अरबी ने कम से कम बाईस अलग-अलग विवरणों और विभिन्न पहलुओं का उपयोग करते हुए पूर्ण पुरुष अवधारणा को समझाया।<ref name="Little, John T. 1987"/> उन्होंने व्यक्तिगत मानव और दैवीय सार के बीच मध्यस्थता के रूप में लोगो, या "यूनिवर्सल मैन" पर विचार किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rWVwT3UpthUC&pg=PA225|title=Logos and Revelation: Ibn 'Arabi, Meister Eckhart, and Mystical Hermeneutics|last=Dobie|first=Robert J.date=17 November 2009|publisher=The Catholic University of America Press|year=2010|isbn=978-0813216775|location=Washington, D.C.|page=225|quote="For Ibn Arabi, the Logos or "Universal Man" was a mediating link between individual human beings and the divine essence."}}</ref> इब्न अरबी का मानना था कि मुहम्मद प्राथमिक पूर्ण पुरुष हैं जो ईश्वर की नैतिकता का उदाहरण देते हैं।<ref>Fitzpatrick and Walker 2014, p. 445</ref> इब्न अरबी का मानना था कि अस्तित्व में लाई गई पहली इकाई मुहम्मद (''अल-हक़ीक़ अल-मुहम्मदिया'') की वास्तविकता या सार थी जो सभी प्राणियों का स्वामी था, और मनुष्य के अनुकरण के लिए एक प्राथमिक रोल-मॉडल था। इब्न अरबी का मानना था कि मुहम्मद में देखे गए इन दिव्य गुणों और नामों के सबसे पूर्ण और सही प्रदर्शन के साथ, भगवान के गुण और नाम इस दुनिया में प्रकट होते हैं। इब्न अरबी का मानना था कि मुहम्मद के आईने में ईश्वर को देखा जा सकता है। उन्होंने कहा कि मुहम्मद भगवान का सबसे अच्छा सबूत था और मुहम्मद को जानने से कोई भगवान को जानता है।<ref name="fitz">Fitzpatrick and Walker 2014, p. 446</ref> इब्न अरबी ने [[आदम]], [[नूह (इस्लाम)|नूह]], [[इब्राहीम (इस्लाम)|इब्राहीम]], [[मूसा (इस्लाम)|मूसा]], [[ईसा इब्न मरियम|ईसा]], और अन्य सभी नबियों और विभिन्न अंबिया अल्लाह (मुसलमान दूतों) को पूर्ण पुरुष के रूप में वर्णित किया, लेकिन मुहम्मद को आधिपत्य, प्रेरणादायक स्रोत और सर्वोच्च पद के लिए जिम्मेदार ठहराते नहीं थकते।<ref name="fitz">Fitzpatrick and Walker 2014, p. 446</ref><ref name="insan">{{Citation|last=Gregory A. Lipton|title=Rethinking Ibn 'Arabi|date=2018-04-02|url=https://books.google.com/books?id=HqZTDwAAQBAJ&pg=PA15|page=15|publisher=Oxford University Press|isbn=9780190684518}}</ref> इब्न अरबी अपनी खुद की स्थिति की तुलना एक पूर्ण व्यक्ति के रूप में करते हैं लेकिन मुहम्मद की व्यापक प्रकृति के लिए एक ही आयाम है।<ref name="insan" /> इब्न 'अरबी अपने स्वयं के आध्यात्मिक रैंक के बारे में असाधारण दावे करता है, लेकिन अपनी "विरासत में मिली" पूर्णता पर जोर देकर इस दुस्साहसिक सहसंबंध को योग्य बनाना मुहम्मद की व्यापक पूर्णता का केवल एक आयाम है।<ref name="insan" /> == प्रतिक्रिया == इब्न 'अब्द अस-सलाम' की प्रतिक्रिया, इब्न अरबी के समर्थकों और विरोधियों दोनों द्वारा सम्मानित एक मुसलमान विद्वान, विवादों के कारण ध्यान देने योग्य है कि क्या वह स्वयं एक समर्थक या निंदक था। उन्हें सुल्तान अल-उलामा के शीर्षक से जाना जाता था जो विद्वानों के सुल्तान थे, एक प्रसिद्ध मुज्तहिद, [[अशारी|अशरी]] धर्मशास्त्री, न्यायविद और उनकी पीढ़ी के प्रमुख [[सलफ़ी सुन्नी|शफी'ई]] अधिकार थे।<ref>Bosworth, C.E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W.P.; Lecomte, G. (1997). </ref> जैसे इब्न-अरबी विवाद के प्रत्येक गुट द्वारा इब्न 'अब्द अल-सलाम के आंकड़े का दावा किया गया था, क्योंकि [[शरीयत]] के एक कट्टर चैंपियन के रूप में उनके त्रुटिहीन रिकॉर्ड के कारण।<ref>Knysh, A., 1999. </ref> [[इब्न तैमियाह]] की रिपोर्ट दो विश्वसनीय ट्रांसमीटरों, [https://www.taraajem.com/persons/114101/أبو-بكر-بن-عمر-بن-السلار अबू बक्र बी के अधिकार पर आधारित थी।] [https://www.taraajem.com/persons/114101/أبو-بكر-بن-عمر-بن-السلار सालार] और इब्न दक़िक अल-ईद। इसके अनुसार इब्न 'अब्द अल-सलाम ने इब्न' अरबी को "बुराई का स्वामी" और "घृणित व्यक्ति" घोषित किया, जिसने "दुनिया की अनंत काल को स्वीकार किया और व्यभिचार का अभियोग नहीं लगाया।"<ref>Majmūʿat al-rasāʾil wa al-masāʾil, vol. 4, pp. 73 and 75</ref> यह कठोर फैसला, जिसकी प्रामाणिकता इब्न तैमियाह को संदेह से परे माना जाता है, इब्न 'अब्द अल-सलाम द्वारा ६३९/१२४१ में मिस्र आने पर सुनाया गया था - यानी, महानतम मास्टर की मृत्यु के एक साल बाद।<ref>(Knysh, 1999), p.66</ref> अल-सफादी, इब्न'अरबी के सतर्क समर्थक और अल-धहाबी, उनके कड़वे आलोचक और अल-सफादी के शिक्षक, द्वारा प्रस्तुत कहानी के संस्करण विशेष रूप से इब्न 'अब्द अल-सलाम की निंदा को सार्थक बनाने में सहायक हैं। ऐतिहासिक ढांचा। अल-सफादी और अल-धाबी दोनों ने जोर देकर कहा कि वे इब्न सैय्यद अल-नास के हाथ में दर्ज कहानी को पढ़ते हैं। और फिर भी, उनके संस्करण भिन्न होते हैं। दोनों संस्करणों में इब्न दक़िक अल-ईद के अपने शिक्षक की प्रशंसित [[वली]] की तीखी आलोचना पर विस्मय का वर्णन है, जिसके कारण उसने इब्न 'अरबी के झूठ का सबूत मांगा। इब्न 'अब्द अल-सलाम ने निम्नलिखित उत्तर (अल-सफादी के पुनरावर्तन में) से बाध्य किया:<ref>(Knysh, 1999), p.67</ref> "वह मानव और [[जिन्न]] के बीच शादी की [संभावना] से इनकार करता था, क्योंकि उसके अनुसार जिन्न सूक्ष्म हैं आत्माएँ, जबकि मनुष्य ठोस शरीर हैं, इसलिए दोनों एक नहीं हो सकते। हालांकि, बाद में उसने दावा किया कि उसने जिन्न समुदाय की एक महिला से शादी की थी जो कुछ समय उसके साथ रही, फिर उसे ऊंट की हड्डी से मारा और उसे घायल कर दिया। वह हमें अपने चेहरे पर चोट का निशान दिखाते थे जो उस समय तक बंद हो चुका था।"<ref>Al-Wafi, vol. 4, p. 174</ref> अल-धहाबी के अनुवाद में: "उसने [इब्न 'अरबी] ने कहा: मैंने एक जिन्नी से शादी की, और उसने मुझे तीन बच्चों का आशीर्वाद दिया। फिर ऐसा हुआ कि मैंने उसे क्रोधित किया और उसने मुझे एक हड्डी से मारा जिससे यह निशान हो गया, जिसके बाद वह चली गई और मैंने उसे फिर कभी नहीं देखा।"<ref>Al-Dhahabi. </ref> इब्न 'अब्द अल-सलाम द्वारा इब्न' अरबी के अपमान की प्रामाणिकता को उनके "एपिस्टल ऑन द [सेंटली] सब्सिट्यूट्स एंड द [सुप्रीम] सक्सर" (रिसाला फिल्म-'अब्दाल वल-घौथ)<ref>(Knysh, 1999), p.72</ref> में समर्थन मिलता है। दूसरी ओर, अल-इज़्ज़ द्वारा इब्न 'अरबी की प्रशंसा में एक और वर्णन [https://tarajm.com/people/10313 'अब्द अल-ग़फ़्फ़ार अल-क़ुसी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230409152208/https://tarajm.com/people/10313 |date=9 अप्रैल 2023 }}, अल-फ़यरुज़ाबादी, [[:ar:جعفر بن أحمد السراج|अल-क़ारी अल-बगदादी]], अल-सुयुती, अल-शरानी' द्वारा रिपोर्ट किया गया है। अल-मककारी, इब्न अल-इमाद, और महानतम गुरु के कुछ अन्य समर्थक। उनके खातों में मामूली बदलाव के बावजूद, वे सभी एक ही स्रोत का हवाला देते हैं: इब्न 'अब्द अल-सलाम का अनाम नौकर या छात्र। अल-कुसी के संपादन में इब्न 'अब्द अल सलाम और उनके नौकर इब्न' अरबी के पास से गुजर रहे थे, जिन्होंने दमस्कस की महान [[उमय्यद मस्जिद]] में अपने शिष्यों को निर्देश दिया था। अचानक, नौकर को याद आया कि इब्न 'अब्द अल-सलाम ने उसे युग के सर्वोच्च संत, "आयु के ध्रुव" की पहचान प्रकट करने का वादा किया था। इस सवाल ने इब्न अब्द अल-सलाम को हैरान कर दिया। वह एक पल के लिए हिचकिचाहट से रुका, फिर इब्न 'अरबी की ओर इशारा करते हुए कहा: "वह ध्रुव है!" "और यह उसके बावजूद जो आपने उसके खिलाफ कहा है?" नौकर से पूछा। इब्न 'अब्द अल-सलाम ने इस टिप्पणी को नजरअंदाज कर दिया और बस अपना जवाब दोहराया।<ref>(Knysh, 1999), p.74</ref> कहानी के अल-फयरुजाबादी के संस्करण में इब्न 'अब्द अल-सलाम को महानतम गुरु के एक गुप्त प्रशंसक के रूप में प्रस्तुत किया गया है जो सूफी पदानुक्रम में उत्तरार्द्ध की उच्च स्थिति से पूरी तरह वाकिफ थे। हालांकि, एक सार्वजनिक हस्ती के रूप में इब्न अब्द अल-सलाम "धार्मिक कानून के बाहरी पहलू को संरक्षित करने" के लिए विवादास्पद सूफी के बारे में अपनी वास्तविक राय को छिपाने के लिए सावधान थे। ऐसा करने में अल-फ़यरुज़ाबादी के अनुसार उन्होंने चतुराई से "न्यायविदों" के साथ एक अपरिहार्य टकराव से बचा लिया जो इब्न 'अरबी को विधर्मी के रूप में देखते थे।<ref>(Knysh, 1999), p.75</ref> बाद के विवाद के लिए इब्न अब्द अल-सलाम के महानतम गुरु के अस्पष्ट मूल्यांकन के महत्व को अल-फासी के विशाल जीवनी शब्दकोश, "द प्रेशियस नेकलेस" (अल-'एलकद अल-थमिन) में इस कहानी के विस्तृत उपचार द्वारा प्रमाणित किया गया है। इब्न 'अरबी के अद्वैतवादी विचारों के कटु आलोचक, अल-फासी ने कहानी के सूफी संस्करण को सरासर मनगढ़ंत बताते हुए खारिज कर दिया। फिर भी एक ईमानदार मुहद्दिस के रूप में उन्होंने हदीस आलोचना में वर्तमान तरीकों के माध्यम से अपनी स्थिति को सही ठहराने की कोशिश की:<ref>(Knysh, 1999), p.76</ref> "मुझे इस बात का पक्का संदेह है कि यह कहानी चरमपंथी सूफियों द्वारा गढ़ी गई थी जो इब्न 'अरबी से प्रभावित थे। इसके बाद कहानी का व्यापक प्रसार हुआ जब तक कि यह कुछ भरोसेमंद लोगों तक नहीं पहुँची, जिन्होंने इसे अच्छे विश्वास में स्वीकार कर लिया।...इस कहानी की प्रामाणिकता के बारे में मेरा संदेह निराधार अनुमान के कारण मजबूत हो गया है कि इब्न 'अब्द अल-सलाम की इब्न' अरबी की प्रशंसा उसके साथ ही उसकी निंदा के साथ हुई थी। इब्न 'अब्द अल-सलाम' का बयान कि उसने इब्न 'अरबी को शरीयत के लिए चिंता से बाहर कर दिया था, अनिवार्य रूप से इसका अर्थ है कि इब्न' अरबी ने इब्न 'अब्द अल-सलाम की निंदा करते हुए उसी क्षण में एक उच्च पद का आनंद लिया। इस तरह की गलती किसी विश्वसनीय धार्मिक विद्वान के साथ नहीं हो सकती थी, इब्न अब्द अल-सलाम जैसे ज्ञानी और धर्मी व्यक्ति के लिए तो छोड़ ही दीजिए। जो कोई भी उस पर संदेह करता है वह एक गलती करता है और पाप करता है [उसे जिम्मेदार ठहराकर] पारस्परिक रूप से विरोधाभासी बयान।...कोई इब्न 'अब्द अल-सलाम की इब्न' अरबी की प्रशंसा की व्याख्या करने की कोशिश कर सकता है, अगर यह वास्तव में हुआ था, इस तथ्य से कि [इब्न 'अब्द अल-सलाम] प्रशंसा और निंदा के बीच झिझक रहा था, क्योंकि उस समय उसने इब्न' बोला था। अरबी की स्थिति बेहतर के लिए बदल गई थी। यदि हाँ, तो इब्न अब्द अल-सलाम के शब्दों में कोई विरोधाभास नहीं है। क्या हम स्वीकार करते हैं कि प्रशंसा वास्तव में हुई थी, फिर भी इसे इब्न दाक़िक अल-ईद की इब्न 'अब्द अल-सलाम की [बाद में] इब्न' अरबी की निंदा से संबंधित रिपोर्ट द्वारा निरस्त कर दिया गया था। क्योंकि इब्न दक़िक अल-ईद केवल इब्न-अब्द अल-सलाम को मिस्र में सुन सकता था, यानी इब्न 'अरबी की मृत्यु के कुछ साल बाद। यह अन्यथा नहीं हो सकता क्योंकि वह...क्यूस में शिक्षित था, जहाँ उसने [[मालिकी|मलिकी]] मदहब का अध्ययन किया था, जब तक कि उसने इसे पूरी तरह से महारत हासिल नहीं कर लिया। तभी वह इब्न अब्द अल-सलाम के मार्गदर्शन में शफी मदहब और अन्य विज्ञानों का अध्ययन करने के लिए काहिरा आए।...उनका प्रस्थान ६४० के बाद ही हो सका, उस समय तक इब्न 'अरबी पहले ही मर चुका था।...अब, इब्न 'अब्द अल-सलाम की प्रशंसा, जैसा कि कहानी स्वयं गवाही देती है, तब हुई जब इब्न' अरबी अभी भी जीवित थी। क्या उसने [इब्न 'अरबी] की ओर इशारा नहीं किया, जब उस व्यक्ति [नौकर] ने उससे पोल या [महानतम] युग के संत के बारे में पूछा?<ref>Al-Fasi. 'lqd, vol. 2, pp. 184-185.</ref> === पंथ === उनकी सबसे प्रसिद्ध पुस्तक, जिसका शीर्षक ' अल-फ़ुतुहत अल-मक्किया ' (द मेकान विक्ट्रीज़ या इल्युमिनेशन) है जो सिद्धांत (विश्वास) के एक बयान के साथ शुरू होती है, जिसके बारे में अल-सफादी (मृत्यु ७६४/१३६३) ने कहा: "मैंनेवह (अल-फ़ुतुहात अल-मक्किया) शुरू से अंत तक देखा (पढ़ा)। इसमें बिना किसी अंतर (विचलन) के अबू अल-हसन अल-अशरी के सिद्धांत शामिल हैं।"<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eFmKGFZTTcoC|title=Correct Islamic Doctrine/Islamic Doctrine|last=[[Ibn Khafif]]|date=1999|publisher=[[As-Sunna Foundation of America]]|isbn=9781930409019|page=4|translator-last=[[Gibril Fouad Haddad]]}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ&pg=PA319|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams and Hadith Masters|last=[[Gibril Fouad Haddad]]|date=2015|publisher=Zulfiqar Ayub|page=233}}</ref> == काम करता है == [[चित्र:Khalili_Collection_Islamic_Art_mss_0225_fol_60b-61a.jpg|अंगूठाकार| इब्न अरबी के छह-खंड [[दीवान (शायरी)|''दीवान'']] से पेज, लेखक द्वारा कॉपी किया गया। इस्लामी कला का खलीली संग्रह]] लगभग ८०० कार्यों का श्रेय इब्न अरबी को दिया जाता है, हालांकि केवल कुछ को ही प्रमाणित किया गया है। हाल के शोध से पता चलता है कि उनके १०० से अधिक काम पांडुलिपि के रूप में बचे हैं, हालांकि अधिकांश मुद्रित संस्करणों को अभी तक गंभीर रूप से संपादित नहीं किया गया है और इसमें कई त्रुटियां शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.cis-ca.org/voices/a/Ibn-Arabi.htm|title=Ibn Arabi (560-638/1165-1240)|publisher=Cis-ca.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20080526170034/http://www.cis-ca.org/voices/a/Ibn-Arabi.htm|archive-date=2008-05-26|access-date=2018-11-05}}</ref> इब्न 'अरबी के एक विशेषज्ञ, विलियम चिटिक, अंडालूसी के कार्यों की उस्मान याह्या की निश्चित ग्रंथ सूची का जिक्र करते हुए कहते हैं कि, उनके द्वारा बताए गए ८५० कार्यों में से कुछ ७०० प्रामाणिक हैं जबकि ४०० से अधिक अभी भी मौजूद हैं।<ref>William C. Chittick, ''Ibn 'Arabi: Heir to the Prophets'', Oneworld Publications (2012), p. 7</ref> * ''मेकान रोशनी'' (''अल-फ़ुत्त अल-मक्किया''), मूल रूप से ३७ खंडों में उनका सबसे बड़ा काम है और आधुनिक समय में ४ या ८ खंडों में प्रकाशित हुआ है, जिसमें रहस्यमय दर्शन से लेकर सूफी प्रथाओं और उनके सपनों/दृष्टि के रिकॉर्ड तक के विषयों की एक विस्तृत शृंखला पर चर्चा की गई है। इसमें कुल ५६० अध्याय हैं। आधुनिक संस्करणों में यह लगभग १५ ००० पृष्ठों का है।<ref>Michel Chodkiewicz, introduction in ''The Spiritual Writings of Amir 'Abd al-Kader'', SUNY Press (1995), p. 7</ref> * ''द रिंगस्टोन्स ऑफ विजडम'' (''द बेजल्स ऑफ विजडम'' के रूप में भी अनुवादित), या ''फुसस अल-हिकम''। इब्न 'अरबी के जीवन के बाद की अवधि के दौरान रचित, काम को कभी-कभी उनका सबसे महत्वपूर्ण माना जाता है और उनकी शिक्षाओं और रहस्यमय विश्वासों के सारांश के रूप में चित्रित किया जा सकता है। यह ईश्वरीय रहस्योद्घाटन में विभिन्न भविष्यवक्ताओं द्वारा निभाई गई भूमिका से संबंधित है।<ref>Naqvi, S. Ali Raza, THE BEZELS OF WISDOM (Ibn al-'Arabī's Fuṣūṣ al-Ḥikam) by R.W.J. Austin (rev.</ref><ref>Chittick, William C. "The Disclosure of the Intervening Image: Ibn 'Arabî on Death", Discourse 24.1 (2002), pp. 51-62</ref><ref>Almond, Ian. </ref> इब्न अरबी के लिए इस कार्य (फ़ुसुस अल-हिकम) के आरोपण पर बहस हुई है और कम से कम एक स्रोत<ref>Al Futuhat Al Makkiyya, Dar Sader, Beirut, Lebanon, Book 1, pg 7</ref> में उसे एक जालसाजी और झूठे आरोपण के रूप में वर्णित किया गया है, जिसमें तर्क दिया गया है कि शेख इब्न अरबी के लिए कुल ७४ पुस्तकें हैं जिनमें से ५६ का उल्लेख "अल फुतुहत अल-मक्किया" में किया गया है और बाकी का उल्लेख अन्य पुस्तकों में किया गया है। हालाँकि कई अन्य विद्वान कार्य को वास्तविक मानते हैं।<ref>Chittick, William C. "The Disclosure of the Intervening Image: Ibn 'Arabi on Death" Discourse 24.1 (2002) 51-62</ref><ref>[http://www.sacred-texts.com/isl/siim/siim16.htm#page_149 Notes on Fusus ul Hikam], [[Reynold A. Nicholson]], ''Studies in Islamic Mysticism''</ref> * ''[[दीवान (शायरी)|दीवान]]'', उनके पाँच खंडों में फैले कविता संग्रह, ज्यादातर असंपादित। उपलब्ध मुद्रित संस्करण मूल कार्य के केवल एक खंड पर आधारित हैं। * ''आत्मा की काउंसलिंग में पवित्र आत्मा'' (''रूह अल-क़ुद्स''), आत्मा पर एक ग्रंथ जिसमें मग़रिब में विभिन्न आध्यात्मिक गुरुओं से उनके अनुभव का सारांश शामिल है। इसका एक हिस्सा ''अंडालूसिया के सूफियों'' के रूप में अनुवादित किया गया है, कई दिलचस्प लोगों के बारे में यादें और आध्यात्मिक उपाख्यान जिनसे वह [[अल अन्दलुस|अल-अंडालुस]] में मिले थे। * ''पवित्र रहस्यों का चिंतन'' (''मशहिद अल-असरार''), संभवतः उनका पहला प्रमुख काम है, जिसमें भगवान के साथ चौदह दर्शन और संवाद शामिल हैं। * ''ईश्वरीय बातें'' (''मिश्कात अल-अनवर''), १०१ हदीस कुदसी का इब्न 'अरबी द्वारा बनाया गया एक महत्वपूर्ण संग्रह * ''द बुक ऑफ एनिहिलेशन इन कंप्लेशन'' (''के. अल-फना' फिल-मुशादा''), रहस्यमय विनाश (''फना'') के अर्थ पर एक संक्षिप्त ग्रंथ। * ''भक्ति प्रार्थना'' (''आवारा''), सप्ताह के प्रत्येक दिन और रात के लिए चौदह प्रार्थनाओं का व्यापक रूप से पढ़ा जाने वाला संग्रह। * ''शक्ति के भगवान की यात्रा'' (''रिसालत अल-अनवर''), "दूरी के बिना यात्रा" के लिए एक विस्तृत तकनीकी मैनुअल और रोडमैप। * ''ईश्वर के दिनों की पुस्तक'' (''अय्यम अल-शान''), समय की प्रकृति और ज्ञानशास्त्रियों द्वारा अनुभव किए जाने वाले विभिन्न प्रकार के दिनों पर एक कार्य * ''संतों की मुहर और पश्चिम के सूर्य के बारे में आश्चर्यजनक फीनिक्स'' (अनका अल-मुग़रिब फी मारीफ़त ख़तम अल-औलिया वा-शम्स अल-मग़रिब), संतत्व के अर्थ और [[यीशु]] और महदी में इसकी परिणति पर एक किताब * ''द यूनिवर्सल ट्री एंड द फोर बर्ड्स'' (''अल-इतिहाद अल-कौनी''), पूर्ण मानव और अस्तित्व के चार सिद्धांतों पर एक काव्य पुस्तक * ''आध्यात्मिक उत्थान और सुरक्षा के लिए प्रार्थना'' (' ''अल-दावर अल-अला''), एक छोटी प्रार्थना जो अभी भी मुसलमान दुनिया में व्यापक रूप से उपयोग की जाती है * ''द इंटरप्रेटर ऑफ़ डिज़ायर्स'' (''तरजुमन अल-अश्वाक''), नसीबों का एक संग्रह है, जिसे आलोचकों के जवाब में इब्न अरबी ने काव्य प्रतीकों के अर्थ की व्याख्या करते हुए एक टिप्पणी के साथ पुनः प्रकाशित किया। (१२१५) * ''मानव साम्राज्य का ईश्वरीय शासन'' (''अत-तदबिद्रत अल-इलाहियाह फाई इस्लाह अल-ममलकत अल-इंसानिय्याह'')। * ''आध्यात्मिक परिवर्तन के चार स्तंभ'' (''हिलियात अल-अब्दाल'') आध्यात्मिक पथ की अनिवार्यताओं पर एक छोटा काम === फ़ुतूहत अल-मक्कीया === क्लॉड अडास के अनुसार इब्न अरबी ने १२०२ में मक्का आने के बाद ''फ़ुत्त अल-मक्किया'' लिखना शुरू किया। लगभग तीस वर्षों के बाद ''फ़ुतुहत'' का पहला मसौदा दिसंबर १२३१ (६२९ हिजरी) में पूरा हुआ, और इब्न अरबी ने इसे अपने बेटे को सौंप दिया।<ref name=":0">{{Cite book|title=Ibn ʻArabī, the voyage of no return|url=https://archive.org/details/ibnarabvoyageofn0000adda|last=Addas, Claude.|date=2000|publisher=Islamic Texts Society|isbn=0946621748|location=Cambridge, CB, UK|oclc=41925362}}</ref> अपनी मृत्यु के दो साल पहले, इब्न 'अरबी ने १२३८ (६३६ हिजरी) में ''फ़तुहत'' के दूसरे मसौदे पर काम शुरू किया था,<ref name=":0" /> जिसमें पिछले मसौदे की तुलना में कई जोड़ और विलोपन शामिल थे, जिसमें ५६० अध्याय शामिल हैं। दूसरा मसौदा, अधिक व्यापक रूप से परिचालित संस्करण, उनके शिष्य सदर अल-दीन अल-कुनावी को दिया गया था। कई विद्वानों ने इस पुस्तक का अरबी से अन्य भाषाओं में अनुवाद करने का प्रयास किया है, लेकिन आज तक ''फ़ुतुआत अल-मक्किया'' का कोई पूर्ण अनुवाद नहीं हुआ है।<gallery widths="200" heights="200"> चित्र:Ibn arabi judgement day.svg|फ़ुतुहाट अल-मक्कीया के ऑटोग्राफ पांडुलिपि से ''फ़ुतुहाट अल-मक्किय्या'' के ऑटोग्राफ पांडुलिपि से "सभा के मैदान" (''अर्द अल-हशर)'' का आरेख। १२३८ (चित्र: ''फुतुहत अल-मक्किय्या के'' बाद काहिरा संस्करण, १९११)। चित्र:Levels of heaven.png|जन्नत फुतुहत अल-मक्किय्या का आरेख, १२३८ के आसपास (चित्र: फुतुहत अल-मकिया के बाद काहिरा संस्करण, १९११)। चित्र:Ibn Arabi's Diagram.png|दुनिया, स्वर्ग, नर्क और बरज़ख फ़ुतुहत अल-मक्कीया दिखाने वाला आरेख, १२३८ के आसपास (चित्र: फुतुहत अल-मकिया के बाद काहिरा संस्करण, १९११)। </gallery> === बेज़ेल्स ऑफ़ विज़डम (फ़ू अल-इकम) === इब्न 'अरबी के ''फुसू अल-हिकम'' पर कई टिप्पणियां की गई हैं: उस्मान याहया ने १०० से अधिक का नाम दिया जबकि मिशेल चोडकिविक्ज़ ने कहा कि "यह सूची संपूर्ण से बहुत दूर है।"<ref>Michel Chodkiewicz, ''An Ocean Without Shore: Ibn Arabi, the Book, and the Law'', SUNY Press (1993), p. 59</ref> पहला ''क़िताब अल-फुकुक'' था जिसे सदर अल-दीन अल-कुनावी ने लिखा था जिन्होंने इब्न 'अरबी के साथ किताब का अध्ययन किया था; कुनवी के छात्र मुअय्यद अल-दीन अल-जंडी द्वारा दूसरा जो पहली पंक्ति-दर-पंक्ति टिप्पणी थी; तीसरा जंदी के छात्र, दाउद अल-क़ैसरी द्वारा जो फ़ारसी-भाषी दुनिया में बहुत प्रभावशाली बन गया। इब्न 'अरबी के खुद के ''फूशू के सारांश का एक हालिया अंग्रेजी अनुवाद, नक्श अल-फुशु'' (द इम्प्रिंट या पैटर्न ऑफ द फ्यूसस) और साथ ही 'अब्द अल-रहमान जामी, ''नक़द अल-नुसू फी शारह नक्श अल''' द्वारा इस काम पर एक टिप्पणी ''-Fuūūṣ'' (१४५९), विलियम चिटिक द्वारा ''मुहिद्दीन इब्न 'अरबी सोसाइटी (१९८२) के जर्नल के'' वॉल्यूम १ में प्रकाशित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.ibnarabisociety.org/journals.html|title=Journal of the Muhyiddin Ibn 'Arabi Society|publisher=Ibnarabisociety.org|access-date=2018-11-05}}</ref> ==== Fuṣūṣ al-Ḥikam . के महत्वपूर्ण संस्करण और अनुवाद ==== ''फूशू को'' पहली बार अरबी में 'अफीफी' (१९४६) द्वारा समीक्षकों द्वारा संपादित किया गया था जो विद्वानों के कार्यों में मानक बन गया। बाद में २०१५ में पाकिस्तान में इब्न अल-अरबी फाउंडेशन ने अरबी संस्करण के नए आलोचनात्मक सहित उर्दू अनुवाद प्रकाशित किया।<ref>{{Cite book|url=http://ibnularabifoundation.org/index.php/publications/fusus-al-hikam|title=Fusus al-Hikam|publisher=Ibn al-Arabi Foundation|others=translator: Abrar Ahmed Shahi|year=2015|editor-last=Sultan al-Mansub|editor-first=Abd al-Aziz|editor-last2=Shahī|editor-first2=Abrar Ahmed|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406104551/http://ibnularabifoundation.org/index.php/publications/fusus-al-hikam|archive-date=6 अप्रैल 2020|access-date=1 मई 2023|url-status=dead}}</ref> पहला अंग्रेजी अनुवाद आंशिक रूप में एंजेला कुल्मे-सीमोर<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9060216/Angela-Culme-Seymour.html|title=Angela Culme-Seymour|date=February 3, 2012|work=The Daily Telegraph|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9060216/Angela-Culme-Seymour.html|archive-date=2022-01-12}}</ref> द्वारा टाइटस बर्कहार्ट के फ्रेंच अनुवाद से ''विजडम ऑफ द प्रोफेट्स'' (१९७५) के रूप में किया गया था,<ref>Culme-Seymour, A.(tr.)(1975),"The Wisdom of the Prophets", Gloucestershire, U.K.:Beshara Publications</ref> और पहला पूर्ण अनुवाद राल्फ ऑस्टिन द्वारा ''बेजल्स ऑफ विजडम'' के रूप में किया गया था (१९८०)। चार्ल्स-आंद्रे गिलिस द्वारा एक पूर्ण फ्रेंच अनुवाद भी है, जिसका शीर्षक ''ले लिवरे डेस चैटन्स डेस सेजेस'' (१९९७) है। अभी तक अंग्रेजी में अनुवादित की जाने वाली एकमात्र प्रमुख टिप्पणी ''इस्माइल हक्की बुर्सवी के अनुवाद और मुहिद्दीन इब्न 'अरबी द्वारा फ्यूसस अल-हिकम पर टिप्पणी का'' हकदार है, जिसका ४ खंडों (१९८५-१९९१) में बुलेंट रऊफ द्वारा तुर्क तुर्की से अनुवाद किया गया है। उर्दू में सबसे व्यापक और प्रामाणिक अनुवाद शम्स उल मुफसरीन बहार-उल-उलूम हजरत (मुहम्मद अब्दुल कादिर सिद्दीकी कादरी-हसरत), [[उस्मानिया विश्वविद्यालय]], [[हैदराबाद]] के धर्मशास्त्र के पूर्व डीन और प्रोफेसर द्वारा किया गया था। यही कारण है कि उनका अनुवाद पंजाब विश्वविद्यालय के पाठ्यक्रम में है। मौलवी अब्दुल कदीर सिद्दीकी ने एक व्याख्यात्मक अनुवाद किया है और शेख के विचारों को स्पष्ट करते हुए शर्तों और व्याकरण की व्याख्या की है। समकालीन उर्दू पाठक के लाभ के लिए अनुवाद का एक नया संस्करण २०१४ में पूरी किताब में संक्षिप्त टिप्पणियों के साथ प्रकाशित किया गया था।<ref>[http://www.guldustah.com/fusoos-ul-hikam.html Fusus Al Hikam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150704094712/http://www.guldustah.com/fusoos-ul-hikam.html |date=2015-07-04 }}, Translated by Muhammad Abdul Qadeer Siddiqui, Annotated by Mohammed Abdul Ahad Siddiqui, 2014 Kitab Mahal, Darbar Market, Lahore, Online Version at [http://www.guldustah.com/ guldustah.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410125855/http://www.guldustah.com/ |date=10 अप्रैल 2023 }}</ref> == कथा में == तुर्की टेलीविजन शृंखला ''[[एर्तुगरुल गाजी (टीवी धारावाहिक)|एर्तुगुरुल गाजी]]'' में इब्न अरबी को उस्मान सिरगूद द्वारा चित्रित किया गया था।<ref name="Resurrection: Ertuğrul (İbn-i Arabi)">{{Cite web|url=https://www.sabah.com.tr/osman-soykut-kimdir|title=Osman Soykut Kimdir? - Güncel Osman Soykut Haberleri|website=www.sabah.com.tr|access-date=12 June 2020}}</ref> २०१७ में सऊदी अरब के उपन्यासकार मोहम्मद हसन अलवान ने अपने उपन्यास ''ए स्मॉल डेथ'' के लिए अरबी कथा के लिए अंतर्राष्ट्रीय पुरस्कार जीता जो इब्न अरबी के जीवन का एक काल्पनिक खाता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1329268|title=Saudi wins award for novel on Ibn Arabi|date=26 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|access-date=5 August 2021}}</ref> == टिप्पणियाँ == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == संदर्भ == === सूत्रों का कहना है === इस संपादन के समय में अनुच्छेद ''इब्न अरबी की संक्षिप्त जीवनी'' से सामग्री लेता है जिसे इस प्रकार लाइसेंस किया गया है कि ये क्रिएटिव कॉमन्स एट्रिब्यूशन-शेयरअलाइक ३.० की अनुमति से लिया गया है लेकिन जेएफडीएल से नहीं। सभी प्रासंगिक शब्दावलियों का पालन होना चाहिए। === उद्धरण === <references group="" responsive="1"></references> === ग्रन्थसूची === ==== इब्न अरबी द्वारा पुस्तकें ==== यह उनकी अनेक पुस्तकों का एक चयन है। ===== अरबी में ===== * इब्न 'अरबी। ''अल-फ़ुत्सत अल-मक्किय्या'', वॉल्यूम। १-४. बेरूत: एनपी; बुलाक १३२९/१९११ के पुराने संस्करण का फोटोग्राफिक पुनर्मुद्रण जिसमें ३५ पंक्तियों के लगभग ७०० पृष्ठों में से प्रत्येक में चार खंड शामिल हैं; पृष्ठ का आकार २० गुणा २७ सेमी है। प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी, ''इब्राहीम मदकिर'', और ''उस्मान याय्या''। अल-फ़ुतात अल-मक्किय्या, वॉल्यूम। १-१४,. अल-क़ाहिराह: अल-हय्याह अल-मिरिय्याह अल-अम्माह लिल-किताब, १९७२। प्रिंट करें। यह उस्मान याह्या का आलोचनात्मक संस्करण है। यह संस्करण पूरा नहीं हुआ था, और १४ खंड मानक बुलाक/बेरूत संस्करण के केवल खंड I के अनुरूप हैं। * इब्न 'अरबी, ''फू अल-सिकम''। बेरूत: दार अल-किताब अल-अरबी। प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी। ''शारी रिसालत री अल-कुद्स फी मुसासबत अल-नफ्स''। कॉम्प. महमूद ग़ुरब। दूसरा संस्करण। दमिश्क: नासर, १९९४. प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी। ''इंशा अल-दवायर'', बेरूत: दार अल-कुतुब अल-इल्मिय्या। २००४. प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी। ''रसाइल इब्न 'अरबी (इजाजा ली मलिक अल-मुजफ्फर)''। बेरूत: दार अल-कुतुब अल-इल्मिय्या, २००१। प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी। ''रसाइल इब्न अल-अरबी (किताब अल-जलाला)''। हाइबरदाद-डेक्कन: दैरत अल-मारीफ अल-उथमानिया, १९४८। प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी। ''किताब अल बा'''। काहिरा: मकतबत अल-क़ाहिरा, १९५४. प्रिंट करें। * इब्न 'अरबी, ''रिसालत इला इमाम अल-रज़ी''। हाइबरदाद-डेक्कन: दैरत अल-मारीफ अल-उथमानिया, १९४८। प्रिंट करें। ===== अंग्रेजी में ===== * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T40JAAAACAAJ&q=Divine+Governance+of+the+Human+Kingdom|title=Divine Governance of the Human Kingdom|last=Ibn|first=Arabi|publisher=Fons Vitae|others=Translated by Tosun Bayrak|year=1997|isbn=9781887752053}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=engwAAAAYAAJ&q=What+the+Seeker+Needs|title=What the Seeker Needs: Essays on Spiritual Practice, Oneness, Majesty and Beauty, with Ibn ʻArabi's Glossary of 199 Sufi Technical Terms|last=Ibn|first=Arabi|publisher=Threshold Books|others=Translated by Tosun Bayrak|year=1992|isbn=9780939660414|location=University of Virginia}} * Ibn ‘Arabī. ''Nasab al-Khirqa''. Trans. Gerald Elmore. Vol. XXVI. Oxford: Journal of the Muhyiddin Ibn ‘Arabi Society, १९९९. Print. * Ibn ‘Arabī. ''Divine Sayings The Mishkāt Al-Anwār of Ibn 'Arabi''. Oxford: Anqa, २००५. Print. * Ibn 'Arabi. ''The Meccan Revelations''. Pir Press, २०१० ==== इब्न अरबी से सम्बंधित पुस्तकें ==== * एडास, क्लाउड, ''क्वेस्ट फॉर द रेड सल्फर'', इस्लामिक टेक्सट्स सोसाइटी, कैम्ब्रिज, १९९३। [[ISBN (identifier)|आईएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-946621-45-4|0-946621-45-4]]। * अदस, क्लाउड, ''इब्न अरबी: द वॉयज ऑफ नो रिटर्न'', कैम्ब्रिज, २०१९ (दूसरा संस्करण), इस्लामिक टेक्सट सोसाइटी। [[ISBN (identifier)|आईएसबीएन]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781911141402|9781911141402]]। * अक्काच, समेर, ''इब्न 'अरबी'स कॉस्मोगोनी एंड द सूफी कॉन्सेप्ट ऑफ टाइम'', इन: ''कंस्ट्रक्शन ऑफ टाइम इन द लेट मिडल एज'', एड। कैरल पोस्टर और रिचर्ड यूट्ज़। इवान्स्टन, आईएल: नॉर्थवेस्टर्न यूनिवर्सिटी प्रेस, १९९७। पीपी. ११५-४२. * टाइटस बर्कहार्ट और बुलेंट रऊफ (अनुवादक), ''रहस्यमय ज्योतिष इब्न अरबी के अनुसार'' (द फोंस विटे टाइटस बर्कहार्ट सीरीज) {{ISBN|1-887752-43-9}} * हेनरी कॉर्बिन, ''अलोन विद द अलोन;'' इब्न-अरबी, ''बोलिंगेन, प्रिंसटन १९६९ के सूफ़ीवाद में रचनात्मक कल्पना'', (१९९७ में हेरोल्ड ब्लूम द्वारा एक नई प्रस्तावना के साथ फिर से जारी)। * एलमोर, गेराल्ड टी. ''इब्न अल-'अरबी'स टेस्टामेंट ऑन द मेंटल ऑफ इनिशिएटिव (अल-खिरकाह)''। मुहिद्दीन इब्न 'अरबी सोसाइटी XXVI (१९९९) का जर्नल: १-३३। प्रिंट करें। * एलमोर, गेराल्ड टी. ''इस्लामिक सेंटहुड इन द फुलनेस ऑफ टाइम: इब्न अल-अरबी की बुक ऑफ द फैबुलस ग्रिफॉन''। लीडेन: ब्रिल, १९९९। प्रिंट करें। * <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFHirtenstein1999">[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-0953451326|978-0953451326]]</cite></bdi> * हिर्टेंस्टीन, स्टीफन और जेन क्लार्क। [http://www.ibnarabisociety.org/articles/mssarchivereport2009.html इब्न 'अरबी डिजिटल आर्काइव प्रोजेक्ट रिपोर्ट फॉर २००९] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102164234/http://www.ibnarabisociety.org/articles/mssarchivereport2009.html |date=2 जनवरी 2015 }} मुहीदीन इब्न' अरबी ११६५इसवीं - १२४०इसवीं और इब्न 'अरबी सोसाइटी। दिसंबर २००९। वेब। २० अगस्त २०१०। * निश, अलेक्जेंडर। इब्न 'अरबी इन द लेटर इस्लामिक ट्रेडिशन: द मेकिंग ऑफ ए पोलिमिकल इमेज इन द मिडियन इस्लाम। अल्बानी, एनवाई: सुनी प्रेस, १९९९। * Torbjörn Säfve, ''"Var inte rädd"'' ('डरो मत डरो'),  * याहिया, उस्मान। ''मुअल्लाफ़त इब्न साराबी: तारिखुहा वा तन्निफ़ुहा''। काहिरा: दार अल-साबीनी, १९९२. प्रिंट करें। * यूसुफ, मोहम्मद हज। ''इब्न 'अरबी - समय और ब्रह्मांड विज्ञान'' (लंदन, रूटलेज, २००७) (मध्य पूर्व में संस्कृति और सभ्यता)। * यूसुफ, मुहम्मद हज। ''शम्स अल-मग़रिब''। एलेपो: दार अल-फुसिलत, २००६। प्रिंट करें। * <bdi><cite class="citation book cs1 cs1-prop-long-vol cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKiliçCaradaşKaya1999">[[विशेष:पुस्तक स्रोत/978-975-389-447-0|978-975-389-447-0]]</cite></bdi> == बाहरी संबंध == *  {{Cite journal|last=Rustom|first=Mohammed|date=2014|title=Ibn ʿArabī's Letter to Fakhr al-Dīn al-Rāzī: A Study and Translation|journal=Journal of Islamic Studies|volume=25|issue=2|pages=113–137|doi=10.1093/jis/ett071}} * [http://www.ibnarabisociety.org Ibn Arabi Society page about Ibn Al 'Arabi] * [http://www.unc.edu/depts/sufilit/AL-ARABI.htm Ibn Arabi & Mystical Journey:The Journey to the Lord of Power] (John G. Sullivan, Department of Philosophy at Elon College) * [https://www.academia.edu/2634736/George_Grigore._Le_concept_damour_chez_Ibn_Arabi_Romano-Arabica_II_Bucharest_Center_for_Arab_Studies._2002_119-134 Le concept d'amour chez Ibn 'Arabi] {{In lang|fr}} * [http://www.ibnarabi.net/ Ibnarabi.net - Download Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621145558/http://www.ibnarabi.net/ |date=21 जून 2018 }} * [https://www.dar-alifta.org/ar/ViewFatwa.aspx?ID=14254 حكم من يدعي إجماع أهل السنة على تكفير الإمام محيي الدين بن العربي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725000440/https://www.dar-alifta.org/ar/ViewFatwa.aspx?ID=14254 |date=25 जुलाई 2021 }}—Dar al-Ifta al-Misriyyहिजरी {{In lang|ar}} * [https://halaqa.home.blog/2019/02/21/ibn-arabi-and-wahdat-al-wujud/ Ibn ‘Arabi and Wहिजरीdat al-Wujud] * [https://www.tentacularmag.com/issue-2-text-1/ibn-arabi-53 Ibn 'Arabi's poem ''Tarjuman Al Ashwaq (The Interpreter of Desires),''] translated by Yasmine Seale and Robin Moger {{कॉमन्स श्रेणी}} {{अरबी साहित्य}}{{Arabic literature}}{{Islamic philosophy|state=expanded}}{{Authority control}} [[श्रेणी:अरबी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:स्पेन के दार्शनिक]] [[श्रेणी:अरबी कवि]] [[श्रेणी:अरबी भाषा]] [[श्रेणी:सूफी साहित्य]] [[श्रेणी:सूफी सन्त]] [[श्रेणी:सूफी संगीत]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 5sopt8c61hlism7yzpenlp73hap1r82 अंधराष्ट्रवाद 0 1457099 6635797 6276639 2026-10-31T07:33:36Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635797 wikitext text/x-wiki {{Further|अतिराष्ट्रवाद}}[[चित्र:The_American_War-Dog_by_Oscar_Cesare_1916.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| ''द अमेरिकन वॉर-डॉग'', १९१६ का ऑस्कर सेसारे का राजनीतिक कार्टून, जिसमें "जिंगो" नाम का कुत्ता है]] '''अन्धराष्ट्रवाद''' आक्रामक और सक्रिय [[विदेश नीति]] के रूप में [[राष्ट्रवाद]] है, जैसे कि धमकियों या वास्तविक बल के उपयोग के लिए देश की वकालत, शांतिपूर्ण संबंधों के विपरीत, जो इसे अपने [[राष्ट्रीय हित|राष्ट्रीय हितों]] के रूप में मानता है, की रक्षा के प्रयासों में।<ref>{{Cite book|title=Compact Oxford English Dictionary for University and College Students|date=2006|publisher=University Press|editor-last=Catherine Soanes|location=Oxford|page=546}}</ref> चलित भाषा में, राष्ट्रवाद अपने देश को दूसरों से श्रेष्ठ मानने में अत्यधिक [[पक्षपात|पूर्वाग्रह]] है &#x2013; एक चरम प्रकार का राष्ट्रवाद (''cf.'' [[अतिवाद]] और [[अतिराष्ट्रवाद]])। == उदाहरण == १८८० के दशक में, सोशल डेमोक्रेटिक फेडरेशन के नेता, हेनरी हाइंडमैन, अंतर्राष्ट्रीयता के खिलाफ हो गए, और [[राष्ट्रवाद]] और [[यहूदी विरोधवाद|असामाजिकता]] के साथ मिश्रित समाजवाद के एक संस्करण को बढ़ावा दिया,<ref name="Virdee">{{Cite journal|last=Virdee|first=Satnam|date=8 August 2017|title=Socialist antisemitism and its discontents in England, 1884–98|journal=Patterns of Prejudice|volume=51|issue=3-4|pages=356–373|doi=10.1080/0031322X.2017.1335029}}{{Open access}} (page 363)</ref> यहां तक कि साथी समाजवादी एलेनोर मार्क्स पर असामाजिक शब्दों में हमला करने के बिंदु पर, यह देखते हुए कि वह "अपनी नाक और मुंह में खुद [[कार्ल मार्क्स]] से यहूदी प्रकार विरासत में मिला था"। सोशलिस्ट लीग की स्थापना करने वाले ब्रेकअवे समूह में भाग लेते समय, एलेनोर मार्क्स ने पोलमिक्स लिखा जिसमें उन्होंने हाइंडमैन और उनके अनुयायियों को "द जिंगो पार्टी" के रूप में चित्रित किया। ब्रिटिश आर्टिलरी मेजर-जनरल थॉमस ब्लैंड स्ट्रेंज, कनाडाई सेना के संस्थापकों में से एक और १८८५ के उत्तर-पश्चिम विद्रोह के दौरान डिवीजनल कमांडरों में से एक, एक विलक्षण और मनमौजी सैनिक थे, जिन्होंने "जिंगो स्ट्रेंज" उपनाम प्राप्त किया और अपनी १८९३ की आत्मकथा का शीर्षक दिया। ''गनर जिंगो की जयंती''।<ref>{{Cite book|title=Gunner Jingo's Jubilee|url=https://archive.org/details/gunnerjingosjubi00strarich|last=Strange|first=Thomas Bland|date=1893|location=London}}</ref><ref>{{Cite book|title=Dictionary of Canadian Biography|last=Macleod|first=R.C.|date=1988|edition=new edition with an introduction by R.C. Macleod|location=Edmonton|chapter=Thomas Bland Strange}}</ref> संभवतः अमेरिकी प्रेस में इस शब्द का पहला प्रयोग १८९३ में हवाई के प्रस्तावित विलय के संबंध में हुआ, विदेशी निवासियों के नेतृत्व में एक तख्तापलट के बाद, ज्यादातर अमेरिकी, और हवाई में अमेरिकी मंत्री द्वारा सहायता प्राप्त, [[हवाई राजशाही|संवैधानिक राजतंत्र को]] उखाड़ फेंका और घोषित किया गणतंत्र। रिपब्लिकन राष्ट्रपति [[बेंजामिन हैरीसन|बेंजामिन हैरिसन]] और अमेरिकी सीनेट में रिपब्लिकन पर अक्सर कब्जा करने का समर्थन करने के लिए डेमोक्रेटिक प्रेस में राष्ट्रवाद का आरोप लगाया गया था।<ref>''Kansas City Times'', 14 February 1893, p. 4 editorial: "Jingoism pure and simple."</ref> [[थियोडोर रूज़वेल्ट|थिओडोर रूजवेल्ट]] पर अक्सर राष्ट्रवाद का आरोप लगाया गया था। ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' में २३ अक्टूबर १८९५ को एक लेख में, रूजवेल्ट ने कहा, "'राष्ट्रवाद' के बारे में बहुत सी बातें हैं। यदि 'राष्ट्रवाद' से उनका तात्पर्य एक ऐसी नीति से है जिसके अनुसरण में अमेरिकी संकल्प और सामान्य ज्ञान के साथ विदेशी शक्तियों द्वारा हमारे अधिकारों का सम्मान करने पर जोर देंगे, तो हम 'जिंगो' हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1895/10/24/106070065.pdf|title=For An Honest Election|date=23 October 1895|website=The New York Times|access-date=2012-09-30}} The reference is found halfway down the article.</ref> ''कैटेलोनिया को श्रद्धांजलि'' में, [[जॉर्ज ऑरवेल|जॉर्ज ऑरवेल ने]] राजनीतिक पत्रकारों की रणनीति की निंदा की और अंत में "एक बुलेट छेद के साथ एक जिंगो" देखने के लिए युद्ध में हवाई जहाज की शुरूआत की इच्छा की।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.458449|title=Homage to Catalonia|last=Orwell|first=George|date=1938}}</ref> [[एडोल्फ़ हिटलर|हिटलर]] के प्रति [[तुष्टीकरण]] की नीति ने जर्मन आक्रमण का सामना करते समय इस तरह के राष्ट्रवादी दृष्टिकोणों के गायब होने के व्यंग्यात्मक संदर्भों को जन्म दिया। ''पंच'' के २८ मार्च १९३८ के अंक में ईएच शेफर्ड का एक कार्टून "द ओल्ड-फ़ैशनड कस्टमर" प्रकाशित हुआ। एक रिकॉर्ड की दुकान में सेट, [[जॉन बुल]] ने रिकॉर्ड विक्रेता (प्रधान मंत्री [[आर्थर नेविल चाम्बरलेन|नेविल चेम्बरलेन]] ) से पूछा: "मुझे आश्चर्य है कि क्या आपके पास एक गाना है जो मुझे याद है कि मैं लड़ना नहीं चाहता, लेकिन अगर हम करते हैं ... कुछ, कुछ, कुछ। .. हमारे पास पैसा भी है?" . दीवार पर [[राबर्ट गास्कौय्न-सीसिल|लॉर्ड सैलिसबरी]] का चित्र है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XQV1AQAAQBAJ|title=Chamberlain and the Lost Peace|last=Charmley|first=John|publisher=[[Ivan R. Dee]]|year=1999|isbn=9781461720928|page=61}}</ref> [[उत्तर कोरिया]] की बयानबाजी को राष्ट्रवादी बताया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/north-korea-scales-down-jingoism-on-70th-birthday/g-45418595|title=North Korea scales down jingoism on 70th birthday|last=|first=|date=2018-09-09|website=DW|language=en-GB|access-date=2022-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ocregister.com/2022/06/16/the-strategic-incoherence-of-copying-north-korea|title=The strategic incoherence of copying North Korea|date=2022-06-16|website=Orange County Register|language=en-US|access-date=2022-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://carnegieendowment.org/2020/05/13/peninsula-of-paradoxes-south-korean-public-opinion-on-unification-and-outside-powers-pub-81737|title=A Peninsula of Paradoxes: South Korean Public Opinion on Unification and Outside Powers|last=Lee|first=Chung Min|date=2020-05-13|website=Carnegie Endowment for International Peace|language=en|access-date=2022-08-23}}</ref> == यह सभी देखें == * [[विदेश नीति]] * [[राजनय|कूटनीति]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == {{Wikiquote}} {{विक्षनरी}} * {{Cite EB1911|wstitle=Jingo}} * [https://www.youtube.com/watch?v=HSkjw9ZuvRw MacDermott song] * [http://www.cyberussr.com/hcunn/q-jingo.html MacDermott song lyrics] * [http://www.firstworldwar.com/audio/1914.htm The song, We Didn't Want To Fight] - Sung by Stanley Kirkby {{Nationalism}} [[श्रेणी:राष्ट्रवाद]] pykmiqta8zn9uibmrkivwhuw2xjr73k एम आर राधा 0 1461534 6635675 6623777 2026-10-31T00:42:04Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635675 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = एम आर राधा | image = Radha (cropped).jpg | caption = राधा बाद के वर्षों में | birth_name = मद्रास राजगोपालन राधाकृष्णन | birth_date = {{birth date|1907|4|14|df=yes}} | birth_place = [[मद्रास]], [[मद्रास प्रेसीडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत]] (अब [[चेन्नई]], [[तमिलनाडु]], [[भारत]]) | death_date = {{death date and age|1979|9|17|1907|4|14|df=yes}} | death_place = [[तिरुचिरापल्ली]], [[तमिलनाडु]], [[भारत]] | othername = नादिगवेल | spouse = {{ubl|सरस्वती|धनलक्ष्मी|प्रेमावती (मृत्)| जयम्मल | गीता}} | children = 11 ([[एम.आर.आर. वासु]], [[राधा रवि]], [[राधिका सरथकुमार|राधिका]] और [[निरोशा]] सहित) | family = [[List of South Indian film families#Radha family|एम आर राधा परिवार]] | parents = {{ubl|राजगोपालन ({{small|पिता}})|राजम्मल ({{small|माता}})}} | relatives = [[वासु विक्रम]]<br />({{small|एम आर आर वासु के पुत्र}}) | occupation = अभिनेता, राजनीतिज्ञ }} '''मद्रास राजगोपालन राधाकृष्णन''' (14 अप्रैल 1907 - 17 सितंबर 1979) एक भारतीय [[अभिनेता]] और [[राजनेता]] थे जो तमिल नाटकों और फिल्मों में सक्रिय थे। [[पेरियार ई. वी. रामासामी]] द्वारा उन्हें "नादिगावेल" (अभिनय का राजा) की उपाधि दी गई थी। <ref name=":0">{{Cite news |last=Sundaram |first=Nandhu |date=31 May 2020 |title='Ratha Kanneer': MR Radha's film is a scathing indictment of our culture |work=[[The News Minute]] |url=https://www.thenewsminute.com/article/ratha-kanneer-mr-radha-s-film-scathing-indictment-our-culture-125619 |access-date=19 December 2020}}</ref> उन्होंने अधिकतर [[खलनायक]] की भूमिकाएँ निभाईं, लेकिन कई फिल्मों में [[हास्य अभिनेता]] के रूप में भी काम किया ==आजीविका== मद्रास राजगोपालन राधाकृष्ण का जन्म 14 अप्रैल 1907 को [[चेन्नई]] (तत्कालीन मद्रास), [[तमिलनाडु]] के एक इलाके [[चिंताद्रिपेट]] में हुआ था। <ref>{{Cite news |last=Guy |first=Randor |author-link=Randor Guy |date=27 July 2014 |title=The ultimate bad guy |work=[[The Hindu]] |url=https://www.pressreader.com/india/the-hindu/20140727/282381217678728 |access-date=18 December 2020 |via=[[PressReader]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Naig |first=Udhav |date=1 August 2014 |title=M.R. Radha: The star who questioned it all |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/mr-radha-the-star-who-questioned-it-all/article6268961.ece |url-status=live |access-date=19 December 2020}}</ref> उन्होने कम उम्र में ही अपनी माँ से झगड़े के कारण अपना घर छोड़ दिया था जब उन्होंने खाने के लिए मछली का एक अतिरिक्त टुकड़ा देने से मना कर दिया था। <ref>{{Cite news |last=Guy |first=Randor |author-link=Randor Guy |date=9 August 2014 |title=Rajaguru of villains |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/features/cinema/nambiar-rajaguru-of-villains/article6299230.ece |access-date=18 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422105811/https://www.thehindu.com/features/cinema/nambiar-rajaguru-of-villains/article6299230.ece |archive-date=22 अप्रैल 2021 |url-status=dead}}</ref> राधा एक लोकप्रिय थिएटर कलाकार थीं, जिन्होंने 5000 से अधिक स्टेज शो में प्रदर्शन किया। 10 साल की उम्र से शुरू होकर, वह पहली बार छोटी भूमिकाओं में दिखाई दिए और अंततः इस स्तर तक बढ़ गए कि नाटकों के लिए कहानियां उनके लिए कस्टम-मेड थीं। राधा ने अपने मंचीय नाटक रथ कन्नीर की सफलता से लोकप्रियता हासिल की। कृष्णन-पंजू द्वारा निर्देशित नाटक के 1954 के फिल्म संस्करण में उनके प्रदर्शन ने उनकी प्रतिभा को व्यापक पहचान दिलाई और उन्हें तमिलनाडु में एक घरेलू नाम बना दिया। <ref>{{Cite news |last=Ramakrishnan |first=T. |date=22 July 2005 |title=On Sivaji death anniversary, M.R. Radha, Kannamba remembered |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/on-sivaji-death-anniversary-mr-radha-kannamba-remembered/article27433674.ece |access-date=19 December 2020}}</ref> राधा ने खलनायक और हास्य दोनों भूमिकाएँ निभाईं। 1960 के दशक में, उनके लिए विशेष रूप से भूमिकाएँ लिखी जाती थीं, और वे अक्सर एम. जी. रामचंद्रन और शिवाजी गणेशन जैसे अभिनेताओं के लिए खलनायक की भूमिका निभाते थे। ==एम जी रामचंद्रन गोलीकांड की घटना== 12 जनवरी 1967 को राधा और निर्माता [[के.एन.वासु]] मुथुकुमारन पिक्चर्स के, [[एमजी रामचंद्रन]] अभिनेता और राजनीतिज्ञ से उनके घर पर मुलाकात करने भविष्य की परियोजना के बारे में बात करने के लिए गए। बातचीत के दौरान, राधा अचानक अपनी कुर्सी से उठे और रामचंद्रन के बाएं कान में दो बार गोली मार दी। दोनों गोलियां रामचंद्रन के गले में लगीं। फिर राधा ने अपने ऊपर बंदूक तान ली और खुद को गोली मारने की कोशिश की, लेकिन गोली ने उनकी दाहिनी कनपटी को खरोंच दिया। राधा और रामचंद्रन को चेन्नई के सरकारी सामान्य अस्पताल में भर्ती कराया गया, जहां उचित उपचार के बाद वे बच गए। <ref>{{Cite news |last=Srivathsan |first=A. |date=23 December 2012 |title=The day M.R. Radha shot MGR |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/the-day-mr-radha-shot-mgr/article12059018.ece |access-date=19 December 2020}}</ref> इस गोलीबारी के एकमात्र चश्मदीद ग्वाह वासु थे। मई 1967 में मजिस्ट्रेट एस. कुप्पुसामी के अधीन सैथापेट प्रथम श्रेणी मजिस्ट्रेट कोर्ट में और बाद में न्यायमूर्ति पी. लक्ष्मणन के तहत आयोजित चिंगलेपुट सत्र न्यायालय में आयोजित हत्या के मुकदमे में, राधा का प्रतिनिधित्व प्रख्यात आपराधिक वकील एन.टी. वनमामलाई ने किया था। फैसला 4 नवंबर 1967 को सुनाया गया था। चूंकि अधिकांश सबूत राधा के खिलाफ थे, उन्हें सात साल की सजा सुनाई गई थी। उच्च न्यायालय की सुनवाई में, उनकी उम्र को देखते हुए, सजा को घटाकर चार साल और तीन महीने कर दिया गया था। <ref>{{Cite news |last=Srivatsan |first=A. |date=24 December 2012 |title=Radha pleaded innocence; was found guilty |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/radha-pleaded-innocence-was-found-guilty/article4232721.ece |access-date=19 December 2020}}</ref> ==मृत्यु== 17 सितंबर 1979 को 72 वर्ष की आयु में तिरुचिरापल्ली में राधा की पीलिया से मृत्यु हो गई। <ref>{{Cite web|last=Balachandran|first=Logesh|date=18 September 2020|title=Radikaa Sarathkumar shares throwback pic on dad MR Radha's death anniversary: Always in our hearts|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/radikaa-sarathkumar-shares-throwback-pic-on-dad-mr-radha-s-death-anniversary-always-in-our-hearts-1723019-2020-09-18|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=19 December 2020|website=[[India Today]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Majordasan|date=|title=Potpourri of titbits about Tamil cinema – M. R. Radha|url=http://www.kalyanamalaimagazine.com/Content/Thiraichuvai/Jan10_1_15/Potpourri_of_titbits_about_Tamil_cinema_M_R_Radha.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314034545/http://www.kalyanamalaimagazine.com/Content/Thiraichuvai/Jan10_1_15/Potpourri_of_titbits_about_Tamil_cinema_M_R_Radha.html|archive-date=14 मार्च 2022|access-date=19 December 2020|website=Kalyanamalai}}</ref> ==व्यक्तिगत जीवन== राधा ने चार बार शादी की, और उनकी शादियां समवर्ती थीं। उनकी पत्नियों के नाम सरस्वती, धनलक्ष्मी, जया और गीता थे। राधाकृष्णन अपनी चार पत्नियों से कई बच्चों के पिता थे। उनके तीन बेटे [[एम आर आर वासु]], [[एम आर राधा रवि]] और एम आर राधाराजू थे। राधाकृष्णन की धनलक्ष्मी से जन्मी राशि, रानी और राठी सहित सात बेटियाँ भी थीं; जया से जन्मी गणवल्ली, कस्तूरी, राजेश्वरी; और गीता से दो बेटियां (अभिनेत्री राधिका और निरोशा) पैदा हुईं। उनका पहला बेटा वासु 1980 के दशक के मध्य तक एक प्रमुख चरित्र कलाकार था। उनके दूसरे बेटे राधा रवि भी एक अभिनेता हैं। राधिका एक अभिनेत्री और निर्माता हैं और उन्होंने अभिनेता [[आर सरथकुमार]] से शादी की है। निरोशा जिन्हें (निरोजा) के नाम से भी जाना जाता है ज्यादातर सहायक भूमिकाओं में काम करने वाली अभिनेत्री हैं; उन्होंने अभिनेता [[रामकी]] से शादी की है। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:1907 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:१९७९ में निधन]] [[श्रेणी:तेलुगू लोग]] ovbe26gmie4kie1ayvd50s7brg88mff कुट्टी (फ़िल्म) 0 1464813 6635825 5890895 2026-10-31T09:05:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635825 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = कुट्टी | image = Kutty poster.jpg | caption = | director = मिथरन जवाहर | producer = राजा ईस्वरन<br />टी. मुथुराज | writer = {{unbulleted list|सुकुमार|मिथरन जवाहर}} | based_on = ''आर्य'' (तेलुगू) | starring = {{unbulleted list|[[धनुष (अभिनेता)|धनुष]]|[[श्रिया सरन]]|[[समीर दत्तानी]]}} | music = देवी श्री प्रसाद | cinematography = बालासुब्रमण्यम | editing = कोला भास्कर | studio = जेमिनी फ़िल्म सर्किट | distributor = | released = {{Film date|df=y|2010|1|14}} | runtime = 152 मिनट | country = भारत | language = तमिल | budget = | gross = }} '''कुट्टी''' ({{lang-ta|குட்டி}}) भारतीय तमिल भाषा की रूमानी एक्शन-ड्रामा फ़िल्म है। इसे 2010 में जारी किया गया था। इसका निर्देशन मिथरन जवाहर ने किया है।<ref>{{cite news |title=First Look: Dhanush, Shriya Saran in Kutty |url=http://movies.rediff.com/look/2009/apr/20/dhanush-shriya-saran-in-kutty.htm |accessdate=23 जून 2023 |work=[[रीडिफ.कॉम]] |language=en}}</ref> फ़िल्म में [[धनुष (अभिनेता)|धनुष]], [[श्रिया सरन]], समीर दत्तानी (उनकी पहली तमिल फिल्म में) और राधा रवि ने प्रमुख भूमिका निभाई है। यह फिल्म, [[अल्लू अर्जुन]] अभिनीत तेलुगु फिल्म ''आर्य'' (2004) की रीमेक है।<ref name="Kadhir">{{cite web|year=2008|title=Dhanush's next titled Kadhir|website=[[सिफ़ी]]|access-date=10 फ़रवरी 2009|url=http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14825570|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116032030/http://sify.com/movies/tamil/fullstory.php?id=14825570|url-status=dead|archive-date=16 जनवरी 2009}}</ref> इसमें देवी श्री प्रसाद ने संगीत रचना की है। इस फ़िल्म को 14 जनवरी 2010 को तमिल त्योहार [[पोंगल|थाई पोंगल]] के दिन जारी किया गया था। जबकि हिन्दी में इसे गोल्डमाइंस टेलीफिल्म्स ने ''डेरिंगबाज़ आशिक़'' नाम से डब किया है।<ref>{{cite news |title=हैप्पी बर्थडे धनुष: तमिल ही नहीं हिंदी दर्शकों पर भी चला है ‘थलाइवा’ के दामाद का जादू इन 10 फिल्मों ने बनाया दीवाना |url=https://www.bollywoodlife.com/hi/photos/happy-birthday-dhanush-rajnikanths-son-in-law-ruled-hindi-cine-lovers-with-these-dubbed-films-read-latest-south-news-and-gossips-1662961/1662968/ |accessdate=23 जून 2023 |work=www.bollywoodlife.com |date=28 जुलाई 2020 |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623052050/https://www.bollywoodlife.com/hi/photos/happy-birthday-dhanush-rajnikanths-son-in-law-ruled-hindi-cine-lovers-with-these-dubbed-films-read-latest-south-news-and-gossips-1662961/1662968/ |archive-date=23 जून 2023 |url-status=dead}}</ref> ==कहानी सारांश== [[कन्याकुमारी]] के समुद्र तट पर, गीता ([[श्रिया सरन]]) एक अकेली पड़ी निजी डायरी को देखती है जहाँ वह उसमें लिखी एक कविता का आनंद लेती है। वहां गलती से उसकी एक पायल खो जाती है (वह समुद्र में गिर जाती है)। वह एक व्यक्ति को उसके पीछे कूदते हुए देखती है और उसे लगता है कि वह पानी में डूब के मर गया है। यह घटना उसके सपने में बार-बार आती है और वह इसके लिए खुद को बहुत दोषी महसूस करती है। वर्तमान चेन्नई में, गीता अपने कॉलेज के एक अमीर लड़के, अर्जुन ([[समीर दत्तानी]]) से मिलती है। वह उसे प्रपोज करता है और धमकी देता है कि वह उससे प्यार नहीं करेगी तो वह कॉलेज की छत से कूदकर मर जाएगा। पहले से ही एक व्यक्ति की मौत का कारण होने के लिए दोषी महसूस करते हुए, गीता उसके प्यार को स्वीकार करती है और पूरे कॉलेज के सामने अर्जुन को "आई लव यू" चिल्लाती है। इस सबको कुट्टी ([[धनुष (अभिनेता)|धनुष]]) देखता है। बाद में कुट्टी ने अर्जुन के सामने गीता से अपने प्यार का इजहार किया है जिससे गीता हैरान हो जाती है और अर्जुन नाराज हो जाता है। गीता बार-बार उसके अनुरोध को ठुकरा देती है और उसे अर्जुन के साथ अपने रिश्ते की याद दिलाती है। हालाँकि, कुट्टी उससे कहता है कि यह उसके लिए कोई मुद्दा नहीं है और वह अर्जुन से प्यार करना जारी रख सकती है लेकिन वह उससे प्यार करना कभी बंद नहीं करेगा। अर्जुन उसे रोकने के लिए उससे लड़ता है। लेकिन इसके बजाय कुट्टी उसे चुनौती देता है कि अगर अर्जुन को अपने प्यार पर भरोसा है, तो कोई भी गीता को उससे अलग नहीं करेगा। इसी बीच, अर्जुन ने गीता को अपने पिता (राधा रवि) से मिलवाया और उनसे उनकी शादी को मंजूरी देने को कहा। लेकिन उसके पिता अपनी राजनीतिक महत्वाकांक्षाओं को आगे बढ़ाने के लिए, एक मंत्री की बेटी से उसकी शादी तय कर लेते हैं। इसलिए अर्जुन गीता के साथ भाग जाता है, जिसकी मदद कुट्टी करता है। कुट्टी, अर्जुन और गीता का अर्जुन के पिता के आदमियों द्वारा पीछा किया जाता है। लेकिन वे उन्हें पकड़ने में असमर्थ रहते हैं। बाद में अर्जुन के पिता उनकी शादी के लिए मान जाते हैं। गीता अर्जुन से शादी करने के लिए उसके साथ चली जाती है। अर्जुन और गीता की शादी के दिन, कुट्टी शादी से संबंधित कार्यों की देखभाल के लिए इधर-उधर भटकता है। एक बच्चा जो कुट्टी का दोस्त होता है, गीता को कुट्टी की ओर से एक उपहार देता है। यह उपहार गीता की खोई हुई पायल होती है। कुट्टी वह व्यक्ति होता है जो उसकी पायल लाने के लिए समुद्र में कूद गया था और गीता ने उसे मृत मान लिया था। गीता को अंततः कुट्टी के प्रति अपने प्यार का एहसास होता है। वह अर्जुन के साथ अपनी शादी को अस्वीकार कर देती है और कुट्टी के पास जाती है। वह उसे गले लगाकर उसके प्यार को स्वीकार करती है। == मुख्य कलाकार == * [[धनुष (अभिनेता)|धनुष]] — कुट्टी * [[श्रिया सरन]] — गीतांजलि "गीता" * [[समीर दत्तानी]] — अर्जुन देवनायगम, कॉलेज का उपद्रवी जो अपने पिता के मंत्री होने के कारण लोकप्रिय है * [[राधा रवि]] — देवनायगम, अर्जुन के पिता * [[श्रीनाथ (अभिनेता)|श्रीनाथ]] — अर्जुन का साथी * विंसेंट अशोकन — मुथु * राज्यलक्ष्मी — गीता की मां * [[आरती (अभिनेत्री)|आरती]] — कुट्टी की सबसे अच्छी दोस्त * स्वाति भाटिया — श्रुति, गीता की सहेली ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{IMDb title|1708487|कुट्टी}} [[श्रेणी:तमिल फ़िल्में]] qft20acxaliwjtvkmptlhzixltymy40 अंधे आदमी और एक हाथी 0 1468645 6635801 6434691 2026-10-31T07:35:48Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635801 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Blind_men_and_elephant4.jpg|अंगूठाकार| अंधे आदमी और हाथी, 1907 अमेरिकी चित्रण।]] '''अंधे आदमी और हाथी''' का दृष्टांत अंधे लोगों के एक समूह की कहानी है, जिन्होंने पहले कभी [[हाथी]] नहीं देखा है और जो हाथी को छूकर सीखते हैं और कल्पना करते हैं कि हाथी कैसा होता है। प्रत्येक अंधा व्यक्ति हाथी के शरीर का एक अलग हिस्सा महसूस करता है, लेकिन केवल एक हिस्सा, जैसे कि बाजू या दाँत। फिर वे अपने सीमित अनुभव के आधार पर हाथी का वर्णन करते हैं और हाथी के बारे में उनके विवरण एक दूसरे से भिन्न होते हैं। कुछ संस्करणों में, उन्हें संदेह हो जाता है कि दूसरा व्यक्ति बेईमान है और वे मारपीट पर उतर आते हैं। दृष्टांत का नैतिक यह है कि मनुष्यों में अपने सीमित, व्यक्तिपरक अनुभव के आधार पर पूर्ण सत्य का दावा करने की प्रवृत्ति होती है क्योंकि वे अन्य लोगों के सीमित, व्यक्तिपरक अनुभवों को अनदेखा करते हैं जो समान रूप से सत्य हो सकते हैं। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6M3NSNm6MlkC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Perception|last=E. Bruce Goldstein|publisher=SAGE Publications|year=2010|isbn=978-1-4129-4081-8|page=492}}, '''Quote:''' The ancient Hindu parable of the six blind men and the elephant...."</ref> <ref name="snyder12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12|title=Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives|last=C.R. Snyder|last2=Carol E. Ford|publisher=Springer Science|year=2013|isbn=978-1-4757-9865-4|page=12}}</ref> इस दृष्टान्त की उत्पत्ति प्राचीन [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में हुई, जहाँ से इसका व्यापक प्रसार हुआ। बौद्ध पाठ ''तित्था सुत्त, उदान 6.4, ख़ुद्दाका निकाय'', <ref name="Titthasutta">{{Cite web|url=https://suttacentral.net/ud6.4|title=Ud 6:4 Sectarians (1) (Tittha Sutta)|website=suttacentral.net|access-date=17 December 2021|quote=This site offers a non-sectarian correspondence index of early Buddhist texts in all available language recensions, with multiple translations.}}</ref> में कहानी के शुरुआती संस्करणों में से एक शामिल है। तित्था सुत्त लगभग c. 500 [[आम युग|ईसा पूर्व]], [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] के जीवनकाल के दौरान। <ref name="Ireland2007p9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC|title=Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon|last=John D. Ireland|publisher=Buddhist Publication Society|year=2007|isbn=978-955-24-0164-0|pages=9, 81–84}}</ref> दृष्टांत का एक वैकल्पिक संस्करण दृष्टिहीन पुरुषों का वर्णन करता है, जो अंधेरी रात में एक बड़ी मूर्ति का अनुभव करता है, या आंखों पर पट्टी बांधकर किसी बड़ी वस्तु को महसूस करता है। फिर वे वर्णन करते हैं कि उन्होंने क्या अनुभव किया है। अपने विभिन्न संस्करणों में, यह एक दृष्टांत है जो कई धार्मिक परंपराओं के बीच से गुजरा है और पहली सहस्राब्दी ईस्वी या उससे पहले के [[जैन धर्म|जैन]], [[हिन्दू|हिंदू]] और [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ग्रंथों का हिस्सा है। <ref name="Griffiths2007p46">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7jRKAwAAQBAJ&pg=PA46|title=An Apology for Apologetics: A Study in the Logic of Interreligious Dialogue|last=Paul J. Griffiths|publisher=Wipf and Stock|year=2007|isbn=978-1-55635-731-2|pages=46–47}}</ref> <ref name="Ireland2007p9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC|title=Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon|last=John D. Ireland|publisher=Buddhist Publication Society|year=2007|isbn=978-955-24-0164-0|pages=9, 81–84}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohn_D._Ireland2007">John D. Ireland (2007). [https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC ''Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon'']. Buddhist Publication Society. pp.&nbsp;9, 81–84. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्रोत/978-955-24-0164-0|<bdi>978-955-24-0164-0</bdi>]].</cite></ref> यह कहानी दूसरी सहस्राब्दी [[सूफ़ीवाद|सूफी]] और [[बहाई धर्म|बहाई आस्था]] विद्या में भी दिखाई देती है। यह कहानी बाद में यूरोप में प्रसिद्ध हो गई, 19वीं सदी के अमेरिकी कवि जॉन गॉडफ्रे सैक्स ने एक कविता के रूप में [[wikisource:The Blind Men and the Elephant|अपना संस्करण]] बनाया, जिसमें अंतिम कविता बताई गई कि हाथी भगवान का रूपक है, और विभिन्न अंधे लोग उन धर्मों का प्रतिनिधित्व करते हैं जो इस पर असहमत हैं। कुछ ऐसा जिसे किसी ने भी पूरी तरह से अनुभव नहीं किया है। <ref name="Gardner1995">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lTRorcYPLH0C&pg=PA124|title=Famous Poems from Bygone Days|last=Martin Gardner|date=1 September 1995|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-28623-5|page=124|author-link=Martin Gardner|access-date=25 August 2012}}</ref> यह कहानी वयस्कों और बच्चों के लिए कई किताबों में प्रकाशित की गई है और विभिन्न तरीकों से इसकी व्याख्या की गई है। == दृष्टांत == अंधे आदमी और हाथी के दृष्टांत का प्रारंभिक संस्करण बौद्ध, हिंदू और जैन ग्रंथों में पाया जाता है, क्योंकि वे धारणा की सीमाओं और संपूर्ण संदर्भ के महत्व पर चर्चा करते हैं। इस दृष्टांत में कई भारतीय विविधताएँ हैं, लेकिन मोटे तौर पर यह इस प्रकार है: <ref name="goldstein492">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6M3NSNm6MlkC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Perception|last=E. Bruce Goldstein|publisher=SAGE Publications|year=2010|isbn=978-1-4129-4081-8|page=492}}</ref> <ref name="snyder12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12|title=Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives|last=C.R. Snyder|last2=Carol E. Ford|publisher=Springer Science|year=2013|isbn=978-1-4757-9865-4|page=12}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFC.R._SnyderCarol_E._Ford2013">C.R. Snyder; Carol E. Ford (2013). [https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12 ''Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives'']. Springer Science. p.&nbsp;12. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्रोत/978-1-4757-9865-4|<bdi>978-1-4757-9865-4</bdi>]].</cite></ref> कुछ अंधों ने सुना कि एक अजीब जानवर, जिसे हाथी कहा जाता है, शहर में लाया गया था, लेकिन उनमें से किसी को भी उसके आकार और रूप के बारे में पता नहीं था। जिज्ञासावश उन्होंने कहा: "हमें इसका निरीक्षण करना चाहिए और स्पर्श करके जानना चाहिए, जिसमें हम सक्षम हैं"। इसलिए, उन्होंने इसकी खोज की, और जब उन्हें यह मिल गया तो वे इसके बारे में टटोलने लगे। पहला व्यक्ति, जिसका हाथ सूंड पर पड़ा, बोला, “यह तो मोटे साँप जैसा है। ” दूसरे जिसका हाथ उसके कान तक गया, उसे यह एक तरह का पंखा लग रहा था। एक अन्य व्यक्ति, जिसका हाथ उसके पैर पर था, ने कहा, हाथी पेड़ के तने जैसा एक खंभा है। जिस अंधे आदमी ने उसके किनारे पर अपना हाथ रखा, उसने हाथी से कहा, "यह एक दीवार है"। एक अन्य व्यक्ति जिसने इसकी पूँछ महसूस की, उसने इसे रस्सी के रूप में वर्णित किया। अंतिम ने उसके दाँत को महसूस किया और बताया कि हाथी वह है जो कठोर, चिकना और भाले की तरह होता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूफ़ी साहित्य]] [[श्रेणी:कहानीकारी]] [[श्रेणी:यथार्थता]] [[श्रेणी:फ़ारसी साहित्य]] [[श्रेणी:बोध]] [[श्रेणी:वाचिक परम्परा]] [[श्रेणी:भारतीय साहित्य]] [[श्रेणी:भारत का लोकसाहित्य]] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसा की अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:विश्वास]] qgcmlw5ou33pk2jozifwa1pm2kdezer 6635809 6635801 2026-10-31T07:43:38Z Pkrs1 881654 वर्तनी सुधार 6635809 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} [[चित्र:Blind_men_and_elephant4.jpg|अंगूठाकार| अंधे आदमी और हाथी, 1907 अमेरिकी चित्रण।]] '''अंधे आदमी और हाथी''' का दृष्टांत अंधे लोगों के एक समूह की कहानी है, जिन्होंने पहले कभी [[हाथी]] नहीं देखा है और जो हाथी को छूकर सीखते हैं और कल्पना करते हैं कि हाथी कैसा होता है। प्रत्येक अंधा व्यक्ति हाथी के शरीर का एक अलग हिस्सा महसूस करता है, लेकिन केवल एक हिस्सा, जैसे कि बाजू या दाँत। फिर वे अपने सीमित अनुभव के आधार पर हाथी का वर्णन करते हैं और हाथी के बारे में उनके विवरण एक दूसरे से भिन्न होते हैं। कुछ संस्करणों में, उन्हें संदेह हो जाता है कि दूसरा व्यक्ति बेईमान है और वे मारपीट पर उतर आते हैं। दृष्टांत का नैतिक यह है कि मनुष्यों में अपने सीमित, व्यक्तिपरक अनुभव के आधार पर पूर्ण सत्य का दावा करने की प्रवृत्ति होती है क्योंकि वे अन्य लोगों के सीमित, व्यक्तिपरक अनुभवों को अनदेखा करते हैं जो समान रूप से सत्य हो सकते हैं। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6M3NSNm6MlkC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Perception|last=E. Bruce Goldstein|publisher=SAGE Publications|year=2010|isbn=978-1-4129-4081-8|page=492}}, '''Quote:''' The ancient Hindu parable of the six blind men and the elephant...."</ref> <ref name="snyder12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12|title=Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives|last=C.R. Snyder|last2=Carol E. Ford|publisher=Springer Science|year=2013|isbn=978-1-4757-9865-4|page=12}}</ref> इस दृष्टान्त की उत्पत्ति प्राचीन [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में हुई, जहाँ से इसका व्यापक प्रसार हुआ। बौद्ध पाठ ''तित्था सुत्त, उदान 6.4, ख़ुद्दाका निकाय'', <ref name="Titthasutta">{{Cite web|url=https://suttacentral.net/ud6.4|title=Ud 6:4 Sectarians (1) (Tittha Sutta)|website=suttacentral.net|access-date=17 December 2021|quote=This site offers a non-sectarian correspondence index of early Buddhist texts in all available language recensions, with multiple translations.}}</ref> में कहानी के शुरुआती संस्करणों में से एक शामिल है। तित्था सुत्त लगभग c. 500 [[आम युग|ईसा पूर्व]], [[गौतम बुद्ध|बुद्ध]] के जीवनकाल के दौरान। <ref name="Ireland2007p9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC|title=Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon|last=John D. Ireland|publisher=Buddhist Publication Society|year=2007|isbn=978-955-24-0164-0|pages=9, 81–84}}</ref> दृष्टांत का एक वैकल्पिक संस्करण दृष्टिहीन पुरुषों का वर्णन करता है, जो अंधेरी रात में एक बड़ी मूर्ति का अनुभव करता है, या आंखों पर पट्टी बांधकर किसी बड़ी वस्तु को महसूस करता है। फिर वे वर्णन करते हैं कि उन्होंने क्या अनुभव किया है। अपने विभिन्न संस्करणों में, यह एक दृष्टांत है जो कई धार्मिक परंपराओं के बीच से गुजरा है और पहली सहस्राब्दी ईस्वी या उससे पहले के [[जैन धर्म|जैन]], [[हिन्दू|हिंदू]] और [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] ग्रंथों का हिस्सा है। <ref name="Griffiths2007p46">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7jRKAwAAQBAJ&pg=PA46|title=An Apology for Apologetics: A Study in the Logic of Interreligious Dialogue|last=Paul J. Griffiths|publisher=Wipf and Stock|year=2007|isbn=978-1-55635-731-2|pages=46–47}}</ref> <ref name="Ireland2007p9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC|title=Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon|last=John D. Ireland|publisher=Buddhist Publication Society|year=2007|isbn=978-955-24-0164-0|pages=9, 81–84}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJohn_D._Ireland2007">John D. Ireland (2007). [https://books.google.com/books?id=kIllG8k-OmIC ''Udana and the Itivuttaka: Two Classics from the Pali Canon'']. Buddhist Publication Society. pp.&nbsp;9, 81–84. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्रोत/978-955-24-0164-0|<bdi>978-955-24-0164-0</bdi>]].</cite></ref> यह कहानी दूसरी सहस्राब्दी [[सूफ़ीवाद|सूफी]] और [[बहाई धर्म|बहाई आस्था]] विद्या में भी दिखाई देती है। यह कहानी बाद में यूरोप में प्रसिद्ध हो गई, 19वीं सदी के अमेरिकी कवि जॉन गॉडफ्रे सैक्स ने एक कविता के रूप में [[wikisource:The Blind Men and the Elephant|अपना संस्करण]] बनाया, जिसमें अंतिम कविता बताई गई कि हाथी भगवान का रूपक है, और विभिन्न अंधे लोग उन धर्मों का प्रतिनिधित्व करते हैं जो इस पर असहमत हैं। कुछ ऐसा जिसे किसी ने भी पूरी तरह से अनुभव नहीं किया है। <ref name="Gardner1995">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lTRorcYPLH0C&pg=PA124|title=Famous Poems from Bygone Days|last=Martin Gardner|date=1 September 1995|publisher=Courier Dover Publications|isbn=978-0-486-28623-5|page=124|author-link=Martin Gardner|access-date=25 August 2012}}</ref> यह कहानी वयस्कों और बच्चों के लिए कई किताबों में प्रकाशित की गई है और विभिन्न तरीकों से इसकी व्याख्या की गई है। == दृष्टांत == अंधे आदमी और हाथी के दृष्टांत का प्रारंभिक संस्करण बौद्ध, हिंदू और जैन ग्रंथों में पाया जाता है, क्योंकि वे धारणा की सीमाओं और संपूर्ण संदर्भ के महत्व पर चर्चा करते हैं। इस दृष्टांत में कई भारतीय विविधताएँ हैं, लेकिन मोटे तौर पर यह इस प्रकार है: <ref name="goldstein492">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6M3NSNm6MlkC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Perception|last=E. Bruce Goldstein|publisher=SAGE Publications|year=2010|isbn=978-1-4129-4081-8|page=492}}</ref> <ref name="snyder12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12|title=Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives|last=C.R. Snyder|last2=Carol E. Ford|publisher=Springer Science|year=2013|isbn=978-1-4757-9865-4|page=12}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFC.R._SnyderCarol_E._Ford2013">C.R. Snyder; Carol E. Ford (2013). [https://books.google.com/books?id=Bo7gBwAAQBAJ&pg=PA12 ''Coping with Negative Life Events: Clinical and Social Psychological Perspectives'']. Springer Science. p.&nbsp;12. [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|ISBN]]&nbsp;[[विशेष:पुस्तकस्रोत/978-1-4757-9865-4|<bdi>978-1-4757-9865-4</bdi>]].</cite></ref> कुछ अंधों ने सुना कि एक अजीब जानवर, जिसे हाथी कहा जाता है, शहर में लाया गया था, लेकिन उनमें से किसी को भी उसके आकार और रूप के बारे में पता नहीं था। जिज्ञासावश उन्होंने कहा: "हमें इसका निरीक्षण करना चाहिए और स्पर्श करके जानना चाहिए, जिसमें हम सक्षम हैं"। इसलिए, उन्होंने इसकी खोज की, और जब उन्हें यह मिल गया तो वे इसके बारे में टटोलने लगे। पहला व्यक्ति, जिसका हाथ सूंड पर पड़ा, बोला, “यह तो मोटे साँप जैसा है।” दूसरे जिसका हाथ उसके कान तक गया, उसे यह एक तरह का पंखा लग रहा था। एक अन्य व्यक्ति, जिसका हाथ उसके पैर पर था, ने कहा, हाथी पेड़ के तने जैसा एक खंभा है। जिस अंधे आदमी ने उसके किनारे पर अपना हाथ रखा, उसने हाथी से कहा, "यह एक दीवार है"। एक अन्य व्यक्ति जिसने इसकी पूँछ महसूस की, उसने इसे रस्सी के रूप में वर्णित किया। अंतिम ने उसके दाँत को महसूस किया और बताया कि हाथी वह है जो कठोर, चिकना और भाले की तरह होता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूफ़ी साहित्य]] [[श्रेणी:कहानीकारी]] [[श्रेणी:यथार्थता]] [[श्रेणी:फ़ारसी साहित्य]] [[श्रेणी:बोध]] [[श्रेणी:वाचिक परम्परा]] [[श्रेणी:भारतीय साहित्य]] [[श्रेणी:भारत का लोकसाहित्य]] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसा की अवधारणाएँ]] [[श्रेणी:विश्वास]] 4nyh2m3oofsv8s8v0vy1b2vksmjg1sl अंग्रेजी शिक्षा अधिनियम १८३५ 0 1474697 6635721 6258574 2026-10-31T06:17:58Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635721 wikitext text/x-wiki '''अंग्रेजी शिक्षा अधिनियम 1835''' भारतीय परिषद (इंड्यन कौन्सिल) का एक विधायी अधिनियम था, जिसने भारत में भावी शिक्षा व्यवस्था को बहुत प्रभावित किया। लॉर्ड मैकाले वर्ष 1834 में भारत आया। उसे गवर्नर जनरल की कार्यकारी परिषद के विधि सदस्य के तौर पर नियुक्त किया गया था। उसकी नियुक्ति सार्वजनिक शिक्षा समिति के अध्यक्ष पद पर कर दी गई जिसका कार्य प्राच्यवादी तथा पाश्चात्यवादी शिक्षा-विवाद पर मध्यस्थता करना था। वर्ष 1835 में उसने अपना स्मरण-पत्र (Minute) गवर्नर जनरल की परिषद के समक्ष प्रस्तुत किया जिसे [[लॉर्ड विलियम बैंटिक]] ने स्वीकार करते हुए अंग्रेजी शिक्षा अधिनियम, 1835 पारित किया। मैकाले के स्मरण-पत्र के मुख्य प्रावधान निम्नलिखित थे: * इसके अनुसार पाश्चात्य शिक्षा का समर्थन करते हुए यह प्रावधान किया गया कि सरकार के सीमित संसाधनों का प्रयोग पश्चिमी विज्ञान तथा साहित्य के अंग्रेज़ी में अध्यापन हेतु किया जाए। * सरकार स्कूल तथा कॉलेज स्तर पर शिक्षा का माध्यम अंग्रेज़ी करे तथा इसके विकास के लिये कई प्राथमिक विद्यालयों के स्थान पर कुछ स्कूल तथा कॉलेज खोले जाएँ। * मैकाले ने इसके तहत ‘अधोगामी निस्यन्दन का सिद्धान्त’ (Downward Filtration Theory) दिया जिसके तहत भारत के उच्च तथा मध्यम वर्ग के एक छोटे से हिस्से को शिक्षित करना था ताकि एक ऐसा वर्ग तैयार हो जो रंग और रक्त से भारतीय हो लेकिन विचारों, नैतिकता तथा बुद्धिमत्ता में ब्रिटिश हो। यह वर्ग सरकार तथा आम जनता के मध्य एक कड़ी का कार्य कर सके और इनके माध्यम से उनमें भी पाश्चात्य शिक्षा के प्रति रुचि उत्पन्न हो। इस अधिनियम में तत्कालीन गवर्नर-जनरल लॉर्ड विलियम बेंटिक द्वारा ब्रिटिश संसद द्वारा खर्च की जाने वाली धनराशि को पुनः आवंटित करने को प्रभावी बनाया था। उल्लेखनीय है कि इसके पहले भारत में शिक्षा की पारंपरिक मुस्लिम और हिंदू रीति विद्यमान थी जो तत्कालीन पारंपरिक भाषाओं ([[संस्कृत]] और [[फ़ारसी]]) के माध्यम से दी जाती थी। अंग्रेज सरकार इसके लिये कुछ सीमित सहयोग देती थी। किन्तु इस अधिनियम के आने के बाद शिक्षा की भाषा के रूप में केवल अंग्रेजी माध्यम से पश्चिमी शैली के पाठ्यक्रम पढ़ाने वाले प्रतिष्ठानों का ही समर्थन का प्रावधान था। प्रशासन और उच्च कानून की अदालतों की भाषा के रूप में [[अंग्रेजी]] को बढ़ावा देने वाले अन्य उपाय भी किये गये जिससे अन्ततः अंग्रेजी कुछ विदेशियों द्वार बोली जाने वाली भाषा न रहकर भारत की भाषाओं में से एक बना दी गई। == अंग्रेजी शिक्षा से भारत को लाभ == (१) इसने भारत का परिचय अंग्रेजी भाषा, अंग्रेजी साहित्य और इसके द्वारा पश्चिमी देशों की विचारधारा वैज्ञानिक एवं औद्योगिक विकास, सामाजिक एवं राजनैतिक दर्शन से कराया। (२) भारत की प्राचीन संस्कृति एवं साहित्य का पश्चिमी वैज्ञानिक दृष्टि से अध्ययन किया गया। इस प्रकार भारत में अध्ययन की एक नई पद्धति शुरू हुई। संस्कृत का अध्ययन जिस प्रकार शाला में होता था और आज विश्वविद्यालय में होता है— उसमें भी अध्ययन की पुरानी और नई ते का कुछ अन्तर देखा जा सकता है। (३) मिशनरियों ने भारत की आधुनिक भाषाओं के व्याकरण ग्रन्थ, शब्दकोश आदि तैयार किए और कैइ मामलों में इन भाषाओं में पहली पुस्तकें, पत्रिकाएँ आदि प्रकाशित की। (४) अंग्रेजों ने सार्वजनिक शिक्षा के सहायक साधनों का परिचय कराया जैसे मुद्रणालय, रेडियो, सिनेमा आदि। == ब्रितनी शिक्षा से भारत को हुई हानि == (१) इस काल की शिक्षा योजना ने शिक्षा को नौकरी से जोड़ दिया। अतः लोग शिक्षा को नौकरी ने का साधन भर मानने लगे अतः जिसे नौकरी की आवश्यकता हो वही शिक्षा प्राप्त करने का प्रयास करते देखा गया। (२) नौकरी के लिए केवल अंग्रेजी भाषा का ज्ञान नहीं, बल्कि वैसी शिक्षा आवश्यक मान ली गई जो रुचि, नैतिकता और बुद्धि में अंग्रेज' तैयार करे। अर्थात् यह माना गया कि सरकारी नौकरी के लिए आवश्यक है कि उसकी रुचियाँ, नैतिक आचरण और सोचने-समझने का ढंग अंग्रेजों जैसा हो। इससे भारतीय भाषाओं का तिरस्कार हुआ। (३) इस शिक्षा नीति ने भारत को आर्थिक रूप से क्षीण करके पूर्णतया अपने शिकंजे में लेकर उसे गुलाम बना लिया। (४) इसी काल में मैकाले द्वारा प्रस्तावित शिक्षा नीति की उच्च वर्ग हेतु शिक्षा का प्रस्ताव था। इससे मानवीय अधिकारों के हनन को ही बढ़ावा मिला क्योंकि शिक्षा सबका जन्म से ही अधिकार है इसे किसी विशेष वर्ग तक सीमित नहीं किया जाना चाहिये। (५) मैकाले की शिक्षा नीति द्वारा भारत के मौलिक ज्ञान-विज्ञान, यहाँ की भाषाओं और साहित्य तथा यहाँ की शिक्षा प्रणाली को बहुत क्षति हुई। (६) "शिक्षा नौकरी का माध्यम है" - यह मान्यता इतनी प्रबल हो गई कि शिक्षा के वास्तविक उद्देश्य (व्यक्तित्व का विकास, चरित्र का विकास आदि) हमारे चिन्तन से ही गायब हो गए। (७) शिक्षा द्वारा सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक आदि विभिन्न प्रकार का विकास होना चाहिए पर ब्रिटिश शिक्षा ने न केवल इसकी उपेक्षा की बल्कि शिक्षा को इनसे पृथक् कर दिया। अंग्रेजी शिक्षा प्राप्त व्यक्ति यह नहीं मानता कि सामाजिक विकास करना उसकी भी जिम्मेदारी है। (८) ब्रिटिश शिक्षा ने योजनाविहीन विकास की नींव डाली। उसी का परिणाम है कि स्वतन्त्र भारत में 1967 से पहले भारत की कोई राष्ट्रीय शिक्षा नीति थी ही नहीं। (९) ब्रिटिश शिक्षा ने परीक्षा की एक ऐसी प्रणाली शुरू कर दी जो विद्यार्थी की सम्पूर्ण योग्यता की नहीं, केवल लिख सकने की योग्यता की जाँच करने का दावा करती है। वह भी सृजनात्मक या रचनात्मक लेखन नही पाठ्यपुस्तक से रटी-रटाई सामग्री लिखने की योग्यता देती है। इससे वास्तविक कौशल नहीं प्राप्त किया जा सकता। (१०) इस शिक्ष का मुख्यतः रटने पर बल था, बच्चे के [[व्यक्तित्व विकास|व्यक्तित्व के विकास]] में इसका योगदान कुछ भी नहीं था। (११) यह शिक्षा प्रतियोगिता को बहुत महत्त्व देती है क्योंकि हम हर बच्चे से प्रथम आने की आशा कर बैठते हैं जो कि सम्भव नहीं है। अतः इससे अस्वस्थ प्रतियोगिता व प्रतिद्वन्द्विता को बढ़ावा मिलता है। (१२) इस शिक्षा द्वारा राज्य व शिक्षा का ऐसा सम्बन्ध बनाने का प्रयास किया गया कि आज जनतन्त्र होने के बावजूद शिक्षा हेतु राज्य पर निर्भरता बढ़ती जा रही है। (१३) इस शिक्षा द्वारा ज्ञान-विज्ञान के इतिहास को इस प्रकार प्रचारित किया गया है कि माना ज्ञान-विज्ञान की सारी खोज यूरोपीय देशों में ही हुई। भारत में ज्ञान-विज्ञान का जितना विकास हुआ उसका उल्लेख इसमें नहीं मिलता है। (१४) इस शिक्षा का प्रचार इस रूप में भी किया गया है कि मानो आधुनिक भौतिक उपकरण (बिजली, रेल, रेडियो, टी. वी.) शल्य चिकित्सा के उपकरण, आदि सभी ब्रिटिश शिक्षा के ही देन हैं। (१५) [[वुड का घोषणापत्र|वुड के घोषणा पत्र]] में उच्च शिक्षा स्तर पर केवल अंग्रेजी को ही अनिवार्य किया जाना भी इस शिक्षा नीति की कमी है। (१६) यह शिक्षा धार्मिक असहिष्णुता पर भी बल देती थी क्योंकि इसमें प्रत्येक विद्यालय के पुस्तकालय में [[बाइबल]] की प्रतियाँ रखने व ईसाई भिखारियों को अपने विद्यालयों में धर्म की शिक्षा प्रदान करने की छूट दी गई थी। (१७) नायक-नूरल्ला के अनुसार ब्रिटिश शैक्षिक प्रशासन ने 'राष्ट्रीय शिक्षा पद्धति' का विकास नहीं किया। वे [[व्यापार]] की आड़ में भारत को लूटने आये थे, सुखी व समृद्ध बनाने नहीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==इन्हें भी देखें== *[[भारतीय शिक्षा का इतिहास]] *[[प्राचीन भारतीय शिक्षा]] [[श्रेणी:भारत में शिक्षा का इतिहास]] rcyid1v28l3u0ftu81649sw47nyfe05 एक मुट्ठी आसमान (टीवी श्रृंखला) 0 1477508 6635668 6077479 2026-10-30T22:48:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635668 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | genre = [[नाटक]] | creator = [[डीजेएस ए क्रिएटिव यूनिट]] | writer = सत्यम त्रिपाठी <br> शिल्पा चौबे <br> सुशील चौबे <br>[[धीरज सरना]]<br> दामिनी कंवल शेट्टी | director = हेमन्त प्रभु <br> [[अभिमन्यु चौहान]] राजेश शर्मा | starring = [[रचना पारुलकर]] <br> [[आशा नेगी]] <br> [[आशीष चौधरी]] <br> [[शिल्पा शिरोडकर]] <br> शिरीना संब्याल | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = 1 | num_episodes = <!--figure has been contested. do not add without providing a reliably published source.--> | producer = [[टोनी सिंह (निर्देशक)|टोनी सिंह]] <br> दीया सिंह | location = | editor = [[संतोष सिंह]] <br> प्रदीप सिंह | camera = [[मल्टी कैमरा]] | runtime = 25 मिनट | company = [[डीजेएस ए क्रिएटिव यूनिट]] | network = [[जी टीवी]] | picture_format = [[576आई]] <br> [[1080आई]] ([[एचडीटीवी]]) | first_aired = {{start date|2013|08|26}} | last_aired = {{end date|2014|09|12}} }} '''''एक मुट्ठी आसमान''''' एक भारतीय पारिवारिक ड्रामा [[दूरदर्शन|टेलीविजन]] शो है। नेहा पांडे कास्टिंग की प्रभारी थीं<ref>{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Neha-Pandey-Simplicity-was-my-brief-for-casting-actors-inthis-movie/articleshow/48514847.cms|title=Neha Pandey simplicity was my brief for casting actors|last=TOI|website=www.timesofindia.indiatimes.com}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-06/news/44862762_1_tv-soap-tv-show-tv-actors|title=Actor returns to television after delivering a Bollywood hit|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=26 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209192624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-06/news/44862762_1_tv-soap-tv-show-tv-actors|archive-date=9 December 2013}}</ref> यह [[ज़ी टीवी]] पर प्रसारित हुआ। इसकी जगह [[बंधन... सारी उमर हमें संग रहना हैं|बंधन]] ने ले ली।<ref>{{Cite web|url=https://www.fuzionproductions.com/zee-tvs-bandhan-replace-ek-mutthi-aasmaan/|title=Zee TV's Bandhan To Replace Ek Mutthi Aasmaan - Fuzion Productions|last=Rahmina|date=2014-09-02|website=www.fuzionproductions.com|language=en-US|access-date=2022-12-31|archive-date=31 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221231164952/https://www.fuzionproductions.com/zee-tvs-bandhan-replace-ek-mutthi-aasmaan/|url-status=dead}}</ref> == कहानी की समीक्षा == ''एक मुट्ठी आसमान कल्पना'' "कालपी" जाधव और राघव सिंघानिया की कहानी है, क्योंकि उनके रास्ते आत्म सुधार की यात्रा पर निकलते हैं। कालपी एक नौकरानी, कमला जाधव, और एक मिल कार्यकर्ता, विट्ठल जाधव (मोहित दग्गा) की बेटी है। उसकी माँ का सपना मध्यम वर्ग का हिस्सा बनने का है इसलिए वह अथक परिश्रम करती है। कल्पना निस्वार्थ रूप से अपनी मां से प्यार करती है, लेकिन उसके प्यार और ध्यान से वंचित है क्योंकि कमला हमेशा अपने नियोक्ताओं के परिवार के सदस्यों, ज्यादातर पाखी कपूर (शिरीना सिंह) की देखभाल में व्यस्त रहती है। == कलाकार == * [[रचना पारुलकर]] / [[आशा नेगी]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Asha-Negi-enters-Ek-Mutthi-Aasman/articleshow/39409337.cms|title=Asha Negi enters Ek Mutthi Aasman - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ek-mutthi-aasmaan-asha-negi-bags-the-new-lead-role-377751/|title=Ek Mutthi Aasmaan: Asha Negi bags the new lead role {{!}} Bollywood Life|date=2014-07-24|website=www.bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818081255/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/ek-mutthi-aasmaan-asha-negi-bags-the-new-lead-role-377751/|archive-date=18 अगस्त 2023|url-status=dead}}</ref> कल्पना राघव सिंघानिया "कालपी", राघव की पत्नी और बचपन की दोस्त के रूप में ** [[महनाज़ मान]] युवा कालपी के रूप में * कल्पना के पति और बचपन के दोस्त राघव सिंघानिया के रूप में [[आशीष चौधरी]]<ref>{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-a-chopper-entry-for-ashish-chowdhry-1928153|title=A chopper entry for Ashish Chowdhry|work=[[डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस]]|access-date=26 November 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ibnlive.in.com/news/ashish-chowdhry-gets-bollywood-offers-as-he-gears-up-for-a-tv-show/417372-44.html|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|website=News18|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102002532/http://ibnlive.in.com/news/ashish-chowdhry-gets-bollywood-offers-as-he-gears-up-for-a-tv-show/417372-44.html|archive-date=2014-01-02|access-date=2019-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/television/news/2013/ek-mutthi-aasman-brings-ashish-chowdhry-back-tv-118007.html|title=Ek Mutthi Aasman Brings Ashish Chowdhry Back To TV|date=2013-08-23|website=Filmibeat|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> ** युवा राघव के रूप में यतिन मेहता * कालपी की मां कमला विट्ठल जाधव के रूप में [[शिल्पा शिरोडकर|शिल्पा शिरोधकर]]<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/ek-muthi-aasman-is-new-beginning-for-me-shilpa-shirodkar/1148665|title=Ek Muthi Aasman is new beginning for me: Shilpa Shirodkar - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2019-07-27}}</ref> * कालपी के पिता विट्ठल जाधव के रूप में [[मोहित डागा]]<ref>{{Cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/whoever-sees-my-emotional-scenes-ek-mutthi-aasmaan-will-never-neglect-me-actor-mohit|title=Whoever sees my emotional scenes in Ek Mutthi Aasmaan will never neglect me as an actor – Mohit Dagga|last=Team|first=Tellychakkar|website=Tellychakkar.com|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://zeeworldmovies.com/reach-for-the-stars/happy-birthday-to-mohit-dagga-popuarly-known-as-vitthal-jadhav/|title=Happy birthday to Mohit Dagga popuarly known as "Vitthal Jadhav"|date=2017-08-12|website=ZEE WORLD INTERNATIONAL|language=en-GB|access-date=2019-07-27|archive-date=27 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727081405/http://zeeworldmovies.com/reach-for-the-stars/happy-birthday-to-mohit-dagga-popuarly-known-as-vitthal-jadhav/|url-status=dead}}</ref> * पाखी कपूर के रूप में शिरीना संब्याल<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shirina-inspired-from-urmila-matondkar-for-tv-role-369412/|title=Shirina inspired from Urmila Matondkar for TV role {{!}} Bollywood Life|date=2014-07-07|website=www.bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230818081324/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/shirina-inspired-from-urmila-matondkar-for-tv-role-369412/|archive-date=18 अगस्त 2023|url-status=dead}}</ref> ** युवा पाखी के रूप में [[अवनीत कौर]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Avneet-Kaur-Jasmine-Avasia-in-Ek-Mutthi-Aasman/articleshow/21934076.cms|title=Avneet Kaur & Jasmine Avasia in Ek Mutthi Aasman - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/the-little-telly-star/story-0dLkwG4RC05aYWRJ7S1TXN.html|title=The little telly star|date=2013-08-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> * पाखी के पिता साहिल कपूर के रूप में आशीष नैय्यर * तुहिना वोहरा, पाखी की माँ, नीतू कपूर के रूप में * गौरी सिंघानिया, राघव की मां के रूप में [[ज्योति गौबा]]<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jyoti-Gauba-in-Ek-Muthhi-Aasmaan/articleshow/31960705.cms|title=Jyoti Gauba in Ek Muthhi Aasmaan - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> * कालपी के भाई पाख्या जाधव के रूप में सिद्धांत अग्रवाल * [[सुमन शशिकांत]] मंदा ताई के रूप में * प्रेम कपूर, पाखी के भाई के रूप में नीरज मालवीय<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Zee-TV-Neeraj-Malviya-Ek-Mutthi-Aasmaan-Ek-Hazaaron-Mein-Meri-Behna-Hai/articleshow/26208138.cms|title=Neeraj Malviya to enter Ek Mutthi Aasmaan? - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> * रज्जी कपूर के रूप में जैस्मीन अवसिया<ref name=":0" /> * समर "सैमी" रायज़ादा के रूप में [[ईशान सिंह मन्हास]], राघव के दोस्त और बिजनेस पार्टनर * सुहाना दीवान के रूप में [[आशा नेगी]] * सुहाना के भाई धीरज धवन के रूप में सिराज मुस्तफा खान * माया के रूप में [[काजल पिसल]] * कविता दीवान के रूप में [[श्वेता गौतम]] * संजय दीवान के रूप में रोहित सागर * कुणाल वर्मा आर्यन के रूप में, सुहाना की प्रेमिका<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Kunal-Verma-is-Aasha-Negis-new-love-in-Ek-Mutthi-Aasman/articleshow/40052927.cms|title=Kunal Verma is Aasha Negi's new love in Ek Mutthi Aasman - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-07-27}}</ref> * अहमद हरहश राघव दीवान के रूप में == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|http://www.zeetv.com/shows/ek-muthi-asmaan}} [[श्रेणी:ज़ी टीवी के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] bvzv6us6elwwic7zhntbpvrrxhy0mac अंताक्षरी (टीवी श्रृंखला) 0 1479133 6635787 5937387 2026-10-31T07:27:05Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635787 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | caption = | creator = गजेंद्र सिंह | director = गजेन्द्र सिंह | starring = {{unbulleted list|[[अन्नू कपूर]]|पल्लवी जोशी|सुनील पाल|हिमानी कपूर|रेणुका शहाणे|सोनू निगम}} | open_theme = | country = भारत | num_seasons = 15 | runtime = लगभग 52 मिनट | network = [[जी टीवी]] | picture_format = [[480आई]] | first_aired = {{start date|1993|09|10}} | last_aired = {{end date|2007|07|06}} }} '''''टाइटन अंताक्षरी''''', '''''जिसे अंताक्षरी''''', '''''क्लोज-अप अंताक्षरी''''', '''''सैनसुई अंताक्षरी''''', '''''फेयर-डील अंताक्षरी''''' और '''''टाइटन अंताक्षरी- वर्ल्ड चैंपियंस के नाम से भी जाना जाता है''''' एक भारतीय संगीत गेम शो है जो हर शुक्रवार को [[ज़ी टीवी]] पर प्रसारित होता है। इस शो को पहले ''सैनसुई अंताक्षरी'' कहा जाता था और उस कार्यक्रम की मेजबानी 1994 से 2005 तक पल्लवी जोशी और [[अन्नू कपूर]] ने की थी। टाइटन अंताक्षरी की मेजबानी अब हिमानी कपूर और सुनील पाल द्वारा की जाती है और यह ''सैनसुई अंताक्षरी'' से बिल्कुल अलग प्रारूप में है। दूसरे सीज़न के दौरान, इसमें सा रे गा मा पा लिटिल चैंप्स के तीन फाइनलिस्ट, समीर, संचिता और दिवाकर को शो के "आदर्श" के रूप में दिखाया गया था। "एलान-ए-जंग" के पिछले आदर्श थे बानी <small>के परवाने</small>, विद्या <small>के मस्ताने</small> और सलोनी <small>के दीवाने</small>। वर्तमान में, शो अपने तीसरे सीज़न में है और वे "इंटरकॉलेजिएट चैम्पियनशिप" प्रतियोगिता कर रहे हैं। == कलाकार == '''''सैनसुई अंताक्षरी''''' * [[अन्नू कपूर]] - होस्ट (1994-2005) * [[राजेशवरी सचदेव|राजेश्वरी सचदेव]] - सह-मेज़बान (1994-2001) * [[पल्लवी जोशी]] - सह-मेज़बान (2001-2005) '''''क्लोज अप अंताक्षरी''''' * [[राहुल वैद्य]] - प्रतियोगी '''''टाइटन अंताक्षरी''''' * [[सुनील पाल]] - होस्ट (सीजन 1) * [[हिमानी कपूर]] - होस्ट * [[करण ओबेरॉय]] - होस्ट (सीजन 2) * [[मोहक मीट]] - प्रतिभागी '''''रीलेवल अंताक्षरी 2022''''' * हाल ही में मार्च में खबर आई थी कि जी टीवी का ये पॉपुलर रियलिटी शो दोबारा वापसी करने जा रहा है, इस शो को सिंगर [[सोनू निगम]] और एक्ट्रेस [[रेणुका शहाणे]] होस्ट करेंगे, इस सीजन ''को रीलेवल बाय अनएकेडमी'' स्पॉन्सर करेगा और ये शो होगा इसी साल सितंबर महीने में लॉन्च किया गया था। == प्रायोजक == * '''क्लोज़-अप टूथपेस्ट''' (1993-1994, 1996-2000) * '''फ़ेयर-डील फ़र्निचर''' (1995) * '''सैंसुई इलेक्ट्रॉनिक्स''' (2003-2005) * '''टाइटन घड़ियाँ''' (2006-2007) == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|0389573|Antakshari}} [[श्रेणी:भारतीय गेम शो]] [[श्रेणी:ज़ी टीवी के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय वास्तविकता टेलीविजन श्रृंखला]] cnyww3pm218xh3j8x9pkmi66sve65s3 चंद्र लैंडर 0 1479457 6635608 5938774 2026-10-30T15:45:34Z शहज़ाद ख़ाँन 956782 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|1 */ 6635608 wikitext text/x-wiki [[File:Apollo 11 Lunar Module Eagle in landing configuration in lunar orbit from the Command and Service Module Columbia.jpg|thumb|upright=1.3|अपोलो लूनर मॉड्यूल-5 '']] '''चंद्र लैंडर''' एक [[अंतरिक्ष यान]] है जिसे चंद्रमा की सतह पर उतरने के लिए डिज़ाइन किया गया है। 2021 तक, अपोलो लूनर मॉड्यूल एकमात्र चंद्र लैंडर है जिसका उपयोग मानव अंतरिक्ष उड़ान में किया गया है, जिसने संयुक्त राज्य अमेरिका के अपोलो कार्यक्रम के दौरान 1969 से 1972 तक छह चंद्र लैंडिंग पूरी की। कई रोबोटिक लैंडर सतह पर पहुंच गए हैं, और कुछ ने नमूने पृथ्वी पर लौटा दिए हैं। इन लैंडरों के लिए डिज़ाइन आवश्यकताएं पेलोड, उड़ान दर, प्रणोदक आवश्यकताओं और कॉन्फ़िगरेशन बाधाओं द्वारा लगाए गए कारकों पर निर्भर करती हैं।<ref>[https://space.nss.org/media/Lunar-Bases-conference-2-113-Lander-Stage-Requirements.pdf Lunar Lander Stage Requirements Based on the Civil Needs Data Base] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211001045958/https://space.nss.org/wp-content/uploads/Lunar-Bases-conference-2-113-Lander-Stage-Requirements.pdf |date=2021-10-01 }} (PDF). John A. Mulqueen. NASA Marshall Space Flight Center. 1993.</ref> अन्य महत्वपूर्ण डिज़ाइन कारकों में समग्र ऊर्जा आवश्यकताएं, मिशन अवधि, चंद्र सतह पर मिशन संचालन का प्रकार और चालक दल के लिए जीवन समर्थन प्रणाली शामिल हैं। अपेक्षाकृत उच्च गुरुत्वाकर्षण (सभी ज्ञात क्षुद्रग्रहों से अधिक, लेकिन सभी सौर मंडल के ग्रहों से कम) और चंद्र वातावरण की कमी एयरोब्रेकिंग के उपयोग को नकार देती है, इसलिए एक लैंडर को गति कम करने और नरम लैंडिंग प्राप्त करने के लिए प्रणोदन का उपयोग करना चाहिए। ==सन्दर्भ== dz6j6plaq6hect8l5vcptccc7rxnulu अश्विनी कुमार दत्त 0 1487747 6635567 6476500 2026-10-30T12:53:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635567 wikitext text/x-wiki  {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=अश्विनीकुमार दत्त|image=Ashwini Kumar Dutta.jpg|image_size=200px|caption=अश्विनी कुमार दत्त|birth_date={{Birth date|1856|1|25|df=yes}}|birth_place=[[Batajor]], [[Barisal district]], [[baMgaalal]]<ref name="banglapedia"/>|death_date={{Death date and age|1923|11|7|1856|1|25|df=yes}}|death_place=[[kolakaataa]]|nationality=bhaaratiiya|occupation=शिक्षाविद्, परोपकारी|parents=[[ब्रजमोहन दत्त]]}} '''अश्विनी कुमार दत्त''' (25 जनवरी 1856 - 7 नवम्बर 1923) बंगाल के एक [[शिक्षा|शिक्षाविद्]], परोपकारी, समाज सुधारक और देशभक्त थे <ref name="banglapedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Khan|first=BR|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=2012|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Datta, Aswini Kumar|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Datta,_Aswini_Kumar}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite book|title=History of Bangladesh, 1704–1971, Vol. 1|last=Hussain|first=Aklam|publisher=Asiatic Society of Bangladesh|year=1997|isbn=978-984-512-337-2|page=559}}</ref> <ref name="samsad">{{Cite book|title=Samsad Bangali Charitabhidhan|publisher=Sahitya Samsad|year=1988|isbn=81-86806-98-9|editor-last=Sengupta|editor-first=Subodh Chandra|location=Kolkata|pages=38–39}}</ref> जिन्होंने [[स्वदेशी आन्दोलन]] में महत्वपूर्ण भूमिका निभायी। उनकी कोई संतान नहीं थी और उन्होंने अपने क्षेत्र के स्कूल जाने वाले सभी बच्चों की शिक्षा की जिम्मेदारी अपने ऊपर ले ली थी। इसके साथ ही शिक्षा के प्रसार के लिए कुछ विद्यालय भी स्थापित किए। == प्रारंभिक जीवन == अश्विनी कुमार दत्त का जन्म 25 जनवरी 1856 को [[बंगाल प्रेसीडेंसी|बंगाल]] के [[बरिशाल|बारिसल]] जिले के बटाजोर गांव में एक समृद्ध उच्च वर्गीय [[बंगाली हिन्दू|बंगाली हिंदू]] [[कायस्थ]] [[भारद्वाज ऋषि|भारद्वाज]] वंश के दत्त परिवार में हुआ था। उनका गाँव अब [[बांग्लादेश]] में है। वे बल्ली के दत्त परिवार की एक शाखा हैं। उनके पिता ब्रजमोहन दत्ता एक मुंसिफ और डिप्टी कलेक्टर थे जो बाद में जिला न्यायाधीश बने। अश्विनी कुमार ने 1870 में [[रंगपुर, बांग्लादेश|रंगपुर]] से प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण की और [[प्रेसिडेन्सी विश्वविद्यालय|हिंदू कॉलेज]] से एफए की पढ़ाई पूरी की। कानून की पढ़ाई करने के लिए वे [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] गये। उसके बाद, वह वापस बंगाल आ गए और कृष्णानगर गवर्नमेंट कॉलेज से एमए और बीएल की पढ़ाई पूरी की। == सामाजिक एवं शैक्षिक कार्य == अश्विनी कुमार दत्त ने 1878 में कृष्णनगर कॉलेजिएट स्कूल में एक शिक्षक के रूप में अपना करियर शुरू किया। अगले वर्ष, वह [[श्रीरामपुर, पश्चिम बंगाल|श्रीरामपुर]] के चातरा नंदलाल इंस्टीट्यूशन में शामिल हो गए और सात महीने तक स्कूल के हेडमास्टर के रूप में कार्य किया। 1880 में उन्हें [[बरिशाल]] में बार में बुलाया गया। उन्होंने एक आकर्षक व्यवसाय स्थापित किया और अपनी कमाई परोपकारी गतिविधियों में खर्च की। बरिशाल के तत्कालीन मजिस्ट्रेट [[रमेशचन्द्र दत्त|रमेश चंद्र दत्त]] के सुझाव पर, उन्होंने 27 जून 1884 को अपने पिता की याद में [[ब्रजमोहन स्कूल]] की स्थापना की। अश्विनी कुमार दत्त को 1886 में कोलकाता में आयोजित [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के दूसरे सत्र में एक प्रतिनिधि के रूप में चुना गया था। उन्होंने 1887 में बरिशाल में जिला बोर्ड की स्थापना की पहल की। उन्होंने उसी वर्ष ''बाकरगंज हितैषिणी सभा'' और एक बालिका विद्यालय की स्थापना की। उस वर्ष उन्होंने [[चेन्नई]] में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के तीसरे सत्र में भाग लिया और विधान परिषद में सुधारों की आवश्यकता पर बल दिया। 1888 में उन्हें बरिशाल नगर पालिका का उपाध्यक्ष नियुक्त किया गया। 1889 में, उन्होंने दूसरे स्तर के कॉलेज के रूप में ब्रोजोमोहन कॉलेज की स्थापना की। उन्होंने 25 वर्षों तक कॉलेज में अंग्रेजी के मानद व्याख्याता के रूप में कार्य किया। 1897 में उन्हें बरिशाल नगर पालिका का अध्यक्ष नियुक्त किया गया। 1898 में, उन्हें उस समिति में चुना गया जिसे कांग्रेस का संविधान बनाने का अधिकार दिया गया था। बंगाल के विभाजन से व्यथित होकर वे [[स्वदेशी आन्दोलन]] की ओर आकर्षित हुए। उन्होंने स्वदेशी उत्पादों की खपत को बढ़ावा देने और विदेशी वस्तुओं के बहिष्कार के लिए '''स्वदेश बान्धब समिति''' की स्थापना की। जब सूरत अधिवेशन में नरमपंथियों और उग्रवादियों के रास्ते अलग हो गए, तो उन्होंने दोनों समूहों के बीच सुलह का प्रयास किया। 1908 में नवगठित [[पूर्वी बंगाल और असम]] की सरकार ने स्वदेश बान्धब समिति पर प्रतिबंध लगा दिया और उन्हें [[संयुक्त प्रांत]] में निर्वासित कर दिया, जहां उन्हें [[लखनऊ]] जेल में रखा गया। 1910 में अपनी रिहाई के बाद, उन्होंने ब्रोजोमोहन स्कूल और ब्रोजोमोहन कॉलेज को बनाए रखने पर ध्यान केंद्रित किया। उनके पास सरकारी सहायता स्वीकार करने के अलावा कोई रास्ता नहीं था। 1912 में उन्हें स्कूल और कॉलेज का प्रबंधन दो अलग-अलग ट्रस्टी परिषदों को सौंपने के लिए मजबूर किया गया। 1918 में उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के [[मुम्बई|बम्बई]] अधिवेशन में भाग लिया। 1919 के बरिशाल चक्रवात के बाद उन्होंने सक्रिय रूप से राहत कार्य चलाया। 1921 में भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के [[कोलकाता]] अधिवेशन में उन्होंने अहिंसक असहयोग आंदोलन को बढ़ावा दिया। महान नेता के प्रति सम्मान दिखाने के लिए [[मोहनदास गांधी]] उस वर्ष बरिशाल पहुंचे। 1922 में वह असम के चाय बागानों के श्रमिकों पर अत्याचार के विरोध में असम बंगाल रेलवे और स्टीमर कंपनी के हड़ताली श्रमिकों में शामिल हो गए। == प्रमुख कार्य == ब्रजमोहन कॉलेज की स्थापना अश्विनी कुमार दत्त ने की थी जिसका नाम उनके पिता के नाम पर था। * 1884 में ‘व्रजमोहन स्कूल’ की स्थापना की। इसका नाम उनके पिता के नाम पर था। * 1886 में भ्रष्टाचार के खिलाफ संघर्ष हेतु ‘पीपल्स एसोसिएशन’ की स्थापना की। * 1887 में उनके प्रयास से बारीसाल डिस्ट्रिक्ट बोर्ड की स्थापना हुई। * 1887 में महिला शिक्षा के प्रसार के लिए ‘बखरगंज हितैषिणी सभा’ और एक बालिका विद्यालय की स्थापना की। * 1889 में व्रजमोहन कॉलेज की स्थापना। (अश्विनी भवन को तोड़ने के बाद नाइट कॉलेज की स्थापना हुई, जिसे बाद में वर्तमान बारीसाल कॉलेज नाम दिया गया। ) * १९०५ : स्वदेश बान्धब समिति की स्थापना == रचित ग्रन्थ == उन्होंने धर्म, दर्शन और देशभक्ति पर [[बंगाली भाषा|बंगाली]] में कई पुस्तकों की रचना की जिनमें से कुछ प्रसिद्ध पुस्तकें ये हैं- * भक्तियोग * कर्मयोग * प्रेम * दुर्गोत्सवतत्त्व * आत्मप्रतिष्ठा * भारतगीति ==इन्हें भी देखें== *[[स्वदेशी आन्दोलन]] == संदर्भ == [[श्रेणी:भारत के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:भारतीय सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:भारतीय परोपकारी]] [[श्रेणी:१९२३ में निधन]] [[श्रेणी:1856 में जन्मे लोग]] irhargai3rs4znj19t9tohegnolnsq3 आला हजरत 0 1490161 6635631 6487844 2026-10-30T16:41:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635631 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक पत्रिका|title=आला हज़रत|editor=अहसन रज़ा ख़ान|founded=1960|country=भारत|website={{official|https://www.ala-hazrat.com/readmagazine.html}}}} '''आला हज़रत''' या माहनामा '''आला हज़रत''' एक मासिक पत्रिका है, जो भारत के [[उत्तर प्रदेश]] के बरेली शहर में स्थित [[दरगाह-ए-अला हज़रत|बरेली शरीफ दरगाह]] से प्रकाशित होती है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fyvsDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT286&dq=ala+hazrat+mahnama&hl=en|title=Scholars of Faith: South Asian Muslim Women and the Embodiment of Religious Knowledge|last=Sanyal|first=Usha|date=2020-06-12|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-909989-4|language=en}}</ref> इसकी शुरुआत इब्राहिम रज़ा खान ने [[बरेलवी|बरेलवी सुन्नी आंदोलन]] की शिक्षाओं के प्रचार-प्रसार के लिए 1960 में [[इमाम अहमद रज़ा|अहमद रज़ा खान बरेलवी]] के नाम से की थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/bareilly/after-udaipur-incident-fatwa-of-sunni-religious-leader-ala-hazrat-was-published-in-mahnama-of-dargah|title=Udaipur Murder Case: किसी का भी कत्ल करना नाजायज, चाहे गुस्ताख-ए-रसूल क्यों न हो, माहनामा में सुन्नी धर्मगुरु का फतवा|date=|work=Amar Ujala अमर उजाला|access-date=2023-08-17|language=hi|trans-title=Sunni religious leader's fatwa in Mahanama (monthly magazine): It is impermissible to kill anyone, even Gustakh-e-Rasool (blasphemer)}}</ref> पत्रिका आज भी प्रचलन में है। {{As of|2023}}, मुख्य संपादक सुभान रज़ा खान ("सुब्हानी मियां") हैं और मोहम्मद अहसान रज़ा खान क़ादरी संपादक हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.ala-hazrat.com/readmagazine.html|title=Welcome to Official Website of Dargah Alahazrat|date=|publisher=Ala-hazrat.com|access-date=7 September 2023}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NVnVOGluM3UC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA180&dq=ala+hazrat+mahnama&hl=en|title=Madrasas in South Asia: Teaching Terror?|last=Malik|first=Jamal|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-10763-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vvmSEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA34&dq=ala+hazrat+mahnama&hl=en|title=Sawaneh Tajushshariah|last=Raza|first=Yunus|publisher=Abde Mustafa Official|language=ur|translator-last=Armaan Manjothi Noori|id=(in the Urdu language, in roman script)}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aliah.ac.in/department/cms-page.php?key=central-library&page_key=magazines-newspapers|title=Magazines & Newspapers: List of Print Magazines, Periodicals Subscribed for 2019–2020|website=Aliah University Library Systems|access-date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817111543/https://www.aliah.ac.in/department/cms-page.php?key=central-library&page_key=magazines-newspapers|archive-date=17 अगस्त 2023|url-status=dead}}</ref> == यह सभी देखें == * इस्लाम में पैगंबर मुहम्मद * [[सुन्नी इस्लाम]] == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == अग्रिम पठन == * Ala Hazrat पत्रिका के चयनित अंक: ** ** ** [[श्रेणी:उर्दू पत्रिकाएँ]] 6ol8j2e4ehycxme6dzlj53f3zpmv1gh इब्राहीम खान द्वितीय 0 1503053 6635656 6029287 2026-10-30T18:46:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635656 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = इब्राहीम खान द्वितीय | father = [[आली मर्दन खान]] | children = वजीर इब्राहीम खान | predecessor = [[शाइस्ता खान ]] | successor = [[अज़ीम-उस-शान]] | death_date = १७०१ | office = २८वीं [[बंगाल सुबह|बंगाल]] का [[सूबेदार]] | termstart = १६८९ | termend = १६९७ }} '''इब्राहिम खान''' '''द्वितीय''' ( {{भाषा-फ़ारसी|{{Nastaliq| ابراهیم خان ای}}}} </link> )( ''शासनकाल:'' १६८९-१६९७; मृत्यु १७०१) सम्राट [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] के शासनकाल के दौरान [[बंगाल]] के सूबेदार थे। उनका एकमात्र बच्चा वज़ीर इब्राहिम खान (१६५४-१७१३) नामक पुत्र था और वह सम्राट [[जहांदार शाह]] का दीवान था। [[फ़र्रुख़ सियर|फर्रुखसियर]] के आदेश पर जहांदार शाह की हत्या कर दी गई। == प्रारंभिक जीवन == वह अली मर्दन खान के सबसे बड़े बेटे थे। अली मर्दन [[कुर्द लोग|कुर्द]] मूल के एक कुलीन व्यक्ति थे। <ref name="bpedia">{{Cite book|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|last=Chatterjee|first=Anjali|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=२०१२|editor-last=Islam|editor-first=Sirajul|editor-link=Sirajul Islam|edition=Second|chapter=Ibrahim Khan|editor-last2=Jamal|editor-first2=Ahmed A.|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ibrahim_Khan|archive-url=https://web.archive.org/web/20160219205021/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Ibrahim_Khan|archive-date=19 फ़रवरी 2016|access-date=27 दिसंबर 2023|url-status=dead}}</ref> [[बंगाल]] के गवर्नर पद से पहले, इब्राहिम खान ने [[कश्मीर]], [[लाहौर]] और [[बिहार]] के [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल]] सूबेदार के रूप में कार्य किया। <ref name="bpedia" /> उनका एक बेटा था जिसका नाम ज़बरदस्त खान था। <ref name="bpedia" /> == शासन == उनका शासनकाल १६८९-१६९७ तक थ। उनके शासनकाल के दौरान, [[अंग्रेज़|अंग्रेजी]] और [[फ्रेंच]] व्यापारियों को बंगाल में व्यापार जारी रखने के लिए कई ''फ़रमान'' दिए गए थे। १६९५-१६९६ के दौरान, वह [[चन्द्रकोणा|चंद्रकोणा]] जमींदार शोभा सिंह के विद्रोह को दबाने में विफल रहे। बाद में १६९७ में, इब्राहिम खान की जगह बादशाह [[औरंगज़ेब|औरंगजेब]] के पोते, प्रिंस अजीम-उस-शान ने ले ली। == यह सभी देखें == * बंगाल के शासकों की सूची * [[बंगाल का इतिहास]] * [[बांग्लादेश का इतिहास]] * [[भारत का इतिहास]] == संदर्भ == {{Reflist}}{{S-start}} {{succession box|before=[[खान जहां बहादुर]]|title=बंगाल सूबेदार|years=१६८९-१६९७|after=[[अज़ीम-उस-शान]]}} {{s-end}} ktnn4571rj6yuz3828bgzuy85o351n5 अंबरनाथ यूनाइटेड अटलांटा एफसी 0 1509515 6635803 6070953 2026-10-31T07:36:55Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635803 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size:90%; width:25em; text-align:center" ! colspan="2" style="font-size:120%; background-color:#2B55DB; color:#FFFFFF; border:1px solid #000000; text-align:center" |अंबरनाथ यूनाइटेड अटलांटा एफसी के विभाग |- ![[चित्र:Football_pictogram.svg|30x30पिक्सेल]] ![[चित्र:Football_pictogram.svg|30x30पिक्सेल]] |- ! फ़ुटबॉल (पुरुष) ! फुटबॉल (महिला) |} '''अंबरनाथ यूनाइटेड-अटलांटा फुटबॉल क्लब''', [[मुम्बई|मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] में स्थित दो क्लबों '''अंबरनाथ यूनाइटेड एफसी''' और '''अटलांटा एफसी''' का विलय था, जो एमएफए एलीट डिवीजन में प्रतिस्पर्धा करता था। <ref>{{Cite web|url=https://theawayend.co/mfa-elite-division/|title=MFA ELITE CORPORATE LEAGUE 2023|website=theaway.co|publisher=The Away End|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709052003/https://theawayend.co/mfa-elite-division/|archive-date=9 July 2023|access-date=9 June 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://footballmfa.com/table/mfa-elite-corporate-league/|title=MFA ELITE CORPORATE LEAGUE 2022|website=footballmfa.com|publisher=Mumbai Football Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525101102/https://footballmfa.com/table/mfa-elite-corporate-league/|archive-date=25 May 2022|access-date=25 January 2023}}</ref> 2022-23 सीजन में क्लब को [[आई-लीग २|आई-लीग 2]] में पदोन्नत किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://footballmfa.com/event/4518/|title=IRSC – R.S.F. vs Ambernath Utd - Atlanta FC|website=Mumbai Football Association|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912180732/https://footballmfa.com/event/4518/|archive-date=12 September 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://iftwc.com/mfa-announce-first-set-of-fixtures/|title=MFA Announce First Set Of Fixtures For MFA Elite League {{!}} IFTWC - Indian Football Team For World Cup|date=2022-03-29|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524165239/https://iftwc.com/mfa-announce-first-set-of-fixtures/|archive-date=24 May 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-clinch-maiden-title/|title=MFA Elite Premier League: Ambernath United Atlanta FC clinch maiden title|last=Maithilesh|first=Aryalok|date=2022-05-31|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143303/https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-clinch-maiden-title/|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/sports/15-games-15-wins-and-71-goals-heres-how-this-mumbai-football-team-is-ruling-the-elite-premier-league|title=15 games, 15 wins and 71 goals: Here's how this Mumbai football team is ruling the Elite Premier League|website=Free Press Journal|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605235639/https://www.freepressjournal.in/sports/15-games-15-wins-and-71-goals-heres-how-this-mumbai-football-team-is-ruling-the-elite-premier-league|archive-date=5 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2022/anthony-dcosta-shine-in-ambernath-united-big-win/|title=Anthony, D’Costa shine in Ambernath United big win|last=admin|first=F. C.|date=2022-04-01|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143251/https://www.footballcounter.com/2022/anthony-dcosta-shine-in-ambernath-united-big-win/|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> 2023 में दोनों क्लबों का विलय टूट गया। महाराष्ट्र ओरांजे एफसी ने अटलांटा फुटबॉल क्लब का अधिग्रहण कर लिया और आई-लीग 2 में स्थान अर्जित किया। अंबरनाथ यूनाइटेड एफसी ने बॉम्बे मुस्लिम एफसी के साथ विलय कर अंबरनाथ यूनाइटेड बॉम्बे मुस्लिम एफसी बनाया जो वर्तमान में एमएफए प्रीमियर लीग में प्रतिस्पर्धा करता है। <ref>{{Cite web|url=https://footballmfa.com/table/mumbai-premier-league/,%20https://footballmfa.com/table/mumbai-premier-league/|title=Mumbai Premier League - Mumbai Football Association|date=2023-11-01|language=en|access-date=2024-01-01}}{{Dead link|date=फ़रवरी 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इतिहास == अंबरनाथ यूनाइटेड अटलांटा एफसी को 2022 में दीपू के. की ''अंबरनाथ यूनाइटेड'' और एलन कॉन्ट्रैक्टर की ''अटलांटा एफसी'' के विलय द्वारा बनाया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-register-a-convincing-win-over-the-oranje-fc/|title=MFA Elite Premier League: Ambernath United Atlanta FC register a convincing win over The Oranje FC|last=Maithilesh|first=Aryalok|date=2022-05-29|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143249/https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-register-a-convincing-win-over-the-oranje-fc/|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> अटलांटा एफसी मुंबई <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2020/the-atlanta-fc-story-from-fifth-tier-to-mumbais-top-division-in-a-decade/|title=The Atlanta FC story - From fifth tier to Mumbai’s top division in a decade|last=Shetty|first=Chittu|date=2020-09-24|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220526065054/https://www.footballcounter.com/2020/the-atlanta-fc-story-from-fifth-tier-to-mumbais-top-division-in-a-decade/|archive-date=26 May 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> विलय से पहले एलीट डिवीजन में खेल रही थी, जबकि अंबरनाथ यूनाइटेड स्थानीय टूर्नामेंट में खेल रही थी। <ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/kalyan-dombivli/ambernath-united-and-jupiter-academy-win-dombivli-football-tournament-a601/|title=डोंबिवली फूटबॉल स्पर्धेत अंबरनाथ युनाटेड अन् ज्युपिटर अकादमीने मारली बाजी|date=2021-12-13|website=Lokmat|language=mr-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143248/https://www.lokmat.com/kalyan-dombivli/ambernath-united-and-jupiter-academy-win-dombivli-football-tournament-a601/|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> अंबरनाथ यूनाइटेड अटलांटा ने अपने पहले वर्ष में कोच स्टीवन डायस, जो कि  [[दिल्ली डाइनेमोज़ एफ़सी|ओडिशा एफसी]] के सहायक कोच और जमशेदपुर एफसी के अंतरिम कोच रह चुके हैं, के नेतृत्व में बहुत ही प्रभावशाली प्रदर्शन के साथ एमएफए एलीट डिवीजन जीता। <ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/en-in/news/odisha-fc-steven-dias-i-want-to-prove-myself-as-a-coach/gegvpu9osjrr1lhmo6z0an5f7|title=Odisha FC's Steven Dias: I want to prove myself as a coach {{!}} Goal.com|website=www.goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143248/https://www.goal.com/en-in/news/odisha-fc-steven-dias-i-want-to-prove-myself-as-a-coach/gegvpu9osjrr1lhmo6z0an5f7|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-06-01}}</ref> 2022-23 आई-लीग 2 में, क्लब चैंपियनशिप राउंड में अंतिम दौर में पहुंचा। <ref>{{Cite news|url=https://www.the-aiff.com/article/shillong-lajong-return-to-hero-i-league-after-four-years|title=Shillong Lajong return to Hero I-League after four years|date=21 May 2022|work=the-aiff.com|access-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522180522/https://www.the-aiff.com/article/shillong-lajong-return-to-hero-i-league-after-four-years|archive-date=22 May 2023|publisher=[[All India Football Federation]]|location=New Delhi}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/football/shillong-lajong-promoted-to-i-league-after-four-years-with-2-1-win-over-bengaluru-united-7880203.html|title=Shillong Lajong Promoted to I-League After Four Years With 2–1 Win Over Bengaluru United|last=Ganapathy|first=Vivek|date=21 May 2022|work=news18.com|access-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522180246/https://www.news18.com/football/shillong-lajong-promoted-to-i-league-after-four-years-with-2-1-win-over-bengaluru-united-7880203.html|archive-date=22 May 2023|publisher=News18 Sports|agency=Press Trust of India|location=New Delhi}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://nenow.in/north-east-news/meghalaya/meghalaya-shillong-lajong-fc-i-league.html|title=Meghalaya {{!}} Shillong Lajong FC to participate in I-League after four years|date=22 May 2022|work=nenow.in|access-date=22 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522175639/https://nenow.in/north-east-news/meghalaya/meghalaya-shillong-lajong-fc-i-league.html|archive-date=22 May 2023|publisher=North East Now News|agency=Press Trust of India|location=Shillong}}</ref> उन्होंनेअंतिम दौर में तीसरा स्थान हासिल किया, और आई-लीग प्रमोशन से चूक गए। <ref>{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/article/delhi-fc-crowned-hero-2nd-division-champions-earn-promotion-to-hero-i-league|title=Delhi FC crowned Hero 2nd Division champions, earn promotion to Hero I-League|last=Media Team|first=AIFF|date=2023-05-26|website=the-aiff.com|publisher=All India Football Federation|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527052449/https://www.the-aiff.com/article/delhi-fc-crowned-hero-2nd-division-champions-earn-promotion-to-hero-i-league|archive-date=27 May 2023|access-date=2023-05-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/i-league/delhi-fc-clinch-second-division-title-and-promotion-to-i-league/articleshow/100534512.cms?from=mdr|title=Delhi FC clinch second division title and promotion to I-League|date=2023-05-26|website=timesofindia.indiatimes.com|publisher=[[The Times of India]]|location=New Delhi|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527052710/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/i-league/delhi-fc-clinch-second-division-title-and-promotion-to-i-league/articleshow/100534512.cms|archive-date=27 May 2023|access-date=2023-05-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/football/delhi-fc-crowned-2nd-division-champions-earn-promotion-to-i-league-7926229.html|title=Delhi FC Crowned 2nd Division Champions, Earn Promotion to I-League|last=Basu|first=Ritayan|date=2023-05-26|website=News18.com|location=New Delhi|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527053011/https://www.news18.com/football/delhi-fc-crowned-2nd-division-champions-earn-promotion-to-i-league-7926229.html|archive-date=27 May 2023|access-date=2023-05-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/football/delhi-fc-secure-maiden-i-league-berth-8631089/|title=Delhi FC secure maiden I-League berth|date=2023-05-26|website=indianexpress.com|publisher=[[The Indian Express]]|location=New Delhi|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527072913/https://indianexpress.com/article/sports/football/delhi-fc-secure-maiden-i-league-berth-8631089/|archive-date=27 May 2023|access-date=2023-05-26}}</ref> सितंबर 2023 में, अटलांटा एफसी, जो अंबरनाथ यूनाइटेड अटलांटा का 50% था, ओरांजे एफसी का पूर्ण रूप से अधिग्रहण कर लिया। <ref>{{Cite news|url=https://www.footballcounter.com/2023/maharashtra-oranje-fc-all-set-to-shine-in-i-league-2nd-division/|title=Maharashtra Oranje FC all set to shine in I-League 2nd Division|last=Shetty|first=Chittu|date=15 September 2023|work=Football Counter|access-date=18 September 2023|location=Mumbai}}</ref> अंबरनाथ यूनाइटेड ने बाद में 2023-24 मुंबई प्रीमियर लीग में भाग लेने के लिए बॉम्बे मुस्लिमों के साथ विलय कर लिया। <ref>{{Cite news|url=https://www.footballcounter.com/2023/prakash-sahinis-late-strike-gives-sellebrity-fc-1-0-win-over-ambernath-united-bombay-muslims/|title=Prakash Sahini’s late strike gives Sellebrity FC 1-0 win over Ambernath United (Bombay Muslims)|last=Shetty|first=Chittu|date=18 November 2023|work=Football Counter|access-date=15 December 2023|location=Mumbai}}</ref> == महिला टीम == अंबरनाथ यूनाइटेड महिला टीम '''मुंबई नाइट्स एफसी के''' नाम से एमडीएफए महिला लीग में भाग लेती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.sonylijin.com/2022/06/mumbai-knights-womens-team-football.html?m=1|title=Mumbai Knights Women’s Team football trials|archive-url=https://web.archive.org/web/20220912180731/https://www.sonylijin.com/2022/06/mumbai-knights-womens-team-football.html?m=1|archive-date=12 September 2022|access-date=6 July 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.the-aiff.com/club/players/15788/11|title=Hero Indian Women's League Squad|publisher=AIFF|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430083645/https://www.the-aiff.com/club/players/15788/11|archive-date=30 April 2023|access-date=24 April 2023}}</ref> == सम्मान == === घरेलू लीग === * '''एमएफए एलीट डिवीजन''' ** चैंपियंस (2): 2021-22, <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-clinch-maiden-title/|title=MFA Elite Premier League: Ambernath United Atlanta FC clinch maiden title|last=Maithilesh|first=Aryalok|date=2022-05-31|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220601143303/https://www.footballcounter.com/2022/mfa-elite-premier-league-ambernath-united-atlanta-fc-clinch-maiden-title/|archive-date=1 June 2022|access-date=2022-07-06}}</ref> 2022-23 <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2023/atlanta-fc-secures-back-to-back-mfa-elite-premier-league-titles-with-win-over-ksa/|title=Atlanta FC secures back-to-back MFA Elite Premier League titles with win over KSA|last=Shetty|first=Chittu|date=2023-03-11|website=Football Counter|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313132415/https://www.footballcounter.com/2023/atlanta-fc-secures-back-to-back-mfa-elite-premier-league-titles-with-win-over-ksa/|archive-date=13 March 2023|access-date=2023-03-13}}</ref> * '''हारवुड चैंपियंस लीग''' ** चैंपियंस (1): 2021-22 <ref>{{Cite web|url=https://www.footballcounter.com/2022/invincible-ambernath-utd-atlanta-fc-lift-harwood-champions-league-title/|title=‘Invincibles’ Ambernath Utd – Atlanta FC lift Harwood Champions League title|last=Maithilesh|first=Aryalok|date=2022-05-31|website=Football Counter|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220714180543/https://www.footballcounter.com/2022/invincible-ambernath-utd-atlanta-fc-lift-harwood-champions-league-title/|archive-date=14 July 2022|access-date=2022-07-14}}</ref> === घरेलू कप === * '''नाडकर्णी कप''' ** चैंपियंस (1): 2023 <ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/sports/mfa-league-ambernath-united-win-nadkarni-cup|title=MFA League: Ambernath United win Nadkarni Cup|date=April 18, 2023|website=freepressjournal.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430155658/https://www.freepressjournal.in/sports/mfa-league-ambernath-united-win-nadkarni-cup|archive-date=30 April 2023|access-date=22 May 2023}}</ref> === महिला टीम === * '''WIFA महिला फुटबॉल लीग''' ** चैंपियंस (2): 2022-23, 2023-24 == संदर्भ == ttfktvk1e8qg3ers6ecyku4f88olo6y सदस्य वार्ता:Renamed user 2fb82ebc9e109ee67625b2c68535a897 3 1527598 6635857 6112958 2026-10-31T11:05:10Z Cabayi 135589 Cabayi ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:HardeepSingh2004]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 2fb82ebc9e109ee67625b2c68535a897]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/HardeepSingh2004|HardeepSingh2004]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 2fb82ebc9e109ee67625b2c68535a897|Renamed user 2fb82ebc9e109ee67625b2c68535a897]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6112958 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=HardeepSingh2004}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 09:22, 4 मई 2024 (UTC) gz5betbhi6pexo5z297hqxuwbbgc4ru केयरएज ग्रुप 0 1537076 6635861 6485920 2026-10-31T11:30:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635861 wikitext text/x-wiki केयरएज समूह (जिसे पहले केयर रेटिंग्स के नाम से जाना जाता था) एक भारतीय विश्लेषणात्मक कंपनी है। यह क्रेडिट रेटिंग, अनुसंधान, जोखिम प्रबंधन समाधान और सलाहकार सेवाओं के क्षेत्र में कार्यरत है। इसका मुख्यालय महाराष्ट्र की राजधानी [[मुम्बई|मुंबई]] में स्थित है। == इतिहास. == केयरएज समूह की स्थापना 1993 में क्रेडिट एनालिसिस एंड रिसर्च लिमिटेड (सीएआरई) के रूप में हुई। इसने भारत की दूसरी सबसे बड़ी क्रेडिट रेटिंग एजेंसी के तौर पर अपना कार्य आरंभ किया, जो विभिन्न क्षेत्रों की कंपनियों को रेटिंग प्रदान करती है। बीते वर्षों में, केयरएज ने अपनी सेवाओं का विस्तार किया है, जिसमें कॉरपोरेट प्रशासन रेटिंग, मूल्य निर्माण अध्ययन, लघु एवं मध्यम उद्यम (एसएमई) रेटिंग, म्यूचुअल फंड रेटिंग और बुनियादी ढांचा परियोजना मूल्यांकन जैसे क्षेत्र शामिल हैं। प्रमुख संगमील में शामिल हैंः * 1997: भारत का पहला ऋण रेटिंग उत्पाद लॉन्च किया गया * 2001: एसोसिएशन ऑफ क्रेडिट रेटिंग एजेंसीज इन एशिया (ACRAA) के संस्थापक सदस्य * 2007: बासेल II रेटिंग प्रदान करने के लिए बैंकों के साथ निष्पादित समझौते * 2011: जोखिम सलाहकार फर्म कलीप्टो जोखिम समाधान (अब केयर एनालिटिक्स) में 75% हिस्सेदारी हासिल की * 2024: सार्वभौम मूल्यांकन पद्धति का अनावरण किया गया<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/careedge-ratings-to-assess-credit-profile-of-sovereign-debt-issuers/article67792297.ece#:~:text=CareEdge%20Ratings%20unveiled%20on%20Tuesday,and%20in%20a%20timely%20manner.|title=CareEdge Ratings to assess credit profile of sovereign debt issuers|date=30 Jan 2024|access-date=17 June 2024|publisher=The Hindu Business Line}}</ref> केयरएज की अंतरराष्ट्रीय सहायक कंपनियां मॉरीशस (केयर रेटिंग्स अफ्रीका के नाम से), दक्षिण अफ्रीका और नेपाल में स्थित हैं। ये कंपनियां अपने-अपने क्षेत्रों में रेटिंग और सलाहकार सेवाएं प्रदान करती हैं। === क्रेडिट रेटिंग्स === केयरएज विनिर्माण, बुनियादी ढांचे, वित्तीय सेवाओं, संरचित वित्त और अन्य विविध क्षेत्रों में क्रेडिट रेटिंग और मूल्यांकन सेवाएं प्रदान करता है। यह विभिन्न ऋण उपकरणों, बैंक सुविधाओं, और प्रारंभिक सार्वजनिक निर्गम (आईपीओ) का मूल्यांकन करता है। इसके अतिरिक्त, केयरएज ने शहरी स्थानीय निकायों, ऊर्जा सेवा कंपनियों (ईएससीओ), रियल एस्टेट निवेश ट्रस्ट (आरईआईटी) और इंफ्रास्ट्रक्चर निवेश ट्रस्ट (आईएनवीआईटी) जैसे विशिष्ट क्षेत्रों के लिए विशेष मूल्यांकन पद्धतियां भी विकसित की हैं। मार्च 2024 में, केयरएज रेटिंग्स ने [[पंजाब नेशनल बैंक]] की रेटिंग को केयर एए+ (स्थिर) तक बढ़ा दिया। यह निर्णय बैंक की संपत्ति गुणवत्ता में देखे गए सुधार के आधार पर लिया गया।<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/care-ratings-upgrades-pnb-housing-finances-various-instruments-heres-why/articleshow/108898699.cms?from=mdr|title=ARE Ratings upgrades PNB Housing Finance's various instruments|last=Kumar|first=Shivendra|date=30 March 2024|access-date=17 June 2024|publisher=The Economic Times}}</ref> === अनुसंधान और सलाह === केयर एनालिटिक्स और केयर एडवाइजरी जैसी सहायक कंपनियों के माध्यम से, केयरएज विभिन्न क्षेत्रों में सेवाएं प्रदान करता है। इनमें शामिल हैं: जोखिम प्रबंधन आई.एफ.आर.एस. (अंतरराष्ट्रीय वित्तीय रिपोर्टिंग मानक) का कार्यान्वयन वित्तीय पुनर्गठन व्यावसायिक बुद्धिमत्ता प्रशिक्षण === संप्रभु मूल्यांकन === 2024 में, केयरएज ने विश्व भर के सरकारी कर्ज जारीकर्ताओं की साख का मूल्यांकन करने के लिए अपनी नवीन संप्रभु रेटिंग पद्धति का शुभारंभ किया। आगामी योजनाओ में आवश्यक अनुमोदन प्राप्त करने के बाद संप्रभु रेटिंग प्रदान करना भी शामिल है।<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/careedge-ratings-to-assess-credit-profile-of-sovereign-debt-issuers/article67792297.ece|title=CareEdge Ratings to assess credit profile of sovereign debt issuers|agency=The Hindu Business Line}}</ref> 2024 में अफ्रीकी सहकर्मी समीक्षा तंत्र और केयर रेटिंग (अफ्रीका) ने अफ्रीका के लिए क्रेडिट रेटिंग मानकों को विकसित करने में सहयोग करने के लिए एक समझौता ज्ञापन पर हस्ताक्षर किए।<ref>{{Cite web|url=https://aprm.au.int/en/news/press-releases/2024-05-03/aprm-and-care-ratings-africa-signed-memorandum-understanding|title=The APRM and CARE Ratings (Africa) Signed a Memorandum of Understanding for Credit Rating Collaboration|website=African Peer Review Mechanism|access-date=17 June 2024}}</ref> भारत सरकार ने सहायक पक्ष की भूमिका दर्शित की है। 2023 के अंत में, सरकारी आर्थिक सलाहकार वी. अनंत नागेश्वरन द्वारा एक प्रकाशित पेपर में क्रेडिट रेटिंग एजेंसियों द्वारा संप्रभु रेटिंग निर्धारित करने के तरीके में सुधारों का आह्वान किया गया था। प्रकाशित लेख में नागेश्वरन एवं उनके सह-लेखक, राजीव मिश्रा द्वारा ये कथित किया गया, "वैश्विक रेटिंग एजेंसियों ने भेदभावपूर्ण इरादे के बारे में संदेह बोने का जोखिम उठाया"। पेपर में आगे कहा गया है कि " विकासशील देशों ने अपने उन्नत अर्थव्यवस्था समकक्षों की तुलना में हल्के आर्थिक संकुचन के बावजूद भी 95% से अधिक ढलाव का अनुभव किया है।"<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/india/indias-economic-adviser-calls-review-sovereign-ratings-methods-2023-12-22/|title=India's economic adviser calls for review of sovereign ratings methods|date=22 December 2023|access-date=25 June 2024|agency=Reuters}}</ref> == कंपनी का ढांचा == {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=केयरएज ग्रुप|logo=[[File:Logo CAREEdge subsidiaries.png|thumb|]]|type=[[Public company|सार्वजानिक]]|traded_as={{BSE|534804}}<br />{{NSE|CARERATING}}|industry=Financial Services|foundation=1993|location=Mumbai, India|key_people=Mehul Pandya (MD & [[Chief executive officer|CEO]])<ref>{{cite news |title=CARE Ratings Limited Announces Re-Designation of Mehul Pandya from CEO to Group CEO |url=https://in.marketscreener.com/quote/stock/CARE-RATINGS-LIMITED-13255729/news/CARE-Ratings-Limited-Announces-Re-Designation-of-Mehul-Pandya-from-CEO-to-Group-CEO-46322864/ |access-date=19 March 2024 |publisher=market screener}}</ref><br /> Sachin Gupta ([[Executive Director & Chief Rating Officer|ED]])<br />Revati Kasture ([[Executive Director|ED]])|services=Credit ratings, Analytics, Consulting, Research, ESG|revenue={{increase}} {{INRConvert|251|c}} <small>(December 2023)</small><ref name="year results dec23">{{cite web|url=https://www.careratings.com/Uploads/newsfiles/FinancialReports/1688449173_Annual%20Report%20FY2023.pdf|title=December 2023 results|publisher=Care Ratings Limited|access-date=31 December 2023}}</ref>}} '''केयर रेटिंग्स लिमिटेड (मूल कंपनी) -''' आधिकारिक परिचालन की शुरुआत १९९३ में हुई। कंपनी ने अपनी शुरुआती सार्वजानिक प्रस्ताव दिवस 26 दिसंबर 2012 को रखी और [[बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] (बी. एस. ई.) और [[नेशनल स्टॉक एक्सचेंज]] (एन. एस. इ.) में अधिसूचित हुई। '''समूह कंपनियाँ'''- अद्यतन जून 2024, केयर रेटिंग्स लिमिटेड निम्नलिखित सहायक कंपनियों का संचालन करती हैः # '''केयर एनालिटिक्स एंड एडवाइजरी प्राइवेट लिमिटेड'''-जिसे पहले केयर रिस्क सॉल्यूशंस प्राइवेट लिमिटेड के नाम से जाना जाता था, केयर रेटिंग्स की पूर्ण स्वामित्व वाली सहायक कंपनी है और एनालिटिक्स, कंसल्टिंग, रिसर्च और सस्टेनेबिलिटी में विशेषज्ञता रखती है। # '''केयर ईएसजी रेटिंग्स लिमिटेड'''- पूर्व केयर एडवाइजरी रिसर्च एंड ट्रेनिंग लिमिटेड के नाम से जाना जाता था। # '''केयर रेटिंग्स अफ्रीका प्राइवेट लिमिटेड'''-मॉरीशस के वित्तीय सेवा आयोग द्वारा लाइसेंस प्राप्त करने वाली पहली क्रेडिट रेटिंग एजेंसी, जिसने अपना आधिकारिक परिचालन 7 मई, 2015 से किया। इसे 9 मई, 2016 से बैंक ऑफ मॉरीशस द्वारा [https://web.archive.org/web/20240721010239/https://wiki.treasurers.org/wiki/External_Credit_Assessment_Institution बाहरी ऋण मूल्यांकन संस्थान (ईसीएआई)] के रूप में भी मान्यता दी गई है। मॉरीशस में स्थापित सीआरएएफ क्रेडिट रेटिंग और संबंधित सेवाएं प्रदान करता है और अफ्रीका के अन्य भौगोलिक क्षेत्रों में उद्यम करने की योजना बना रहा है। # '''केयर रेटिंग्स नेपाल लिमिटेड'''- [[काठमाण्डु|काठमांडू]], नेपाल में निगमित और 16 नवंबर, 2017 को नेपाल के प्रतिभूति बोर्ड (SEBON)<ref>{{Cite web|url=https://www.sebon.gov.np/|title=SEBON|website=www.sebon.gov.np|access-date=2024-06-26}}</ref> द्वारा लाइसेंस प्राप्त करने वाली दूसरी क्रेडिट रेटिंग एजेंसी है।<ref>{{Cite web|url=https://kathmandupost.com/money/2017/11/23/care-rating-nepal-gets-sebons-nod|title=Care Rating Nepal gets Sebon’s nod|website=kathmandupost.com|language=English|access-date=2024-06-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newbusinessage.com/Articles/view/6931|title=Care Ratings Nepal receives Operating License from SEBON|website=www.newbusinessage.com|language=en|access-date=2024-06-26|archive-date=26 जून 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240626061829/http://www.newbusinessage.com/Articles/view/6931|url-status=dead}}</ref>सी. आर. एन. एल. समूचे नेपाल में क्रेडिट रेटिंग और संबंधित सेवाएं प्रदान करता है। सी. आर. एन. एल. की मूल्यांकन सेवाओं में ऋण उपकरणों की मूल्यांकन, आई. पी. ओ. श्रेणीकरण, निर्गमकर्ता मूल्यांकन, बैंक ऋण और सुविधाएं और विभिन्न क्षेत्रों को कवर करने वाले संबंधित दायित्व शामिल हैं। {{Reflist}} [[श्रेणी:बंबई स्टॉक एक्स्चेंज में सूचित कंपनियां]] [[श्रेणी:वित्त]] [[श्रेणी:Pages using infoboxes with thumbnail images]] aavpjqv0hqiednh6j24bzvd73tspc7f अंशुमान सिंह (कैप्टेन) 0 1540099 6635810 6634060 2026-10-31T07:44:06Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635810 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person |honorific_prefix=कैप्टन |honorific_suffix= |name=अंशुमान सिंह |image= |caption=कैप्टन अंशुमान सिंह |birth_date=1997 |death_date=19 जुलाई 2023 (उम्र 26) |birth_place= बरडीहा दलपत, देवरिया जिला, [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |death_place=[[सियाचिन ग्लेशियर]] क्षेत्र | allegiance={{flagicon|India}} [[भारत]] | branch = [[File:Flag of Indian Army.svg|24px]] [[भारतीय थलसेना]] | unit = [[File:Punjab Regiment Insignia (India).svg|25px]] [[पंजाब रेजिमेंट]] |serviceyears=19 मार्च 2020 -19 जुलाई 2024 |rank= [[File:Captain of the Indian Army.svg|15px]] [[कैप्टेन]] |servicenumber=MS-20323K |battles=* ऑपरेशन मेघदूत |awards=[[File:Kirti Chakra ribbon.svg|32px]] [[कीर्ति चक्र]] |relations=*रवि प्रताप सिंह (पिता) *मंजू सिंह (माता) *स्मृति सिंह (पत्नी) }} '''कैप्टन अंशुमान सिंह''' [[पंजाब रेजिमेंट]] की 26वीं बटालियन में रेजिमेंटल वैद्य अधिकारी (आरएमओ) थे। उन्हें [[सियाचिन ग्लेशियर|सियाचिन]] में एक बड़ी आग की घटना के दौरान उनकी असाधारण बहादुरी और दृढ़ संकल्प के लिए मरणोपरांत भारत के दूसरे सबसे बड़े शांतिकालीन वीरता पुरस्कार [[कीर्ति चक्र]] से सम्मानित किया गया था।<ref>{{cite web |title=Captain Anshuman Singh awarded Kirti Chakra posthumously; his widow recalls their last conversation |url=https://www.thehindu.com/news/national/captain-anshuman-singh-awarded-kirti-chakra-posthumously-his-widow-recalls-their-last-conversation/article68374741.ece |website=The Hindu |language=en-IN |date=6 जुलाई 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=शहीद कैप्टन अंशुमन सिंह की विधवा द्वारा कीर्ति चक्र ग्रहण करने पर सबकी आंखें नम हो गईं। |url=https://www.brutimes.com/news/defense/everyones-eyes-were-wet-when-the-widow-of-martyr-captain-anshuman-singh-accepted-the-kirti-chakra |website=Bru Times News |language=en}}</ref> [[File:President Droupadi Murmu presenting Kirti Chakra (Posthumous) to Captain Anshuman Singh being received by his mother Manju and Wife Smriti Singh in New Delhi on July 05, 2024.jpg|thumb|5 जुलाई 2024 को नई दिल्ली में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू से कैप्टन अंशुमान सिंह की ओर से कीर्ति चक्र (मरणोपरांत) पुरस्कार प्राप्त करते हुए पत्नी स्मृति सिंह और माता मंजू सिंह]] ==प्रारंभिक जीवन और शिक्षा== उनका जन्म 1997 में भारत के उत्तर प्रदेश के बरडीहा दलपत गांव में हुआ था। उन्होंने [[हिमाचल प्रदेश]] के प्रतिष्ठित चैल मिलिट्री स्कूल में शिक्षा प्राप्त की और राष्ट्रीय मिलिट्री स्कूल चैल में अपनी स्कूली शिक्षा पूरी की। फिर वे उच्च शिक्षा के लिए पुणे में सशस्त्र बल चिकित्सा महाविद्यालय (AFMC) में शामिल हो गए, जहाँ उन्होंने सैन्य चिकित्सा, उच्च ऊंचाई वाली चिकित्सा और युद्ध में लगी चोटों के बारे में कठोर प्रशिक्षण प्राप्त किया। सीखने और उत्कृष्टता के प्रति उनके समर्पण ने उनके भविष्य के प्रयासों के लिए मंच तैयार किया। एमबीबीएस पूरा करने के बाद, उन्होंने आगरा में एक साल की इंटर्नशिप की। हालाँकि, कोविड-19 महामारी के कारण, उनकी इंटर्नशिप बढ़ा दी गई। चुनौतियों के बावजूद, वे एक चिकित्सा पेशेवर के रूप में अपने काम के प्रति प्रतिबद्ध रहे।<ref>{{Cite web|url=https://news.abplive.com/offbeat/kirti-chakra-honour-widow-of-captain-anshuman-singh-sacrifice-smriti-singh-gallantry-awards-president-droupadi-murmu-viral-video-1700690|title=‘Not Going To Die An Ordinary Death’: Widow Of Capt Anshuman Singh Recalls His Supreme Sacrifice|publisher=abp LIVE|access-date=6 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/captain-anshuman-singh-widow-smriti-singh-recalls-last-conversation-viral-video-9437869/|title=‘Spoke about next 50 years of life, home, kids’: Captain Anshuman Singh’s widow recalls last conversation|publisher=Indian Express|access-date=7 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/wont-die-an-ordinary-death-widow-of-kirti-chakra-awardee-anshuman-singh-recalls-conversation/3546248/|title=‘Won’t die an ordinary death’: Widow of Kirti Chakra awardee Anshuman Singh recalls conversation|publisher=Financial Express|access-date=7 July 2024}}</ref> ==आजीविका== उन्होंने पंजाब रेजिमेंट की 26वीं बटालियन में मेडिकल ऑफिसर के तौर पर काम किया। उनकी नियुक्ति के चलते उन्हें [[ऑपरेशन मेघदूत]] के तहत चंदन कॉम्प्लेक्स में भेजा गया। कठोर परिस्थितियों और अपार चुनौतियों के बावजूद उन्होंने अपने कर्त्तव्य को श्रेष्ठता से निभाया था और देश सेवा में अटूट कैप्टन अंशुमान सिंह की शादी 10 फरवरी, 2023 को पेशे से इंजीनियर स्मृति सिंह से हुई थी। दंपति के पास अपने भविष्य की योजनाएं थीं, जिसमें घर बनाना और बच्चे पैदा करना शामिल था, जिस पर उन्होंने उनकी असामयिक मृत्यु से ठीक एक दिन पहले चर्चा की थी और स्मृति सिंह ने उन्हें पढ़ाई में अत्यंत मेघावी बताया था। उनकी मृत्यु उनके परिवार के लिए एक बड़ा झटका थी, लेकिन वे उनकी वीरतापूर्ण विरासत से सांत्वना महसूस करते हैं। उनके पिता सूबेदार फौज से सेवा निवृत्त हैं। ==सियाचिन ग्लेशियर आग दुर्घटना== जुलाई 2023 में, कैप्टन अंशुमान सिंह सिया उनकी शहादत के कुछ माह बाद उनकी पत्नी, स्ट्रक्चरल इंजीनियरिंग में उच्च शिक्षा के लिए ऑस्ट्रेलिया चली गईं। चिन ग्लेशियर में तैनात 26 मद्रास से अटैचमेंट पर 26 पंजाब बटालियन के 403 फील्ड अस्पताल में सेवारत थे। सर्दियों के महीनों के दौरान यह क्षेत्र दुर्गम बना रहा और सैनिकों को चरम मौसम की स्थिति में 19,000 फीट से अधिक की ऊंचाई पर दुर्गम इलाकों में अग्रिम चौकियों पर तैनात रहने में अत्यधिक जोखिम का सामना करना पड़ा। सैनिकों ने निर्दिष्ट चौकियों पर तैनात रहने के अलावा, चौकियों के बीच अंतराल की निगरानी के लिए नियमित गश्त भी की। रेजिमेंटल मेडिकल ऑफिसर के रूप में कार्यरत कैप्टन अंशुमान सिंह क्षेत्र में तैनात सभी सैनिकों को चिकित्सा देखभाल प्रदान करने केgaurav लिए जिम्मेदार थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/video/captain-anshuman-singhs-widow-recalls-their-first-meet-was-love-at-first-sight-2563293-2024-07-06|title=Captain Anshuman Singh's widow recalls their first meet: 'Was love at first sight'|publisher=India Toady|access-date=6 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/gallantry-awardee-army-officer-captain-anshuman-singh-wife-smriti-shares-painful-story-of-love-husband-death-award-ceremony-latest-updates-2024-07-07-940628|title=Gallantry awardee Army officer’s wife shares painful story of love, husband’s death at award ceremony|publisher=India TV News|access-date=7 July 2024}}</ref> 19 जुलाई 2023 की सुबह लगभग 3 बजे, सियाचिन के चंदन ड्रॉपिंग ज़ोन में गोला-बारूद के भंडार में आग लग गई। कैप्टन अंशुमान ने आग की आवाज़ सुनी और अपने फाइबर ग्लास हट से बाहर निकले। कैप्टन अंशुमान को जल्दी ही एहसास हो गया कि उनके कई सैनिक अंदर फंसे हुए हैं और उन्हें बचाया जाना चाहिए। अपनी सुरक्षा की परवाह किए बिना, वह जोखिम से पूरी तरह वाकिफ थे और अपने साथी सैनिकों को बचाने के लिए तुरंत आगे आए। खतरनाक परिवेश और आग से उत्पन्न खतरे के बावजूद, वह निडरता से प्रभावित क्षेत्र में गए और जीवित बचे लोगों की तलाश करने और उन्हें सुरक्षित निकालने के लिए दृढ़ संकल्पित थे। त्वरित सोच और निडर नेतृत्व का प्रदर्शन करते हुए, कैप्टन अंशुमान सिंह ने पास के फाइबर ग्लास हट से चार से पांच व्यक्तियों को बचाने में कामयाबी हासिल की, जो तेजी से धुएं से भर रहा था और आग पकड़ने के कगार पर था। उनके शांत व्यवहार और स्पष्ट निर्देशों ने इन व्यक्तियों को सुरक्षित निकालने में मदद की, जिससे दबाव में भी शांत रहने की उनकी उल्लेखनीय क्षमता का पता चलता है। फिर उन्होंने देखा कि मेडिकल जांच कक्ष में आग लगी हुई थी। वह मेडिकल सहायता बॉक्स को वापस लेने के लिए अपने फाइबर ग्लास हट के अंदर गए, हालांकि, वे बाहर नहीं निकल पाए क्योंकि आग फैल गई थी और तेज हवाओं के कारण उनके आश्रय को अपनी चपेट में ले लिया था। बार-बार प्रयास करने के बावजूद उन्हें बचाया नहीं जा सका। आग बुझने के बाद उनके पार्थिव शरीर को आश्रय स्थल से निकाला गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/captain-anshuman-singhs-widow-smriti-singh-recalls-their-love-story-love-at-first-sight-101720255934447.html|title=Captain Anshuman Singh's widow Smriti Singh recalls their last conversation: 'On July 18… Next day, he died'|publisher=Hindusthan Times|access-date=7 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/had-a-long-chat-about-our-future-having-kids-next-day-he-died/articleshow/111547704.cms|title=‘He Gave Up Life To Save Others’, Says Wife Of Captain Who Died In Siachen Fire; Receives Kirti Chakra|publisher=Times of India|access-date=7 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/india/it-was-love-at-first-sight-widow-of-soldier-killed-in-siachen-fire-shares-their-heartbreaking-story-8956686.html|title='It Was Love At First Sight': Widow Of Soldier Killed In Siachen Fire Shares Their Heartbreaking Story|publisher=News18|access-date=6 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/video-widow-of-soldier-who-died-in-siachen-fire-accepts-kirti-chakra-6045647|title=Widow Of Soldier Who Died In Siachen Fire Accepts Kirti Chakra|publisher=NDTV|access-date=6 July 2024}}</ref> ==सम्मान== * 2024 – [[File: Kirti Chakra ribbon.svg|50x50px]] [[कीर्ति चक्र]], युद्ध क्षेत्र से दूर वीरता, साहसी कार्य या आत्म-बलिदान के लिए दिया जाने वाला भारतीय सैन्य पुरस्कार। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:कीर्ति चक्र सम्मानित लोग]] qsncmd8z1umbe42ow1a0zroa8476qo0 अंत्रम (फ़िल्म) 0 1540936 6635791 6632640 2026-10-31T07:30:21Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635791 wikitext text/x-wiki {{कड़ियां कम|date=अक्टूबर 2026}} '''''एंट्रम'''''(जिसे एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड के नाम से भी जाना जाता है) डेविड अमिटो और माइकल लैसिनी द्वारा लिखित और निर्देशित 2018 की एक कनाडाई हॉरर फिल्म है।<ref>{{cite web|url=http://brooklynhorrorfest.com/films/antrum/|title=संग्रहीत प्रति|access-date=14 जुलाई 2024|archive-date=27 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927182558/http://brooklynhorrorfest.com/films/antrum/|url-status=dead}}</ref>फिल्म को दो भागों में विभाजित किया गया है: एक मॉक्यूमेंट्री के रूप में प्रारंभिक और अंतिम फ्रेम कथा और एक फीचर फिल्म। इस वृत्तचित्र का उद्देश्य 1979 में रिलीज हुई फिल्म एन्ट्रम की कहानी बताना है, जिसके बारे में कहा जाता है कि इसका देखने वालों पर हानिकारक प्रभाव पड़ता है; फिल्म का अधिकांश भाग कथित तौर पर फिल्म का एकमात्र ज्ञात प्रिंट है, जिसे किसी अज्ञात तीसरे पक्ष द्वारा बदल दिया गया है। एंट्रम को अमितो और लैसिनी द्वारा एक अलग परियोजना के विकास के दौरान विकसित किया गया था, जिसमें वे संभावित परिदृश्यों पर विचार-मंथन कर रहे थे जिन्हें वे फिल्म में शामिल कर सकते थे। केंद्रीय विचार, जो बाद में एंट्रम का आधार बन गया, इस अवधारणा से आया कि एक कथित "शापित" फिल्म देखना कैसा होगा, जिसके बारे में फिल्म निर्माताओं को लगा कि यह एक बेहतरीन हॉरर फिल्म बन सकती है। फिल्म के रहस्यमय पहलुओं के लिए, अमितो और लैसिनी ने राक्षसों और शैतान के विभिन्न ऐतिहासिक और सांस्कृतिक चित्रणों का अध्ययन किया, जबकि आगे की प्रेरणा डेविड बी. अर्ल की एक लघु फिल्म डाइनिंग रूम या देयर इज़ नथिंग से मिली, जिसे लैसिनी ने फिल्म स्कूल में देखने का दावा किया था। अमेरिकी अभिनेत्री निकोल टॉमकिन्स को ओरली की मुख्य भूमिका में लिया गया था, जबकि बाल कलाकार रोवन स्मिथ को उनके छोटे भाई नाथन की भूमिका में लिया गया था। मुख्य फोटोग्राफी एक महीने की अवधि में दक्षिणी कैलिफोर्निया में हुई थी। "एंट्रम"का विश्व प्रीमियर 14 अक्टूबर 2018 को ब्रुकलिन हॉरर फिल्म फेस्टिवल में हुआ, और इसे अन्य फिल्म समारोहों में प्रदर्शित किया गया, जहां इसे कई पुरस्कारों के लिए नामांकित किया गया। बाद में अनकॉर्कड एंटरटेनमेंट ने फिल्म के उत्तरी अमेरिकी वितरण अधिकार हासिल कर लिए, और बाद में इसे वीडियो-ऑन-डिमांड और स्ट्रीमिंग सेवाओं के माध्यम से 2019 की शरद ऋतु में रिलीज़ किया। इसे आलोचकों से सकारात्मक समीक्षा मिली, जिन्होंने इसके वातावरण, अभिनय और रचनात्मकता की प्रशंसा की, जबकि कुछ ने इसकी गति, रनटाइम और कथानक की आलोचना की। ==प्लॉट== 1979 में, एंट्रम नामक एक फिल्म - जो अंग्रेजी में फिल्माई गई थी, लेकिन जाहिर तौर पर बल्गेरियाई मूल की थी - को विभिन्न फिल्म समारोहों में शामिल करने के लिए प्रस्तुत किया गया; किसी ने भी इसे स्वीकार नहीं किया। प्रत्येक अस्वीकृति के बाद, विभिन्न महोत्सव निर्देशकों की संदिग्ध परिस्थितियों में मृत्यु हो जाती है। कई वर्षों तक फिल्म अदृश्य रहती है, जब तक कि यह रहस्यमय तरीके से 1988 में बुडापेस्ट के एक थिएटर में प्रदर्शित नहीं हो जाती। स्क्रीनिंग के दौरान, आग लग जाती है - जिसे शुरू में एक खराब प्रोजेक्टर का नतीजा माना जाता है - जिससे थिएटर जलकर राख हो जाता है। बाद में जांचकर्ताओं ने पाया कि दर्शकों ने ही आग लगाई थी। यह फिल्म कई सालों तक फिर से नहीं देखी गई, जब तक कि इसे 1993 में कैलिफोर्निया के एक थिएटर में प्रदर्शित नहीं किया गया। फिल्म से पहले, एक रियायत स्टैंड कर्मचारी पॉपकॉर्न में एलएसडी की खुराक देता है; दवा और फिल्म के संयोजन के परिणामस्वरूप दंगा होता है, जिसके दौरान एक गर्भवती महिला की हत्या कर दी जाती है। इस स्क्रीनिंग के बाद, फिल्म की सभी प्रतियां स्पष्ट रूप से गायब हो जाती हैं, और यह शापित होने की प्रतिष्ठा अर्जित करती है। 2018 में, एंट्रम की एक प्रति सामने आई, जिसने एक वृत्तचित्र दल को इसके इतिहास और प्रभाव पर एक लघु फिल्म बनाने के लिए प्रेरित किया। हालाँकि फिल्म की उत्पत्ति अज्ञात है, लेकिन 35 मिमी रील की जाँच करने वाले वैज्ञानिक और फिल्म विशेषज्ञ यह निर्धारित करते हैं कि, अन्य अद्वितीय गुणों के अलावा, फिल्म में विचलित करने वाली आवाज़ें और अवचेतन इमेजरी का उपयोग किया गया है। वृत्तचित्र दल ने आगे यह निर्धारित किया कि एक स्पष्ट स्नफ़ फिल्म के असंबंधित, काले और सफेद स्निपेट को किसी तीसरे पक्ष द्वारा मूल फिल्म में जोड़ा गया है। वृत्तचित्र को रोक दिया जाता है ताकि एंट्रम को 25 वर्षों में पहली बार अपनी संपूर्णता में प्रस्तुत किया जा सके। एंट्रम भाई-बहन ओरली और नाथन से संबंधित है, जिनके पालतू कुत्ते मैक्सिन को हाल ही में मार दिया गया था। जब नाथन ने पूछा कि क्या मैक्सिन स्वर्ग गई थी, तो उनकी माँ ने उसे यह कहकर चिढ़ाया कि क्योंकि वह एक बुरा कुत्ता था, इसलिए मैक्सिन नर्क में गई है। नाथन को एक गलत याद का दुःस्वप्न आता है जिसमें मैक्सिन ने बिना किसी स्पष्ट कारण के उस पर हमला किया था, जिसके परिणामस्वरूप उसे मार दिया गया था। आघातग्रस्त, नाथन को परेशान करने वाले सपने और राक्षसों के दर्शन होने लगते हैं। अपने मन को शांत करने के प्रयास में, ओरली ने दावा किया कि उसने आइक नामक एक काल्पनिक सहपाठी से एक ग्रिमोयर प्राप्त किया है, जिसके बारे में उसका दावा है कि वह रहस्यवाद में पारंगत है। पुस्तक का उपयोग करते हुए - वास्तव में, एक स्केचबुक जिसे ओरली ने रहस्यमय चित्रों और "मंत्रों" से भरा है - वह नाथन को स्थानीय रूप से आत्महत्या के लिए प्रसिद्ध एक नजदीकी जंगल में ले जाती है, उसे बताती है कि यह वह स्थान है जहाँ शैतान स्वर्ग से बाहर निकाले जाने पर पृथ्वी पर गिरा था और अगर वे उस स्थान को खोज पाते हैं जहाँ वह उतरा था, तो जोड़ी नर्क में एक छेद खोद सकती है और मैक्सिन को बचा सकती है। ओरली नाथन को कई अनुष्ठानों और "संस्कारों" के माध्यम से मार्गदर्शन करती है, जिसका उद्देश्य नाथन को जंगल में मैक्सिन के कॉलर को खोजने की व्यवस्था करना है, जो एक "संकेत" है कि उन्होंने उसकी आत्मा को बचाया है। जैसे-जैसे दिन आगे बढ़ता है, ओरली यह देखकर परेशान हो जाती है कि उसके "जादू" वास्तविक दुनिया पर स्पष्ट प्रभाव डाल रहे हैं, वास्तविक नरकीय आकृतियों को जादू से जगा रहे हैं। इसके अतिरिक्त, यह जोड़ी गलती से सेप्पुकु का प्रयास कर रहे एक व्यक्ति को बाधित करती है, और अनजाने में अपने कैंपसाइट के पास एक आत्महत्या की सड़ती हुई लाश के पास से गुज़रती है। जंगल में अपनी पहली रात, नाथन तम्बू से बाहर निकलता है और देखता है कि पास की एक धारा में एक नाव को चरन जैसा दिखने वाला एक व्यक्ति चला रहा है, जो एक नग्न महिला को ले जा रहा है। वह एक खड़खड़ाती हुई जंजीर भी सुनता है जिसे वह सेर्बेरस का मानता है। अगले दिन, नाथन और ओरली जंगल में नरभक्षियों के एक जोड़े से टकराते हैं, जो बैफोमेट की एक विशाल, लोहे की मूर्ति के अंदर लोगों को पकड़कर जिंदा पकाते हैं, जिसमें वह व्यक्ति भी शामिल है जिसकी आत्महत्या की कोशिश को उन्होंने पहले बाधित किया था। जब नरभक्षियों को उनकी उपस्थिति का पता चलता है, तो ओरली अपने शिविर को छोड़कर और नाथन द्वारा पिछली रात देखी गई नाव में नदी के नीचे जाकर खुद को और नाथन को सुरक्षित स्थान पर ले जाने का प्रयास करती है; दोनों ही पानी में गिर जाते हैं। ओरली और नाथन किनारे पर पहुँचते हैं, लेकिन उन्हें एहसास होता है कि वे एक चक्र में चले गए हैं और अपने शिविर में वापस आ गए हैं। जब वे रात के लिए छिपते हैं, तो ओरली नाथन को अपनी चाल बताती है, लेकिन वह दावा करता है कि वह आइक से मिला था। नाथन ओरली को आगे बताता है कि आइक ने उसे उस पर भरोसा न करने के लिए कहा था। अगली सुबह, नरभक्षी उन्हें पकड़ लेते हैं और नाथन को पकाने की कोशिश करते हैं, लेकिन ओरली अपने पिंजरे से भाग जाती है और उसे मुक्त कर देती है। जैसे ही नाथन भागता है, ओरली एक बंदूक प्राप्त करती है और नरभक्षियों को मार देती है। जंगल में, नाथन एक कुत्ते से टकराता है जिसका पंजा भालू के जाल में फँसा हुआ है। नाथन जानवर को मुक्त कर देता है, इसे एक संकेत के रूप में लेता है कि उसने मैक्सिन को नर्क से मुक्त कर दिया है। स्क्रीन पर "द एंड" शीर्षक कार्ड दिखाई देता है; फिल्म अचानक फिर से शुरू होती है, ओरली के साथ जंगल में भागते हुए, राक्षसों द्वारा पीछा किए जाने और हिंसक मतिभ्रम का अनुभव करते हुए। वह जोड़े के तम्बू में छिप जाती है, अपनी बंदूक को प्रवेश द्वार पर निशाना बनाती है। जैसे ही नाथन पास आता है, घबराई हुई ओरली गोली चलाने की तैयारी करती है और फिल्म समाप्त हो जाती है। इसके कुछ समय बाद ही वृत्तचित्र पुनः शुरू होता है, जिसमें विद्वान पूरी फिल्म में एक रूण को देखते हैं जो एस्टारोथ नामक राक्षस से संबंधित है; पूरी फिल्म में रूण के अवचेतन रूप से प्रकट होने के उदाहरण दिखाए गए हैं, क्योंकि इतिहासकार इतिहास में इस राक्षस के कारण हुई त्रासदियों का वर्णन करते हैं। ==कास्ट== {{div col}} *रोवन स्मिथ नाथन के रूप में। *निकोल टॉमकिन्स ओरलीके रूप में *डैन इस्ट्रेट कैसियस (प्रथम नरभक्षी) के रूप में *सर्कस-स्ज़ालेव्स्की हंज़ी(द्वितीय नरभक्षी) के रूप में *शूसाकिमोटो हारुकी (पीड़ित) के रूप में *क्रिस्टेल एलिंग एम्बर(माँ) के रूप में *लुसी रेनर कथावाचक (आवाज़) के रूप में *पियरलुका अरैन्सियो द डेमन अमोन के रूप में *ए.जे. बॉन्ड खुद के रूप में *नाथन फ्लीट खुद के रूप में *ब्रॉक फ्रिकर खुद के रूप में *एसेन गदजालोव खुद के रूप में *मस्लाम {{div col end}} ==विकास== एंट्रम को डेविड अमितो और माइकल लैसिनी ने लिखा, निर्मित और निर्देशित किया था। फिल्म का विकास तब शुरू हुआ जब अमितो और लैसिनी एक अलग परियोजना विकसित करने पर काम कर रहे थे, जिसे उन्होंने "डरावनी प्रेम कहानी" के रूप में वर्णित किया। उस फिल्म की पटकथा पर काम करते हुए, उन्होंने संभावित परिदृश्यों पर विचार करना शुरू किया, जिन्हें वे फिल्म में शामिल कर सकते थे, विशेष रूप से वे जो उन्हें डराते थे। जैसा कि उन्होंने बाद में रुए मॉर्ग्यू के साथ एक साक्षात्कार में याद किया, केंद्रीय विचार इस अवधारणा से आया था कि एक कथित "शापित" फिल्म को देखना कैसा होगा, जिसमें इसे देखने वाले लोगों को नुकसान पहुंचाने का इतिहास हो। यह महसूस करते हुए कि यह विचार एक बेहतरीन हॉरर फिल्म बना सकता है, फिल्म निर्माताओं ने प्रारंभिक अवधारणा के आधार पर एक पटकथा विकसित करना शुरू कर दिया। रुए मॉर्ग्यू के साथ एक साक्षात्कार में, अमितो और लैसिनी दोनों ने कहा कि "शापित फिल्म" का कथानक जानबूझकर ऐसा बनाया गया था जैसे कि यह "एक अंधेरी परी कथा" हो, जिसमें विश्वास के नुकसान और नैतिक परिणामों से निपटने वाले विषय हों। इसके अलावा प्रेरणा एक लघु फिल्म हॉरर फिल्म से मिली जिसका शीर्षक था डाइनिंग रूम या देयर इज़ नथिंग, जिसे लैसिनी ने फिल्म स्कूल में देखने का दावा किया था, जिसने उन पर एक स्थायी छाप छोड़ी। एंट्रम के रहस्यमय पहलुओं के लिए, अमितो और लैसिनी ने प्रेरणा के लिए राक्षसों और शैतान के विभिन्न ऐतिहासिक और सांस्कृतिक चित्रणों का अध्ययन किया, धार्मिक कल्पना और अलौकिक में उनकी साझा रुचियों ने भी फिल्म की पटकथा के विकास में कारक बनाया। फिल्म में दर्शाए गए अधिकांश प्रतीक और रूण 17वीं शताब्दी के लेसर की ऑफ सोलोमन नामक पाठ से लिए गए थे। [2] ==कास्टिंग== अमेरिकी अभिनेत्री निकोल टॉमकिन्स को ओरली की मुख्य भूमिका में लिया गया था। टॉमकिन्स ने इससे पहले 2016 की फिल्मों ओपनिंग नाइट,<ref name="pophorrorinterview">{{cite web|last1=Danielle|first1=Tori|title=PopHorror Interviews Actress Nicole Tompkins, Star of Antrum|url=https://www.pophorror.com/pophorror-interviews-actress-nicole-tompkins-star-of-antrum/|website=PopHorror.com|date=15 November 2019 |publisher=Pop Horror|access-date=22 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214185840/https://www.pophorror.com/pophorror-interviews-actress-nicole-tompkins-star-of-antrum/|archive-date=14 December 2019|url-status=live}}</ref> <ref name="amityvilleterror16">{{cite web|last1=Barkan|first1=Jonathan|title=A House is Just a House...Unless it's 'The Amityville Terror' (Trailer & Poster Premiere)|url=https://bloody-disgusting.com/movie/3401140/house-just-house-unless-amityville-terror-trailer-poster-premiere/|website=BloodyDisgusting.com|date=30 July 2016 |publisher=Bloody Disgusting|access-date=22 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108074441/http://bloody-disgusting.com/movie/3401140/house-just-house-unless-amityville-terror-trailer-poster-premiere|archive-date=8 November 2016|url-status=live}}</ref> और द एमिटीविले टेरर में अभिनय किया था। ऑडिशन के दौरान फिल्म की स्क्रिप्ट मिलने के बाद टॉमकिन्स तुरंत इस भूमिका के लिए तैयार हो गईं, बाद में याद करते हुए: "जब मुझे सामग्री मिली तो यह वास्तव में मेरे लिए क्लिक हो गई। मुझे लगा कि मेरे पास कहने के लिए कुछ है और भूमिका में लाने के लिए कुछ है और जाहिर है, निर्देशक को भी ऐसा ही लगा क्योंकि हम यहाँ हैं!"टॉमकिन्स ने अपने चरित्र को अविश्वसनीय रूप से स्मार्ट और रचनात्मक बताया, उनके कार्यों के साथ उनके छोटे भाई के प्रति एक मजबूत बंधन से प्रेरित थे। अमेरिकी बाल अभिनेता रोवन स्मिथ, जिन्होंने पहले ईसाई ड्रामा फिल्म आई बिलीव (2017) में अभिनय किया था,को ओरली के छोटे भाई नाथन के रूप में लिया गया था। ==फिल्मिंग== एंट्रम के लिए मुख्य फोटोग्राफी दक्षिणी कैलिफ़ोर्निया में एक महीने की अवधि के लिए चली,[2] इसे कम बजट में शूट किया गया था, जिसमें फ़िल्म पर काम करने वाले केवल मुट्ठी भर प्रोडक्शन स्टाफ थे,[2][3] बाद में रुए मॉर्ग के साथ एक साक्षात्कार में अमितो ने खुलासा किया: "हमारे पास इस महीने भर की शूटिंग के लिए बहुत कम कर्मचारी, बहुत कम फंड और कोई तैयारी नहीं थी... फिर भी, किसी तरह कई तत्व जादुई रूप से हमारी गोद में आ गए।" टॉमपकिंस और स्माइथ के किरदारों वाले दृश्यों को एक सौ एकड़ के निजी स्वामित्व वाले जंगल में फिल्माया गया था, जहाँ फिल्म निर्माताओं को शूटिंग के लिए विशेष अनुमति दी गई थी। [2] अभिनेत्री टॉमपकिंस ने फिल्म पर काम करने के अपने अनुभव के बारे में बहुत सकारात्मक बात की,[6] इसे चुनौतीपूर्ण और पुरस्कृत दोनों कहा, और फिल्म निर्माताओं अमितो और लैसिनी के साथ अपने कामकाजी संबंधों को एक-दूसरे के साथ बहुत "तालमेल" में बताया। [3] ==रिलीज== ==थीटिकल रिलीज== एंट्रम का विश्व प्रीमियर 14 अक्टूबर 2018 को ब्रुकलिन हॉरर फिल्म फेस्टिवल में हुआ। [1][7] बाद में इसे 18 अप्रैल 2019 को ब्रुसेल्स इंटरनेशनल फैंटास्टिक फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया। [8] 1 सितंबर 2019 को इसे हॉरिबल इमेजिनिंग्स फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया। [9] यह सिटजेस फिल्म फेस्टिवल में फिल्मों के आधिकारिक चयन का एक हिस्सा था, जिसकी स्क्रीनिंग 1 अक्टूबर 2019 को हुई। [10] 1 नवंबर 2019 को इसे मॉर्बिडो फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया। [11] इसे 20 नवंबर 2019 को नाइट विज़न्स इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में प्रदर्शित किया गया। [12] ==होम मीडिया== बाद में यह घोषणा की गई कि अनकॉर्कड एंटरटेनमेंट ने एंट्रम के उत्तरी अमेरिकी वितरण अधिकार हासिल कर लिए हैं, और इसे 2019 के पतन में वीडियो-ऑन-डिमांड और स्ट्रीमिंग सेवाओं के माध्यम से रिलीज़ करने की योजना बनाई है। [13] एंट्रम को वीडियो-ऑन-डिमांड और वीएचएस विशेष संस्करण के माध्यम से संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा में 12 नवंबर 2019 को जारी किया गया था। [14][15] एंट्रम बाद में अमेज़न प्राइम पर # 1 ट्रेंडिंग फिल्म बन गई। [16] यह घोषणा की गई कि फिल्म फरवरी 2020 की शुरुआत में जापान में भी रिलीज़ होगी,[15][14] और बाद में 7 फरवरी को इसका होम मीडिया रिलीज़ होगा। [17] ==रिसेप्शन== ==क्रिटिकल रिस्पोंस== एंट्रम के लिए आलोचकों की प्रतिक्रिया ज़्यादातर सकारात्मक रही है, आलोचकों ने फ़िल्म के भयावह माहौल, 70 के दशक की रेट्रो शैली और कल्पना और वास्तविकता के बीच की रेखाओं को धुंधला करने की प्रशंसा की है। समीक्षा एग्रीगेटर रॉटन टोमाटोज़ पर, एंट्रम को 16 समीक्षाओं के आधार पर 75% की स्वीकृति रेटिंग और 6.7/10 की औसत रेटिंग मिली है। [18] ड्रेड सेंट्रल की अन्या स्टेनली ने फ़िल्म को पाँच में से तीन स्टार दिए, उन्होंने लिखा, "एंट्रम कल्पना का एक बहुस्तरीय भोग है जो कल्पना और वास्तविकता के बीच की रेखा को धुंधला करने के लिए आंतरिक कथा और एक नकली संरचना दोनों का उपयोग करता है।"[19]नाइटमैरिश कॉन्ज्यूरिंग्स की डोलोरेस क्विंटाना ने इसे "एक ऐसी फिल्म कहा जो आकर्षक होने के साथ-साथ बेहद अजीब भी है जो आपके अंदर तक समा जाती है", उन्होंने फिल्म के माहौल, सपनों जैसी शैली, छायांकन और अभिनय की प्रशंसा की। [20] द हॉलीवुड न्यूज के कैट ह्यूजेस ने फिल्म के माहौल, कल्पना और वास्तविकता के बीच के अंतर, बेचैनी की बढ़ती भावना और 1970 के दशक की शैली के सिनेमा के पुनर्निर्माण की प्रशंसा करते हुए फिल्म को पांच में से तीन स्टार दिए, जबकि फिल्म के चरित्र विकास की आलोचना की। [21] स्टारबर्स्ट मैगज़ीन के मार्टिन अन्सवर्थ ने फिल्म को दस में से आठ स्टार दिए, फिल्म के कथानक, अभिनय, साउंडट्रैक, दृश्यों और प्रामाणिक 70 के दशक की शैली की प्रशंसा करते हुए इसे "एक परेशान करने वाला अनुभव" कहा। [22] रुए मॉर्ग्यू के डेयरड्रे क्रिमिन्स ने भी फिल्म की इसी तरह की प्रशंसा करते हुए लिखा, "तनावपूर्ण और बेचैन करने वाली, अप्रत्याशित और मतलबी, एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड सिनेमा की भयानक शक्ति में परतें जोड़ती है।"[23] फिल्म आलोचकों से अछूती नहीं रही। अपनी वेबसाइट पर किम न्यूमैन ने कहा कि, हालांकि फिल्म "तकनीकी रूप से महत्वाकांक्षी" थी और इसके कुछ दृश्यों की प्रशंसा की, लेकिन इसकी कमजोर साजिश, दोहराव और अविश्वसनीय वृत्तचित्र तत्वों ने इसे कमजोर कर दिया। [24] रोजर्स मूवी नेशन के रोजर मूर ने फिल्म की कड़ी आलोचना करते हुए कहा, "एंट्रम: द डेडलीस्ट फिल्म एवर मेड इतनी शौकिया नहीं है कि आकर्षक हो या इतनी पेशेवर नहीं कि धोखाधड़ी का काम कर सके।"[25] जॉबलो के माइक स्प्रैग ने फिल्म को दस में से पांच का मिश्रित स्कोर दिया, फिल्म के आकर्षक आधार और साउंडट्रैक की प्रशंसा की, लेकिन यह भी कहा कि फिल्म ने अपने आधार का पूरा फायदा नहीं उठाया, और इसके "शौकिया" गुणों और सामान्य रूप से डराने वाले दृश्यों की कमी की आलोचना की। [26] ==इन्हे भी देखे== *सिगरेट बर्न्स *फ्यूरी ऑफ द डेमन ==संदर्भ सूची== {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:फ़िल्म]] k0iegkxw5fa6kw3f5xa4wei8qxdnedh हुंडई ईऑन 0 1542583 6635777 6601427 2026-10-31T07:19:34Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635777 wikitext text/x-wiki '''हुंडई ईऑन''' (Hyundai Eon) दक्षिण कोरियाई निर्माता [[हुंडई मोटर कंपनी|हुंडई]] द्वारा निर्मित एक कार है। इसे [[भारत]] में 13 अक्टूबर 2011 को, [[फिलीपींस]] में मार्च 2012 को, [[वियतनाम]] में जून 2012 को और [[श्रीलंका]] में जून 2014 को प्रमोचित किया गया था। इसे होंडुरास, नेपाल, अल साल्वाडोर, निकारागुआ, चिली, पेरू, पनामा और कोलंबिया में भी बेचा गया था। इसे भारत और अन्य बाजारों में सन् 2019 में बंद कर दिया गया। इसे कई बाजारों में '''हुंडई एटोस ईऑन''' भी कहा जाता है। ईऑन का उत्पादन भारत में हुंडई के [[चेन्नई]] के कारखानों में घरेलू और निर्यात बाजारों के लिए कंपनी की एंट्री लेवल सिटी कार के रूप में किया गया था। इसे हुंडई आई10 और हुंडई एटोस से नीचे रखा गया था। इसे केवल [[लातिनी अमरीका|लैटिन अमेरिका]], अफ्रीका और कई एशियाई देशों में निर्यात किया गया था। == अवलोकन == इऑन को दक्षिण कोरिया के नामयांग और भारत के [[हैदराबाद]] में हुंडई आरएंडडी केंद्रों के बीच संयुक्त रूप से डिजाइन किया गया था। इसे 814 सीसी तीन-सिलेंडर पेट्रोल इंजन के साथ पेश किया गया था जो {{cvt|55|bhp|kW|disp=flip}} और {{cvt|75|Nm|kgm}} आघूर्ण उत्पन्न करता है। हुंडई के फिलीपीन वितरक के अनुसार, इऑन की ईंधन अर्थव्यवस्था रेटिंग {{cvt|26.3|km/L|L/100km|disp=flip}} है। कार 155/70 R13 टायरों के साथ लगे 13 इंच के पहियों से सुसज्जित है।<ref>{{cite web |last1=Tamayo |first1=Niky |title=Review: 2012 Hyundai Eon, Southeast Asia Spec |url=https://www.thetruthaboutcars.com/2012/05/review-2012-hyundai-eon-southeast-asia-spec/ |website=thetruthaboutcars.com |language=en |date=9 मई 2012}}</ref> == नया रूप == भारत में इसकी मासिक बिक्री 10,000 इकाइयों तक पहुंच गई थी, इसलिए हुंडई ने सन् 2014 मॉडल वर्ष के लिए कार को नया रूप दिया।<ref>{{cite web |title=Hyundai Eon facelift spied testing alongside the 2014 i10 |url=https://m.indianautosblog.com/hyundai-eon-facelift-spied-p89965 |website=इंडियन ऑटोज ब्लोग |language=en |date=1 अगस्त 2013 |access-date=19 जुलाई 2024 |archive-date=19 फ़रवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219020502/https://m.indianautosblog.com/hyundai-eon-facelift-spied-p89965 |url-status=dead }}</ref> सन् 2017 में ईऑन 'स्पोर्ट्स एडिशन' की शुरुआत हुई। 0.8 लीटर सीमित संस्करण मॉडल में एरा+ और मैग्ना+ वेरिएंट की तुलना में अधिक उपकरण और स्टाइलिंग संवर्द्धन जोड़े गए हैं, जिन पर यह आधारित है। केवल पोलर व्हाइट रंग में बेचे जाने वाले इस मॉडल के बाहरी संवर्द्धन में साइड बॉडी मोल्डिंग और रूफ रेल शामिल हैं, जबकि इंटीरियर में फोन-लिंक के साथ 160 मिमी (6.2 इंच) टचस्क्रीन इंफोटेनमेंट सिस्टम है। == इंजन == == सुरक्षा == ==सन्दर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Hyundai Eon}} *{{Official website|https://www.hyundai.com/worldwide/en/cars/eon}} [[श्रेणी:हैचबैक]] 19eekbzydpk9phwth0xsszh2jtc5ddj पंचवटी (बहुविकल्पी) 0 1575834 6635862 6358794 2026-10-31T11:33:59Z EmausBot 26590 बॉट: [[पंचवटी (अस्पष्टीकरण)]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6635862 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[पंचवटी (अस्पष्टीकरण)]] cww9znnt32ds1e2zxg6zlvkgtacqqk9 अंशकालिक नौकरी 0 1584163 6635806 6414077 2026-10-31T07:40:51Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635806 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=अप्रैल 2025}} [[चित्र:Part-time_employment_rate_in_OECD.svg|दाएँ|अंगूठाकार|500x500पिक्सेल|अंशकालिक रोजगार दर (ओईसीडी देशों में%) <ref name="OECDlf">{{Citation|title=OECD Labour Force Statistics 2020|date=2020|url=https://www.oecd-ilibrary.org/employment/oecd-labour-force-statistics_23083387|publisher=OECD|doi=10.1787/23083387|isbn=9789264687714}}</ref>]] '''अंशकालिक नौकरी''' [[नियुक्ति|रोजगार]] का एक रूप है जिसमें पूर्णकालिक नौकरी की तुलना में प्रति सप्ताह कम घंटे लगते हैं। श्रमिकों को आमतौर पर अंशकालिक माना जाता है यदि वे प्रति सप्ताह 30 घंटे से कम काम करते हैं।<ref name="ILO">{{Cite web|url=http://www.ilo.org/public/english/protection/condtrav/pdf/infosheets/wt-4.pdf|title=Inclusive Labour Markets, Labour Relations and Working Conditions Branch (INWORK) (INWORK)}}</ref> उनके काम के घंटे पालियों में व्यवस्थित किए जा सकते हैं। शिफ्ट अक्सर रोटेशनल होते हैं। [[अंतरराष्ट्रीय श्रम संघ|अंतर्राष्ट्रीय श्रम संगठन]] के अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिका को छोड़कर अधिकांश विकसित देशों में पिछले 20 वर्षों में अंशकालिक श्रमिकों की संख्या एक-चौथाई से बढ़कर आधी हो गई है। [1] अंशकालिक काम करने के कई कारण हैं, जिनमें कम तनावपूर्ण शेड्यूल की इच्छा, नियोक्ता द्वारा काम के घंटों में कटौती और पूर्णकालिक नौकरी न मिल पाना शामिल है। अंतर्राष्ट्रीय श्रम संगठन कन्वेंशन 175 के अनुसार अंशकालिक श्रमिकों के साथ पूर्णकालिक श्रमिकों से कम अनुकूल व्यवहार नहीं किया जाना चाहिए। कुछ मामलों में काम की प्रकृति के कारण कर्मचारियों को अंशकालिक काम करना पड़ सकता है। उदाहरण के लिए, कुछ [[मनोरंजन पार्क]] सर्दियों के महीनों के दौरान बंद रहते हैं और रखरखाव और कार्यालय के काम के लिए केवल एक कंकाल दल को ही काम पर रखते हैं। ऑफ सीजन के दौरान कर्मचारियों की संख्या में इस कटौती के परिणामस्वरूप, जो कर्मचारी सवारी संचालित करते हैं, या गेमिंग स्टैंड चलाते हैं या रियायत स्टैंड पर काम करते हैं, उन्हें महीनों तक बंद रहने के कारण अंशकालिक कर्मचारियों के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है, जिसके दौरान वे तकनीकी रूप से कार्यरत हो सकते हैं, लेकिन जरूरी नहीं कि वे सक्रिय ड्यूटी पर हों। == भारत में अंशकालिक नौकरी अनुबंध == भारत में अंशकालिक नौकरी अनुबंध एक औपचारिक समझौता है जो नियोक्ता और कर्मचारी के बीच की शर्तों को स्पष्ट रूप से परिभाषित करता है। यह अनुबंध विशेष रूप से उन लोगों के लिए उपयोगी है जो पूर्णकालिक काम नहीं कर सकते या नहीं करना चाहते, जैसे छात्र, गृहिणियां, सेवानिवृत्त व्यक्ति, या जो अपनी आय के लिए अतिरिक्त स्रोत ढूंढ़ रहे हैं। इस अनुबंध में कर्मचारी के अधिकार, कर्तव्य, और अन्य कार्य संबंधी शर्तें शामिल होती हैं। अंशकालिक नौकरी में कर्मचारी आमतौर पर 20 से 30 घंटे प्रति सप्ताह काम करता है। अनुबंध में स्पष्ट रूप से यह बताया जाता है कि कर्मचारी की कार्य अवधि क्या होगी। इसे "कार्य समय" के रूप में परिभाषित किया जाता है, जैसे कि प्रतिदिन 4 घंटे या सप्ताह में तीन दिन। इसके अलावा, अनुबंध में वेतन संरचना का जिक्र होता है, जो प्रायः प्रति घंटे के हिसाब से होता है। उदाहरण के लिए, एक अंशकालिक कर्मचारी को प्रति घंटे ₹150 से ₹500 के बीच भुगतान किया जा सकता है, जो कार्य की प्रकृति और स्थान पर निर्भर करता है। अनुबंध में लाभों और सुविधाओं का भी जिक्र होता है। हालांकि, अंशकालिक कर्मचारियों को पूर्णकालिक कर्मचारियों की तुलना में सीमित लाभ मिलते हैं। कुछ मामलों में, स्वास्थ्य बीमा, छुट्टियां, और बोनस जैसे लाभ अंशकालिक कर्मचारियों को नहीं दिए जाते। भारत में अंशकालिक कर्मचारियों के अधिकारों को "न्यूनतम मजदूरी अधिनियम," "दुकानें एवं प्रतिष्ठान अधिनियम," और "अनुबंध श्रम (विनियमन और उन्मूलन) अधिनियम" जैसे कानूनों के माध्यम से संरक्षित किया गया है। यह सुनिश्चित करता है कि अंशकालिक कर्मचारियों को भी न्यूनतम वेतन दिया जाए। इसके अतिरिक्त, यदि कर्मचारी की मासिक आय ₹21,000 या उससे कम है और वह 20 घंटे से अधिक कार्य करता है, तो वह कर्मचारी भविष्य निधि (EPF) और कर्मचारी राज्य बीमा (ESI) के लाभ के लिए पात्र हो सकता है। अंशकालिक नौकरी का सबसे बड़ा लाभ इसका लचीलापन है। यह विशेष रूप से छात्रों के लिए उपयोगी है, जिन्हें अपनी पढ़ाई के साथ काम करने की आवश्यकता होती है। इससे उन्हें न केवल अतिरिक्त आय मिलती है, बल्कि वे महत्वपूर्ण कार्य अनुभव भी प्राप्त करते हैं। उदाहरण के लिए, एक छात्र जो ट्यूटर के रूप में काम करता है, वह ₹10,000 से ₹20,000 प्रति माह तक कमा सकता है, जबकि अपनी पढ़ाई जारी रख सकता है। यह उनकी स्किल्स को सुधारने और भविष्य में बेहतर अवसर पाने में मदद करता है। हालांकि अंशकालिक नौकरी के कई फायदे हैं, पर इसमें कुछ सीमाएं भी होती हैं। अंशकालिक कर्मचारियों को स्वास्थ्य बीमा, वेतन वृद्धि, और छुट्टियों जैसी सुविधाएं सामान्यतः नहीं दी जातीं। इसके अलावा, यह नौकरियां आमतौर पर कैरियर ग्रोथ के लिए सीमित अवसर प्रदान करती हैं। कई बार, अंशकालिक नौकरी अस्थायी हो सकती है, जिससे भविष्य में काम की अनिश्चितता हो सकती है। अंशकालिक नौकरी न केवल अतिरिक्त आय का स्रोत है बल्कि यह अनुभव और कौशल विकास के लिए भी एक अच्छा अवसर प्रदान करती है। == यह भी देखें == * अस्थायी काम * अंशकालिक छात्र * ब्रिटेन का श्रम कानून * अमेरिकी श्रम कानून * ईरानी श्रम कानून == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी लिंक ==   === दुनिया भर में === * [[आर्थिक सहयोग और विकास संगठन]] के पास राष्ट्रीय परिभाषाओं के आधार पर, चुनिंदा देशों के लिए पर और [http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?DataSetCode=FTPTN_I घटना दरें] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103001418/http://stats.oecd.org/WBOS/Index.aspx?DataSetCode=FTPTN_I |date=3 जनवरी 2009 }} पर संग्रहीत पूर्णकालिक/अंशकालिक रोजगार सांख्यिकी है। === यूरोप === * यूरोस्टेट के पास लिंग, आयु वर्ग, आर्थिक गतिविधि, व्यवसाय के साथ-साथ अंशकालिक काम करने के कारण के बारे में जानकारी है, और क्या यह अपने सदस्य राज्यों के लिए स्वैच्छिक है या नहीं। * Syll O 'Dorchai, रॉबर्ट प्लैसमैन, François Rycx: [https://web.archive.org/web/20130117082711/http://www.politiquessociales.net/IMG/pdf/dp2591.pdf यूरोपीय देशों में अंशकालिक वेतन दंडः पुरुषों के लिए यह कितना बड़ा है?], आईजेडए चर्चा पत्र श्रृंखला संख्या 2591, जनवरी 2007 === कनाडा === * श्रम बल सर्वेक्षण का अनुमान (एलएफएस) अंशकालिक कार्य, लिंग और आयु समूह के कारण अंशकालिक रोजगार, मौसमी के लिए असंबद्ध * [http://www.statcan.gc.ca/pub/71-222-x/2008001/sectiong/g-part-partiel-eng.htm अंशकालिक रोजगार दरें] * [http://www.statcan.gc.ca/pub/71-222-x/2008001/sectiong/g-reason-raison-eng.htm अंशकालिक काम करने का कारण] === संयुक्त राज्य अमेरिका === * [http://www.bls.gov/news.release/empsit.t05.htm कर्मचारी वर्ग और अंशकालिक स्थिति के अनुसार नियोजित व्यक्ति] {{Employment}} {{Authority control}} lij8d3hqrftzap1t6cdwanlbkw7l4qr इवान मार्चुक 0 1589741 6635658 6416145 2026-10-30T19:09:06Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635658 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist|name=इवान मार्चुक|native_name={{nobold|Іван Марчук}}|native_name_lang=uk|image=Український художник Іван Марчук під час персональної виставки в Римі (2025).jpg|birth_date={{birth date and age|1936|5|12|df=yes}}|birth_place=मोस्कालिवका, टर्नोपिल ओब्लास्ट, [[यूक्रेन]]|field=चित्रकार|training=लविव स्कूल ऑफ अप्लाइड आर्ट्स<br/>लविव इंस्टीट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट्स}} '''इवान स्टेपनॉविच मार्चुक''' ([[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]: Іван Степанович Марчук; जन्म 12 मई 1936, मोस्कालिवका, टर्नोपिल ओब्लास्ट) एक समकालीन यूक्रेनी चित्रकार हैं। वे प्लियोनतानिज़्म तकनीक के संस्थापक, यूक्रेन के सम्मानित कलाकार, शेवचेंको राष्ट्रीय पुरस्कार के विजेता, यूक्रेनी कला अकादमी के मानद सदस्य, तथा टर्नोपिल और [[कीव]] के मानद नागरिक हैं।<ref>{{Cite news|url=https://academyart.org.ua/news/vitaiemo-z-obranniam|title=Вітаємо з обранням|last=|date=2024-07-05|work=Національна академія мистецтв України|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509155752/https://academyart.org.ua/news/vitaiemo-z-obranniam|archive-date=2025-05-09|language=uk}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == इवान मार्चुक का जन्म एक बुनकर परिवार में हुआ था। परिवार की आर्थिक मदद के लिए वह अक्सर अपने पिता का हाथ बंटाते थे। उन्होंने बचपन में ही चित्र बनाना शुरू कर दिया था। चित्रकारी के लिए रंग, पेस्टल, वॉटरकलर और कागज जैसे साधनों की कमी के बावजूद, मार्चुक ने फूलों, घास और फलों के प्राकृतिक रंगों से चित्र बनाना सीखा। सातवीं कक्षा पूरी करने के बाद वे इवान ट्रुश लविव स्कूल ऑफ अप्लाइड आर्ट्स में डेकोरेटिव पेंटिंग विभाग में दाखिल हुए और 1951 से 1956 तक वहाँ अध्ययन किया। हालांकि उनके माता-पिता चाहते थे कि वह सर्जन या जीवविज्ञानी बनें, लेकिन उन्होंने उनके स्पष्ट रूप से झलकते हुनर और सपनों के रास्ते में रुकावट नहीं डाली। मार्चुक ने इस शैक्षणिक काल को एक परिवर्तनकारी अनुभव बताया, और उन प्रगतिशील शिक्षकों को श्रेय दिया जिन्होंने उन्हें समाजवादी यथार्थवाद (सोशलिस्ट रियलिज़्म) की सीमाओं से बाहर सोचने की प्रेरणा दी।<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://weekend.today/lica/desjatki-kilometriv-splontanih-mazkiv-ivan-marchuk-v-kievi.htm|title=Десятки кілометрів спльонтаних мазків: Іван Марчук в Києві|date=12 May 2020|website=weekend.today|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112220428/https://weekend.today/lica/desjatki-kilometriv-splontanih-mazkiv-ivan-marchuk-v-kievi.htm|archive-date=2024-11-12}}</ref> वह 1959 में अपने एक शिक्षक, कार्ल ज़्विरिंस्की के नेतृत्व में एक भूमिगत समूह में शामिल हो गए, जिन्होंने अपने सदस्यों को गैर-स्वीकृत कला, इतिहास, संगीत, साहित्य और धर्म से परिचित कराया।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://ukrainer.net/ivan-marchuk/|title=Хто такий Іван Марчук?|date=17 April 2020|website=ukrainer.net|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509155756/https://www.ukrainer.net/ivan-marchuk/|archive-date=2025-05-09}}</ref> सोवियत सेना में सेवा देने के बाद उन्होंने लविव इंस्टीट्यूट ऑफ अप्लाइड आर्ट्स के सिरेमिक विभाग में पढ़ाई जारी रखी और 1965 में स्नातक हुए। पैसे कमाने के लिए उन्होंने फैक्ट्रियों, क्लबों और थिएटरों के लिए पोस्टर और बैनर बनाए। बाद में वह कीव में रहने लगे। 1965 से 1968 तक उन्होंने यूक्रेनी राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी के अंतर्गत सुपरहार्ड मैटीरियल्स संस्थान में कार्य किया। कम वेतन और सांझी अपार्टमेंट की कठिनाइयों के चलते राजधानी में जीवन कठिन था। आजीविका चलाने के लिए उन्होंने ''रानोख'' नामक अखबार के लिए कवर डिज़ाइन और ड्राइंग का ऑर्डर लिया। 1968 में उन्होंने अपनी पहली कलाकृति 30 कार्बोवानेत्स में लेखक यूरी श्चर्बक को बेची। 1968 से 1984 के बीच उन्होंने कीव के मोन्यूमेंटल और डेकोरेटिव आर्ट्स प्लांट में सोवियत प्रकाशनों के लिए चित्र बनाए।<ref name="auto" /> इस दौरान वह खाली समय में अपनी आत्मा की अभिव्यक्ति हेतु स्वतंत्र कला कार्य करते रहे और अपनी कला को विदेश तक पहुंचाने के प्रयास करते रहे।<ref name="auto" /> == पेशेवर कार्य और उत्पीड़न == यही वह समय था जब [[केजीबी]] ने उनके गैर-अनुरूपवादी विचारों के कारण उन्हें परेशान करना शुरू किया, जो 1970 के दशक में चरम पर पहुंचा।<ref name="auto" /> सोवियत अधिकारियों को विशेष रूप से उनके द्वारा उपयोग किए गए गहरे रंगों से आपत्ति थी, जो उज्ज्वल समाजवादी यथार्थवाद के मानकों के अनुरूप नहीं थे।<ref name="auto1">{{Cite web|url=http://heroes.profi-forex.org/ua/marchuk-ivan-stepanovich|title=Марчук Іван Степанович|website=heroes.profi-forex.org|access-date=16 मई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20231130130813/https://heroes.profi-forex.org/ua/marchuk-ivan-stepanovich|archive-date=30 नवंबर 2023|url-status=dead}}</ref> इसके अलावा, केजीबी को संदेह था कि मार्चुक में यूक्रेनी राष्ट्रवाद की झलक है, क्योंकि वह [[ल्वीव]] से थे, यूक्रेनी भाषा बोलते थे और यूक्रेनी व्यक्तियों को चित्रित करते थे। उन्हें यूएसएसआर के कलाकार संघ में प्रवेश नहीं दिया गया, जिससे वे प्रदर्शनियों में भाग नहीं ले सके और अपनी कला नहीं बेच सके।<ref name="auto2" /> 1980 में पहली बार लेखकों पाव्लो ज़हरेबेल्नी और दिमित्रो पाव्लिचको के समर्थन से कीव में उनकी प्रदर्शनी आयोजित हुई।<ref name="auto2" /> 1984 में उन्हें कीव प्लांट से निकाल दिया गया। हालांकि उन्होंने राष्ट्रीय पुस्तकालय और अन्य संस्थानों में व्यक्तिगत प्रदर्शनियों के माध्यम से कुछ चित्र बेचे, लेकिन आर्ट गैलरियों तक पहुंच नहीं होने से उनके अवसर सीमित रहे।<ref>{{Cite web|url=https://weekend.today/lica/desjatki-kilometriv-splontanih-mazkiv-ivan-marchuk-v-kievi.htm.|title=Десятки кілометрів спльонтаних мазків: Іван Марчук в Києві|date=12 May 2020|website=weekend.today|language=uk}}</ref> 1985 में [[मिखाइल गोर्बाचेव]] के सत्ता में आने के बाद केजीबी ने मार्चुक को परेशान करना बंद कर दिया और उनकी विदेश जाने की आशाएं जागीं। 1988 में उन्हें [[चेकोस्लोवाकिया]] जाने का मौका मिला, जहाँ उन्होंने कला समुदाय पर गहरा प्रभाव डाला।<ref name="auto1" /> 1989 में उनके यूक्रेनी-[[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियाई]] कलाकार मित्र पीटर क्रावचेंको के प्रयास से उन्हें ऑस्ट्रेलिया का वीज़ा मिला, जहाँ उनकी कृतियाँ यूक्रेनी आर्टिस्ट्स सोसाइटी ऑफ ऑस्ट्रेलिया और [[सिडनी]] की व्यावसायिक गैलरियों में प्रदर्शित हुईं।<ref name="yellow_gallery-savah-paddington-australia">{{Cite web|url=https://yellow.place/en/gallery-savah-paddington-australia|title=Gallery Savah - Sydney, Australia|last=Gallery Savah|date=|publisher=YellowPlace|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811063620/https://yellow.place/en/gallery-savah-paddington-australia|archive-date=2023-08-11|access-date=August 11, 2023}}</ref> इसके बाद वह [[कनाडा]] भी गए। जब वे विदेश में थे, यूएसएसआर का कलाकार संघ अंततः उन्हें सदस्यता दे बैठा, लेकिन बिना उन्हें सूचित किए। 1990 में उनका पहला आधिकारिक प्रदर्शनी कीव में यूक्रेनी ललित कला संग्रहालय (अब राष्ट्रीय कला संग्रहालय) में आयोजित हुआ। सोवियत काल में उपेक्षित रहे मार्चुक को स्वतंत्र यूक्रेन में बहुत सराहा गया, और 1997 में उन्हें प्रतिष्ठित शेवचेंको राष्ट्रीय पुरस्कार से सम्मानित किया गया। == हाल की गतिविधियाँ == मार्चुक ने अपनी अत्यंत विस्तृत लैंडस्केप चित्रों में निरंतर यूक्रेन की भूमि को चित्रित किया। 2001 में उन्होंने यूक्रेन लौटने का निर्णय लिया, लेकिन वे 2011 में वापस आए।<ref>{{Cite web|url=https://rubryka.com/en/article/28-ukrainians-changed-world/|title=Forever moving forward. 28 Ukrainians who changed the world|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622040519/https://rubryka.com/en/article/28-ukrainians-changed-world/|archive-date=2024-06-22|access-date=2022-09-11}}</ref> 2005 में तत्कालीन राष्ट्रपति [[विक्टर यूस्चेन्को|विक्टर युशचेंको]] द्वारा एक घोषणा के बाद से कीव में इवान मार्चुक और उनके कार्यों के लिए एक संग्रहालय बनाने की योजनाएँ बनती रही हैं।<ref>{{Cite web|url=https://rubryka.com/en/article/ivan-marchuk-kyiv/|title=Unknown Ivan Marchuk: the art of the Ukrainian Van Gogh|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211115427/https://rubryka.com/en/article/ivan-marchuk-kyiv/|archive-date=2024-12-11|access-date=2022-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ukrainianweek.com/Culture/29459|title=Success Against All Odds|language=en}}</ref> [[यूक्रेन पर रूसी आक्रमण, 2022|रूसी आक्रमण]] से पहले वे कीव में ही रहते और कार्य करते थे। === वियना काल === रूस के बड़े पैमाने पर हमले की शुरुआत के बाद, उन्हें [[वियना]] पलायन करना पड़ा। वहां 2022 से 2025 के बीच उन्होंने लगभग 200 कलाकृतियाँ बनाईं, और [[ऑस्ट्रिया]] की राजधानी में उनकी बड़ी-बड़ी प्रदर्शनियाँ आयोजित की गईं।<ref>{{Cite web|url=https://gazeta-misto.te.ua/ya-duzhe-skupyj-na-rozstavannya-z-kartynamy-genij-z-ternopilshhyny-ivan-marchuk/|title=«Я дуже скупий на розставання з картинами»,&nbsp;— геній з Тернопільщини|last=Місто|first=Газета|date=2024-05-15|website=Газета Місто|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504123511/https://gazeta-misto.te.ua/ya-duzhe-skupyj-na-rozstavannya-z-kartynamy-genij-z-ternopilshhyny-ivan-marchuk/|archive-date=2025-05-04|access-date=2024-09-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-diaspora/3821335-na-vistavci-u-vidni-pokazut-ponad-300-kartin-ivana-marcuka.html|title=На виставці у Відні покажуть понад 300 картин Івана Марчука|date=2024-02-02|website=Укрінформ|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504123509/https://www.ukrinform.ua/rubric-diaspora/3821335-na-vistavci-u-vidni-pokazut-ponad-300-kartin-ivana-marcuka.html|archive-date=2025-05-04|access-date=2024-09-26}}</ref><ref name="укрінформ">{{Cite news|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/3989034-ivan-marcuk-stvoriv-u-vidni-vze-blizko-200-kartin.html|title=Іван Марчук створив у Відні вже близько 200 картин|last=|date=2025-05-04|work=Укрінформ|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509155750/https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/3989034-ivan-marcuk-stvoriv-u-vidni-vze-blizko-200-kartin.html|archive-date=2025-05-09|language=uk}}</ref> 2 मई 2025 को विएना में ''टेल मी द ट्रुथ'' नामक प्रदर्शनी का उद्घाटन हुआ, जिसमें उनकी 450 से अधिक पेंटिंग्स प्रदर्शित की गईं। इसी के साथ एक अंतरराष्ट्रीय बच्चों की ड्राइंग प्रतियोगिता ''द पाथ ऑफ इवान मार्चुक'' भी शुरू की गई।<ref>{{Cite news|url=https://suspilne.media/ternopil/1009541-skazi-meni-pravdu-u-vidni-vidkrili-vistavku-hudoznika-z-ternopilsini-ivana-marcuka/|title="Скажи мені правду": у Відні відкрили виставку художника з Тернопільщини Івана Марчука|last=Ірина Терлюк, Соломія Струс|date=2025-05-03|work=Суспільне Тернопіль|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250503185324/https://suspilne.media/ternopil/1009541-skazi-meni-pravdu-u-vidni-vidkrili-vistavku-hudoznika-z-ternopilsini-ivana-marcuka/|archive-date=2025-05-03|language=uk}}</ref> 2025 की शुरुआत में, इवान मार्चुक चैरिटेबल फाउंडेशन की स्थापना हुई, जिसका उद्देश्य उनकी कलाकृतियों का संरक्षण, शोध, प्रचार-प्रसार, और एक संग्रहालय की स्थापना है।<ref name="укрінформ" /> 10 फरवरी 2025 को, वैटिकन स्थित यूक्रेन दूतावास के तत्वावधान में, रोम के पालाज़ो डेला कैंचेलेरिया में उनकी एकल प्रदर्शनी ''एपिक रियलिटी'' का उद्घाटन हुआ। 12 फरवरी 2025 को, [[पोप फ़्रांसिस|पोप फ्रांसिस]] ने उन्हें निजी दर्शन के लिए आमंत्रित किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-ivan-marchuk-vystavka-italiya/33312143.html|title=В Італії вперше відкрилася виставка робіт Івана Марчука|last=|date=2025-02-12|work=Радіо Свобода|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250504123509/https://www.radiosvoboda.org/a/news-ivan-marchuk-vystavka-italiya/33312143.html|archive-date=2025-05-04|language=uk}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.vaticannews.va/uk/world/news/2025-02/hudozhnyk-ivan-marchuk-moye-haslo-spishit-robyty-dobro.html?|title=Український художник Іван Марчук: Моє гасло&nbsp;— спішіть робити добро|last=|date=2025-02-13|work=Vatican News|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250305234215/https://www.vaticannews.va/uk/world/news/2025-02/hudozhnyk-ivan-marchuk-moye-haslo-spishit-robyty-dobro.html|archive-date=2025-03-05|language=uk}}</ref> == शैली और विरासत == इवान मार्चुक ने अपने जीवन में 5,000 से अधिक चित्र बनाए हैं, जिनमें से लगभग आधा हिस्सा यूक्रेन के बाहर है। उनकी कला [[लातविया]], [[जर्मनी]], [[पोलैंड]], [[बेल्जियम]], [[हंगरी]], [[चेक गणराज्य]], [[स्लोवाकिया]], [[तुर्की]], [[लक्ज़मबर्ग]], [[थाईलैण्ड|थाईलैंड]], [[तूनिस|ट्यूनिस]] और कई अन्य देशों में प्रदर्शित हुई है। वे ''प्लियोनतानिज़्म'' कला तकनीक के जनक माने जाते हैं, जिसमें सूक्ष्म रेखाओं की जाल-बुनाई जैसी गहराई देखने को मिलती है।<ref name="auto" /> हालांकि कुछ आलोचक उनकी शैली को हाइपररियलिज़्म से जोड़ते हैं, मार्चुक स्वयं इस लेबल से सहमत नहीं हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-49976487|title=Іван Марчук про своє життя, останню виставку і неіснуючий музей|date=16 October 2019|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108235933/https://www.bbc.com/ukrainian/features-49976487|archive-date=2025-01-08}}</ref> === मुद्रा और डाक टिकट पर === <gallery mode="nolines"> चित्र:Пльонтанізм_(нейзильбер),_аверс.jpg|५ ह्रिवन्या मूल्य की स्मारक सिक्के का अग्रभाग "प्लियोनतानिज़्म (इवान मार्चुक)", राष्ट्रीय बैंक ऑफ यूक्रेन (२०२४) चित्र:Пльонтанізм_(нейзильбер),_реверс.jpg|५ ह्रिवन्या मूल्य की स्मारक सिक्के का पश्चभाग "प्लियोनतानिज़्म (इवान मार्चुक)", राष्ट्रीय बैंक ऑफ यूक्रेन (२०२४) चित्र:Пльонтанізм_(срібло),_аверс.png|१० ह्रिवन्या मूल्य के स्मारक रजत सिक्के का अग्रभाग "प्लियोनतानिज़्म (इवान मार्चुक)", राष्ट्रीय बैंक ऑफ यूक्रेन (२०२४) चित्र:Пльонтанізм_(срібло),_реверс.png|१० ह्रिवन्या मूल्य के स्मारक रजत सिक्के का पश्चभाग "प्लियोनतानिज़्म (इवान मार्चुक)", राष्ट्रीय बैंक ऑफ यूक्रेन (२०२४) चित्र:Stamp_of_Ukraine_s1497.jpg|यूक्रेन का डाक टिकट "इवान मार्चुक टेल मी द ट्रुथ , १९९४" (२०१६) </gallery> == सम्मान और पुरस्कार == * 1996 — इवान मार्चुक को यूक्रेन के सम्मानित कलाकार की उपाधि प्रदान की गई। {{उद्धरण आवश्यक|date=October 2023}} * 7 March 1997 — उन्हें शेवचेंको राष्ट्रीय पुरस्कार से सम्मानित किया गया, उनके चित्रमालाओं की श्रृंखला "शेवचेंकियाना" और "मेरी आत्मा की आवाज़" के लिए। {{उद्धरण आवश्यक|date=October 2023}} * 2006 — [[रोम]] स्थित इंटरनेशनल एकेडमी ऑफ कंटेम्परेरी आर्ट ने इवान मार्चुक को गोल्डन गिल्ड में सम्मिलित किया और उन्हें अकादमी की वैज्ञानिक परिषद का मानद सदस्य नियुक्त किया। {{उद्धरण आवश्यक|date=October 2023}} == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:चित्रकार]] [[श्रेणी:युक्रेन के लोग]] 7yfb6lve4tvrxjwf47xgk302nzv3phb एरिक हेंज 0 1598507 6635679 6583288 2026-10-31T01:18:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635679 wikitext text/x-wiki '''एरिक हाइन्ज़''' [[:en:Queen_Mary,_University_of_London|लंदन विश्वविद्यालय की क्वीन मैरी लॉ स्कूल]] में कानून और मानविकी के प्रोफेसर हैं। उन्होंने [[विधिशास्त्र|कानूनी/विधि दर्शन]], [[न्याय|न्याय सिद्धांत]], [[विधिशास्त्र|न्यायशास्त्र]] और [[मानवाधिकार]] के क्षेत्रों में योगदान दिया है। उन्होंने [[:en:Law_and_literature|कानून और साहित्य]] आंदोलन में भी योगदान दिया है। == सामाजिक और कानूनी सिद्धांत == "कमिंग क्लीनः द राइज ऑफ क्रिटिकल थ्योरी एंड द फ्यूचर ऑफ द लेफ्ट" में एरिक हाइन्ज़ तर्क देते हैं कि [[प्रगतिवाद|प्रगतिशील राजनीतिक]] विचारधाराओं ने [[पश्चिमी विश्व|पश्चिमी]] इतिहास की आलोचनात्मक समझ पर ज़ोर दिया है, लेकिन वे स्वयं [[वामपंथ]] के इतिहास पर वही आलोचनात्मक दृष्टिकोण लागू करने में असफल रहे हैं। [[:en:National_Public_Radio|नेशनल पब्लिक रेडियो]] पर एक साक्षात्कार में, हाइन्ज़ ने कहा कि उनका उद्देश्य वामपंथ की 'परिभाषा' देना नहीं, बल्कि उन 'प्रमुख प्रवृत्तियों' की पहचान करना है जिन्होंने वामपंथी राजनीति और सक्रियता को संचालित किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.wrvo.org/show/campbell-conversations-0/2025-05-17/eric-heinze-on-the-campbell-conversations|title=WRVO "The Campbell Conversations"|access-date=2025-06-02}}</ref> [[न्यूयार्क पोस्ट|द न्यूयॉर्क पोस्ट]] में उन्होंने लिखा कि वामपंथ को बदलने की जरूरत है जिसे अक्सर 'स्मृति राजनीति' के रूप में जाना जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2025/04/19/opinion/the-left-must-also-take-responsibility-for-historys-greatest-crimes/|title=The New York Post}}</ref> '''द आयरिश टाइम्स''' के एक कॉलम में यह सवाल उठाया गया कि क्या हाइन्ज़ को "[[:en:Whataboutism|व्हाटअबाउटरी]]" का दोषी माना जा सकता है — अर्थात्, क्या वे दक्षिणपंथी अत्याचारों से ध्यान हटाने के लिए वामपंथी अत्याचारों पर ज़ोर दे रहे हैं? '''डेनिश समाचार पत्र [[:en:Berlingske|बर्लिंग्सके]]''' की एक समीक्षा के अनुसार, हाइन्ज़ यह नहीं कह रहे हैं कि "प्रगतिशीलों को आलोचनात्मक सिद्धांत (क्रिटिकल थ्योरी) छोड़ देना चाहिए, या विविधता नीतियों, क्वीयर थ्योरी या नारीवाद को समाप्त कर देना चाहिए", बल्कि उनका तर्क है कि "इन्हें करने का एक नया तरीका अपनाने की आवश्यकता है।"<ref>{{Cite news|url=https://www.berlingske.dk/opinion/professor-i-ny-bog-venstrefloejen-er-noedt-til-at-blive-mere-woke-men-ikke|title=Berlingske}}</ref> '''"द कॉन्सेप्ट ऑफ इनजस्टिस"''' में एरिक हाइन्ज़ उस शैली की जांच करते हैं जिसे वह 'शास्त्रीय' न्याय सिद्धांत की परंपरा कहते हैं, जो प्लेटो से लेकर रॉल्स तक फैली हुई है। हाइन्ज़ का तर्क है कि शास्त्रीय न्याय सिद्धांतकार [[:en:Injustice|'अन्याय]]' की अवधारणा से इस स्पष्ट लगने वाले अनुमान के आधार पर चलते हैं कि 'न्याय' और 'अन्याय' तार्किक विरोधाभासी हैं। हाइन्ज़ के अनुसार, प्राचीन और आधुनिक पश्चिमी भाषाओं में 'अन्याय' केवल एक व्युत्पत्तिगत संयोग है। 'न्याय' और 'अन्याय' निश्चित रूप से पारंपरिक, पहले से परिभाषित संदर्भों में विरोधी के रूप में दिखाई देते हैं — जहाँ कुछ मानदंडों को बिना आलोचना के स्वीकार कर लिया गया है। हालाँकि, जब हम इन पूर्वधारणाओं से बाहर जाते हैं, तो इन दोनों शब्दों के बीच का संबंध कहीं अधिक जटिल हो जाता है। उस आवर्ती त्रुटि को दूर करने के लिए, हाइन्ज़ एक उत्तर-शास्त्रीय न्याय सिद्धांत की अवधारणा प्रस्तुत करते हैं और इसके उदाहरण के रूप में साहित्यिक ग्रंथों का उपयोग करते हैं। यह परियोजना एरिक हाइन्ज़ की पहले की '''[[:en:Law_and_Literature_(journal)|लॉ एंड लिटरेचर]]''' में प्रकाशित रचनाओं की निरंतरता है। '''[[:en:Law_and_Critique|लॉ एंड क्रिटीक]]''' नामक पत्रिका में एक लेख में नारीवादी विद्वान '''एड्रियन होवे''' इस बात की जांच करती हैं कि किस प्रकार हाइन्ज़ ने [[समालोचनात्मक सिद्धांत]] के क्षेत्र में नवाचार करते हुए '''[[विलियम शेक्सपीयर|विलियम शेक्सपियर]]''' की रचनाओं को एक वैकल्पिक दृष्टिकोण से पढ़ने की पेशकश की है। '''[[द कॉमेडी ऑफ एरर्स]]''' के उदाहरण का हवाला देते हुए, होवे बताती हैं कि २०वीं शताब्दी तक भी विद्वानों का यह मानना था कि शेक्सपियर इस प्रकार की हल्की-फुल्की रचना में कोई गंभीर सामाजिक-न्यायिक आलोचना व्यक्त करने का प्रयास नहीं करते होंगे। हाइन्ज़, होवे के अनुसार, "सामाजिक-कानूनी द्वैतवाद" की एक श्रृंखला को उजागर करते हैं-स्वामी-सेवक, पति-पत्नी, मूल-विदेशी, माता-पिता-संतान, सम्राट-संसद, खरीदार-विक्रेता। कॉमेडी, [हाइन्ज़] का तर्क है, समस्याग्रस्त सामाजिक-कानूनी संबंधों को प्रतिबिंबित करने के लिए 'कॉमेडी' और 'त्रुटि' की अवधारणाओं को तैनात करता है जो पारंपरिक लेकिन सामाजिक-कानूनी प्रभुत्व और अधीनता के बदलते मॉडल पर आधारित हैं।" होवे आगे कहती हैं कि एरिक हाइन्ज़ की व्याख्या के अनुसार, "इस नाटक में चुनौती दी गई दृष्टिकोण उस विशेषाधिकार प्राप्त पुरुष की है।" '''द कॉन्सेप्ट ऑफ इनजस्टिस''' में, एरिक हाइन्ज़ इन्हीं विषयों को और विस्तार से प्रस्तुत करते हैं। वह [[प्लेटो]] से लेकर [[जॉन राल्स|रॉल्स]] तक न्याय के शास्त्रीय सिद्धांतों की समीक्षा करते हैं, 'न्याय' और 'अन्याय' की अवधारणाओं के बीच एक तार्किक विरोध की उनकी धारणाओं को चुनौती देते हैं। == स्वतंत्र भाषण == मानवाधिकारों के क्षेत्र में, हाइन्ज़ ने अक्सर पश्चिमी यूरोप में [[अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता]] पर लगाए गए प्रतिबंधों को चुनौती दी है, जैसे कि तथाकथित "[[द्वेषपूर्ण भाषण]]" प्रतिबंधों में सन्निहित है। हाइन्ज़ का तर्क है कि एक आधुनिक [[लोकतंत्र]] के पास सामाजिक असहिष्णुता से लड़ने के लिए अधिक प्रभावी और वैध तरीके मौजूद हैं, बिना इसके कि वह सार्वजनिक क्षेत्र में भाषण को सीमित करे। अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता के विशेषज्ञ [[:en:Eric_Barendt|एरिक बैरेंड्ट]] के अनुसार, हाइन्ज़ द्वेषपूर्ण भाषण प्रतिबंधों के भीतर सुसंगतता की और समस्याओं की पहचान करते हैं। बैरेंड्ट लिखते हैं कि हाइन्ज़ की आलोचना के अनुसार, "लक्षित नस्लीय या अन्य समूहों के खिलाफ भेदभाव को रोकने के लिए अक्सर प्रतिबंधों को उचित ठहराया जाता है। लेकिन वास्तव में वे स्वयं घृणापूर्ण भाषण कानूनों ([[अल्पसंख्यक|नस्लीय, जातीय, धार्मिक समूहों और समलैंगिकों]]) द्वारा संरक्षित समूहों और असुरक्षित (अन्य सांस्कृतिक समूहों, शारीरिक और मानसिक रूप से [[निर्योग्यता|विकलांग]], [[:en:Transsexualism|ट्रांससेक्सुअल]]) के बीच भेदभाव करते हैं।" अपनी पुस्तक '''हेट स्पीच एंड डेमोक्रेटिक सिटिजनशिप''' में हाइन्ज़ ने खतरनाक, उत्तेजक या आक्रामक भाषण की वैधता के बारे में चल रही बहसों की समीक्षा की है।वे स्वीकार करते हैं कि कुछ लोकतंत्र इतने अस्थिर हो सकते हैं कि वहां प्रतिबंध आवश्यक हो सकते हैं, लेकिन जो लोकतंत्र एक स्पष्ट रूप से पहचाने जाने योग्य सीमा को पार कर चुका है और '''एरिक हाइन्ज़''' जिसे 'दीर्घकालिक, स्थिर और समृद्ध लोकतंत्र' ('''एलएसपीडी''')<ref>{{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=69–78}}</ref> कहते हैं, वह केवल तभी सार्वजनिक विमर्श में किसी विचारधारा-विशेष के आधार पर अभिव्यक्ति को वैध रूप से सीमित कर सकता है, जब वह निर्णय एक स्वतंत्र रूप से जाँच योग्य 'अपवाद की स्थिति' के मापदंडों के अंतर्गत आता हो — यानी जब वह राष्ट्रीय सुरक्षा संकट का गठन करता हो।<ref>{{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=111–116}}</ref> हाइन्ज़ स्वीकार करते हैं कि द्वेषपूर्ण भाषण ने रवांडा, जर्मनी के '''वाईमार गणराज्य''', शीत युद्ध के बाद के तत्कालीन '''यूगोस्लाविया''' और अन्य कमजोर लोकतंत्रों में हिंसा को जन्म दिया है। '''हाइन्ज़''' यह भी स्पष्ट करते हैं कि इन सभी में से कोई भी '''एलएसपीडी''' नहीं था। इसके विपरीत, पूर्ण विकसित लोकतंत्रों के पास हिंसा और भेदभाव का मुकाबला करने के अधिक वैध और प्रभावशाली तरीके होते हैं, बिना उन व्यक्तियों को दंडित किए जो उत्तेजक विचार रखते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/lesley-abdela/democracies-free-speech-and-right-to-offend|title=Democracies, free Speech and the right to offend|last=Abdela|first=Lesley|date=22 May 2016|website=OpenDemocracy}}</ref> '''लेस्ली अब्डेला''' के अनुसार, ‘'''एलएसपीडी मॉडल''' का केंद्रीय तत्व यह है कि यह दिखाया जा सकता है कि पश्चिमी लोकतांत्रिक राज्यों ने नैतिक और प्रतीकात्मक रुख अपनाया है — हमेशा पूरी तरह से या बिना विरोधाभास के नहीं — लेकिन निश्चित रूप से केवल औपचारिकता या दिखावे से कहीं अधिक। गैर-भेदभाव कानून, बहुलतावादी प्रारंभिक शिक्षा (और व्यक्तिगत रूप से लक्षित पीछा करना, उत्पीड़न या 'लड़ाई भड़काने वाले शब्दों' पर प्रतिबंध) जैसी उपायों से राज्य असहिष्णुता या हिंसा के विरुद्ध अपने नैतिक और प्रतीकात्मक संदेश व्यक्त करता है।’<ref name=":0" /> '''द मोस्ट ह्यूमन राइटः व्हाय फ्री स्पीच इज एवरीथिंग''' में हाइन्ज़ यह तर्क देते हैं कि अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त मानवाधिकार आंशिक रूप से इस कारण विफल हो गए हैं क्योंकि संस्थाएं मानवाधिकारों और मानवीय भलाई के बीच स्पष्ट अंतर नहीं कर पाईं। हाइन्ज़ का तर्क है कि इतिहास में कई परंपराओं ने आवश्यक मानवीय भलाई को मान्यता दी है, इसलिए यदि मानवाधिकारों को कोई विशेष भूमिका निभानी है, तो उन्हें केवल मानवीय भलाई को दोहराने से अधिक कुछ करना होगा। अधिकार की संकल्पना की गहन जांच करते हुए हाइन्ज़ यह तर्क देते हैं कि केवल अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता के माध्यम से ही मानवीय भलाई को मानवाधिकारों का विषय बनाया जा सकता है। इसका अगला निष्कर्ष यह है कि लोकतंत्र के बाहर मानवाधिकारों की संकल्पना का कोई अर्थ नहीं रह जाता — और वह सर्वोत्तम स्थिति में भी केवल मानवीय भलाई की संकल्पना में सिमट जाती है।<ref>{{Cite book|title=The Most Human Right: Why Free Speech is Everything|url=https://archive.org/details/mosthumanrightwh0000eric|last=Heinze|first=Eric|publisher=The MIT Press|year=2022|isbn=978-0262046459|location=Boston, Massachusetts}}</ref> अपनी नियमित [https://www.irishtimes.com/culture/why-free-speech-should-be-the-most-highly-valued-human-right-1.4845246 आयरिश टाइम्स] 'अनथिंकेबल' श्रृंखला में लिखते हुए, स्तंभकार '''जो हम्फ्रीज़''' ने हाइन्ज़़ के तर्क को संक्षेप में इस प्रकार प्रस्तुत कियाः 'यदि पर्याप्त लोकतांत्रिक वातावरण मौजूद नहीं है, तो आप जिस चीज़ को "अधिकार" के रूप में ढूंढ रहे हैं, वह केवल एक "भलाई" है, कुछ वांछनीय है जो एक सरकार प्रदान कर सकती है या नहीं भी कर सकती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/why-free-speech-should-be-the-most-highly-valued-human-right-1.4845246|title=Why free speech should be the most highly valued human right|work=The Irish Times|access-date=2022-08-02|language=en}}</ref> स्वीडिश [https://www.dixikon.se/yttrandefrihetenden-manskligaste-rattigheten/ डिक्सिकॉन] साइट पर पुस्तक की समीक्षा करते हुए अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार विशेषज्ञ '''[https://www.su.se/english/profiles/hanrot-1.195419 हान्स इंगवार रोथ]''' जोड़ते हैं: "यह भी कोई संयोग नहीं है कि इतिहास में कई अधिनायकवादी नेता सबसे पहले इसी अधिकार (अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता) को निशाना बनाते हैं, फिर धीरे-धीरे अन्य सभी अधिकारों को भी कुचलना शुरू कर देते हैं।"<ref>{{Cite web|url=https://www.dixikon.se/yttrandefrihetenden-manskligaste-rattigheten/|title=Yttrandefriheten - den mänskligaste rättigheten? {{!}} Dixikon|date=2022-06-17|language=sv-SE|access-date=2022-08-02}}</ref> == लैंगिकता == हाइन्ज़ ने [[मानव कामुकता|लैंगिकता/मानव कामुकता]] और मानवाधिकारों से जुड़ी समस्याओं पर भी लिखा है। '''जेम्स एम. डोनोवन''' उनके कुछ आलोचनात्मक दृष्टिकोणों का सार प्रस्तुत करते हैं। डोनोवन के अनुसार, हाइन्ज़ मानते हैं कि "२०वीं सदी के उत्तरार्ध तक [[संयुक्त राष्ट्र]] की मानवाधिकार योजना में [[यौन उन्मुखता|यौनिक झुकाव]] को शामिल न करना केवल उसका बहिष्कार नहीं था, बल्कि इस विषय को और अधिक रहस्यमय बना दिया गया, जिससे उसके बहिष्कार को आगे भी उचित ठहराया जा सका।" '''जेनिफर विल्सन''' के अनुसार, हाइन्ज़ का दृष्टिकोण विशेष रूप से यह स्पष्ट करता है कि "ट्रांसजेंडर लोगों को भेदभाव-विरोधी कानूनों से क्यों बाहर रखा गया।" नॉर्वे के धर्म इतिहासकार '''[[:en:Dag_Øistein_Endsjø|डाग ओएस्टाइन एंड्सयो]]''' का तर्क है कि हाइन्ज़ के अनुसार, पहले के अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार दस्तावेज़ों में यौनिक झुकाव या पहचान का कोई स्पष्ट उल्लेख न होना इसका अर्थ नहीं है कि "यौनिक अल्पसंख्यकों के मौलिक अधिकार उन संधियों से संरक्षित नहीं हैं।" '''साइमन ओबेंडॉर्फ''' तर्क देते हैं कि "समलैंगिक अधिकार [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|अंतरराष्ट्रीय क़ानून]] के अंतर्गत संरक्षण योग्य हैं", लेकिन वे हाइन्ज़ की उस मांग पर सवाल उठाते हैं जिसमें उन्होंने यौनिक झुकाव के आधार पर गैर-भेदभाव के सिद्धांतों को स्पष्ट करने और लागू करने के लिए एक संधि-आधारित तंत्र की बात की थी। '''ओबेंडॉर्फ''' “यौनिक अल्पसंख्यक” की उस अवधारणा को चुनौती देते हैं जिसे हाइन्ज़ ने अपनी पुस्तक '''सेक्सुअल ओरिएंटेशन: अ ह्यूमन राइट''' में परिभाषित किया था: "ऐसे लोग जिनका यौनिक झुकाव प्रचलित विषमलैंगिक मानदंड से भिन्न होता है।" '''सूसन स्टेरेट''' ने हाइन्ज़ के उस दृष्टिकोण पर ध्यान केंद्रित किया जिसमें यौनिक पहचान और झुकाव को एक तरल और परिवर्तनीय प्रक्रिया के रूप में देखा गया है। स्टेरेट के अनुसार, हाइन्ज़ "यौनिक झुकाव की बहस को उत्तर-आधुनिक ज्ञान की अवधारणाओं से जोड़ते हैं, जो क़ानूनी व्यक्ति की एकीकृत पहचान को खंडित मानते हैं।" '''कॉनवे ब्लेक''' और '''फिलिप डेल''' ने आगे यह विश्लेषण किया कि हाइन्ज़ के अनुसार "यौनिक अल्पसंख्यक अब अंतरराष्ट्रीय 'संवेदनशीलता की राजनीति' के मोहरे बन चुके हैं।" ब्लेक और डेल आगे लिखते हैं: :: इस खेल में, उपनिवेशोत्तर शासन अपने घरेलू शासन को मज़बूत करने के लिए लैंगिकता से जुड़ी विचारधाराओं पर आधारित राष्ट्रवादी अभियानों को बढ़ावा देते हैं, जिनमें अल्पसंख्यक यौन अभिविन्यासों को पश्चिमी पतनशीलता के रूप में चित्रित किया जाता है। समलैंगिकता के प्रति किसी भी प्रकार की सहिष्णुता के कार्यक्रम का विरोध तथाकथित "प्राचीन" और "स्वदेशी" परंपराओं में निहित बताया जाता है। हाइन्ज़ यह भी ध्यान दिलाते हैं कि पश्चिमी राज्य अक्सर यह दर्शाने के लिए उत्सुक रहते हैं कि वे ‘प्रथम विश्व’ का कोई एजेंडा ‘परंपरागत’ समाजों पर थोप नहीं रहे हैं।परिणामस्वरूप, वैश्विक दक्षिण के राज्यों को चुनौती देने से एक तरह का आत्म-सेंसरशिप आधारित संयम देखा गया है, जो स्वदेशी सांस्कृतिक विश्वासों के प्रति एक प्रकार की श्रद्धासूचक भावना के तहत आता है। संक्षेप में, हाइन्ज़ इस बात की शिकायत करते हैं कि कई पश्चिमी राज्य लैंगिकता के संदर्भ में मानवाधिकारों के सापेक्षतावाद को सहने के लिए तैयार रहे हैं। :: == अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकारों की राजनीति == हाइन्ज़ की अंतरराष्ट्रीय क़ानून और संस्थाओं की आलोचनाएँ केवल अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता और लैंगिकता तक ही सीमित नहीं हैं। अन्य लेखनों में वे यह जांचते हैं कि किस प्रकार अंतर-सरकारी और गैर-सरकारी संगठन राजनीतिक प्रभाव में आकर अपने स्वयं घोषित उद्देश्यों का पालन करने में विफल रहते हैं। रोज़ा फ्रीडमैन के अनुसार, हाइन्ज़ यह स्पष्ट करते हैं कि किस तरह [[संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद्|संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद]] (और उससे पहले की [[:en:United_Nations_Commission_on_Human_Rights|मानवाधिकार आयोग]]) के सदस्य राष्ट्र [[:en:Voting_bloc|ब्लॉक वोटिंग]] का प्रयोग करके सबसे गंभीर मानवाधिकार संकटों से ध्यान भटकाने की एक जड़ और व्यवस्थित प्रक्रिया को अंजाम देते हैं। जो लेखक राजनीतिक समझौते या टुकड़ों में सुधार की नीति का समर्थन करते हैं, उनके विपरीत हाइन्ज़ का तर्क है कि मानवाधिकारों की किसी भी अवधारणा में मानकों और सिद्धांतों के सार्वभौमिक और निष्पक्ष अनुप्रयोग की शर्त अनिवार्य रूप से निहित होती है।<ref>{{Cite journal|last=Heinze|first=Eric|date=2008|title=Even-handedness and the Politics of Human Rights|journal=Harvard Human Rights Journal|volume=21|pages=7–46}}</ref> वे आगे यह चेतावनी देते हैं कि चूँकि मानवाधिकारों को सभी राष्ट्रों पर – उनके राजनीतिक ढांचे की परवाह किए बिना – लागू किया जाना होता है, इसलिए परिभाषा के स्तर पर ही वे कभी भी एक लोकतांत्रिक राज्य की सभी आवश्यकताओं को पूरी तरह से पूरा नहीं कर सकते।<ref>{{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=88–99, 129–137}}</ref> '''द मोस्ट ह्यूमन राइट''' में हाइन्ज़ तर्क करते हैं कि अंतरराष्ट्रीय कानून और संगठनों के भीतर मानवाधिकारों की धारणा इतनी अधिक पतली और अस्पष्ट हो गई है कि अब उसमें कोई ठोस अर्थ बचा ही नहीं है। उनके अनुसार, सरकारें और अंतरराष्ट्रीय संस्थाएँ मानवाधिकारों और मानव-कल्याण की अवधारणाओं के बीच पर्याप्त भेद करने में विफल रही हैं। बहुत-सी चीज़ें अच्छी होती हैं, जैसे यातना से मुक्त होना या पर्याप्त भोजन की उपलब्धता, लेकिन ये अच्छाइयाँ केवल तभी मानवाधिकारों के रूप में प्रकट होती हैं जब नागरिकों को इन्हें प्राप्त करने के लिए खुले तौर पर, स्पष्ट रूप से और निर्भीक होकर अपनी सरकार की आलोचना करने और मांग उठाने का व्यापक अवसर प्राप्त हो। अन्यथा, हमारे पास अधिकतम यही बचता है: एक राज्य-नियंत्रित, प्रबंधकीय व्यवस्था, जिसमें मानव कल्याण को अधिकार के रूप में नहीं, बल्कि राज्य की कृपा से मिलने वाली सुविधा के रूप में देखा जाता है — और यही, हाइन्ज़ के अनुसार, नागरिक-नियंत्रित मानवाधिकार शासन के बिल्कुल विपरीत होता है। == आजीविका == [[पैरिस विश्वविद्यालय|पेरिस विश्वविद्यालय]] से से [[:fr:Licence (France)|लाइसेंस]] और [[:fr:Maîtrise|मैत्रीज़]] प्राप्त करने के बाद, हाइन्ज़ ने [[:en:German_Academic_Exchange_Service|डीएएडी]] छात्रवृत्ति के तहत [[:en:Free_University_of_Berlin|फ्राइए यूनिवर्सिटैट बर्लिन]] में दाखिला लिया। उन्होंने [[हार्वर्ड लॉ स्कूल]] से [[:en:Juris_Doctor|ज्यूरिस डॉक्टर]] की उपाधि प्राप्त की, और [[:en:Utrecht_University|यूट्रेक्ट विश्वविद्यालय]] में [[:en:Fulbright_Program|फुलब्राइट फेलोशिप]] के बाद, [[:en:Leiden_University|लाइडेन विश्वविद्यालय]] से [[:en:Doctor_of_law|कानून में डॉक्टरेट]] पूर्ण किया।<ref name="Eric Heinze">{{Cite web|url=http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|title=Eric Heinze|website=School of Law at Queen Mary University|publisher=QMUL|access-date=13 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102622/http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> हाइन्ज़ को अन्य सम्मानों में शामिल हैं: [[:en:Nuffield_Foundation|नफील्ड फाउंडेशन]] से अनुदान चातोब्रियाँ फ़ेलोशिप<ref>{{Cite web|url=http://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|title=Accueil : Français - Mission pour la Science et la Technologie de l'Ambassade de France aux Etats-Unis|access-date=29 जुलाई 2025|archive-date=26 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226215154/https://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|url-status=dead}}</ref> (फ़्रांस की शिक्षा मंत्रालय द्वारा); शेल्डन फ़ेलोशिप (हार्वर्ड लॉ स्कूल); आंद्रेज़ पब्लिक इंटरेस्ट ग्रांट (हार्वर्ड लॉ स्कूल); और सी. क्लाइड फ़र्ग्यूसन ह्यूमन राइट्स फ़ेलोशिप (हार्वर्ड लॉ स्कूल)।<ref name="Eric Heinze"/> [[लंदन विश्वविद्यालय]] में नियुक्ति से पहले, हाइन्ज़ ने जेनेवा में [[:en:International_Commission_of_Jurists|इंटरनेशनल कमीशन ऑफ जुरिस्ट्स]] और न्यू यॉर्क में संयुक्त राष्ट्र प्रशासनिक अधिकरण के लिए कार्य किया था। हाइन्ज़ ने मानवाधिकार संगठनों [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]], [[:en:Liberty_(pressure_group)|लिबर्टी]], और मीडिया डाइवर्सिटी इंस्टिट्यूट को सलाह भी दी है।<ref>{{Cite web|url=http://www.media-diversity.org/en/|title=Media Diversity Institute|website=www.media-diversity.org|access-date=2016-02-18}}</ref> वे '''द इंटरनेशनल जर्नल ऑफ ह्यूमन राइट्स'''<ref>{{Cite news|url=http://www.tandfonline.com/toc/fjhr20/current|title=The International Journal of Human Rights|work=Taylor & Francis|issue=7|volume=20}}</ref> की संपादकीय बोर्ड में भी कार्यरत हैं, और '''[https://riviste.fupress.net/index.php/rifp/cs रिविस्टा इतालियाना दी फिलोसोफिया पॉलिटिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250704150314/https://riviste.fupress.net/index.php/rifp/cs |date=4 जुलाई 2025 }}''' (इटालियन सोसाइटी ऑफ पॉलिटिकल फिलॉसफी का जर्नल) (2021 से वर्तमान), '''[http://coelux.dfm.uninsubria.it/symbolicum/index.php?page=Comitato-Scientifico हेलियोपोलिस: कल्चर चिविल्ता पॉलिटिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130174613/http://coelux.dfm.uninsubria.it/symbolicum/index.php?page=Comitato-Scientifico |date=30 जनवरी 2023 }}''' (2020 से वर्तमान), और '''[https://bolognalawreview.unibo.it/pages/advisoryBoard यूनिवर्सिटी ऑफ बोलोग्ना लॉ रिव्यू]''' (2018 से वर्तमान) की सलाहकार समितियों में भी शामिल हैं। == प्रकाशन == हाइन्ज़ कानूनी सिद्धांत और दर्शन पर कई पुस्तकों के लेखक हैं, जिनमें शामिल हैंः * ''Sexual Orientation: A Human Right'' (Kluwer 1995) (Russian translation, Idea Press Moscow 2004) * ''Of Innocence and Autonomy: Children, Sex and Human Rights'' (editor, Ashgate 2000 / Routledge 2017) * ''The Logic of Liberal Rights'' (Routledge 2003 / Routledge 2017) * ''The Logic of Equality'' (Ashgate 2003 / Routledge 2017)<ref>See Douglas Grob, at</ref> * ''The Logic of Constitutional Rights'' (Ashgate 2005 / Routledge 2017) * ''The Concept of Injustice'' (Routledge 2013) * ''Hate Speech and Democratic Citizenship'' (Oxford University Press 2016) * ''The Most Human Right: Why Free Speech is Everything'' (The MIT Press, 2022) * ''Coming Clean: The Rise of Critical Theory and the Future of the Left'' (The MIT Press, 2025) == संदर्भ == # "WRVO "The Campbell Conversations"". Retrieved 2025-06-02. # {{cite news|url=https://nypost.com/2025/04/19/opinion/the-left-must-also-take-responsibility-for-historys-greatest-crimes/|title=The New York Post}} # {{cite news|url=https://www.berlingske.dk/opinion/professor-i-ny-bog-venstrefloejen-er-noedt-til-at-blive-mere-woke-men-ikke|title=Berlingske}} # Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, pp 83-102. # Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, p.98 # Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, p.99 # Kay Goodall, Human Rights Pitted Against Man (II) - A Response, ''International Journal of Human Rights'', 14(7), 2010, 1165-1184 # Eric Barendt, Religious Hatred Laws: Protecting Groups or Belief?, ''Res Publica'' (2011), vol 17, pp 41-53. # {{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=69–78}} # {{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=111–116}} # {{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/lesley-abdela/democracies-free-speech-and-right-to-offend|title=Democracies, free Speech and the right to offend|last=Abdela|first=Lesley|date=22 May 2016|website=OpenDemocracy}} # {{Cite book|title=The Most Human Right: Why Free Speech is Everything|url=https://archive.org/details/mosthumanrightwh0000eric|last=Heinze|first=Eric|publisher=The MIT Press|year=2022|isbn=978-0262046459|location=Boston, Massachusetts}} # {{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/why-free-speech-should-be-the-most-highly-valued-human-right-1.4845246|title=Why free speech should be the most highly valued human right|newspaper=The Irish Times|access-date=2022-08-02|language=en}} # {{Cite web|url=https://www.dixikon.se/yttrandefrihetenden-manskligaste-rattigheten/|title=Yttrandefriheten - den mänskligaste rättigheten? {{!}} Dixikon|date=2022-06-17|language=sv-SE|access-date=2022-08-02}} # James M Donovan, Baby Steps or One Fell Swoop?, ''California Western Law Review'', vol 38 (2001), pp 1-62. # James M Donovan, Baby Steps or One Fell Swoop?, ''California Western Law Review'', vol 38 (2001), p31. # Jennifer Wilson, Horizontal Versus Vertical Compromise in Securing LGBT Civil Rights, ''Texas Journal of Women and the Law'', vol 18, pp 125-44. # Jennifer Wilson, Horizontal Versus Vertical Compromise in Securing LGBT Civil Rights, ''Texas Journal of Women and the Law'', vol 18, p 137. # Dag Øistein Endsjø, Lesbian, gay, bisexual and transgender rights and the religious relativism of human rights, ''Human Rights Review'', vol 6:2, (2005), pp. 102-10. # Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 179-204. # Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 180-181. # Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, p180. # Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 199. # Eric Heinze, ''Sexual Orientation: A Human Right'', Dordrecht: Nijhoff (1995), p 295. # Susan Sterett, Husbands & Wives, Dangerousness & Dependence, ''Denver University Law Review'', vol 75 (1998), pp 1181-1213. # Citing Eric Heinze, 'Discourses of Sexuality: Classical, Modernist and Post-Modernist', 67 ''Nordic Journal of International Law'' (1998), pp. 37 – 76. # Susan Sterett, Husbands & Wives, Dangerousness & Dependence, ''Denver University Law Review'', vol 75 (1998), pp 1189 # Conway Blake and Philip Dayle, Beyond cross-cultural sensitivities: international human rights advocacy and sexuality in Jamaica, in Corinne Lennox & Matthew Waites (eds.) (2013) ''Human Rights, Sexual Orientation and Gender Identity in The Commonwealth'' (London: School of Advanced Study, University of London), pp 455-76. # Conway Blake and Philip Dayle, Beyond cross-cultural sensitivities: international human rights advocacy and sexuality in Jamaica, in Corinne Lennox & Matthew Waites (eds.) (2013) ''Human Rights, Sexual Orientation and Gender Identity in The Commonwealth'' (London: School of Advanced Study, University of London), p 465. # Rosa Freedman, ''The United Nations Human Rights Council: A critique and early assessment'' (London: Routledge, 2013), p. 141. # {{Cite journal|last=Heinze|first=Eric|date=2008|title=Even-handedness and the Politics of Human Rights|journal=Harvard Human Rights Journal|volume=21|pages=7–46}} # {{Cite book|title=Hate Speech and Democratic Citizenship|last=Heinze|first=Eric|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|pages=88–99, 129–137}} # {{cite web|url=http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|title=Eric Heinze|website=School of Law at Queen Mary University|publisher=QMUL|access-date=13 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102622/http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}} # {{cite web|url=http://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|title=Accueil : Français - Mission pour la Science et la Technologie de l'Ambassade de France aux Etats-Unis|access-date=29 जुलाई 2025|archive-date=26 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226215154/https://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|url-status=dead}} # {{Cite web|url=http://www.media-diversity.org/en/|title=Media Diversity Institute|website=www.media-diversity.org|access-date=2016-02-18}} # {{cite news|url=http://www.tandfonline.com/toc/fjhr20/current|title=The International Journal of Human Rights|newspaper=Taylor & Francis|issue=7|volume=20}} # See Douglas Grob, at [https://www.gvpt.umd.edu/lpbr/subpages/reviews/heinze1005.htm <nowiki>[1]</nowiki>] {{Reflist|30em}} * [//www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html क्वीन मैरी, लंदन विश्वविद्यालयः व्यावसायिक वेब-पृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131221140116/http://www.gvpt.umd.edu/lpbr/subpages/reviews/heinze1005.htm |date=21 दिसंबर 2013 }} {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Heinze, Eric}} [[श्रेणी:मानवाधिकार आन्दोलन]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:कानूनी लेखक]] [[श्रेणी:Harvard Law School alumni]] n2v8k3u9frf0rbjtm462rxpbu9fei33 एरिक हाइन्ज़ 0 1598559 6635678 6583287 2026-10-31T01:18:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635678 wikitext text/x-wiki '''एरिक हाइन्ज़''' [[:en:Queen_Mary,_University_of_London|लंदन विश्वविद्यालय की क्वीन मैरी लॉ स्कूल]] में कानून और मानविकी के प्रोफेसर हैं। उन्होंने [[विधिशास्त्र|कानूनी/विधि दर्शन]], [[न्याय|न्याय सिद्धांत]], [[विधिशास्त्र|न्यायशास्त्र]] और [[मानवाधिकार]] के क्षेत्रों में योगदान दिया है। उन्होंने [[:en:Law_and_literature|कानून और साहित्य]] आंदोलन में भी योगदान दिया है। == सामाजिक और कानूनी सिद्धांत == '''"कमिंग क्लीनः द राइज ऑफ क्रिटिकल थ्योरी एंड द फ्यूचर ऑफ द लेफ्ट"''' में एरिक हाइन्ज़ तर्क देते हैं कि [[प्रगतिवाद|प्रगतिशील राजनीतिक]] विचारधाराओं ने [[पश्चिमी विश्व|पश्चिमी]] इतिहास की आलोचनात्मक समझ पर ज़ोर दिया है, लेकिन वे स्वयं [[वामपंथ]] के इतिहास पर वही आलोचनात्मक दृष्टिकोण लागू करने में असफल रहे हैं। [[:en:National_Public_Radio|नेशनल पब्लिक रेडियो]] पर एक साक्षात्कार में, हाइन्ज़ ने कहा कि उनका उद्देश्य वामपंथ की 'परिभाषा' देना नहीं, बल्कि उन 'प्रमुख प्रवृत्तियों' की पहचान करना है जिन्होंने वामपंथी राजनीति और सक्रियता को संचालित किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.wrvo.org/show/campbell-conversations-0/2025-05-17/eric-heinze-on-the-campbell-conversations|title=WRVO "The Campbell Conversations"|access-date=2025-06-02}}</ref> [[न्यूयार्क पोस्ट|द न्यूयॉर्क पोस्ट]] में उन्होंने लिखा कि वामपंथ को बदलने की जरूरत है जिसे अक्सर 'स्मृति राजनीति' के रूप में जाना जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://nypost.com/2025/04/19/opinion/the-left-must-also-take-responsibility-for-historys-greatest-crimes/|title=The New York Post}}</ref> '''द आयरिश टाइम्स''' के एक कॉलम में यह सवाल उठाया गया कि क्या हाइन्ज़ को "[[:en:Whataboutism|व्हाटअबाउटरी]]" का दोषी माना जा सकता है — अर्थात्, क्या वे दक्षिणपंथी अत्याचारों से ध्यान हटाने के लिए वामपंथी अत्याचारों पर ज़ोर दे रहे हैं? '''डेनिश समाचार पत्र [[:en:Berlingske|बर्लिंग्सके]]''' की एक समीक्षा के अनुसार, हाइन्ज़ यह नहीं कह रहे हैं कि "प्रगतिशीलों को आलोचनात्मक सिद्धांत (क्रिटिकल थ्योरी) छोड़ देना चाहिए, या विविधता नीतियों, क्वीयर थ्योरी या नारीवाद को समाप्त कर देना चाहिए", बल्कि उनका तर्क है कि "इन्हें करने का एक नया तरीका अपनाने की आवश्यकता है।"<ref>{{Cite news|url=https://www.berlingske.dk/opinion/professor-i-ny-bog-venstrefloejen-er-noedt-til-at-blive-mere-woke-men-ikke|title=Berlingske}}</ref> '''"द कॉन्सेप्ट ऑफ इनजस्टिस"''' में एरिक हाइन्ज़ उस शैली की जांच करते हैं जिसे वह 'शास्त्रीय' न्याय सिद्धांत की परंपरा कहते हैं, जो प्लेटो से लेकर रॉल्स तक फैली हुई है। हाइन्ज़ का तर्क है कि शास्त्रीय न्याय सिद्धांतकार [[:en:Injustice|'अन्याय]]' की अवधारणा से इस स्पष्ट लगने वाले अनुमान के आधार पर चलते हैं कि 'न्याय' और 'अन्याय' तार्किक विरोधाभासी हैं। हाइन्ज़ के अनुसार, प्राचीन और आधुनिक पश्चिमी भाषाओं में 'अन्याय' केवल एक व्युत्पत्तिगत संयोग है। 'न्याय' और 'अन्याय' निश्चित रूप से पारंपरिक, पहले से परिभाषित संदर्भों में विरोधी के रूप में दिखाई देते हैं — जहाँ कुछ मानदंडों को बिना आलोचना के स्वीकार कर लिया गया है। हालाँकि, जब हम इन पूर्वधारणाओं से बाहर जाते हैं, तो इन दोनों शब्दों के बीच का संबंध कहीं अधिक जटिल हो जाता है। उस आवर्ती त्रुटि को दूर करने के लिए, हाइन्ज़ एक उत्तर-शास्त्रीय न्याय सिद्धांत की अवधारणा प्रस्तुत करते हैं और इसके उदाहरण के रूप में साहित्यिक ग्रंथों का उपयोग करते हैं। यह परियोजना एरिक हाइन्ज़ की पहले की '''[[:en:Law_and_Literature_(journal)|लॉ एंड लिटरेचर]]''' में प्रकाशित रचनाओं की निरंतरता है। '''[[:en:Law_and_Critique|लॉ एंड क्रिटीक]]''' नामक पत्रिका में एक लेख में नारीवादी विद्वान '''एड्रियन होवे''' इस बात की जांच करती हैं<ref>Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, pp 83-102.</ref> कि किस प्रकार हाइन्ज़ ने [[समालोचनात्मक सिद्धांत]] के क्षेत्र में नवाचार करते हुए '''[[विलियम शेक्सपीयर|विलियम शेक्सपियर]]''' की रचनाओं को एक वैकल्पिक दृष्टिकोण से पढ़ने की पेशकश की है। '''[[द कॉमेडी ऑफ एरर्स]]''' के उदाहरण का हवाला देते हुए, होवे बताती हैं कि २०वीं शताब्दी तक भी विद्वानों का यह मानना था कि शेक्सपियर इस प्रकार की हल्की-फुल्की रचना में कोई गंभीर सामाजिक-न्यायिक आलोचना व्यक्त करने का प्रयास नहीं करते होंगे। हाइन्ज़, होवे के अनुसार, "सामाजिक-कानूनी द्वैतवाद" की एक श्रृंखला को उजागर करते हैं-स्वामी-सेवक, पति-पत्नी, मूल-विदेशी, माता-पिता-संतान, सम्राट-संसद, खरीदार-विक्रेता। कॉमेडी, [हाइन्ज़] का तर्क है, समस्याग्रस्त सामाजिक-कानूनी संबंधों को प्रतिबिंबित करने के लिए 'कॉमेडी' और 'त्रुटि' की अवधारणाओं को तैनात करता है जो पारंपरिक लेकिन सामाजिक-कानूनी प्रभुत्व और अधीनता के बदलते मॉडल पर आधारित हैं।"<ref>Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, p.98</ref> होवे आगे कहती हैं कि एरिक हाइन्ज़ की व्याख्या के अनुसार, "इस नाटक में चुनौती दी गई दृष्टिकोण उस विशेषाधिकार प्राप्त पुरुष की है।" '''द कॉन्सेप्ट ऑफ इनजस्टिस''' में, एरिक हाइन्ज़ इन्हीं विषयों को और विस्तार से प्रस्तुत करते हैं।<ref>Adrian Howe, A 'Right to Passions'? Compassion's Sexed Asymmetry and a Minor Comedy of Errors, Law & Critique (2012), vol 23, p.99</ref> वह [[प्लेटो]] से लेकर [[जॉन राल्स|रॉल्स]] तक न्याय के शास्त्रीय सिद्धांतों की समीक्षा करते हैं, 'न्याय' और 'अन्याय' की अवधारणाओं के बीच एक तार्किक विरोध की उनकी धारणाओं को चुनौती देते हैं। == स्वतंत्र भाषण == मानवाधिकारों के क्षेत्र में, हाइन्ज़़ ने अक्सर पश्चिमी यूरोप में [[अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता]] पर लगाए गए प्रतिबंधों को चुनौती दी है, जैसे कि तथाकथित "[[द्वेषपूर्ण भाषण]]" प्रतिबंधों में सन्निहित है। हाइन्ज़ का तर्क है कि एक आधुनिक [[लोकतंत्र]] के पास सामाजिक असहिष्णुता से लड़ने के लिए अधिक प्रभावी और वैध तरीके मौजूद हैं, बिना इसके कि वह सार्वजनिक क्षेत्र में भाषण को सीमित करे।<ref>Kay Goodall, Human Rights Pitted Against Man (II) - A Response, ''International Journal of Human Rights'', 14(7), 2010, 1165-1184</ref> अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता के विशेषज्ञ [[:en:Eric_Barendt|एरिक बैरेंड्ट]] के अनुसार, हाइन्ज़ द्वेषपूर्ण भाषण प्रतिबंधों के भीतर सुसंगतता की और समस्याओं की पहचान करते हैं। बैरेंड्ट लिखते हैं कि हाइन्ज़ की आलोचना के अनुसार, "लक्षित नस्लीय या अन्य समूहों के खिलाफ भेदभाव को रोकने के लिए अक्सर प्रतिबंधों को उचित ठहराया जाता है। लेकिन वास्तव में वे स्वयं घृणापूर्ण भाषण कानूनों ([[अल्पसंख्यक|नस्लीय, जातीय, धार्मिक समूहों और समलैंगिकों]]) द्वारा संरक्षित समूहों और असुरक्षित (अन्य सांस्कृतिक समूहों, शारीरिक और मानसिक रूप से [[निर्योग्यता|विकलांग]], [[:en:Transsexualism|ट्रांससेक्सुअल]]) के बीच भेदभाव करते हैं।"<ref>Eric Barendt, Religious Hatred Laws: Protecting Groups or Belief?, ''Res Publica'' (2011), vol 17, pp 41-53.</ref> अपनी पुस्तक '''हेट स्पीच एंड डेमोक्रेटिक सिटिजनशिप''' में हाइन्ज़ ने खतरनाक, उत्तेजक या आक्रामक भाषण की वैधता के बारे में चल रही बहसों की समीक्षा की है।वे स्वीकार करते हैं कि कुछ लोकतंत्र इतने अस्थिर हो सकते हैं कि वहां प्रतिबंध आवश्यक हो सकते हैं, लेकिन जो लोकतंत्र एक स्पष्ट रूप से पहचाने जाने योग्य सीमा को पार कर चुका है और '''एरिक हाइन्ज़''' जिसे 'दीर्घकालिक, स्थिर और समृद्ध लोकतंत्र' ('''एलएसपीडी''')<ref>{{Cite book|title = Hate Speech and Democratic Citizenship|last = Heinze|first = Eric|publisher = Oxford University Press|year = 2016|location = Oxford|pages = 69–78}}</ref> कहते हैं, वह केवल तभी सार्वजनिक विमर्श में किसी विचारधारा-विशेष के आधार पर अभिव्यक्ति को वैध रूप से सीमित कर सकता है, जब वह निर्णय एक स्वतंत्र रूप से जाँच योग्य 'अपवाद की स्थिति' के मापदंडों के अंतर्गत आता हो — यानी जब वह राष्ट्रीय सुरक्षा संकट का गठन करता हो।<ref>{{Cite book|title = Hate Speech and Democratic Citizenship|last = Heinze|first = Eric|publisher = Oxford University Press|year = 2016|location = Oxford|pages = 111–116}}</ref> हाइन्ज़ स्वीकार करते हैं कि द्वेषपूर्ण भाषण ने रवांडा, जर्मनी के '''वाईमार गणराज्य''', शीत युद्ध के बाद के तत्कालीन '''यूगोस्लाविया''' और अन्य कमजोर लोकतंत्रों में हिंसा को जन्म दिया है। '''हाइन्ज़''' यह भी स्पष्ट करते हैं कि इन सभी में से कोई भी '''एलएसपीडी''' नहीं था। इसके विपरीत, पूर्ण विकसित लोकतंत्रों के पास हिंसा और भेदभाव का मुकाबला करने के अधिक वैध और प्रभावशाली तरीके होते हैं, बिना उन व्यक्तियों को दंडित किए जो उत्तेजक विचार रखते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.opendemocracy.net/lesley-abdela/democracies-free-speech-and-right-to-offend|title=Democracies, free Speech and the right to offend|last=Abdela|first=Lesley|date=22 May 2016|website=OpenDemocracy}}</ref> '''लेस्ली अब्डेला''' के अनुसार, ‘'''एलएसपीडी मॉडल''' का केंद्रीय तत्व यह है कि यह दिखाया जा सकता है कि पश्चिमी लोकतांत्रिक राज्यों ने नैतिक और प्रतीकात्मक रुख अपनाया है — हमेशा पूरी तरह से या बिना विरोधाभास के नहीं — लेकिन निश्चित रूप से केवल औपचारिकता या दिखावे से कहीं अधिक। गैर-भेदभाव कानून, बहुलतावादी प्रारंभिक शिक्षा (और व्यक्तिगत रूप से लक्षित पीछा करना, उत्पीड़न या 'लड़ाई भड़काने वाले शब्दों' पर प्रतिबंध) जैसी उपायों से राज्य असहिष्णुता या हिंसा के विरुद्ध अपने नैतिक और प्रतीकात्मक संदेश व्यक्त करता है।’<ref name=":0" /> '''द मोस्ट ह्यूमन राइटः व्हाय फ्री स्पीच इज एवरीथिंग''' में हाइन्ज़ यह तर्क देते हैं कि अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त मानवाधिकार आंशिक रूप से इस कारण विफल हो गए हैं क्योंकि संस्थाएं मानवाधिकारों और मानवीय भलाई के बीच स्पष्ट अंतर नहीं कर पाईं। हाइन्ज़ का तर्क है कि इतिहास में कई परंपराओं ने आवश्यक मानवीय भलाई को मान्यता दी है, इसलिए यदि मानवाधिकारों को कोई विशेष भूमिका निभानी है, तो उन्हें केवल मानवीय भलाई को दोहराने से अधिक कुछ करना होगा। अधिकार की संकल्पना की गहन जांच करते हुए हाइन्ज़ यह तर्क देते हैं कि केवल अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता के माध्यम से ही मानवीय भलाई को मानवाधिकारों का विषय बनाया जा सकता है। इसका अगला निष्कर्ष यह है कि लोकतंत्र के बाहर मानवाधिकारों की संकल्पना का कोई अर्थ नहीं रह जाता — और वह सर्वोत्तम स्थिति में भी केवल मानवीय भलाई की संकल्पना में सिमट जाती है।<ref>{{Cite book |last=Heinze |first=Eric |title=The Most Human Right: Why Free Speech is Everything |url=https://archive.org/details/mosthumanrightwh0000eric |publisher=The MIT Press |year=2022 |isbn=978-0262046459 |location=Boston, Massachusetts}}</ref> अपनी नियमित [https://www.irishtimes.com/culture/why-free-speech-should-be-the-most-highly-valued-human-right-1.4845246 आयरिश टाइम्स] 'अनथिंकेबल' श्रृंखला में लिखते हुए, स्तंभकार '''जो हम्फ्रीज़''' ने हाइन्ज़़ के तर्क को संक्षेप में इस प्रकार प्रस्तुत कियाः 'यदि पर्याप्त लोकतांत्रिक वातावरण मौजूद नहीं है, तो आप जिस चीज़ को "अधिकार" के रूप में ढूंढ रहे हैं, वह केवल एक "भलाई" है, कुछ वांछनीय है जो एक सरकार प्रदान कर सकती है या नहीं भी कर सकती है।<ref>{{Cite news |title=Why free speech should be the most highly valued human right |url=https://www.irishtimes.com/culture/why-free-speech-should-be-the-most-highly-valued-human-right-1.4845246 |access-date=2022-08-02 |newspaper=The Irish Times |language=en}}</ref> स्वीडिश [https://www.dixikon.se/yttrandefrihetenden-manskligaste-rattigheten/ डिक्सिकॉन] साइट पर पुस्तक की समीक्षा करते हुए अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार विशेषज्ञ '''[https://www.su.se/english/profiles/hanrot-1.195419 हान्स इंगवार रोथ]''' जोड़ते हैं: "यह भी कोई संयोग नहीं है कि इतिहास में कई अधिनायकवादी नेता सबसे पहले इसी अधिकार (अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता) को निशाना बनाते हैं, फिर धीरे-धीरे अन्य सभी अधिकारों को भी कुचलना शुरू कर देते हैं।"<ref>{{Cite web |date=2022-06-17 |title=Yttrandefriheten - den mänskligaste rättigheten? {{!}} Dixikon |url=https://www.dixikon.se/yttrandefrihetenden-manskligaste-rattigheten/ |access-date=2022-08-02 |language=sv-SE}}</ref> == लैंगिकता == हाइन्ज़ ने [[मानव कामुकता|लैंगिकता/मानव कामुकता]] और मानवाधिकारों से जुड़ी समस्याओं पर भी लिखा है। '''जेम्स एम. डोनोवन''' उनके कुछ आलोचनात्मक दृष्टिकोणों का सार प्रस्तुत करते हैं।<ref>James M Donovan, Baby Steps or One Fell Swoop?, ''California Western Law Review'', vol 38 (2001), pp 1-62.</ref> डोनोवन के अनुसार, हाइन्ज़ मानते हैं कि "२०वीं सदी के उत्तरार्ध तक [[संयुक्त राष्ट्र]] की मानवाधिकार योजना में [[यौन उन्मुखता|यौनिक झुकाव]] को शामिल न करना केवल उसका बहिष्कार नहीं था, बल्कि इस विषय को और अधिक रहस्यमय बना दिया गया, जिससे उसके बहिष्कार को आगे भी उचित ठहराया जा सका।"<ref>James M Donovan, Baby Steps or One Fell Swoop?, ''California Western Law Review'', vol 38 (2001), p31.</ref> '''जेनिफर विल्सन''' के अनुसार<ref>Jennifer Wilson, Horizontal Versus Vertical Compromise in Securing LGBT Civil Rights, ''Texas Journal of Women and the Law'', vol 18, pp 125-44.</ref>, हाइन्ज़ का दृष्टिकोण विशेष रूप से यह स्पष्ट करता है कि "ट्रांसजेंडर लोगों को भेदभाव-विरोधी कानूनों से क्यों बाहर रखा गया।"<ref>Jennifer Wilson, Horizontal Versus Vertical Compromise in Securing LGBT Civil Rights, ''Texas Journal of Women and the Law'', vol 18, p 137.</ref> नॉर्वे के धर्म इतिहासकार '''[[:en:Dag_Øistein_Endsjø|डाग ओएस्टाइन एंड्सयो]]''' का तर्क है कि हाइन्ज़ के अनुसार, पहले के अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार दस्तावेज़ों में यौनिक झुकाव या पहचान का कोई स्पष्ट उल्लेख न होना इसका अर्थ नहीं है कि "यौनिक अल्पसंख्यकों के मौलिक अधिकार उन संधियों से संरक्षित नहीं हैं।"<ref>Dag Øistein Endsjø, Lesbian, gay, bisexual and transgender rights and the religious relativism of human rights, ''Human Rights Review'', vol 6:2, (2005), pp. 102-10.</ref> '''साइमन ओबेंडॉर्फ''' तर्क देते हैं<ref>Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 179-204.</ref> कि "समलैंगिक अधिकार [[अन्तरराष्ट्रीय विधि|अंतरराष्ट्रीय क़ानून]] के अंतर्गत संरक्षण योग्य हैं",<ref>Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 180-181.</ref> लेकिन वे हाइन्ज़ की उस मांग पर सवाल उठाते हैं जिसमें उन्होंने यौनिक झुकाव के आधार पर गैर-भेदभाव के सिद्धांतों को स्पष्ट करने और लागू करने के लिए एक संधि-आधारित तंत्र की बात की थी।<ref>Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, p180.</ref> '''ओबेंडॉर्फ''' “यौनिक अल्पसंख्यक” की उस अवधारणा को चुनौती देते हैं<ref>Simon Obendorf, Homosexual Rights and the Non-Western World, ''Third World Legal Studies'', 1998-99, pp 199.</ref> जिसे हाइन्ज़ ने अपनी पुस्तक '''सेक्सुअल ओरिएंटेशन: अ ह्यूमन राइट''' में परिभाषित किया था: "ऐसे लोग जिनका यौनिक झुकाव प्रचलित विषमलैंगिक मानदंड से भिन्न होता है।"<ref>Eric Heinze, ''Sexual Orientation: A Human Right'', Dordrecht: Nijhoff (1995), p 295.</ref> '''सूसन स्टेरेट''' ने हाइन्ज़ के उस दृष्टिकोण पर ध्यान केंद्रित किया<ref>Susan Sterett, Husbands & Wives, Dangerousness & Dependence, ''Denver University Law Review'', vol 75 (1998), pp 1181-1213.</ref> जिसमें यौनिक पहचान और झुकाव को एक तरल और परिवर्तनीय प्रक्रिया के रूप में देखा गया है।<ref>Citing Eric Heinze, 'Discourses of Sexuality: Classical, Modernist and Post-Modernist', 67 ''Nordic Journal of International Law'' (1998), pp. 37 – 76.</ref> स्टेरेट के अनुसार, हाइन्ज़ "यौनिक झुकाव की बहस को उत्तर-आधुनिक ज्ञान की अवधारणाओं से जोड़ते हैं, जो क़ानूनी व्यक्ति की एकीकृत पहचान को खंडित मानते हैं।"<ref>Susan Sterett, Husbands & Wives, Dangerousness & Dependence, ''Denver University Law Review'', vol 75 (1998), pp 1189</ref> '''कॉनवे ब्लेक''' और '''फिलिप डेल''' ने आगे यह विश्लेषण किया<ref>Conway Blake and Philip Dayle, Beyond cross-cultural sensitivities: international human rights advocacy and sexuality in Jamaica, in Corinne Lennox & Matthew Waites (eds.) (2013) ''Human Rights, Sexual Orientation and Gender Identity in The Commonwealth'' (London: School of Advanced Study, University of London), pp 455-76.</ref> कि हाइन्ज़ के अनुसार "यौनिक अल्पसंख्यक अब अंतरराष्ट्रीय 'संवेदनशीलता की राजनीति' के मोहरे बन चुके हैं।"<ref name="Philip Dayle 2013 p 465">Conway Blake and Philip Dayle, Beyond cross-cultural sensitivities: international human rights advocacy and sexuality in Jamaica, in Corinne Lennox & Matthew Waites (eds.) (2013) ''Human Rights, Sexual Orientation and Gender Identity in The Commonwealth'' (London: School of Advanced Study, University of London), p 465.</ref> ब्लेक और डेल आगे लिखते हैं: :: इस खेल में, उपनिवेशोत्तर शासन अपने घरेलू शासन को मज़बूत करने के लिए लैंगिकता से जुड़ी विचारधाराओं पर आधारित राष्ट्रवादी अभियानों को बढ़ावा देते हैं, जिनमें अल्पसंख्यक यौन अभिविन्यासों को पश्चिमी पतनशीलता के रूप में चित्रित किया जाता है। समलैंगिकता के प्रति किसी भी प्रकार की सहिष्णुता के कार्यक्रम का विरोध तथाकथित "प्राचीन" और "स्वदेशी" परंपराओं में निहित बताया जाता है। हाइन्ज़ यह भी ध्यान दिलाते हैं कि पश्चिमी राज्य अक्सर यह दर्शाने के लिए उत्सुक रहते हैं कि वे ‘प्रथम विश्व’ का कोई एजेंडा ‘परंपरागत’ समाजों पर थोप नहीं रहे हैं।परिणामस्वरूप, वैश्विक दक्षिण के राज्यों को चुनौती देने से एक तरह का आत्म-सेंसरशिप आधारित संयम देखा गया है, जो स्वदेशी सांस्कृतिक विश्वासों के प्रति एक प्रकार की श्रद्धासूचक भावना के तहत आता है। संक्षेप में, हाइन्ज़ इस बात की शिकायत करते हैं कि कई पश्चिमी राज्य लैंगिकता के संदर्भ में मानवाधिकारों के सापेक्षतावाद को सहने के लिए तैयार रहे हैं।<ref name="Philip Dayle 2013 p 465"/> :: == अंतर्राष्ट्रीय मानवाधिकारों की राजनीति == हाइन्ज़ की अंतरराष्ट्रीय क़ानून और संस्थाओं की आलोचनाएँ केवल अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता और लैंगिकता तक ही सीमित नहीं हैं। अन्य लेखनों में वे यह जांचते हैं कि किस प्रकार अंतर-सरकारी और गैर-सरकारी संगठन राजनीतिक प्रभाव में आकर अपने स्वयं घोषित उद्देश्यों का पालन करने में विफल रहते हैं। रोज़ा फ्रीडमैन के अनुसार, हाइन्ज़ यह स्पष्ट करते हैं कि किस तरह [[संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद्|संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषद]] (और उससे पहले की [[:en:United_Nations_Commission_on_Human_Rights|मानवाधिकार आयोग]]) के सदस्य राष्ट्र [[:en:Voting_bloc|ब्लॉक वोटिंग]] का प्रयोग करके सबसे गंभीर मानवाधिकार संकटों से ध्यान भटकाने की एक जड़ और व्यवस्थित प्रक्रिया को अंजाम देते हैं।<ref>Rosa Freedman, ''The United Nations Human Rights Council: A critique and early assessment'' (London: Routledge, 2013), p. 141.</ref> जो लेखक राजनीतिक समझौते या टुकड़ों में सुधार की नीति का समर्थन करते हैं, उनके विपरीत हाइन्ज़ का तर्क है कि मानवाधिकारों की किसी भी अवधारणा में मानकों और सिद्धांतों के सार्वभौमिक और निष्पक्ष अनुप्रयोग की शर्त अनिवार्य रूप से निहित होती है।<ref>{{Cite journal|title = Even-handedness and the Politics of Human Rights|last = Heinze|first = Eric|date = 2008|journal = Harvard Human Rights Journal |volume=21 |pages=7–46}}</ref> वे आगे यह चेतावनी देते हैं कि चूँकि मानवाधिकारों को सभी राष्ट्रों पर – उनके राजनीतिक ढांचे की परवाह किए बिना – लागू किया जाना होता है, इसलिए परिभाषा के स्तर पर ही वे कभी भी एक लोकतांत्रिक राज्य की सभी आवश्यकताओं को पूरी तरह से पूरा नहीं कर सकते।<ref>{{Cite book|title = Hate Speech and Democratic Citizenship|last = Heinze|first = Eric|publisher = Oxford University Press|year = 2016|location = Oxford|pages = 88–99, 129–137}}</ref> '''द मोस्ट ह्यूमन राइट''' में हाइन्ज़ तर्क करते हैं कि अंतरराष्ट्रीय कानून और संगठनों के भीतर मानवाधिकारों की धारणा इतनी अधिक पतली और अस्पष्ट हो गई है कि अब उसमें कोई ठोस अर्थ बचा ही नहीं है। उनके अनुसार, सरकारें और अंतरराष्ट्रीय संस्थाएँ मानवाधिकारों और मानव-कल्याण की अवधारणाओं के बीच पर्याप्त भेद करने में विफल रही हैं। बहुत-सी चीज़ें अच्छी होती हैं, जैसे यातना से मुक्त होना या पर्याप्त भोजन की उपलब्धता, लेकिन ये अच्छाइयाँ केवल तभी मानवाधिकारों के रूप में प्रकट होती हैं जब नागरिकों को इन्हें प्राप्त करने के लिए खुले तौर पर, स्पष्ट रूप से और निर्भीक होकर अपनी सरकार की आलोचना करने और मांग उठाने का व्यापक अवसर प्राप्त हो। अन्यथा, हमारे पास अधिकतम यही बचता है: एक राज्य-नियंत्रित, प्रबंधकीय व्यवस्था, जिसमें मानव कल्याण को अधिकार के रूप में नहीं, बल्कि राज्य की कृपा से मिलने वाली सुविधा के रूप में देखा जाता है — और यही, हाइन्ज़ के अनुसार, नागरिक-नियंत्रित मानवाधिकार शासन के बिल्कुल विपरीत होता है। == करियर == [[पैरिस विश्वविद्यालय|पेरिस विश्वविद्यालय]] से से [[:fr:Licence (France)|लाइसेंस]] और [[:fr:Maîtrise|मैत्रीज़]] प्राप्त करने के बाद, हाइन्ज़ ने [[:en:German_Academic_Exchange_Service|डीएएडी]] छात्रवृत्ति के तहत [[:en:Free_University_of_Berlin|फ्राइए यूनिवर्सिटैट बर्लिन]] में दाखिला लिया। उन्होंने [[हार्वर्ड लॉ स्कूल]] से [[:en:Juris_Doctor|ज्यूरिस डॉक्टर]] की उपाधि प्राप्त की, और [[:en:Utrecht_University|यूट्रेक्ट विश्वविद्यालय]] में [[:en:Fulbright_Program|फुलब्राइट फेलोशिप]] के बाद, [[:en:Leiden_University|लाइडेन विश्वविद्यालय]] से [[:en:Doctor_of_law|कानून में डॉक्टरेट]] पूर्ण किया।<ref name="Eric Heinze">{{cite web|title=Eric Heinze|url=http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|website=School of Law at Queen Mary University|publisher=QMUL|access-date=13 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102622/http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}</ref> हाइन्ज़ को अन्य सम्मानों में शामिल हैं: [[:en:Nuffield_Foundation|नफील्ड फाउंडेशन]] से अनुदान चातोब्रियाँ फ़ेलोशिप<ref>{{cite web|url=http://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|title=Accueil : Français - Mission pour la Science et la Technologie de l'Ambassade de France aux Etats-Unis|access-date=29 जुलाई 2025|archive-date=26 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226215154/https://www.france-science.org/-Accueil-Francais-.html|url-status=dead}}</ref> (फ़्रांस की शिक्षा मंत्रालय द्वारा); शेल्डन फ़ेलोशिप (हार्वर्ड लॉ स्कूल); आंद्रेज़ पब्लिक इंटरेस्ट ग्रांट (हार्वर्ड लॉ स्कूल); और सी. क्लाइड फ़र्ग्यूसन ह्यूमन राइट्स फ़ेलोशिप (हार्वर्ड लॉ स्कूल)।<ref name="Eric Heinze"/>{{Cite web|url=http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|title=Eric Heinze|website=School of Law at Queen Mary University|publisher=QMUL|access-date=13 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102622/http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20181116104205/http://www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html "Eric Heinze"]. ''School of Law at Queen Mary University''. QMUL<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">13 March</span> 2015</span>.</cite></ref> [[लंदन विश्वविद्यालय]] में नियुक्ति से पहले, हाइन्ज़ ने जेनेवा में [[:en:International_Commission_of_Jurists|इंटरनेशनल कमीशन ऑफ जुरिस्ट्स]] और न्यू यॉर्क में संयुक्त राष्ट्र प्रशासनिक अधिकरण के लिए कार्य किया था। हाइन्ज़ ने मानवाधिकार संगठनों [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]], [[:en:Liberty_(pressure_group)|लिबर्टी]], और मीडिया डाइवर्सिटी इंस्टिट्यूट को सलाह भी दी है।<ref>{{Cite web|url=http://www.media-diversity.org/en/|title=Media Diversity Institute|website=www.media-diversity.org|access-date=2016-02-18}}</ref> वे '''द इंटरनेशनल जर्नल ऑफ ह्यूमन राइट्स'''<ref>{{cite news|url=http://www.tandfonline.com/toc/fjhr20/current|title=The International Journal of Human Rights |newspaper=Taylor & Francis |volume=20 |issue=7}}</ref> की संपादकीय बोर्ड में भी कार्यरत हैं, और '''[https://riviste.fupress.net/index.php/rifp/cs रिविस्टा इतालियाना दी फिलोसोफिया पॉलिटिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250704150314/https://riviste.fupress.net/index.php/rifp/cs |date=4 जुलाई 2025 }}''' (इटालियन सोसाइटी ऑफ पॉलिटिकल फिलॉसफी का जर्नल) (2021 से वर्तमान), '''[http://coelux.dfm.uninsubria.it/symbolicum/index.php?page=Comitato-Scientifico हेलियोपोलिस: कल्चर चिविल्ता पॉलिटिका] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230130174613/http://coelux.dfm.uninsubria.it/symbolicum/index.php?page=Comitato-Scientifico |date=30 जनवरी 2023 }}''' (2020 से वर्तमान), और '''[https://bolognalawreview.unibo.it/pages/advisoryBoard यूनिवर्सिटी ऑफ बोलोग्ना लॉ रिव्यू]''' (2018 से वर्तमान) की सलाहकार समितियों में भी शामिल हैं। == प्रकाशन == हाइन्ज़ कानूनी सिद्धांत और दर्शन पर कई पुस्तकों के लेखक हैं, जिनमें शामिल हैंः * ''Sexual Orientation: A Human Right'' (Kluwer 1995) (Russian translation, Idea Press Moscow 2004) * ''Of Innocence and Autonomy: Children, Sex and Human Rights'' (editor, Ashgate 2000 / Routledge 2017) * ''The Logic of Liberal Rights'' (Routledge 2003 / Routledge 2017) * ''The Logic of Equality'' (Ashgate 2003 / Routledge 2017)<ref>See Douglas Grob, at</ref> * ''The Logic of Constitutional Rights'' (Ashgate 2005 / Routledge 2017) * ''The Concept of Injustice'' (Routledge 2013) * ''Hate Speech and Democratic Citizenship'' (Oxford University Press 2016) * ''The Most Human Right: Why Free Speech is Everything'' (The MIT Press, 2022) * ''Coming Clean: The Rise of Critical Theory and the Future of the Left'' (The MIT Press, 2025) == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी लिंक == * [//www.law.qmul.ac.uk/staff/heinze.html क्वीन मैरी, लंदन विश्वविद्यालयः व्यावसायिक वेब-पृष्ठ] {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Heinze, Eric}} [[श्रेणी:मानवाधिकार आन्दोलन]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:कानूनी लेखक]] [[श्रेणी:Harvard Law School alumni]] 3o4okt897os72act68sobax3seisahz सर्वेश कुशारे 0 1602280 6635648 6575281 2026-10-30T17:25:42Z Wiki bookvolume 955573 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 6635648 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | honorific_prefix = [[नायब सूबेदार]] | image = Sarvesh Kushare.jpg | image_size = 300px | caption = [[2025 विश्व एथलेटिक्स चैंपियनशिप|2025 विश्व चैंपियनशिप]] में कुशारे | full_name = सर्वेश अनिल कुशारे | nationality = भारतीय | birth_date = {{Birth-date and age|17 June 1995}} | birth_place = [[नासिक जिला]], [[महाराष्ट्र]], भारत | height = 1.79 मी | pb = 2.28 मी ([[2025 विश्व एथलेटिक्स चैंपियनशिप|टोक्यो]], 2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}} [[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप|एशियाई चैंपियनशिप]]}} {{MedalSilver|[[2023 एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप|2023 बैंकॉक]]|[[2023 एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप – पुरुषों की ऊंची कूद|ऊंची कूद]]}} {{MedalCompetition|[[दक्षिण एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2019 दक्षिण एशियाई खेल|2019 काठमांडू]]|[[2019 दक्षिण एशियाई खेलों में एथलेटिक्स|ऊंची कूद]]}} | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{army|India}} | serviceyears = 2016–वर्तमान | unit =[[File:Regiment of Artillery Insignia (India).svg|35px]] [[101 फील्ड रेजिमेंट (भारत)|101 फील्ड रेजिमेंट]] | rank =[[File:Naib Subedar - Naib Risaldar of the Indian Army.svg|20px]] [[नायब सूबेदार]] }} }} '''सर्वेश कुशारे''' (जन्म 17 जून 1995) एक भारतीय [[ऊंची कूद|ऊंची कूद]] के खिलाड़ी हैं।<ref>{{Cite web |title=Sarvesh Anil Kushare - Player Profile - Athletics |url=https://www.eurosport.com/athletics/sarvesh-anil-kushare_prs670477/person.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807154304/https://www.eurosport.com/athletics/sarvesh-anil-kushare_prs670477/person.shtml |archive-date=7 August 2024 |access-date=2 October 2023 |website=Eurosport}}</ref> [[2025 विश्व एथलेटिक्स चैंपियनशिप – पुरुषों की ऊंची कूद|2025]] में, वह [[विश्व एथलेटिक्स चैंपियनशिप|विश्व चैंपियनशिप]] के फाइनल के लिए क्वालीफाई करने वाले पहले भारतीय ऊंची कूद के खिलाड़ी बने, जहां वह छठे स्थान पर रहे। उन्होंने [[2022 एशियाई खेल|2022 एशियाई खेलों]] में पुरुषों की ऊंची कूद में भी भाग लिया है, जहां वह चौथे स्थान पर रहकर पदक से चूक गए।<ref>{{Cite web |title=2022 Asian Games: Men's High Jump |url=https://worldathletics.org/competition/calendar-results/results/7147637?eventId=10229615&gender=M |website=World Atheltics}}</ref> कुशारे ने [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2024 पेरिस ओलंपिक]] में पुरुषों की ऊंची कूद में भारत का प्रतिनिधित्व किया है।<ref>{{Cite web |date=7 August 2024 |title=India athletics wrap, 7 August: Annu Rani, Sarvesh fail, Yarraji in repechage |url=https://www.indiatoday.in/sports/olympics/story/india-athletics-wrap-7-august-annu-rani-sarvesh-fail-yarraji-in-repechage-2578573-2024-08-07 |access-date=7 August 2024 |website=India Today |language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सर्वेश महाराष्ट्र के नासिक से लगभग 50 किमी दूर देवगांव नामक गांव के रहने वाले हैं।<ref name=":1">{{Cite web |last=Lahiri |first=Dipankar |date=16 July 2023 |title=Sarvesh Kushare - India's highest jumper who trained on cattle feed pits |url=https://thebridge.in/athletics/sarvesh-kushare-indias-highest-jumper-trained-cattle-feed-pits-43012 |access-date=2 October 2023 |website=thebridge.in |language=en |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926093551/https://thebridge.in/athletics/sarvesh-kushare-indias-highest-jumper-trained-cattle-feed-pits-43012 |url-status=live}}</ref> उन्होंने अपनी बुनियादी बातें डी.आर.भोसले स्कूल के कोच आर.डब्ल्यू. जाधव से सीखीं। == करियर == 2023: अगस्त में, उन्होंने बुडापेस्ट में विश्व एथलेटिक्स चैंपियनशिप में भारत का प्रतिनिधित्व करते हुए भाग लिया।<ref>{{Cite web |date=21 August 2023 |title=Athletics World C’ships 2023: Sarvesh Kushare, Santhosh Tamilarasan exit early on Day 2 |url=https://scroll.in/field/1054616/athletics-world-cships-2023-sarvesh-kushare-santhosh-tamilarasan-exit-early-on-day-2 |access-date=2 October 2023 |website=Scroll.in |archive-date=11 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240311000835/https://scroll.in/field/1054616/athletics-world-cships-2023-sarvesh-kushare-santhosh-tamilarasan-exit-early-on-day-2 |url-status=live}}</ref> वह ग्रुप बी के क्वालिफिकेशन राउंड में 11वें और 33 जंपर्स में कुल मिलाकर 20वें स्थान पर रहे। उन्होंने अपने दूसरे प्रयास में 2.26 मीटर की ऊंचाई पार की, लेकिन तीनों प्रयासों में 2.29 मीटर की अगली ऊंचाई को पार करने में असफल रहे।<ref>{{Cite web |date=4 October 2023 |title=Asian Games 2023 Highlights Day 11: Neeraj Chopra wins gold, India's medal count climb to 81 |url=https://www.hindustantimes.com/sports/asian-games-2023-live-updates-day-11-india-vs-south-korea-hockey-neeraj-chopra-athletics-lovlina-boxing-archery-hangzhou-101696361615201.html |access-date=12 February 2024 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203033351/https://www.hindustantimes.com/sports/asian-games-2023-live-updates-day-11-india-vs-south-korea-hockey-neeraj-chopra-athletics-lovlina-boxing-archery-hangzhou-101696361615201.html |url-status=live}}</ref> शीर्ष-12 ने फाइनल में जगह बनाई।<ref>{{Cite web |last=Selvaraj |first=Jonathan |date=20 August 2023 |title=World Athletics Championships: Reality checks for India’s Sarvesh Kushare, Tamilarasan Santosh |url=https://sportstar.thehindu.com/athletics/world-athletics-championships-budapest-day-2-sarvesh-kushare-high-jump-tamilarasan-santosh-400m-hurdles-warholm-indian-athletics-standard/article67217211.ece |access-date=21 October 2023 |website=Sportstar |language=en |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207065931/https://sportstar.thehindu.com/athletics/world-athletics-championships-budapest-day-2-sarvesh-kushare-high-jump-tamilarasan-santosh-400m-hurdles-warholm-indian-athletics-standard/article67217211.ece |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=World Athletics Championships: Santhosh Kumar and Sarvesh Anil Kushare crash out in 400m hurdles and high jump |url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/world-athletics-championships-santhosh-kumar-tamilarasan-finishes-36th-fails-to-reach-400m-hurdles-semi-final-2423945-2023-08-20 |access-date=12 February 2024 |website=India Today |language=en |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823224520/https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/world-athletics-championships-santhosh-kumar-tamilarasan-finishes-36th-fails-to-reach-400m-hurdles-semi-final-2423945-2023-08-20 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 August 2023 |title=Kushare eyes Asiad high! |url=https://www.mid-day.com/sports/cricket/article/kushare-eyes-asiad-high-23304885 |access-date=12 February 2024 |website=Mid-day |language=en |archive-date=25 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825194414/https://www.mid-day.com/sports/cricket/article/kushare-eyes-asiad-high-23304885 |url-status=live}}</ref> 2023: जुलाई में, उन्होंने बैंकॉक के सुपाचलासाई नेशनल स्टेडियम में एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप में 2.26 मीटर की छलांग लगाकर रजत पदक जीता। इस पदक ने उन्हें अपनी रैंकिंग सुधारने में मदद की, जिससे उन्हें विश्व चैंपियनशिप के लिए जगह पक्की करने में मदद मिली।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=शेळके |first=नरेश |date=24 July 2023 |title=Asian Athletics Championships 2023 : मराठमोळ्या सर्वेशचे जागतिक स्पर्धेचे तिकीट पक्के! आशियाई स्पर्धेत जिंकले होते रौप्यपदक |url=https://www.esakal.com/krida/asian-athletics-championships-2023-sarvesh-kushare-wins-silver-marathi-news-kgm00 |access-date=12 February 2024 |website=Marathi News |language=mr |archive-date=24 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724035718/https://www.esakal.com/krida/asian-athletics-championships-2023-sarvesh-kushare-wins-silver-marathi-news-kgm00 |url-status=live}}</ref> 2023: फरवरी में, उन्होंने नूर-सुल्तान, कजाकिस्तान में 2.20 मीटर की इंडोर चैंपियनशिप में अपना व्यक्तिगत सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन किया। 2022: अक्टूबर में, उन्होंने [[गुजरात]] में भारतीय राष्ट्रीय चैंपियनशिप में 2.27 मीटर का अपना व्यक्तिगत आउटडोर सर्वश्रेष्ठ हासिल किया।<ref name=":0">{{Cite web |last=Selvaraj |first=Jonathan |date=3 October 2022 |title=Sarvesh Kushare snapping at Tejaswin Shankar’s heels for high jump national record |url=https://sportstar.thehindu.com/national-games/sarvesh-kushare-high-jump-national-record-tejaswin-shankar-230-mark/article65964040.ece |access-date=2 October 2023 |website=Sportstar |archive-date=1 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231201123759/https://sportstar.thehindu.com/national-games/sarvesh-kushare-high-jump-national-record-tejaswin-shankar-230-mark/article65964040.ece |url-status=live}}</ref> 2019: अक्टूबर में, उन्होंने रांची में इंडियन ओपन चैंपियनशिप में 2.26 मीटर की छलांग लगाकर स्वर्ण पदक जीता। 2019: उन्होंने दक्षिण एशियाई चैंपियनशिप में अंतरराष्ट्रीय स्तर पर पदार्पण किया। 2018: 26 सितंबर को, उन्होंने भुवनेश्वर के [[कलिंगा स्टेडियम]] में 58वीं राष्ट्रीय ओपन एथलेटिक्स चैंपियनशिप में ऊंची कूद में एक मीट रिकॉर्ड बनाया।<ref name=":0" /> उन्होंने तेजस्विन शंकर द्वारा बनाए गए 2.22 मीटर के मीट रिकॉर्ड को तोड़ा।<ref name=":2">{{Cite news |date=27 September 2018 |title=Sarvesh Anil Kushare eclipses Tejaswin Shankar's long jump record on day two |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/athletics/sarvesh-anil-kushare-eclipses-tejaswin-shankars-long-jump-record-on-day-two/articleshow/65975187.cms |access-date=12 February 2024 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> हालांकि, वह राष्ट्रीय रिकॉर्ड तोड़ने के लिए 2.29 मीटर की छलांग लगाने के अपने प्रयास में सफल नहीं हुए।<ref name=":2" /> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[[पेरिस 2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में [https://olympics.com/en/paris-2024/athlete/sarvesh-anil-kushare_1544327 सर्वेश कुशारे] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:कुशारे, सर्वेश}} [[श्रेणी:1998 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के लोग]] [[श्रेणी:नासिक के लोग]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 6u7xrqmn0t7px2isa0cdg1ni4bf1rle पीलीभीत बाघ अभयारण्य में जैव विविधता 0 1603126 6635748 6556379 2026-10-31T07:00:26Z RJ Raawat 670084 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 6635748 wikitext text/x-wiki [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेश राज्य]] के [[तराई क्षेत्र]] में स्थित '''पीलीभीत व्याघ्र आरक्षित वन''', जैविक रूप से समृद्ध और पारिस्थितिक रूप से महत्वपूर्ण आवास है जो विविध प्रकार के जीवों का निवास स्थान है। यह रिज़र्व [[साल (वृक्ष)|साल]] वनों, [[घासभूमि|घास के मैदानों]], [[दलदल|दलदली]] पारिस्थितिकी प्रणालियों और नदी प्रणालियों का एक अनूठा संगम है, जो [[स्तनधारी]], [[पक्षी]], [[सरीसृप]], [[उभयचर]] और [[मछली|जलीय वन्यजीव]] प्रजातियों की एक विस्तृत श्रृंखला को पोषित करते हैं। अधिकारियों द्वारा किए गए आंतरिक सर्वेक्षण के अनुसार, पीलीभीत व्याघ्र आरक्षित वन में 22 विभिन्न प्रजातियों के 99,882 से अधिक जानवर हैं। <ref name="Population survey -2022">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bareilly/up-160-surge-in-wildlife-population-in-pilibhit-tiger-reserve-in-3-years/articleshow/93098900.cms#:~:text=Official%20records%20of%20PTR%20show,number%20from%2036%20to%20101.|title=UP: 160% surge in wildlife population in Pilibhit Tiger Reserve in 3 years|publisher=Times of India}}</ref> [[File:Sultan- largest amongst all the tigers at PTR.png|thumb|सुल्तान - जंगल के सभी बाघों में सबसे बड़ा]] [[चित्र:Clash_of_two_Deers.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|दो [[चीतल|चीतलों]] का टकराव]] [[चित्र:Indian_elephant_eating_grass.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|[[भारतीय हाथी]] घास खाता हुआ]] [[चित्र:Tiger_S3_at_Pilibhit_tiger_reserve.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|एस3, एक नर [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]], जो पीटीआर पर हावी है]] [[चित्र:Naina_(female)_and_S3_(male)_sighted_together.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|नैना (महिला) और एस3 (पुरुष), प्रसिद्ध प्रेमी जोड़े, एक साथ देखे गए]] [[चित्र:The_Asian_Paradise_Flycatcher.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|250x250पिक्सेल|उड़ान में [[दूधराज|भारतीय पैराडाइज़ फ्लाईकैचर]]]] [[चित्र:Red_avadavat_female_in_its_habitat.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|लाल अवदावत मादा अपने निवास स्थान में]] [[चित्र:Lineated_Barbet,.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|लाइनेटेड बार्बेट ]] [[चित्र:Black-rumped_flameback_image_4.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|[[ब्लैक-रम्प्ड फ्लेमबैक]] ]] [[चित्र:Indian_peafowl_dancing_on_the_forest_bridge_at_Pilibhit_tiger_reserve.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|पीटीआर में वन पुल पर नाचता [[भारतीय मोर]]]] [[चित्र:Troop_of_Langurs_(Simia_entellus)_in_Pilibhit_tiger_reserve.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|पीटीआर में [[लंगूर|लंगूरों]] का दल]] [[चित्र:Mugger_crocodile_(Crocodylus_palustris),_enjoying_the_sun_at_the_banks_of_Sharda_canal.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|मगर मगरमच्छ, शारदा नहर के किनारे धूप का आनंद ले रहा है]] [[चित्र:A_herd_of_Chital_deers_(Axis_axis)_along_with_troop_of_Rhesus_macaque_(Macaca_mulatta).jpg|दाएँ|अंगूठाकार|सड़क पर [[रीसस बंदर|रीसस मकाक]] के दल के साथ [[चीतल]] का झुंड]] == थेरियोफ़ौना == === स्थलीय स्तनधारी === 2010 के वसंत में, पीलीभीत बाघ अभयारण्य में पहली बार [[कैमरा फन्दा|कैमरा ट्रैप]] द्वारा एक [[रोहित-द्वीपी बिल्ली|जंग खाए हुए धब्बेदार बिल्ली]] को रिकॉर्ड किया गया था। <ref>{{Cite journal|last=Anwar|first=M.|last2=Kumar|first2=H.|last3=Vattakavan|first3=J.|year=2010|title=Range extension of rusty-spotted cat to the Indian Terai|journal=Cat News|issue=53|pages=25–26}}</ref> अन्य स्थलीय स्तनपायी प्रजातियाँ जो पीलीभीत टाइगर रिज़र्व में मौजूद हैं, वे हैं [[बंगाल बाघ|बंगाल टाइगर]] , [[चीता बिल्ली|तेंदुआ बिल्ली]] ), [[भारतीय हाथी]], [[बारहसिंगा|बारासिंघा]], [[बाघ]], [[भारतीय तेन्दुआ|भारतीय तेंदुआ]], [[मछुआरी बिल्ली|मछली पकड़ने वाली बिल्ली]], [[काकड़|भौंकने वाला हिरण]] , [[जंगली सूअर]], [[चौसिंगा|चार सींग वाला मृग]], [[कृष्णमृग|काला हिरण]], [[चीतल]], हॉग हिरण, [[साम्भर (हिरण)|सांभर]], [[स्लॉथ रीछ|स्लॉथ भालू]], उत्तरी लाल मंटजैक, [[सुनहरा गीदड़|गोल्डन जैकल]], [[बंगाल लोमड़ी]], [[धब्बेदार लकड़बग्घा|चित्तीदार लकड़बग्घा]], [[भूरा लकड़बग्घा]], [[कीटभक्षी लकड़बग्घा|एर्डवुल्फ़]], और [[धारीदार लकड़बग्घा]]। <ref name="Terrestrial Mammals">{{Cite web|url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf|title=Terrestrial Mammals - Pilibhit tiger reserve|website=National Tiger Conservation Authority}}</ref> === छोटे स्तनधारी === पीलीभीत टाइगर रिज़र्व क्षेत्र में छोटे स्तनधारियों की कई प्रजातियाँ पाई जाती हैं जिनमें स्मूथ-कोटेड ओटर (लुट्रा पर्सपिसिलटा), भारतीय विशाल उड़ने वाली गिलहरी (पेटौरिस्टा फ़िलिपेंसिस), [[भारतीय सेही|भारतीय साही]] (हिस्ट्रिक्स इंडिकस), [[छोटा भारतीय कस्तूरी बिलाव|छोटे भारतीय सिवेट]] (विवेरिकुला इंडिका), [[बिज्जू|हनी बेजर]] (मेलिवोरा कैपेंसिस), छोटी नाक वाला फल चमगादड़ (पेरोपस मार्जिनेटस), [[भारतीय उड़न लोमड़|भारतीय उड़ने वाली लोमड़ी]] (पेरोपस मेडियस), शामिल हैं। भारतीय सामान्य पीला चमगादड़ (लासियुरस इंटरमीडियस), चित्रित चमगादड़ (केरिवौला पिक्टा), कम छोटी नाक वाला फल चमगादड़ (सिनोप्टेरस ब्रैकियोटिस), कम बड़े पैरों वाला चमगादड़ (मायोटिस हैसेल्टी), [[रीसस बंदर|रीसस मकाक]] (मकाका मुलत्ता), बंगाल पवित्र लंगूर (सेमनोपिथेकस एंटेलस), तराई ग्रे लंगूर (सेमनोपिथेकस हेक्टर), [[धूसर लंगूर|लंगूर]] (सिमिया एंटेलस), [[कीटभक्षी लकड़बग्घा|एर्डवुल्फ़]] (प्रोटेल्स क्रिस्टाटा), और [[धारीदार लकड़बग्घा]] (हाइना हाइना)। <ref name="Small Mammals">{{Cite web|url=https://ntca.gov.in/assets/uploads/briefnote/pilibhit.pdf|title=Small Mammals - Pilibhit tiger reserve|website=National Tiger Conservation Authority}}</ref> == सरीसृप == === सरीसृप === [[पीलीभीत बाघ अभयारण्य|पीलीभीत टाइगर रिजर्व]] में सरीसृप प्रजातियों की एक विशाल विविधता देखी गई है, जिनमें [[कोमोडो ड्रैगन]] (वरनस कोमोडोएन्सिस), [[गोह|मॉनिटर छिपकली]] (जीनस वेरानस), मगर मगरमच्छ (क्रोकोडायलस पलुस्ट्रिस), कॉमन डॉटेड गार्डन स्किंक (रियोपा पंक्टाटा), येलो मॉनिटर (वारानस फ्लेवेसेंस), एशियन हाउस गेको (हेमिडैक्टाइलस फ्रेनेटस), ब्राह्मणी ब्लाइंडस्नेक (इंडोटीफ्लॉप्स ब्रामिनस), बफ शामिल हैं। धारीदार कीलबैक (एम्फीस्मा स्टोलैटम), चेकर्ड कीलबैक (फाउलिया पिस्केटर), भारतीय भेड़िया सांप (लाइकोडोन ऑलिकस), [[धारीदार करैत|बैंडेड क्रेट]] (बुंगारस फासिआटस), भारतीय अजगर (पायथन मोलुरस), [[नागराज (सांप)|किंग कोबरा]] (ओफियोफैगस हन्ना), [[करैत|कॉमन क्रेट]] (बुंगारस कैर्यूलस), और [[धारीदार करैत|बैंडेड क्रेट]] (बुंगारस फासिआटस)। <ref name="Reptitles">{{Cite web|url=https://inaturalist.ca/check_lists/35331-Pilibhit-Check-List?view=plain|title=Pilibhit tiger reserve - Reptile list}}{{Dead link|date=नवंबर 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हाल ही में, कोरल रेड कुकरी स्नेक (ओलिगोडोन खेरिएन्सिस) नामक एक साँप, जो 1939 में विलुप्त हो गया था, को रिजर्व के महोफ रेंज में फिर से खोजा गया। <ref name="ExoticSnake">{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/uttar-pradesh/rare-red-coral-kukri-snake-spotted-in-pilibhit-tiger-reserve-after-decades/|title=Pilibhit tiger reserve - ExoticSnake}}</ref> === उभयचर === वन्यजीव विशेषज्ञों ने [[उभयचर|उभयचरों]] की 87 से अधिक प्रजातियों को दर्ज किया है, जिनमें अराकान वन कछुआ (हीओसेमिस डिप्रेसा), विशाल एशियाई तालाब कछुआ (हीओसेमिस ग्रैंडिस), [[असम]] छत वाला कछुआ (पंगशुरा सिल्हेटेंसिस), भारतीय तम्बू कछुआ (पंगशुरा टेंटोरिया), स्पाइनी कछुआ (हीओसेमिस स्पिनोसा), भूरा छत वाला कछुआ (पंगशुरा स्मिथी), भारतीय छत वाला कछुआ (पंगशुरा टेक्टा), पीले सिर वाला मंदिर कछुआ (हीओसेमिस अन्नानडाली), भारतीय फ्लैपशेल कछुआ (लिसेमिस पंक्टाटा), ट्राइकारिनेट पहाड़ी कछुआ (मेलानोचेलीस ट्राइकारिनाटा), मीठे पानी का मगरमच्छ (क्रोकोडायलस जॉनस्टोनी), बौना मगरमच्छ (ओस्टियोलेमस टेट्रास्पिस), और [[घड़ियाल, पशु|घड़ियाल]] (गेवियलिस गैंगेटिकस) शामिल हैं। <ref name="Amphibians">{{Cite web|url=https://inaturalist.ca/check_lists/35331-Pilibhit-Check-List?view=plain|title=Pilibhit tiger reserve -Amphibians list}}{{Dead link|date=नवंबर 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == References == {{Reflist}} == Bibliography == * {{Cite journal|last=Kanjilal|first=P. C.|year=1933|title=A Forest Flora for Pilibhit, Oudh, Gorakhpur, and Bundelkhand|journal=A Brief Account of Climate and Forest|edition=5|publisher=Narendra Pub. House}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/indiaresourcesde0000john|title=India,: Resources and Development|last=Basil Leonard Clyde Johnson|first=P|publisher=Heinemann Educational Books|year=1979|isbn=0-06-493348-2|edition=6|url-access=registration}} * Gurung, K. K., Singh R. (1996). ''Field Guide to the Mammals of the Indian Subcontinent.'' Academic Press, San Diego, {{ISBN|0-12-309350-3}} == External links == * {{Cite web|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/pilibhit-tiger-reserve|title=BirdLife International (2025) Site factsheet: Pilibhit tiger reserve|date=2025|publisher=BirdLife International}} * [https://web.archive.org/web/20040817233242/http://projecttiger.nic.in/corbettmap.htm Map of the park provided by Project Tiger Directorate, Ministry of Environment, Govt of India.] * https://pilibhittigerreserve.in/{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * https://pilibhittigerreserves.com/ * https://pilibhittigerreserve.net/ == See also == {{प्रवेशद्वार|India}} * [[जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान|Jim Corbett National Park]] * [[किशनपुर वन्य अभयारण्य|Kishanpur Wildlife Sanctuary]] * [[राजाजी राष्ट्रीय उद्यान|Rajaji National Park]] * [[दुधवा राष्ट्रीय उद्यान|Dudhwa National Park]] * Shuklaphanta National Park * [[भारत के बाघ अभयारण्य|Tiger reserves of India]] * [[पीलीभीत बाध अभयारण्य|Pilibhit Tiger Reserve]] {{भौगोलिक स्थान|title=Forestry geolocation of Pilibhit tiger reserve}}{{Tiger Reserves Of India}}{{Protected areas in Uttar Pradesh}}{{Bareilly division topics}} [[श्रेणी:पीलीभीत ज़िला]] [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:Infobox mapframe without OSM relation ID on Wikidata]] dqg7hfw05tedyh7nwod6lggolhp8x82 आर्य वीर दल 0 1603892 6635620 6488752 2026-10-30T16:31:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635620 wikitext text/x-wiki '''आर्य वीर दल''', [[आर्य समाज]] का एक अनुसंगी संगठन है। इसकी स्थापना १९२७ में "आर्य रक्षा समिति" नाम से की गयी थी। इसके उद्देश्य निम्नलिखित हैं- संस्कृति रक्षा, शक्ति संचय तथा सेवा कार्य।<ref>{{Cite web |url=https://aryaveerdal.in/आर्य-वीर-दल-के-उद्देश्य/ |title=आर्य वीर दल के उद्देश्य |access-date=17 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517175217/https://aryaveerdal.in/%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0-%E0%A4%A6%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%AF/ |archive-date=17 मई 2026 |url-status=dead}}</ref> ;1- संस्कृति रक्षा वेद का ज्ञान सृष्टि के आरम्भ में समस्त प्राणियों के कल्याण हेतु ईश्वर ने मनुष्यों को दिया। इसीलिये हमारी संस्कृति वेदों पर आधारित है। यह वैदिक संस्कृति विश्व में सबसे प्राचीन है। इसी संस्कृति का अनुसरण करते हुये विभिन्न ट्टषि-मुनियों, मर्यादापुरुषोत्तम श्रीराम, योगीराज श्रीकृष्ण, ब्रह्मचारी हनुमान, नीतिज्ञ चाणक्य, गुरु गोविन्द सिंह, महाराणा प्रताप, छत्रपति शिवाजी, महर्षि दयानन्द सरस्वती आदि अनेक महापुरुषों ने जीवन की उत्कृष्टता को प्राप्त किया। ऐसी महान् संस्कृति का अनुसरण एवं संवर्द्धन करना इस दल का प्रथम उद्देश्य है। ;2- शक्ति संचय शक्ति से अभिप्राय शारीरिक उन्नति करना है। शारीरिक उन्नति के लिये आहार, निद्रा, ब्रह्मचर्य, स्वाध्याय के स्तम्भों को सुदृढ़ बनाये रखना आवश्यक है। शारीरिक, आत्मिक एवं चारित्रिक रूप से बलवान् मनुष्य रत्न के समान चमकता हुआ चहुँ ओर अपनी अलग प्रतिष्ठा, सम्मान व पहचान बनाता है। पुरुषार्थी बनकर अपने शरीर एवं आत्मा को कर्म की भट्टी में जलाकर शारीरिक एवं आत्मिक उन्नति को प्राप्त करना तथा उपलब्ध साधनों द्वारा आत्मरक्षा का प्रशिक्षण प्राप्त कर अपनी व दूसरों की आपत्काल में सुरक्षा करना, इस दल का दूसरा उद्देश्य है। ;3- सेवा कार्य सेवा मानव को मानव से जोड़ने वाली महत्वपूर्ण कड़ी है। सेवा करना तप समान है। सेवा करने वाले के हृदय में प्रेम, करुणा, उदारता, परोपकार और सहनशीलता का होना आवश्यक है। उत्तम संस्कृति का अनुसरण अपने पूर्ण पुरुषार्थ द्वारा शारीरिक एवं चारित्रिक बल को अर्जित कर मानवमात्र की सेवा में लगा देना ही दल का तीसरा उद्देय है। == इतिहास == सन् 1927 में दिल्ली में सर्वप्रथम आर्य महासम्मेलन का आयोजन हुआ, इसमें यह प्रस्ताव स्वीकृत किया गया कि आर्यसमाज के कार्यकर्ताओं और उसके नेताओं पर जानलेवा आक्रमण आदि के संकट को देखते हुए यह सम्मेलन आदि जाति के धार्मिक तथा सामाजिक अत्याचारों की रक्षा के लिए '''आर्य रक्षा समिति''' के निर्माण की घोषणा करता है। यह समिति 10000 ऐसे स्वयंसेवकों की भर्ती करें , जो धर्म रक्षा के लिए अपने प्राण तक अर्पण करने के लिए सदा उद्यत रहें ।यह समिति अपने कार्य के लिए स्वयं अपने नियम बनाये और सार्वदेशिक सभा की अनुमति से सब उपायों,जिनमें सत्याग्रह भी शामिल है, का अवलम्बन करे।<ref>[https://aryaveerdaluttarpradesh.com/arya_veer_dal_ka_itihas/ आर्य वीर दल का इतिहास]</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://aryaveerdaluttarpradesh.com/arya_veer_dal_ki_niyamavali/ आर्य वीर दल की नियमावली] *[https://web.archive.org/web/20260617002053/https://aryaveerdal.in/arya-veer-dal-history/ आर्य वीर दल का इतिहास] *[https://www.ugtabharat.com/105175/ देश के निर्माण में अग्रणी भूमिका में रहा है आर्यवीर दल] [[श्रेणी:आर्य समाज]] 38mgp95ugmpmm1frbsy4kt4kcnffn22 अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस 0 1604573 6635753 6546754 2026-10-31T07:03:04Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635753 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस | type = international | image = Marie Curie 1903.jpg | caption = Marie Sklodowska-Curie, whose birthday is commemorated on this day | observed_by = Medical physicists worldwide | date = 7 November | scheduling = same day each year | frequency = annual | firsttime = 2013 | relatedto = [[World Radiography Day]], [[Marie Curie]] }} '''अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस''' (International Day of Medical Physics – IDMP) हर वर्ष 7 नवंबर को मनाया जाता है। चिकित्सा भौतिकी दिवस का उद्देश्य विकिरण द्वारा चिकित्सा के क्षेत्र में कार्यरत भौतिकी वैज्ञानिकों की भूमिका को रेखांकित करना और स्वास्थ्य सेवा, रोग निदान, उपचार तथा रोगी सुरक्षा में चिकित्सीय भौतिकी के महत्व के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाना है। यह तिथि प्रसिद्ध वैज्ञानिक मेरी क्यूरी {मेरी स्क्लोडोव्स्का-क्यूरी } (1867–1934) के जन्मदिन की स्मृति में चुनी गई है। उन्होंने रेडियोधर्मिता पर अपने अग्रणी शोध से आधुनिक चिकित्सीय भौतिकी और विकिरण विज्ञान की नींव रखी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/1570-6664_iyb_sim_org_38970|title=International Organization for Medical Physics (IOMP)|website=International Year Book and Statesmen's Who's Who|access-date=2025-11-07}}</ref> == '''इतिहास''' == इस दिवस को पहली बार <nowiki>'''2013'''</nowiki> में मनाया गया था, जब अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी संगठन (International Organization for Medical Physics – IOMP) ने इसकी घोषणा की।   <ref>{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/life-style/history-of-international-day-of-medical-physics-835641|title=History of International Day of Medical Physics|last=Adke|first=Arti|date=2023-11-07|website=www.thehansindia.com|language=en|access-date=2025-11-07}}</ref> हर वर्ष IOMP इस दिवस के लिए एक विशेष विषय (थीम) घोषित करता है, जो स्वास्थ्य सेवाओं में चिकित्सा भौतिकी वैज्ञानिकों के योगदान के विभिन्न पहलुओं जैसे कि विकिरण उपचार, चिकित्सीय इमेजिंग, विकिरण सुरक्षा तथा चिकित्सा प्रौद्योगिकी में नवाचार को रेखांकित करता है।<ref name=":0" /> == '''उद्देश्य''' == अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस (IDMP) के मुख्य उद्देश्य निम्नलिखित हैं: <ref>{{cite web |title=Celebrating the International Day of Medical Physics |url=https://physicsworld.com/a/celebrating-the-international-day-of-medical-physics/ |publisher=Physics World |date=7 November 2017 |access-date=7 November 2025 |language=en}}</ref> * आधुनिक स्वास्थ्य सेवाओं में चिकित्सीय भौतिकी वैज्ञानिकों की भूमिका के प्रति समझ को बढ़ावा देना।   * चिकित्सीय इमेजिंग और उपचार में विकिरण सुरक्षा तथा गुणवत्ता के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाना।   * युवाओं और नवोदित वैज्ञानिकों को चिकित्सीय भौतिकी के क्षेत्र में करियर बनाने के लिए प्रोत्साहित करना।   * चिकित्सा भौतिकी और इससे संबंधित क्षेत्रों में कार्यरत पेशेवरों, संस्थानों और संगठनों के बीच सहयोग को प्रोत्साहित करना। == '''महत्व''' == चिकित्सा भौतिकी वैज्ञानिक, चिकित्सा में विकिरण और उन्नत प्रौद्योगिकी के सुरक्षित और प्रभावी उपयोग में अत्यंत महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। उनका कार्य निम्नलिखित क्षेत्रों में होता है: * विकिरण उपचार | रेडियोथैरेपी में सटीक खुराक (डोज़) की आपूर्ति सुनिश्चित करना।   * नैदानिक रेडियोलॉजी और नाभिकीय चिकित्सा में इमेज की गुणवत्ता, रोगी, चिकित्सकीय पेशेवरों के साथ साथ जन सुरक्षा सुनिश्चित करना।   * नई इमेजिंग और उपचार तकनीकों का विकास करना।   * स्वास्थ्य सेवा में अनुसंधान, शिक्षा तथा गुणवत्ता प्रबंधन प्रणालियों को समर्थन करना। अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस (IDMP) उन वैज्ञानिकों के योगदान को मान्यता देने का एक मंच है, जिन्होंने रोगियों के उपचार परिणामों में सुधार और वैश्विक स्वास्थ्य प्रौद्योगिकियों की प्रगति में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। == See also == * [[Medical physics]] * [[International Organization for Medical Physics]] * [[Marie Curie]] * [[World Radiography Day]] == References == <references /> == External links == * [https://www.iomp.org/idmp/ Official IOMP IDMP website] {{Authority control}} [[Category:Health awareness days]] [[Category:November observances]] [[Category:Medical physics]] [[Category:Recurring events established in 2013]] tf4hdsnd194y4mkd9ir5uycgk01u0q0 6635761 6635753 2026-10-31T07:10:44Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635761 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday | holiday_name = अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस | type = international | image = Marie Curie 1903.jpg | caption = Marie Sklodowska-Curie, whose birthday is commemorated on this day | observed_by = Medical physicists worldwide | date = 7 November | scheduling = same day each year | frequency = annual | firsttime = 2013 | relatedto = [[World Radiography Day]], [[Marie Curie]] }} '''अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस''' (International Day of Medical Physics – IDMP) हर वर्ष 7 नवंबर को मनाया जाता है। चिकित्सा भौतिकी दिवस का उद्देश्य विकिरण द्वारा चिकित्सा के क्षेत्र में कार्यरत भौतिकी वैज्ञानिकों की भूमिका को रेखांकित करना और स्वास्थ्य सेवा, रोग निदान, उपचार तथा रोगी सुरक्षा में चिकित्सीय भौतिकी के महत्व के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाना है। यह तिथि प्रसिद्ध वैज्ञानिक मेरी क्यूरी {मेरी स्क्लोडोव्स्का-क्यूरी } (1867–1934) के जन्मदिन की स्मृति में चुनी गई है। उन्होंने रेडियोधर्मिता पर अपने अग्रणी शोध से आधुनिक चिकित्सीय भौतिकी और विकिरण विज्ञान की नींव रखी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://doi.org/10.1163/1570-6664_iyb_sim_org_38970|title=International Organization for Medical Physics (IOMP)|website=International Year Book and Statesmen's Who's Who|access-date=2025-11-07}}</ref> == '''इतिहास''' == इस दिवस को पहली बार <nowiki>'''2013'''</nowiki> में मनाया गया था, जब अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी संगठन (International Organization for Medical Physics – IOMP) ने इसकी घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/life-style/history-of-international-day-of-medical-physics-835641|title=History of International Day of Medical Physics|last=Adke|first=Arti|date=2023-11-07|website=www.thehansindia.com|language=en|access-date=2025-11-07}}</ref> हर वर्ष IOMP इस दिवस के लिए एक विशेष विषय (थीम) घोषित करता है, जो स्वास्थ्य सेवाओं में चिकित्सा भौतिकी वैज्ञानिकों के योगदान के विभिन्न पहलुओं जैसे कि विकिरण उपचार, चिकित्सीय इमेजिंग, विकिरण सुरक्षा तथा चिकित्सा प्रौद्योगिकी में नवाचार को रेखांकित करता है।<ref name=":0" /> == '''उद्देश्य''' == अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस (IDMP) के मुख्य उद्देश्य निम्नलिखित हैं: <ref>{{cite web |title=Celebrating the International Day of Medical Physics |url=https://physicsworld.com/a/celebrating-the-international-day-of-medical-physics/ |publisher=Physics World |date=7 November 2017 |access-date=7 November 2025 |language=en}}</ref> * आधुनिक स्वास्थ्य सेवाओं में चिकित्सीय भौतिकी वैज्ञानिकों की भूमिका के प्रति समझ को बढ़ावा देना। * चिकित्सीय इमेजिंग और उपचार में विकिरण सुरक्षा तथा गुणवत्ता के प्रति जन-जागरूकता बढ़ाना। * युवाओं और नवोदित वैज्ञानिकों को चिकित्सीय भौतिकी के क्षेत्र में करियर बनाने के लिए प्रोत्साहित करना। * चिकित्सा भौतिकी और इससे संबंधित क्षेत्रों में कार्यरत पेशेवरों, संस्थानों और संगठनों के बीच सहयोग को प्रोत्साहित करना। == '''महत्व''' == चिकित्सा भौतिकी वैज्ञानिक, चिकित्सा में विकिरण और उन्नत प्रौद्योगिकी के सुरक्षित और प्रभावी उपयोग में अत्यंत महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं। उनका कार्य निम्नलिखित क्षेत्रों में होता है: * विकिरण उपचार | रेडियोथैरेपी में सटीक खुराक (डोज़) की आपूर्ति सुनिश्चित करना। * नैदानिक रेडियोलॉजी और नाभिकीय चिकित्सा में इमेज की गुणवत्ता, रोगी, चिकित्सकीय पेशेवरों के साथ साथ जन सुरक्षा सुनिश्चित करना। * नई इमेजिंग और उपचार तकनीकों का विकास करना। * स्वास्थ्य सेवा में अनुसंधान, शिक्षा तथा गुणवत्ता प्रबंधन प्रणालियों को समर्थन करना। अंतर्राष्ट्रीय चिकित्सा भौतिकी दिवस (IDMP) उन वैज्ञानिकों के योगदान को मान्यता देने का एक मंच है, जिन्होंने रोगियों के उपचार परिणामों में सुधार और वैश्विक स्वास्थ्य प्रौद्योगिकियों की प्रगति में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। == See also == * [[Medical physics]] * [[International Organization for Medical Physics]] * [[Marie Curie]] * [[World Radiography Day]] == References == <references /> == External links == * [https://www.iomp.org/idmp/ Official IOMP IDMP website] {{Authority control}} [[Category:Health awareness days]] [[Category:November observances]] [[Category:Medical physics]] [[Category:Recurring events established in 2013]] 5ggbuzti9v0ws5a2c2mwwnv8b4jce05 विकास दिव्यकीर्ति 0 1605081 6635781 6580625 2026-10-31T07:21:00Z ~2026-58073-09 956869 /* */ 6635781 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=विकास दिव्यकीर्ति|image=Vikas divyakirti.jpg|image_size=|caption=विकास दिव्यकीर्ति|birth_name=|birth_date={{Birth date|1973|12|26}} <!-- If linked with wiki-data use {{Wd|properties|references|P569}}, automatically retrieves date from data base. -->|birth_place=[[भिवानी]], [[हरियाणा]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|body_discovered=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|residence=|nationality=[[भारत|भारतीय]]|ethnicity=|citizenship=|other_names=|known_for=|education=|alma_mater=|employer=|occupation=[[शिक्षक]],पूर्व [[सिविल सेवा|सिविल सेवक]]|years_active=|home_town=|salary=|networth=|height=|weight=|title=दृष्टि आई०ए०एस के संस्थापक|term=|predecessor=|successor=|party=|opponents=|boards=|spouse={{विवाह|तरुणा वर्मा}}|partner=|children=|parents=|relations=|callsign=|awards=|signature=|website=|footnotes=|box_width=100×100}} '''विकास दिव्यकीर्ति''' (जन्म: 26 दिसंबर 1973) एक पूर्व [[सिविल सेवा|सिविल सेवक]], [[शिक्षक]] एवं व्याख्याता हैं। वे केंद्रीय सचिवालय सेवा के सदस्य रह चुके हैं<ref name="VD Outlook">{{cite web |title=The Pied Pipers: Meet The Stars Of India's Online Teaching Industry|url=https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301022610/https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|url-status=dead|archive-date=2024-03-01|work=[[Outlook (Indian magazine)]] |access-date=28 February 2024}}</ref> वे कुत्ता की तरहा बिहेवियर करके है और दृष्टि आई०ए०एस कोचिंग संस्थान के संस्थापक एवं प्रमुख हैं, जो कि एक दिल्ली-आधारित [[संघ लोक सेवा आयोग]] (यू०पी०एस०सी) कोचिंग संस्थान है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == विकास दिव्यकीर्ति का जन्म 26 दिसंबर 1973 को [[हरियाणा]] के [[भिवानी]] में हुआ था। हलवासिया विद्या विहार में हिंदी माध्यम में प्रारंभिक शिक्षा के बाद, उन्होंने [[जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज]] में वाणिज्य स्नातक (सम्मान) डिग्री के लिए अध्ययन किया। उन्होंने बाद में [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] में इतिहास में [[कला स्नातक]] की डिग्री हासिल करने के लिए अपनी धारा बदल दी।<ref name="Zee">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/india/meet-vikas-divyakirti-who-cleared-upsc-civil-services-examination-cse-in-first-attempt-but-left-job-to-establish-one-of-indias-famous-ias-coaching-centres-drishti-ias-2648459.html/amp|title=Meet Vikas Divyakirti, Who Cleared UPSC CSE In 1st Attempt But Left Job To Establish One Of India's Famous IAS Coaching Centres|date=13 August 2023|website=[[Zee News]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044938/https://zeenews.india.com/india/meet-vikas-divyakirti-who-cleared-upsc-civil-services-examination-cse-in-first-attempt-but-left-job-to-establish-one-of-indias-famous-ias-coaching-centres-drishti-ias-2648459.html/amp|archive-date=12 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/education/post/in-interview-vikas-divyakirti-told-why-started-coaching-after-cleared-upsc|title=पहले ही अटेम्प्ट में UPSC निकालने के बाद कोचिंग क्यों पढ़ाने लगे डॉ. विकास दिव्यकीर्ति?|last=Singh|first=Prashant|date=5 August 2022|website=[[The Lallantop]]|publisher=[[India Today Group]]|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045022/https://www.thelallantop.com/education/post/in-interview-vikas-divyakirti-told-why-started-coaching-after-cleared-upsc|archive-date=12 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref> तत्पश्चात उन्होंने हिंदी साहित्य में स्नातकोत्तर की डिग्री के लिए अध्ययन किया, [[जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज]] में प्रथम वर्ष में दूसरा स्थान प्राप्त किया और फिर अपने अंतिम वर्ष में [[हिन्दू कॉलेज|हिंदू कॉलेज, दिल्ली]] चले गए, जहाँ उन्होंने अंततः 1995 में [[कला स्नातकोत्तर]] की उपाधि प्राप्त की।<ref name="NBT">{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|title=Dr. Vikas Divyakirti: जानें कौन हैं डॉ. विकास दिव्यकीर्ति जिनके मुरीद हैं लाखों UPSC उम्‍मीदवार|last=Gupta|first=Archit|date=12 November 2022|website=Navbharat Times|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044931/https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|archive-date=12 January 2024|access-date=21 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odishatv.in/news/education/vikas-divyakirti-journey-from-ias-officer-to-founder-of-drishti-ias-190180|title=Vikas Divyakirti: Journey from IAS officer to founder of Drishti IAS|last=Baliarsingh|first=Cassian|website=OdishaTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045010/https://odishatv.in/news/education/vikas-divyakirti-journey-from-ias-officer-to-founder-of-drishti-ias-190180|archive-date=2024-01-12|access-date=2023-11-21}}</ref> बाद में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के विधि संकाय से कानून में स्नातक और फिर [[दर्शन स्नातकोत्तर]] की उपाधि प्राप्त की, और दिल्ली विश्वविद्यालय से हिंदी साहित्य में [[पीएचडी]] की उपाधि प्राप्त किया।<ref name="HTO2">{{Cite web|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1158703|title=Dr Vikas Divyakirti: From IAS success to educational leadership in UPSC coaching|website=[[Daijiworld Media]]|access-date=24 July 2024}}</ref><ref name="VD Outlook">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|title=The Pied Pipers: Meet The Stars Of India's Online Teaching Industry|website=[[Outlook (Indian magazine)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301022610/https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|archive-date=2024-03-01|access-date=28 February 2024}}</ref><ref name="sita">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/controversy-over-dr-vikas-divyakriti-s-statement-on-sita-i-have-proof-101668223453470.html|title=Controversy over Dr Vikas Divyakriti's statement on Sita: 'I have proof'|last=Ghosh|first=Poulomi|date=12 November 2022|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045518/https://www.hindustantimes.com/india-news/controversy-over-dr-vikas-divyakriti-s-statement-on-sita-i-have-proof-101668223453470.html|archive-date=12 January 2024|access-date=22 November 2023}}</ref><ref name="VD Outlook" /> == निजी जीवन == दिव्यकीर्ति का विवाह तरुणा वर्मा से हुआ है और उनका एक बेटा है।<ref name="NBT">{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|title=Dr. Vikas Divyakirti: जानें कौन हैं डॉ. विकास दिव्यकीर्ति जिनके मुरीद हैं लाखों UPSC उम्‍मीदवार|last=Gupta|first=Archit|date=12 November 2022|website=Navbharat Times|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044931/https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|archive-date=12 January 2024|access-date=21 November 2023}}</ref> उन्हें 2023 में [[भारत की सम्मान प्रणाली|पद्म पुरस्कार]] के लिए नामांकित किया गया था।<ref name="Padma 2023">{{Cite web|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-04/NominationsreceivedPadmaAwards_13042023.pdf|title=Nominations/Recommendations for Padma Awards 2023|website=[[Government of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301025106/https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-04/NominationsreceivedPadmaAwards_13042023.pdf|archive-date=2024-03-01|access-date=1 March 2024}}</ref> दिव्यकीर्ति एक [[आर्य समाज|आर्य समाजी]] परिवार से आती हैं जो [[भारत में जाति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]] में विश्वास नहीं रखता है। उनका गैर-जातिसूचक उपनाम उनके माता-पिता की साहित्यिक रुचियों का परिणाम है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/career/story-vikas-divyakirti-know-about-upsc-ias-drishti-vikas-divyakirti-surname-brothers-surname-upsc-cse-rank-8842207.html|title=विकास सर का सरनेम दिव्यकीर्ति क्यों, उनके दोनों सगे भाइयों का सरनेम उनसे अलग क्यों, बताई वजह|last=Vijay|first=Pankaj|date=14 October 2023|website=[[Hindustan (newspaper)|Hindustan]]|publisher=[[HT Media]]|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045439/https://www.livehindustan.com/career/story-vikas-divyakirti-know-about-upsc-ias-drishti-vikas-divyakirti-surname-brothers-surname-upsc-cse-rank-8842207.html|archive-date=12 January 2024|access-date=11 January 2024}}</ref> वे एक [[अज्ञेयवाद|अज्ञेयवादी]] है।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/web-stories/india/vikas-divyakirti-views-on-god-exists-or-not-know/photostory/103023481.cms|title=भगवान होते हैं या नहीं...इस पर क्या हैं विकास दिव्यकीर्ति के विचार? जानिए|date=24 August 2023|website=[[Times Now Navbharat]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय सरकारी कर्मचारी]] [[श्रेणी:भारतीय सिविल सेवक]] [[श्रेणी:भारतीय शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय यूट्यूब प्रयोगकर्ता]] [[श्रेणी:भिवानी के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:भारत के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:भारतीय अज्ञेयवादी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] p2rlanvfce77a7lhycxw8vomt9gyoog 6635843 6635781 2026-10-31T10:21:05Z ~2026-57842-27 956904 /* */ 6635843 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=विकास दिव्यकीर्ति|image=Vikas divyakirti.jpg|image_size=|caption=विकास दिव्यकीर्ति|birth_name=|birth_date={{Birth date|1973|12|26}} <!-- If linked with wiki-data use {{Wd|properties|references|P569}}, automatically retrieves date from data base. -->|birth_place=[[भिवानी]], [[हरियाणा]]|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} -->|death_place=|body_discovered=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} -->|residence=|nationality=[[भारत|भारतीय]]|ethnicity=|citizenship=|other_names=|known_for=|education=|alma_mater=|employer=|occupation=[[शिक्षक]],पूर्व [[सिविल सेवा|सिविल सेवक]]|years_active=|home_town=|salary=|networth=|height=|weight=|title=दृष्टि आई०ए०एस के संस्थापक|term=|predecessor=|successor=|party=|opponents=|boards=|spouse={{विवाह|तरुणा वर्मा}}|partner=|children=|parents=|relations=|callsign=|awards=|signature=|website=|footnotes=|box_width=100×100}} '''विकास दिव्यकीर्ति''' (जन्म: 26 दिसंबर 1973) एक पूर्व [[सिविल सेवा|सिविल सेवक]], [[शिक्षक]] एवं व्याख्याता हैं। वे केंद्रीय सचिवालय सेवा के सदस्य तथा मूर्ख रह चुके हैं<ref name="VD Outlook">{{cite web |title=The Pied Pipers: Meet The Stars Of India's Online Teaching Industry|url=https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301022610/https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|url-status=dead|archive-date=2024-03-01|work=[[Outlook (Indian magazine)]] |access-date=28 February 2024}}</ref> वे कुत्ता की तरहा बिहेवियर करके है और दृष्टि आई०ए०एस कोचिंग संस्थान के संस्थापक एवं प्रमुख हैं, जो कि एक दिल्ली-आधारित [[संघ लोक सेवा आयोग]] (यू०पी०एस०सी) कोचिंग संस्थान है। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == विकास दिव्यकीर्ति का जन्म 26 दिसंबर 1973 को [[हरियाणा]] के [[भिवानी]] में हुआ था। हलवासिया विद्या विहार में हिंदी माध्यम में प्रारंभिक शिक्षा के बाद, उन्होंने [[जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज]] में वाणिज्य स्नातक (सम्मान) डिग्री के लिए अध्ययन किया। उन्होंने बाद में [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] में इतिहास में [[कला स्नातक]] की डिग्री हासिल करने के लिए अपनी धारा बदल दी।<ref name="Zee">{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/india/meet-vikas-divyakirti-who-cleared-upsc-civil-services-examination-cse-in-first-attempt-but-left-job-to-establish-one-of-indias-famous-ias-coaching-centres-drishti-ias-2648459.html/amp|title=Meet Vikas Divyakirti, Who Cleared UPSC CSE In 1st Attempt But Left Job To Establish One Of India's Famous IAS Coaching Centres|date=13 August 2023|website=[[Zee News]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044938/https://zeenews.india.com/india/meet-vikas-divyakirti-who-cleared-upsc-civil-services-examination-cse-in-first-attempt-but-left-job-to-establish-one-of-indias-famous-ias-coaching-centres-drishti-ias-2648459.html/amp|archive-date=12 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thelallantop.com/education/post/in-interview-vikas-divyakirti-told-why-started-coaching-after-cleared-upsc|title=पहले ही अटेम्प्ट में UPSC निकालने के बाद कोचिंग क्यों पढ़ाने लगे डॉ. विकास दिव्यकीर्ति?|last=Singh|first=Prashant|date=5 August 2022|website=[[The Lallantop]]|publisher=[[India Today Group]]|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045022/https://www.thelallantop.com/education/post/in-interview-vikas-divyakirti-told-why-started-coaching-after-cleared-upsc|archive-date=12 January 2024|access-date=9 January 2024}}</ref> तत्पश्चात उन्होंने हिंदी साहित्य में स्नातकोत्तर की डिग्री के लिए अध्ययन किया, [[जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेज]] में प्रथम वर्ष में दूसरा स्थान प्राप्त किया और फिर अपने अंतिम वर्ष में [[हिन्दू कॉलेज|हिंदू कॉलेज, दिल्ली]] चले गए, जहाँ उन्होंने अंततः 1995 में [[कला स्नातकोत्तर]] की उपाधि प्राप्त की।<ref name="NBT">{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|title=Dr. Vikas Divyakirti: जानें कौन हैं डॉ. विकास दिव्यकीर्ति जिनके मुरीद हैं लाखों UPSC उम्‍मीदवार|last=Gupta|first=Archit|date=12 November 2022|website=Navbharat Times|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044931/https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|archive-date=12 January 2024|access-date=21 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://odishatv.in/news/education/vikas-divyakirti-journey-from-ias-officer-to-founder-of-drishti-ias-190180|title=Vikas Divyakirti: Journey from IAS officer to founder of Drishti IAS|last=Baliarsingh|first=Cassian|website=OdishaTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045010/https://odishatv.in/news/education/vikas-divyakirti-journey-from-ias-officer-to-founder-of-drishti-ias-190180|archive-date=2024-01-12|access-date=2023-11-21}}</ref> बाद में उन्होंने [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] के विधि संकाय से कानून में स्नातक और फिर [[दर्शन स्नातकोत्तर]] की उपाधि प्राप्त की, और दिल्ली विश्वविद्यालय से हिंदी साहित्य में [[पीएचडी]] की उपाधि प्राप्त किया।<ref name="HTO2">{{Cite web|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1158703|title=Dr Vikas Divyakirti: From IAS success to educational leadership in UPSC coaching|website=[[Daijiworld Media]]|access-date=24 July 2024}}</ref><ref name="VD Outlook">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|title=The Pied Pipers: Meet The Stars Of India's Online Teaching Industry|website=[[Outlook (Indian magazine)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301022610/https://www.outlookindia.com/national/the-pied-pipers-meet-the-stars-of-india-s-online-teaching-industry-news-234452|archive-date=2024-03-01|access-date=28 February 2024}}</ref><ref name="sita">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/controversy-over-dr-vikas-divyakriti-s-statement-on-sita-i-have-proof-101668223453470.html|title=Controversy over Dr Vikas Divyakriti's statement on Sita: 'I have proof'|last=Ghosh|first=Poulomi|date=12 November 2022|website=[[Hindustan Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045518/https://www.hindustantimes.com/india-news/controversy-over-dr-vikas-divyakriti-s-statement-on-sita-i-have-proof-101668223453470.html|archive-date=12 January 2024|access-date=22 November 2023}}</ref><ref name="VD Outlook" /> == निजी जीवन == दिव्यकीर्ति का विवाह तरुणा वर्मा से हुआ है और उनका एक बेटा है।<ref name="NBT">{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|title=Dr. Vikas Divyakirti: जानें कौन हैं डॉ. विकास दिव्यकीर्ति जिनके मुरीद हैं लाखों UPSC उम्‍मीदवार|last=Gupta|first=Archit|date=12 November 2022|website=Navbharat Times|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112044931/https://navbharattimes.indiatimes.com/education/education-news/who-is-dr-vikas-divyakirti-who-has-admirer-of-upsc-aspirants/articleshow/89244764.cms|archive-date=12 January 2024|access-date=21 November 2023}}</ref> उन्हें 2023 में [[भारत की सम्मान प्रणाली|पद्म पुरस्कार]] के लिए नामांकित किया गया था।<ref name="Padma 2023">{{Cite web|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-04/NominationsreceivedPadmaAwards_13042023.pdf|title=Nominations/Recommendations for Padma Awards 2023|website=[[Government of India]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301025106/https://www.mha.gov.in/sites/default/files/2023-04/NominationsreceivedPadmaAwards_13042023.pdf|archive-date=2024-03-01|access-date=1 March 2024}}</ref> दिव्यकीर्ति एक [[आर्य समाज|आर्य समाजी]] परिवार से आती हैं जो [[भारत में जाति व्यवस्था|जाति व्यवस्था]] में विश्वास नहीं रखता है। उनका गैर-जातिसूचक उपनाम उनके माता-पिता की साहित्यिक रुचियों का परिणाम है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/career/story-vikas-divyakirti-know-about-upsc-ias-drishti-vikas-divyakirti-surname-brothers-surname-upsc-cse-rank-8842207.html|title=विकास सर का सरनेम दिव्यकीर्ति क्यों, उनके दोनों सगे भाइयों का सरनेम उनसे अलग क्यों, बताई वजह|last=Vijay|first=Pankaj|date=14 October 2023|website=[[Hindustan (newspaper)|Hindustan]]|publisher=[[HT Media]]|language=hi|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112045439/https://www.livehindustan.com/career/story-vikas-divyakirti-know-about-upsc-ias-drishti-vikas-divyakirti-surname-brothers-surname-upsc-cse-rank-8842207.html|archive-date=12 January 2024|access-date=11 January 2024}}</ref> वे एक [[अज्ञेयवाद|अज्ञेयवादी]] है।<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/web-stories/india/vikas-divyakirti-views-on-god-exists-or-not-know/photostory/103023481.cms|title=भगवान होते हैं या नहीं...इस पर क्या हैं विकास दिव्यकीर्ति के विचार? जानिए|date=24 August 2023|website=[[Times Now Navbharat]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय सरकारी कर्मचारी]] [[श्रेणी:भारतीय सिविल सेवक]] [[श्रेणी:भारतीय शिक्षाविद्]] [[श्रेणी:भारतीय यूट्यूब प्रयोगकर्ता]] [[श्रेणी:भिवानी के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:भारत के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:भारतीय अज्ञेयवादी]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1973 में जन्मे लोग]] 915nsubs1tc1zdnx8ujavqd3pzzveyb कशमीर की पौराणिक कथाएँ 0 1605268 6635736 6621212 2026-10-31T06:42:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635736 wikitext text/x-wiki '''''' '''कशमीर की पौराणिक कथाएँ''' के आत्मसात को संदर्भित करता है [[लोक-साहित्य]], [[कल्पित कथा]], तथा [[आख्यान]] संबंधित [[कशमीर]] से.<ref>{{cite web |title=Myths, Miracles and Legends: an interpretation of Kashmiri Myth with special reference to western viewpoint |first=Nakuleswar |last=Mukherjee |url=https://rjhssonline.com/HTML_Papers/Research%20Journal%20of%20Humanities%20and%20Social%20Sciences__PID__2019-10-2-53.html#:~:text=html.,Shah,%20H.%20A.%20(2011)&#93; |website=rjhssonline.com |access-date=1 दिसंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251203210731/https://rjhssonline.com/HTML_Papers/Research%20Journal%20of%20Humanities%20and%20Social%20Sciences__PID__2019-10-2-53.html#:~:text=html.,Shah,%20H.%20A.%20(2011) |archive-date=3 दिसंबर 2025 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=KASHMIR MYTHS - abstract|author=Professor Manzoor Fazili|url=https://iks.uok.edu.in/Files/3a963738-5d67-4444-aeba-edda77283c15/Journal/026bcdaf-a034-42e5-85b7-90b8ce23859e.pdf|website=Institute of Kashmir Studies|access-date=1 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251231175737/https://iks.uok.edu.in/Files/3a963738-5d67-4444-aeba-edda77283c15/Journal/026bcdaf-a034-42e5-85b7-90b8ce23859e.pdf|archive-date=31 दिसंबर 2025|url-status=dead }}</ref> कश्मीरी पौराणिक कथाओं में कई पौराणिक जीव हैं जेसे [[यच]]<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=mzozRa9wJ9kC&dq=Rahchok&pg=PA238&redir_esc=y#v=onepage&q=Yach&f=false|title=The Literary Heritage of Kashmir|first=Krishan Lal|last=Kalla|date=December 1, 1985|publisher=Mittal Publications|via=Google Books}}</ref>, [[विगिन]]<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/grierson_query.py?qs=vigi%C3%B1&searchhws=yes&matchtype=exact|title=A dictionary of the Kashmiri language|first=George Abraham|last=Grierson|date=December 1, 1932|website=dsal.uchicago.edu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=mzozRa9wJ9kC&dq=Rahchok&pg=PA238&redir_esc=y#v=snippet&q=Wigin&f=false|title=The Literary Heritage of Kashmir|first=Krishan Lal|last=Kalla|date=December 1, 1985|publisher=Mittal Publications|via=Google Books}}</ref>, [[ब्रमराचोख]], [[रांटस]], [[पासुख]]<ref>{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/grierson_query.py?qs=p%C4%81sukh&searchhws=yes&matchtype=exact|title=A dictionary of the Kashmiri language|first=George Abraham|last=Grierson|date=December 1, 1932|website=dsal.uchicago.edu}}</ref>,आदि.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/388040498_Monsters_and_Mothers_Maternal_Sacrifice_in_Kashmiri_Folktales|title=Monsters and Mothers: Maternal Sacrifice in Kashmiri Folktales|first=Dr Khursheed Ahmad Qazi|last=Adil Hussain}}</ref> [[राजकुमारी हिमाल और नागराय]] कश्मीर में सबसे लोकप्रिय लोककथाओं में से एक हैं। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:कश्मीरी साहित्य]] 0q9r7iobly9fhht23cwgqxb644yg1wz ललिता कुमारी (बिहार) 0 1607092 6635812 6515234 2026-10-31T07:50:44Z Puved 895750 सन्दर्भ जोड़ा गया 6635812 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=ललिता कुमारी|image=Lalita Kumari CPI.jpg|caption=सीपीआई सम्मेलन के दौरान, 2022|birth_date={{birth date and age|1988|07|25}}|birth_place=[[बेगूसराय]],[[बिहार]]|occupation=सामाजिक और राजनितिक कार्य|known_for=सीपीआई नेत्री व बिहार महिला समाज की सचिव|party=[[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]]}} '''ललिता कुमारी''' (जन्म 25 जुलाई 1988) [[बिहार]] की एक राजनीतिज्ञ और सामाजिक कार्यकर्ता हैं।<ref name="CPI-NatCouncil2025">{{cite web |title=Elected New National Council Members in 25th CPI Congress. |url=https://www.communistparty.in/post/elected-new-national-council-members |publisher=Communist Party of India |date=29 September 2025 |access-date=20 November 2025 }}</ref><ref>{{cite web |title=List of CPI Star Campaigners for Bihar Legislative Assembly Election 2025 (Phase-I) |url=https://www.eci.gov.in/eci-backend/public/api/download?url=LMAhAK6sOPBp%2FNFF0iRfXbEB1EVSLT41NNLRjYNJJP1KivrUxbfqkDatmHy12e%2FzoqG70D0m7EXcsbkSWK74pqydfv4pNgitLVTMHNtHNLvbPDr46Bayk01HtzJT8Kne |website=Election Commission of India |date=15 October 2025 |access-date=31 October 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=CPI Padyatra in Bihar Raises Issues of Inflation, Unemployment and Corruption, Targets Government |url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/begusarai/cpi-protest-against-government-policies-sahebpur-kamal |work=Prabhat Khabar |date=12 August 2026 |language=hi |access-date=31 October 2026 }}</ref> वह [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] (सीपीआई) की राष्ट्रीय परिषद की सदस्य हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/cpi-releases-list-of-star-campaigners-for-first-phase|title=CPI releases list of star campaigners for Bihar Assembly Election 2025 first phase|date=24 October 2025|website=Prabhat Khabar|publisher=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=24 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebegusarai.in/begusarai-news/lalita-kumari-became-the-national-council-member-of-cpi/293145/|title=Lalita Kumari became the National Council member of CPI|date=29 September 2025|website=The Begusarai|language=hi|access-date=5 October 2025}}</ref><ref name="PrabhatKhabarCPI2025">{{Cite news|url=https://archive.org/details/lalita-kumari-cpi-national-council|title=Lalita Kumari Elected National Council Member of CPI|date=29 September 2025|work=Prabhat Khabar|access-date=20 November 2025}}</ref> ललिता कुमारी बिहार महिला समाज की सचिव के रूप में कार्य कर रही हैं, जो नेशनल फेडरेशन ऑफ इंडियन वूमेन से संबद्ध एक बिहार राज्य स्तरीय महिला संगठन है।<ref name="PrabhatKhabarLalita2023">{{Cite news|url=https://archive.org/details/women-must-be-aware-of-their-rights-lalita-kumari|title=Women Must Be Aware of Their Rights – Lalita Kumari|date=16 October 2023|work=Prabhat Khabar|access-date=20 November 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/cpi-releases-list-of-star-campaigners-for-first-phase|title=CPI releases list of star campaigners for Bihar Assembly Election 2025 first phase|date=24 October 2025|website=Prabhat Khabar|publisher=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=24 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebegusarai.in/begusarai-news/lalita-kumari-became-the-national-council-member-of-cpi/293145/|title=Lalita Kumari became the National Council member of CPI|date=29 September 2025|website=The Begusarai|language=hi|access-date=5 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gettyimages.in/detail/news-photo/members-of-bihar-mahila-samaj-celebrating-after-the-womens-news-photo/1676991478|title=Members of Bihar Mahila Samaj celebrating after the Women's...|publisher=Getty Images|access-date=October 11, 2025}}</ref> वह एनएफआईडब्ल्यू की राष्ट्रीय परिषद की सदस्य भी हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/ballia/news/women-protest-in-ballia-to-waive-4-month-electricity-bill-127447812.html|title=Bihar women protest in Ballia to waive four-month electricity bill|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=5 October 2025}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/local/bihar/patna/begusarai/news/reservation-is-not-begging-we-are-the-right-of-the-underprivileged-128683116.html|title=Protest: Reservation is not begging, we are the right of the underprivileged|date=July 11, 2023|access-date=October 11, 2025|publisher=Dainik Bhaskar}}</ref> [[चित्र:Lalita_Kumari.jpg|अंगूठाकार|ललिता कुमारी 8 मार्च 2021 को अंतर्राष्ट्रीय महिला दिवस के अवसर पर साहेबपुर कमाल, बेगुसराय में एक सेमिनार को संबोधित करती हुई]] 2016 में, ललिता कुमारी बिहार के बेगुसराय जिले से साहेबपुर कमाल प्रखंड अंतर्गत [[पंचायत|ग्राम पंचायत]] पंचवीर के मुखिया (गाँव प्रमुख) के रूप में चुनी गई थीं।<ref name="BiharSEC2025">{{Cite web|url=https://sec.bihar.gov.in/old-sec/wcl.aspx|title=Local Body Election Results – Bihar State Election Commission|website=Bihar State Election Commission|publisher=Government of Bihar|access-date=20 November 2025|quote=Post: Mukhiya; District: Begusarai; Block: Sahebpur Kamal – Result page confirms that Lalita Kumari was elected as Mukhiya of Panchveer Gram Panchayat.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/cpi-releases-list-of-star-campaigners-for-first-phase|title=CPI releases list of star campaigners for Bihar Assembly Election 2025 first phase|date=24 October 2025|website=Prabhat Khabar|publisher=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=24 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebegusarai.in/begusarai-news/lalita-kumari-became-the-national-council-member-of-cpi/293145/|title=Lalita Kumari became the National Council member of CPI|date=29 September 2025|website=The Begusarai|language=hi|access-date=5 October 2025}}</ref> वह महिलाओं के अधिकारों और लैंगिक समानता को बढ़ावा देने के लिए सक्रिय रूप से काम कर रही हैं। विभिन्न अभियानों के माध्यम से, उन्होंने बाल श्रम, बाल विवाह, दहेज और कन्या भ्रूण हत्या जैसी सामाजिक बुराइयों के खिलाफ जागरूकता बढ़ाई है। वह घरेलू हिंसा और सामाजिक भेदभाव, अंतर-जातीय विवाहों जैसे प्रमुख मुद्दों को संबोधित करने में भी सक्रिय रूप से शामिल रही हैं।<ref name="JagranLalita2023">{{Cite news|url=https://archive.org/details/20251118-012843|title=Lalita of Panchveer Panchayat Determined the Future of Others Through Her Leadership Skills|date=15 October 2023|work=Dainik Jagran|access-date=20 November 2025|location=Patna}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prabhatkhabar.com/state/bihar/patna/cpi-releases-list-of-star-campaigners-for-first-phase|title=CPI releases list of star campaigners for Bihar Assembly Election 2025 first phase|date=24 October 2025|website=Prabhat Khabar|publisher=Prabhat Khabar|language=hi|access-date=24 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thebegusarai.in/begusarai-news/lalita-kumari-became-the-national-council-member-of-cpi/293145/|title=Lalita Kumari became the National Council member of CPI|date=29 September 2025|website=The Begusarai|language=hi|access-date=5 October 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gettyimages.in/detail/news-photo/members-of-bihar-mahila-samaj-celebrating-after-the-womens-news-photo/1676991478|title=Members of Bihar Mahila Samaj celebrating after the Women's...|publisher=Getty Images|access-date=October 11, 2025}}</ref>{{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:बिहार राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:सामाजिक कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:महिला नेत्री]] [[श्रेणी:बेगूसराय]] [[श्रेणी:भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] hdjyitdulb943x1tl0pohwf4nvenlqp सदस्य:विक्रम प्रताप/शीह लॉग 2 1609848 6635706 6635267 2026-10-31T04:31:49Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:Trust8Motivation]]. 6635706 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:42, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:पुरकाजी सेवा संगठन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:47, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सतवीर सैनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:06, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मगाराम बेनीवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:44, 27 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:OM PRATAP SINGH BHADOURIA ADVOCATE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:44, 27 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:इंडिया वर्ल्ड हिस्ट्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 09:21, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रवि खटीक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:35, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:इंडिया वर्ल्ड हिस्ट्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:38, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Trust8Motivation]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) dva23hp6b8pre1arfbae9w7fh5yw04h 6635708 6635706 2026-10-31T04:33:02Z विक्रम प्रताप 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:Trust8Motivation/Paramjit Singh Sidhu]]. 6635708 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:शास्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:24, 7 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 8 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फिरदौसी]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:25, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 03:33, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अम्मार सिंघ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:55, 10 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस बर्थडेस]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:02, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑन वॉर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:06, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Abhinav Shahi (Music Producer)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:15, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:19, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Korean Solidarity of Civilian Military Employees]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:47, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:KSCME]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전군연]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:전국군무원연대]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अन्य भाषा शीर्षक} 15:48, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वाइब (2026 फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:52, 11 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:प्रमुख लेख/पुरालेख/२०१९]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:02, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:जिसेल जुआरेज़]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:27, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:धीरेंद्र कृष्री शास्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 16:39, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tagore faimly]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:09, 12 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राहुल द्विवेदी 'स्मित']]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:15, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साहित्य रागिनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:10, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सरणी (आँकड़ा संरचना)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: बिना लेख का वार्ता पृष्ठ} 08:16, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भक्तिविनोद ठाकुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कृत्रिम सामान्य बुद्धिमत्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:45, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:डॉ. अशोक कुमार मिश्र "क्षितिज"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:19, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नागेश पांडेय संजय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:28, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्राह्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 21:58, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Aneesh Sharma (Actor)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:03, 13 सितंबर 2026 (UTC) # [[:मेघनाथ सिंह खंगार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकियीदिया:नया लेच कैसे बनायें]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:30, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Meva ram suthar barmer]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:24, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ब्रिक्ऋस]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:31, 14 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ysarmy/खेल का मैदान]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:01, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:केवल कुमार (संगीतकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:36, 15 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राय वंश]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:43, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:लेजेंड बर्थडेज (Legend Birthdays)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:54, 16 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Nimesh2026]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:03, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:00, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PUSHKAR DEY]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:01, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:संपादनबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भुज और कोटि/पुरालेख 1]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 12:51, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant gautam]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:55, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:07, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:यूरोप की परिषद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:17, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एलेन ऑक्टेवियन ह्यूम]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रोमन केथोलिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:18, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हेलेन ख़ान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 18:19, 17 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:HHyderabad Ki Awaaz News Digital Media]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:47, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shivshant Rao Ambedkar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:48, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इन्फ्लुएंसर बर्थडेज़ (Influencer Birthdays)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 23:30, 18 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kavita Anuragi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:25, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Mohit.avasya.rajput]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:32, 19 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Ghanshyam andola]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:26, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Amit anay singh]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:प्रभा पंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:29, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पीपल यूएसए]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:13, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री टेढ़ेश्वर नाथ मंदिर]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:53, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:नितिन श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 20 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:45, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सैंडबॉक्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:46, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कोमल निषाद]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:52, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आत्मनैर्भर्य]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:53, 21 सितंबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Bipin devdas]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:09, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सुनील आंबेकर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:01, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:भाई भाई टायर एंड पार्ट्स (Bhai Bhai Tyre and Parts)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:02, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गेटी इमेजेज़]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:03, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:तेजा समाज सेवा संघ (Tss Sangh]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:04, 22 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बालन नदी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 00:18, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:हिन्दू धर्म और सनातन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:10, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:2017 CONCACAF गोल्ड कप]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:39, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:Draft : मेहुल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:48, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनीता प्रेम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:05, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अनुवाद और साहित्य]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:19, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr.shriprakash Baranwal l]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:45, 23 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Subhash Kisku]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अल्जीरिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अल्जीरिया} 03:45, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अवकाश सिंह]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:47, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:लेख विज़ार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:54, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepch71/ कुलदीप चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:32, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:38, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Er. NIRAJ KUMAR SAH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:39, 24 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अरशद खान(बाल साहित्यकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:58, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फैमिली फुल हाउस विथ रोहित शर्मा]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 07:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:द कुलदीप बाबा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:46, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Govinda katariya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:48, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अभिषेक पाण्डेय "रूपक"]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:18, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आलापुर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:56, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:36, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:निकारागुआई सांकेतिक भाषा]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:37, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:उकु कोट]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 15:52, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Abhivj48/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 16:25, 25 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्री दयानंद पांडेय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:26, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ग्लॉक 17]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:फेमस पब्लिक (Famous Public)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:01, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एन एस इंडिया]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 18:41, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Pandit brijbihari mishra banarasi maharaj.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Pandit_brijbihari_mishra_banarasi_maharaj.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}) 19:03, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:गास्पेल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:विवेक अत्रे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख पर अनुप्रेषित } 19:10, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bsand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत nahin} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Esand-ep]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: यह अनुप्रेषित सदस्य विकि पर पंजीकृत नहीं} 19:12, 26 सितंबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:10 INR Obs 2017.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:10_INR_Obs_2017.jpg}} log]): [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:33, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशिया में एयरलाइंस की सूची]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:58, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एशियाई खेलों में भारत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 10:03, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एस्टोनिया के प्रधान मंत्री]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 14:08, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐडवर्ड थॉर्नडाइक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:21, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐनी लिस्टर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:25, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऐवलांश ब्रेकडाउन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:30, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑर्डोविशाई]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Rohit Raj sharma]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:बेल्जियम महिला क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रिया दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रिया महिला क्रिकेट टीम का बेल्जियम दौरा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 19:27, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:ओसमान सागर]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: पहले से मौजूद उचित लेख[[उस्मान सागर]]} 20:20, 27 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कण्हपा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कन्नप्पा]]} 03:45, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कपड़ा रसायन]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कर्क संक्रान्ति]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[अयनांत]]} 04:39, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कल्पना सैनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[डॉ कल्पना सैनी]]} 06:16, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य का इतिहास} 09:13, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:एम. डी. अण्डोला]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:52, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सैनिक क्षत्रिय]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 11:00, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:से ऑलवेज़ ट्रुथ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:02, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:काली पुराण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कालिका पुराण]]} 11:59, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कासगंज (कांशीराम नगर) जिला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कासगंज ज़िला]]} 12:10, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अक्षत तिवारी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 12:49, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राहुल सिन्हा (पत्रकार)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:36, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Maurya vanshi Ashish Kumar mourya]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:37, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भूगोल} 23:29, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया का राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#सरकार और राजनीति} 23:31, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कीनिया की भाषाएँ]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कीनिया#भाषाएँ} 23:32, 28 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D. N. Verma - Barabanki]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:10, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आग्नेश सावाई]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:00, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:आसुतोष कुमार उर्फ स्वामी आसुतोष मुनि जी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:52, 29 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Hyderabad Ki Awaaz News/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:46, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राज विश्वकर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:25, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ms fouzia Fatima ceo]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:26, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक मिश्र "नाहिल"/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:27, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुमारप्पा ग्राम स्वराज संस्थान]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:49, 30 सितंबर 2026 (UTC) # [[:कुरु (बीमारी)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कुरु रोग]]} 19:55, 30 सितंबर 2026 (UTC) === अक्टूबर 2026 === # [[:परशुराम सेना]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:14, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मन्जु तोमर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:17, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शहीद सआदत खां]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:19, 1 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वैशालीताई देशमुख]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:00, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dilipsongra9]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:49, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Draft:Birmi Patta]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:16, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सीन 75]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:18, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सपोटरा (कस्बा)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:राव लुणकरण]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:22, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भैरुँलाल भारद्वाज]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:भारत की विलुप्तप्रायः प्रजातियाँ]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:23, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की किला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ मौजूद} 22:24, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नीदरलैंड के प्रांत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:25, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:देवी कृष्णप्रिया]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डायटोमाइट]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:26, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:जनकल्याणकारी दिवस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल ज्ञानसन्दूक उपस्थित } 22:27, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:चुफुत-काले]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:28, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:काला चना घूमनी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:32, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कार्तिक राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:33, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कमलानंद झा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:एस्की-केरमेन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:34, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Manarajganj estate]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:35, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:विकिपरियोजना संगीत/वार्ता]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:40, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:सहायता डेस्क]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 22:41, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:42, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया वार्ता:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव/2026/मूल्यांकन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:43, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Khan aashib.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:50, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Devkinandan Thakur Ji.png]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 22:55, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:ANIL SUKHWAL.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:58, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Pawar Rajput.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:02, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already bureaucrat]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:05, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Already sysop]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Cite article link]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:06, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:07, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Gadget-dropdown-menus.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Geshi.css]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:08, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Nologinlink]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:10, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Rules.js]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Sitesupportpage]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:11, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Spheading]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Stub]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:12, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Villagepump]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:13, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मीडियाविकि वार्ता:Wikimedia-copyright]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:World Cinema]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:14, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:प्रमुख चित्र जनवरी २०२५]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:15, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता वार्ता:नया लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:17, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी वार्ता:8237 ईसा पूर्व]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:19, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:संस्कृति/चयनित लेख]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार वार्ता:पृथ्वी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 23:39, 2 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद रफत नेता जी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:07, 3 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रावल समरसिंह]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:37, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालप्रसाद मेवाड]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:38, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विविध तीर्थकल्प (जिनप्रभ सूरि)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है आज ही (05/10/2026)} 20:39, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कटासिन का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित लेख मौजूद [[कातासिन की लड़ाई]] और जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है} 20:45, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:तराइन का प्रथम युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:48, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोविंद राय]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:49, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:शिहाबुद्दीन गोरी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 03/10/2026)} 20:50, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भैरोवाल की लड़ाई]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 30/09/2026)} 21:05, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चपाती आंदोलन]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:07, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रूप सिंह राठौड़]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 28/09/2026)} 21:15, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खजवा का युद्ध]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: जो सन्दर्भ दिया गया है उसे लेखक ने स्वयं ही अपलोड किया है (अपलोड दिनांक 23/09/2026)} 21:22, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राती घाटी का युद्ध]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:25, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नकटी रानी कर्णावती]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:28, 4 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:काल की सापेक्षता]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:03, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा ककुद्मी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 22:04, 5 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा हरिश्चन्द्र (फ़िल्म)]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:01, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:इस सप्ताह का सुधार हेतु लेख/2026/41]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:53, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कूफा]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[कूफ़ा]]} 13:08, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:राजेश मिश्र]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:47, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:केटीएम 200 ड्यूक]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 17:00, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैथॅलिक चर्च]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैथोलिक गिरजाघर} 17:22, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का भूगोल]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कैमरून का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कैमरुन} 17:27, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:भोजपुर का इतिहास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 21:33, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय, भारत सरकार]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: कौशल विकास और उद्यमिता मंत्रालय} 22:30, 6 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्वार्कसिटी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 14:02, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 14:48, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:खमन ढोकला]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ढोकला} 16:05, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 16:58, 7 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 00:45, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:ग्लॉक 17]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए अथवा अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 00:51, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाम्बिया की राजनीति]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: गाम्बिया} 01:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गुरू अमरदास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[गुरु अमर दास]]} 01:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आकाश नंदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:27, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:जीएस पंवार]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:33, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोलाकाबास]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 10:47, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रामीण विकास राज्यमंत्री, भारत सरकार]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[ग्रामीण विकास मंत्रालय]]} 11:05, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ग्रीनलैंड का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: ग्रीनलैण्ड} 11:06, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:घाना का इतिहास]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: घाना} 11:28, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1833 (Saint Helena Act 1833 / Charter Act of 1833]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चार्टर एक्ट, 1853 (Charter Act of 1853)]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[भारत सरकार अधिनियम 1833]]} 13:02, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:राजा दलपत शाह उज्जैनिया]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:38, 8 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:आलोक कुमार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:20, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कौशिक]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोत्र कश्यप]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:50, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सकरवार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 10:54, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:00, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:थाकुर हनुमान जी राजपुरोहित (सबलपुर)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 12:01, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जबाला]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: मूल शोध} 16:19, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जर्मनसोसाइटीफॉरस्टेमसेलरिसेर्च]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 16:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जवान(फिल्म)]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 19:30, 9 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गोरडा (राजस्थान)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:11, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:ज़ोहर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 09:16, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जाबर महादेव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:20, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जामखेड तहसील]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 09:22, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जिंदल स्टील]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[जिन्दल स्टील एण्ड पॉवर लिमिटेड]]} 09:31, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जेसन केनी]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:39, 10 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:नवज्योत सिंह ठाकुर]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:33, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बालाभद्रपात्रुणि यश्ववंत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:34, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जैव शोधक]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 02:50, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:चित्र:Hindu Darshan-1.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Hindu_Darshan-1.png}} log]): [[वि:शीह#फ़1|शीह फ़1]] ({{tl|db-license}}) 11:51, 11 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:Sudhanshu Krishn Rai]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:52, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:जॉइन मी डिजिटल मीडिया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:55, 12 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:27, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:प्रवीण कम्बोज भारतीय]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 13 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Sudhanshu Krishn Rai]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 05:09, 14 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Syed Taneesh Ahmad]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:00, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सुनील कुमार (कबड्डी)]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 15:48, 15 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:D.muniappan]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:42, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बाबुषा कोहली]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:थानियारासु]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:48, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:टॉमस यंग]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ मौजूद [[थॉमस यंग]]} 08:02, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नदीम कुरैशी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 09:21, 16 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr shobha Bhardwaj]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:24, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr. Ankur Bharti]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:25, 18 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:अमन जी]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 02:51, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sandy bhandari 172737]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:15, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विक्रम प्रताप/DiscussionMaintainer.js]]: [[वि:शीह#स1|शीह स1]] ({{tl|db-userreq}}) 09:18, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Anand Singh Dhami]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:24, 19 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:बजरंग मुनि]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:56, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:गाइगर मूलर काउण्टर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 01:57, 20 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Tusharphogat83]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:20, 23 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मुफ्ती सैय्यद तनमीक अहमद]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:42, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:पुरकाजी सेवा संगठन]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:44, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डाॅ अँकुर त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:47, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सतवीर सैनी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:06, 25 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:मगाराम बेनीवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:44, 27 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:OM PRATAP SINGH BHADOURIA ADVOCATE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:44, 27 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:वार्ता:इंडिया वर्ल्ड हिस्ट्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: केवल वार्ता पृष्ठ उपस्थित } 09:21, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:रवि खटीक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:35, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:इंडिया वर्ल्ड हिस्ट्री]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:38, 29 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Trust8Motivation]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Trust8Motivation/Paramjit Singh Sidhu]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:33, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) nid1a6e14vi27wnkjmnbzx3coujebi2 विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/दूसरा चक्र 4 1609878 6635716 6531608 2026-10-31T06:06:45Z J ansari 239180 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6635716 wikitext text/x-wiki {{db-test}} {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२५ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२५ ०:०० से २० दिसम्बर २०२५ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== {{विकिपीडिया:एशियाई माह २०२५/दूसरा चक्र/प्रतिभागी}} |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] j738j0z8wvpqdbg19zrwgjzq0c91aiw आमिर उल्लाह खान 0 1610271 6635607 6532728 2026-10-30T15:41:29Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635607 wikitext text/x-wiki [[चित्र:India_US_policy_seminer_068.JPG|अंगूठाकार|डॉ. आमिर उल्लाह खान।]] '''आमिर उल्लाह खान''' एक सिविल सेवक, विकास अर्थशास्त्री और इंडियन स्कूल ऑफ बिजनेस में विजिटिंग प्रोफेसर हैं। डॉ. खान वर्तमान में तेलंगाना लोक सेवा आयोग के सदस्य हैं और भारत सरकार की कीमतों और जीवन निर्वाह लागत पर तकनीकी सलाहकार समिति के सदस्य भी हैं। वे हैदराबाद में [[इंडियन स्कूल ऑफ बिजनेस]], टाटा इंस्टीट्यूट ऑफ सोशल साइंसेज और [[नालसार विधि विश्वविद्यालय|नालसार]] में विजिटिंग प्रोफेसर हैं। आमिर ने इंडिया डेवलपमेंट फाउंडेशन में निदेशक, बीएमजीएफ (BMGF) में उप निदेशक और एनसाइक्लोपीडिया ब्रिटानिका में कार्यकारी निदेशक और संपादक के रूप में कार्य किया है। प्रो. खान defindia.org, ज्ञानशाला और वेलहम गर्ल्स स्कूल के बोर्ड ऑफ गवर्नर्स के सदस्य रहे हैं। वे प्रेसिडेंसी यूनिवर्सिटी, बैंगलोर के संस्थापक शासी बोर्ड में रहे हैं। उन्होंने पीएचडी चैंबर ऑफ कॉमर्स एंड इंडस्ट्री में उप महानिदेशक के रूप में अपनी सेवाएँ दी हैं। इसके बाद वे 2013 में स्थापित भारत सरकार की अमिताभ कुंडू समिति के सदस्य बने। वे जी. सुधीर की अध्यक्षता में सामाजिक-आर्थिक स्थितियों पर [[तेलंगाना]] सरकार के जांच आयोग के सदस्य भी थे। प्रो. खान डॉ. बॉबी जॉन के साथ [[सेज पब्लिशिंग|सेज]] के 'जर्नल ऑफ डेवलपमेंट पॉलिसी एंड प्रैक्टिस' का संपादन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://journals.sagepub.com/editorial-board/JDP|title=Editorial Board: Journal of Development Policy and Practice: SAGE Journals|date=25 Mar 2023|website=SAGE Journals: Journal of Development Policy and Practice}}</ref> वे [[सहारनपुर]] में ग्लोकल यूनिवर्सिटी के संस्थापक कुलपति और एडिथ कोवन यूनिवर्सिटी में बिजनेस और लॉ के एडजंक्ट प्रोफेसर रहे हैं। प्रो. खान ने मणिपाल इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी, फोर स्कूल ऑफ मैनेजमेंट, एनएमआईएमएस और दिल्ली में [[भारतीय विदेश व्यापार संस्थान]] में भी पढ़ाया है। प्रो. खान [[विदेश सेवा संस्थान]], [[विदेश मंत्रालय (भारत)|विदेश मंत्रालय]], एमसीआरएचआरडीआई, इनफिनिटी बिजनेस स्कूल और नई दिल्ली के फोर स्कूल ऑफ मैनेजमेंट में गेस्ट फैकल्टी रहे हैं। उन्होंने [[यूरोपीय आयोग]], राष्ट्रीय अनुप्रयुक्त आर्थिक अनुसंधान परिषद, योजना आयोग, [[भारतीय उद्योग परिसंघ]] और [[विश्व बैंक]] के लिए विभिन्न शोध परियोजनाओं पर काम किया है और अर्थशास्त्र और नीतिगत मुद्दों पर लिखा है। आमिर 1993 बैच के भारतीय सिविल सेवा अधिकारी हैं और उन्होंने [[लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी|एलबीएसएनएए]] में 59वें फाउंडेशन कोर्स में भाग लिया था। आमिर उल्लाह खान ने अपनी स्कूली शिक्षा हैदराबाद पब्लिक स्कूल, रामंतपुर से प्राप्त की,<ref>{{Cite web|url=https://www.hpsramanthapur.org/|title=Hyderabad Public School|Ramanthapur}}</ref> फिर [[उस्मानिया विश्वविद्यालय]] के इंजीनियरिंग कॉलेज से पढ़ाई की। इसके बाद उन्होंने ग्रामीण प्रबंधन संस्थान आणंद से ग्रामीण प्रबंधन का अध्ययन किया। प्रो. खान ने [[जामिया मिलिया इस्लामिया]] से अपनी पीएचडी प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.jmi.ac.in/|title=Welcome to Jamia Millia Islamia - A Central University|website=www.jmi.ac.in}}</ref> प्रो. खान ने वॉशिंगटन, डी.सी. में 'यूएस-इंडिया पॉलिसी इंस्टीट्यूट' में "भारतीय आर्थिक विकास पैटर्न, गरीबी पर प्रभाव और सतत वैश्विक भागीदारी" विषय पर व्याख्यान दिया था। 25 फरवरी 2013 को, उन्होंने [[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] के स्कूल ऑफ पब्लिक हेल्थ में वैश्विक स्वास्थ्य संगोष्ठी श्रृंखला के हिस्से के रूप में भारतीय विकास गाथा और स्वास्थ्य तथा अन्य विकास क्षेत्रों पर इसके प्रभाव पर व्याख्यान दिया। उन्होंने [[नीति आयोग]] सहित कई संस्थानों के साथ शिक्षा और स्वास्थ्य नीति पर काम किया है। प्रो. खान ईएंडएच (E&H) फाउंडेशन के संस्थापक ट्रस्टी हैं, जिसका मिशन 'भारत में वंचितों के लिए गुणवत्तापूर्ण शिक्षा और स्वास्थ्य सेवाओं को सक्षम बनाना है, जिसमें [[उत्तर प्रदेश]] पर विशेष ध्यान दिया गया है।'<ref>{{Cite web|url=https://www.enhfoundation.in/|title=EnH Foundation|access-date=23 मार्च 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251105151128/https://enhfoundation.in/|archive-date=5 नवंबर 2025|url-status=dead}}</ref> वे 'पॉलिसी टॉक्स' के निदेशक भी हैं, जो सार्वजनिक नीति शिक्षा, विशेष रूप से स्कूली छात्रों को बढ़ावा देने वाली एक कंपनी है। आमिर उल्लाह खान 'लाइवमिंट', 'एतेमाद' दैनिक और 'डेक्कन हेराल्ड' में स्तंभकार रहे हैं, जहाँ वे भारत की आर्थिक नीति, विकास और प्रगति के विभिन्न पहलुओं पर लिखते हैं। == प्रकाशन == # "हाउ इंडिया मस्ट टैकल चाइनाज़ किलर बग," सलीमा रिज़वी के साथ, मिंट, जनवरी 2020।<ref>Amir Ullah Khan, Saleema Razvi [https://www.livemint.com/news/india/how-india-must-tackle-china-s-killer-bug-11580141243206.html How India must tackle China’s killer bug] 27 Jan 2020</ref> # ''एजुकेशन एंड हेल्थ: स्पेशल फोकस ऑन उत्तर प्रदेश'', राजीव कुमार के साथ, ग्लोबल यूनिवर्सिटी प्रेस, 2014। # ''कॉमन प्रॉपर्टी रिसोर्स मैनेजमेंट: ए फोकस ऑन फॉरेस्ट्री'', मौसमी मजूमदार के साथ, एकेडेमिक फाउंडेशन, 2011। # ''द डब्ल्यूटीओ डेडलॉक्ड: अंडरस्टैंडिंग द डायनेमिक्स ऑफ इंटरनेशनल ट्रेड'', देबाशीष चक्रवर्ती के साथ, सेज, जून 2008। # ''स्टेट्स ऑफ द इंडियन इकोनॉमी: टुवर्ड्स ए लार्जर कॉन्स्टीट्यूएंसी फॉर सेकंड जनरेशन इकोनॉमिक रिफॉर्म्स'', हर्ष विवेक के साथ, सेज, नवंबर 2007। # ''एग्री बिजनेस एंड द स्मॉल फार्मर'', संपादित, एंगस एंड ग्राफर, जनवरी 2006। # भारत-पाकिस्तान व्यापार: दक्षिण एशिया की समृद्धि की ओर, सीआईआई (CII) और आईडीएफ (IDF), अक्टूबर 2005। # ''इंटेलेक्चुअल प्रॉपर्टी राइट्स, बियॉन्ड 2005'', बिबेक देबरॉय के साथ, डीसी बुक्स, दिसंबर 2004। # ''इंटीग्रेटिंग द ग्रामीण पुअर इनटू मार्केट्स'', बिबेक देबरॉय के साथ संपादित, एकेडेमिक फाउंडेशन, नई दिल्ली, 2004। # ''इनेबलिंग एग्रीकल्चरल मार्केट्स फॉर द स्मॉल इंडियन फार्मर'', [[बिबेक देबरॉय]] के साथ संपादित, बुकवेल, नई दिल्ली, 2003। # ''आइडेंटिफिकेशन ऑफ बॉटलनैक्स इन द ज्यूडिशियल प्रोसीजर'', पुष्पा शर्मा और अपर्णा राजगोपाल के साथ, एलाइड पब्लिशर्स लिमिटेड नई दिल्ली, 1997। == संदर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} 73kw2e0rtd9hjtsj5eqikvx5pbo3mrj यूजीन नाइडा 0 1610915 6635670 6537580 2026-10-30T23:05:24Z Juppi lantteineen 956830 File 6635670 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Eugene-nida.jpg|अंगूठाकार|Eugene A. Nida (1997)]] यूजीन नाइडा (Englsih: [[:en:Eugene_Nida|Eugene Nida]]) (1914–2011) 20वीं सदी के प्रमुख भाषाविद् और अनुवाद सिद्धांतकार थे, जिन्होंने बाइबिल अनुवाद के क्षेत्र में महत्वपूर्ण योगदान दिया। वे लंबे समय तक अमेरिकन बाइबिल सोसाइटी से जुड़े रहे और अनेक भाषाओं में बाइबिल के अनुवाद कार्य का निर्देशन किया। नाइडा ने यह स्थापित किया कि अनुवाद केवल शब्दों का रूपांतरण नहीं, बल्कि अर्थ, संदर्भ और संप्रेषण का पुनर्सृजन है। उनकी प्रसिद्ध कृति ''टुवर्ड अ साइंस ऑफ ट्रांसलेटिंग''¹ (1964)<ref>{{Cite book|title=टुवर्ड अ साइंस ऑफ ट्रांसलेटिंग|last=नाइडा|first=यूजीन|publisher=ई. जे. ब्रिल|year=1964|location=लाइडन}}</ref> में उन्होंने अनुवाद को एक वैज्ञानिक अनुशासन के रूप में विकसित करने का प्रयास किया तथा भाषाविज्ञान और संप्रेषण सिद्धांत से उसका संबंध स्थापित किया। नाइडा का सबसे महत्वपूर्ण योगदान ‘फॉर्मल इक्विवेलेंस’ (रूपात्मक समतुल्यता) और ‘डायनैमिक इक्विवेलेंस’ (गतिशील समतुल्यता) की अवधारणाएँ हैं, जिन्हें उन्होंने अपनी पुस्तक ''द थ्योरी एंड प्रैक्टिस ऑफ ट्रांसलेशन''² (1969, सह-लेखक Charles R. Taber)<ref>{{Cite book|title=द थ्योरी एंड प्रैक्टिस ऑफ ट्रांसलेशन|last=नाइडा, यूजीन ए. एवं|first=Charles R. Taber|publisher=ई. जे. ब्रिल|year=1969|location=लाइडन}}</ref> में विस्तार से प्रस्तुत किया। ‘फॉर्मल इक्विवेलेंस’ मूल पाठ की संरचना और रूप को बनाए रखने पर बल देता है, जबकि ‘डायनैमिक इक्विवेलेंस’ लक्ष्य भाषा के पाठक पर समान प्रभाव उत्पन्न करने को प्राथमिकता देता है। नाइडा के इन सिद्धांतों ने आधुनिक अनुवाद अध्ययन को नई दिशा दी और विशेष रूप से धार्मिक तथा सांस्कृतिक अनुवाद के क्षेत्र में अत्यंत प्रभावशाली सिद्ध हुए। <references /> 9hxknyaivsycbdnc89k909dc49xzphq साँचा वार्ता:Alternative medicine sidebar 11 1611244 6635773 6580336 2026-10-31T07:18:34Z चाहर धर्मेंद्र 703114 चर्चा समाप्त 6635773 wikitext text/x-wiki == स्थानान्तरण अनुरोध 16 अप्रैल 2026 == {{चर्चा शीर्ष}} :'''चर्चा समाप्त:''' स्थानान्तरण अनुरोध वापस लिया --<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:09, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) {{नाम बदलें/dated|साँचा:वैकल्पिक चिकित्सा साइडबार}} [[:साँचा:Alternative medicine sidebar]] → {{no redirect|साँचा:वैकल्पिक चिकित्सा साइडबार}} – अंग्रेजी को हिंदी में लिखें <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:24, 16 अप्रैल 2026 (UTC) :{{समर्थन}} कारण - हिन्दी शब्दावली का प्रयोग अधिक उचित है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:33, 11 मई 2026 (UTC) * '''असहमत''' - मुझे नहीं लगता किसी भी साँचे को हिंदी में शीर्षक के साथ रखने की आवश्यकता होती है। हिंदी नाम तब उचित लगता जब लेख बनाने वाला सबकुछ खुद हाथ से टाइप कर रहा हो। यहाँ कभीकभार ही ऐसा होता है। अन्यथा इस तरह के साँचे अंग्रेजी से कॉपी करके ही आते हैं। हिंदी में नाम रखना भी हो तो अंग्रेजी वाले नाम से पुनर्प्रेषित रखना पड़ेगा, क्योंकि इस बात की काफी संभावना है कि आगे कोई व्यक्ति इस साँचे का प्रयोग अंग्रेजी विकिपीडिया से कॉपी करके लेख बनाते समय करे और अंग्रेजी के संगत हिंदी नाम खोजने में उसे अलग से कार्य करना पड़े। वैसे भी हमें साँचे की सामग्री को हिंदी में रखना है जो पाठकों को दिखाई पड़नी है। अतः जरूरत हो तो पुनर्प्रेषित कर लें। स्थानांतरण की जरूरत नहीं लगती। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:20, 11 जून 2026 (UTC) *:आपकी बात समझ में आती है कि साँचों का प्रयोग प्रायः अंग्रेज़ी विकिपीडिया से प्रतिलिपि करके किया जाता है। मैं इस मत से सहमत हूँ। साँचों के शीर्षक हिन्दी में रखने की अपेक्षा उनकी सामग्री का हिन्दी में होना अधिक महत्वपूर्ण है। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 18:34, 8 जुलाई 2026 (UTC) {{चर्चा तल}} a0wqcrhbu7b56kpqb1jal9rjtkbrctf उपेन्द्रनाथ बन्द्योपाध्याय 0 1611344 6635666 6541882 2026-10-30T21:27:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635666 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=उपेन्द्रनाथ बन्द्योपाध्याय|image=Upendranath.jpg|birth_name=|birth_date=६ जून १८७९|birth_place=चन्दननगर, हुगली जिला, बंगाल|death_date=४ अप्रैल, १९५०|death_place=|nationality=भारतीय}} '''उपेन्द्रनाथ बनर्जी''' (6 जून 1879 – 4 अप्रैल 1950) [[बंगाली लोग|बंगाल]] के एक [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]], संपादक और लेखक थे। उनकी प्रसिद्ध आत्मकथा 'निर्वासितेर आत्मकथा' (निर्वासित की आत्मकथा) है। वे शहरी क्षेत्र में निवास करने वाले एक [[सन्त]] के समान थे। वे एक उत्कृष्ट लेखक और जन्मजात देशभक्त थे। 2 मई 1908 को [[मुजफ्फरपुर बम कांड]] में उन्हें [[बारीन्द्र कुमार घोष|वारीन्द्र कुमार घोष]] और अन्य लोगों के साथ माणिकतला गार्डन हाउस से गिरफ्तार किया गया था। == जीवनी == उपेन्द्रनाथ का जन्म 1879 में हुगली जिले के [[चन्दननगर|चंदननगर]] के [[गोंडलपाड़ा]] में हुआ था। वे प्रसिद्ध [[संस्कृत]] विद्वान [[रामनाथ बनर्जी]] के पुत्र थे। उन्होंने चंदननगर के डुप्ले कॉलेज से एफ. ए. किया और चिकित्सा का अध्ययन करने के लिए [[कलकत्ता मेडिकल कॉलेज]] में प्रविष्ट हुए, लेकिन खराब स्वास्थ्य के कारण पढ़ाई पूरी नहीं कर सके। उन्होंने कुछ समय तक शिक्षण कार्य किया। जब वे कोलकाता के डफ कॉलेज में बीए कर रहे थे तब वे [[युगान्तर|युगान्तर दल]] के संपर्क में आए। 1905 में [[बंगाल का विभाजन|बंगाल के विभाजन]] के विरुद्ध आंदोलन के समय वे [[युगान्तर पत्रिका|युगान्तर]] और [[बन्दे मातरम् (पत्रिका)|वंदे मातरम्]] पत्रिकाओं के साथ जुड़ गये। उपेन्द्रनाथ को मणिकतला के बागानबाड़ी के क्रांतिकारी [[अरविन्द घोष|अरविंद घोष]], [[वारीन्द्र कुमार घोष]], [[उल्लासकर दत्त]], [[निरालम्ब स्वामी|जितेन्द्रनाथ बनर्जी]], कनिलाल दत्त, देबब्रत बोस, ऋषिकेश कांजीलाल और कई अन्य लोगों के साथ 1907 के प्रसिद्ध [[अलीपुर बम काण्ड|अलीपुर षड्यन्त्र मामले में]] पकड़ा गया था। उन्हें आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी। ''निर्वासित की आत्मकथा'' पुस्तक [[सेल्यूलर जेल|सेलुलर जेल में]] उनके बारह साल के लंबे कारावास की कहानी पर आधारित है।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.298231|title=Nirbasiter Atmakatha Ed. 5th|last=Bandhopadhyay|first=Upendranath|date=1954}}</ref> अपनी रिहाई के बाद, [[चित्तरंजन दास|देशबंधु चित्तरंजन दास]] की ''नारायण'' पत्रिका में शामिल हो गए, और वीरेन्द्र कुमार घोष के साथ 'बिजली पत्रिका' का प्रकाशन किया। इसके बाद उन्होंने 'आत्म शक्ति' साप्ताहिक का संपादन किया। उपेंद्रनाथ को ब्रिटिश सरकार ने फिर से देशद्रोही लेखन के लिए 3 साल की जेल की सजा सुनाई दी। 1926 में मुक्त होने के बाद, उन्होंने 'फॉरवर्ड', 'लिबर्टी', तथा [[अमृत बाजार पत्रिका|अमृतबाजार पत्रिका में]] पत्रकारिता का काम किया। उन्होंने अप्रैल 1945 से अपनी मृत्यु तक 'दैनिक बसुमती' पत्रिका का संपादन किया।<ref>{{Cite web|url=https://bn.wikisource.org/wiki/%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%95:%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5_%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC|title=উপেন্দ্রনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় - উইকিসংকলন একটি মুক্ত পাঠাগার|website=bn.wikisource.org|language=bn|access-date=2021-08-15}}</ref> अपने जीवन के अंत में, वह [[अखिल भारतीय हिन्दू महासभा|'''हिन्दू महासभा''']] से जुड़े और बंगाल प्रांतीय हिंदू महासभा के अध्यक्ष चुने गए।<ref>{{Cite web|url=https://www.pralipta.in/2021/08/pralipta_62.html|title=কালাপানি জয়ী উপেন্দ্রনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় - Pralipta|access-date=2021-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250116204733/https://www.pralipta.in/2021/08/pralipta_62.html|archive-date=16 जनवरी 2025|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=u3xuAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5+%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC+%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81+%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%AD%E0%A6%BE&q=%E0%A6%89%E0%A6%AA%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%A5+%E0%A6%AC%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%8B%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%A7%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AF%E0%A6%BC+%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81+%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A6%AD%E0%A6%BE&hl=en&redir_esc=y|title=Hindu Response to Nationalist Ferment, Bengal, 1909-1935|last=Chakravarty|first=Papia|date=1992|publisher=Subarnarekha|isbn=978-99936-38-89-6|language=en}}</ref> [[चित्र:Upendranath_bannerjee.jpg|अंगूठाकार|उपेन्द्रनाथ बनर्जी]] == रचित ग्रन्थ == * ''निर्वासितेर आत्मकथा'' (निर्वासित की आत्मकथा) * ''उनपञ्चाशी'' * ''पथेर सन्धान'' (पथ का सन्धान) * ''धर्म ओ कर्म'' (धर्म और कर्म) * ''स्वाधीन मानुष'' * ''जातिर बिडम्बना'' (राष्ट्र की बिडम्बना) * ''भबघुरेर चिठि'' * ''अनन्तानन्देर पत्र'' (अनन्त आनन्द का पत्र) * ''बर्तमान जगत'' ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता सेनानी]] [[श्रेणी:बंगाली लेखक]] [[श्रेणी:१९५० में निधन]] [[श्रेणी:1879 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] 0ykbx15zsez5vrjip1tlqixscahqn0i ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो) 0 1612105 6635844 6594409 2026-10-31T10:21:47Z Ankit231132 874432 /* */ 6635844 wikitext text/x-wiki {{Infobox rail line | name = ब्लू लाइन | native_name = Blue Line | color = {{rcr|Kanpur Metro|Blue}} | logo = | image = | image_width = | caption = <span style="color:#0000FF;">'''ब्लू लाइन'''</span> की ट्रेन | type = रैपिड ट्रांज़िट | system = [[कानपुर मेट्रो]] | status = निर्माणाधीन | locale = [[कानपुर]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | start = कृषि विश्वविद्यालय | end = बर्रा-8 | stations = 8 | daily_ridership = | open = | close = | operator = [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] (UPMRC) | character = एलिवेटेड और भूमिगत | stock = [[एल्सटॉम]] - [[बम्बार्डियर मोविया]] | linelength = {{ubl|{{cvt|8.6|km}}}} | tracklength = | tracks = 2 | gauge = {{track gauge|sg|allk=on}} | electrification = 750 वोल्ट डीसी थर्ड रेल | speed = {{ubl|{{cvt|80|km/h}} (अधिकतम)|{{cvt|34|km/h}} (औसत)}} | map = {{कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन मार्ग}} | map_state = collapsed }} [[कानपुर मेट्रो]] की '''ब्लू लाइन (लाइन 2)''' भारत के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[कानपुर]] शहर में मास रैपिड ट्रांजिट प्रणाली का एक स्वीकृत और निर्माणाधीन मेट्रो मार्ग है। इस कॉरिडोर में कृषि विश्वविद्यालय से लेकर बर्रा-8 तक कुल 8 स्टेशन शामिल हैं और इसकी कुल लंबाई 8.6 किलोमीटर है।<ref>{{Cite news|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/kanpur-kanpur-metro-orange-line-expansion-increases-passengers-sixfold-know-new-route-local18-ws-kl-9315295.html|title=कानपुर मेट्रो की बढ़ी रफ्तार, अब सफर होगा और भी आसान, जल्द जुड़ेंगे ये स्टेशन|work=News18 हिंदी|access-date=2026-05-12|language=hi-IN|archive-date=3 जुलाई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250703075125/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/kanpur-kanpur-metro-orange-line-expansion-increases-passengers-sixfold-know-new-route-local18-ws-kl-9315295.html|url-status=dead}}</ref> इस लाइन का निर्माण कार्य 2023 के अंत में शुरू हुआ था और वर्तमान में यह कॉरिडोर तेजी से निर्माणाधीन अवस्था में है। रावतपुर स्टेशन पर यह लाइन ऑरेंज लाइन के साथ इंटरचेंज प्रदान करेगी, जिससे यात्रियों को पूरे शहर में निर्बाध यात्रा की सुविधा मिलेगी।<ref>{{cite news|title=Work on Kanpur Metro second corridor to begin by end of December|newspaper=The Times of India |date=September 2022 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kanpur/work-on-kanpur-metro-secondcorridor-to-begin-by-end-of-dec/articleshow/93916782.cms|access-date=15 September 2023}}</ref> == स्टेशनों की सूची == {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="70%" |- ! colspan="6" style="background:#{{rcr|Kanpur Metro|Blue}};" | <span style="color:WHITE;">ब्लू लाइन</span> |- ! width="5%" rowspan="2"|क्रम ! width="20%" colspan="2"|स्टेशन का नाम ! width="20%" rowspan="2"|कनेक्शन ! width="15%" rowspan="2"|अभिन्यास |- ! हिन्दी !! अंग्रेज़ी |- | 1 || कृषि विश्वविद्यालय || Agriculture University || कोई नहीं || भूमिगत |- | 2 || [[रावतपुर मेट्रो स्टेशन|रावतपुर]] || Rawatpur || {{ric|Indian Railways}} [[रावतपुर रेलवे स्टेशन|रावतपुर]]<br />{{rcb|कानपुर मेट्रो|ऑरेंज|croute}} || भूमिगत |- | 3 || काकादेव || Kakadeo || कोई नहीं || भूमिगत |- | 4 || डबल पुलिया || Double Pulia || कोई नहीं || भूमिगत |- | 5 || विजय नगर चौराहा || Vijay Nagar Chauraha || कोई नहीं || एलिवेटेड |- | 6 || शास्त्री चौक || Shastri Chowk || कोई नहीं || एलिवेटेड |- | 7 || बर्रा-7 || Barra-7 || कोई नहीं || एलिवेटेड |- | 8 || बर्रा-8 || Barra-8 || कोई नहीं || एलिवेटेड |} == इन्हें भी देखें == {{div col|colwidth=22em}} * [[कानपुर]] * [[उत्तर प्रदेश]] * [[ऑरेंज लाइन (कानपुर मेट्रो)]] * [[उत्तर प्रदेश मेट्रो रेल कॉर्पोरेशन]] * [[उत्तर प्रदेश राज्य सड़क परिवहन निगम]] {{div col end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)}} [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो]] cg7ql80zdezp13p5cfi0atf3s2vkhbj अ (बाली अक्षर) 0 1613470 6635684 6569896 2026-10-31T02:17:25Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635684 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक बाली अक्षर|Image=Bali A-Kara.png|Aksara=बाली|Latin=A|Warga=कण्ठ्य|Gantungan=|IAST=A|Unicode=1B05|Name=अ|Devanagari=अ}} [[बाली लिपि|बाली की]] लेखन प्रणाली में '''<nowiki/>'अ'''' या '''<nowiki/>'अ कर'''' एक [[स्वर वर्ण|स्वर]] अक्षर है। यह अक्षर /अ/ ध्वनि का प्रतिनिधित्व करता है, ठीक उसी तरह जैसे [[देवनागरी|देवनागरी लिपि]] में अक्षर '''अ''', [[रोमन लिपि|लैटिन वर्णमाला]] में अक्षर [[A]], या [[यूनानी वर्णमाला|ग्रीक वर्णमाला]] में अक्षर [[अल्फ़ा|अल्फा]] (α) करता है। == रूप == [[ब्राह्मी लिपि]] के अक्षर 'अ' से ही [[ग्रन्थ लिपि|ग्रंथ]] और [[पल्लव लिपि|पल्लव]] लिपियों का विकास हुआ और इसके स्वरूप में समय-समय पर परिवर्तन होते रहे हैं। बाली लिपि का अक्षर 'अ' इसी का वंशज है। [[जावाई लिपि]] भी इससे काफी मिलती-जुलती है, जैसा कि इनके समान स्वरूपों से स्पष्ट होता है। {| class="wikitable" align="center" ![[ब्राह्मी लिपि]] ! [[ग्रन्थ लिपि]] ! [[पल्लव लिपि]] ! [[जावाई लिपि|जावाई लिपि]] ! [[बाली लिपि]] |- | colspan="5" align="center" | '''अ हृस्व''' |- | bgcolor="white" |[[चित्र:Brahmi_a.svg|कड़ी=|केंद्र|70x70पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Grantha_A.png|कड़ी=|केंद्र|100x100पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Pallava_A.svg|कड़ी=|केंद्र|106x106पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Jawa_A.png|कड़ी=|केंद्र|140x140पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Bali_A-Kara.png|कड़ी=|केंद्र|120x120पिक्सेल]] |- | colspan="5" align="center" | '''आ दीर्घ''' |- | bgcolor="white" |[[चित्र:Brahmi_aa.svg|कड़ी=|केंद्र|70x70पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Grantha_Aa.png|कड़ी=|केंद्र|75x75पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Pallava_Aa.svg|कड़ी=|केंद्र|115x115पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Jawa_Aa.png|कड़ी=|केंद्र|140x140पिक्सेल]] | bgcolor="white" |[[चित्र:Bali_vowel_A_kara-tedung.png|कड़ी=|केंद्र|120x120पिक्सेल]] |} == आ (दीर्घ) == {{ज्ञानसन्दूक बाली अक्षर|Image=Bali vowel A kara-tedung.png|Aksara=बाली|Latin=A|Warga=कण्ठ्य|Gantungan=|IAST=Ā|Unicode=1B06|Name=आ|Devanagari=आ}} '''<nowiki/>'आ'<nowiki/>''' या '''<nowiki/>'अ कर'''', जो दीर्घ /आ/ को दर्शाता है, '''अ कर दिर्घ''' कहलाता है। इसका रूप [[इलापिडाए|तेदुंग]] और नियमित अ कारा का संयोजन है (अ कारा हरसुआ या लघु ध्वनि वाला अ कारा)। जब अ कर दिर्घ को [[रोमन लिपि|लैटिन अक्षरों]] में लिप्यंतरित किया जाता है, तो इसे [[अन्तर्राष्ट्रीय संस्कृत लिप्यन्तरण वर्णमाला|आईएएसटी]] के अनुसार Ā लिखा जाता है। == सन्दर्भ == <references /> * टिंगगेन, आई नेनगाह. १९९३. ''लैटिन अक्षरों और बाली अक्षरों के साथ बाली भाषा की वर्तनी बदलने के लिए दिशानिर्देश.'' सिंगराजा: यू.डी. रिखा. * सुरदा, मैंने बनाया। २००७. ''संस्कृत-इंडोनेशियाई शब्दकोश।'' सुरबाया: पारमिथा प्रकाशक। * सिम्पेन, आई वायन। ''बाली लिपि की स्थापना।'' बाली प्रांत के शिक्षा एवं संस्कृति विभाग द्वारा प्रकाशित। [[श्रेणी:बाली अक्षर]] jwi38v4ablya863cyg7rnbea2jva2rk अंतिम शब्द 0 1613594 6635790 6578057 2026-10-31T07:29:17Z Pkrs1 881654 वर्तनी शुद्धि 6635790 wikitext text/x-wiki '''अंतिम शब्द''' (Last words) किसी व्यक्ति द्वारा मृत्यु से ठीक पहले बोले गए अंतिम कथनों को कहा जाता है। कभी-कभी इस शब्द का प्रयोग मृत्यु से कुछ समय पूर्व किए गए कथनों के लिए भी किया जाता है। प्रसिद्ध अथवा कुख्यात व्यक्तियों के अंतिम शब्दों को कभी-कभी दर्ज कर लिया जाता है (यद्यपि वे हमेशा सटीक नहीं होते), और समय के साथ वे इतिहास तथा साहित्य में एक विशिष्ट विषय-वस्तु (ट्रोप) बन गए हैं। विद्वान [[कार्ल गुट्के]] के अनुसार, सार्वजनिक अभिलेखों में दर्ज अंतिम शब्द वास्तविक कथनों की अपेक्षा उस समय मृत्यु के प्रति समाज के दृष्टिकोण को अधिक प्रतिबिंबित करते हैं। प्रकाशित अंतिम शब्द कभी-कभी उन शब्दों को भी दर्शाते हैं जिन्हें मृतक के निकट संबंधी या समर्थक उसकी अंतिम वसीयत अथवा संदेश के रूप में देखना चाहते थे। वास्तविक अंतिम शब्द प्रायः उन कथनों की तुलना में कम नाटकीय होते हैं जो ऐतिहासिक व्यक्तियों से जोड़े जाते हैं, और उनका प्रकाशन भी विरले ही होता है। मृत्यु के निकट पहुँचे लोग अक्सर प्रलाप (डिलीरियम), मानसिक क्षमता में कमी, स्पष्ट रूप से बोलने में असमर्थता अथवा इन स्थितियों के मिश्रण का अनुभव करते हैं। मैक्लियोड के अनुसार, मृत्यु के निकट व्यक्ति सामान्यतः पूर्ण मानसिक स्पष्टता बनाए नहीं रखते और कुछ लोग मृत्यु से पहले कुछ भी नहीं बोलते। उन्होंने कहा, “लोग फुसफुसाकर बोलते हैं और केवल एक-दो शब्द ही कह पाते हैं, क्योंकि उनके पास उतनी ही ऊर्जा शेष होती है। ” वास्तविक अंतिम कथन अक्सर बहुत छोटे होते हैं या उनका अर्थ स्पष्ट रूप से समझ पाना कठिन होता है। कमजोर श्वास के कारण आवाज़ धीमी हो सकती है, जबकि दवाओं का प्रभाव, ऊर्जा की कमी, मुँह का सूखना तथा दाँतों की अनुपस्थिति भी संवाद में बाधा उत्पन्न कर सकती है। अंतिम शब्द प्रायः जीवनसाथी या बच्चों के नाम होते हैं, अथवा “माँ” जैसे साधारण शब्द या कभी-कभी अपशब्द भी हो सकते हैं।<ref name="Erard">{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2019/01/how-do-people-communicate-before-death/580303/ |url-access=subscription |accessdate=जनवरी 8, 2021 |title=What People Actually Say Before They Die |author=Michael Erard |date=जनवरी 16, 2019 |work=[[द अटलांटिक]]}}, republished at [https://getpocket.com/explore/item/what-people-actually-say-before-they-die Getpocket]</ref><ref name="AdvisoryBoard">Maureen Keeley, quoted at {{cite web |url= https://www.advisory.com/daily-briefing/2019/01/30/final-words |title=What do dying people really say? 'Mama,' curse words, and more |author= |date=जनवरी 30, 2019 |publisher=एडवाइजरी बोर्ड |accessdate=जनवरी 10, 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== <references /> [[श्रेणी:शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:मृत्यु]] 4v0lptx5csuqrxlu0wm3gx5msw8nk0h 6635805 6635790 2026-10-31T07:40:21Z Pkrs1 881654 वर्तनी सुधार 6635805 wikitext text/x-wiki '''अंतिम शब्द''' (Last words) किसी व्यक्ति द्वारा मृत्यु से ठीक पहले बोले गए अंतिम कथनों को कहा जाता है। कभी-कभी इस शब्द का प्रयोग मृत्यु से कुछ समय पूर्व किए गए कथनों के लिए भी किया जाता है। प्रसिद्ध अथवा कुख्यात व्यक्तियों के अंतिम शब्दों को कभी-कभी दर्ज कर लिया जाता है (यद्यपि वे हमेशा सटीक नहीं होते), और समय के साथ वे इतिहास तथा साहित्य में एक विशिष्ट विषय-वस्तु (ट्रोप) बन गए हैं। विद्वान [[कार्ल गुट्के]] के अनुसार, सार्वजनिक अभिलेखों में दर्ज अंतिम शब्द वास्तविक कथनों की अपेक्षा उस समय मृत्यु के प्रति समाज के दृष्टिकोण को अधिक प्रतिबिंबित करते हैं। प्रकाशित अंतिम शब्द कभी-कभी उन शब्दों को भी दर्शाते हैं जिन्हें मृतक के निकट संबंधी या समर्थक उसकी अंतिम वसीयत अथवा संदेश के रूप में देखना चाहते थे। वास्तविक अंतिम शब्द प्रायः उन कथनों की तुलना में कम नाटकीय होते हैं जो ऐतिहासिक व्यक्तियों से जोड़े जाते हैं, और उनका प्रकाशन भी विरले ही होता है। मृत्यु के निकट पहुँचे लोग अक्सर प्रलाप (डिलीरियम), मानसिक क्षमता में कमी, स्पष्ट रूप से बोलने में असमर्थता अथवा इन स्थितियों के मिश्रण का अनुभव करते हैं। मैक्लियोड के अनुसार, मृत्यु के निकट व्यक्ति सामान्यतः पूर्ण मानसिक स्पष्टता बनाए नहीं रखते और कुछ लोग मृत्यु से पहले कुछ भी नहीं बोलते। उन्होंने कहा, “लोग फुसफुसाकर बोलते हैं और केवल एक-दो शब्द ही कह पाते हैं, क्योंकि उनके पास उतनी ही ऊर्जा शेष होती है।” वास्तविक अंतिम कथन अक्सर बहुत छोटे होते हैं या उनका अर्थ स्पष्ट रूप से समझ पाना कठिन होता है। कमजोर श्वास के कारण आवाज़ धीमी हो सकती है, जबकि दवाओं का प्रभाव, ऊर्जा की कमी, मुँह का सूखना तथा दाँतों की अनुपस्थिति भी संवाद में बाधा उत्पन्न कर सकती है। अंतिम शब्द प्रायः जीवनसाथी या बच्चों के नाम होते हैं, अथवा “माँ” जैसे साधारण शब्द या कभी-कभी अपशब्द भी हो सकते हैं।<ref name="Erard">{{cite web |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2019/01/how-do-people-communicate-before-death/580303/ |url-access=subscription |accessdate=जनवरी 8, 2021 |title=What People Actually Say Before They Die |author=Michael Erard |date=जनवरी 16, 2019 |work=[[द अटलांटिक]]}}, republished at [https://getpocket.com/explore/item/what-people-actually-say-before-they-die Getpocket]</ref><ref name="AdvisoryBoard">Maureen Keeley, quoted at {{cite web |url= https://www.advisory.com/daily-briefing/2019/01/30/final-words |title=What do dying people really say? 'Mama,' curse words, and more |author= |date=जनवरी 30, 2019 |publisher=एडवाइजरी बोर्ड |accessdate=जनवरी 10, 2021}}</ref> ==सन्दर्भ== <references /> [[श्रेणी:शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:मृत्यु]] nq7ua57u6woa55zbx4fw0jpdjp7drjb सदस्य:RJ Raawat/common.js 2 1617142 6635598 6627702 2026-10-30T15:05:10Z RJ Raawat 670084 6635598 javascript text/javascript ```javascript if (data.continue) { return getCreatedArticles(data.continue); } return allCreatedArticles; }); } /* * ========================================================= * CHECK CURRENT ARTICLE STATUS * ========================================================= */ function checkCurrentPages(articles) { var validArticles = []; var batchSize = 50; function processBatch(index) { if (index >= articles.length) { return Promise.resolve(validArticles); } var batch = articles.slice(index, index + batchSize); var titles = batch.map(function (article) { return article.title; }); return api.get({ action: 'query', titles: titles.join('|'), prop: 'info', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (data.query && data.query.pages) { data.query.pages.forEach(function (page) { if (page.missing || page.ns !== 0 || page.redirect) { return; } var original = batch.find(function (article) { return article.title === page.title; }); if (original) { validArticles.push({ title: page.title, timestamp: original.timestamp }); } }); } return processBatch(index + 1); }); } return processBatch(0); } /* * ========================================================= * RENDER CREATED ARTICLES * ========================================================= */ function renderArticles(articles) { var unique = {}; articles.forEach(function (article) { unique[article.title] = article; }); articles = Object.keys(unique).map(function (title) { return unique[title]; }); if (!articles.length) { $('#wiki-created-articles').html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-empty">' + 'अभी तक कोई रचित लेख नहीं मिला।' + '</div></div>' ); return; } articles.sort(function (a, b) { return new Date(b.timestamp) - new Date(a.timestamp); }); var groups = {}; var monthNames = [ 'जनवरी', 'फ़रवरी', 'मार्च', 'अप्रैल', 'मई', 'जून', 'जुलाई', 'अगस्त', 'सितंबर', 'अक्टूबर', 'नवंबर', 'दिसंबर' ]; articles.forEach(function (article) { var date = new Date(article.timestamp); var year = date.getFullYear(); var month = date.getMonth(); var key = year + '-' + String(month + 1).padStart(2, '0'); if (!groups[key]) { groups[key] = { year: year, month: monthNames[month], articles: [] }; } groups[key].articles.push(article); }); var panel = $('<div>').addClass('rj-articles-panel'); var header = $('<div>').addClass('rj-articles-header'); $('<div>') .addClass('rj-articles-title') .text('आर जे रावत द्वारा बनाए गए विकिपीडिया लेख') .appendTo(header); $('<div>') .addClass('rj-articles-count') .text('कुल लेख: ' + articles.length.toLocaleString('hi-IN')) .appendTo(header); panel.append(header); var search = $('<input>') .attr({ type: 'search', placeholder: 'अपने रचित लेख खोजें…', 'aria-label': 'अपने रचित लेख खोजें' }) .addClass('rj-articles-search'); panel.append(search); var articleArea = $('<div>'); panel.append(articleArea); function renderGroups(filterText) { articleArea.empty(); filterText = (filterText || '').trim().toLowerCase(); Object.keys(groups).sort().reverse().forEach(function (key) { var group = groups[key]; var filtered = group.articles.filter(function (article) { return article.title.toLowerCase().indexOf(filterText) !== -1; }); if (!filtered.length) { return; } var details = $('<details>').addClass('rj-articles-month'); details.prop('open', filterText.length > 0); var summary = $('<summary>').text( group.month + ' ' + group.year + ' (' + filtered.length + ')' ); details.append(summary); var list = $('<ul>').addClass('rj-articles-list'); filtered.forEach(function (article) { var date = new Date(article.timestamp); var dateText = date.toLocaleDateString('hi-IN', { day: 'numeric', month: 'short', year: 'numeric' }); var li = $('<li>'); var link = $('<a>') .attr('href', mw.util.getUrl(article.title)) .text(article.title); var dateSpan = $('<span>') .addClass('rj-article-date') .text('— ' + dateText); li.append(link); li.append(dateSpan); list.append(li); }); details.append(list); articleArea.append(details); }); if (!articleArea.children().length) { articleArea.append( $('<div>') .addClass('rj-empty') .text('इस खोज से कोई लेख नहीं मिला।') ); } } renderGroups(''); search.on('input', function () { renderGroups($(this).val()); }); $('#wiki-created-articles').empty().append(panel); } /* * ========================================================= * WIKIPEDIA / WIKIMEDIA EVENTS * ========================================================= */ var rjWikipediaEvents = [ { month: 'नवंबर', year: '2021', event: 'विकिपीडिया एशियाई माह 2021', result: 'प्रतिभागी', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:एशियाई_माह_2021' }, { month: 'मार्च', year: '2022', event: 'नारीवाद और लोककथा 2022', result: 'तृतीय स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_और_लोककथा_2022' }, { month: 'जून', year: '2023', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023', result: '13वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/जून_2023/मूल्यांकन' }, { month: 'फ़रवरी', year: '2024', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/फ़रवरी 2024', result: '12वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/फ़रवरी_2024/मूल्यांकन' }, { month: 'अगस्त', year: '2026', event: 'स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026', result: '5वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026' } ]; var registration = new Date(user.registration); $('#wiki-registration').text( registration.toLocaleDateString('hi-IN', { day: 'numeric', month: 'long', year: 'numeric' }) ); var today = new Date(); var years = today.getFullYear() - registration.getFullYear(); var months = today.getMonth() - registration.getMonth(); if (today.getDate() < registration.getDate()) { months--; } if (months < 0) { years--; months += 12; } $('#wiki-age').text(years + ' वर्ष ' + months + ' माह'); } else { $('#wiki-registration, #wiki-age').text('जानकारी उपलब्ध नहीं'); } }).fail(function () { $('#wiki-registration, #wiki-editcount, #wiki-age') .text('जानकारी उपलब्ध नहीं'); }); api.get({ action: 'query', meta: 'globaluserinfo', guiuser: username, guiprop: 'editcount', formatversion: 2 }).done(function (data) { var globalUser = data.query && data.query.globaluserinfo; if (globalUser && typeof globalUser.editcount !== 'undefined') { $('#wiki-global-editcount').text( Number(globalUser.editcount).toLocaleString('en-IN') ); } else { $('#wiki-global-editcount').text('जानकारी उपलब्ध नहीं'); } }).fail(function () { $('#wiki-global-editcount').text('जानकारी उपलब्ध नहीं'); }); } var allCreatedArticles = []; function getCreatedArticles(continueToken) { var params = { action: 'query', list: 'usercontribs', ucuser: username, ucnamespace: 0, ucshow: 'new', ucprop: 'title|timestamp', uclimit: 'max', ucdir: 'older', formatversion: 2 }; if (continueToken) { Object.assign(params, continueToken); } return api.get(params).then(function (data) { if (data.query && data.query.usercontribs) { data.query.usercontribs.forEach(function (item) { allCreatedArticles.push({ title: item.title, timestamp: item.timestamp }); }); } if (data.continue) { return getCreatedArticles(data.continue); } return allCreatedArticles; }); } function checkCurrentPages(articles) { if (!articles.length) { return Promise.resolve([]); } var batches = []; for (var i = 0; i < articles.length; i += 50) { batches.push(articles.slice(i, i + 50)); } var validArticles = []; function processBatch(index) { if (index >= batches.length) { return Promise.resolve(validArticles); } var batch = batches[index]; var titles = batch.map(function (article) { return article.title; }).join('|'); return api.get({ action: 'query', titles: titles, prop: 'info', formatversion: 2 }).then(function (data) { if (data.query && data.query.pages) { data.query.pages.forEach(function (page) { if (page.missing) { return; } if (page.ns !== 0) { return; } if (page.redirect) { return; } var original = batch.find(function (article) { return article.title === page.title; }); if (!original) { return; } validArticles.push({ title: page.title, timestamp: original.timestamp }); }); } return processBatch(index + 1); }); } return processBatch(0); } function renderArticles(articles) { var unique = {}; articles.forEach(function (article) { unique[article.title] = article; }); articles = Object.keys(unique).map(function (title) { return unique[title]; }); if (!articles.length) { $('#wiki-created-articles').html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-empty">' + 'अभी तक कोई रचित लेख नहीं मिला।' + '</div>' + '</div>' ); return; } articles.sort(function (a, b) { return new Date(b.timestamp) - new Date(a.timestamp); }); var groups = {}; var monthNames = [ 'जनवरी', 'फ़रवरी', 'मार्च', 'अप्रैल', 'मई', 'जून', 'जुलाई', 'अगस्त', 'सितंबर', 'अक्टूबर', 'नवंबर', 'दिसंबर' ]; articles.forEach(function (article) { var date = new Date(article.timestamp); var year = date.getFullYear(); var month = date.getMonth(); var key = year + '-' + String(month + 1).padStart(2, '0'); if (!groups[key]) { groups[key] = { year: year, month: monthNames[month], articles: [] }; } groups[key].articles.push(article); }); var panel = $('<div>').addClass('rj-articles-panel'); var header = $('<div>').addClass('rj-articles-header'); $('<div>') .addClass('rj-articles-title') .text('आर जे रावत द्वारा बनाए गए विकिपीडिया लेख ') .appendTo(header); $('<div>') .addClass('rj-articles-count') .text( 'कुल लेख: ' + articles.length.toLocaleString('hi-IN') ) .appendTo(header); panel.append(header); var search = $('<input>') .attr({ type: 'search', placeholder: 'अपने रचित लेख खोजें…', 'aria-label': 'अपने रचित लेख खोजें' }) .addClass('rj-articles-search'); panel.append(search); var articleArea = $('<div>'); panel.append(articleArea); function renderGroups(filterText) { articleArea.empty(); filterText = (filterText || '').trim().toLowerCase(); Object.keys(groups).sort().reverse().forEach(function (key) { var group = groups[key]; var filtered = group.articles.filter(function (article) { return article.title.toLowerCase().indexOf(filterText) !== -1; }); if (!filtered.length) { return; } var details = $('<details>').addClass('rj-articles-month'); details.prop('open', filterText.length > 0); var summary = $('<summary>').text( group.month + ' ' + group.year + ' (' + filtered.length + ')' ); details.append(summary); var list = $('<ul>').addClass('rj-articles-list'); filtered.forEach(function (article) { var date = new Date(article.timestamp); var dateText = date.toLocaleDateString('hi-IN', { day: 'numeric', month: 'short', year: 'numeric' }); var li = $('<li>'); var link = $('<a>') .attr('href', mw.util.getUrl(article.title)) .text(article.title); var dateSpan = $('<span>') .addClass('rj-article-date') .text('— ' + dateText); li.append(link); li.append(dateSpan); list.append(li); }); details.append(list); articleArea.append(details); }); if (!articleArea.children().length) { articleArea.append( $('<div>') .addClass('rj-empty') .text('इस खोज से कोई लेख नहीं मिला।') ); } } renderGroups(''); search.on('input', function () { renderGroups($(this).val()); }); $('#wiki-created-articles').empty().append(panel); } var rjWikipediaEvents = [ { month: 'नवंबर', year: '2021', event: 'विकिपीडिया एशियाई माह 2021', result: 'प्रतिभागी', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:एशियाई_माह_2021' }, { month: 'मार्च', year: '2022', event: 'नारीवाद और लोककथा 2022', result: 'तृतीय स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_और_लोककथा_2022' }, { month: 'जून', year: '2023', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023', result: '13वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/जून_2023/मूल्यांकन' }, { month: 'फ़रवरी', year: '2024', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/फ़रवरी 2024', result: '12वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/फ़रवरी_2024/मूल्यांकन' }, { month: 'अगस्त', year: '2026', event: 'स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026', result: '5वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026' } ]; function renderWikipediaEvents() { var container = $('#wiki-events'); if (!container.length) { return; } var panel = $('<div>').addClass('rj-articles-panel'); var header = $('<div>').addClass('rj-articles-header'); $('<div>') .addClass('rj-articles-title') .text('विकिपीडिया एवं विकिमीडिया आयोजनों में सहभागिता') .appendTo(header); $('<div>') .addClass('rj-articles-count') .text( 'कुल आयोजन: ' + rjWikipediaEvents.length.toLocaleString('hi-IN') ) .appendTo(header); panel.append(header); var tableWrapper = $('<div>').addClass('rj-events-table-wrapper'); var table = $('<table>').addClass('rj-events-table'); var thead = $('<thead>'); var headerRow = $('<tr>'); $('<th>').text('माह/वर्ष').appendTo(headerRow); $('<th>').text('आयोजन').appendTo(headerRow); $('<th>').text('परिणाम').appendTo(headerRow); thead.append(headerRow); table.append(thead); var tbody = $('<tbody>'); var events = rjWikipediaEvents.slice().reverse(); events.forEach(function (item) { var row = $('<tr>'); $('<td>') .addClass('rj-events-date') .text(item.month + ' ' + item.year) .appendTo(row); var eventCell = $('<td>'); var eventLink = $('<a>') .attr({ href: item.eventUrl, target: '_blank', rel: 'noopener noreferrer' }) .text(item.event); eventCell.append(eventLink); row.append(eventCell); var resultCell = $('<td>').addClass('rj-events-result'); resultCell.text(item.result || '—'); if (item.eventUrl) { $('<span>') .addClass('rj-events-source') .append( $('<a>') .attr({ href: item.eventUrl, target: '_blank', rel: 'noopener noreferrer' }) .text('स्रोत') ) .appendTo(resultCell); } row.append(resultCell); tbody.append(row); }); table.append(tbody); tableWrapper.append(table); panel.append(tableWrapper); container.empty().append(panel); } renderProfileStructure(); loadProfileInformation(); $('#wiki-created-articles').html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-loading">' + 'आर जे रावत द्वारा बनाए गए विकिपीडिया लेखों की सूची ' + 'लोड हो रही है…' + '</div>' + '</div>' ); $('#wiki-events').html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-events-loading">' + 'विकिपीडिया एवं विकिमीडिया आयोजनों की सूची ' + 'लोड हो रही है…' + '</div>' + '</div>' ); getCreatedArticles() .then(function (articles) { return checkCurrentPages(articles); }) .then(function (articles) { renderArticles(articles); }) .catch(function (error) { console.error('RJ Raawat user page:', error); $('#wiki-created-articles').html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-error">' + 'रचित लेखों की सूची ' + 'लोड नहीं हो सकी। ' + 'कृपया पृष्ठ को पुनः लोड करके देखें।' + '</div>' + '</div>' ); }); renderWikipediaEvents(); }); ptdjhugj313qbqln55nos72r3lqc081 6635600 6635598 2026-10-30T15:22:26Z RJ Raawat 670084 6635600 javascript text/javascript $(function () { var username = 'RJ_Raawat'; var api = new mw.Api(); /* * ========================================================= * CSS * ========================================================= */ var css = ` /* ----------------------------------------------------- * Activity section * ----------------------------------------------------- */ #rj-wiki-profile { margin: 18px 0; } .rj-profile-panel { border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; padding: 18px; margin: 14px 0; } .rj-profile-heading { font-size: 20px; font-weight: 600; margin: 0 0 16px 0; } .rj-profile-grid { display: grid; grid-template-columns: repeat(3, 1fr); gap: 10px; } .rj-profile-stat { border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; padding: 12px 14px; background: #f8f9fa; } .rj-profile-label { display: block; font-size: 13px; color: #54595d; margin-bottom: 5px; } .rj-profile-value { display: block; font-size: 16px; font-weight: 600; } /* ----------------------------------------------------- * Created articles * ----------------------------------------------------- */ #wiki-created-articles { margin-top: 20px; } .rj-articles-panel { border: 1px solid #c8ccd1; border-radius: 10px; background: #ffffff; padding: 18px; margin: 14px 0; } .rj-articles-header { display: flex; flex-wrap: wrap; justify-content: space-between; align-items: center; gap: 10px; margin-bottom: 15px; } .rj-articles-title { font-size: 20px; font-weight: 600; } .rj-articles-count { background: #eaecf0; border-radius: 20px; padding: 5px 12px; font-size: 14px; } .rj-articles-search { width: 100%; box-sizing: border-box; padding: 10px 12px; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 7px; font-size: 15px; margin-bottom: 15px; } .rj-articles-month { margin: 10px 0; border: 1px solid #eaecf0; border-radius: 8px; overflow: hidden; } .rj-articles-month summary { cursor: pointer; padding: 10px 13px; background: #f8f9fa; font-weight: 600; } .rj-articles-list { margin: 0; padding: 8px 15px 10px 32px; } .rj-articles-list li { margin: 6px 0; } .rj-article-date { color: #72777d; font-size: 13px; margin-left: 5px; } .rj-loading { color: #54595d; padding: 10px 0; } .rj-error { color: #b32424; padding: 10px 0; } .rj-empty { color: #54595d; padding: 10px 0; } /* ----------------------------------------------------- * Wikipedia / Wikimedia Events * ----------------------------------------------------- */ #wiki-events { margin-top: 20px; } .rj-events-table-wrapper { width: 100%; overflow-x: auto; -webkit-overflow-scrolling: touch; } .rj-events-table { width: 100%; border-collapse: collapse; font-size: 15px; min-width: 650px; } .rj-events-table th { background: #f8f9fa; border: 1px solid #c8ccd1; padding: 11px 12px; text-align: left; font-weight: 600; } .rj-events-table td { border: 1px solid #eaecf0; padding: 11px 12px; vertical-align: top; } .rj-events-table tr:hover td { background: #f8f9fa; } .rj-events-date { white-space: nowrap; font-weight: 600; } .rj-events-result { white-space: nowrap; } .rj-events-source { display: block; margin-top: 5px; font-size: 12px; } .rj-events-source a { color: #54595d; } .rj-events-loading { color: #54595d; padding: 10px 0; } /* ----------------------------------------------------- * Mobile * ----------------------------------------------------- */ @media (max-width: 700px) { .rj-profile-grid { grid-template-columns: 1fr; } .rj-profile-panel, .rj-articles-panel { padding: 14px; } .rj-profile-heading, .rj-articles-title { font-size: 18px; } .rj-articles-list { padding-left: 25px; } .rj-events-table { font-size: 14px; } .rj-events-table th, .rj-events-table td { padding: 9px 10px; } } `; $('<style>') .attr('type', 'text/css') .text(css) .appendTo('head'); /* * ========================================================= * PROFILE / ACCOUNT INFORMATION * ========================================================= */ function loadProfileInformation() { /* * Local Hindi Wikipedia information */ api.get({ action: 'query', meta: 'userinfo', uiprop: 'editcount|registrationdate', formatversion: 2 }).done(function (data) { var user = data.query.userinfo; if (!user) { return; } /* * Hindi Wikipedia edit count */ if (typeof user.editcount !== 'undefined') { $('#wiki-editcount') .text( Number(user.editcount) .toLocaleString('en-IN') ); } /* * Registration date */ if (user.registrationdate) { var registration = new Date(user.registrationdate); $('#wiki-registration') .text( registration.toLocaleDateString( 'hi-IN', { day: 'numeric', month: 'long', year: 'numeric' } ) ); /* * Calculate Wikipedia membership duration */ var today = new Date(); var years = today.getFullYear() - registration.getFullYear(); var months = today.getMonth() - registration.getMonth(); if ( today.getDate() < registration.getDate() ) { months--; } if (months < 0) { years--; months += 12; } $('#wiki-age') .text( years + ' वर्ष ' + months + ' माह' ); } }); /* * ----------------------------------------------------- * Global Wikimedia edit count * ----------------------------------------------------- * * CentralAuth provides the global edit count. */ api.get({ action: 'query', meta: 'globaluserinfo', guiuser: username, guiprop: 'editcount', formatversion: 2 }).done(function (data) { var globalUser = data.query && data.query.globaluserinfo; if ( globalUser && typeof globalUser.editcount !== 'undefined' ) { $('#wiki-global-editcount') .text( Number(globalUser.editcount) .toLocaleString('en-IN') ); } }); } /* * ========================================================= * GET CREATED ARTICLES * ========================================================= * * First obtain pages where the user's contribution * is marked as "new". * * namespace 0 = main/article namespace */ var allCreatedArticles = []; function getCreatedArticles(continueToken) { var params = { action: 'query', list: 'usercontribs', ucuser: username, /* * Main namespace only */ ucnamespace: 0, /* * Page creation only */ ucshow: 'new', /* * Need title and creation timestamp */ ucprop: 'title|timestamp', /* * Maximum allowed */ uclimit: 'max', /* * Newest first */ ucdir: 'older', formatversion: 2 }; /* * Continue if API has more results */ if (continueToken) { Object.assign( params, continueToken ); } return api.get(params) .then(function (data) { if ( data.query && data.query.usercontribs ) { data.query.usercontribs .forEach(function (item) { allCreatedArticles.push({ title: item.title, timestamp: item.timestamp }); }); } /* * More results available */ if (data.continue) { return getCreatedArticles( data.continue ); } return allCreatedArticles; }); } /* * ========================================================= * CHECK CURRENT PAGE STATUS * ========================================================= * * This is the important part for your requirement. * * A page may have been created by you in the past but * later converted into a redirect. * * Such pages are removed from the list. * * We also remove pages that no longer exist. */ function checkCurrentPages(articles) { if (!articles.length) { return Promise.resolve([]); } var batches = []; /* * API requests are split into small batches. */ for ( var i = 0; i < articles.length; i += 50 ) { batches.push( articles.slice(i, i + 50) ); } var validArticles = []; /* * Process batches sequentially. */ function processBatch(index) { if (index >= batches.length) { return Promise.resolve( validArticles ); } var batch = batches[index]; var titles = batch .map(function (article) { return article.title; }) .join('|'); return api.get({ action: 'query', titles: titles, prop: 'info', formatversion: 2 }).then(function (data) { if ( data.query && data.query.pages ) { data.query.pages .forEach(function (page) { /* * Page does not currently exist. * * This also excludes deleted pages. */ if (page.missing) { return; } /* * Only main namespace. */ if (page.ns !== 0) { return; } /* * IMPORTANT: * * If the current page is a redirect, * don't show it. */ if (page.redirect) { return; } /* * Find original creation record. */ var original = batch.find( function (article) { return ( article.title === page.title ); } ); if (!original) { return; } validArticles.push({ title: page.title, timestamp: original.timestamp }); }); } return processBatch(index + 1); }); } return processBatch(0); } /* * ========================================================= * RENDER CREATED ARTICLES * ========================================================= */ function renderArticles(articles) { /* * Remove duplicate titles. */ var unique = {}; articles.forEach(function (article) { unique[article.title] = article; }); articles = Object.keys(unique) .map(function (title) { return unique[title]; }); /* * No articles */ if (!articles.length) { $('#wiki-created-articles') .html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-empty">' + 'अभी तक कोई रचित लेख नहीं मिला।' + '</div>' + '</div>' ); return; } /* * Newest first */ articles.sort(function (a, b) { return ( new Date(b.timestamp) - new Date(a.timestamp) ); }); /* * ----------------------------------------------------- * Group by year + month * ----------------------------------------------------- */ var groups = {}; var monthNames = [ 'जनवरी', 'फ़रवरी', 'मार्च', 'अप्रैल', 'मई', 'जून', 'जुलाई', 'अगस्त', 'सितंबर', 'अक्टूबर', 'नवंबर', 'दिसंबर' ]; articles.forEach(function (article) { var date = new Date(article.timestamp); var year = date.getFullYear(); var month = date.getMonth(); var key = year + '-' + String(month + 1) .padStart(2, '0'); if (!groups[key]) { groups[key] = { year: year, month: monthNames[month], articles: [] }; } groups[key] .articles .push(article); }); /* * ----------------------------------------------------- * Main panel * ----------------------------------------------------- */ var panel = $('<div>') .addClass('rj-articles-panel'); /* * Header */ var header = $('<div>') .addClass('rj-articles-header'); $('<div>') .addClass('rj-articles-title') .text('आर जे रावत द्वारा बनाए गए विकिपीडिया लेख ') .appendTo(header); $('<div>') .addClass('rj-articles-count') .text( 'कुल लेख: ' + articles.length .toLocaleString('hi-IN') ) .appendTo(header); panel.append(header); /* * Search */ var search = $('<input>') .attr({ type: 'search', placeholder: 'अपने रचित लेख खोजें…', 'aria-label': 'अपने रचित लेख खोजें' }) .addClass('rj-articles-search'); panel.append(search); /* * Article area */ var articleArea = $('<div>'); panel.append(articleArea); /* * ----------------------------------------------------- * Render groups * ----------------------------------------------------- */ function renderGroups(filterText) { articleArea.empty(); filterText = (filterText || '') .trim() .toLowerCase(); Object.keys(groups) .sort() .reverse() .forEach(function (key) { var group = groups[key]; var filtered = group.articles .filter(function (article) { return article.title .toLowerCase() .indexOf( filterText ) !== -1; }); if (!filtered.length) { return; } /* * Collapsible month */ var details = $('<details>') .addClass( 'rj-articles-month' ); /* * During search open automatically. * Otherwise first/latest month is open. */ details.prop( 'open', filterText.length > 0 ); var summary = $('<summary>') .text( group.month + ' ' + group.year + ' (' + filtered.length + ')' ); details.append(summary); var list = $('<ul>') .addClass( 'rj-articles-list' ); filtered.forEach( function (article) { var date = new Date( article.timestamp ); var dateText = date.toLocaleDateString( 'hi-IN', { day: 'numeric', month: 'short', year: 'numeric' } ); var li = $('<li>'); var link = $('<a>') .attr( 'href', mw.util.getUrl( article.title ) ) .text( article.title ); var dateSpan = $('<span>') .addClass( 'rj-article-date' ) .text( '— ' + dateText ); li.append(link); li.append(dateSpan); list.append(li); } ); details.append(list); articleArea.append(details); }); /* * Nothing found */ if ( !articleArea.children().length ) { articleArea.append( $('<div>') .addClass('rj-empty') .text( 'इस खोज से कोई लेख नहीं मिला।' ) ); } } /* * Initial rendering */ renderGroups(''); /* * Live search */ search.on( 'input', function () { renderGroups( $(this).val() ); } ); /* * Replace loading panel */ $('#wiki-created-articles') .empty() .append(panel); } /* * ========================================================= * WIKIPEDIA / WIKIMEDIA EVENTS * ========================================================= * * This is a manually verified event list. * * IMPORTANT: * Results are displayed only when they have been * documented/verified. No rank is guessed. */ var rjWikipediaEvents = [ { month: 'नवंबर', year: '2021', event: 'विकिपीडिया एशियाई माह 2021', result: 'प्रतिभागी', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:एशियाई_माह_2021' }, { month: 'मार्च', year: '2022', event: 'नारीवाद और लोककथा 2022', result: 'तृतीय स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_और_लोककथा_2022' }, { month: 'जून', year: '2023', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2023', result: '13वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/जून_2023/मूल्यांकन' }, { month: 'फ़रवरी', year: '2024', event: 'सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/फ़रवरी 2024', result: '12वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:सामग्री_संवर्द्धन_संपादनोत्सव/फ़रवरी_2024/मूल्यांकन' }, { month: 'अगस्त', year: '2026', event: 'स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026', result: '5वाँ स्थान', eventUrl: 'https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026' } ]; /* * ========================================================= * RENDER WIKIPEDIA / WIKIMEDIA EVENTS * ========================================================= */ function renderWikipediaEvents() { var container = $('#wiki-events'); /* * If the event container does not exist on the * user page, do nothing. */ if (!container.length) { return; } /* * Main panel */ var panel = $('<div>') .addClass('rj-articles-panel'); /* * Header */ var header = $('<div>') .addClass('rj-articles-header'); $('<div>') .addClass('rj-articles-title') .text( 'विकिपीडिया एवं विकिमीडिया आयोजनों में सहभागिता' ) .appendTo(header); $('<div>') .addClass('rj-articles-count') .text( 'कुल आयोजन: ' + rjWikipediaEvents.length .toLocaleString('hi-IN') ) .appendTo(header); panel.append(header); /* * Table wrapper * * The wrapper allows horizontal scrolling on * smaller screens. */ var tableWrapper = $('<div>') .addClass('rj-events-table-wrapper'); /* * Table */ var table = $('<table>') .addClass('rj-events-table'); /* * Table header */ var thead = $('<thead>'); var headerRow = $('<tr>'); $('<th>') .text('माह/वर्ष') .appendTo(headerRow); $('<th>') .text('आयोजन') .appendTo(headerRow); $('<th>') .text('परिणाम') .appendTo(headerRow); thead.append(headerRow); table.append(thead); /* * Table body */ var tbody = $('<tbody>'); /* * Newest events first */ var events = rjWikipediaEvents.slice().reverse(); events.forEach(function (item) { var row = $('<tr>'); /* * Month / year */ $('<td>') .addClass('rj-events-date') .text( item.month + ' ' + item.year ) .appendTo(row); /* * Event name */ var eventCell = $('<td>'); var eventLink = $('<a>') .attr({ href: item.eventUrl, target: '_blank', rel: 'noopener noreferrer' }) .text(item.event); eventCell.append(eventLink); row.append(eventCell); /* * Result */ var resultCell = $('<td>') .addClass('rj-events-result'); resultCell.text( item.result || '—' ); /* * Source link */ if (item.eventUrl) { $('<span>') .addClass('rj-events-source') .append( $('<a>') .attr({ href: item.eventUrl, target: '_blank', rel: 'noopener noreferrer' }) .text('स्रोत') ) .appendTo(resultCell); } row.append(resultCell); tbody.append(row); }); table.append(tbody); tableWrapper.append(table); panel.append(tableWrapper); /* * Replace loading message */ container .empty() .append(panel); } /* * ========================================================= * INITIALISE * ========================================================= */ loadProfileInformation(); /* * Show loading message */ $('#wiki-created-articles') .html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-loading">' + 'आर जे रावत द्वारा बनाए गए विकिपीडिया लेखो की सूची ' + 'लोड हो रही है…' + '</div>' + '</div>' ); /* * Show loading message for events */ $('#wiki-events') .html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-events-loading">' + 'विकिपीडिया एवं विकिमीडिया आयोजनों की सूची ' + 'लोड हो रही है…' + '</div>' + '</div>' ); /* * Get created pages */ getCreatedArticles() .then(function (articles) { /* * Now check their CURRENT status. * * Redirects and deleted pages are removed. */ return checkCurrentPages( articles ); }) .then(function (articles) { renderArticles( articles ); }) .catch(function (error) { console.error( 'RJ Raawat user page:', error ); $('#wiki-created-articles') .html( '<div class="rj-articles-panel">' + '<div class="rj-error">' + 'रचित लेखों की सूची ' + 'लोड नहीं हो सकी। ' + 'कृपया पृष्ठ को पुनः लोड करके देखें।' + '</div>' + '</div>' ); }); /* * Render events */ renderWikipediaEvents(); }); d4wfyut7f0ad4ra8tg3hszh2sivrw48 नागताल 0 1618553 6635577 6611107 2026-10-30T14:08:14Z Anant Jamloki 755245 6635577 wikitext text/x-wiki {{Short description|उत्तराखंड के रुद्रप्रयाग जिले में स्थित एक पवित्र झील}} {{Infobox body of water | name = नाग ताल (Nag Tal) | image = [[File:Nagtal lake view from above.jpg|thumb|Nag Tal lake]].jpg | caption = नाग ताल और उसके पास स्थित बुग्याल | elevation = 2150 मीटर | location = रुद्रप्रयाग, उत्तराखंड | pushpin_map = India Uttarakhand | pushpin_caption = उत्तराखंड में नाग ताल की स्थिति | coordinates = {{coord|30|33|50|N|79|02|04|E|display=inline,title}} | countries = भारत }} '''नाग ताल''' (जिसे '''नागताल''' या '''नगताल''' भी कहा जाता है) भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग जिले]] में [[केदारनाथ]] मार्ग पर स्थित एक सुरम्य और पवित्र अल्पाइन झील है। यह झील गढ़वाल हिमालय में लगभग 2,150 मीटर की ऊंचाई पर स्थित है। यह क्षेत्र चारों ओर से घने जंगलों और प्राकृतिक सुंदरता से घिरा हुआ है। यह स्थानीय निवासियों और श्रद्धालुओं के लिए बेहद पवित्र और आस्था का केंद्र है। == धार्मिक और पौराणिक महत्व == स्थानीय धार्मिक मान्यताओं के अनुसार, यह पवित्र झील साक्षात **नाग देवता** का निवास स्थान मानी जाती है। पौराणिक कथाओं के अनुसार, इस स्थान पर नाग देवता का वास होने तथा सदियों से परंपरा के रूप में उनकी विशेष पूजा-अर्चना किए जाने के कारण ही इस झील का नाम **'नाग ताल'** पड़ा। स्थानीय ग्रामीण और श्रद्धालु विभिन्न धार्मिक त्योहारों, जैसे नागपंचमी,जन्माष्टमी और विशेष अवसरों पर यहाँ आकर नाग देवता की पूजा करते हैं और सुख-समृद्धि की मन्नत मांगते हैं।<ref>{{cite web |title=Nagtal Lake near Phata, Rudraprayag |url=https://google.com |website=Google Maps |accessdate=2026-09-06}}</ref> == भूगोल और प्राकृतिक परिवेश == नाग ताल के ठीक बगल में एक विशाल और खूबसूरत बुग्याल (अल्पाइन घास का मैदान) स्थित है। गर्मियों और बरसात के मौसम में स्थानीय चरवाहे अपने मवेशियों, भेड़ों और बकरियों के साथ इस मैदान में डेरा डालते हैं। इस ताल और बुग्याल वाले क्षेत्र से वर्षभर बर्फ से ढकी रहने वाली हिमालय की कई प्रसिद्ध चोटियों के भव्य दर्शन होते हैं, जिनमें मुख्य रूप से निम्नलिखित शामिल हैं: * [[केदारनाथ पर्वत|केदारनाथ की चोटी]] * [[चौखम्बा]] पर्वत श्रृंखला * मंदार पर्वत == ट्रेक और पहुँचने के मार्ग == नाग ताल तक पहुँचने के लिए मुख्य रूप से दो पैदल मार्ग (ट्रेक) उपलब्ध हैं। फाटा से ऊपर जामू-रविग्राम वाली सड़क से होते हुए यहाँ पहुँचा जा सकता है: # '''रविग्राम मार्ग (मुख्य मार्ग):''' सबसे प्रचलित रास्ता [[रविग्राम]] से शुरू होता है। यहाँ से लगभग 500 मीटर की दूरी पर प्रसिद्ध नांतोली देवी मंदिर स्थित है। नांतोली मंदिर से घने जंगलों के बीच से होते हुए नाग ताल तक की दूरी लगभग 1 किलोमीटर है। यह पूरा पैदल रास्ता लगभग 1.5 से 2 किलोमीटर का है।<ref>{{cite web |title=Nagtal Trek and Nantoli Devi Temple Route |url=https://google.com |website=Google Maps Details |accessdate=2026-09-06}}</ref> # '''जामू मार्ग:''' दूसरा रास्ता जामू गाँव से होकर जाता है, जो फाटा के ऊपरी हिस्से में स्थित जामू-रविग्राम लिंक रोड से जुड़ता है। यहाँ से भी घने जंगलों के बीच से होते हुए नाग ताल के बुग्याल तक पहुँचा जा सकता है। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तराखंड की झीलें]] [[श्रेणी:रुद्रप्रयाग जिला]] ahcc6n76w3wmv81fedpk3mmd4t991js देवपाल (परमार) 0 1619139 6635584 6616117 2026-10-30T14:34:37Z Mundhalia746 934684 6635584 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1215/1218–1239 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[अर्जुनवर्मन प्रथम]] | successor =[[जैतुगीदेव]] |father = हरिश्चंद्र (परमार शाखा का एक सामंत) |issue = [[जैतुगीदेव]], [[जयवर्मन द्वितीय (परमार)|जयवर्मन द्वितीय]] }} '''देवपाल ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] pni418gnjr3u9nlmkp3twaqrs8oit4i जैतुगीदेव 0 1619140 6635612 6616120 2026-10-30T16:06:24Z Mundhalia746 934684 6635612 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1239–1255 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[देवपाल (परमार)| देवपाल]] | successor =[[जयवर्मन द्वितीय (परमार)|जयवर्मन द्वितीय]] |father = देवपाल (परमार) |issue = }} '''जैतुगीदेव ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] gzudqwlhnikdvmudwix4un8yl0yndee जयवर्मन द्वितीय (परमार) 0 1619141 6635614 6616122 2026-10-30T16:24:54Z Mundhalia746 934684 6635614 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1255–1274 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[जैतुगीदेव]] | successor =[[अर्जुनवर्मन द्वितीय]] |father = देवपाल (परमार) |issue = अर्जुनवर्मन द्वितीय, <br>संभवतः [[भोज द्वितीय (परमार)|भोज द्वितीय]], [[महालकदेव]] }} '''जयवर्मन द्वितीय ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] b1wbuq02n7woe5wnxbdx75ibhuo7vd3 अर्जुनवर्मन द्वितीय 0 1619142 6635621 6616125 2026-10-30T16:32:04Z Mundhalia746 934684 6635621 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1274–1285 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[जयवर्मन द्वितीय (परमार)| जयवर्मन द्वितीय]] | successor =[[भोज द्वितीय (परमार)| भोज द्वितीय]] | father = संभवतः जयवर्मन द्वितीय (परमार) }} '''अर्जुनवर्मन द्वितीय''', मालवा के शासक थे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 2f59clkwa77w0v72d0613nu270k6i90 6635622 6635621 2026-10-30T16:32:33Z Mundhalia746 934684 6635622 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1274–1285 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[जयवर्मन द्वितीय (परमार)| जयवर्मन द्वितीय]] | successor =[[भोज द्वितीय (परमार)| भोज द्वितीय]] | father = संभवतः जयवर्मन द्वितीय (परमार) }} '''अर्जुनवर्मन द्वितीय ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 0rgv2nnti2at0mtpsl9ywlyoi5tsfnp 6635624 6635622 2026-10-30T16:34:03Z Mundhalia746 934684 6635624 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1274–1285 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[जयवर्मन द्वितीय (परमार)| जयवर्मन द्वितीय]] | successor =[[भोज द्वितीय (परमार)| भोज द्वितीय]] | father = जयवर्मन द्वितीय (परमार) }} '''अर्जुनवर्मन द्वितीय ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] t3j5ttv3f8sdpnmzabiot0oht21vf21 भोज द्वितीय (परमार) 0 1619143 6635626 6616127 2026-10-30T16:36:48Z Mundhalia746 934684 6635626 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1285–1301 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[अर्जुनवर्मन द्वितीय]] | successor =[[महालकदेव]] | father = संभवतः [[जयवर्मन द्वितीय (परमार)]] }} '''भोज द्वितीय ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१३वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] loo7svyym18ogu1hv80tzxsktumau0g महालकदेव 0 1619144 6635629 6635085 2026-10-30T16:38:16Z Mundhalia746 934684 6635629 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | succession = मालवा का राजा | image = [[File:Shiva Temple, Bhojpur 01.jpg|275px|]] | caption = [[भोजेश्वर मन्दिर]], [[भोजपुर, मध्य प्रदेश]] | reign = 1301–1305 | dynasty = [[परमार वंश]] | predecessor =[[भोज द्वितीय (परमार)]] | successor =[[दिल्ली सल्तनत]] | father = संभवतः [[जयवर्मन द्वितीय (परमार)]] }} '''महालकदेव ''' [[परमार वंश]] के एक भारतीय राजा थे, जिन्होंने मध्य भारत के [[मालवा]] क्षेत्र पर शासन किया। <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/ujgt_malwa-through-the-ages-by-kailash-chand-jain-history-delhi-1972-motilal-ban_202511|title=Malwa Through The Ages By Kailash Chand Jain History Delhi 1972 Motilal Banarsidass|last=Agamnigam Digital Preservation Foundation}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{परमार राजवंश}} [[श्रेणी:परमार राजवंश]] [[श्रेणी:१४वीं शताब्दी के भारतीय शासक]] 323xgh8z8orgdz292j70fozaqotiqrj ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस 0 1619407 6635579 6631563 2026-10-30T14:09:18Z ~2026-57794-26 956763 /* */ 6635579 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian political party | name = ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस | abbreviation = एम॰ए॰आई॰टी॰सी॰ (आधिकारिक)<br />एम॰टी॰एम॰सी॰ (वैकल्पिक) | logo = [[File:Mamata All India Trinamool Congress New Logo.jpg|250px]] | colorcode = {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}} | chairperson = [[ममता बनर्जी]] |general_secretary = [[अभिषेक बनर्जी]] |loksabha_leader = [[अभिषेक बनर्जी]]<ref>{{cite web|url=https://eisamay.com/west-bengal-news/kolkata-news/new-tmc-committee-announced-subrata-bakshi-steps-down-chandrima-bhattacharya-remains-state-president-abhishek-banerjee-stays-in-same-post/200506078.cms|title=সর্বভারতীয় সাধারণ সম্পাদক অভিষেকই, সঙ্গে ‘যুগ্ম’ ডেরেক ও দোলা|publisher=এই সময়|date=6 जून 2026}}</ref> |rajyasabha_leader = [[डेरेक ओ'ब्रायन (राजनीतिज्ञ)|डेरेक ओ'ब्रायन]] | foundation = {{Start date|2026|09|18|df=y}} |founder=[[ममता बनर्जी]] | split = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] | headquarters = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], भारत | ideology = | position = [[मध्यमार्गी राजनीति|मध्यमार्ग]] | colours = {{color box|{{party color|Janata Dal}}|border=darkgray}} ग्रीन (Green) |loksabha_seats = {{Composition bar|8|543|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} |rajyasabha_seats = {{Composition bar|9|245|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} |state_seats_name = [[भारत की राज्य विधानसभाएं|राज्य विधानसभाएं]] |state_seats = {{Composition bar|21|4131|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} {{hidden |भारतीय राज्य |headerstyle=background:#ccccff |style=text-align:center; | {{Composition bar|15|294|hex={{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[पश्चिम बंगाल विधान सभा|पश्चिम बंगाल]]) {{composition bar|5|60|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[मेघालय विधान सभा|मेघालय]]) {{composition bar|1|126|hex= {{party color|Mamata All India Trinamool Congress}}}} ([[असम विधान सभा|असम]]) }} |no_states = {{Composition bar|0|31|hex={{party color|All India Trinamool Congress}}}} | eci =[[भारत में राजनीतिक दलों की सूची|पंजीकृत-गैर मान्यता प्राप्त]] |alliance=[[भारतीय राष्ट्रीय विकासात्मक समावेशी गठबंधन|इंडिया (INDIA)]] (2026–वर्तमान) | slogan=''[[जॉय बांग्ला|जय बांग्ला]]''<br>''[[खॅला हॉबे]]'' (चुनावी नारा)<br>''[[माँ माटि मानूश]]'' (राजनीतिक नारा) | symbol = [[File:Indian Election Symbol Football Player.jpg|150px]] | flag = | website = |predecessor=[[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]]|preceded by=[[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]]}} '''ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस''' (संक्षिप्त रूप: '''एम॰ए॰आई॰टी॰सी॰'''), जिसे सामान्य रुप से '''ममता तृणमूल कांग्रेस''' (संक्षिप्त रूप: एम॰टी॰एम॰सी॰) भी कहा जाता है, भारतीय राज्य [[पश्चिम बंगाल]] का एक [[राजनीतिक दल]] है। यह [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] (टी॰एम॰सी॰) के 2026 में हुए विभाजन के बाद उभरे दो धड़ों में से एक है; इसका दूसरा धड़ा [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] है। इस दल का नेतृत्व पश्चिम बंगाल की पूर्व [[पश्चिम बंगाल के मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] [[ममता बनर्जी]] कर रही हैं। == पृष्ठभूमि == [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव]] में हार के बाद सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस में आंतरिक विभाजन हो गया, जिसके परिणामस्वरूप इस दल का गठन हुआ। ममता बनर्जी के नेतृत्व वाले धड़े ने पार्टी का पुनर्गठन किया।<ref name="news18-59">{{cite news |title=Trinamool Does A 'Shinde' On Mamata? Ritabrata Banerjee Secures 59 MLA Signatures, Meets Speaker |url=https://www.news18.com/india/trinamool-does-a-shinde-on-mamata-ritabrata-banerjee-secures-59-mla-signatures-meets-speaker-ws-l-10128131.html |access-date=18 सितंबर 2026 |work=News18 |date=3 जून 2026}}</ref><ref name="abhpl-lop">{{cite news |title=West Bengal Speaker Approves TMC's Expelled Legislator Ritabrata Banerjee As Leader Of Opposition |url=https://news.abplive.com/cities/west-bengal-speaker-approves-tmc-expelled-legislator-ritabrata-banerjee-as-leader-of-opposition-mamata-banerjee-1847952/amp |access-date=18 सितंबर 2026 |work=एबीपी लाइव |date=3 जून 2026}}</ref><ref name="bhaskar-notices">{{cite news |title=Notices issued to 10 rebel TMC MLAs in West Bengal: Assembly Secretariat seeks response over disqualification petition within 7 days |url=https://www.bhaskarenglish.in/national/news/west-bengal-assembly-disqualification-notice-tmc-rebel-mlas-139043994.html |access-date=18 सितंबर 2026 |work=Bhaskar English |date=16 सितंबर 2026}}</ref> 18 सितंबर 2026 को, [[भारत निर्वाचन आयोग]] ने ममता बनर्जी के नेतृत्व वाले गुट को ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस नाम और [[फुटबॉल खिलाड़ी]] चुनाव चिह्न आवंटित किया। वहीं दूसरे धड़े को [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] नाम दिया गया और उसे [[लिफाफा|लिफ़ाफ़ा]] चुनाव चिह्न आवंटित किया गया। आगामी उपचुनावों के उद्देश्य से इन दोनों समूहों को पश्चिम बंगाल, [[मेघालय]] और [[त्रिपुरा]] में मान्यता प्राप्त राजनीतिक दलों के रूप में माना गया।<ref name="etv-symbols">{{cite news |title=Election Commission Allots 'Football Player' Symbol To Mamata Faction; Ritabrata Group Gets 'Envelope' Symbol |url=https://www.etvbharat.com/en/bharat/election-commission-allots-football-player-symbol-to-mamata-faction-ritabrata-group-gets-envelope-symbol-tmc-enn26091803556 |access-date=18 सितंबर 2026 |work=ईटीवी भारत |date=18 सितंबर 2026}}</ref><ref name="toi-mamata-name">{{cite news |title=TMC becomes 'Mamata All India Trinamool Congress'; Didi gets football player as symbol |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/tmc-becomes-mamata-all-india-trinamool-congress-didi-gets-football-player-as-symbol/articleshow/134330524.cms |access-date=18 सितंबर 2026 |work=द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया |date=18 सितंबर 2026}}</ref> == नेतृत्व == === अध्यक्षों की सूची === यह ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के [[अध्यक्ष|अध्यक्षों]] की सूची है: {| class="wikitable sortable" ! चित्र ! नाम ! कार्यकाल प्रारंभ ! कार्यकाल समाप्त ! सन्दर्भ |- |[[File:Mamata Banerjee - Kolkata 2011-12-08 7531 (cropped).JPG|133x133px]] |'''[[ममता बनर्जी]]''' |18 सितंबर 2026 |''वर्तमान'' |<ref name=":1">{{Cite news |last=Chakrabarty |first=Sreeparna |date=2026-09-18 |title=Mamata Banerjee, rebel Trinamool faction allotted new party names, symbols by ECI |url=https://www.thehindu.com/news/national/west-bengal/mamata-ritabrata-trinamool-factions-allotted-new-party-names-symbols-by-eci/article71480013.ece |access-date=2026-09-18 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> |} === राष्ट्रीय महासचिवों की सूची === यह ममता सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के राष्ट्रीय [[महासचिव|महासचिवों]] की सूची है: {| class="wikitable sortable" ! चित्र ! नाम ! कार्यकाल प्रारंभ ! कार्यकाल समाप्त ! सन्दर्भ |- |[[File:Abhishek Banerjee Photo.jpg|100x100px]] |'''[[अभिषेक बनर्जी]]''' |18 सितंबर 2026 |''वर्तमान'' |<ref>{{Cite web |last=দত্ত |first=অভিরূপ |date=2026-06-05 |title=সর্বভারতীয় সাধারণ সম্পাদক অভিষেকই, সঙ্গে ‘যুগ্ম’ ডেরেক ও দোলা |url=https://eisamay.com/west-bengal-news/kolkata-news/new-tmc-committee-announced-subrata-bakshi-steps-down-chandrima-bhattacharya-remains-state-president-abhishek-banerjee-stays-in-same-post/200506078.cms |access-date=2026-09-18 |website=Eisamay Online |language=bn}}</ref> |} == इन्हें भी देखें == * [[डेमोक्रेटिक तृणमूल कांग्रेस]] * [[नेशनलिस्ट सिटिजन्स पार्टी ऑफ इंडिया]] == सन्दर्भ == {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:राजनीतिक दल]] [[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]] hfc2ga4k2n76zykg0cshpb79h3ed9xp विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अक्टूबर 4 1619641 6635560 6635205 2026-10-30T12:14:19Z NeechalBOT 98381 statistics 6635560 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-10-2026 6:14 |Pages = 1394004 |dPages = 53 |Articles = 171815 |dArticles = 37 |Edits = 6606382 |dEdits = 583 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928402 |dUsers = 162 |Ausers = 1129 |dAusers = 4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-10-2026 6:14 |Pages = 1394058 |dPages = 54 |Articles = 171836 |dArticles = 21 |Edits = 6606949 |dEdits = 567 |Files = 4702 |dFiles = 0 |Users = 928597 |dUsers = 195 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-10-2026 6:14 |Pages = 1394150 |dPages = 92 |Articles = 171864 |dArticles = 28 |Edits = 6607670 |dEdits = 721 |Files = 4704 |dFiles = 2 |Users = 928786 |dUsers = 189 |Ausers = 1129 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-10-2026 6:14 |Pages = 1394089 |dPages = -61 |Articles = 171851 |dArticles = -13 |Edits = 6608106 |dEdits = 436 |Files = 4705 |dFiles = 1 |Users = 928958 |dUsers = 172 |Ausers = 1076 |dAusers = -53 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-10-2026 6:14 |Pages = 1394104 |dPages = 15 |Articles = 171871 |dArticles = 20 |Edits = 6608420 |dEdits = 314 |Files = 4707 |dFiles = 2 |Users = 929124 |dUsers = 166 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-10-2026 6:14 |Pages = 1394107 |dPages = 3 |Articles = 171867 |dArticles = -4 |Edits = 6608839 |dEdits = 419 |Files = 4711 |dFiles = 4 |Users = 929293 |dUsers = 169 |Ausers = 1076 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-10-2026 6:14 |Pages = 1394121 |dPages = 14 |Articles = 171894 |dArticles = 27 |Edits = 6609465 |dEdits = 626 |Files = 4714 |dFiles = 3 |Users = 929487 |dUsers = 194 |Ausers = 1061 |dAusers = -15 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-10-2026 6:14 |Pages = 1394148 |dPages = 27 |Articles = 171941 |dArticles = 47 |Edits = 6610059 |dEdits = 594 |Files = 4715 |dFiles = 1 |Users = 929672 |dUsers = 185 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-10-2026 6:14 |Pages = 1394180 |dPages = 32 |Articles = 171966 |dArticles = 25 |Edits = 6610624 |dEdits = 565 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 929832 |dUsers = 160 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-10-2026 6:14 |Pages = 1394178 |dPages = -2 |Articles = 171996 |dArticles = 30 |Edits = 6611178 |dEdits = 554 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930023 |dUsers = 191 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-10-2026 6:14 |Pages = 1394191 |dPages = 13 |Articles = 172012 |dArticles = 16 |Edits = 6611655 |dEdits = 477 |Files = 4715 |dFiles = 0 |Users = 930195 |dUsers = 172 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-10-2026 6:14 |Pages = 1394210 |dPages = 19 |Articles = 172018 |dArticles = 6 |Edits = 6611908 |dEdits = 253 |Files = 4717 |dFiles = 2 |Users = 930362 |dUsers = 167 |Ausers = 1061 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-10-2026 6:14 |Pages = 1394248 |dPages = 38 |Articles = 172033 |dArticles = 15 |Edits = 6612179 |dEdits = 271 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930545 |dUsers = 183 |Ausers = 1042 |dAusers = -19 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =14-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 49 |Articles = 172054 |dArticles = 21 |Edits = 6612586 |dEdits = 407 |Files = 4717 |dFiles = 0 |Users = 930709 |dUsers = 164 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =15-10-2026 6:14 |Pages = 1394297 |dPages = 0 |Articles = 172053 |dArticles = -1 |Edits = 6612990 |dEdits = 404 |Files = 4716 |dFiles = -1 |Users = 930896 |dUsers = 187 |Ausers = 1042 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =16-10-2026 6:14 |Pages = 1394330 |dPages = 33 |Articles = 172082 |dArticles = 29 |Edits = 6613377 |dEdits = 387 |Files = 4717 |dFiles = 1 |Users = 931071 |dUsers = 175 |Ausers = 1020 |dAusers = -22 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =17-10-2026 6:14 |Pages = 1394349 |dPages = 19 |Articles = 172088 |dArticles = 6 |Edits = 6613584 |dEdits = 207 |Files = 4718 |dFiles = 1 |Users = 931256 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =18-10-2026 6:14 |Pages = 1394370 |dPages = 21 |Articles = 172098 |dArticles = 10 |Edits = 6613890 |dEdits = 306 |Files = 4719 |dFiles = 1 |Users = 931441 |dUsers = 185 |Ausers = 1020 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =19-10-2026 6:14 |Pages = 1394389 |dPages = 19 |Articles = 172110 |dArticles = 12 |Edits = 6614185 |dEdits = 295 |Files = 4720 |dFiles = 1 |Users = 931615 |dUsers = 174 |Ausers = 1015 |dAusers = -5 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =20-10-2026 6:14 |Pages = 1394407 |dPages = 18 |Articles = 172115 |dArticles = 5 |Edits = 6614632 |dEdits = 447 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931810 |dUsers = 195 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =21-10-2026 6:14 |Pages = 1394430 |dPages = 23 |Articles = 172126 |dArticles = 11 |Edits = 6614908 |dEdits = 276 |Files = 4720 |dFiles = 0 |Users = 931954 |dUsers = 144 |Ausers = 1015 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =22-10-2026 6:14 |Pages = 1394461 |dPages = 31 |Articles = 172141 |dArticles = 15 |Edits = 6615172 |dEdits = 264 |Files = 4721 |dFiles = 1 |Users = 932136 |dUsers = 182 |Ausers = 1003 |dAusers = -12 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =23-10-2026 6:14 |Pages = 1394441 |dPages = -20 |Articles = 172127 |dArticles = -14 |Edits = 6615470 |dEdits = 298 |Files = 4722 |dFiles = 1 |Users = 932329 |dUsers = 193 |Ausers = 1003 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =24-10-2026 6:14 |Pages = 1394451 |dPages = 10 |Articles = 172128 |dArticles = 1 |Edits = 6615678 |dEdits = 208 |Files = 4725 |dFiles = 3 |Users = 932509 |dUsers = 180 |Ausers = 1003 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =25-10-2026 6:14 |Pages = 1394474 |dPages = 23 |Articles = 172141 |dArticles = 13 |Edits = 6616145 |dEdits = 467 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 932669 |dUsers = 160 |Ausers = 995 |dAusers = -8 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =26-10-2026 6:14 |Pages = 1394488 |dPages = 14 |Articles = 172157 |dArticles = 16 |Edits = 6616706 |dEdits = 561 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 932842 |dUsers = 173 |Ausers = 995 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =27-10-2026 6:14 |Pages = 1394504 |dPages = 16 |Articles = 172164 |dArticles = 7 |Edits = 6617288 |dEdits = 582 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 932998 |dUsers = 156 |Ausers = 995 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =28-10-2026 6:14 |Pages = 1394516 |dPages = 12 |Articles = 172168 |dArticles = 4 |Edits = 6617841 |dEdits = 553 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 933163 |dUsers = 165 |Ausers = 970 |dAusers = -25 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =29-10-2026 6:14 |Pages = 1394554 |dPages = 38 |Articles = 172181 |dArticles = 13 |Edits = 6618351 |dEdits = 510 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 933363 |dUsers = 200 |Ausers = 970 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =30-10-2026 6:14 |Pages = 1394572 |dPages = 18 |Articles = 172192 |dArticles = 11 |Edits = 6618707 |dEdits = 356 |Files = 4725 |dFiles = 0 |Users = 933540 |dUsers = 177 |Ausers = 970 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> car35bgpxra3b86kf4fx5l3uhxdt0vm एगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619696 6635672 6623846 2026-10-30T23:19:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635672 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = एगरा | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Egra.map}} | map_caption = एगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[दिब्येंदु अधिकारी]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर]] | loksabha_cons = [[मेदिनीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मेदिनीपुर]] | constituency_no = 218 | established = 1957 | electors = 2,91,907<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMay2026/candidateswise-S25218.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 218-Egra (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''एगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Egra Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[पूर्व मेदिनीपुर ज़िला|पूर्व मेदिनीपुर ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का एक प्रमुख निर्वाचन क्षेत्र है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[मेदिनीपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[दिब्येंदु अधिकारी]] ने यहाँ से जीत दर्ज की।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/egra |title=Egra Assembly Election Results 2026: BJP's Dibyendu Adhikari defeats TMC |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-egra-wb-seat-updates |title=এগরা বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী দিব্যেন্দু অধিকারী জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/purba-medinipur/west-bengal-assembly-election-2026-results-egra-constituency/ |title=এগরায় পদ্মশিবিরের জয়, তৃণমূলের তরুণ মাইতিকে হারালেন দিব্যেন্দু |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 218-एगरा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> * एगरा नगरपालिका * एगra-I सामुदायिक विकास खंड * बसंतपुर, पंचेतर, सहारा और साहिदा ग्राम पंचायतें (एगरा-II सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === एगरा (1957–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! colspan="2"| पार्टी |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]] | भुवन चंद्र कर महापात्र<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3178-west-bengal-1957/ |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#F15A24' | | [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | ऋषिकेश चक्रवर्ती<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3179-west-bengal-1962/ |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | rowspan="2"| विभूति पहाड़ी<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3180-west-bengad-1967/ |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="3" bgcolor='#F15A24' | | rowspan="3"| [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]]<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3181-west-bengal-1969/ |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]] | प्रबोध चंद्र सिन्हा<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1971/ |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]] | खान शमसुल आलम<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1972/ |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="6"| प्रबोध चंद्र सिन्हा<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3183-west-bengal-1977/ |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Janata Party}}' | | [[जनता पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3184-west-bengal-1982/ |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#FF0000' | | [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3185-west-bengal-1987/ |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#DCDCDC' | | [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] (वाम मोर्चा समर्थित) |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]]<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3186-west-bengal-1991/ |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}' | | rowspan="2"| [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]]<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3187-west-bengal-1996/ |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]]<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3188-west-bengal-2001/ |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#FF0000' | | [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]] | [[शिशिर अधिकारी]]<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3189-west-bengal-2006/ |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | rowspan="4"| [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | 2009{{efn|उप-चुनाव}} | rowspan="2"| समरेश दास |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]]<ref name="eci2011">{{cite web |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25218.htm |title=Egra Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516050812/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25218.htm |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3192-west-bengal-2016/ |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016}}</ref> |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | तरुण कुमार मैती<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2021/ConstituencywiseS25218.htm |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 218-Egra |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[दिब्येंदु अधिकारी]]<ref name="eci2026" /> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |} {{notelist}} {{Pie chart | thumb = right | caption = एगरा में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (5 बार) | label2 = [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी|'''पीएसपी''']] (4 बार) | label3 = [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)|'''डीएसपी / वाम मोर्चा''']] (3 बार) | label4 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (2 बार) | label5 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|'''माकपा''']] (2 बार) | label6 = [[जनता पार्टी|'''जनता पार्टी''']] (1 बार) | label7 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (1 बार) | value1 = 27.78 | value2 = 22.22 | value3 = 16.67 | value4 = 11.11 | value5 = 11.11 | value6 = 5.56 | value7 = 5.56 | color1 = {{party color|All India Trinamool Congress}} | color2 = #F15A24 | color3 = #FF0000 | color4 = {{party color|Indian National Congress}} | color5 = {{party color|Communist Party of India (Marxist)}} | color6 = {{party color|Janata Party}} | color7 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1957–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|52.96}} {{bar percent|[[#2021|2021 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|52.22}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|51.31}} {{bar percent|[[#2011|2011 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|51.57}} {{bar percent|[[#2006|2006 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|48.00}} {{bar percent|[[#2001|2001 (डीएसपी)]]|#FF0000|49.21}} {{bar percent|[[#1996|1996 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|51.28}} {{bar percent|[[#1991|1991 (माकपा)]]|{{party color|Communist Party of India (Marxist)}}|47.53}} {{bar percent|[[#1987|1987 (डीएसपी/निर्दलीय)]]|#FF0000|53.08}} {{bar percent|[[#1982|1982 (डीएसपी)]]|#FF0000|52.40}} {{bar percent|[[#1977|1977 (जनता पार्टी)]]|{{party color|Janata Party}}|53.80}} {{bar percent|[[#1972|1972 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|55.20}} {{bar percent|[[#1971|1971 (पीएसपी)]]|#F15A24|47.90}} {{bar percent|[[#1969|1969 (पीएसपी)]]|#F15A24|54.10}} {{bar percent|[[#1967|1967 (पीएसपी)]]|#F15A24|51.30}} {{bar percent|[[#1962|1962 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.40}} {{bar percent|[[#1957|1957 (पीएसपी)]]|#F15A24|50.80}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[दिब्येंदु अधिकारी]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तत्कालीन विधायक तरुण कुमार मैती को 25,692 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: एगरा<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/egra-218/ |title=এগরা বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই সময়|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-egra-seat-result/ |title=পূর্ব মেদিনীপুরের এগরায় জয়ী বিজেপি প্রার্থী দিব্যেন্দু অধিকারী |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[दिब्येंदु अधिकारी]] |votes = {{formatnum:142670}} |percentage = 52.96 |change = {{increase}}8.41 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = तरुण कुमार मैती |votes = {{formatnum:116978}} |percentage = 43.43 |change = {{decrease}}8.79 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = सुब्रत पांडा |votes = {{formatnum:5736}} |percentage = 2.13 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अंजन कुमार पटनायक |votes = {{formatnum:1760}} |percentage = 0.65 |change = {{decrease}}1.46 }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = सनातन गिरि |votes = {{formatnum:968}} |percentage = 0.36 |change = {{decrease}}0.18 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:722}} |percentage = 0.27 |change = {{decrease}}0.31 }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = एसके. आरिफ इकबाल |votes = {{formatnum:539}} |percentage = 0.20 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:25692}} |percentage = 9.53 |change = {{increase}}1.86 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:269373}} |percentage = 92.28 |change = {{increase}}7.67 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +8.60 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तरुण कुमार मैती ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के अरूप दास को 18,491 मतों से हराकर अपनी पार्टी की सीट बरकरार रखी।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/purba-medinipur/tmc-candidate-tarun-kumar-maity-won-egra-assembly-constituency-dgtl/cid/1279422 |title=এগরায় তৃণমূল প্রার্থী তরুণ মাইতির স্বস্তিদায়ক জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-egra-assembly-constituency/ |title=Egra Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: एगरा<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/west-bengal/egra-constituency-result-19218 |title=Egra Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/states/west-bengal-election-2021-egra-assembly-constituency-results-804221 |title=এগরা বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: তৃণমূলের তরুণ মাইতি জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = तरुण कुमार मैती |votes = {{formatnum:125763}} |percentage = 52.22 |change = {{increase}}0.91 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = अरूप दास |votes = {{formatnum:107272}} |percentage = 44.55 |change = {{increase}}38.66 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मानस कुमार कर महापात्र |votes = {{formatnum:5086}} |percentage = 2.11 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1393}} |percentage = 0.58 |change = {{decrease}}0.78 }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = जगदीश साव |votes = {{formatnum:1303}} |percentage = 0.54 |change = {{decrease}}0.52 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:18491}} |percentage = 7.67 |change = {{decrease}}4.08 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:240817}} |percentage = 84.61 |change = {{decrease}}0.09 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = -18.88 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के समरेश दास ने [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)|डीएसपी(पीसी)]] के शेख महमूद हुसैन को 25,956 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/egra |title=Egra Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: एगरा<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/egra-mla-results-2016 |title=Egra Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = समरेश दास |votes = {{formatnum:113334}} |percentage = 51.31 |change = {{decrease}}0.26 }} {{Election box candidate |party = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |party_color = #FF0000 |candidate = शेख महमूद हुसैन |votes = {{formatnum:87378}} |percentage = 39.56 |change = {{decrease}}3.71 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = मिनती सुर |votes = {{formatnum:13002}} |percentage = 5.89 |change = {{increase}}2.58 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:3007}} |percentage = 1.36 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = जगदीश साव |votes = {{formatnum:2340}} |percentage = 1.06 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = समाजवादी पार्टी |candidate = गौरीशंकर रायमहापात्र |votes = {{formatnum:1829}} |percentage = 0.83 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:25956}} |percentage = 11.75 |change = {{increase}}3.45 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:220890}} |percentage = 84.70 |change = {{decrease}}3.08 }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +1.73 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के समरेश दास ने [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)|डीएसपी(पीसी)]] के ऋषिकेश परिड़ा को 15,953 मतों से हराया।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: এগরায় তৃণমূলের জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: एगरा<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/egra-mla-results |title=Egra Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = समरेश दास |votes = {{formatnum:99178}} |percentage = 51.57 |change = {{increase}}3.57 }} {{Election box candidate |party = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |party_color = #FF0000 |candidate = ऋषिकेश परिड़ा |votes = {{formatnum:83225}} |percentage = 43.27 |change = {{decrease}}3.63 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = मिनती सुर |votes = {{formatnum:6358}} |percentage = 3.31 |change = }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = दुर्गा पद मिश्रा |votes = {{formatnum:3565}} |percentage = 1.85 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:15953}} |percentage = 8.30 |change = {{increase}}7.20 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:192326}} |percentage = 87.78 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +3.60 }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के [[शिशिर अधिकारी]] ने डीएसपी(पीसी) के छह बार के विधायक प्रबोध चंद्र सिन्हा को 1,590 मतों से पराजित कर ऐतिहासिक जीत दर्ज की।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: एगरा<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[शिशिर अधिकारी]] |votes = {{formatnum:67786}} |percentage = 48.00 |change = }} {{Election box candidate |party = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |party_color = #FF0000 |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:66196}} |percentage = 46.90 |change = {{decrease}}2.31 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शमसुल आलम खान |votes = {{formatnum:2964}} |percentage = 2.10 |change = }} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = जगदीश साव |votes = {{formatnum:2921}} |percentage = 2.07 |change = }} {{Election box candidate |party = समाजवादी पार्टी |candidate = रतन शीट |votes = {{formatnum:1334}} |percentage = 0.94 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1590}} |percentage = 1.10 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:141201}} |percentage = 89.80 |change = {{increase}}5.36 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)|डीएसपी(पीसी)]] के प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के तपन कांति कर को 3,517 मतों से हराया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: एगरा<ref name="eci2001" />}} {{Election box candidate |party = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |party_color = #FF0000 |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:63032}} |percentage = 49.21 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = तपन कांति कर |votes = {{formatnum:59515}} |percentage = 46.46 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = मिहिर कुमार साहू |votes = {{formatnum:5547}} |percentage = 4.33 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3517}} |percentage = 2.75 |change = {{decrease}}6.92 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:128094}} |percentage = 84.44 |change = {{decrease}}3.11 }} {{Election box hold |winner = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के टिकट पर लड़े प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सोहन ज्योति मैती को 11,714 मतों से हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: एगरा<ref name="eci1996" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:62144}} |percentage = 51.28 |change = {{increase}}3.75 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सोहन ज्योति मैती |votes = {{formatnum:50430}} |percentage = 41.61 |change = {{decrease}}2.01 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:11714}} |percentage = 9.67 |change = {{increase}}5.76 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:121185}} |percentage = 87.55 |change = {{increase}}10.22 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = +2.88 }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के तपन कांति कर को 3,907 मतों से हराया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: एगरा<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:47503}} |percentage = 47.53 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = तपन कांति कर |votes = {{formatnum:43596}} |percentage = 43.62 |change = {{decrease}}0.67 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = असीम दास |votes = {{formatnum:6325}} |percentage = 6.33 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3907}} |percentage = 3.91 |change = {{decrease}}4.88 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:99945}} |percentage = 77.33 |change = {{decrease}}0.36 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |swing = }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में वाम मोर्चा समर्थित [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] प्रत्याशी प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के क्षितीन्द्र मोहन साहू को 7,303 मतों से हराया।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: एगरा<ref name="eci1987" />}} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:44098}} |percentage = 53.08 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = क्षितीन्द्र मोहन साहू |votes = {{formatnum:36795}} |percentage = 44.29 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:7303}} |percentage = 8.79 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:83082}} |percentage = 77.69 |change = }} {{Election box hold |winner = निर्दलीय |swing = }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र)|डीएसपी]] के प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के शमसुल आलम खान को हराया।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: एगरा<ref name="eci1982" />}} {{Election box candidate |party = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |party_color = #FF0000 |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:39840}} |percentage = 52.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शमसुल आलम खान |votes = {{formatnum:34210}} |percentage = 45.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5630}} |percentage = 7.40 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:76030}} |percentage = 79.50 |change = {{increase}}21.50 }} {{Election box gain |winner = डेमोक्रेटिक सोशलिस्ट पार्टी (प्रबोध चंद्र) |loser = जनता पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[जनता पार्टी]] के प्रबोध चंद्र सिन्हा ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)|माकपा]] के आनंदी नंदन दास को हराया।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: एगरा<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = जनता पार्टी |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:25190}} |percentage = 53.80 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) |candidate = आनंदी नंदन दास |votes = {{formatnum:18240}} |percentage = 38.90 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:6950}} |percentage = 14.90 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:46828}} |percentage = 58.00 |change = {{decrease}}12.50 }} {{Election box gain with party link |winner = जनता पार्टी |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के खान शमसul आलम ने पीएसपी से यह सीट छीनी।<ref name="eci1972" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: एगरा<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = खान शमसुल आलम |votes = {{formatnum:26840}} |percentage = 55.20 |change = }} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:20450}} |percentage = 42.10 |change = {{decrease}}5.80 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:6390}} |percentage = 13.10 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:48610}} |percentage = 70.50 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box gain |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी|पीएसपी]] के प्रबोध चंद्र सिन्हा ने अपनी पार्टी की सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1971" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: एगरा<ref name="eci1971" />}} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = प्रबोध चंद्र सिन्हा |votes = {{formatnum:22840}} |percentage = 47.90 |change = {{decrease}}6.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = खान शमसुल आलम |votes = {{formatnum:20980}} |percentage = 44.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1860}} |percentage = 3.90 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:47680}} |percentage = 70.50 |change = }} {{Election box hold |winner = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी|पीएसपी]] के विभूति पहाड़ी ने कांग्रेस को हराकर सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1969" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: एगरा<ref name="eci1969" />}} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = विभूति पहाड़ी |votes = {{formatnum:26420}} |percentage = 54.10 |change = {{increase}}2.80 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ऋषिकेश चक्रवर्ती |votes = {{formatnum:21450}} |percentage = 43.90 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4970}} |percentage = 10.20 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:48820}} |percentage = 71.90 |change = }} {{Election box hold |winner = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी|पीएसपी]] के विभूति पहाड़ी ने कांग्रेस प्रत्याशी को पराजित कर सीट जीती।<ref name="eci1967" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: एगरा<ref name="eci1967" />}} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = विभूति पहाड़ी |votes = {{formatnum:24120}} |percentage = 51.30 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ऋषिकेश चक्रवर्ती |votes = {{formatnum:21890}} |percentage = 46.50 |change = {{decrease}}6.90 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2230}} |percentage = 4.80 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:47030}} |percentage = 71.20 |change = }} {{Election box gain |winner = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के ऋषिकेश चक्रवर्ती ने पीएसपी से सीट छीनी।<ref name="eci1962" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: एगरा<ref name="eci1962" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ऋषिकेश चक्रवर्ती |votes = {{formatnum:23110}} |percentage = 53.40 |change = }} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = भुवन चंद्र कर महापात्र |votes = {{formatnum:19050}} |percentage = 44.00 |change = {{decrease}}6.80 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4060}} |percentage = 9.40 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:43280}} |percentage = 68.10 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में इस नवनिर्मित विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी|पीएसपी]] के भुवन चंद्र कर महापात्र ने कांग्रेस प्रत्याशी को हराकर पहली ऐतिहासिक जीत दर्ज की।<ref name="eci1957" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: एगरा<ref name="eci1957" />}} {{Election box candidate |party = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी |party_color = #F15A24 |candidate = भुवन चंद्र कर महापात्र |votes = {{formatnum:19420}} |percentage = 50.80 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ऋषिकेश चक्रवर्ती |votes = {{formatnum:17810}} |percentage = 46.60 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1610}} |percentage = 4.20 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:38210}} |percentage = 62.40 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = प्रजा सोशलिस्ट पार्टी }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/ भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:पूर्व मेदिनीपुर ज़िला]] o1iipku0ja5whm1nsomcwht3sjoxfj0 कूचबिहार उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619744 6635832 6624042 2026-10-31T09:53:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635832 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = कूचबिहार उत्तर | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Cooch Behar Uttar.map}} | map_caption = कूचबिहार उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[सुकुमार राय]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] | loksabha_cons = [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार]] | constituency_no = 3 | established = 1951 | electors = 2,86,419<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMay2026/candidateswise-S25003.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 3-Cooch Behar Uttar (SC) (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = अनुसूचित जाति (SC) | abolished = }} '''कूचबिहार उत्तर विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Cooch Behar Uttar Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 3 निर्वाचन क्षेत्र है। यह सीट [[अनुसूचित जाति]] (SC) के प्रत्याशियों के लिए आरक्षित है (2008 के परिसीमन से पूर्व इसे 'कूचबिहार नॉर्थ' कहा जाता था)। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार (अनुसूचित जाति)]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[सुकुमार राय]] ने यहाँ से लगातार दूसरी बार शानदार जीत दर्ज की।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/coochbehar-uttar |title=Coochbehar Uttar Assembly Election Results 2026: BJP's Sukumar Roy retains seat |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-cooch-behar-uttar-wb-seat-updates |title=কোচবিহার উত্তর বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী সুকুমার রায়ের বিরাট জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-cooch-behar-uttar-constituency/ |title=কোচবিহার উত্তরে পদ্মঝড়, পার্থপ্রতিমকে ৭০ হাজারের বেশি ভোটে হারালেন সুকুমার |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = कूचबिहार उत्तर में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक|'''फॉरवर्ड ब्लॉक''']] (10 बार) | label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (8 बार) | label3 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (2 बार) | value1 = 50.00 | value2 = 40.00 | value3 = 10.00 | color1 = {{party color|All India Forward Bloc}} | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | color3 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 3-कूचबिहार उत्तर (अ.जा.) विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> * कूचबिहार-II सामुदायिक विकास खंड == विधानसभा सदस्य == === कूचबिहार / कूचबिहार उत्तर (1951–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! आरक्षित ! colspan="2"| पार्टी |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952|1951]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | मजीरुद्दीन अहमद<ref name="eci1951">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3177-west-bengal-1951/ |title=Statistical Report on General Election, 1951 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | कोई नहीं | rowspan="4" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="4"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | जतींद्र नाथ सिंघा सरकार<ref name="eci1951" /> | अनुसूचित जाति |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | मजीरुद्दीन अहमद<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3178-west-bengal-1957/ |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | कोई नहीं |- | सतीश चंद्र रॉय सिंघा<ref name="eci1957" /> | अनुसूचित जाति |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | सुनील दासगुप्ता<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3179-west-bengal-1962/ |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="2"| कोई नहीं | bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | एम.आर. तर<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3180-west-bengad-1967/ |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="3" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="3"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]] | बिमल कांति बसु<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3181-west-bengal-1969/ |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="13"| अनुसूचित जाति |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]] | सुनील कर<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1971/ |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]] | सुनील दासगुप्ता<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1972/ |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="8" bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | rowspan="8"| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="3"| अपराजिता गोपी<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3183-west-bengal-1977/ |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3184-west-bengal-1982/ |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3185-west-bengal-1987/ |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]] | बिमल कांति बसु<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3186-west-bengal-1991/ |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]] | अपराजिता गोपी<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3187-west-bengal-1996/ |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]] | दीपक चंद्र सरकार<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3188-west-bengal-2001/ |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]] | दीपक चंद्र सरकार<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3189-west-bengal-2006/ |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | rowspan="2"| नागेंद्र नाथ राय<ref name="eci2011">{{cite web |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25003.htm |title=Cooch Behar Uttar Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516050812/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25003.htm |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | rowspan="2"| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3192-west-bengal-2016/ |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016}}</ref> |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | rowspan="2"| [[सुकुमार राय]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2021/ConstituencywiseS25003.htm |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 3-Cooch Behar Uttar (SC) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | rowspan="2"| [[भारतीय जनता पार्टी]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]]<ref name="eci2026" /> |} {{notelist}} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1951–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|61.11}} {{bar percent|[[#2021|2021 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|49.40}} {{bar percent|[[#2016|2016 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|43.63}} {{bar percent|[[#2011|2011 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|45.12}} {{bar percent|[[#2006|2006 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|51.72}} {{bar percent|[[#2001|2001 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|49.88}} {{bar percent|[[#1996|1996 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|50.14}} {{bar percent|[[#1991|1991 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|52.60}} {{bar percent|[[#1987|1987 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|53.80}} {{bar percent|[[#1982|1982 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|54.90}} {{bar percent|[[#1977|1977 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|56.10}} {{bar percent|[[#1972|1972 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|51.20}} {{bar percent|[[#1971|1971 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|47.80}} {{bar percent|[[#1969|1969 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|50.40}} {{bar percent|[[#1967|1967 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.90}} {{bar percent|[[#1962|1962 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|62.93}} {{bar percent|[[#1957|1957 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.34}} {{bar percent|[[#1951|1951 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.42}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[सुकुमार राय]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के पार्थ प्रतिम राय को 70,384 मतों के विशाल अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: कूचबिहार उत्तर (अ.जा.)<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/cooch-behar-uttar-3/ |title=কোচবিহার উত্তর বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির বিরাট জয় |work=[[এই সময়|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-cooch-behar-uttar-sc-seat-result/ |title=উত্তরবঙ্গে বিজেপির দাপট অব্যাহত, কোচবিহার উত্তরে জিতলেন সুকুমার রায় |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[सुकुमार राय]] |votes = {{formatnum:169720}} |percentage = 61.11 |change = {{increase}}11.71 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = पार्थ प्रतिम राय |votes = {{formatnum:99336}} |percentage = 35.77 |change = {{decrease}}7.64 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = नागेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:4810}} |percentage = 1.73 |change = {{decrease}}2.98 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = प्रभात बर्मन |votes = {{formatnum:1340}} |percentage = 0.48 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1412}} |percentage = 0.51 |change = {{decrease}}0.23 }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = बिपुल बर्मन |votes = {{formatnum:734}} |percentage = 0.26 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = हरगोबिंद दास |votes = {{formatnum:390}} |percentage = 0.14 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:70384}} |percentage = 25.34 |change = {{increase}}19.35 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:277742}} |percentage = 96.97 |change = {{increase}}10.66 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |swing = +9.68 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के सुकुमार राय ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के बिनय कृष्ण बर्मन को 14,615 मतों से हराया।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/bjp-sukumar-roy-won-cooch-behar-uttar-assembly-seat-dgtl/cid/1279448 |title=কোচবিহার উত্তরে বিজেপি প্রার্থী সুকুমার রায়ের বড় জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-cooch-behar-uttar-assembly-constituency/ |title=Cooch Behar Uttar Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: कूचबिहार उत्तर (अ.जा.)<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/cooch-behar-uttar-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797089-2021-05-01 |title=Cooch Behar Uttar Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/coochbehar-uttar-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-3-cooch-behar-uttar-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455594 |title=কোচবিহার উত্তর বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: বিজেপির সুকুমার রায় জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[सुकुमार राय]] |votes = {{formatnum:120483}} |percentage = 49.40 |change = {{increase}}35.98 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = बिनय कृष्ण बर्मन |votes = {{formatnum:105868}} |percentage = 43.41 |change = {{increase}}5.27 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = नागेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:11475}} |percentage = 4.71 |change = {{decrease}}38.92 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1808}} |percentage = 0.74 |change = {{decrease}}0.42 }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = सुबीर बर्मन |votes = {{formatnum:1412}} |percentage = 0.58 |change = {{decrease}}0.18 }} {{Election box candidate |party = अमरा बांगाली |party_color = #CC0000 |candidate = खोकन राय |votes = {{formatnum:985}} |percentage = 0.40 |change = — }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सुदर्शन बर्मन |votes = {{formatnum:842}} |percentage = 0.35 |change = — }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = दीपक चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:744}} |percentage = 0.31 |change = — }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:14615}} |percentage = 5.99 |change = {{increase}}0.50 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:243888}} |percentage = 86.31 |change = {{decrease}}0.85 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = +37.45 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के नागेंद्र नाथ राय ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के परिमल बर्मन को 12,309 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/coochbehar-uttar |title=Cooch Behar Uttar Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: कूचबिहार उत्तर (अ.जा.)<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/cooch-behar-uttar-mla-results-2016 |title=Cooch Behar Uttar Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = नागेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:97629}} |percentage = 43.63 |change = {{decrease}}1.49 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = परिमल बर्मन |votes = {{formatnum:85320}} |percentage = 38.14 |change = {{decrease}}5.81 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[सुकुमार राय]] |votes = {{formatnum:30026}} |percentage = 13.42 |change = {{increase}}6.71 }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2602}} |percentage = 1.16 |change = }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = भरत चंद्र बर्मन |votes = {{formatnum:2054}} |percentage = 0.92 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = सुबीर बर्मन |votes = {{formatnum:1708}} |percentage = 0.76 |change = {{decrease}}0.14 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सुधीर बर्मन |votes = {{formatnum:1520}} |percentage = 0.68 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = खगेन बर्मन |votes = {{formatnum:1124}} |percentage = 0.50 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = दीपक सरकार |votes = {{formatnum:980}} |percentage = 0.44 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:12309}} |percentage = 5.49 |change = {{increase}}4.32 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:223758}} |percentage = 87.16 |change = {{increase}}2.16 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = +2.16 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के नागेंद्र नाथ राय ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के प्रदीप कुमार बर्मन को 2,207 मतों से हराया।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: কোচবিহার উত্তরে ফরওয়ার্ড ব্লকের জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: कूचबिहार उत्तर (अ.जा.)<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/cooch-behar-uttar-mla-results |title=Cooch Behar Uttar Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = नागेंद्र नाथ राय |votes = {{formatnum:84828}} |percentage = 45.12 |change = {{decrease}}6.60 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = प्रदीप कुमार बर्मन |votes = {{formatnum:82621}} |percentage = 43.95 |change = {{increase}}2.95 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = दीपेन चंद्र प्रमाणिक |votes = {{formatnum:12613}} |percentage = 6.71 |change = {{increase}}3.31 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सुदर्शन बर्मन |votes = {{formatnum:3520}} |percentage = 1.87 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = जगन्नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:1700}} |percentage = 0.90 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = प्रह्लाद चंद्र बर्मन |votes = {{formatnum:1520}} |percentage = 0.81 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2207}} |percentage = 1.17 |change = {{decrease}}9.55 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:188012}} |percentage = 85.00 |change = {{increase}}3.40 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -4.78 }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के दीपक चंद्र सरकार ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के प्रदीप कुमार बर्मन को 15,280 मतों से हराया।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = दीपक चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:73820}} |percentage = 51.72 |change = {{increase}}1.84 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = प्रदीप कुमार बर्मन |votes = {{formatnum:58540}} |percentage = 41.00 |change = {{increase}}2.60 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = सुदर्शन बर्मन |votes = {{formatnum:4860}} |percentage = 3.40 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = बीरेंद्र नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:2840}} |percentage = 1.99 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:15280}} |percentage = 10.72 |change = {{decrease}}0.76 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:142710}} |percentage = 81.60 |change = {{increase}}1.80 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -0.38 }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के दीपक चंद्र सरकार ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अब्दुल जलील अहमद को 14,810 मतों से हराया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci2001" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = दीपक चंद्र सरकार |votes = {{formatnum:64510}} |percentage = 49.88 |change = {{decrease}}0.26 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:49700}} |percentage = 38.40 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = नारायण चंद्र राय |votes = {{formatnum:9810}} |percentage = 7.59 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:14810}} |percentage = 11.48 |change = {{increase}}2.28 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:129320}} |percentage = 79.80 |change = {{decrease}}3.20 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] की अपराजिता गोपी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुनील कर को 11,280 मतों से हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1996" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अपराजिता गोपी |votes = {{formatnum:61840}} |percentage = 50.14 |change = {{decrease}}2.46 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:50560}} |percentage = 40.94 |change = {{increase}}1.14 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:11280}} |percentage = 9.20 |change = {{decrease}}3.60 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:123340}} |percentage = 83.00 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -1.80 }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के बिमल कांति बसु ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुनील कर को 13,410 मतों से पराजित किया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:55120}} |percentage = 52.60 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:41710}} |percentage = 39.80 |change = {{increase}}0.60 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:13410}} |percentage = 12.80 |change = {{decrease}}1.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:104800}} |percentage = 83.00 |change = {{increase}}2.20 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -0.90 }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] की अपराजिता गोपी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुनील कर को 13,240 मतों से हराया।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अपराजिता गोपी |votes = {{formatnum:48820}} |percentage = 53.80 |change = {{decrease}}1.10 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:35580}} |percentage = 39.20 |change = {{increase}}0.40 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:13240}} |percentage = 14.60 |change = {{decrease}}1.50 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:90740}} |percentage = 80.80 |change = {{increase}}2.60 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -0.75 }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] की अपराजिता गोपी ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुनील कर को 12,850 मतों से हराया।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1982" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अपराजिता गोपी |votes = {{formatnum:44120}} |percentage = 54.90 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:31270}} |percentage = 38.80 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:12850}} |percentage = 16.10 |change = {{decrease}}7.30 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:80400}} |percentage = 78.20 |change = {{increase}}18.40 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] की अपराजिता गोपी ने [[जनता पार्टी]] के सुनील कर को हराया।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अपराजिता गोपी |votes = {{formatnum:30140}} |percentage = 56.10 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = जनता पार्टी |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:17560}} |percentage = 32.70 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार राय |votes = {{formatnum:4810}} |percentage = 8.90 |change = {{decrease}}38.90 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:12580}} |percentage = 23.40 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53730}} |percentage = 59.80 |change = {{decrease}}12.50 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के सुनील दासगुप्ता ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] से सीट जीती।<ref name="eci1972" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:26180}} |percentage = 51.20 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:24420}} |percentage = 47.80 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1760}} |percentage = 3.40 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:51150}} |percentage = 72.30 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = +1.70 }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के सुनील कर ने अपनी पार्टी की सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1971" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1971" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सुनील कर |votes = {{formatnum:23520}} |percentage = 47.80 |change = {{decrease}}2.60 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:22640}} |percentage = 46.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:880}} |percentage = 1.80 |change = {{decrease}}2.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:49200}} |percentage = 72.30 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के बिमल कांति बसु ने सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1969" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1969" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:25340}} |percentage = 50.40 |change = {{increase}}1.50 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = अपराजिता गोपी |votes = {{formatnum:23010}} |percentage = 45.80 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2330}} |percentage = 4.60 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:50250}} |percentage = 72.80 |change = {{increase}}1.40 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के एम.आर. तर ने फॉरवर्ड ब्लॉक से सीट छीनी।<ref name="eci1967" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1967" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = एम.आर. तर |votes = {{formatnum:23480}} |percentage = 48.90 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:21840}} |percentage = 45.50 |change = {{decrease}}17.43 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1640}} |percentage = 3.40 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:48020}} |percentage = 71.40 |change = {{increase}}3.20 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के सुनील दासगुप्ता ने कांग्रेस से यह सीट छीनी।<ref name="eci1962" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: कूचबिहार उत्तर<ref name="eci1962" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:27060}} |percentage = 62.93 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मजीरुद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:14520}} |percentage = 33.77 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:12540}} |percentage = 29.16 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:43000}} |percentage = 68.20 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में यह द्विसदस्यीय सीट थी और दोनों सीटों पर [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] प्रत्याशियों ने विजय प्राप्त की।<ref name="eci1957" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: कूचबिहार (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1957" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मजीरुद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:19240}} |percentage = 24.85 |change = }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सतीश चंद्र रॉय सिंघा |votes = {{formatnum:18180}} |percentage = 23.49 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:14820}} |percentage = 19.14 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुशील चंद्र रॉय |votes = {{formatnum:13960}} |percentage = 18.03 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4420}} |percentage = 5.71 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:77420}} |percentage = 58.60 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1951 === स्वतंत्र भारत के प्रथम आम चुनाव में यह द्विसदस्यीय क्षेत्र था और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] ने दोनों सीटें जीतीं।<ref name="eci1951" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952]]: कूचबिहार (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1951" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मजीरुद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:17840}} |percentage = 27.77 |change = ''नया'' }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जतींद्र नाथ सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:16480}} |percentage = 25.65 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = अमूल्य कुमार सेन |votes = {{formatnum:12120}} |percentage = 18.86 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = देबेंद्र नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:11450}} |percentage = 17.82 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4360}} |percentage = 6.79 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:64250}} |percentage = 54.20 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/ भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कूचबिहार ज़िला]] ln2rbq56b0camf0yfhaxgetpqlsclzt कूचबिहार दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619745 6635833 6624045 2026-10-31T09:55:04Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635833 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = कूचबिहार दक्षिण | type = SLA | incumbent_image = | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Cooch Behar Dakshin.map}} | map_caption = कूचबिहार दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | map_alt = | mla = [[रथीन्द्र बोस]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | state = [[पश्चिम बंगाल]] | district = [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार]] | loksabha_cons = [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार]] | constituency_no = 4 | established = 1951 | electors = 2,14,440<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMay2026/candidateswise-S25004.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 4-Cooch Behar Dakshin (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = कोई नहीं | abolished = }} '''कूचबिहार दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Cooch Behar Dakshin Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कूचबिहार ज़िला|कूचबिहार ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 4 निर्वाचन क्षेत्र है (2008 के परिसीमन से पूर्व इसे 'कूचबिहार दक्षिण' तथा कुछ समय 'कूचबिहार पश्चिम' के रूप में जाना जाता था)। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[कूचबिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कूचबिहार (अनुसूचित जाति)]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[रथीन्द्र बोस]] ने यहाँ से जीत दर्ज की।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/coochbehar-dakshin |title=Coochbehar Dakshin Assembly Election Results 2026: BJP's Rathindra Bose wins |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-cooch-behar-dakshin-wb-seat-updates |title=কোচবিহার দক্ষিণ বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী রথীন্দ্র বসুর জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-cooch-behar-dakshin-constituency/ |title=কোচবিহার দক্ষিণে পদ্মের বিজয়রথ, তৃণমূলকে হারিয়ে বিধায়ক রথীন্দ্র বসু |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = कूचबिहार दक्षिण में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक|'''फॉरवर्ड ब्लॉक''']] (9 बार) | label2 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (8 बार) | label3 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (2 बार) | label4 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|'''तृणमूल कांग्रेस''']] (1 बार) | value1 = 45.00 | value2 = 40.00 | value3 = 10.00 | value4 = 5.00 | color1 = {{party color|All India Forward Bloc}} | color2 = {{party color|Indian National Congress}} | color3 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} | color4 = {{party color|All India Trinamool Congress}} }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 4-कूचबिहार दक्षिण विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=http://eci.nic.in/delim/Final_Publications/WestBengal/FINAL%20ORDER%20NOTIFICATION_English.pdf |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918130255/http://ceowestbengal.nic.in/news_pdf/gazette123.pdf |archive-date=18 सितंबर 2010 |url-status=live}}</ref> * कूचबिहार नगरपालिका * चांदामारी, चिल्किरहाट, फलमारी, गुरियाहाटी-I, गुरियाहाटी-II, मोअमारी और पानीशाला ग्राम पंचायतें (कूचबिहार-I सामुदायिक विकास खंड) == विधानसभा सदस्य == === कूचबिहार दक्षिण (1951–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! निर्वाचन क्षेत्र ! विधायक ! colspan="2"| पार्टी |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952|1951]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | rowspan="4"| कूचबिहार | मजीरुद्दीन अहमद<ref name="eci1951">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3177-west-bengal-1951/ |title=Statistical Report on General Election, 1951 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="4"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | जतींद्र नाथ सिंघा सरकार<ref name="eci1951" /> |- | rowspan="2"| [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]]{{efn|द्विसदस्यीय सीट}} | मजीरुद्दीन अहमद<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3178-west-bengal-1957/ |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | सतीश चंद्र रॉय सिंघा<ref name="eci1957" /> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | rowspan="5"| कूचबिहार दक्षिण | सुनील बसुनिया<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3179-west-bengal-1962/ |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | rowspan="4"| संतोष कुमार रॉय<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3180-west-bengad-1967/ |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | rowspan="4"| [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]]<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3181-west-bengal-1969/ |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]]<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1971/ |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]]<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3182-west-bengal-1972/ |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="7"| कूचबिहार पश्चिम | rowspan="3"| बिमल कांति बसु<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3183-west-bengal-1977/ |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="7" bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | rowspan="7"| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3184-west-bengal-1982/ |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]]<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3185-west-bengal-1987/ |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]] | rowspan="2"| सौमिन्द्र चंद्र दास<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3186-west-bengal-1991/ |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]]<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3187-west-bengal-1996/ |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]] | rowspan="2"| अक्षय ठाकुर<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3188-west-bengal-2001/ |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]]<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3189-west-bengal-2006/ |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | rowspan="4"| कूचबिहार दक्षिण | अक्षय ठाकुर<ref name="eci2011">{{cite web |url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25004.htm |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516050812/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS25004.htm |archive-date=16 मई 2011 |url-status=dead}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Forward Bloc}}' | | [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]] | [[मिहिर गोस्वामी]]<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/3192-west-bengal-2016/ |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016}}</ref> | bgcolor='{{party color|All India Trinamool Congress}}' | | [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | [[निखिल रंजन दे]]<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2021/ConstituencywiseS25004.htm |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 4-Cooch Behar Dakshin |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | rowspan="2"| [[भारतीय जनता पार्टी]] |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[रथीन्द्र बोस]]<ref name="eci2026" /> |} {{notelist}} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1951–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|52.81}} {{bar percent|[[#2021|2021 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|46.83}} {{bar percent|[[#2016|2016 (तृणमूल कांग्रेस)]]|{{party color|All India Trinamool Congress}}|46.24}} {{bar percent|[[#2011|2011 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|47.04}} {{bar percent|[[#2006|2006 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|48.90}} {{bar percent|[[#2001|2001 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|49.60}} {{bar percent|[[#1996|1996 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|49.80}} {{bar percent|[[#1991|1991 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|51.20}} {{bar percent|[[#1987|1987 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|53.40}} {{bar percent|[[#1982|1982 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|54.10}} {{bar percent|[[#1977|1977 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|56.30}} {{bar percent|[[#1972|1972 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.80}} {{bar percent|[[#1971|1971 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.20}} {{bar percent|[[#1969|1969 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|50.90}} {{bar percent|[[#1967|1967 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|49.10}} {{bar percent|[[#1962|1962 (फॉरवर्ड ब्लॉक)]]|{{party color|All India Forward Bloc}}|51.20}} {{bar percent|[[#1957|1957 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|48.34}} {{bar percent|[[#1951|1951 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|53.42}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[रथीन्द्र बोस]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अभिजीत दे भौमिक को 23,284 मतों के अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/cooch-behar-dakshin-4/ |title=কোচবিহার দক্ষিণ বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই সময়|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-cooch-behar-dakshin-seat-result/ |title=কোচবিহার দক্ষিণে জয় ধরে রাখল বিজেপি, তৃণমূলকে হারালেন রথীন্দ্র |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[रथीन्द्र बोस]] |votes = {{formatnum:108482}} |percentage = 52.81 |change = {{increase}}5.98 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अभिजीत दे भौमिक |votes = {{formatnum:85198}} |percentage = 41.48 |change = {{decrease}}2.83 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = नजमुल आलम सरकार |votes = {{formatnum:3137}} |percentage = 1.53 |change = {{decrease}}3.71 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = खोकन मिया |votes = {{formatnum:2971}} |percentage = 1.45 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1770}} |percentage = 0.86 |change = {{increase}}0.11 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:23284}} |percentage = 11.33 |change = {{increase}}8.81 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:205413}} |percentage = 95.79 |change = {{increase}}12.18 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |swing = +4.40 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में, [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के निखिल रंजन दे ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अभिजीत दे भौमिक को 4,931 मतों से हराकर पहली बार इस सीट पर भाजपा को जीत दिलाई।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/bjp-candidate-nikhil-ranjan-dey-won-cooch-behar-dakshin-assembly-seat-dgtl/cid/1279455 |title=কোচবিহার দক্ষিণে হাড্ডাহাড্ডি লড়াইয়ে তৃণমূলকে হারিয়ে জয়ী বিজেপির নিখিল রঞ্জন দে |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-cooch-behar-dakshin-assembly-constituency/ |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/cooch-behar-dakshin-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797084-2021-05-01 |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/coochbehar-dakshin-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-4-cooch-behar-dakshin-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455601 |title=কোচবিহার দক্ষিণ বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: বিজেপির নিখিল রঞ্জন দে জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[निखिल रंजन दे]] |votes = {{formatnum:91560}} |percentage = 46.83 |change = {{increase}}36.69 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अभिजीत दे भौमिक |votes = {{formatnum:86629}} |percentage = 44.31 |change = {{decrease}}1.93 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अक्षय ठाकुर |votes = {{formatnum:10246}} |percentage = 5.24 |change = {{decrease}}30.84 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = रति रंजन पाल |votes = {{formatnum:1485}} |percentage = 0.76 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:1464}} |percentage = 0.75 |change = {{decrease}}0.64 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4931}} |percentage = 2.52 |change = {{decrease}}7.63 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:195505}} |percentage = 83.61 |change = {{decrease}}0.44 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |swing = +19.31 }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के मिहिर गोस्वामी ने फॉरवर्ड ब्लॉक के देबाशीष बणिक को 18,195 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/coochbehar-dakshin |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/cooch-behar-dakshin-mla-results-2016 |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = [[मिहिर गोस्वामी]] |votes = {{formatnum:82849}} |percentage = 46.24 |change = {{increase}}1.07 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = देबाशीष बणिक |votes = {{formatnum:64654}} |percentage = 36.08 |change = {{decrease}}10.96 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[निखिल रंजन दे]] |votes = {{formatnum:18176}} |percentage = 10.14 |change = {{increase}}5.95 }} {{Election box candidate with party link |party = बहुजन समाज पार्टी |candidate = माया मजूमदार |votes = {{formatnum:5197}} |percentage = 2.90 |change = }} {{Election box candidate |party = अमरा बांगाली |party_color = #CC0000 |candidate = अमिता दास |votes = {{formatnum:2703}} |percentage = 1.51 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2489}} |percentage = 1.39 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = सोशलिस्ट यूनिटी सेंटर ऑफ इंडिया (कम्युनिस्ट) |candidate = नजमा खोंडकर |votes = {{formatnum:1678}} |percentage = 0.94 |change = }} {{Election box candidate |party = कामतापुर पीपुल्स पार्टी (यूनाइटेड) |party_color = #FF7722 |candidate = अकीक हुसैन चौधरी |votes = {{formatnum:1427}} |percentage = 0.80 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:18195}} |percentage = 10.15 |change = {{increase}}8.28 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:179173}} |percentage = 84.05 |change = {{increase}}0.13 }} {{Election box gain with party link |winner = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |loser = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = +6.02 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के अक्षय ठाकुर ने [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल कांग्रेस]] के अब्दुल जलील अहमद को 2,863 मतों से हराया।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: কোচবিহার দক্ষিণে ফরওয়ার্ড ব্লকের জয় |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/cooch-behar-dakshin-mla-results |title=Cooch Behar Dakshin Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अक्षय ठाकुर |votes = {{formatnum:72028}} |percentage = 47.04 |change = {{decrease}}1.86 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:69165}} |percentage = 45.17 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = गायत्री कर |votes = {{formatnum:6419}} |percentage = 4.19 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सनत सेन |votes = {{formatnum:2207}} |percentage = 1.44 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = श्यामल चंद्र बर्मन |votes = {{formatnum:1277}} |percentage = 0.83 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2863}} |percentage = 1.87 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:153115}} |percentage = 83.92 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के अक्षय ठाकुर ने कांग्रेस प्रत्याशी को पराजित कर सीट बरकरार रखी।<ref name="eci2006" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci2006" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अक्षय ठाकुर |votes = {{formatnum:68240}} |percentage = 48.90 |change = {{decrease}}0.70 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:58320}} |percentage = 41.80 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = देबाशीष धर |votes = {{formatnum:6840}} |percentage = 4.90 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:9920}} |percentage = 7.10 |change = {{decrease}}0.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:139550}} |percentage = 82.40 |change = {{increase}}1.60 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के अक्षय ठाकुर ने तृणमूल कांग्रेस को हराया।<ref name="eci2001" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci2001" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = अक्षय ठाकुर |votes = {{formatnum:63490}} |percentage = 49.60 |change = {{decrease}}0.20 }} {{Election box candidate with party link |party = सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:53370}} |percentage = 41.70 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = देबाशीष धर |votes = {{formatnum:7280}} |percentage = 5.69 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10120}} |percentage = 7.90 |change = {{increase}}1.30 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:128000}} |percentage = 80.80 |change = {{decrease}}3.40 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के सौमिन्द्र चंद्र दास ने कांग्रेस प्रत्याशी को हराया।<ref name="eci1996" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci1996" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सौमिन्द्र चंद्र दास |votes = {{formatnum:61250}} |percentage = 49.80 |change = {{decrease}}1.40 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:53130}} |percentage = 43.20 |change = {{increase}}0.40 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:8120}} |percentage = 6.60 |change = {{decrease}}1.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:122990}} |percentage = 84.20 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -0.90 }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के सौमिन्द्र चंद्र दास ने कांग्रेस प्रत्याशी को पराजित किया।<ref name="eci1991" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci1991" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सौमिन्द्र चंद्र दास |votes = {{formatnum:53240}} |percentage = 51.20 |change = {{decrease}}2.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अब्दुल जलील अहमद |votes = {{formatnum:44510}} |percentage = 42.80 |change = {{increase}}0.60 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:8730}} |percentage = 8.40 |change = {{decrease}}2.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:103980}} |percentage = 84.20 |change = {{increase}}2.80 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = -1.40 }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के बिमल कांति बसु ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1987" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:47520}} |percentage = 53.40 |change = {{decrease}}0.70 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:37570}} |percentage = 42.20 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:9950}} |percentage = 11.20 |change = {{decrease}}1.60 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:88980}} |percentage = 81.40 |change = {{increase}}2.60 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के बिमल कांति बसु ने कांग्रेस से जीत हासिल की।<ref name="eci1982" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci1982" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:42740}} |percentage = 54.10 |change = {{decrease}}2.20 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:32620}} |percentage = 41.30 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10120}} |percentage = 12.80 |change = {{decrease}}6.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:78990}} |percentage = 78.80 |change = {{increase}}18.60 }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के बिमल कांति बसु ने कांग्रेस से सीट छीनी।<ref name="eci1977" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: कूचबिहार पश्चिम<ref name="eci1977" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:29840}} |percentage = 56.30 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:19450}} |percentage = 36.70 |change = {{decrease}}17.10 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:10390}} |percentage = 19.60 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:53000}} |percentage = 60.20 |change = {{decrease}}12.40 }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1972" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:27430}} |percentage = 53.80 |change = {{increase}}5.60 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:22390}} |percentage = 43.90 |change = {{decrease}}1.20 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5040}} |percentage = 9.90 |change = {{increase}}6.80 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:50980}} |percentage = 72.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = +3.40 }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय ने फॉरवर्ड ब्लॉक को हराकर सीट जीती।<ref name="eci1971" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci1971" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:23910}} |percentage = 48.20 |change = {{decrease}}2.70 }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:22370}} |percentage = 45.10 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1540}} |percentage = 3.10 |change = {{decrease}}3.70 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:49600}} |percentage = 72.60 |change = {{same}}0.00 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय ने अपनी सीट बरकरार रखी।<ref name="eci1969" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci1969" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:25750}} |percentage = 50.90 |change = {{increase}}1.80 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = बिमल कांति बसु |votes = {{formatnum:22310}} |percentage = 44.10 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3440}} |percentage = 6.80 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:50590}} |percentage = 72.60 |change = {{increase}}1.20 }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के संतोष कुमार रॉय ने फॉरवर्ड ब्लॉक से सीट छीनी।<ref name="eci1967" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci1967" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:23680}} |percentage = 49.10 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील बसुनिया |votes = {{formatnum:22140}} |percentage = 45.90 |change = {{decrease}}5.30 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1540}} |percentage = 3.20 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:48230}} |percentage = 71.40 |change = {{increase}}3.20 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]] के सुनील बसुनिया ने कांग्रेस को पराजित किया।<ref name="eci1962" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: कूचबिहार दक्षिण<ref name="eci1962" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील बसुनिया |votes = {{formatnum:21980}} |percentage = 51.20 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = संतोष कुमार रॉय |votes = {{formatnum:19820}} |percentage = 46.17 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2160}} |percentage = 5.03 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:42930}} |percentage = 68.20 |change = {{increase}}9.60 }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में यह द्विसदस्यीय सीट थी और दोनों सीटों पर [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] प्रत्याशियों ने विजय हासिल की।<ref name="eci1957" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: कूचबिहार (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1957" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मजीरुद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:19240}} |percentage = 24.85 |change = }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = सतीश चंद्र रॉय सिंघा |votes = {{formatnum:18180}} |percentage = 23.49 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुनील दासगुप्ता |votes = {{formatnum:14820}} |percentage = 19.14 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक |candidate = सुशील चंद्र रॉय |votes = {{formatnum:13960}} |percentage = 18.03 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4420}} |percentage = 5.71 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:77420}} |percentage = 58.60 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1951 === स्वतंत्र भारत के प्रथम आम चुनाव में यह द्विसदस्यीय क्षेत्र था और [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] ने दोनों सीटें जीतीं।<ref name="eci1951" /> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952]]: कूचबिहार (द्विसदस्यीय)<ref name="eci1951" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = मजीरुद्दीन अहमद |votes = {{formatnum:17840}} |percentage = 27.77 |change = ''नया'' }} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = जतींद्र नाथ सिंघा सरकार |votes = {{formatnum:16480}} |percentage = 25.65 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = अमूल्य कुमार सेन |votes = {{formatnum:12120}} |percentage = 18.86 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = फॉरवर्ड ब्लॉक (मार्क्सवादी गुट) |party_color = #CC0000 |candidate = देबेंद्र नाथ बर्मन |votes = {{formatnum:11450}} |percentage = 17.82 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4360}} |percentage = 6.79 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:64250}} |percentage = 54.20 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/ भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कूचबिहार ज़िला]] 3ysko1ttyflpiflesztvdbccoekvwhf कालिम्पोंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1619925 6635814 6626410 2026-10-31T07:57:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635814 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian constituency | name = कालिम्पोंग | type = SLA | constituency_no = 22 | map_image = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=300|frame-align=center|type=shape|from=Vidhan Sabha constituencies/West Bengal/Kalimpong.map}} | map_alt = | map_caption = कालिम्पोंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र को दर्शाने वाला इंटरैक्टिव मानचित्र | state = [[पश्चिम बंगाल]] | division = [[जलपाईगुड़ी विभाग|जलपाईगुड़ी]] | district = [[कालिम्पोंग ज़िला|कालिम्पोंग]] | loksabha_cons = [[दार्जिलिंग लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|दार्जिलिंग]] | established = 1951 | abolished = | electors = 2,12,380<ref name="eci2026">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results May-2026 - Constituency 22-Kalimpong (West Bengal) |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=5 मई 2026}}</ref> | reservation = कोई नहीं | current_office = [[18वीं पश्चिम बंगाल विधानसभा]] | incumbent_image = | mla = [[भरत कुमार छेत्री]] | party = {{Party index link|भारतीय जनता पार्टी}} | alliance = {{Party index link|National Democratic Alliance}} | latest_election_year = [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] }} '''कालिम्पोंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र''' (अंग्रेज़ी: '''Kalimpong Assembly constituency''') [[भारत]] के [[पश्चिम बंगाल]] राज्य के [[कालिम्पोंग ज़िला|कालिम्पोंग ज़िले]] में स्थित पश्चिम बंगाल विधानसभा का क्रमांक 22 निर्वाचन क्षेत्र है। यह सीट अनारक्षित (सामान्य) है। संसदीय परिसीमन के अनुसार, यह क्षेत्र [[दार्जिलिंग लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|दार्जिलिंग]] लोकसभा क्षेत्र के अंतर्गत आता है। वर्ष [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026 के विधानसभा चुनाव]] में [[भारतीय जनता पार्टी]] के [[भरत कुमार छेत्री]] ने यहाँ से 21,464 मतों के अंतर से जीत दर्ज कर पहली बार भाजपा का परचम लहराया।<ref name="toi2026">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/kalimpong |title=Kalimpong Assembly Election Results 2026: BJP's Bharat Kumar Chetri wins by 21,464 votes |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=4 मई 2026}}</ref><ref name="abp2026">{{cite news |url=https://bengali.abplive.com/elections/assembly-election-results-2026-kalimpong-wb-seat-updates |title=কালিম্পং বিধানসভা নির্বাচন ফলাফল ২০২৬: বিজেপি প্রার্থী ভরত কুমার ছেত্রীর জয় |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="anandabazar2026">{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/west-bengal-assembly-election-2026-results-kalimpong-constituency/ |title=পাহাড়ে ফুটল পদ্ম, কালিম্পঙে বিজিপিএমের রুদেন সাদা লেপচাকে হারালেন ভরত কুমার ছেত্রী |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=4 मई 2026}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = कालिम्पोंग में दलों का ऐतिहासिक प्रदर्शन (जीत का प्रतिशत) | label1 = [[अखिल भारतीय गोरखा लीग|'''गोरखा लीग''']] (5 बार) | label2 = [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|'''जीएनएलएफ''']] (4 बार) | label3 = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|'''कांग्रेस''']] (2 बार) | label4 = [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|'''भाकपा''']] (2 बार) | label5 = [[गोरखा जनमुक्ति मोर्चा|'''गोजमुमो''']] (2 बार) | label6 = [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|'''निर्दलीय''']] (2 बार) | label7 = [[भारतीय जनता पार्टी|'''भाजपा''']] (1 बार) | value1 = 27.78 | value2 = 22.22 | value3 = 11.11 | value4 = 11.11 | value5 = 11.11 | value6 = 11.11 | value7 = 5.56 | color1 = #008000 | color2 = #FFBF00 | color3 = {{party color|Indian National Congress}} | color4 = {{party color|Communist Party of India}} | color5 = #FFFF00 | color6 = #DCDCDC | color7 = {{party color|Bharatiya Janata Party}} }} == क्षेत्र का विस्तार == पश्चिम बंगाल में निर्वाचन क्षेत्रों के परिसीमन के संबंध में [[परिसीमन आयोग (भारत)|परिसीमन आयोग]] के 2006 के आदेश (जो 2008 में अधिसूचित हुआ तथा 2011 के विधानसभा चुनाव से प्रभावी हुआ) के अनुसार, 22-कालिम्पोंग विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र में निम्नलिखित प्रशासनिक क्षेत्र शामिल हैं:<ref name="delimitation">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Delimitation Commission Order No. 18 |work=Table A – Assembly Constituencies and Their Extent |publisher=Government of West Bengal |access-date=27 मई 2009}}</ref> * कालिम्पोंग नगरपालिका * कालिम्पोंग-I सामुदायिक विकास खंड * कालिम्पोंग-II सामुदायिक विकास खंड * गोरुबथान सामुदायिक विकास खंड == विधानसभा सदस्य == === कालिम्पोंग (1951–वर्तमान) === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! वर्ष ! विधायक ! आरक्षित ! colspan="2"| पार्टी |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952|1951]] | ललित बहादुर खड़गा<ref name="eci1951">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1951 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="18"| कोई नहीं | bgcolor='{{party color|Communist Party of India}}' | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957|1957]] | नर बहादुर गुरुंग<ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1957 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#DCDCDC' | | [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962|1962]] | लक्ष्मी रंजन जोसी<ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1962 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='#008000' | | [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967|1967]] | के. बी. गुरुंग<ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1967 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969|1969]] | पी. एल. सुब्बा<ref name="eci1969">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1969 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='#008000' | | rowspan="2"| [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971|1971]] | मदन कुमार सुब्बा<ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1971 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972|1972]] | गजेंद्र गुरुंग<ref name="eci1972">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1972 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Indian National Congress}}' | | [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977|1977]] | rowspan="2"| रेनू लीना सुब्बा<ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1977 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='#008000' | | rowspan="2"| [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982|1982]]<ref name="eci1982">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1982 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987|1987]] | मोहन सिंह राय<ref name="eci1987">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1987 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | bgcolor='{{party color|Communist Party of India}}' | | [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991|1991]] | नीमा त्सेरिंग मोक्तान<ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1991 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> | rowspan="4" bgcolor='#FFBF00' | | rowspan="4"| [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996|1996]] | rowspan="3"| गौलन लेप्चा<ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 1996 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001|2001]]<ref name="eci2001">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2001 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006|2006]]<ref name="eci2006">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2006 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2014}}</ref> |- | [[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011|2011]] | [[हरका बहादुर छेत्री]]<ref name="eci2011">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Kalimpong Assembly Elections May 2011 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=17 मई 2011}}</ref> | rowspan="2" bgcolor='#FFFF00' | | rowspan="2"| [[गोरखा जनमुक्ति मोर्चा]] |- | [[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016|2016]] | सरिता राय<ref name="eci2016">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=Statistical Report on General Election, 2016 to the Legislative Assembly of West Bengal |publisher=Election Commission of India |access-date=15 जून 2016}}</ref> |- | [[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव|2021]] | रूदेन सादा लेप्चा<ref name="eci2021">{{cite web |url=https://eci.gov.in/statistical-reports |title=West Bengal General Legislative Election 2021 - Constituency-wise Trends & Results: 22-Kalimpong |publisher=भारत निर्वाचन आयोग |access-date=3 मई 2021}}</ref> | bgcolor='#DCDCDC' | | [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] (गोजमुमो-बिनय गुट) |- | [[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव|2026]] | [[भरत कुमार छेत्री]]<ref name="eci2026" /> | bgcolor='{{party color|Bharatiya Janata Party}}' | | [[भारतीय जनता पार्टी]] |} == चुनाव परिणाम == {{bar box |float=right |title=विजेता उम्मीदवारों का मत प्रतिशत (1951–2026) |titlebar=#ddd |width=340px |barwidth=250px |bars= {{bar percent|[[#2026|2026 (भाजपा)]]|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|49.62}} {{bar percent|[[#2021|2021 (निर्दलीय)]]|#DCDCDC|37.59}} {{bar percent|[[#2016|2016 (गोजमुमो)]]|#FFFF00|49.06}} {{bar percent|[[#2011|2011 (गोजमुमो)]]|#FFFF00|87.36}} {{bar percent|[[#2006|2006 (जीएनएलएफ)]]|#FFBF00|56.12}} {{bar percent|[[#2001|2001 (जीएनएलएफ)]]|#FFBF00|63.20}} {{bar percent|[[#1996|1996 (जीएनएलएफ)]]|#FFBF00|72.01}} {{bar percent|[[#1991|1991 (जीएनएलएफ)]]|#FFBF00|59.38}} {{bar percent|[[#1987|1987 (भाकपा)]]|{{party color|Communist Party of India}}|48.60}} {{bar percent|[[#1982|1982 (गोरखा लीग)]]|#008000|51.40}} {{bar percent|[[#1977|1977 (गोरखा लीग)]]|#008000|47.80}} {{bar percent|[[#1972|1972 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|46.20}} {{bar percent|[[#1971|1971 (गोरखा लीग)]]|#008000|44.10}} {{bar percent|[[#1969|1969 (गोरखा लीग)]]|#008000|48.20}} {{bar percent|[[#1967|1967 (कांग्रेस)]]|{{party color|Indian National Congress}}|45.60}} {{bar percent|[[#1962|1962 (गोरखा लीग)]]|#008000|49.80}} {{bar percent|[[#1957|1957 (निर्दलीय)]]|#DCDCDC|43.20}} {{bar percent|[[#1951|1951 (भाकपा)]]|{{party color|Communist Party of India}}|41.50}}}} === 2026 === 2026 के चुनावों में [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के [[भरत कुमार छेत्री]] ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी भारतीय गोरखा प्रजातांत्रिक मोर्चा (बीजीपीएम) के तत्कालीन विधायक रूदेन सादा लेप्चा को 21,464 मतों के अंतर से पराजित किया।<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref name="anandabazar2026" /> {{Election box begin | title=[[2026 बंगाल विधानसभा चुनाव]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2026" /><ref name="toi2026" /><ref>{{cite news |url=https://eisamay.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-details/kalimpong-22/ |title=কালিম্পং বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২৬: বিজেপির জয় |work=[[এই समय|Ei Samay]] |date=4 मई 2026}} {{Dead link|date=अक्तूबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.sangbadpratidin.in/bengal/west-bengal-assembly-election-2026-kalimpong-seat-result/ |title=পাহাড়ে বিজেপির ঐতিহাসিক জয়, কালিম্পঙে বিধায়ক ভরত কুমার ছেত্রী |work=[[সংবাদ প্রতিদিন|Sangbad Pratidin]] |date=4 मई 2026}}</ref>}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = [[भरत कुमार छेत्री]] |votes = {{formatnum:84290}} |percentage = 49.62 |change = {{increase}}14.53 }} {{Election box candidate |party = भारतीय गोरखा प्रजातांत्रिक मोर्चा |party_color = #006400 |candidate = रूदेन सादा लेप्चा |votes = {{formatnum:62826}} |percentage = 37.00 |change = {{decrease}}0.59 }} {{Election box candidate |party = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा (बिमल गुट) |party_color = #FFFF00 |candidate = बिमल गुरुंग |votes = {{formatnum:13560}} |percentage = 7.99 |change = {{decrease}}12.58 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = दिलीप प्रधान |votes = {{formatnum:3540}} |percentage = 2.08 |change = — }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:2430}} |percentage = 1.43 |change = {{decrease}}0.81 }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = उज्ज्वल राय |votes = {{formatnum:1810}} |percentage = 1.07 |change = {{increase}}0.06 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सुबास प्रधान |votes = {{formatnum:1410}} |percentage = 0.81 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:21464}} |percentage = 12.62 |change = {{increase}}10.12 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:169866}} |percentage = 79.98 |change = {{increase}}7.41 }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय जनता पार्टी |loser = निर्दलीय |swing = +7.56 }} {{Election box end}} === 2021 === 2021 के चुनावों में गोजमुमो (बिनय गुट) समर्थित [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] प्रत्याशी रूदेन सादा लेप्चा ने अपने निकटतम प्रतिद्वंद्वी [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] के सुभा प्रधान को 3,870 मतों से पराजित किया।<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/north-bengal/gjm-binoy-tamang-faction-candidate-ruden-sada-lepcha-won-kalimpong-assembly-seat-dgtl/cid/1279579 |title=কালিম্পঙে জয়ী মোর্চার বিনয়পন্থী প্রার্থী রুদেন সাদা লেপচা |work=[[आनंदबाजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/election/westbengal-kalimpong-assembly-constituency/ |title=Kalimpong Assembly Constituency Election Results 2021 |work=[[द हिन्दू|The Hindu]] |date=3 मई 2021}}</ref> {{Election box begin | title=[[2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2021" /><ref>{{cite news |url=https://www.indiatoday.in/elections/story/kalimpong-west-bengal-assembly-election-result-2021-live-updates-1797125-2021-05-01 |title=Kalimpong Assembly Election Results 2021 |work=[[इंडिया टुडे|India Today]] |date=2 मई 2021}}</ref><ref>{{cite news |url=https://news.abplive.com/elections/kalimpong-wb-election-2021-results-live-updates-constituency-number-22-kalimpong-west-bengal-election-2021-vote-counting-results-leading-trailing-2-may-2021-1455737 |title=কালিম্পং বিধানসভা কেন্দ্র ফলাফল ২০২১: নির্দল প্রার্থী রুদেন সাদা লেপচা জয়ী |work=[[एबीपी आनंद|ABP Ananda]] |date=2 मई 2021}}</ref>}} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = रूदेन सादा लेप्चा |votes = {{formatnum:58206}} |percentage = 37.59 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = सुभा प्रधान |votes = {{formatnum:54336}} |percentage = 35.09 |change = }} {{Election box candidate |party = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा (बिमल गुट) |party_color = #FFFF00 |candidate = राम बी. भुजेल |votes = {{formatnum:31856}} |percentage = 20.57 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:3468}} |percentage = 2.24 |change = {{decrease}}0.19 }} {{Election box candidate with party link |party = नेशनल पीपुल्स पार्टी (भारत) |candidate = पेंजो गोम्पू भूटिया |votes = {{formatnum:1805}} |percentage = 1.17 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = दिलीप प्रधान |votes = {{formatnum:1715}} |percentage = 1.11 |change = }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग (भारती गुट) |party_color = #008000 |candidate = उज्ज्वल राय |votes = {{formatnum:1562}} |percentage = 1.01 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3870}} |percentage = 2.50 |change = {{decrease}}5.79 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:154863}} |percentage = 72.57 |change = {{increase}}1.35 }} {{Election box gain with party link |winner = निर्दलीय |loser = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा |swing = }} {{Election box end}} === 2016 === 2016 के चुनावों में [[गोरखा जनमुक्ति मोर्चा|गोजमुमो]] की सरिता राय ने जन आंदोलन पार्टी (JAP) के डॉ. हरका बहादुर छेत्री को 11,431 मतों से हराया।<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/assembly-elections/west-bengal/constituency-show/kalimpong |title=Kalimpong Assembly Election 2016 Result |work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]] |date=19 मई 2016}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 2016]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2016" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/kalimpong-mla-results-2016 |title=Kalimpong Assembly Election Results 2016 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=19 मई 2016}}</ref>}} {{Election box candidate |party = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा |party_color = #FFFF00 |candidate = सरिता राय |votes = {{formatnum:67693}} |percentage = 49.06 |change = {{decrease}}38.30 }} {{Election box candidate |party = जन आंदोलन पार्टी |party_color = #00BFFF |candidate = [[हरका बहादुर छेत्री]] |votes = {{formatnum:56262}} |percentage = 40.77 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = किशोर प्रधान |votes = {{formatnum:5714}} |percentage = 4.14 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = नोटा (भारत) |candidate = नोटा |votes = {{formatnum:3364}} |percentage = 2.43 |change = }} {{Election box candidate |party = गोरखा राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = अमर लोकसोम |votes = {{formatnum:3201}} |percentage = 2.32 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = भृगु नाथ गुप्ता |votes = {{formatnum:1751}} |percentage = 1.28 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:11431}} |percentage = 8.29 |change = {{decrease}}74.34 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:137985}} |percentage = 71.22 |change = {{decrease}}10.16 }} {{Election box hold with party link |winner = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा |swing = -38.30 }} {{Election box end}} === 2011 === 2011 के चुनावों में [[गोरखा जनमुक्ति मोर्चा|गोजमुमो]] के डॉ. हरका बहादुर छेत्री ने [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|जीएनएलएफ]] के प्रकाश दहाल को 1,01,675 मतों के रिकॉर्ड अंतर से हराया।<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.anandabazar.com/archive/2011/may/14/state_results.html |title=পশ্চিমবঙ্গ বিধানসভা ভোট ফলাফল ২০১১: কালিম্পঙে মোর্চার বিপুল জয় |work=[[आनंदবাजार पत्रिका|Anandabazar Patrika]] |date=14 मई 2011}}</ref> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2011]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2011" /><ref>{{cite news |url=https://www.ndtv.com/elections/west-bengal/kalimpong-mla-results |title=Kalimpong Assembly Election Results 2011 |work=[[एनडीटीवी|NDTV]] |date=13 मई 2011}}</ref>}} {{Election box candidate |party = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा |party_color = #FFFF00 |candidate = [[हरका बहादुर छेत्री]] |votes = {{formatnum:109102}} |percentage = 87.36 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |party_color = #FFBF00 |candidate = प्रकाश दहाल |votes = {{formatnum:7427}} |percentage = 5.95 |change = {{decrease}}50.17 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = शांति छेत्री |votes = {{formatnum:6504}} |percentage = 5.21 |change = }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = आनंद प्रसाद पाठक |votes = {{formatnum:1852}} |percentage = 1.48 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:101675}} |percentage = 81.41 |change = {{increase}}54.67 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:124885}} |percentage = 81.38 |change = {{increase}}27.18 }} {{Election box gain with party link |winner = गोरखा जनमुक्ति मोर्चा |loser = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |swing = }} {{Election box end}} === 2006 === 2006 के चुनावों में [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|जीएनएलएफ]] के गौलन लेप्चा ने निर्दलीय प्रत्याशी नोरदेन त्शेरिंग भूटिया को 27,486 मतों से हराया।<ref name="eci2006"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2006]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2006" />}} {{Election box candidate |party = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |party_color = #FFBF00 |candidate = गौलन लेप्चा |votes = {{formatnum:57647}} |percentage = 56.12 |change = {{decrease}}7.08 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = नोरदेन त्शेरिंग भूटिया |votes = {{formatnum:30161}} |percentage = 29.38 |change = }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = डॉ. हरका बहादुर छेत्री |votes = {{formatnum:11240}} |percentage = 10.95 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = पेमा त्शेरिंग लेप्चा |votes = {{formatnum:3672}} |percentage = 3.55 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:27486}} |percentage = 26.74 |change = {{decrease}}6.53 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:102720}} |percentage = 54.20 |change = {{increase}}1.40 }} {{Election box hold with party link |winner = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |swing = }} {{Election box end}} === 2001 === 2001 के चुनावों में [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|जीएनएलएफ]] के गौलन लेप्चा ने निर्दलीय प्रत्याशी को 29,985 मतों से हराया।<ref name="eci2001"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 2001]]: कालिम्पोंग<ref name="eci2001" />}} {{Election box candidate |party = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |party_color = #FFBF00 |candidate = गौलन लेप्चा |votes = {{formatnum:56964}} |percentage = 63.20 |change = {{decrease}}8.81 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = सी. के. श्रेष्ठ |votes = {{formatnum:26979}} |percentage = 29.93 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = मोहन सिंह राय |votes = {{formatnum:6380}} |percentage = 7.08 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:29985}} |percentage = 33.27 |change = {{decrease}}16.53 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:90323}} |percentage = 52.80 |change = {{decrease}}19.21 }} {{Election box hold with party link |winner = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |swing = }} {{Election box end}} === 1996 === 1996 के चुनावों में [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|जीएनएलएफ]] के गौलन लेप्चा ने जीत दर्ज की।<ref name="eci1996"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1996]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1996" />}} {{Election box candidate |party = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |party_color = #FFBF00 |candidate = गौलन लेप्चा |votes = {{formatnum:72265}} |percentage = 72.01 |change = {{increase}}12.63 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = मोहन सिंह राय |votes = {{formatnum:22380}} |percentage = 22.30 |change = {{increase}}2.14 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ताशी त्शेरिंग लेप्चा |votes = {{formatnum:5710}} |percentage = 5.69 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:49885}} |percentage = 49.71 |change = {{increase}}10.49 }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:100355}} |percentage = 72.01 |change = {{increase}}5.04 }} {{Election box hold with party link |winner = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |swing = }} {{Election box end}} === 1991 === 1991 के चुनावों में [[गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट|जीएनएलएफ]] के नीमा त्सेरिंग मोक्तान ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] के मोहन सिंह राय को 31,926 मतों से हराया।<ref name="eci1991"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1991]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1991" />}} {{Election box candidate |party = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |party_color = #FFBF00 |candidate = नीमा त्सेरिंग मोक्तान |votes = {{formatnum:48332}} |percentage = 59.38 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = मोहन सिंह राय |votes = {{formatnum:16406}} |percentage = 20.16 |change = {{decrease}}28.44 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय जनता पार्टी |candidate = सोनाम टी. लेप्चा |votes = {{formatnum:11240}} |percentage = 13.81 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = के. बी. गुरुंग |votes = {{formatnum:5420}} |percentage = 6.65 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:31926}} |percentage = 39.22 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:85956}} |percentage = 66.97 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = गोरखा नेशनल लिबरेशन फ्रंट |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1987 === 1987 के चुनावों में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] के मोहन सिंह राय ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के ताशी त्शेरिंग लेप्चा को हराया।<ref name="eci1987"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव, 1987]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1987" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = मोहन सिंह राय |votes = {{formatnum:29840}} |percentage = 48.60 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = ताशी त्शेरिंग लेप्चा |votes = {{formatnum:24120}} |percentage = 39.30 |change = }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = रेनू लीना सुब्बा |votes = {{formatnum:7410}} |percentage = 12.10 |change = {{decrease}}39.30 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:5720}} |percentage = 9.30 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:61370}} |percentage = 61.40 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |loser = अखिल भारतीय गोरखा लीग |swing = }} {{Election box end}} === 1982 === 1982 के चुनावों में [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] की रेनू लीना सुब्बा ने निर्दलीय प्रत्याशी बद्रीनारायण प्रधान को पराजित किया।<ref name="eci1982"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1982]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1982" />}} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = रेनू लीना सुब्बा |votes = {{formatnum:26420}} |percentage = 51.40 |change = {{increase}}3.60 }} {{Election box candidate |party = स्वतंत्र |candidate = बद्रीनारायण प्रधान |votes = {{formatnum:19840}} |percentage = 38.60 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = गजेंद्र गुरुंग |votes = {{formatnum:5140}} |percentage = 10.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:6580}} |percentage = 12.80 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:51400}} |percentage = 58.20 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय गोरखा लीग |swing = }} {{Election box end}} === 1977 === 1977 के चुनावों में [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] की रेनू लीना सुब्बा ने [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के गजेंद्र गुरुंग को हराया।<ref name="eci1977"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1977]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1977" />}} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = रेनू लीना सुब्बा |votes = {{formatnum:18640}} |percentage = 47.80 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = गजेंद्र गुरुंग |votes = {{formatnum:14120}} |percentage = 36.20 |change = {{decrease}}10.00 }} {{Election box candidate with party link |party = जनता पार्टी |candidate = के. बी. गुरुंग |votes = {{formatnum:6240}} |percentage = 16.00 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:4520}} |percentage = 11.60 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:39000}} |percentage = 48.60 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय गोरखा लीग |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1972 === 1972 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के गजेंद्र गुरुंग ने अखिल भारतीय गोरखा लीग से सीट छीनी।<ref name="eci1972"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1972]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1972" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = गजेंद्र गुरुंग |votes = {{formatnum:17840}} |percentage = 46.20 |change = }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = मदन कुमार सुब्बा |votes = {{formatnum:15620}} |percentage = 40.40 |change = {{decrease}}3.70 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = मोहन सिंह राय |votes = {{formatnum:5140}} |percentage = 13.40 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2220}} |percentage = 5.80 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:38600}} |percentage = 58.20 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = अखिल भारतीय गोरखा लीग |swing = }} {{Election box end}} === 1971 === 1971 के चुनावों में [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] के मदन कुमार सुब्बा ने जीत हासिल की।<ref name="eci1971"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1971]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1971" />}} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = मदन कुमार सुब्बा |votes = {{formatnum:16120}} |percentage = 44.10 |change = {{decrease}}4.10 }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = गजेंद्र गुरुंग |votes = {{formatnum:13840}} |percentage = 37.90 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = बी. के. घले |votes = {{formatnum:6580}} |percentage = 18.00 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2280}} |percentage = 6.20 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:36540}} |percentage = 55.40 |change = }} {{Election box hold with party link |winner = अखिल भारतीय गोरखा लीग |swing = }} {{Election box end}} === 1969 === 1969 के चुनावों में [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] के पी. एल. सुब्बा ने कांग्रेस से सीट वापस छीनी।<ref name="eci1969"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1969]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1969" />}} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = पी. एल. सुब्बा |votes = {{formatnum:17840}} |percentage = 48.20 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = के. बी. गुरुंग |votes = {{formatnum:15210}} |percentage = 41.10 |change = {{decrease}}4.50 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2630}} |percentage = 7.10 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:37010}} |percentage = 61.20 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय गोरखा लीग |loser = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |swing = }} {{Election box end}} === 1967 === 1967 के चुनावों में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेस]] के के. बी. गुरुंग ने अखिल भारतीय गोरखा लीग से सीट छीनी।<ref name="eci1967"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1967]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1967" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = के. बी. गुरुंग |votes = {{formatnum:16840}} |percentage = 45.60 |change = }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = लक्ष्मी रंजन जोसी |votes = {{formatnum:14560}} |percentage = 39.40 |change = {{decrease}}10.40 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2280}} |percentage = 6.20 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:36950}} |percentage = 60.40 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |loser = अखिल भारतीय गोरखा लीग |swing = }} {{Election box end}} === 1962 === 1962 के चुनावों में [[अखिल भारतीय गोरखा लीग]] के लक्ष्मी रंजन जोसी ने जीत हासिल की।<ref name="eci1962"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1962]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1962" />}} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = लक्ष्मी रंजन जोसी |votes = {{formatnum:17450}} |percentage = 49.80 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = नर बहादुर गुरुंग |votes = {{formatnum:14120}} |percentage = 40.30 |change = }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:3330}} |percentage = 9.50 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:35040}} |percentage = 57.60 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = अखिल भारतीय गोरखा लीग |loser = निर्दलीय |swing = }} {{Election box end}} === 1957 === 1957 के चुनावों में [[निर्दलीय राजनीतिज्ञ|निर्दलीय]] प्रत्याशी नर बहादुर गुरुंग ने जीत हासिल की।<ref name="eci1957"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1957]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1957" />}} {{Election box candidate |party = निर्दलीय |candidate = नर बहादुर गुरुंग |votes = {{formatnum:13420}} |percentage = 43.20 |change = }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = ललित बहादुर खड़गा |votes = {{formatnum:11640}} |percentage = 37.50 |change = {{decrease}}4.00 }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:1780}} |percentage = 5.70 |change = }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:31060}} |percentage = 49.80 |change = }} {{Election box gain with party link |winner = निर्दलीय |loser = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |swing = }} {{Election box end}} === 1951 === स्वतंत्र भारत के प्रथम आम चुनाव में [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी|भाकपा]] के ललित बहादुर खड़गा ने ऐतिहासिक जीत दर्ज की।<ref name="eci1951"/> {{Election box begin | title=[[पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव, 1952]]: कालिम्पोंग<ref name="eci1951" />}} {{Election box winning candidate with party link |party = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी |candidate = ललित बहादुर खड़गा |votes = {{formatnum:11840}} |percentage = 41.50 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate |party = अखिल भारतीय गोरखा लीग |party_color = #008000 |candidate = के. पी. तमांग |votes = {{formatnum:9450}} |percentage = 33.12 |change = ''नया'' }} {{Election box candidate with party link |party = भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस |candidate = पी. आर. प्रधान |votes = {{formatnum:7240}} |percentage = 25.38 |change = ''नया'' }} {{Election box majority |votes = {{formatnum:2390}} |percentage = 8.38 |change = ''नया'' }} {{Election box turnout |votes = {{formatnum:28530}} |percentage = 45.60 |change = ''नया'' }} {{Election box new seat win |winner = भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी }} {{Election box end}} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://eci.gov.in/statistical-reports भारत निर्वाचन आयोग - आधिकारिक सांख्यिकीय रिपोर्ट आर्काइव] [[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:कालिम्पोंग ज़िला]] cggc2n410dr1l71jzbpep47pmzsssxl उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन 0 1620416 6635664 6632834 2026-10-30T20:21:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 6635664 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|प्रमात्रा गुप्तलेखन}} [[File:Cloudflare_Post-Quantum_Key_Agreement_on_Firefox_135.0_screenshot.webp|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cloudflare_Post-Quantum_Key_Agreement_on_Firefox_135.0_screenshot.webp|अंगूठाकार|क्लाउडफ़्लेयर के उत्तर-प्रमात्रा कुंजी-समझौता परीक्षण पृष्ठ का पटलचित्र, जिसमें फ़ायरफ़ॉक्स १३५.० द्वारा एक्स२५५१९एमएलकेईएम७६८ (X25519MLKEM768) का उपयोग दर्शित है।]] '''उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन''' ({{Langx|en|post-quantum cryptography, PQC|italic=no}}), कदाचित् '''प्रमात्रा-अभेद्य''', '''प्रमात्रा-सुरक्षित''' अथवा '''प्रमात्रा-प्रतिरोधी''' नामों से निर्दिष्ट, ऐसी गुप्तलेखन कलनविधियों का विकास है, सामान्यतः सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियाँ, जो वर्तमान में [[क्वांटम कम्प्यूटिंग|प्रमात्रा संगणक]] द्वारा किए जाने वाले [[गूढ़लिपिविश्लेषण|गुप्तविश्लेषणात्मक आक्रमण]] के विरुद्ध सुरक्षित मानी जाती हैं, परन्तु सिद्ध नहीं हुई हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.pentasecurity.com/blog/security-issue-post-quantum-cryptography/|title=Post-Quantum Cryptography: A New Security Paradigm for the Post-Quantum Era|date=2025-06-05|website=Penta Security Inc.|language=en-US|access-date=2025-07-10}}</ref> सर्वाधिक प्रयुक्त सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियाँ तीन गणितीय समस्याओं में से एक की कठिनाई पर आश्रित हैं: पूर्णांक गुणनखंडन समस्या, विविक्त लघुगणक समस्या अथवा दीर्घवृत्तीय-वक्र विविक्त लघुगणक समस्या। ये सभी समस्याएँ पर्याप्त शक्तिशाली प्रमात्रा संगणक पर शोर कलनविधि अथवा संभवतः विकल्पों के द्वारा सरलता से हल की जा सकती हैं।<ref name="renev-algorithm">{{cite journal|author=Kramer|first=Anna|year=2023|title='Surprising and super cool'. Quantum algorithm offers faster way to hack internet encryption|url=https://www.science.org/content/article/surprising-and-supercool-quantum-algorithm-offers-faster-way-hack-internet-encryption|journal=Science|volume=381|issue=6664|page=1270|doi=10.1126/science.adk9443|pmid=37733849|s2cid=262084525|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Regev|first=Oded|date=2025-02-28|title=An Efficient Quantum Factoring Algorithm|url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/3708471|journal=Journal of the ACM|language=en|volume=72|issue=1|pages=1–13|arxiv=2308.06572|doi=10.1145/3708471|issn=0004-5411}}</ref> २०२६ पर्यन्त प्रमात्रा संगणकों में व्यापक रूप से प्रयुक्त गुप्तलेखन कलनविधियों को भंग करने की प्रसंस्करण-शक्ति का अभाव है<ref>{{cite web|url=http://phys.org/news/2013-01-qubit-bodes-future-quantum.html|title=New qubit control bodes well for future of quantum computing|last=Gershon|first=Eric|date=2013-01-14|work=phys.org}}</ref>; तथापि, प्रमात्रा-सुरक्षित गुप्तलेखन की ओर स्थानान्तरण हेतु आवश्यक दीर्घ अवधि के कारण गुप्तलेखक पहले से ही नई कलनविधियाँ अभिकल्पित कर रहे हैं, प्रमात्रा-संकट-दिवस अथवा प्रमात्रा-दिवस की पूर्वसज्जता हेतु, उस दिवस की पूर्वसज्जता हेतु, यदा वर्तमान कलनविधियाँ प्रमात्रा संगणन आक्रमणों के प्रति संवेदनशील होंगी। मोस्का प्रमेय जोखिम-विश्लेषण ढाँचा प्रदान करती है; यह संस्थाओं को यह पहचानने में सहायता करती है, उन्हें कितनी शीघ्रता से स्थानांतरण आरंभ करना आवश्यक है। उनका कार्य २००६ से आयोजित उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन सम्मेलन-श्रेणी, यूरोपीय दूरसंचार मानक संस्थान द्वारा आयोजित प्रमात्रा-सुरक्षित गुप्तलेखन पर अनेक कार्यशालाओं तथा प्रमात्रा संगणन संस्थान के माध्यम से शिक्षाविदों एवं उद्योग का ध्यान आकर्षित कर चुका है।<ref>{{cite magazine|last=Heger|first=Monica|date=2009-01-01|title=Cryptographers Take On Quantum Computers|url=https://spectrum.ieee.org/cryptographers-take-on-quantum-computers|magazine=[[IEEE Spectrum]]}}</ref><ref name="ieee-jintai-ding">{{cite magazine|date=2008-11-01|title=Q&A With Post-Quantum Computing Cryptography Researcher Jintai Ding|magazine=[[IEEE Spectrum]]|url=https://spectrum.ieee.org/qa-with-postquantum-computing-cryptography-researcher-jintai-ding}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.etsi.org/news-events/events/770-etsi-crypto-workshop-2014?highlight=YTozOntpOjA7czo3OiJxdWFudHVtIjtpOjE7czo0OiJzYWZlIjtpOjI7czoxMjoicXVhbnR1bSBzYWZlIjt9|title=ETSI Quantum Safe Cryptography Workshop|date=October 2014|website=ETSI Quantum Safe Cryptography Workshop|publisher=ETSI|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817044813/http://www.etsi.org/news-events/events/770-etsi-crypto-workshop-2014?highlight=YTozOntpOjA7czo3OiJxdWFudHVtIjtpOjE7czo0OiJzYWZlIjtpOjI7czoxMjoicXVhbnR1bSBzYWZlIjt9|archive-date=17 August 2016|access-date=24 February 2015}}</ref> व्यापक ‘अधुना संचयन, पश्चात् विसंकेतन’ कार्यक्रमों के प्रचलित अनुमान को भी उत्तर-प्रमात्रा कलनविधियों के पूर्व प्रवर्तन हेतु प्रेरणा माना गया है; अधुना अभिलिखित [[डाटा|दत्तांश]] भविष्य में अनेक वर्षों पर्यंत संवेदनशील रह सकता है।<ref>{{Citation|last=Gasser|first=Linus|title=Trends in Data Protection and Encryption Technologies|date=2023|pages=47–52|editor-last=Mulder|editor-first=Valentin|chapter=Post-quantum Cryptography|place=Cham|publisher=Springer Nature Switzerland|language=en|doi=10.1007/978-3-031-33386-6_10|isbn=978-3-031-33386-6|editor2-last=Mermoud|editor2-first=Alain|editor3-last=Lenders|editor3-first=Vincent|editor4-last=Tellenbach|editor4-first=Bernhard|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.securityweek.com/solving-quantum-decryption-harvest-now-decrypt-later-problem/|title=Solving the Quantum Decryption 'Harvest Now, Decrypt Later' Problem|last=Townsend|first=Kevin|date=2022-02-16|website=SecurityWeek|language=en-US|access-date=2023-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uknqt.ukri.org/wp-content/uploads/2021/10/Quantum-Safe-Secure-Communications.pdf|title=Quantum-Safe Secure Communications|date=October 2021|website=UK National Quantum Technologies Programme|access-date=2023-04-09}}</ref> वर्तमान सार्वजनिक-कुंजी कलनविधियों के प्रति प्रमात्रा संगणन द्वारा उत्पन्न संकट के विपरीत, वर्तमान अधिकांश सममित गुप्तलेखन कलनविधियाँ तथा संक्षेप-फलन प्रमात्रा संगणकों के आक्रमणों के विरुद्ध सापेक्षिक रूप से सुरक्षित माने जाते हैं।<ref name="djb-intro">{{cite book|title=Post-Quantum Cryptography|author=Bernstein|first=Daniel J.|year=2009|language=en|chapter=Introduction to post-quantum cryptography|author-link=Daniel J. Bernstein|chapter-url=http://www.pqcrypto.org/www.springer.com/cda/content/document/cda_downloaddocument/9783540887010-c1.pdf}}</ref><ref name="collisioncost">{{cite web|url=http://cr.yp.to/hash/collisioncost-20090823.pdf|title=Cost analysis of hash collisions: Will quantum computers make SHARCS obsolete?|author=Daniel J. Bernstein|author-link=Daniel J. Bernstein|date=2009-05-17}}</ref> यद्यपि प्रमात्रा [[ग्रोवर की कलनविधि|ग्रोवर कलनविधि]] सममित कूटों के विरुद्ध आक्रमणों को गति देती है, तथापि कुंजी-आकार का द्विगुणन इन आक्रमणों का प्रभावी प्रतिकार कर सकता है।<ref name="djb-groverr">{{cite web|url=http://cr.yp.to/codes/grovercode-20100303.pdf|title=Grover vs. McEliece|author=Daniel J. Bernstein|author-link=Daniel J. Bernstein|date=2010-03-03}}</ref> अतः उत्तर-प्रमात्रा सममित गुप्तलेखन को वर्तमान सममित गुप्तलेखन से महत्त्वपूर्ण रूप से भिन्न होने की आवश्यकता नहीं है। २०२४ में संयुक्त राज्य अमरीका के राष्ट्रीय मानक तथा प्रौद्योगिकी संस्थान ने अपने प्रथम तीन उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन मानकों के अन्तिम संस्करण प्रकाशित किए।<ref>[https://www.nist.gov/news-events/news/2024/08/nist-releases-first-3-finalized-post-quantum-encryption-standards NIST Releases First 3 Finalized Post-Quantum Encryption Standards], NIST, August 13, 2024</ref> == तत्परता == अंकीय अधोसंरचनाओं को सुदृढ़ अन्तरजालीय सुरक्षा की आवश्यकता है। दत्तांश की गोपनीयता तथा प्रामाणिकता के संरक्षण हेतु गुप्तलेखन तन्त्र अनिवार्य हैं। प्रमात्रा संगणन अनेक चिरसम्मत गुप्तलेखन कलनविधियों के लिए संकट होगा; ये कलनविधियाँ इन संरक्षण-लक्ष्यों की प्राप्ति हेतु प्रयुक्त होती हैं, परन्तु केवल चिरसम्मत संगणकों के विरुद्ध सुरक्षित हैं। वर्तमान में प्रमात्रा-असुरक्षित दत्तांश, संचित अथवा संचरित, तथा दीर्घकाल पर्यन्त गोपनीय रहना आवश्यक, भविष्य में प्रमात्रा संगणकों द्वारा संकटग्रस्त हो सकता है, ‘अधुना संचयन, पश्चात् विसंकेतन’ आक्रमण। तदतिरिक्त प्रमात्रा संगणकों द्वारा प्रामाणिकता भी संकटग्रस्त होगी। प्रमात्रा संगणन अन्तरजालीय सुरक्षा के प्रति जो संकट उत्पन्न करता है, उसका प्रतिकार उत्तर-प्रमात्रा गुप्तलेखन की ओर समयोचित, व्यापक तथा समन्वित स्थानांतरण द्वारा संभव है।<ref name="roadmap">{{cite web|url=https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/coordinated-implementation-roadmap-transition-post-quantum-cryptography|title=A Coordinated Implementation Roadmap for the Transition to Post-Quantum Cryptography|last1=|first1=|date=2025-06-23|work=[[European Union]]}}</ref><ref name="migration">{{cite web|url=https://english.aivd.nl/publications/publications/2024/12/3/the-pqc-migration-handbook|title=The PQC Migration Handbook|last1=|first1=|date=2024-12-01|work=[[General Intelligence and Security Service]]|access-date=25 अक्तूबर 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009043151/https://english.aivd.nl/publications/publications/2024/12/3/the-pqc-migration-handbook|archive-date=9 अक्तूबर 2025|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:कूटलेखन]] [[श्रेणी:प्रमात्रा यान्त्रिकी]] [[श्रेणी:प्रमात्रा प्रावस्था]] [[श्रेणी:प्रमात्रा मापन]] cqtaczjq3kb74y0fzk164enfo36ms63 सतवीर सैनी 0 1620426 6635651 6635374 2026-10-30T17:34:56Z ~2026-57896-45 956803 /* प्रारंभिक जीवन */ 6635651 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | birth_date = 1 जुलाई 1988 | birth_place = मावंडा, [[राजस्थान]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]] }} '''सतवीर सैनी''' भारतीय टेलीविजन अभिनेता हैं। ''क्राइम पेट्रोल'', ''सावधान इंडिया'' और ''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी]]'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रम शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini: The Indian Television Actor Who Built His Identity on Crime Shows and Popular Dramas |url=https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas |website=Hindustan Metro }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सतवीर सैनी का जन्म 1 जुलाई 1988 को मावंडा, नीम का थाना, राजस्थान, भारत में हुआ था। अभिनय के क्षेत्र में आने से पहले वे क्रिकेट से भी जुड़े रहे थे। वे गोवा की रणजी टीम से जुड़े थे और वर्ष 2013 में सनराइजर्स हैदराबाद के नेट गेंदबाज़ रहे हैं [[चित्र:Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot.jpg|Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot]] सतवीर सैनी को महात्मा ज्योतिबा फुले राष्ट्रीय सम्मान से सम्मानित किया गया था। समारोह में राजस्थान के पूर्व मुख्यमंत्री अशोक गहलोत ने उन्हें सम्मान प्रदान किया था। [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting]<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://cricheroes.com/player-profile/14150817/satveer-saini-%28c%29/teams |website=CricHeroes }}</ref> == अभिनय करियर == सतवीर सैनी टेलीविजन निर्माण और अभिनय के क्षेत्र से जुड़े। उन्होंने ''सीआईडी'' और ''क्राइम पेट्रोल'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रमों में सहायक निर्देशक (Assistant Director) के रूप में काम किया। इसके बाद उन्होंने अभिनय की शुरुआत की और ''क्राइम पेट्रोल डायल 100'', ''सावधान इंडिया'' तथा ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' जैसे कार्यक्रमों में काम किया।<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 Wikidata] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro] * [https://hindi.theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — हिंदी] * [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — अंग्रेज़ी] * [http://m.dailyhunt.in/news/india/english/tycoon+world-epaper-dh4c6a646b987d48f5b87f17d40865f089/satveer+saini+television+acting+and+cricket+journey-newsid-https://www.imdb.com/title/tt5697728/ Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] == संदर्भ == <references /> tiyc9j506kq4l0dixjejn9s7zh9wwnb 6635652 6635651 2026-10-30T17:35:47Z ~2026-57896-45 956803 /* प्रारंभिक जीवन */ 6635652 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | birth_date = 1 जुलाई 1988 | birth_place = मावंडा, [[राजस्थान]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]] }} '''सतवीर सैनी''' भारतीय टेलीविजन अभिनेता हैं। ''क्राइम पेट्रोल'', ''सावधान इंडिया'' और ''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी]]'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रम शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini: The Indian Television Actor Who Built His Identity on Crime Shows and Popular Dramas |url=https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas |website=Hindustan Metro }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सतवीर सैनी का जन्म 1 जुलाई 1988 को मावंडा, नीम का थाना, राजस्थान, भारत में हुआ था। अभिनय के क्षेत्र में आने से पहले वे क्रिकेट से भी जुड़े रहे थे। वे गोवा की रणजी टीम से जुड़े थे और वर्ष 2013 में सनराइजर्स हैदराबाद के नेट गेंदबाज़ रहे हैं [https://cricheroes.com/player-profile/14150817/satveer-saini-%28c%29/teams] [[चित्र:Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot.jpg|Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot]] सतवीर सैनी को महात्मा ज्योतिबा फुले राष्ट्रीय सम्मान से सम्मानित किया गया था। समारोह में राजस्थान के पूर्व मुख्यमंत्री अशोक गहलोत ने उन्हें सम्मान प्रदान किया था। [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting]<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://cricheroes.com/player-profile/14150817/satveer-saini-%28c%29/teams |website=CricHeroes }}</ref> == अभिनय करियर == सतवीर सैनी टेलीविजन निर्माण और अभिनय के क्षेत्र से जुड़े। उन्होंने ''सीआईडी'' और ''क्राइम पेट्रोल'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रमों में सहायक निर्देशक (Assistant Director) के रूप में काम किया। इसके बाद उन्होंने अभिनय की शुरुआत की और ''क्राइम पेट्रोल डायल 100'', ''सावधान इंडिया'' तथा ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' जैसे कार्यक्रमों में काम किया।<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 Wikidata] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro] * [https://hindi.theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — हिंदी] * [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — अंग्रेज़ी] * [http://m.dailyhunt.in/news/india/english/tycoon+world-epaper-dh4c6a646b987d48f5b87f17d40865f089/satveer+saini+television+acting+and+cricket+journey-newsid-https://www.imdb.com/title/tt5697728/ Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] == संदर्भ == <references /> qln8f723a5bpihgdqufyxfoze3r1f4l 6635654 6635652 2026-10-30T18:01:57Z ~2026-57290-91 956178 /* प्रारंभिक जीवन */ 6635654 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{Infobox person | name = सतवीर सैनी | image = Satveer saini.jpg | caption = सतवीर सैनी | birth_date = 1 जुलाई 1988 | birth_place = मावंडा, [[राजस्थान]], [[भारत]] | occupation = [[अभिनेता]] }} '''सतवीर सैनी''' भारतीय टेलीविजन अभिनेता हैं। ''क्राइम पेट्रोल'', ''सावधान इंडिया'' और ''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी]]'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रम शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=Satveer Saini: The Indian Television Actor Who Built His Identity on Crime Shows and Popular Dramas |url=https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas |website=Hindustan Metro }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == सतवीर सैनी का जन्म 1 जुलाई 1988 को मावंडा, नीम का थाना, राजस्थान, भारत में हुआ था। अभिनय के क्षेत्र में आने से पहले वे क्रिकेट से भी जुड़े रहे थे। वे गोवा की रणजी टीम से जुड़े थे और वर्ष 2013 में सनराइजर्स हैदराबाद के नेट गेंदबाज़ रहे हैं वर्ष 2013 में लंबे समय तक चोटिल रहने के कारण सतवीर सैनी को टीम से बाहर होना पड़ा। पारिवारिक परिस्थितियों के चलते उन्हें अपने परिवार की आर्थिक जिम्मेदारियाँ निभाने के लिए सिटी बस में कंडक्टर के रूप में भी काम करना पड़ा। इन परिस्थितियों के कारण उनका क्रिकेट करियर प्रभावित हुआ। [https://cricheroes.com/player-profile/14150817/satveer-saini-%28c%29/teams] [[चित्र:Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot.jpg|Satveer_saini_,cm_Ashok_Gehlot]] सतवीर सैनी को महात्मा ज्योतिबा फुले राष्ट्रीय सम्मान से सम्मानित किया गया था। समारोह में राजस्थान के पूर्व मुख्यमंत्री अशोक गहलोत ने उन्हें सम्मान प्रदान किया था। [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting]<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://cricheroes.com/player-profile/14150817/satveer-saini-%28c%29/teams |website=CricHeroes }}</ref> == अभिनय करियर == सतवीर सैनी टेलीविजन निर्माण और अभिनय के क्षेत्र से जुड़े। उन्होंने ''सीआईडी'' और ''क्राइम पेट्रोल'' जैसे टेलीविजन कार्यक्रमों में सहायक निर्देशक (Assistant Director) के रूप में काम किया। इसके बाद उन्होंने अभिनय की शुरुआत की और ''क्राइम पेट्रोल डायल 100'', ''सावधान इंडिया'' तथा ''कुछ रंग प्यार के ऐसे भी'' जैसे कार्यक्रमों में काम किया।<ref>{{Cite web |title=Satveer Saini |url=https://www.imdb.com/name/nm18861155/ |website=IMDb}}</ref> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.imdb.com/name/nm18861155/ IMDb] * [https://www.wikidata.org/wiki/Q141636256 Wikidata] * [https://hindustanmetro.com/satveer-saini-the-indian-television-actor-who-built-his-identity-on-crime-shows-and-popular-dramas Hindustan Metro] * [https://hindi.theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — हिंदी] * [https://theopenpress.in/article/satveer-saini-biography-cricket-television-acting The Open Press — अंग्रेज़ी] * [http://m.dailyhunt.in/news/india/english/tycoon+world-epaper-dh4c6a646b987d48f5b87f17d40865f089/satveer+saini+television+acting+and+cricket+journey-newsid-https://www.imdb.com/title/tt5697728/ Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi] == संदर्भ == <references /> kfg63dt0gpurocpjji6spcrxtv1vovd शैलेष पांडेय 0 1620503 6635610 6635183 2026-10-30T15:56:22Z Businessxeto 799912 AICC पर्यवेक्षक भूमिकाएँ (त्रिपुरा, कर्नाटक, बिहार), समितियों की सदस्यता, व्यक्तिगत जीवन अनुभाग जोड़ा; जन्मस्थान सुधारा; स्रोत जोड़े 6635610 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = शैलेष पांडेय | image = Shailesh_pandey.jpg | caption = शैलेष पांडेय | office = सदस्य, [[छत्तीसगढ़ विधान सभा]] | constituency = [[बिलासपुर विधानसभा क्षेत्र, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] | term_start = 11 दिसंबर 2018 | term_end = दिसंबर 2023 | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | birth_place = [[बिलासपुर]], छत्तीसगढ़, भारत | residence = [[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]], छत्तीसगढ़ | nationality = भारतीय | education = बी.ई. (मैकेनिकल) | alma_mater = बी.आई.टी. दुर्ग, पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय | occupation = राजनीतिज्ञ, शिक्षाविद | birth_date = 30 मई 1975 | spouse = ऋतु पांडेय }} '''शैलेष पांडेय''' (अंग्रेज़ी: ''Shailesh Pandey'') [[छत्तीसगढ़]] के एक भारतीय राजनीतिज्ञ और शिक्षाविद हैं। वे [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के सदस्य हैं और [[बिलासपुर, छत्तीसगढ़|बिलासपुर]] विधानसभा क्षेत्र से 2018 में [[छत्तीसगढ़ विधान सभा|विधानसभा]] के लिए निर्वाचित होकर 2023 तक विधायक रहे।<ref name="prs">{{cite web |url=https://prsindia.org/mlatrack/shailesh-pandey |title=Shailesh Pandey – Chhattisgarh, 5th Assembly (2018–2023) |website=MLA Track |publisher=PRS Legislative Research |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> राजनीति में आने से पहले वे डॉ. सी. वी. रमन विश्वविद्यालय, कोटा (बिलासपुर) के कुलसचिव थे।<ref name="npg">{{cite news |url=https://npg.news/diverse/mla-shailesh-pandey-biograpgy-in-hindi-age-biography-education-wife-cast-net-worth-contact-adress-height-bio-birthday-wiki-1239946 |title=Mla shailesh pandey biography in hindi: विधायक शैलेश पांडेय का जीवन परिचय |work=NPG News |date=9 अप्रैल 2023}}</ref> 2018 में उन्होंने 1998 से लगातार चार बार इस सीट से जीत चुके पूर्व मंत्री [[अमर अग्रवाल]] को हराया। 2023 में वे अग्रवाल से पराजित हुए।<ref name="eci">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/AcResultGenDecNew2023/candidateswise-S2630.htm |title=General Election to Assembly Constituencies: Trends & Results Dec-2023 — 30 Bilaspur |publisher=[[भारत निर्वाचन आयोग]] |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> वे [[अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी]] (AICC) की ओर से उत्तर प्रदेश, त्रिपुरा, कर्नाटक और बिहार के चुनावों में पर्यवेक्षक या समन्वयक की भूमिका निभा चुके हैं।<ref name="bhunivas">{{cite news |url=https://bhunivas.com/chhattisgarh/who-is-shailesh-pandey-know-the-biography-education-political-journey/ |title=शैलेष पांडेय कौन हैं? जानिए बिलासपुर के पूर्व विधायक की जीवनी, शिक्षा, राजनीतिक सफर, AICC में जिम्मेदारियां और परिवार |work=भूनिवास |date=30 अक्टूबर 2026 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == शैलेष पांडेय का जन्म [[रायबरेली]], उत्तर प्रदेश में हुआ।<ref name="npg"/> चुनावी शपथ-पत्र के अनुसार उन्होंने 1997 में बी.आई.टी. दुर्ग (पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय) से मैकेनिकल इंजीनियरिंग में बी.ई. की उपाधि प्राप्त की।<ref name="myneta18">{{cite web |url=https://myneta.info/chhattisgarh2018/candidate.php?candidate_id=2347 |title=Shailesh Pandey (INC), Bilaspur – Affidavit, Chhattisgarh 2018 |website=MyNeta |publisher=Association for Democratic Reforms |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> वे बिलासपुर ज़िले के सकरी (तखतपुर तहसील) क्षेत्र के निवासी हैं।<ref name="npg"/> == शैक्षणिक क्षेत्र में कार्य == राजनीति में आने से पूर्व शैलेष पांडेय शिक्षा क्षेत्र से जुड़े रहे और बिलासपुर के कोटा में स्थित निजी विश्वविद्यालय डॉ. सी. वी. रमन विश्वविद्यालय के कुलसचिव (रजिस्ट्रार) रहे।<ref name="npg"/><ref name="bhunivas"/> <!-- अटल बिहारी वाजपेयी विश्वविद्यालय की कार्य परिषद और छत्तीसगढ़ माध्यमिक शिक्षा मंडल की सदस्यता: आधिकारिक आदेश या विश्वसनीय स्रोत मिलने पर ही जोड़ें --> == राजनीतिक जीवन == === 2018 का विधानसभा चुनाव === [[2018 छत्तीसगढ़ विधान सभा चुनाव|2018 के विधानसभा चुनाव]] में कांग्रेस ने उन्हें बिलासपुर से प्रत्याशी बनाया। यह उनका पहला चुनाव था। उन्होंने [[भारतीय जनता पार्टी]] के अमर अग्रवाल को 11,221 मतों के अंतर से हराया। पांडेय को 67,896 मत (50.57%) और अग्रवाल को 56,675 मत (42.22%) मिले।<ref name="abp">{{cite web |url=https://www.abplive.in/elections/chhattisgarh-assembly-election-2023/chhattisgarh-bilaspur-constituency-30.html |title=Chhattisgarh Bilaspur Constituency 30 |publisher=ABP Live |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> === विधायक कार्यकाल (2018–2023) === उन्होंने 11 दिसंबर 2018 को विधायक के रूप में कार्यभार संभाला।<ref name="prs"/> '''विधायी प्रदर्शन:''' PRS Legislative Research के अनुसार, पाँचवीं विधानसभा में उनकी उपस्थिति 98.9% रही (राज्य औसत 88.5%) और उन्होंने 392 प्रश्न पूछे (राज्य औसत 194.4)।<ref name="prs"/> '''समितियाँ:''' विधानसभा की समितियों की सूचियों के अनुसार वे 2019-20 में लोक लेखा समिति और पुस्तकालय समिति के, 2021-22 में लोक लेखा समिति और प्राक्कलन समिति के तथा 2022-23 में प्राक्कलन समिति के सदस्य रहे।<ref name="bhunivas"/><ref name="npg"/> '''मार्च 2020:''' कोविड-19 लॉकडाउन के दौरान उन्होंने मुफ़्त राशन वितरण की घोषणा की थी। उनके आवास के बाहर भीड़ जमा होने पर बिलासपुर पुलिस ने लॉकडाउन नियमों के कथित उल्लंघन के आरोप में उनके विरुद्ध प्राथमिकी दर्ज की। पांडेय ने कहा कि वे ज़रूरतमंदों की मदद कर रहे थे और भीड़ देखकर उन्होंने स्वयं पुलिस को सूचित किया था।<ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/lockdown-chhattisgarh-congress-mla-booked-for-ration-distribution-818987.html |title=Lockdown: Chhattisgarh Congress MLA booked for ration distribution |work=Deccan Herald |agency=PTI |date=29 मार्च 2020 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> '''सितंबर 2021:''' राज्य कांग्रेस में तत्कालीन मुख्यमंत्री [[भूपेश बघेल]] और स्वास्थ्य मंत्री [[टी. एस. सिंहदेव]] के बीच चल रहे मतभेदों के दौरान पांडेय को सिंहदेव का समर्थक माना जाता था। कांग्रेस नेता पंकज सिंह के विरुद्ध दर्ज प्राथमिकी का विरोध करने वे अपने समर्थकों के साथ कोतवाली थाने पहुँचे और पुलिस कार्रवाई को सिंहदेव समर्थकों को निशाना बनाने वाला बताया। इसके बाद बिलासपुर शहर कांग्रेस इकाई ने "पार्टी-विरोधी गतिविधियों" का आरोप लगाते हुए उन्हें छह वर्ष के लिए निष्कासित करने का प्रस्ताव प्रदेश अध्यक्ष को भेजा।<ref>{{cite news |url=https://www.deccanherald.com/india/power-tussle-in-chhattisgarh-quiet-at-top-but-tension-simmers-below-1033857.html |title=Power tussle in Chhattisgarh quiet at top but tension simmers below |work=Deccan Herald |agency=PTI |date=24 सितंबर 2021 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref><ref>{{cite news |url=https://etvbharat.com/english/state/chhattisgarh/bilaspur-congress-demands-expulsion-of-party-mla-over-anti-party-activities/na20210924145116817 |title=Congress demands expulsion of its Bilaspur MLA for 'anti-party activities' |work=ETV Bharat |date=24 सितंबर 2021 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> पांडेय ने कार्रवाई को दुर्भाग्यपूर्ण बताया था। === कांग्रेस संगठन में दायित्व === कांग्रेस ने उन्हें [[उत्तर प्रदेश]] की मिर्ज़ापुर, रायबरेली और फतेहपुर जैसी सीटों का समन्वयक नियुक्त किया।<ref name="bhunivas"/> इसके अलावा अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी ने उन्हें कई राज्यों के चुनावों में पर्यवेक्षक की ज़िम्मेदारी सौंपी: * '''त्रिपुरा (2023):''' [[2023 त्रिपुरा विधान सभा चुनाव|त्रिपुरा विधानसभा चुनाव]] में AICC ने उन्हें अगरतला, रामनगर, टाउन बोरडोवाली और बनमालीपुर, इन चार क्षेत्रों का पर्यवेक्षक बनाया।<ref name="tripura">{{cite news |url=https://mediantar.com/mla-shailesh-pandey-got-a-big-responsibility-in-tripura-elections-was-made-observer-of-four-assemblies/ |title=MLA शैलेष पांडेय को त्रिपुरा चुनाव में मिली बड़ी जिम्मेदारी |work=Mediantar |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> * '''कर्नाटक (2023):''' [[2023 कर्नाटक विधान सभा चुनाव|कर्नाटक विधानसभा चुनाव]] में उन्होंने पार्टी की ओर से भटकल विधानसभा क्षेत्र में पर्यवेक्षक के रूप में कार्य किया।<ref name="bhunivas"/> * '''बिहार (2025):''' [[2025 बिहार विधान सभा चुनाव|बिहार विधानसभा चुनाव]] के लिए AICC द्वारा नियुक्त 58 चुनाव पर्यवेक्षकों की सूची में वे शामिल थे; छत्तीसगढ़ से अमरजीत भगत, दीपक मिश्रा और भुवनेश्वर बघेल भी इस सूची में थे। इस दौरान उन्होंने बिहार में चुनावी तैयारियों के साथ मतदाता सूची के विशेष गहन पुनरीक्षण (SIR) से जुड़े पार्टी-स्तरीय कार्यों में भी भूमिका निभाई।<ref name="bhunivas"/> === 2023 का विधानसभा चुनाव === [[2023 छत्तीसगढ़ विधान सभा चुनाव|2023 के चुनाव]] में वे पुनः कांग्रेस के प्रत्याशी थे, किंतु अमर अग्रवाल से पराजित हुए। अग्रवाल को 83,022 मत (57.94%) और पांडेय को 54,063 मत (37.73%) मिले; पराजय का अंतर 28,959 मत रहा।<ref name="eci"/> === विधायक पद के पश्चात === पूर्व विधायक के रूप में वे बिलासपुर की राजनीति में सक्रिय हैं। * '''मई 2026:''' पेंड्रा में एक सराफा कारोबारी की हत्या के बाद उन्होंने पीड़ित परिवार से भेंट की और राज्य की कानून-व्यवस्था पर प्रश्न उठाए।<ref>{{cite news |url=https://www.etvbharat.com/hi/state/pendra-jeweler-murder-case-political-statement-bilaspur-ig-at-ground-zero-cts26052703773 |title=सराफा कारोबारी मर्डर केस: मौके पर पहुंचे IG, पूर्व विधायक शैलेश पांडेय भी परिवार से मिले |work=ETV Bharat |date=27 मई 2026 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> * '''जुलाई 2026:''' उन्होंने आरोप लगाया कि राज्य सरकार ने महतारी वंदन योजना के लिए सामाजिक सुरक्षा पेंशन का बजट डायवर्ट कर दिया है।<ref>{{cite news |url=https://www.etvbharat.com/hi/state/congress-leader-shailesh-pandey-targets-sai-govt-on-mahatari-vandan-yojana-cts26070304121 |title=महतारी वंदन योजना का ढिंढोरा पीट रही साय सरकार, बुजुर्गों का निवाला छीन रही- शैलेंश पांडेय |work=ETV Bharat |date=जुलाई 2026 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> * '''सितंबर 2026:''' प्रेस क्लब में उन्होंने वर्तमान विधायक अमर अग्रवाल पर विधानसभा में बिलासपुर के मुद्दे न उठाने का आरोप लगाया।<ref>{{cite news |url=https://www.patrika.com/bilaspur-news/shailesh-pandey-targets-amar-agrawal-20774925 |title=“मंत्री पद की चाह में खामोश हैं अमर अग्रवाल”… बिलासपुर के पूर्व विधायक शैलेष पांडेय का बड़ा हमला |work=पत्रिका |date=11 सितंबर 2026 |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> * '''प्राथमिकताएँ:''' एक प्रेस क्लब कार्यक्रम में उन्होंने जलभराव का स्थायी समाधान, निर्बाध बिजली, बिलासपुर हवाई अड्डे का विस्तार और नगर निगम की सीमा बढ़ाने को अपनी प्राथमिकताओं में गिनाया।<ref>{{cite news |url=https://lalluram.com/former-mla-shailesh-pandey-targets-bjp-leader-disunity-bilaspur-development/ |title=पूर्व विधायक शैलेश पांडेय का BJP पर निशाना |work=Lalluram |access-date=30 अक्टूबर 2026}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == उनकी पत्नी का नाम ऋतु पांडेय है और उनकी दो बेटियाँ हैं। बिलासपुर में मतदान के दौरान वे पत्नी और बेटी के साथ देखे गए थे।<ref name="bhunivas"/> == चुनावी इतिहास == {| class="wikitable" ! वर्ष !! निर्वाचन क्षेत्र !! दल !! प्राप्त मत !! मत प्रतिशत !! निकटतम प्रतिद्वंद्वी !! परिणाम |- | [[2018 छत्तीसगढ़ विधान सभा चुनाव|2018]] || बिलासपुर || कांग्रेस || 67,896 || 50.57% || अमर अग्रवाल (भाजपा) — 56,675 || style="background:#cfc;" | विजयी (+11,221) |- | [[2023 छत्तीसगढ़ विधान सभा चुनाव|2023]] || बिलासपुर || कांग्रेस || 54,063 || 37.73% || अमर अग्रवाल (भाजपा) — 83,022 || style="background:#fcc;" | पराजित (−28,959) |} == इन्हें भी देखें == * [[बिलासपुर विधानसभा क्षेत्र, छत्तीसगढ़]] * [[छत्तीसगढ़ विधान सभा]] * [[छत्तीसगढ़ प्रदेश कांग्रेस कमेटी]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://prsindia.org/mlatrack/shailesh-pandey PRS Legislative Research पर प्रोफ़ाइल] * [https://www.facebook.com/shailesh30cvru/ आधिकारिक फ़ेसबुक पेज] * [https://x.com/Shailespandebsp आधिकारिक X (ट्विटर) खाता] * [https://www.instagram.com/shaileshpandey.official/ आधिकारिक इंस्टाग्राम] {{DEFAULTSORT:पांडेय, शैलेष}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ विधान सभा के सदस्य]] [[श्रेणी:रायबरेली के लोग]] [[श्रेणी:बिलासपुर, छत्तीसगढ़ के लोग]] jrgil2ukidzmr2s5n1c0ihllow0uxwq सदस्य:Trust8Motivation/Paramjit Singh Sidhu 2 1620510 6635707 6635309 2026-10-31T04:33:00Z विक्रम प्रताप 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6635707 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {| style="width: 100%; background: #0b0c10; border: 1px solid #c5a059; padding: 6px 12px; margin-bottom: 15px; border-radius: 4px; text-align: center; font-size: 92%;" | style="color: #ffffff;" | '''Official Network:''' &nbsp; [[सदस्य:Trust8Motivation|🏢 Trust8Motivation (Brand & Production)]] &nbsp; | &nbsp; [[सदस्य:Trust8Motivation/Paramjit_Singh_Sidhu|🎬 Paramjit Singh Sidhu (Actor & Founder Portfolio)]] |} {{Userpage}} {| class="infobox person" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em; border: 1px solid #a2a9b1; background-color: #f8f9fa; padding: 5px; float: right; margin: 0 0 1em 1em;" |+ style="font-size: 130%; font-weight: bold; background-color: #0b0c10; color: #c5a059; padding: 8px; text-align: center; letter-spacing: 1px;" | PARAMJIT SINGH SIDHU |- | colspan="2" style="text-align: center; border-bottom: 2px solid #c5a059; padding: 6px; font-weight: 600;" | Actor • Filmmaker • Media Entrepreneur |- | colspan="2" style="text-align: center; padding: 8px;" | [[File:Paramjit Singh Sidhu.png|250px|center|alt=Paramjit Singh Sidhu]]<br /><small style="color: #444;">'''Paramjit Singh Sidhu'''</small> |- ! Born | 30 August 1993<br />Punjab, India |- ! Other Names | Param |- ! Occupation | Actor, Film Director, Producer, Scriptwriter, Media Executive |- ! Active Years | 2018–present |- ! Physical Profile | Athletic / Bodybuilder (80–90 kg) |- ! Notable Works | ''Ek Psycho Killer'' (2023)<br />''Royal Dil'' (2026)<br />''X Power'' Franchise |- ! Enterprise | [[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]] |- ! Official Portfolio | [https://trust8motivation.blogspot.com/ trust8motivation.blogspot.com] |- ! IMDb ID | [https://www.imdb.com/name/nm14756183/ nm14756183] |} '''Paramjit Singh Sidhu''' (professionally known as '''Param''') ek Indian actor, film director, screenwriter aur media executive hain. Yeh global-standard digital media entertainment banner '''[[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]]''' ke founder aur head hain. Unki professional identity cinematic performance, action storytelling, franchise visual concepts aur lifestyle media entrepreneurship ke ekikaran (convergence) par adharit hai. Ek versatile creator ke roop mein Param ne independent filmmaking, micro-drama series format, dark fantasy sagas, aur digital streaming content creation mein broad portfolio sthapit kiya hai. == Career & Filmography == Paramjit Singh Sidhu ka creative trajectory dynamic action storytelling, psychological character arcs aur franchise world-building par focused hai: === Feature Films & Major Releases === {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: left; font-size: 90%; margin-top: 10px;" |- style="background-color: #1f2833; color: #ffffff;" ! Year !! Title !! Role !! Responsibilities !! Production Banner |- | 2023 || '''[https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer]''' || Lead / Producer || Actor, Director, Executive Producer || [[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]] |- | 2026 || '''Royal Dil''' || Ranveer (Lead) || Actor, Showrunner, Executive Producer || [[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]] |- | In Development || '''X Power Universe''' || Lead Superhero || Creator, Screenplay, Lead Actor || [[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]] |- | In Development || '''सम्राट (Raktavansh Saga)''' || Prince सम्राट || Lead Actor, Writer, World Builder || [[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]] |} === Screenwriting & Cinematic Concepts === * '''Royal Dil (2026):''' Ek high-stakes corporate romance aur estate intrigue micro-drama series. * '''X Power – अंधेरे में चमक:''' High-concept Indian superhero series, jisme specialized electric-themed obsidian suit aur electric blue emblem visuals integrate kiye gaye hain. * '''The Raktavansh Saga:''' Dark fantasy universe jisme protagonist '''सम्राट''' ke warrior journey ko intense orchestral audio scores ke saath design kiya gaya hai. * '''Action & Regional Cinema:''' High-intensity Punjabi cinema screenplays aur dramatic action treatments. == Media Entrepreneurship & Ventures == Executive level par Paramjit Singh Sidhu multi-platform visual aur fitness network lead karte hain: * '''[[सदस्य:Trust8Motivation|Trust8Motivation Production]]:''' Ek integrated media banner jo concept development se lekar final visual effects, post-production aur multi-platform digital distribution manage karta hai. * '''Digital Media Infrastructure:''' Self-designed single-file web architectures, high-performance OTT-style live streaming application models, aur compliance-driven monetization networks. * '''Trust8Motivation Fitness & Lifestyle:''' Structured 80–90 kg athletic physique standards, advanced hypertrophy protocols, aur targeted transformation programming ka digital initiative. == Executive Style & Creative Aesthetic == Sidhu ki cinematic aur corporate branding Hollywood high-contrast visual architecture se inspired hai: * '''Visual Tone:''' Obsidian black backdrops, metallic gold accents aur vibrant neon highlights. * '''Audio Identity:''' Cinematic hybrid soundscapes, heavy percussion warrior background music (BGM), aur modern rhythmic motivational hip-hop compositions. * '''Brand Ethos:''' Extreme discipline, narrative authority aur relentless execution. == Filmography & Verified Directory == Paramjit Singh Sidhu ke verified creative credentials aur portfolio direct access: * '''Official IMDb Page:''' [https://www.imdb.com/name/nm14756183/ Paramjit Singh Sidhu on IMDb (nm14756183)] * '''Official Production Directory:''' [https://pro.imdb.com/company/co0992449/ Trust8Motivation Production on IMDbPro] * '''Feature Film Release:''' [https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer (2023) Title Record] * '''Official Digital Headquarters:''' [https://trust8motivation.blogspot.com/ Trust8Motivation Official Portal] * '''Official Video Channel:''' [https://www.youtube.com/@Trust8Motivation Trust8Motivation Official Network] * '''Official Social Network:''' [https://www.instagram.com/trust8motivation/ @trust8motivation] ---- <small>''This page serves as the verified portfolio, production record, and professional media archive for actor and executive Paramjit Singh Sidhu.''</small> == Career & Filmography == Paramjit Singh Sidhu ka creative trajectory dynamic action storytelling, psychological character arcs aur franchise world-building par focused hai: === Feature Films & Major Releases === {| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: left; font-size: 90%; margin-top: 10px;" |- style="background-color: #1f2833; color: #ffffff;" ! Year !! Title !! Role !! Responsibilities !! Production Banner |- | 2023 || '''[https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer]''' || Lead / Producer || Actor, Director, Executive Producer || Trust8Motivation Production |- | 2026 || '''Royal Dil''' || Ranveer (Lead) || Actor, Showrunner, Executive Producer || Trust8Motivation Production |- | In Development || '''X Power Universe''' || Lead Superhero || Creator, Screenplay, Lead Actor || Trust8Motivation Production |- | In Development || '''सम्राट (Raktavansh Saga)''' || Prince सम्राट || Lead Actor, Writer, World Builder || Trust8Motivation Production |} === Screenwriting & Cinematic Concepts === * '''Royal Dil (2026):''' Ek high-stakes corporate romance aur estate intrigue micro-drama series. * '''X Power – अंधेरे में चमक:''' High-concept Indian superhero series, jisme specialized electric-themed obsidian suit aur electric blue emblem visuals integrate kiye gaye hain. * '''The Raktavansh Saga:''' Dark fantasy universe jisme protagonist '''सम्राट''' ke warrior journey ko intense orchestral audio scores ke saath design kiya gaya hai. * '''Regional Projects:''' High-intensity Punjabi cinema screenplays aur dramatic action treatments (''ਜ਼ਮੀਂਦਾਰ'', ''किसान का प्रतिशोध''). == Media Entrepreneurship & Ventures == Executive level par Paramjit Singh Sidhu multi-platform visual aur fitness network lead karte hain: * '''Trust8Motivation Production:''' Ek integrated media banner jo concept development se lekar final visual effects, post-production aur multi-platform digital distribution manage karta hai. * '''Digital Media Infrastructure:''' Self-designed single-file web architectures, high-performance OTT-style live streaming application models, aur compliance-driven monetization networks. * '''Trust8Motivation Fitness & Lifestyle:''' Structured 80–85 kg natural athletic physique standards, advanced hypertrophy protocols, aur targeted 30-day transformation programming ka digital initiative. == Executive Style & Creative Aesthetic == Sidhu ki cinematic aur corporate branding Hollywood high-contrast visual architecture se inspired hai: * '''Visual Tone:''' Obsidian black backdrops, metallic gold accents aur vibrant neon highlights. * '''Audio Identity:''' Cinematic hybrid soundscapes, heavy percussion warrior background music (BGM), aur modern rhythmic motivational hip-hop compositions. * '''Brand Ethos:''' Extreme discipline, narrative authority aur relentless execution. == Filmography & Verified Directory == Paramjit Singh Sidhu ke verified creative credentials aur portfolio direct access: * '''Official IMDb Page:''' [https://www.imdb.com/name/nm14756183/ Paramjit Singh Sidhu on IMDb (nm14756183)] * '''Production Company Directory:''' [https://pro.imdb.com/company/co0992449/ Trust8Motivation Production on IMDbPro] * '''Feature Film Release:''' [https://www.imdb.com/title/tt27517308/ Ek Psycho Killer (2023) Title Record] * '''Official Digital Headquarters:''' [https://trust8motivation.blogspot.com/ Trust8Motivation Official Portal] * '''Official YouTube Channel:''' [https://www.youtube.com/@Trust8Motivation Trust8Motivation Official Network] * '''Official Instagram:''' [https://www.instagram.com/trust8motivation/ @trust8motivation] ---- <small>''This page serves as the verified portfolio, production record, and professional media archive for actor and executive Paramjit Singh Sidhu.''</small> 4mksiqfkwxk5n8jgrzwu1ikhvktoggz रमडिहा (सिंगरौली) 0 1620517 6635689 6635442 2026-10-31T02:37:59Z Rudrani thakur 956542 /* संदर्भ */ लेखक अरुण सिंह चौहान, स्थानीय बुजुर्गों से प्राप्त मौखिक जानकारी 6635689 wikitext text/x-wiki '''रमडिहा''' [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[सिंगरौली जिला|सिंगरौली जिले]] की [[चितरंगी]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == परिचय और भौगोलिक स्थिति == रमडिहा भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सिंगरौली जिले की चितरंगी तहसील का एक गाँव है। यह विंध्य पर्वत श्रृंखला और सोन-गोपद नदी क्षेत्र में स्थित है। * अक्षांश: 24°28'27" N * देशांतर: 82°32'49" E * जिला: सिंगरौली, तहसील: चितरंगी * पोस्ट ऑफिस: लमसरई, पिन कोड: 486882 * थाना: गढ़वा, ब्लॉक: चितरंगी * जनसंख्या (2011): 1933 (342 परिवार)<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/498364-ramdiha-madhya-pradesh.html</ref> == इतिहास और वंशावली == रमडिहा में निवास करने वाले चौहान मैनपुरी अग्निकुल चौहान वंश से संबंधित हैं। इनका मूल संबंध छत्तीसगढ़ के सरगुजा रियासत के भैयाथान क्षेत्र की झिलमिली जागीरदारी से माना जाता है। 1650से 1660 के आसपास भैयाथान से दो सगे भाई ठाकुर फुरमान सिंह चौहान और ठाकुर ईश्वरी सिंह चौहान यहाँ आकर बसे थे। इन्हीं के वंशज वर्तमान में रमडिहा के चौहान हैं।> रमडिहा में निवास करने वाले चौहान मैनपुरी के अग्निकुल चौहान वंश से संबंधित हैं। स्थानीय बुजुर्गों और मौखिक परम्परा के अनुसार मैनपुरी के चौहान राजा के वंशज दलथंबन शाही और धरमेल शाही 1600 ई. के आसपास मैनपुरी से आकर भैयाथान (सरगुजा) में बसे और झिलमिली जागीरदारी स्थापित की। > > लगभग 50-55 वर्ष बाद भैयाथान में गद्दी के बँटवारे के कारण एक भाई को गद्दी मिली और दूसरे भाई को नई रियासत बसाने के लिए निकलना पड़ा। इसी क्रम में ठाकुर फुरमान सिंह चौहान और ठाकुर ईश्वरी सिंह चौहान 1650 ई. से 1700 ई. के बीच भैयाथान से आकर रमडिहा में बसे। इन्हीं के वंशज वर्तमान में रमडिहा के चौहान हैं। यह स्वयं राजा थे == संस्थापक एवं इतिहास == == रमडिहा में निवास करने वाले चौहान स्वयं को मैनपुरी के अग्निकुल चौहान वंश से संबंधित मानते हैं। स्थानीय मान्यता के अनुसार लगभग 1600 ईस्वी में इस वंश के दलथंबन शाही और धरमेल शाही मैनपुरी से आकर सरगुजा रियासत के भैयाथान क्षेत्र में झिलमिली जागीरदारी की स्थापना की। == == लगभग 50 वर्ष बाद गद्दी के बँटवारे को लेकर विवाद होने पर उनके वंशज दो सगे भाई ठाकुर फुरमान सिंह चौहान और ठाकुर ईश्वरी सिंह चौहान कुछ वफादार सिपाहियों के साथ निकल पड़े और सोनभद्र के घोरावल तहसील के कोहरथा गांव में आकर रुके। कोहरथा से लगभग 25 किमी दूर रमडिहा गांव में उन्होंने अपनी जमींदारी स्थापित की। == == स्थानीय किवदंती के अनुसार उस समय देवरा गांव के लोग रमडिहा से जबरदस्ती कर के रूप में अनाज वसूलते थे। लगभग 1670 ईस्वी में रमडिहा के बुजुर्गों के आग्रह पर दोनों भाई रमडिहा आए और पीपल के पेड़ के नीचे हनुमान मंदिर के चबूतरे पर बैठे देवरा के लोगों को ललकार कर भगाया। तब से कर वसूलने की प्रथा समाप्त हो गई। == == ग्रामीणों के आग्रह पर दोनों भाई यहीं बस गए। जनश्रुति के अनुसार उन्होंने प्रजा की भलाई के लिए रमडिहा में एक विशाल तालाब खुदवाया, जिसे 84 गांवों में सबसे बड़ा माना जाता है। रमडिहा के प्राचीन शिव मंदिर का निर्माण भी इन्हीं के द्वारा माना जाता है। इनके द्वारा बनवाए गए कुएं दुआरी, कुंडवासनी धाम (कुड़ारी), शिल्पी गांव, कोलिया घाट और मिर्जापुर कचहरी के पास आज भी मौजूद बताए जाते हैं। == == "लेखक - अरुण सिंह चौहान, स्थानीय बुजुर्गों से प्राप्त मौखिक जानकारी"।https://www.facebook.com/rudra-king-ramdiha-100783769571494 == <references /> 6qtuibr82y2fr755p6fsu6jrexweik4 6635710 6635689 2026-10-31T05:09:44Z चाहर धर्मेंद्र 703114 प्रचार सामग्री हटाई 6635710 wikitext text/x-wiki '''रमडिहा''' [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[सिंगरौली जिला|सिंगरौली जिले]] की [[चितरंगी]] तहसील में स्थित एक गाँव है। == परिचय और भौगोलिक स्थिति == रमडिहा भारत के मध्य प्रदेश राज्य के सिंगरौली जिले की चितरंगी तहसील का एक गाँव है। यह विंध्य पर्वत श्रृंखला और सोन-गोपद नदी क्षेत्र में स्थित है। * अक्षांश: 24°28'27" N * देशांतर: 82°32'49" E * जिला: सिंगरौली, तहसील: चितरंगी * पोस्ट ऑफिस: लमसरई, पिन कोड: 486882 * थाना: गढ़वा, ब्लॉक: चितरंगी * जनसंख्या (2011): 1933 (342 परिवार)<ref>https://www.census2011.co.in/data/village/498364-ramdiha-madhya-pradesh.html</ref> == इतिहास और वंशावली == रमडिहा में निवास करने वाले चौहान मैनपुरी अग्निकुल चौहान वंश से संबंधित हैं। इनका मूल संबंध छत्तीसगढ़ के सरगुजा रियासत के भैयाथान क्षेत्र की झिलमिली जागीरदारी से माना जाता है। 1650से 1660 के आसपास भैयाथान से दो सगे भाई ठाकुर फुरमान सिंह चौहान और ठाकुर ईश्वरी सिंह चौहान यहाँ आकर बसे थे। इन्हीं के वंशज वर्तमान में रमडिहा के चौहान हैं।> रमडिहा में निवास करने वाले चौहान मैनपुरी के अग्निकुल चौहान वंश से संबंधित हैं। स्थानीय बुजुर्गों और मौखिक परम्परा के अनुसार मैनपुरी के चौहान राजा के वंशज दलथंबन शाही और धरमेल शाही 1600 ई. के आसपास मैनपुरी से आकर भैयाथान (सरगुजा) में बसे और झिलमिली जागीरदारी स्थापित की। > > लगभग 50-55 वर्ष बाद भैयाथान में गद्दी के बँटवारे के कारण एक भाई को गद्दी मिली और दूसरे भाई को नई रियासत बसाने के लिए निकलना पड़ा। इसी क्रम में ठाकुर फुरमान सिंह चौहान और ठाकुर ईश्वरी सिंह चौहान 1650 ई. से 1700 ई. के बीच भैयाथान से आकर रमडिहा में बसे। इन्हीं के वंशज वर्तमान में रमडिहा के चौहान हैं। यह स्वयं राजा थे == संदर्भ == <references /> phubybynmh93zwc8f8co1u9qxwh463s एडुअर्ड बुकनेर 0 1620526 6635561 2026-10-30T12:15:37Z Brboize 937849 नया पृष्ठ: {{Short description|जर्मन रसायनशास्त्री (1860-1917)}} {{Infobox person | name = एडुअर्ड बुकनेर | image = [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg]] | caption = 1907 में बुकनेर | birth_date = 20 मई 1860 | birth_place = | Died = 13 अगस्त 1917 | nationality = | occupation = | known_for = | website = | Fieds = जीव रसायन }} एडुअर्ड ब... 6635561 wikitext text/x-wiki {{Short description|जर्मन रसायनशास्त्री (1860-1917)}} {{Infobox person | name = एडुअर्ड बुकनेर | image = [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg]] | caption = 1907 में बुकनेर | birth_date = 20 मई 1860 | birth_place = | Died = 13 अगस्त 1917 | nationality = | occupation = | known_for = | website = | Fieds = जीव रसायन }} एडुअर्ड बुकनेर (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) म्यूनिख के एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें किण्वन पर उनके कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। **शिक्षा** बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।[citation needed] **शोध कार्य** किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया। इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।[citation needed] **पुरस्कार** 1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।[citation needed] **व्यक्तिगत जीवन और सैन्य सेवा** 1900 में बुकनेर ने लोटे स्टाल से विवाह किया। प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन शाही सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया।[citation needed] **नामकरण संबंधी स्पष्टीकरण** प्रयोगशालाओं में उपयोग होने वाले 'बुचनर फ़नल' और 'बुचनर फ्लास्क' का नाम एडुअर्ड बुकनेर के नाम पर नहीं, बल्कि औद्योगिक रसायनज्ञ Ernst Büchner के नाम पर रखा गया है। gx7osbmfy79ktgkcyr97tdyh210woca 6635562 6635561 2026-10-30T12:17:46Z Brboize 937849 6635562 wikitext text/x-wiki {{Short description|जर्मन रसायनशास्त्री (1860-1917)}} {{Infobox scientist | name = एडुअर्ड बुकनेर | image = [[File:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg]] | caption = 1907 में बुकनेर | birth_date = 20 मई 1860 | Died = 13 अगस्त 1917 | nationality = | Fieds = जीव रसायन }} एडुअर्ड बुकनेर (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) म्यूनिख के एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें किण्वन पर उनके कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। **शिक्षा** बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।[citation needed] **शोध कार्य** किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया। इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।[citation needed] **पुरस्कार** 1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।[citation needed] **व्यक्तिगत जीवन और सैन्य सेवा** 1900 में बुकनेर ने लोटे स्टाल से विवाह किया। प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन शाही सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया।[citation needed] **नामकरण संबंधी स्पष्टीकरण** प्रयोगशालाओं में उपयोग होने वाले 'बुचनर फ़नल' और 'बुचनर फ्लास्क' का नाम एडुअर्ड बुकनेर के नाम पर नहीं, बल्कि औद्योगिक रसायनज्ञ Ernst Büchner के नाम पर रखा गया है। ck957g9nivzjjwmhybyn5a4s08y1enj 6635563 6635562 2026-10-30T12:22:54Z Brboize 937849 6635563 wikitext text/x-wiki एडुअर्ड बुकनेर (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) म्यूनिख के एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें किण्वन पर उनके कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया। == शिक्षा == बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।[citation needed] == शोध कार्य == किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया। इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।[citation needed] == पुरस्कार == 1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।[citation needed] == व्यक्तिगत जीवन और सैन्य सेवा == 1900 में बुकनेर ने लोटे स्टाल से विवाह किया। प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन शाही सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया।[citation needed] == नामकरण संबंधी स्पष्टीकरण == प्रयोगशालाओं में उपयोग होने वाले 'बुचनर फ़नल' और 'बुचनर फ्लास्क' का नाम एडुअर्ड बुकनेर के नाम पर नहीं, बल्कि औद्योगिक रसायनज्ञ Ernst Büchner के नाम पर रखा गया है। bm7eqfgnwlv2oq4g5ugdcvx6tsv3nrp 6635565 6635563 2026-10-30T12:46:54Z Brboize 937849 6635565 wikitext text/x-wiki '''''एडुअर्ड बुकनेर''''' (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें [[किण्वन]] पर कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया।[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/|title=नोबेल पुरस्कार}}</ref> बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/laureate/166|title=Eduard Buchner Facts|website=नोबेल पुरस्कार}}</ref> किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया। इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।1900 में बुकनेर ने लोटे स्थेल से विवाह किया। प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया। == ''संदर्भ'' == <references /> r7uvm8zq81gogl2s07swz12atecx65o 6635566 6635565 2026-10-30T12:52:06Z Brboize 937849 6635566 wikitext text/x-wiki '''''एडुअर्ड बुकनेर''''' (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें [[किण्वन]] पर कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया।[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/|title=नोबेल पुरस्कार}}</ref> बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/laureate/166|title=Eduard Buchner Facts|website=नोबेल पुरस्कार}}</ref> किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/chemistry-biographies/eduard-buchner|title=Buchner, Eduard|website=Encyclopedia}}</ref> इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।1900 में बुकनेर ने लोटे स्थेल से विवाह किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Eduard-Buchner|title=Eduard Buchner German biochemist|website=Britannica}}</ref> प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। <ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zymase|title=Zymase|website=Wikipedia}}</ref>युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया। == ''संदर्भ'' == <references /> a3eezgo4td5p4q5h7sauaawfjdfszaz 6635568 6635566 2026-10-30T12:56:04Z Brboize 937849 6635568 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=एडुअर्ड बुकनेर|image=Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|caption=1907 में बुकनेर|birth_date=20 मई 1860|death_date=13 अगस्त 1917}} '''''एडुअर्ड बुकनेर''''' (20 मई 1860 – 13 अगस्त 1917) एक जर्मन रसायनज्ञ और किण्वन विशेषज्ञ थे। उन्हें [[किण्वन]] पर कार्य के लिए 1907 में रसायन विज्ञान का नोबेल पुरस्कार प्रदान किया गया।[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/]<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1907/buchner/biographical/|title=नोबेल पुरस्कार}}</ref> बुकनेर ने एडोल्फ वॉन बेयेर के मार्गदर्शन में रसायन विज्ञान का अध्ययन किया और 1888 में डॉक्टरेट की उपाधि प्राप्त की।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/laureate/166|title=Eduard Buchner Facts|website=नोबेल पुरस्कार}}</ref> किण्वन पर अपने शोध के दौरान बुकनेर ने खमीर कोशिकाओं का एक कोशिका-मुक्त अर्क तैयार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/science-and-technology/chemistry-biographies/eduard-buchner|title=Buchner, Eduard|website=Encyclopedia}}</ref> इस प्रयोग से यह निष्कर्ष निकला कि शर्करा का किण्वन जीवित कोशिकाओं की अनुपस्थिति में भी संभव है, जिससे 'वाइटलिज्म' के सिद्धांत का खंडन हुआ।1907 में किण्वन संबंधी कार्य के लिए उन्हें रसायन विज्ञान के नोबेल पुरस्कार से सम्मानित किया गया।1900 में बुकनेर ने लोटे स्थेल से विवाह किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Eduard-Buchner|title=Eduard Buchner German biochemist|website=Britannica}}</ref> प्रथम विश्व युद्ध के दौरान उन्होंने जर्मन सेना में मेजर के पद पर सेवा दी। <ref>{{Cite web|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Zymase|title=Zymase|website=Wikipedia}}</ref>युद्ध में घायल होने के कारण 13 अगस्त 1917 को उनका निधन हो गया। == ''संदर्भ'' == <references /> 0b20rj7npsv7902wu4h1vo5u6s6wjqx सदस्य वार्ता:Ajeesh Pazhookkara 3 1620527 6635570 2026-10-30T13:27:35Z Cabayi 135589 Cabayi ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Ajeesh Pazhookkara]] को [[सदस्य वार्ता:Ajeeshwdr]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Ajeesh Pazhookkara|Ajeesh Pazhookkara]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Ajeeshwdr|Ajeeshwdr]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6635570 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Ajeeshwdr]] bor1j826hsg5p6h180b75os159w0usa भूपत राम प्रजापत 0 1620528 6635597 2026-10-30T14:58:06Z ~2026-57785-01 956769 राजस्थान पत्रिका (फलोदी राजस्थान) और लेटर पेड महेंद्र कुमावत 6635597 wikitext text/x-wiki भाजपा में प्रदेश स्तर पर नई जिम्मेदारी भूपत राम प्रजापत को भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष आदरणीय श्री मदन राठौड़ जी एवं भाजपा ओबीसी मोर्चा के प्रदेश अध्यक्ष श्री महेंद्र जी कुमावत के निर्देशानुसार एवं नेतृत्व में भाजपा ओबीसी मोर्चा राजस्थान की प्रदेश कार्यसमिति सदस्य नियुक्त किया गया है।<ref>{{Cite news|title=}}</ref> इस नियुक्ति पर हार्दिक बधाई एवं शुभकामनाएँ। 1h58yt1etya5tumaofk0bdksw78z95t 6635632 6635597 2026-10-30T16:42:33Z चाहर धर्मेंद्र 703114 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व2|शीह व2]]) 6635632 wikitext text/x-wiki {{db-test}} भाजपा में प्रदेश स्तर पर नई जिम्मेदारी भूपत राम प्रजापत को भारतीय जनता पार्टी के प्रदेश अध्यक्ष आदरणीय श्री मदन राठौड़ जी एवं भाजपा ओबीसी मोर्चा के प्रदेश अध्यक्ष श्री महेंद्र जी कुमावत के निर्देशानुसार एवं नेतृत्व में भाजपा ओबीसी मोर्चा राजस्थान की प्रदेश कार्यसमिति सदस्य नियुक्त किया गया है।<ref>{{Cite news|title=}}</ref> इस नियुक्ति पर हार्दिक बधाई एवं शुभकामनाएँ। luyl6pl14v1qpvr6un3lbdd0n3z3vl4 कृष्ण पाल सिंह 0 1620530 6635642 2026-10-30T17:22:13Z Mkrai1234 956801 प्रो.(डॉ) अनिल कुमार राय 6635642 wikitext text/x-wiki हा ip4lx0e5tqvpzfjzl4fmo232fmrome0 6635649 6635642 2026-10-30T17:26:50Z Mkrai1234 956801 प्रो.(डॉ) अनिल कुमार राय 6635649 wikitext text/x-wiki प्रो.(डॉ) अनिल कुमार राय 004vlt9c0tprb3wlazxm7tg4stn6cyl 6635783 6635649 2026-10-31T07:23:48Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में, और {{[[साँचा:श्रेणीहीन|श्रेणीहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6635783 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=अक्टूबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=अक्टूबर 2026}} }} प्रो.(डॉ) अनिल कुमार राय {{श्रेणीहीन|date=अक्टूबर 2026}} cz7fuayna9vgzrikbuckwckzv7unf7f वार्ता:शिव स्वरोदय 1 1620531 6635663 2026-10-30T20:15:20Z ~2026-57881-17 956824 /* शिव सर्वोदय का विस्तार जानकारी */ नया अनुभाग 6635663 wikitext text/x-wiki == शिव सर्वोदय का विस्तार जानकारी == शिव सर्वोदय का विस्तृत जानकारी पाना चाहता हूं [[विशेष:योगदान/~2026-57881-17|~2026-57881-17]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-57881-17|वार्ता]]) 20:15, 30 अक्टूबर 2026 (UTC) pd4nkmbmxp9cxtb6f858uvn25yu3vbn विकिपीडिया एशियाई माह २०२६ 0 1620532 6635693 2026-10-31T03:14:38Z J ansari 239180 नया पृष्ठ: हैलो 6635693 wikitext text/x-wiki हैलो fs3fjk2otvpgvz1p475is0yexjne118 6635694 6635693 2026-10-31T03:16:34Z J ansari 239180 6635694 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== {{विकिपीडिया:एशियाई माह २०२६}} |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] gf9ptd2d73ig0pl3b6hv67d5vf3x5ve 6635817 6635694 2026-10-31T08:03:17Z J ansari 239180 6635817 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== {{विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी}} |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] 3wgtct7pv3h4tikumztw64friscmu9s 6635818 6635817 2026-10-31T08:04:03Z J ansari 239180 6635818 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== [[विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी|प्रतिभागी]] |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] r0l2mtayjquigiouh38nz49kwj1p4nt 6635837 6635818 2026-10-31T10:15:44Z J ansari 239180 6635837 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedia-asian-month-hindi-2026|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== {{विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी}} |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] 490j43yn5rnxgbas789uubi5ta1alko 6635840 6635837 2026-10-31T10:18:37Z J ansari 239180 6635840 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedia-asian-month-hindi-2026|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== [[विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी|प्रतिभागी बने]] |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] 4c80axt4cn558bgtfjtyjbff4oarord 6635842 6635840 2026-10-31T10:19:59Z J ansari 239180 6635842 wikitext text/x-wiki {{WAM|header=[[File:Wikipedia Asian Month Banner(hi).svg|450px|center]] |subheader='''विकिपीडिया एशियाई माह''' ऑनलाइन संपादन कार्यक्रम है जिसका उद्देश्य एशियाई विकिपीडिया समुदायों के बीच बेहतर सामंजस्य बढ़ाना है। यह कार्यक्रम पूरे नवंबर माह सन् २०२६ तक चलेगा। इस कार्यक्रम का उद्देश्य अधिक से अधिक संख्या में तथा उच्च गुणवत्ता के लेखों का निर्माण करना है जोकि आपके देश के अलावा अन्य एशियाई देशों पर होगा। वह सदस्य जो कम से कम ४ अथवा अधिक लेखों का निर्माण करेंगे वह विभिन्न विकिपीडिया समुदायों के मध्य मित्रता के प्रतीक के रूप में अन्य प्रतियोगी देश के द्वारा विशिष्ट रुप से डिजाइन किए गए विकिपीडिया पोस्टकार्ड पाएंगे। प्रत्येक विकिपीडिया के वे विकिपीडिया सदस्य जो सर्वाधिक लेखों का निर्माण करेंगे वे "विकिपीडिया एशियन ऐंबैसडर" (विकिपीडिया एशियाई राजदूत) नाम से पुरस्कृत होंगे। <div style="text-align:center;"> <!-- Please edit the "URL" accordingly, especially the "section" number; thanks --> {{Clickable button 2|प्रतिभागी बनें|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/प्रतिभागी}} |class=mw-ui-progressive}} </div> |body===नियम== '''संक्षेप में''': ऐसे नए लेख जो एशिया के बारे में हो उच्च गुणवत्ता के हो जो कम से कम ३००० बाइट्स तथा ३०० शब्दों पर से बने हो एवं नवंबर २०२४ में बने हो तथा पूर्व में सूचीबद्ध नहीं रहे हो। #लेख नए हो या लेखों का विस्तार हो, जिनका निर्माण/सम्पादन १ नवंबर २०२६ ०:०० से २० दिसम्बर २०२६ २३:५९ (UTC) के मध्य ही होना चाहिए। #लेखों की लंबाई कम से कम ३,००० बाइट्स और लगभग ३०० शब्दों की होनी चाहिए। #लेख उल्लेखनीय विषयों एवं मानदंडों पर ही बने होने चाहिए। #लेख उचित सन्दर्भ के साथ बने होना चाहिए और संदिग्ध या विवादास्पद बयानों वाले लेख उचित तथा सत्यापित करने योग्य उद्धरण के साथ होने चाहिए। #लेख पूर्ण तरह मशीनी भाषा में किए गए अनुवाद की जगह उचित भाषा में होने चाहिए। #लेख सूची की तरह ना हो। #ऐसे सूची लेख जो की सुविधा के लिए बनाए गए हो स्वीकार्य है (यह विकल्प केवल उन विकिपीडिया लेखों पर लागू है जो फीचर्स सूची है) #लेख जानकारी पूर्ण हो। #लेख जो केवल एशियाई देशों तथा क्षेत्रों पर हो। (आपके देश को छोड़ कर। उदा° भारत का निवासी भारत से सम्बन्धित लेख नहीं बना सकता।) == आयोजक == * {{u|J ansari}} * {{u|Suyash.dwivedi}} == पुरस्कार == पुरस्कार राशि गिफ्ट वाउचर के रूप प्रदान की जायेगी। 1. 3000 प्रथम पुरस्कार राशि <br> 2. 2000 द्तिया पुरस्कार राशि <br> 3. 1000 तृतीय पुरस्कार राशि == सूचना == #अंततः स्थानीय विकिपीडिया के जांचकर्ताओं द्वारा यह निर्धारित किया जाएगा कि लेख स्वीकार्य है अथवा नहीं। #यदि आप के द्वारा बनाए गए चार लेख उपरोक्त नियमों के अनुरूप है तो आप WAM के पोस्ट कार्ड, जो की किसी अन्य एशियाई देश द्वारा भेजा गया हो पाने के पात्र होंगे। #(सिवाय आपके देश में बोली जाने वाली भाषाओं के देश के) विकिपीडिया एशियाई राजदूत को एशियाई सहयोगी संगठनों से एक हस्ताक्षरित प्रमाण पत्र, और एक अतिरिक्त पोस्टकार्ड प्राप्त होगा। [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month/QA अधिक जानकारी के लिए देखें]। # तो क्यों ना आप इस कार्यक्रम में हमसे जुड़ें, यदि आप क्षेत्रीय संयोजक बनना चाहते हैं तो कृपया अपना नाम [[m:Wikipedia Asian Month|यहाँ]] जोड़ दें। # यदि आप इस प्रतियोगिता में रुचि रखते हैं तो कृपया भाग लें। लेख को लिखने के पश्चात् कृपया नीचे दिये गए बटन पर क्लिक करके जोड़ दीजिये। <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|अपने लेख यहाँ जमा करें |url=https://fountain.toolforge.org/editathons/wikipedia-asian-month-hindi-2026|class=mw-ui-progressive}} </div> ==प्रतिभागी सूची== [[विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी|प्रतिभागी बने]] |footer=== उपयोगी लिंक == {{flatlist| * [[m:Wikipedia Asian Month|Pilot page on Meta]] * [[m:Wikipedia Asian Month 2020/Onsite Events|Onsite edit-a-thon]] }} == संबंधन == [[File:Wikimedia-logo black.svg|40px|left|alt=|link=]] {{flatlist| * [[:m:Wikimedia Taiwan|Wikimedia Taiwan]] * [[:m:Wikimedia Indonesia|Wikimedia Indonesia]] * [[:m:Wikimedians in Kansai|Wikimedians in Kansai]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Hong Kong|Wikimedia Community User Group Hong Kong]] * [[:m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] * [[:m:Wikimedians of Nepal|Wikimedians of Nepal]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Sri Lanka|Wikimedia Community User Group Sri Lanka]] * [[:m:Punjabi Wikimedians User Group|Punjabi Wikimedians User Group]] * [[:m:PhilWiki Community|Philippine Wikimedia Community User Group]] * [[:m:Wikimedia Korea|Wikimedia Korea]] * [[:m:Iranian Wikimedians User Group|Iranian Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians of the Levant|Wikimedians of the Levant User Group]] * [[:m:Azerbaijani Wikimedians User Group|Azerbaijani Wikimedians User Group]] * [[:m:Wikimedians in Thailand|Wikimedians in Thailand]] * [[:m:Wikimedia Community User Group Malaysia|Wikimedia Community User Group Malaysia]] * [[:m:Vietnam Wikimedians User Group|Vietnam Wikimedians User Group]] * [[:m:West Bengal Wikimedians|West Bengal Wikimedians]] * [[:m:Wikipedia Asian Month User Group|Wikipedia Asian Month User Group]] }} {{clear}}}} [[श्रेणी:विकिपीडिया प्रतियोगिताएँ]] hetger93mlcv0my1r0l9lou69ajlpeu कृत्रिम बुद्धिमत्ता शीतकाल 0 1620533 6635718 2026-10-31T06:17:33Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1382271059|AI winter]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635718 wikitext text/x-wiki [[File:Computer-translation_Briefing_for_Gerald_Ford.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Computer-translation_Briefing_for_Gerald_Ford.jpg|अंगूठाकार|१९७३ में अमरीकी उपराष्ट्रपति जेराल्ड फ़ोर्ड हेतु संयोजक व्याकरण आधारित संगणक अनुवाद प्रतिरूप पर ब्रीफ़िंग]] [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) के इतिहास में '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता शीतकाल''' कृ॰बु॰ अनुसन्धान में न्यून वित्तपोषण तथा न्यून रुचि का काल है।<ref name="W">[http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0501.htm#w AI Expert Newsletter: W is for Winter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109201636/http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0501.htm#w|date=9 November 2013}}</ref> क्षेत्र ने अनेक प्रचार-चक्र अनुभव किए; तत्पश्चात् निराशा तथा आलोचना; तत्पश्चात वित्तपोषण-कर्तन; तत्पश्चात् वर्षों अथवा दशकों पश्चात् पुनः रुचि। यह शब्द १९८४ में ए॰ए॰ए॰आई॰ (तत्कालीन “अमेरिकी कृत्रिम बुद्धिमत्ता संघ”) की वार्षिक सभा में एक पटल-चर्चा के विषय के रूप में प्रथमतः प्रकट हुआ।{{sfn|Crevier|1993|p=203}} रोजर शैंक तथा जॉन मैकडरमॉट, दो अग्रणी कृ॰बु॰ अनुसन्धाता, जिन्होंने १९७० के दशक का “शीतकाल” अनुभव किया था, ने व्यापारिक समुदाय को चेतावनी दी। १९८० के दशक में कृ॰बु॰ के प्रति उत्साह अनियन्त्रित हो गया था तथा निराशा निश्चय ही अनुगामी हो सकती थी।<ref>{{Cite journal|last=McDermott|first=Drew|date=1985|title=The Dark Ages of AI: A Panel Discussion at AAAI–84|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/ftr/10.1609/aimag.v6i3.494|journal=AI Magazine|volume=6|issue=3|pages=122-134|via=Wiley Science Direct}}</ref> उन्होंने “नाभिकीय शीतकाल” के सदृश एक शृंखलाबद्ध प्रतिक्रिया का वर्णन किया। वह कृ॰बु॰ समुदाय में निराशावाद से आरम्भ होकर, तत्पश्चात् समाचार-जगत् में निराशावाद, तत्पश्चात् वित्तपोषण में तीव्र कर्तन, तत्पश्चात् गम्भीर अनुसन्धान के अन्त तक पहुँचती। तत्पश्चात तीन वर्षों में अरब डॉलर कृ॰बु॰ उद्योग ध्वस्त होने लगा।{{sfn|Crevier|1993|p=203}} == नोट्स == r25e0edfpouha3nynzxpgqdzxj33oft 6635722 6635718 2026-10-31T06:18:19Z स्वर्ण 883468 6635722 wikitext text/x-wiki [[File:Computer-translation_Briefing_for_Gerald_Ford.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Computer-translation_Briefing_for_Gerald_Ford.jpg|अंगूठाकार|१९७३ में अमरीकी उपराष्ट्रपति जेराल्ड फ़ोर्ड हेतु संयोजक व्याकरण आधारित संगणक अनुवाद प्रतिरूप पर ब्रीफ़िंग]] [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) के इतिहास में '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता शीतकाल''' कृ॰बु॰ अनुसन्धान में न्यून वित्तपोषण तथा न्यून रुचि का काल है।<ref name="W">[http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0501.htm#w AI Expert Newsletter: W is for Winter] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109201636/http://www.ainewsletter.com/newsletters/aix_0501.htm#w|date=9 November 2013}}</ref> क्षेत्र ने अनेक प्रचार-चक्र अनुभव किए; तत्पश्चात् निराशा तथा आलोचना; तत्पश्चात वित्तपोषण-कर्तन; तत्पश्चात् वर्षों अथवा दशकों पश्चात् पुनः रुचि। यह शब्द १९८४ में ए॰ए॰ए॰आई॰ (तत्कालीन “अमेरिकी कृत्रिम बुद्धिमत्ता संघ”) की वार्षिक सभा में एक पटल-चर्चा के विषय के रूप में प्रथमतः प्रकट हुआ।{{sfn|Crevier|1993|p=203}} रोजर शैंक तथा जॉन मैकडरमॉट, दो अग्रणी कृ॰बु॰ अनुसन्धाता, जिन्होंने १९७० के दशक का “शीतकाल” अनुभव किया था, ने व्यापारिक समुदाय को चेतावनी दी। १९८० के दशक में कृ॰बु॰ के प्रति उत्साह अनियन्त्रित हो गया था तथा निराशा निश्चय ही अनुगामी हो सकती थी।<ref>{{Cite journal|last=McDermott|first=Drew|date=1985|title=The Dark Ages of AI: A Panel Discussion at AAAI–84|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/ftr/10.1609/aimag.v6i3.494|journal=AI Magazine|volume=6|issue=3|pages=122-134|via=Wiley Science Direct}}</ref> उन्होंने “नाभिकीय शीतकाल” के सदृश एक शृंखलाबद्ध प्रतिक्रिया का वर्णन किया। वह कृ॰बु॰ समुदाय में निराशावाद से आरम्भ होकर, तत्पश्चात् समाचार-जगत् में निराशावाद, तत्पश्चात् वित्तपोषण में तीव्र कर्तन, तत्पश्चात् गम्भीर अनुसन्धान के अन्त तक पहुँचती। तत्पश्चात तीन वर्षों में अरब डॉलर कृ॰बु॰ उद्योग ध्वस्त होने लगा।{{sfn|Crevier|1993|p=203}} == सन्दर्भ == <references/> {{stub}} [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] deen0ahp1busx1564vbb6fg24z4jrve कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रक्षालन 0 1620534 6635719 2026-10-31T06:17:35Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1382687012|AI washing]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635719 wikitext text/x-wiki [[File:Can_of_Coca-Cola_Y3000.jpg|अंगूठाकार|कोका-कोला वाई३००० का एक कैन, जिसके लेबल पर उल्लिखित है, यह पेय “कृत्रिम बुद्धिमत्ता के सह-निर्माण” द्वारा निर्मित है।]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रक्षालन''' ({{Langx|en|Artificial intelligence washing, AI washing|italic=no}}) एक भ्रामक विपणन युक्ति है। इसमें किसी उत्पाद अथवा सेवा का प्रवर्तन [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) की भूमिका तथा उसके समेकन को अतिरंजित करके किया जाता है। संस्थाएँ प्रायः इस प्रयोग में संलग्न होती हैं, क्रेताओं को भ्रान्त करने, अपनी प्रस्तुतियों को बढ़ाने तथा निवेशकों से वित्तपोषण प्राप्त करने हेतु। यह प्रयोग पारदर्शिता तथा विधिक विषयों के सम्बन्ध में चिन्ताएँ उत्पन्न करता है।<ref name="AI">{{cite web|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/AI-washing-explained-Everything-you-need-to-know|title=AI washing explained: Everything you need to know|date=29 February 2024|work=TechTarget|access-date=5 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ftc.gov/business-guidance/blog/2023/02/keep-your-ai-claims-check|title=Keep your AI claims in check|date=27 February 2023|work=[[Federal Trade Commission]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605134238/https://www.ftc.gov/business-guidance/blog/2023/02/keep-your-ai-claims-check|archive-date=5 June 2024|access-date=5 June 2024|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] 1vpboo43nn9rooysnb1lhix1vebgjnx 6635723 6635719 2026-10-31T06:18:42Z स्वर्ण 883468 6635723 wikitext text/x-wiki [[File:Can_of_Coca-Cola_Y3000.jpg|अंगूठाकार|कोका-कोला वाई३००० का एक कैन, जिसके लेबल पर उल्लिखित है, यह पेय “कृत्रिम बुद्धिमत्ता के सह-निर्माण” द्वारा निर्मित है।]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रक्षालन''' ({{Langx|en|Artificial intelligence washing, AI washing|italic=no}}) एक भ्रामक विपणन युक्ति है। इसमें किसी उत्पाद अथवा सेवा का प्रवर्तन [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) की भूमिका तथा उसके समेकन को अतिरंजित करके किया जाता है। संस्थाएँ प्रायः इस प्रयोग में संलग्न होती हैं, क्रेताओं को भ्रान्त करने, अपनी प्रस्तुतियों को बढ़ाने तथा निवेशकों से वित्तपोषण प्राप्त करने हेतु। यह प्रयोग पारदर्शिता तथा विधिक विषयों के सम्बन्ध में चिन्ताएँ उत्पन्न करता है।<ref name="AI">{{cite web|url=https://www.techtarget.com/whatis/feature/AI-washing-explained-Everything-you-need-to-know|title=AI washing explained: Everything you need to know|date=29 February 2024|work=TechTarget|access-date=5 June 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ftc.gov/business-guidance/blog/2023/02/keep-your-ai-claims-check|title=Keep your AI claims in check|date=27 February 2023|work=[[Federal Trade Commission]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240605134238/https://www.ftc.gov/business-guidance/blog/2023/02/keep-your-ai-claims-check|archive-date=5 June 2024|access-date=5 June 2024|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{stub}} [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] pns10sypg01oe6da6ojhmvsx31za1y2 कृत्रिम बुद्धिमत्ता बुलबुला 0 1620535 6635720 2026-10-31T06:17:39Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1382914989|AI bubble]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635720 wikitext text/x-wiki [[File:2025_AI_Bubble_Speculation_2.png|अंगूठाकार|कृत्रिम बुद्धिमत्ता संस्थाओं के चक्रीय निवेश को चित्रित करने वाले बुलबुला-चित्र, जो अक्तूबर २०२५ में लोकप्रिय हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2025/10/21/are-we-in-an-ai-bubble.html|title=Are we in an AI bubble? Here's what analysts and experts are saying|last=Yip|first=Jaures|date=October 21, 2025|website=[[CNBC]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028180101/https://www.cnbc.com/2025/10/21/are-we-in-an-ai-bubble.html|archive-date=October 28, 2025|access-date=October 28, 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/business/economy/openai-nvidia-amd-deals-risks-rcna234806|title=The AI boom's reliance on circular deals is raising fears of a bubble|last=Wile|first=Rob|date=October 6, 2025|website=NBC News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029133704/https://www.nbcnews.com/business/economy/openai-nvidia-amd-deals-risks-rcna234806|archive-date=October 29, 2025|access-date=October 28, 2025|url-status=live}}</ref> ]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता बुलबुला''' एक अवधारणा है। यह प्रतिपादित करती है, २०२५ से [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) [[एआई में उछाल|उत्कर्ष]] के मध्य प्रतिभूति-विपणि में एक बुलबुला वर्धमान है। कृ॰बु॰ उत्कर्ष अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमत्ता में निवेश की तीव्र वृद्धि का काल; [[वाल स्ट्रीट जर्नल|द वॉल स्ट्रीट जर्नल]] ने इसे “अमेरिकी इतिहास का सबसे बड़ा आर्थिक पण” बताया।<ref>Multiple sources:</ref> प्रारम्भिक कृ॰बु॰ निवेश मुख्यतः परिचालन नकदी-प्रवाह से वित्तपोषित था, परन्तु २०२६ तक ऋणपत्र विपणि ने वित्तपोषण में प्रभुत्व स्थापित कर लिया, तथा तुलन-पत्र से बाह्य तीन लाख करोड़ अमेरिकी डॉलर की प्रतिबद्धताएँ भी सम्मिलित हो गईं।<ref>{{cite news|url=https://afp.com/en/ai-borrowing-binge-rattles-us-markets|title=AI borrowing binge rattles US markets|date=October 6, 2026|access-date=October 6, 2026|publisher=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://wsj.com/tech/ai/why-big-techs-ai-spending-is-3-trillion-higher-than-it-seems-e1067bb2|title=Why Big Tech’s AI Spending Is $3 Trillion Higher Than It Seems|last1=Rudegeair|first1=Peter|date=August 16, 2026|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 8, 2026|last2=Santilli|first2=Peter}}</ref> बुलबुले के विषय में अनुमान उन चिन्ताओं से भी उद्भूत होते हैं, अग्रणी कृ॰बु॰ तकनीकी संस्थाएँ निवेशों के चक्रीय प्रवाह में संलग्न हैं, जो उनके प्रतिभूति-मूल्यों तथा व्यापक विपणि के मूल्य को कृत्रिम रूप से बढ़ा रहे हैं। द वॉल स्ट्रीट जर्नल ने प्रतिवेदित किया, १९९० के दशक के डॉट-कॉम विस्तार की स्मृति कराने वाली यह चक्रीयता “ऊर्ध्वगामी काल में सद्गुणकारी तथा अधोगामी काल में दुर्गुणकारी हो सकती है।”<ref>{{cite news|url=https://msn.com/en-us/news/other/is-the-flurry-of-circular-ai-deals-a-win-win-or-sign-of-a-bubble/ar-AA1OXDBJ|title=Is the Flurry of Circular AI Deals a Win-Win—or Sign of a Bubble?|last1=Weil|first1=Jonathan|date=October 22, 2025|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 9, 2026|publisher=[[MSN]]}}</ref> प्रतिरक्षी-निधि प्रबन्धक रे डालियो जैसे कुछ लोग डॉट-कॉम बुलबुले के साथ अन्य सादृश्य देखते हैं। विपुल व्यय के बावजूद, अक्तूबर २०२६ तक कृ॰बु॰ संगणन-शक्ति की माँग आपूर्ति से अधिक हो रही थी, जिससे “स्वर्ण-दौड़” मानसिकता उत्पन्न हुई और क्षमता के मूल्य बढ़ने लगे।<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/tech/ai/ai-computing-power-demand-a63da9b9|title=The Desperate Hunt for AI Computing Power Is Upending Silicon Valley|last1=Clark|first1=Kate|date=October 9, 2026|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 10, 2026|last2=Woo|first2=Erin|quote="There’s a big gold rush happening at the moment,” said Evan Conrad, chief executive officer of San Francisco Compute. "It’s hard to fully comprehend the scale."|last3=Hagey|first3=Keach|last4=Bobrowsky|first4=Meghan}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:आर्थिक सिद्धांत]] qtpckdvr43e9kiqtfgxc5707rcrfdbn 6635728 6635720 2026-10-31T06:21:52Z स्वर्ण 883468 6635728 wikitext text/x-wiki [[File:2025_AI_Bubble_Speculation_2.png|अंगूठाकार|कृत्रिम बुद्धिमत्ता संस्थाओं के चक्रीय निवेश को चित्रित करने वाले बुलबुला-चित्र, जो अक्तूबर २०२५ में लोकप्रिय हुए।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2025/10/21/are-we-in-an-ai-bubble.html|title=Are we in an AI bubble? Here's what analysts and experts are saying|last=Yip|first=Jaures|date=October 21, 2025|website=[[CNBC]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20251028180101/https://www.cnbc.com/2025/10/21/are-we-in-an-ai-bubble.html|archive-date=October 28, 2025|access-date=October 28, 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/business/economy/openai-nvidia-amd-deals-risks-rcna234806|title=The AI boom's reliance on circular deals is raising fears of a bubble|last=Wile|first=Rob|date=October 6, 2025|website=NBC News|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029133704/https://www.nbcnews.com/business/economy/openai-nvidia-amd-deals-risks-rcna234806|archive-date=October 29, 2025|access-date=October 28, 2025|url-status=live}}</ref> ]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता बुलबुला''' ({{langx|en|Artificial intelligence bubble, AI bubble|italics=no}}) एक अवधारणा है। यह प्रतिपादित करती है, २०२५ से [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) [[एआई में उछाल|उत्कर्ष]] के मध्य प्रतिभूति-विपणि में एक बुलबुला वर्धमान है। कृ॰बु॰ उत्कर्ष अर्थात् कृत्रिम बुद्धिमत्ता में निवेश की तीव्र वृद्धि का काल; [[वाल स्ट्रीट जर्नल|द वॉल स्ट्रीट जर्नल]] ने इसे “अमेरिकी इतिहास का सबसे बड़ा आर्थिक पण” बताया।<ref>Multiple sources:</ref> प्रारम्भिक कृ॰बु॰ निवेश मुख्यतः परिचालन नकदी-प्रवाह से वित्तपोषित था, परन्तु २०२६ तक ऋणपत्र विपणि ने वित्तपोषण में प्रभुत्व स्थापित कर लिया, तथा तुलन-पत्र से बाह्य तीन लाख करोड़ अमेरिकी डॉलर की प्रतिबद्धताएँ भी सम्मिलित हो गईं।<ref>{{cite news|url=https://afp.com/en/ai-borrowing-binge-rattles-us-markets|title=AI borrowing binge rattles US markets|date=October 6, 2026|access-date=October 6, 2026|publisher=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://wsj.com/tech/ai/why-big-techs-ai-spending-is-3-trillion-higher-than-it-seems-e1067bb2|title=Why Big Tech’s AI Spending Is $3 Trillion Higher Than It Seems|last1=Rudegeair|first1=Peter|date=August 16, 2026|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 8, 2026|last2=Santilli|first2=Peter}}</ref> बुलबुले के विषय में अनुमान उन चिन्ताओं से भी उद्भूत होते हैं, अग्रणी कृ॰बु॰ तकनीकी संस्थाएँ निवेशों के चक्रीय प्रवाह में संलग्न हैं, जो उनके प्रतिभूति-मूल्यों तथा व्यापक विपणि के मूल्य को कृत्रिम रूप से बढ़ा रहे हैं। द वॉल स्ट्रीट जर्नल ने प्रतिवेदित किया, १९९० के दशक के डॉट-कॉम विस्तार की स्मृति कराने वाली यह चक्रीयता “ऊर्ध्वगामी काल में सद्गुणकारी तथा अधोगामी काल में दुर्गुणकारी हो सकती है।”<ref>{{cite news|url=https://msn.com/en-us/news/other/is-the-flurry-of-circular-ai-deals-a-win-win-or-sign-of-a-bubble/ar-AA1OXDBJ|title=Is the Flurry of Circular AI Deals a Win-Win—or Sign of a Bubble?|last1=Weil|first1=Jonathan|date=October 22, 2025|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 9, 2026|publisher=[[MSN]]}}</ref> प्रतिरक्षी-निधि प्रबन्धक रे डालियो जैसे कुछ लोग डॉट-कॉम बुलबुले के साथ अन्य सादृश्य देखते हैं। विपुल व्यय के बावजूद, अक्तूबर २०२६ तक कृ॰बु॰ संगणन-शक्ति की माँग आपूर्ति से अधिक हो रही थी, जिससे “स्वर्ण-दौड़” मानसिकता उत्पन्न हुई और क्षमता के मूल्य बढ़ने लगे।<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/tech/ai/ai-computing-power-demand-a63da9b9|title=The Desperate Hunt for AI Computing Power Is Upending Silicon Valley|last1=Clark|first1=Kate|date=October 9, 2026|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=October 10, 2026|last2=Woo|first2=Erin|quote="There’s a big gold rush happening at the moment,” said Evan Conrad, chief executive officer of San Francisco Compute. "It’s hard to fully comprehend the scale."|last3=Hagey|first3=Keach|last4=Bobrowsky|first4=Meghan}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:आर्थिक सिद्धांत]] pr00vdnphkkodomcp9qqfnc16g1vlhe कृत्रिम बुद्धिमत्ता दत्तांश केन्द्र 0 1620536 6635743 2026-10-31T06:58:50Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1382102885|AI data center]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635743 wikitext text/x-wiki [[File:Data_center_infrastructure_in_the_United_States.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Data_center_infrastructure_in_the_United_States.jpg|अंगूठाकार|संयुक्त राज्य में दत्तांश केन्द्र अवसंरचना (२०२५ ईस्वी)]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता दत्तांश केन्द्र''' अथवा '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता आँकड़ा केन्द्र''' ({{Langx|en|Artificial intelligence data centre/center, AI data centre/center|italic=no}}) एक विशेषीकृत [[आँकड़ा केन्द्र|दत्तांश केन्द्र]] सुविधा है, जो [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) तथा यन्त्र-अधिगम प्रतिरूपों के प्रशिक्षण एवं संचालन के संगणन-गहन कार्यों हेतु अभिकल्पित है। सामान्य-प्रयोजन दत्तांश केन्द्रों के विपरीत, ये प्रायः कृ॰बु॰ कार्यभार की समान्तर-प्रक्रमण अपेक्षाओं हेतु अनुकूलित होते हैं; इनमें सामान्यतः कृ॰बु॰ त्वरक ([[ग्राफिक्स प्रोसेसिंग यूनिट|जी॰पी॰यू॰]], टी॰पी॰यू॰) तथा उच्चगति अन्तःसंयोजन जैसे यन्त्रोपकरण प्रयुक्त होते हैं। २०२० के दशक के [[एआई में उछाल|कृ॰बु॰ उत्कर्ष]] में इन विशेषीकृत सुविधाओं के निर्माण हेतु वैश्विक अभियान नाटकीय रूप से त्वरित हुआ। २०२६ में प्रमुख तकनीकी संस्थाओं द्वारा कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों पर ६५० अरब अमरीकी डॉलर व्यय करने का अनुमान था। स्मृति-चिपों, विशेषतः उच्च-बैण्डविड्थ स्मृति, के क्रय से अर्धचालक, विद्युत् तथा अवसंरचना हेतु व्यापक प्रतिस्पर्धा के मध्य वैश्विक स्मृति-आपूर्ति-अभाव उत्पन्न हुआ। २०२६ वित्तीय वर्ष में वैश्विक संगणक-स्मृति उत्पादन का लगभग ७० प्रतिशत कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों हेतु क्रय किया गया है। कृ॰बु॰-केन्द्रित दत्तांश केन्द्र प्रति सेवक-फलक लगभग ६० किलोवाट विद्युत् का उपयोग करते हैं; सामान्य-प्रयोजन दत्तांश केन्द्र प्रायः प्रति फलक लगभग १० किलोवाट विद्युत् का उपयोग करते हैं। २०२६ तक अनेक अमरीकी समुदाय स्थानीय निर्माण के विरुद्ध संगठित हो गए थे, ये केन्द्र विपुल विद्युत् तथा जल-उपभोग-पदचिह्न रखते हैं तथा ऊष्मा, ध्वनि एवं अन्य प्रदूषक उत्पन्न करते हैं। २०२६ जुलाई तक स्थानीय समुदाय-प्रतिरोध ने लगभग १३० अरब अमरीकी डॉलर मूल्य के कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों का निर्माण अवरुद्ध कर दिया था। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जल और पर्यावरण]] [[श्रेणी:ऊर्जा उपभोग]] [[श्रेणी:बड़े भाषा मॉडल]] [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] [[श्रेणी:वेबग्रंथागार साँचा वेबैक कड़ियाँ]] a0h40ivdwoxtylghlzd6kijh07wmp3t 6635745 6635743 2026-10-31T06:59:10Z स्वर्ण 883468 6635745 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|अक्तूबर २०२६}} [[File:Data_center_infrastructure_in_the_United_States.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Data_center_infrastructure_in_the_United_States.jpg|अंगूठाकार|संयुक्त राज्य में दत्तांश केन्द्र अवसंरचना (२०२५ ईस्वी)]] '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता दत्तांश केन्द्र''' अथवा '''कृत्रिम बुद्धिमत्ता आँकड़ा केन्द्र''' ({{Langx|en|Artificial intelligence data centre/center, AI data centre/center|italic=no}}) एक विशेषीकृत [[आँकड़ा केन्द्र|दत्तांश केन्द्र]] सुविधा है, जो [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] (कृ॰बु॰) तथा यन्त्र-अधिगम प्रतिरूपों के प्रशिक्षण एवं संचालन के संगणन-गहन कार्यों हेतु अभिकल्पित है। सामान्य-प्रयोजन दत्तांश केन्द्रों के विपरीत, ये प्रायः कृ॰बु॰ कार्यभार की समान्तर-प्रक्रमण अपेक्षाओं हेतु अनुकूलित होते हैं; इनमें सामान्यतः कृ॰बु॰ त्वरक ([[ग्राफिक्स प्रोसेसिंग यूनिट|जी॰पी॰यू॰]], टी॰पी॰यू॰) तथा उच्चगति अन्तःसंयोजन जैसे यन्त्रोपकरण प्रयुक्त होते हैं। २०२० के दशक के [[एआई में उछाल|कृ॰बु॰ उत्कर्ष]] में इन विशेषीकृत सुविधाओं के निर्माण हेतु वैश्विक अभियान नाटकीय रूप से त्वरित हुआ। २०२६ में प्रमुख तकनीकी संस्थाओं द्वारा कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों पर ६५० अरब अमरीकी डॉलर व्यय करने का अनुमान था। स्मृति-चिपों, विशेषतः उच्च-बैण्डविड्थ स्मृति, के क्रय से अर्धचालक, विद्युत् तथा अवसंरचना हेतु व्यापक प्रतिस्पर्धा के मध्य वैश्विक स्मृति-आपूर्ति-अभाव उत्पन्न हुआ। २०२६ वित्तीय वर्ष में वैश्विक संगणक-स्मृति उत्पादन का लगभग ७० प्रतिशत कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों हेतु क्रय किया गया है। कृ॰बु॰-केन्द्रित दत्तांश केन्द्र प्रति सेवक-फलक लगभग ६० किलोवाट विद्युत् का उपयोग करते हैं; सामान्य-प्रयोजन दत्तांश केन्द्र प्रायः प्रति फलक लगभग १० किलोवाट विद्युत् का उपयोग करते हैं। २०२६ तक अनेक अमरीकी समुदाय स्थानीय निर्माण के विरुद्ध संगठित हो गए थे, ये केन्द्र विपुल विद्युत् तथा जल-उपभोग-पदचिह्न रखते हैं तथा ऊष्मा, ध्वनि एवं अन्य प्रदूषक उत्पन्न करते हैं। २०२६ जुलाई तक स्थानीय समुदाय-प्रतिरोध ने लगभग १३० अरब अमरीकी डॉलर मूल्य के कृ॰बु॰ दत्तांश केन्द्रों का निर्माण अवरुद्ध कर दिया था। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जल और पर्यावरण]] [[श्रेणी:ऊर्जा उपभोग]] [[श्रेणी:बड़े भाषा मॉडल]] [[श्रेणी:कृत्रिम बुद्धिमत्ता]] [[श्रेणी:वेबग्रंथागार साँचा वेबैक कड़ियाँ]] pk7rzvet8ktw9tm37n28eakduu2g4jd दास्तानगोई 0 1620537 6635788 2026-10-31T07:27:23Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1380414704|Dastangoi]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635788 wikitext text/x-wiki [[File:Amir_Khusro.jpg|अंगूठाकार|[[अमीर ख़ुसरो]] अपने शिष्यों को शिक्षा देते हुए]] '''दास्तानगोई''' ({{langx|ur|{{unq|داستان گوئی}}|translit=dāstān-gōī}}, रोमन: दास्तान-गोई, {{langx|fa|{{unq|داستان‌گویی}}|translit=dāstān-gōyī}}) त्रयोदश शताब्दी की एक उर्दू मौखिक कथावाचन कला-रूप है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sundayguardianlive.com/culture/collective-storytellers-reviving-ancient-art-dastangoi|title=How a collective of storytellers is reviving the ancient art of dastangoi|date=2019-06-29|website=The Sunday Guardian Live|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730062823/https://www.sundayguardianlive.com/culture/collective-storytellers-reviving-ancient-art-dastangoi|archive-date=2019-07-30|access-date=2019-07-30|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://dastangoi.com/|title=Dastangoi - the Re-discovered Art of Urdu Storytelling|website=Internet Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221040513/http://dastangoi.com/|archive-date=21 February 2020|access-date=18 December 2024}}</ref> फ़ारसी शैली की दास्तान षोडश शताब्दी में विकसित हुई।<ref>[https://www.punjnud.com/Aarticles_detail.aspx?ArticleID=3289&ArticleTitle=Urdu%20Mein%20Tarikhgoi%20Aur%20Dastangoi%20Ki%20Riwayat%20Aur%20Fan اردو میں تاریخ گوئی اور داستان گوئی کی روایت اور فن]</ref> दास्तानगोई के मुद्रित रूप में सर्वप्रथम उल्लेखों में से एक उन्नीसवीं शताब्दी का ग्रन्थ है जिसमें अमीर हम्ज़ा के साहसिक कार्यों के ४६ खण्ड हैं, जिसका शीर्षक [[दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा]] है। यह कला-रूप भारतीय उपमहाद्वीप में उन्नीसवीं शताब्दी में अपने शिखर पर पहुँचा और कहा जाता है, १९२८ में मीर बाक़िर अली के निधन के साथ इसका अवसान हुआ।<ref>{{Cite web|url=http://dastangoi.com/dastangoi-revival|title=Dastangoi - The Re-discovered Art of Urdu Storytelling|website=dastangoi.com|access-date=2019-08-21}}{{Dead link|date=January 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref> दास्तानगोई को इतिहासकार, लेखक एवं निर्देशक महमूद फ़ारूक़ी ने २००५ में पुनर्जीवित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2019/jul/12/persian-art-of-storytelling-festival-brings-delight-for-delhi-theatre-buffs-2002702.html|title=Persian art of storytelling festival brings delight for Delhi theatre buffs|date=12 July 2019|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730065132/http://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2019/jul/12/persian-art-of-storytelling-festival-brings-delight-for-delhi-theatre-buffs-2002702.html|archive-date=2019-07-30|access-date=2019-08-21|url-status=live}}</ref> सैयद साहिल आग़ा ने २०१० में दास्तानगोई को संगीत एवं गायन के साथ समन्वित किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.millenniumpost.in/features/dastangoi-bringing-stories-alive-399611|title=Dastangoi: Bringing stories alive|author=Syeda Eba|date=2020-02-08|website=Millennium Post|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213183816/http://www.millenniumpost.in/features/dastangoi-bringing-stories-alive-399611|archive-date=2020-02-13|access-date=2020-02-10|url-status=live}}</ref> दास्तानगोई के केन्द्र में दास्तानगो अथवा कथावाचक होता है, जिसका स्वर मौखिक रूप से [[दास्तान]] अथवा कथा को पुनर्निर्मित करने में उसका प्रमुख कलात्मक साधन होता है। उन्नीसवीं शताब्दी के प्रमुख दास्तानगो में अम्बा प्रसाद रसा, मीर अहमद अली रामपुरी, मुहम्मद अमीर ख़ान, सैयद हुसैन जाह और ग़ुलाम रज़ा सम्मिलित थे। [[File:A_Story-teller_reciting_from_the_"Arabian_Nights."_(1911)_-_TIMEA.jpg|अंगूठाकार|एक महिला दास्तानगो खड़ी होकर [[अलिफ़ लैला]] से पाठ करती हुई, यतः श्रोता उसके चारों ओर बैठे हैं, १९११ ईस्वी]] [[File:Indian_Kathakar_Storyteller_1913.jpg|अंगूठाकार|[[वेदव्यास]], भारतीय मौखिक कथावाचकों की सामान्य उपाधि, ग्रामीणों के मध्य महाकाव्यों का पाठ करते हुए, १९१३ ईस्वी]] [[File:Dastangoi_Oral_storytelling_india.jpg|अंगूठाकार|एकविंशति शताब्दी, दास्तानगोई कलाकार सैयद साहिल आग़ा दास्तान-ए-अमीर ख़ुसरो का पाठ करते हुए]] == व्युत्पत्ति == दास्तानगोई का उद्गम [[फ़ारसी भाषा]] में है। दास्तान का अर्थ है कथा; प्रत्यय -गोई शब्द को "कथा कहने" का अर्थ प्रदान करता है। == इतिहास == भारतीय नगरीय मानवविज्ञानी ग़ौस अन्सारी ने दास्तानगोई के उद्गम को [[इस्लाम-पूर्व अरब]] से सम्बद्ध किया तथा विस्तार से बताया, किस प्रकार इस्लाम का पूर्वाभिमुख प्रसार दास्तानगोई को [[ईरान]] और तत्पश्चात् [[दिल्ली]] तक ले गया। इस्लाम से पूर्व [[अरबी साहित्य]] जनजातीय प्रमुखों की अपने शत्रुओं पर विजय तथा युद्ध में प्रदर्शित उनके शौर्य की वीरगाथाओं से समृद्ध था। यह अरबी कथावाचन की सिरा व क़िस्सा नामक विधा का भाग था। यह नाम उस समय की सर्वाधिक लोकप्रिय अरबी प्रेमगाथा से व्युत्पन्न है जिसे 'द रोमान्स ऑफ़ अन्तर' अथवा 'सिरा अन्तर' कहा जाता था।<ref>{{Cite book|title=The Thirsty Sword: Sirat Antar and Arabian Popular Epic|last=Heath|first=Peter|date=1996|publisher=University of Utah|pages=xvii - xviii}}</ref> फ़ारस में दास्तानगोई में पवित्र राजत्व अथवा आदर्श राजा की फ़ारसी संकल्पना का समावेश हुआ। अधिकांश फ़ारसी कथाओं में कवि एवं कथावाचक राजाओं के सौम्य एवं उदात्त पक्षों को उद्घाटित करने का प्रयास करते थे जिससे ऐसा व्यक्तित्व निर्मित हो जो जनता के लिए सह्य होने के साथ-साथ उनके हृदय एवं कल्पना को भी जीत सके। राजाओं को मार्गदर्शक एवं आध्यात्मिक पथप्रदर्शक के रूप में देखा जाता था तथा साहिबक़िरान की उपाधि राजा के उदात्त पक्षों के प्रतीक रूप में प्रयुक्त होती थी। दास्तानगोई परम्परा का यह पक्ष [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल भारत]] में भी स्थानान्तरित हुआ। मुग़लों ने निर्दोष न्याय की संकल्पनाओं का संरक्षण किया तथा उनकी राजत्व-संकल्पना निरंकुशता के स्थान पर सन्ततापूर्ण एवं रहस्यात्मक थी। ऐसे चित्रणों वाली कथाओं के संरक्षण द्वारा, जिनमें दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा भी सम्मिलित है, मुग़लों ने यह सुनिश्चित किया कि उनके साम्राज्य में व्यापक कथाएँ शासकों एवं योद्धाओं की सकारात्मक छवि को प्रसारित करें।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Shirazi|first=Quratulain|date=1 June 2014|title=Sahibqirani: An Ideal of Kingship and Manhood in the Romance of Amir Hamza|url=https://utppublishing.com/doi/abs/10.3138/jrpc.26.2.187|journal=Journal of Religion and Popular Culture|volume=26|issue=2|pages=193|doi=10.3138/jrpc.26.2.187|url-access=subscription}}</ref> [[अकबर]] अमीर हम्ज़ा की कथाओं से इतने मुग्ध थे कि वे स्वयं को कथाएँ सुनाते थे। तत्पश्चात् उन्होंने अपने दरबार की प्रथम कलात्मक परियोजनाओं में से एक का आरम्भ किया, दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा के सचित्र संस्करण का निर्माण, जिसे हम्ज़ानामा कहा जाता है। [[हम्ज़ानामा]] का निर्माण १२०० पत्रों वाला एक विशाल कार्य था। सम्राट अकबर के [[अपपठन]] के कारण इस परियोजना में कथा की विविध घटनाओं को चित्रित करते हुए १४०० तक [[मुग़ल चित्रकला|लघुचित्र]] सम्मिलित किए गए। हम्ज़ानामा ने अमीर हम्ज़ा की कथाओं को सम्पूर्ण भारत तथा उससे परे भी प्रसारित करने में सहायता की। दास्तानगोई का उद्देश्य श्रोताओं का मनोरंजन करना तथा उनसे जुड़ना था, अतः यह परियोजना [[भारतीय संस्कृति]] से अत्यधिक प्रभावित थी और इसमें उसके तत्व सम्मिलित थे। हम्ज़ानामा के लघुचित्रों एवं चित्रणों में सैनिक मुग़ल वेशभूषा में चित्रित हैं और यहाँ तक कि बन्दूक़ें भी धारण किए हुए हैं जो मूल कथाओं में अनुपस्थित थीं। इन चित्रणों में [[मूर्ति|हिन्दू प्रतिमाओं]] की उपस्थिति भी है, यथा हम्ज़ानामा के एक पृष्ठ में जो विक्टोरिया एवं अल्बर्ट संग्रहालय में प्रदर्शित है। हम्ज़ानामा के परवर्ती संस्करणों में, यथा पंचदश शताब्दी का [[जौनपुर]] वाला संस्करण, स्त्रियाँ स्थानीय [[भारतीय वस्त्र|भारतीय वस्त्रों]] में चित्रित हैं।<ref>{{Cite journal|last=Farooqui|first=Musharraf|title=The Simurgh-Feather Guide to the Poetics of Dastan-e Amir Hamza Sahibqiran|journal=Annual of Urdu Studies|pages=140}}</ref> एक दास्तानगो का कौशल सर्वदा श्रोताओं का ध्यान आकर्षित बनाए रखने में निहित था। अल्पतम तीव्रता-ह्रास पर भी श्रोताओं को विचलित होने से रोकने हेतु यह कला अभिनय एवं प्रदर्शन-कौशल की अपेक्षा करती थी जो नाट्य से नृत्य, मूकाभिनय से प्रदर्शन-कला तक विस्तृत था। दास्तानगो को युद्ध एवं राजनीति का भी विस्तृत ज्ञान होता था जिससे वे ऐसी कथाएँ निर्मित कर सकें जो रोमांचक हों तथा सामान्यजन के साथ-साथ शासकों एवं दरबारियों को भी राजनीतिक षड्यन्त्रों की कथाओं से बाँध सकें। दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा में युद्धों का अत्यन्त सूक्ष्म विवरण है जो कथावाचक के शस्त्रास्त्र, यन्त्रशास्त्र एवं सैन्यव्यूहों के विपुल ज्ञान को प्रतिबिम्बित करता है। दास्तानगो द्वारा इस ज्ञान का विस्तृत उपयोग अर्थ यह था , कथावाचक राजाओं के दरबार में अभिन्न भूमिका निभाते थे। दास्तानगो इतने लोकप्रिय थे कि शासक अपने भूभागों से कथावाचकों को आकर्षित करने एवं प्रलोभित करने के लिए अधिकतम पुरस्कारों की प्रतिज्ञा द्वारा परस्पर प्रतिस्पर्धा करते थे। उदाहरणार्थ, स्रोतों में सम्राट अकबर के अधीन कार्यरत एक विश्वस्त सेवक एवं कथावाचक का उल्लेख है जिसका नाम इनायत अल्लाह दरबार ख़ान था। दरबार ख़ान ईरान के [[सफ़वी|सफ़वी साम्राज्य]] के एक प्रसिद्ध कथावाचक ज़ैन अल-आबिदीन तकलतु ख़ान का पुत्र था। अकबर को कथाएँ सुनाने के अतिरिक्त दरबार ख़ान उनके राजनीतिक सलाहकार एवं दूत के रूप में भी कार्य करता था।<ref>{{Cite journal|last=Mohamad Khan|first=Pasha|date=2020|title='Abd al-Nabī Fakhr al-Zamānī and Other Storytellers of the Sixteenth and Seventeenth Centuries|journal=Urdu and Indo-Persian Thought, Poetics, and Belles Lettres|pages=4}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mohamad Khan|first=Pasha|date=2019|title=What storytellers were Worth in Mughal India|journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East|pages=14}}</ref> आरम्भिक दास्तानगो जादू, युद्ध एवं साहसिक कार्यों की कथाएँ सुनाते थे तथा अन्य कथाओं से, यथा [[अलिफ़ लैला]], [[रूमी]] जैसे कथावाचकों से, तथा [[पञ्चतन्त्र]] जैसी कथावाचन परम्पराओं से, मुक्त रूप से उधार लेते थे। चतुर्दश शताब्दी से फ़ारसी दास्तानगोई ने अमीर हम्ज़ा के जीवन एवं साहसिक कार्यों पर केन्द्रित होना आरम्भ किया, जो इस्लामी पैग़म्बर [[मुहम्मद]] के पितृव्य थे। दास्तानगोई की भारतीय धारा ने इन कथाओं में अय्यारी (कपट-कौशल) जैसे कथावाचन तत्व जोड़े।<ref name="Context">{{cite journal|last=Farooqui|first=Mahmood|date=Autumn–Winter 2011|title=Dastangoi: Revival of the Mughal Art of Storytelling|url=https://www.academia.edu/1572349|journal=Context: Journal of the Development and Research Organisation for Nature, Arts and Heritage|volume=VIII|issue=2|pages=31–37|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722045920/http://www.academia.edu/1572349/Contextpdf|archive-date=2016-07-22|accessdate=20 December 2012|url-status=live}}</ref> [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|१८५७ के भारतीय विद्रोह]] के समय अनेक कलाकार, लेखक एवं दास्तानगो दिल्ली से [[लखनऊ]] चले गए। लखनऊ में दास्तानगोई सभी वर्गों में लोकप्रिय थी तथा चौकों (नगर-चतुष्कों), निजी गृहों एवं अफ़ीमख़ानों (सार्वजनिक अफ़ीम-गृहों) सहित विविध स्थलों पर नियमित रूप से प्रस्तुत की जाती थी। अन्सारी ने लिखा, "यह अफ़ीम-नशों में इतनी मक़बूल हो गई कि उन्होंने क़िस्से सुनने को अपनी महफ़िलों का एक अहम हिस्सा बना लिया। तवील नशे और पेशेवर क़िस्सागोओं के बयान की हुई तवील दास्तानें बेशतर मिली-जुली होती थीं। हर एक अफ़ीमख़ाने में ख़रीदारों की तफ़रीह के वास्ते अपना क़िस्सागो होता था; जब कि मालदार तबक़े में हर एक मकान अपने मुलाज़िमीन के तबक़े के एक रुक्न के तौर पर एक दास्तानगो मुक़र्रर करता था।" उन्नीसवीं शताब्दी के लखनऊ के प्रसिद्ध लेखक एवं इतिहासकार [[अब्दुल हलिम शरार]] के अनुसार दास्तानगोई की कला निम्नलिखित शीर्षकों के अन्तर्गत विभाजित थी: "जंग (युद्ध)", "तफ़रीह (आमोद)", "हुस्न (सौन्दर्य)", "इश्क़ (प्रेम)" एवं "फ़रेब (कपट)"।<ref>{{cite book|title=Lucknow the Last Phase of an Oriental Culture|last1=Harcourt|first1=E.S|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563375-7|edition=seventh|location=Delhi|page=92}}</ref> दास्तानगोई की लोकप्रियता के इस उत्थान का एक विशिष्ट पक्ष था। [[राल्फ रसेल|राल्फ़ रसेल]] यह दृष्टिकोण प्रस्तुत करते हैं; दास्तानगोई की लोकप्रियता का उत्थान मुग़ल साम्राज्य के पतन के साथ समवर्ती था जिसने राजनीतिक अस्थिरता का काल निर्मित किया। अतः दास्तानगोई जनता के लिए उस अशान्त काल से स्वयं को पृथक् करने का एक विश्राम-साधन बन गई जिसका वे साक्षी थे। वे ऐसे जगत् में पलायन कर सकते थे जहाँ सब कुछ सुन्दर था और प्रत्येक नायक इस्लामी सद्गुण का आदर्श था।<ref>{{Cite book|title=Pursuit of Urdu Literature: A Select History|last=Russel|first=Ralph|publisher=Oxford University Press|year=1992|pages=89}}</ref> विंशति शताब्दी तक दास्तानगोई की लोकप्रियता क्षीण होने लगी। [[ब्रिटिश राज|भारत में अंग्रेज़ शासन]] के आगमन तथा [[भारतीय सिनेमा|भारतीय चलचित्र उद्योग]] जैसे मनोरंजन के आधुनिक रूपों के आगमन ने जनता की रुचि को परम्परागत मौखिक कथावाचन से विमुख कर दिया। इस काल में विक्टोरियाई साहित्यिक मूल्यों का भी आत्मसातीकरण हुआ; लोग नैतिकतावादी एवं यथार्थवादी कथा-साहित्य तथा दीर्घ आख्यान-काव्यों की प्रशंसा करने लगे। साथ ही दास्तानें अनैतिक एवं अश्लील मानी जाने लगीं। मीर बाक़िर अली भारत के अन्तिम प्रसिद्ध दास्तानगो थे। माना जाता है, उन्हें हज़ारों पद्य कण्ठस्थ थे तथा उनका इस कला-रूप पर इतना प्रभुत्व था कि वे राजाओं, वृद्धाओं आदि पात्रों की भंगिमाओं का सहजता से अनुकरण कर सकते थे और पात्रों के मध्य परिवर्तन कर सकते थे। १९२८ में उनके निधन के साथ दास्तानगोई विराम-काल में प्रविष्ट हुई। == आरम्भिक उर्दू दास्तानों की सूची == * सब रस — मुल्ला वजही * नौ तर्ज़-ए-मुरस्सा' — हुसैन 'अता ख़ान तहसीन * नौ आईन-ए-हिन्दी (क़िस्सा-ए-मलिक महमूद गीति-अफ़रोज़) — मेहर चन्द खत्री * जज़्ब-ए-'इश्क़ — शाह हुसैन हक़ीक़त * नौ तर्ज़-ए-मुरस्सा' — मुहम्मद हादी उर्फ़ मिर्ज़ा मुग़ल ग़ाफ़िल * आराइश-ए-महफ़िल (क़िस्सा-ए-हातिम ताई) — हैदर बख़्श हैदरी * बाग़ ओ बहार (क़िस्सा-ए-चहार दरवेश) — मीर अम्मन * दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा — ख़लील 'अली ख़ान अश्क * फ़साना-ए-अजीब — राजब अली बैग सुरूर * देवल देवी-ख़िज़्र ख़ान — (वाघेला राजकुमारी एवं दिल्ली के ख़ल्जी शासक की प्रेमगाथा) — [[अमीर ख़ुसरो]] * ख़म्सा (ख़म्सा-ए-ख़ुसरो) पाँच शास्त्रीय प्रेमगाथा-दास्तानें: हश्त-बिहिश्त, मतलाउल-अन्वार, ख़ुसरो और शिरीन, लैला और मजनूँ तथा आईना-ए-सिकन्दरी — अमीर ख़ुसरो * == मुद्रित रूप में दास्तानगोई == [[कोलकाता]] के [[फोर्ट विलियम कॉलेज|फ़ोर्ट विलियम कॉलेज]] ने उन्नीसवीं शताब्दी के आरम्भ में अमीर हम्ज़ा की दास्तान का उर्दू संस्करण प्रकाशित किया।<ref name="FountainInk">{{cite news|url=http://fountainink.in/?p=1947&all=1|title=Dastaan-e-Dastangoi|last=Krishnan|first=Nandini|date=4 May 2012|newspaper=Fountain Ink|accessdate=20 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114013446/http://fountainink.in/?p=1947&all=1|archive-date=2012-11-14|url-status=live}}</ref> लखनऊ के प्रकाशक [[मुंशी नवल किशोर]] ने १८५० के दशक से दास्तानों का प्रकाशन आरम्भ किया। कुछ प्रकाशन फ़ारसी में भी हुए। * १८८१ में नवल किशोर ने तीन दास्तानगो, मोहम्मद हुसैन जाह, अहमद हुसैन क़मर एवं शेख़ तसद्दुक़ हुसैन, से सम्पूर्ण हम्ज़ा दास्तान के मुद्रित संस्करण का निर्माण करवाया। पच्चीस वर्षों की अवधि में इस त्रयी ने ४६ खण्डों का संग्रह तैयार किया। प्रत्येक खण्ड को स्वतन्त्र रूप से अथवा सम्पूर्ण कृति के भाग के रूप में पढ़ा जा सकता था। * दास्तान-ए-हिन्द, दास्तानों एवं भारतीय लोककथाओं का संग्रह है, जिसे विश्वभर के अनेक कलाकारों द्वारा, सैयद साहिल आग़ा द्वारा २०१० में प्रस्तुत किया गया है। * तो हाज़िरीन हुआ यूँ... दास्तान-ए-अंकित चड्ढा, अंकित चड्ढा द्वारा बुनी गई दास्तानों का संग्रह। २०१९। * दास्तानगोई-२ पूर्ववर्ती पुस्तक की उत्तरकृति है। इसमें महमूद फ़ारूक़ी द्वारा लिखित एवं अनुकूलित आधुनिक दास्तानों का संग्रह है। २०१९। * == सन्दर्भ == {{Reflist|refs=<ref name=indianexpress>{{cite news |title = Walk Back In Time: Experience life in Nizamuddin Basti, the traditional way |url = http://www.indianexpress.com/news/walk-back-in-time-experience-life-in-nizamuddin-basti-the-traditional-way/1037722/ |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[The Indian Express]] |date = 29 November 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130318022905/http://www.indianexpress.com/news/walk-back-in-time-experience-life-in-nizamuddin-basti-the-traditional-way/1037722 |archive-date = 2013-03-18 |url-status = live }}</ref> <ref name=frontline> {{cite news |last=Sayeed |first=Vikram Ahmed |title=Return of dastangoi |url=http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280109800.htm |accessdate=18 December 2012 |newspaper=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118062906/http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280109800.htm |archivedate=18 January 2012 }} </ref> <!-- unused ref <ref name=Dawn>{{cite news |last = Ahmed |first = Shoaib |title = Indian storytellers bring Dastangoi to Alhamra |url = http://dawn.com/2012/12/06/indian-storytellers-bring-dastangoi-to-alhamra-2/ |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date = 6 December 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121214210448/http://dawn.com/2012/12/06/indian-storytellers-bring-dastangoi-to-alhamra-2/ |archive-date = 2012-12-14 |url-status = live }}</ref>--> <ref name=Reuters>{{cite news |last = Thakur |first = Arnika |title = Dastangoi magic revives lost medieval tales |url = https://www.reuters.com/article/uk-india-tales-idUSLNE78T02220110930 |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[Reuters]] |date = 30 September 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111003150551/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/uk-india-tales-idUSLNE78T02220110930 |archive-date = 2011-10-03 |url-status = live }}</ref> <!-- <ref name=timesofindia>{{cite news |last = Varma |first = Anuradha |title = ″Dastangoi is a fun tradition: Mahmood Farooqui″ |url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-29/news-interviews/29829149_1_dastangoi-urdu-storytelling |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[The Times of India]] |date = 29 July 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202154506/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-29/news-interviews/29829149_1_dastangoi-urdu-storytelling |archive-date = 2014-02-02 |url-status = dead }}</ref>--> <ref name=peternas>{{cite book |last = Nas |first = Peter J.M. |title = Urban Symbolism |year = 1993 |publisher = Brill |location = Leiden |isbn = 9789004098558 |pages = 335–336 |url = http://www.brill.com/urban-symbolism |access-date = 2012-12-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131114171900/http://www.brill.com/urban-symbolism |archive-date = 2013-11-14 |url-status = live }}</ref>}} [[श्रेणी:कहानीकारी]] bwdh71l59parg9myrwmphkeccxhtv4w 6635802 6635788 2026-10-31T07:35:53Z स्वर्ण 883468 6635802 wikitext text/x-wiki [[File:Amir_Khusro.jpg|अंगूठाकार|[[अमीर ख़ुसरो]] अपने शिष्यों को शिक्षा देते हुए]] '''दास्तानगोई''' ({{langx|ur|{{unq|داستان گوئی}}|translit=dāstān-gōī}}, रोमन: दास्तान-गोई, {{langx|fa|{{unq|داستان‌گویی}}|translit=dāstān-gōyī}}) त्रयोदश शताब्दी की एक उर्दू मौखिक कथावाचन कला-रूप है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sundayguardianlive.com/culture/collective-storytellers-reviving-ancient-art-dastangoi|title=How a collective of storytellers is reviving the ancient art of dastangoi|date=2019-06-29|website=The Sunday Guardian Live|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730062823/https://www.sundayguardianlive.com/culture/collective-storytellers-reviving-ancient-art-dastangoi|archive-date=2019-07-30|access-date=2019-07-30|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://dastangoi.com/|title=Dastangoi - the Re-discovered Art of Urdu Storytelling|website=Internet Archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20200221040513/http://dastangoi.com/|archive-date=21 February 2020|access-date=18 December 2024}}</ref> फ़ारसी शैली की दास्तान षोडश शताब्दी में विकसित हुई।<ref>[https://www.punjnud.com/Aarticles_detail.aspx?ArticleID=3289&ArticleTitle=Urdu%20Mein%20Tarikhgoi%20Aur%20Dastangoi%20Ki%20Riwayat%20Aur%20Fan اردو میں تاریخ گوئی اور داستان گوئی کی روایت اور فن]</ref> दास्तानगोई के मुद्रित रूप में सर्वप्रथम उल्लेखों में से एक उन्नीसवीं शताब्दी का ग्रन्थ है जिसमें अमीर हम्ज़ा के साहसिक कार्यों के ४६ खण्ड हैं, जिसका शीर्षक [[हमज़ानामा|दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा]] है। यह कला-रूप भारतीय उपमहाद्वीप में उन्नीसवीं शताब्दी में अपने शिखर पर पहुँचा और कहा जाता है, १९२८ में मीर बाक़िर अली के निधन के साथ इसका अवसान हुआ।<ref>{{Cite web|url=http://dastangoi.com/dastangoi-revival|title=Dastangoi - The Re-discovered Art of Urdu Storytelling|website=dastangoi.com|access-date=2019-08-21}}{{Dead link|date=January 2026|bot=InternetArchiveBot}}</ref> दास्तानगोई को इतिहासकार, लेखक एवं निर्देशक महमूद फ़ारूक़ी ने २००५ में पुनर्जीवित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2019/jul/12/persian-art-of-storytelling-festival-brings-delight-for-delhi-theatre-buffs-2002702.html|title=Persian art of storytelling festival brings delight for Delhi theatre buffs|date=12 July 2019|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730065132/http://www.newindianexpress.com/cities/delhi/2019/jul/12/persian-art-of-storytelling-festival-brings-delight-for-delhi-theatre-buffs-2002702.html|archive-date=2019-07-30|access-date=2019-08-21|url-status=live}}</ref> सैयद साहिल आग़ा ने २०१० में दास्तानगोई को संगीत एवं गायन के साथ समन्वित किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.millenniumpost.in/features/dastangoi-bringing-stories-alive-399611|title=Dastangoi: Bringing stories alive|author=Syeda Eba|date=2020-02-08|website=Millennium Post|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213183816/http://www.millenniumpost.in/features/dastangoi-bringing-stories-alive-399611|archive-date=2020-02-13|access-date=2020-02-10|url-status=live}}</ref> दास्तानगोई के केन्द्र में दास्तानगो अथवा कथावाचक होता है, जिसका स्वर मौखिक रूप से [[दास्तान]] अथवा कथा को पुनर्निर्मित करने में उसका प्रमुख कलात्मक साधन होता है। उन्नीसवीं शताब्दी के प्रमुख दास्तानगो में अम्बा प्रसाद रसा, मीर अहमद अली रामपुरी, मुहम्मद अमीर ख़ान, सैयद हुसैन जाह और ग़ुलाम रज़ा सम्मिलित थे। [[File:A_Story-teller_reciting_from_the_"Arabian_Nights."_(1911)_-_TIMEA.jpg|अंगूठाकार|एक महिला दास्तानगो खड़ी होकर [[अलिफ़ लैला]] से पाठ करती हुई, यतः श्रोता उसके चारों ओर बैठे हैं, १९११ ईस्वी]] [[File:Indian_Kathakar_Storyteller_1913.jpg|अंगूठाकार|[[वेदव्यास]], भारतीय मौखिक कथावाचकों की सामान्य उपाधि, ग्रामीणों के मध्य महाकाव्यों का पाठ करते हुए, १९१३ ईस्वी]] [[File:Dastangoi_Oral_storytelling_india.jpg|अंगूठाकार|एकविंशति शताब्दी, दास्तानगोई कलाकार सैयद साहिल आग़ा दास्तान-ए-अमीर ख़ुसरो का पाठ करते हुए]] == व्युत्पत्ति == दास्तानगोई का उद्गम [[फ़ारसी भाषा]] में है। दास्तान का अर्थ है कथा; प्रत्यय -गोई शब्द को "कथा कहने" का अर्थ प्रदान करता है। == इतिहास == भारतीय नगरीय मानवविज्ञानी ग़ौस अन्सारी ने दास्तानगोई के उद्गम को [[इस्लाम-पूर्व अरब]] से सम्बद्ध किया तथा विस्तार से बताया, किस प्रकार इस्लाम का पूर्वाभिमुख प्रसार दास्तानगोई को [[ईरान]] और तत्पश्चात् [[दिल्ली]] तक ले गया। इस्लाम से पूर्व [[अरबी साहित्य]] जनजातीय प्रमुखों की अपने शत्रुओं पर विजय तथा युद्ध में प्रदर्शित उनके शौर्य की वीरगाथाओं से समृद्ध था। यह अरबी कथावाचन की सिरा व क़िस्सा नामक विधा का भाग था। यह नाम उस समय की सर्वाधिक लोकप्रिय अरबी प्रेमगाथा से व्युत्पन्न है जिसे 'द रोमान्स ऑफ़ अन्तर' अथवा 'सिरा अन्तर' कहा जाता था।<ref>{{Cite book|title=The Thirsty Sword: Sirat Antar and Arabian Popular Epic|last=Heath|first=Peter|date=1996|publisher=University of Utah|pages=xvii - xviii}}</ref> फ़ारस में दास्तानगोई में पवित्र राजत्व अथवा आदर्श राजा की फ़ारसी संकल्पना का समावेश हुआ। अधिकांश फ़ारसी कथाओं में कवि एवं कथावाचक राजाओं के सौम्य एवं उदात्त पक्षों को उद्घाटित करने का प्रयास करते थे जिससे ऐसा व्यक्तित्व निर्मित हो जो जनता के लिए सह्य होने के साथ-साथ उनके हृदय एवं कल्पना को भी जीत सके। राजाओं को मार्गदर्शक एवं आध्यात्मिक पथप्रदर्शक के रूप में देखा जाता था तथा साहिबक़िरान की उपाधि राजा के उदात्त पक्षों के प्रतीक रूप में प्रयुक्त होती थी। दास्तानगोई परम्परा का यह पक्ष [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल भारत]] में भी स्थानान्तरित हुआ। मुग़लों ने निर्दोष न्याय की संकल्पनाओं का संरक्षण किया तथा उनकी राजत्व-संकल्पना निरंकुशता के स्थान पर सन्ततापूर्ण एवं रहस्यात्मक थी। ऐसे चित्रणों वाली कथाओं के संरक्षण द्वारा, जिनमें दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा भी सम्मिलित है, मुग़लों ने यह सुनिश्चित किया कि उनके साम्राज्य में व्यापक कथाएँ शासकों एवं योद्धाओं की सकारात्मक छवि को प्रसारित करें।<ref name=":1">{{Cite journal|last=Shirazi|first=Quratulain|date=1 June 2014|title=Sahibqirani: An Ideal of Kingship and Manhood in the Romance of Amir Hamza|url=https://utppublishing.com/doi/abs/10.3138/jrpc.26.2.187|journal=Journal of Religion and Popular Culture|volume=26|issue=2|pages=193|doi=10.3138/jrpc.26.2.187|url-access=subscription}}</ref> [[अकबर]] अमीर हम्ज़ा की कथाओं से इतने मुग्ध थे कि वे स्वयं को कथाएँ सुनाते थे। तत्पश्चात् उन्होंने अपने दरबार की प्रथम कलात्मक परियोजनाओं में से एक का आरम्भ किया, दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा के सचित्र संस्करण का निर्माण, जिसे हम्ज़ानामा कहा जाता है। [[हम्ज़ानामा]] का निर्माण १२०० पत्रों वाला एक विशाल कार्य था। सम्राट अकबर के [[अपपठन]] के कारण इस परियोजना में कथा की विविध घटनाओं को चित्रित करते हुए १४०० तक [[मुग़ल चित्रकला|लघुचित्र]] सम्मिलित किए गए। हम्ज़ानामा ने अमीर हम्ज़ा की कथाओं को सम्पूर्ण भारत तथा उससे परे भी प्रसारित करने में सहायता की। दास्तानगोई का उद्देश्य श्रोताओं का मनोरंजन करना तथा उनसे जुड़ना था, अतः यह परियोजना [[भारतीय संस्कृति]] से अत्यधिक प्रभावित थी और इसमें उसके तत्व सम्मिलित थे। हम्ज़ानामा के लघुचित्रों एवं चित्रणों में सैनिक मुग़ल वेशभूषा में चित्रित हैं और यहाँ तक कि बन्दूक़ें भी धारण किए हुए हैं जो मूल कथाओं में अनुपस्थित थीं। इन चित्रणों में [[मूर्ति|हिन्दू प्रतिमाओं]] की उपस्थिति भी है, यथा हम्ज़ानामा के एक पृष्ठ में जो विक्टोरिया एवं अल्बर्ट संग्रहालय में प्रदर्शित है। हम्ज़ानामा के परवर्ती संस्करणों में, यथा पंचदश शताब्दी का [[जौनपुर]] वाला संस्करण, स्त्रियाँ स्थानीय [[भारतीय वस्त्र|भारतीय वस्त्रों]] में चित्रित हैं।<ref>{{Cite journal|last=Farooqui|first=Musharraf|title=The Simurgh-Feather Guide to the Poetics of Dastan-e Amir Hamza Sahibqiran|journal=Annual of Urdu Studies|pages=140}}</ref> एक दास्तानगो का कौशल सर्वदा श्रोताओं का ध्यान आकर्षित बनाए रखने में निहित था। अल्पतम तीव्रता-ह्रास पर भी श्रोताओं को विचलित होने से रोकने हेतु यह कला अभिनय एवं प्रदर्शन-कौशल की अपेक्षा करती थी जो नाट्य से नृत्य, मूकाभिनय से प्रदर्शन-कला तक विस्तृत था। दास्तानगो को युद्ध एवं राजनीति का भी विस्तृत ज्ञान होता था जिससे वे ऐसी कथाएँ निर्मित कर सकें जो रोमांचक हों तथा सामान्यजन के साथ-साथ शासकों एवं दरबारियों को भी राजनीतिक षड्यन्त्रों की कथाओं से बाँध सकें। दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा में युद्धों का अत्यन्त सूक्ष्म विवरण है जो कथावाचक के शस्त्रास्त्र, यन्त्रशास्त्र एवं सैन्यव्यूहों के विपुल ज्ञान को प्रतिबिम्बित करता है। दास्तानगो द्वारा इस ज्ञान का विस्तृत उपयोग अर्थ यह था , कथावाचक राजाओं के दरबार में अभिन्न भूमिका निभाते थे। दास्तानगो इतने लोकप्रिय थे कि शासक अपने भूभागों से कथावाचकों को आकर्षित करने एवं प्रलोभित करने के लिए अधिकतम पुरस्कारों की प्रतिज्ञा द्वारा परस्पर प्रतिस्पर्धा करते थे। उदाहरणार्थ, स्रोतों में सम्राट अकबर के अधीन कार्यरत एक विश्वस्त सेवक एवं कथावाचक का उल्लेख है जिसका नाम इनायत अल्लाह दरबार ख़ान था। दरबार ख़ान ईरान के [[सफ़वी|सफ़वी साम्राज्य]] के एक प्रसिद्ध कथावाचक ज़ैन अल-आबिदीन तकलतु ख़ान का पुत्र था। अकबर को कथाएँ सुनाने के अतिरिक्त दरबार ख़ान उनके राजनीतिक सलाहकार एवं दूत के रूप में भी कार्य करता था।<ref>{{Cite journal|last=Mohamad Khan|first=Pasha|date=2020|title='Abd al-Nabī Fakhr al-Zamānī and Other Storytellers of the Sixteenth and Seventeenth Centuries|journal=Urdu and Indo-Persian Thought, Poetics, and Belles Lettres|pages=4}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Mohamad Khan|first=Pasha|date=2019|title=What storytellers were Worth in Mughal India|journal=Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East|pages=14}}</ref> आरम्भिक दास्तानगो जादू, युद्ध एवं साहसिक कार्यों की कथाएँ सुनाते थे तथा अन्य कथाओं से, यथा [[अलिफ़ लैला]], [[रूमी]] जैसे कथावाचकों से, तथा [[पञ्चतन्त्र]] जैसी कथावाचन परम्पराओं से, मुक्त रूप से उधार लेते थे। चतुर्दश शताब्दी से फ़ारसी दास्तानगोई ने अमीर हम्ज़ा के जीवन एवं साहसिक कार्यों पर केन्द्रित होना आरम्भ किया, जो इस्लामी पैग़म्बर [[मुहम्मद]] के पितृव्य थे। दास्तानगोई की भारतीय धारा ने इन कथाओं में अय्यारी (कपट-कौशल) जैसे कथावाचन तत्व जोड़े।<ref name="Context">{{cite journal|last=Farooqui|first=Mahmood|date=Autumn–Winter 2011|title=Dastangoi: Revival of the Mughal Art of Storytelling|url=https://www.academia.edu/1572349|journal=Context: Journal of the Development and Research Organisation for Nature, Arts and Heritage|volume=VIII|issue=2|pages=31–37|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722045920/http://www.academia.edu/1572349/Contextpdf|archive-date=2016-07-22|accessdate=20 December 2012|url-status=live}}</ref> [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|१८५७ के भारतीय विद्रोह]] के समय अनेक कलाकार, लेखक एवं दास्तानगो दिल्ली से [[लखनऊ]] चले गए। लखनऊ में दास्तानगोई सभी वर्गों में लोकप्रिय थी तथा चौकों (नगर-चतुष्कों), निजी गृहों एवं अफ़ीमख़ानों (सार्वजनिक अफ़ीम-गृहों) सहित विविध स्थलों पर नियमित रूप से प्रस्तुत की जाती थी। अन्सारी ने लिखा, "यह अफ़ीम-नशों में इतनी मक़बूल हो गई कि उन्होंने क़िस्से सुनने को अपनी महफ़िलों का एक अहम हिस्सा बना लिया। तवील नशे और पेशेवर क़िस्सागोओं के बयान की हुई तवील दास्तानें बेशतर मिली-जुली होती थीं। हर एक अफ़ीमख़ाने में ख़रीदारों की तफ़रीह के वास्ते अपना क़िस्सागो होता था; जब कि मालदार तबक़े में हर एक मकान अपने मुलाज़िमीन के तबक़े के एक रुक्न के तौर पर एक दास्तानगो मुक़र्रर करता था।" उन्नीसवीं शताब्दी के लखनऊ के प्रसिद्ध लेखक एवं इतिहासकार [[अब्दुल हलिम शरार]] के अनुसार दास्तानगोई की कला निम्नलिखित शीर्षकों के अन्तर्गत विभाजित थी: "जंग (युद्ध)", "तफ़रीह (आमोद)", "हुस्न (सौन्दर्य)", "इश्क़ (प्रेम)" एवं "फ़रेब (कपट)"।<ref>{{cite book|title=Lucknow the Last Phase of an Oriental Culture|last1=Harcourt|first1=E.S|date=2012|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563375-7|edition=seventh|location=Delhi|page=92}}</ref> दास्तानगोई की लोकप्रियता के इस उत्थान का एक विशिष्ट पक्ष था। [[राल्फ रसेल|राल्फ़ रसेल]] यह दृष्टिकोण प्रस्तुत करते हैं; दास्तानगोई की लोकप्रियता का उत्थान मुग़ल साम्राज्य के पतन के साथ समवर्ती था जिसने राजनीतिक अस्थिरता का काल निर्मित किया। अतः दास्तानगोई जनता के लिए उस अशान्त काल से स्वयं को पृथक् करने का एक विश्राम-साधन बन गई जिसका वे साक्षी थे। वे ऐसे जगत् में पलायन कर सकते थे जहाँ सब कुछ सुन्दर था और प्रत्येक नायक इस्लामी सद्गुण का आदर्श था।<ref>{{Cite book|title=Pursuit of Urdu Literature: A Select History|last=Russel|first=Ralph|publisher=Oxford University Press|year=1992|pages=89}}</ref> विंशति शताब्दी तक दास्तानगोई की लोकप्रियता क्षीण होने लगी। [[ब्रिटिश राज|भारत में अंग्रेज़ शासन]] के आगमन तथा [[भारतीय सिनेमा|भारतीय चलचित्र उद्योग]] जैसे मनोरंजन के आधुनिक रूपों के आगमन ने जनता की रुचि को परम्परागत मौखिक कथावाचन से विमुख कर दिया। इस काल में विक्टोरियाई साहित्यिक मूल्यों का भी आत्मसातीकरण हुआ; लोग नैतिकतावादी एवं यथार्थवादी कथा-साहित्य तथा दीर्घ आख्यान-काव्यों की प्रशंसा करने लगे। साथ ही दास्तानें अनैतिक एवं अश्लील मानी जाने लगीं। मीर बाक़िर अली भारत के अन्तिम प्रसिद्ध दास्तानगो थे। माना जाता है, उन्हें हज़ारों पद्य कण्ठस्थ थे तथा उनका इस कला-रूप पर इतना प्रभुत्व था कि वे राजाओं, वृद्धाओं आदि पात्रों की भंगिमाओं का सहजता से अनुकरण कर सकते थे और पात्रों के मध्य परिवर्तन कर सकते थे। १९२८ में उनके निधन के साथ दास्तानगोई विराम-काल में प्रविष्ट हुई। == आरम्भिक उर्दू दास्तानों की सूची == * सब रस — मुल्ला वजही * नौ तर्ज़-ए-मुरस्सा' — हुसैन 'अता ख़ान तहसीन * नौ आईन-ए-हिन्दी (क़िस्सा-ए-मलिक महमूद गीति-अफ़रोज़) — मेहर चन्द खत्री * जज़्ब-ए-'इश्क़ — शाह हुसैन हक़ीक़त * नौ तर्ज़-ए-मुरस्सा' — मुहम्मद हादी उर्फ़ मिर्ज़ा मुग़ल ग़ाफ़िल * आराइश-ए-महफ़िल (क़िस्सा-ए-हातिम ताई) — हैदर बख़्श हैदरी * बाग़ ओ बहार (क़िस्सा-ए-चहार दरवेश) — मीर अम्मन * दास्तान-ए-अमीर हम्ज़ा — ख़लील 'अली ख़ान अश्क * फ़साना-ए-अजीब — राजब अली बैग सुरूर * देवल देवी-ख़िज़्र ख़ान — (वाघेला राजकुमारी एवं दिल्ली के ख़ल्जी शासक की प्रेमगाथा) — [[अमीर ख़ुसरो]] * ख़म्सा (ख़म्सा-ए-ख़ुसरो) पाँच शास्त्रीय प्रेमगाथा-दास्तानें: हश्त-बिहिश्त, मतलाउल-अन्वार, ख़ुसरो और शिरीन, लैला और मजनूँ तथा आईना-ए-सिकन्दरी — अमीर ख़ुसरो * == मुद्रित रूप में दास्तानगोई == [[कोलकाता]] के [[फोर्ट विलियम कॉलेज|फ़ोर्ट विलियम कॉलेज]] ने उन्नीसवीं शताब्दी के आरम्भ में अमीर हम्ज़ा की दास्तान का उर्दू संस्करण प्रकाशित किया।<ref name="FountainInk">{{cite news|url=http://fountainink.in/?p=1947&all=1|title=Dastaan-e-Dastangoi|last=Krishnan|first=Nandini|date=4 May 2012|newspaper=Fountain Ink|accessdate=20 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114013446/http://fountainink.in/?p=1947&all=1|archive-date=2012-11-14|url-status=live}}</ref> लखनऊ के प्रकाशक [[मुंशी नवल किशोर]] ने १८५० के दशक से दास्तानों का प्रकाशन आरम्भ किया। कुछ प्रकाशन फ़ारसी में भी हुए। * १८८१ में नवल किशोर ने तीन दास्तानगो, मोहम्मद हुसैन जाह, अहमद हुसैन क़मर एवं शेख़ तसद्दुक़ हुसैन, से सम्पूर्ण हम्ज़ा दास्तान के मुद्रित संस्करण का निर्माण करवाया। पच्चीस वर्षों की अवधि में इस त्रयी ने ४६ खण्डों का संग्रह तैयार किया। प्रत्येक खण्ड को स्वतन्त्र रूप से अथवा सम्पूर्ण कृति के भाग के रूप में पढ़ा जा सकता था। * दास्तान-ए-हिन्द, दास्तानों एवं भारतीय लोककथाओं का संग्रह है, जिसे विश्वभर के अनेक कलाकारों द्वारा, सैयद साहिल आग़ा द्वारा २०१० में प्रस्तुत किया गया है। * तो हाज़िरीन हुआ यूँ... दास्तान-ए-अंकित चड्ढा, अंकित चड्ढा द्वारा बुनी गई दास्तानों का संग्रह। २०१९। * दास्तानगोई-२ पूर्ववर्ती पुस्तक की उत्तरकृति है। इसमें महमूद फ़ारूक़ी द्वारा लिखित एवं अनुकूलित आधुनिक दास्तानों का संग्रह है। २०१९। * == सन्दर्भ == {{Reflist|refs=<ref name=indianexpress>{{cite news |title = Walk Back In Time: Experience life in Nizamuddin Basti, the traditional way |url = http://www.indianexpress.com/news/walk-back-in-time-experience-life-in-nizamuddin-basti-the-traditional-way/1037722/ |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[The Indian Express]] |date = 29 November 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130318022905/http://www.indianexpress.com/news/walk-back-in-time-experience-life-in-nizamuddin-basti-the-traditional-way/1037722 |archive-date = 2013-03-18 |url-status = live }}</ref> <ref name=frontline> {{cite news |last=Sayeed |first=Vikram Ahmed |title=Return of dastangoi |url=http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280109800.htm |accessdate=18 December 2012 |newspaper=[[Frontline (magazine)|Frontline]] |date=14 January 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118062906/http://www.frontlineonnet.com/fl2801/stories/20110114280109800.htm |archivedate=18 January 2012 }} </ref> <!-- unused ref <ref name=Dawn>{{cite news |last = Ahmed |first = Shoaib |title = Indian storytellers bring Dastangoi to Alhamra |url = http://dawn.com/2012/12/06/indian-storytellers-bring-dastangoi-to-alhamra-2/ |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date = 6 December 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121214210448/http://dawn.com/2012/12/06/indian-storytellers-bring-dastangoi-to-alhamra-2/ |archive-date = 2012-12-14 |url-status = live }}</ref>--> <ref name=Reuters>{{cite news |last = Thakur |first = Arnika |title = Dastangoi magic revives lost medieval tales |url = https://www.reuters.com/article/uk-india-tales-idUSLNE78T02220110930 |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[Reuters]] |date = 30 September 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111003150551/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/uk-india-tales-idUSLNE78T02220110930 |archive-date = 2011-10-03 |url-status = live }}</ref> <!-- <ref name=timesofindia>{{cite news |last = Varma |first = Anuradha |title = ″Dastangoi is a fun tradition: Mahmood Farooqui″ |url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-29/news-interviews/29829149_1_dastangoi-urdu-storytelling |accessdate = 18 December 2012 |newspaper = [[The Times of India]] |date = 29 July 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20140202154506/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-29/news-interviews/29829149_1_dastangoi-urdu-storytelling |archive-date = 2014-02-02 |url-status = dead }}</ref>--> <ref name=peternas>{{cite book |last = Nas |first = Peter J.M. |title = Urban Symbolism |year = 1993 |publisher = Brill |location = Leiden |isbn = 9789004098558 |pages = 335–336 |url = http://www.brill.com/urban-symbolism |access-date = 2012-12-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131114171900/http://www.brill.com/urban-symbolism |archive-date = 2013-11-14 |url-status = live }}</ref>}} [[श्रेणी:कहानीकारी]] ekpdtx1c70ufntug9sgbosf6cbg9xzt हमज़ानामा 0 1620538 6635799 2026-10-31T07:35:01Z स्वर्ण 883468 "[[:en:Special:Redirect/revision/1364797401|Hamzanama]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6635799 wikitext text/x-wiki [[File:The_Spy_Zanbur_Bringing_Mahiyya_to_the_City_of_Tawariq,_Folio_from_a_Hamzanama_ca._1570_(74x57.2_cm)_Metmuseum_N-Y.jpg|अंगूठाकार|गुप्तचर ज़न्बूर महिय्या को तवारिक़ नगर में लाते हुए", अकबर हमज़ानामा से]] '''हमज़ानामा''' ([[फ़ारसी]]: {{लिपि/नस्तालीक़|حمزه‌نامه}}, [[उर्दू]]: {{लिपि/नस्तालीक़|حمزہ نامہ}} शब्दार्थ 'हमज़ा का महाकाव्य') अथवा '''दास्तान-ए-अमीर हमज़ा''' ([[फ़ारसी]]/[[उर्दू]]: {{लिपि/नस्तालीक़|داستان امیر حمزه}}, शब्दार्थ 'अमीर हमज़ा के साहसिक कार्य') [[मुहम्मद]] के पितृव्य [[हमज़ा इब्न अब्दुल मुत्तलिब|हमज़ा इब्न अब्दुल-मुत्तलिब]] के पौराणिक पराक्रमों का वर्णन करता है। अधिकांश कथाएँ अत्यन्त कल्पनाप्रधान हैं, 'प्रणय-अन्तरालों, भयप्रद घटनाओं, संकीर्ण पलायनों तथा हिंसक कृत्यों की एक सतत शृंखला'। हमज़ानामा हमज़ा के विस्मयकारी साहसिक कार्यों का वर्णन करता है, जब वे तथा उनके वीरों का दल शत्रुओं से युद्ध करते हैं।<ref>Beach, 61.</ref> ये कथाएँ, एक दीर्घकाल से स्थापित मौखिक परम्परा से, फ़ारसी में लिखी गईं, जो फ़ारसी-प्रभावित समाजों की राजसभाओं की भाषा थी, अनेक खण्डों में, सम्भवतः महमूद ग़ज़नी के युग में (शासनकाल ९९८–१०३०)। पश्चिम में, यह कृति विशाल सचित्र पाण्डुलिपि, अकबर हमज़ानामा, के लिए सर्वाधिक प्रसिद्ध है, जिसे मुग़ल सम्राट अकबर ने लगभग १५६२ में निर्माण हेतु आदेशित किया। लिखित पाठ ने उस कथा को बढ़ाया जो पारम्परिक रूप से कथा-प्रदर्शनों में मौखिक रूप से कही जाती थी। अमीर हमज़ा के विषय में कथा (कथावाचन परम्परा) बंगाल तथा अराकान तक दूर-दूर तक विद्यमान है, यतः मुग़ल साम्राज्य ने उन भूभागों पर नियन्त्रण किया था।<ref>Although nominal similarities, they story is not about the famous Hamza, prophet Muhammad's uncle. {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110714135221/http://muslimmedianetwork.com/mmn/?p=1824 The Bustan of Amir Hamzah (the Malay version of Dastan-e-Amir Hamza); Farooque Ahmed, ''The Sangai Express''-Imphal, May 25, 2006 Amir Hamza-book review]}}</ref> हमज़ानामा का सबसे लम्बा संस्करण उर्दू में विद्यमान है तथा इसमें ४६ खण्ड हैं जो ४५,००० से अधिक पृष्ठों का समावेश करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhta.org/dastan-e-amir-hamza?lang=ur|title=داستان امیر حمزہ {{!}} ریختہ|website=Rekhta|language=ur|access-date=2023-03-28}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} * Beach, Milo Cleveland, ''Early Mughal painting'', Harvard University Press, 1987, {{ISBN|0-674-22185-0}}, {{ISBN|978-0-674-22185-7}} * "Grove", Oxford Art Online, "Indian sub., §VI, 4(i): Mughal ptg styles, 16th–19th centuries", restricted access. * Titley, Norah M., ''Persian Miniature Painting, and its Influence on the Art of Turkey and India'', 1983, University of Texas Press, 0292764847 * Farooqi, Musharraf Ali (2007), ''The Adventures of Amir Hamza'' (New York: Random House Modern Library). * ''The Bustan of Amir Hamzah'' (the Malay version of the story) * Musharraf Farooqi (2009), (transl.''Tilism-e hoshruba'', vol. 1 of Jah): Hoshruba, Book One: The Land and the Tilism, by Muhammad Husain Jah. * Seyller, John (2002), ''The Adventures of Hamza, Painting and Storytelling in Mughal India'', Freer Gallery of Art and Arthur M. Sackler Gallery, Smithsonian Institution, Washington, DC, in association with Azimuth Editions Limited, London, {{ISBN|1-898592-23-3}} (contains the most complete set of reproductions of Hamzanama paintings and text translations); [[iarchive:adventuresofhamz00seyl|online]] == अग्रिम पठन == * {{Cite book|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/12335/rec/74|title=''Indian court painting, 16th-19th century.''|last=Kossak, Steven|publisher=The Metropolitan Museum of Art|year=1997|isbn=978-0870997839|location=New York}} * {{Cite book|url=https://muse.jhu.edu/book/66468|title=The Broken Spell: Indian Storytelling and the Romance Genre in Persian and Urdu|last=Khan|first=Pasha M.|last2=Marzolph|first2=Ulrich|last3=Korom|first3=Frank J.|date=2019|publisher=Wayne State University Press|location=Detroit}} == बाह्य कड़ियाँ == {{Commons category-inline}} {{Authority control}} [[श्रेणी:उर्दू उपन्यास]] [[श्रेणी:वाचिक परम्परा]] [[श्रेणी:भारतीय चित्रकला]] ioqcv595luai5eqt3hbmajf8tj3ld64 हम्ज़ानामा 0 1620539 6635800 2026-10-31T07:35:28Z स्वर्ण 883468 [[हमज़ानामा]] को अनुप्रेषित 6635800 wikitext text/x-wiki #redirect [[हमज़ानामा]] 0h15gvxxve96scf1qtdxbl4exqybejh विकिपीडिया एशियाई माह २०२६/प्रतिभागी 0 1620540 6635816 2026-10-31T08:00:44Z J ansari 239180 नया पृष्ठ: # # # 6635816 wikitext text/x-wiki # # # fn9fa87ikptuiqyo0tmamuchhgxhmoq साँचा:कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन मार्ग 10 1620541 6635841 2026-10-31T10:19:23Z Ankit231132 874432 नया पृष्ठ: {{Routemap |navbar = कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन मार्ग |title = कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन |title-bg = #{{rail color|Kanpur Metro|Blue}} |title-color=white |collapse = <includeonly>yes</includeonly> |inline = <includeonly>1</includeonly> |map = exKDSTa blue~~ ~~ ''कृषि विश्वविद्यालय डिपो'' extSTRa blue extBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|... 6635841 wikitext text/x-wiki {{Routemap |navbar = कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन मार्ग |title = कानपुर मेट्रो ब्लू लाइन |title-bg = #{{rail color|Kanpur Metro|Blue}} |title-color=white |collapse = <includeonly>yes</includeonly> |inline = <includeonly>1</includeonly> |map = exKDSTa blue~~ ~~ ''कृषि विश्वविद्यालय डिपो'' extSTRa blue extBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|कृषि विश्वविद्यालय}} hCONTgq orange!~HUBc2\extBHF blue!~hINTq orange!~HUB3\hCONTfq orange~~ ~~ {{Station link|Kanpur Metro|रावतपुर}} {{Rail-interchange|rail|1|link=Rawatpur railway station}} ~~ ~~ {{rcb|Kanpur Metro|Orange|croute}} CONTgq\BHFq!~HUB1\tSTR blue!~STRq!~HUBc4\CONTfq\ ~~ ~~ ''[[भारतीय रेल]]'' extBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|काकादेव}} extBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|डबल पुलिया}} exhtSTRe blue exhBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|विजय नगर चौराहा}} CONTgq\hKRZ!~exhSTR blue\CONTfq ~~ ~~ ''[[भारतीय रेल]]'' exhBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|शास्त्री चौक}} exhBHF blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|बर्रा-7}} exhKBHFe blue~~ ~~ {{stl|Kanpur Metro|बर्रा-8}} }}<noinclude> {{Railway-routemap|IN|ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)|type=[[भूमिगत रेल|मेट्रो रेल]] लाइन}} {{Collapsible option}} [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो]] </noinclude> ro4olvqxd08cwqxl94poa75q8s1awqb कृषि विश्वविद्यालय मेट्रो स्टेशन 0 1620542 6635846 2026-10-31T10:24:48Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635846 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d काकादेव मेट्रो स्टेशन 0 1620543 6635847 2026-10-31T10:25:08Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635847 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d डबल पुलिया मेट्रो स्टेशन 0 1620544 6635848 2026-10-31T10:25:33Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635848 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d विजय नगर चौराहा मेट्रो स्टेशन 0 1620545 6635849 2026-10-31T10:25:49Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635849 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d शास्त्री चौक मेट्रो स्टेशन 0 1620546 6635850 2026-10-31T10:26:08Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635850 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d बर्रा-7 मेट्रो स्टेशन 0 1620547 6635851 2026-10-31T10:26:29Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635851 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d बर्रा-8 मेट्रो स्टेशन 0 1620548 6635852 2026-10-31T10:26:59Z Ankit231132 874432 [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] को अनुप्रेषित 6635852 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ब्लू लाइन (कानपुर मेट्रो)]] [[श्रेणी:कानपुर मेट्रो स्टेशन]] hnpgw5g31e3ut816cel3dr642k33g7d भारत का सहायक उच्चायोग, सिलहट 0 1620549 6635854 2026-10-31T10:38:17Z Utkarsh555 602470 + पृष्ठ निर्माण 6635854 wikitext text/x-wiki {{Infobox diplomatic mission | name = भारतीय सहायक उच्चायोग, सिलहट | address =मकान नंबर: 40, रोड नंबर: 02, ब्लॉक: ए, शाहजलाल उपजिला, सिलहट 3100, बांग्लादेश | opened = जून 2018 | coordinates ={{Coord|24.8854259|91.8826403|display=inline,title}} | high_commissioner = अनिरुद्ध दास | website = {{official|https://ahcisylhet.gov.in/}} }} भारत का सिलहेट में सहायक उच्चायोग, बांग्लादेश में स्थितः वर्तमान पाँच राजनयिक मिशनों मे से एक है। यह ढाका स्थितः मुख्य भारतीय उच्चायोग के अंतर्गत आता है। बांग्लादेश के तीन और बड़े शहरों, चटगांव, खुलना और राजशाही में भी ऐसे ही भारतीय सहायक उच्चायोग हैं।<ref>{{cite web|url=https://ahcisylhet.gov.in/|title=Welcome to the Assistant High Commission of India in Sylhet, Bangladesh|access-date=2026-10-31}}</ref> वर्तमान सहायक उच्चायुक्त अनिरुद्ध दास हैं।<ref name="AHC">{{cite web|url=https://ahcisylhet.gov.in/pages?id=eyJpdiI6ImtJOENtNXhkYjFkQitGSmN4QklBb1E9PSIsInZhbHVlIjoiMFE2eG9IOG5XQ1lZcHYrK25nZ3JTQT09IiwibWFjIjoiNDY2YzZkYzM5OGU2ODQxM2MwYTNkODlkMjJkOTZlMDY5YzdiOTNhYWIxOTRjM2ZiYTE5YjlmNDJlYWI1NjYyNyJ9&subid=eyJpdiI6InlNRUVzQkFXXC9zb2NjdVJmZzFWb1RBPT0iLCJ2YWx1ZSI6ImVKYW9SY3hjZU50YStCdUMwcHBVQkE9PSIsIm1hYyI6ImYyNWY0MDllMGVmNmQyYjEwZTc3OGNkY2Y0NGZlZWM5OTNhOGYzMzNlMjBkZTBkOTcyOWJmZDAzODc4OTExMWYifQ==|title=Assistant High Commissioner - AHCI Sylhet, Bangladesh|access-date=2026-10-31}}</ref> सिलहट में सहायक उच्चायुक्त के मुख्य कार्यों में वीज़ा जारी करना, सिलहट में रहने वाले भारतीय नागरिकों को प्रवासी सेवाएँ देना और बांग्लादेश-भारत के बीच आपसी व्यापार और सांस्कृतिक संबंधों को बढ़ावा देना शामिल है।<ref name=":0">{{cite web|url=https://ahcisylhet.gov.in/pages?id=eyJpdiI6IkluTUN3SGZwTFwvY2huNkw5UDg5NDlnPT0iLCJ2YWx1ZSI6IjViMW5IY0tKVUtpXC92TUlpV1pFdUxnPT0iLCJtYWMiOiIzMjRiMTRjZmMwZTVmNDU5NWE2YzkxZGM5NWI3NzIwYWI0YjE4NThjYTcyNWExZjRiYTBiOTdhMWM2Mjc4ZmE4In0=&subid=eyJpdiI6ImdtTGlmYWVXS1lETGZHM2hUaVJqVWc9PSIsInZhbHVlIjoiNVJtdFRPUFhyeG5vcWwwNHp1RzZWUT09IiwibWFjIjoiNWUxY2VmY2MyNjQ1NmI3ZGQzNDVkZDE2OTkwMTY0M2FiZTllNzc2NzBmNTU5NGMzODNmMjMzMWMyYjkyODQ4NyJ9|title=About us - Indian Assistant High Commission in Sylhet, Bangladesh|publisher=भारतीय विदेश मंत्रालय|access-date=2026-10-31}}</ref> ==इतिहास== मई 2017 में, बांग्लादेश में भारत के उप-उच्चायुक्त, आदर्श स्वैका ने सिलहट में एक भारतीय राजनयिक मिशन बनाने के निर्णय की घोषणा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%81-%E0%A6%B9%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A7%9F-%E0%A6%B8%E0%A6%B9%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A6%A8|title=সিলেটে চালু হচ্ছে ভারতীয় সহকারী হাইকমিশন|trans-title=सिलहट में भारतीय सहायक उच्चायोग खोला जाएगा|date=2017-05-21|website=Prothomalo|language=bn|access-date=2026-10-31}}</ref> उप उच्चायुक्त आदर्श स्वैका ने 20 मई, 2017 को भारतीय दूतावास द्वारा आयोजित सिलहट जिला परिषद सभागार में अपने स्वागत भाषण में यह बयान दिया था। लगभग एक साल बाद, जून 2018 में, सिलहट में भारत के सहायक उच्चायोग ने अपना कामकाज शुरू किया।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.ittefaq.com.bd/485165/%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A7%9F-%E0%A6%B8%E0%A6%B9%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%80-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%87-%E0%A6%95%E0%A6%AE%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A6%A8-%E0%A6%85%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B8-%E0%A6%9A%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%81|title=সিলেটে ভারতীয় সহকারী হাই কমিশন অফিস চালু|date=2018-10-13|trans-title=सिलहट में भारतीय सहायक उच्चायोग का कार्यालय खुला|website=The Daily Ittefaq|language=bn|access-date=2026-10-31}}</ref> एक अलग कार्यक्रम में, भारतीय उच्चायुक्त के प्रथम सचिव, रमाकांत गुप्ता ने कहा कि सिलहट में भारत के सहायक उच्चायोग बनाने की पहल की गई है। सिलहट चैंबर ऑफ़ कॉमर्स एंड इंडस्ट्री द्वारा आयोजित विचारों के आदान-प्रदान में, रमाकांत गुप्ता ने कहा: {{quote|text="बांग्लादेश और भारत के बीच बहुत अच्छे ट्रेड रिलेशन हैं। सिलहट इस रिश्ते को मजबूत करने में अहम भूमिका निभा सकता है। दोनों देशों के ट्रेड में सिलहट की अहमियत को समझते हुए, इंडियन हाई कमीशन ने सिलहट में एक असिस्टेंट हाई कमीशन बनाने की पहल की है। अगर यह बन जाता है, तो वीज़ा की समस्या हल हो जाएगी।"<ref>{{Cite web|url=https://www.sylhettoday24.news/news/details/Sylhet/49315|title=সিলেটে ভারতীয় সহকারী হাই কমিশন স্থাপনের উদ্যোগ নেওয়া হয়েছে|publisher=Sylhet Today 24|website=sylhettoday24.news|date=2017-11-27|language=bn-BD|access-date=2026-10-31|trans-title=सिलहट में एक भारतीय सहायक उच्चायोग स्थापित करने की पहल की गई है।}}</ref>}} सिलहट में यह मिशन, चटगांव और राजशाही के बाद बांग्लादेश में बनाया गया तीसरा भारतीय सहायक उच्चायोग है। चौथा सहायक उच्चायोग अगस्त 2018 में बांग्लादेश के खुलना में बनाया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.jagonews24.com/country/news/192040|title=খুলনায় হচ্ছে ভারতীয় সহকারী হাইকমিশন অফিস|date=2017-02-12|access-date=2026-10-31|language=bn-BD|trans-title=खुलना में भारतीय सहायक उच्चायोग कार्यालय स्थापित किया जाएगा|publisher=JagoNews24|website=jagonews24.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.jagonews24.com/national/news/441092|title=আগস্টে চালু হচ্ছে খুলনায় ভারতীয় সহকারী হাইকমিশন|trans-title=अगस्त में खुलना में भारतीय सहायक उच्चायोग खोला जाएगा|date=2018-07-18|access-date=2026-10-31|lang=bn-BD|publisher=JagoNews24|website=jagonews24.com}}</ref> ==कार्य== सिलहट में भारतीय सहायक उच्चायोग का कार्यालय हाउस नंबर 40, रोड नंबर 2, ब्लॉक-ई, शाहजलाल उप-शहर, सिलहट में स्थित है।<ref name="AHC"/> सिलहट में असिस्टेंट हाई कमीशन के कामों में वीज़ा जारी करना, अपने कॉन्सुलर अधिकार क्षेत्र (सिलहट, मौलवीबाजार, सुनामगंज, हबीगंज, मैमनसिंह, शेरपुर, जमालपुर और नेत्रोकोना जिले) के तहत आने वाले इलाकों में रहने वाले भारतीय नागरिकों की भलाई पक्का करना, और बांग्लादेश और भारत के बीच आपसी व्यापार, सांस्कृतिक संबंधों समेत अलग-अलग क्षेत्रों में सहयोग और लेन-देन को बढ़ावा देना शामिल है।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.ittefaq.com.bd/775672/%E0%A6%AD%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A6%BE-%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%AE-%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A7%81%E0%A6%A4-%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%BE%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%95-%E0%A6%B9%E0%A6%AC%E0%A7%87-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9F%E0%A7%87-%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A7%80%E0%A7%9F|date=2026-02-19|title=ভিসা কার্যক্রম দ্রুত স্বাভাবিক হবে, সিলেটে ভারতীয় সহকারী হাইকমিশনার|website=The Daily Ittefaq|language=bn|access-date=2026-10-31|trans-title=सिलहट में भारतीय सहायक उच्चायुक्त ने वीज़ा प्रक्रिया के जल्द ही सामान्य होने की बात कही।}}</ref> ==सहायक उच्चायुक्त== अनिरुद्ध दास जुलाई 2026 तक सिलहट में भारत के असिस्टेंट हाई कमिश्नर के तौर पर काम कर रहे हैं। अनिरुद्ध दास कोलकाता में पले-बढ़े और उन्होंने कलकत्ता यूनिवर्सिटी से अपनी हायर एजुकेशन पूरी की। उन्होंने 1997 में भारत सरकार के विदेश मंत्रालय में अपना करियर शुरू किया और बांग्लादेश में सेवा देने से पहले नई दिल्ली में विदेश मंत्रालय के हेडक्वार्टर में काम किया। उन्होंने भारत के कई डिप्लोमैटिक मिशन में भी काम किया है, जिसमें ट्यूनिस (ट्यूनीशिया), दार एस सलाम (तंजानिया), फ्रैंकफर्ट (जर्मनी), पोर्ट ऑफ स्पेन (त्रिनिदाद और टोबैगो) और वैलेटा (माल्टा) शामिल हैं। अपनी ऑफिशियल ड्यूटी के तौर पर, उन्होंने अफ्रीका, एशिया, यूरोप, यूनाइटेड स्टेट्स और कैरिबियन के कई देशों का दौरा किया है।<ref name="AHC"/> अपने स्थापना के करकाल में, अबतक ३ सहायक उच्चायुक्तों की नियुक्ति हुई है।<ref>{{cite web|url=https://ahcisylhet.gov.in/pages?id=eyJpdiI6IkE3N2s3SmlQNkNhT0JVQnZDTnJEaHc9PSIsInZhbHVlIjoiXC90S2VRa3FxMGorMUFlZ2xXRDNSOHc9PSIsIm1hYyI6ImFhN2VkZGM1MTg1ZjA5OTliYTM1MzJjZGEwOTUwMzc3OTUxMGNiYjNlOTAyMjc2NzdjNDUwZmI0N2EwM2IyYzAifQ==&subid=eyJpdiI6ImR4UVBrcUdCQXA0TzQ5OHVDd3NUbVE9PSIsInZhbHVlIjoiUnRBVUM0bmltUG9lK2hDWUNLYW9xZz09IiwibWFjIjoiNjBlNDU3OWU5NWFhN2Y0MzkwNTFjYmI5Mjc2N2FiNTI4YmUzNTgwNjg4YmQxNmU3MWFjZDQ0ZjBjMzljZWY2YiJ9|title=Former Assistant High Commissioners - AHCI Sylhet, Bangladesh|access-date=2026-10-31}}</ref> {| class="wikitable" !# !नाम !कार्यकाल |- |१. |एल. कृष्णमूरथी |सितंबर २०१८ - जून २०२० |- |२. |नीरज कुमार जैसवाल |सितंबर २०२० - दिसंबर २०२३ |- |३. |चंदर शेखर |अप्रैल २०२४ - अगस्त २०२५ |- |} == यह भी देखें == * [[भारत का उच्चायोग, ढाका]] * [[भारत का सहायक उच्चायोग, खुलना]] * [[बांग्लादेश का उच्चायोग, नई दिल्ली]] * [[बांग्लादेश का सहायक उच्चायोग, अगरतला]] == संदर्भ== {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ== * [https://hcidhaka.gov.in/ भारतीय उच्चायोग, ढाका] * [https://ahcichittagong.gov.in/ भारतीय सहायक उच्चायोग, चटगाँव] * [https://www.ahcirajshahi.gov.in/ भारतीय सहायक उच्चायोग, राजशाही] * [https://ahcikhulna.gov.in/ भारतीय सहायक उच्चायोग, खुलना] {{भारत के राजनयिक मिशन}} [[श्रेणी:भारत के राजनयिक मिशन]] [[श्रेणी:बांग्लादेश में राजनयिक मिशन]] 9wcdyeohe00tp3pdy5j2umzb53g471w वार्ता:मेरी माँ मेरी गैंगस्टर 1 1620550 6635865 2026-10-31T11:45:51Z SK2410 943370 /* लेख हटाएँ */ नया अनुभाग 6635865 wikitext text/x-wiki == लेख हटाएँ == मैं इस लेख का मूल निर्माता हूँ। मैंने इसे विकिपीडिया पर जानकारी साझा करने और योगदान देने के उद्देश्य से बनाया था। यदि विकिपीडिया के एक सदस्य इसे प्रचारात्मक मानता है और यह इसके मानकों के अनुरूप नहीं है, तो मुझे इसके हटाए जाने पर कोई आपत्ति नहीं है। कृपया इसे हटा दिया जाए। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 11:45, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) cerf66z9q4zm0i991m7yjxc91ru0oln वार्ता:तूफ़ानों के बीच 1 1620551 6635866 2026-10-31T11:48:29Z SK2410 943370 /* लेख हटाएँ */ नया अनुभाग 6635866 wikitext text/x-wiki == लेख हटाएँ == मैं इस लेख का मूल निर्माता हूँ। मैंने इसे विकिपीडिया पर जानकारी साझा करने और योगदान देने के उद्देश्य से बनाया था। यदि विकिपीडिया समुदाय का कोई सदस्य इसे प्रचारात्मक मानता है और यह इसके मानकों के अनुरूप नहीं है, तो मुझे इसके हटाए जाने पर कोई आपत्ति नहीं है। कृपया इसे हटा दिया जाए। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 11:48, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) qfpu68euik3mfajny1brji9eztz9a38 वार्ता:देहाती दुनिया - 1926 1 1620552 6635867 2026-10-31T11:49:05Z SK2410 943370 /* लेख हटाएँ */ नया अनुभाग 6635867 wikitext text/x-wiki == लेख हटाएँ == मैं इस लेख का मूल निर्माता हूँ। मैंने इसे विकिपीडिया पर जानकारी साझा करने और योगदान देने के उद्देश्य से बनाया था। यदि विकिपीडिया समुदाय का कोई सदस्य इसे प्रचारात्मक मानता है और यह इसके मानकों के अनुरूप नहीं है, तो मुझे इसके हटाए जाने पर कोई आपत्ति नहीं है। कृपया इसे हटा दिया जाए। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 11:49, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) fa85vjh21lorwt0v0f2nzsn9a7kluwq वार्ता:उपस्थिति का अर्थ 1 1620553 6635868 2026-10-31T11:51:08Z SK2410 943370 /* लेख हटाएँ */ नया अनुभाग 6635868 wikitext text/x-wiki == लेख हटाएँ == मैं इस लेख का मूल निर्माता हूँ। मैंने इसे विकिपीडिया पर जानकारी साझा करने और योगदान देने के उद्देश्य से बनाया था। यदि विकिपीडिया समुदाय का कोई सदस्य इसे प्रचारात्मक मानता है और यह इसके मानकों के अनुरूप नहीं है, तो मुझे इसके हटाए जाने पर कोई आपत्ति नहीं है। कृपया इसे हटा दिया जाए। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 11:51, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) fzyodvar94b8ylugdm2qlk18w6v7gnt वार्ता:कबाड़खाना 1 1620554 6635869 2026-10-31T11:51:35Z SK2410 943370 /* लेख हटाएँ */ नया अनुभाग 6635869 wikitext text/x-wiki == लेख हटाएँ == मैं इस लेख का मूल निर्माता हूँ। मैंने इसे विकिपीडिया पर जानकारी साझा करने और योगदान देने के उद्देश्य से बनाया था। यदि विकिपीडिया समुदाय का कोई सदस्य इसे प्रचारात्मक मानता है और यह इसके मानकों के अनुरूप नहीं है, तो मुझे इसके हटाए जाने पर कोई आपत्ति नहीं है। कृपया इसे हटा दिया जाए। [[सदस्य:SK2410|SK2410]] ([[सदस्य वार्ता:SK2410|वार्ता]]) 11:51, 31 अक्टूबर 2026 (UTC) fzyodvar94b8ylugdm2qlk18w6v7gnt