Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/197

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/197</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24919</id>
    <revision>
      <id>393487</id>
      <parentid>253568</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T06:46:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393487</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14321" sha1="8drhz5omlnw3w4alv2ct9x44ak7ydy2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Ծաղիկները մեկական են կամ ծաղկաբույլերով: Պտուղը բազմաընկուզիկ է: Հայտնի է Մ–ի ավելի քան 250 տեսակ, ՍՍՀՄ–ում՝ 18: ՀՍՍՀ–ում տարածված են {{լայն|սովորական}} Մ. (C. vitalba) և {{լայն|արևելյան}} Մ. (C. orientalis), որոնք աճում են համարյա ամենուրեք, գետերի և առուների ափերին, թփուտներում: Հողի նկատմամբ պահանջկոտ չեն, հեշտությամբ բազմանում են սերմերով, բարձր դեկորատիվ են և կիրառվում են ուղղաձիգ կանաչապատման մեջ: &lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼ''', լայն նշանակությամբ՝ ամբողջ տպագիր արտադրանքը, նեղ, բայց տարածված իմաստով՝ պարբերական հրատարակություններ, մասնավորապես, թերթեր ու ամսագրեր: Լինելով մասսայական ինֆորմացիայի, պրոպագանդայի ու ագիտացիայի հիմնական միջոցներից մեկը, մամուլը նաև հասարակական, քաղ. պայքարի հզոր զենք է, լուսավորության, գիտելիքների տարածման, մշակույթի զարգացման, աշխարհայացքի ձևավորման կարևոր օղակ: Ձևավորվել է Եվրոպայում, XV դ. (գրքեր, բրոշյուրներ, թռուցիկներ ևն): XVII դ. սկսեցին հրատարակվել թերթեր ու ամսագրեր, XIX դ. կեսերին ստեղծվեցին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/197 ''մամուլի գործակալությունններ'']: Սկզբնական շրջանում Մ. ծառայել է եկեղեցու գաղափարախոսությանը: Պատմական զարգացման ընթացքում, երբ եկեղեցին սկսեց աստիճանաբար կորցնել հասարակության հոգևոր կյանքի վրա ազդելու առաջնությունը, հանդես եկավ աշխարհիկ մամուլը, որն արտահայտում ու պաշտպանում էր տիրող դասակարգերի շահերը: Մարքսիզմի ծագման ու տարածման հետ միասին ծնվեց նաև նոր՝ հեղափոխական, պրոլետարական Մ.: Ռուսաստանում մարքսիզմի պրոպագանդման կարևոր միջոց էր Լենինի ստեղծած [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/75 ''բուշևիկյան մամուլը'']: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո սկսվեց նոր, ժող. Մ–ի ստեղծման պրոցեսը: 1917-ի նոյեմբեր 10-ի՝ Մ–ի մասին դեկրետով արգելվեց հակահեղափոխական մամուլի հրատարակությունը և բանվորա–գյուղացիական կառավարությանը հանձնվեցին խոշորագույն մասնավոր տպարանները: ՌԿ(բ)Կ VIII (1919), XI (1922), XII (1923) համագումարները որոշեցին Մ–ի կուսակցական ղեկավարման ձևերն ու մեթոդները, նրա հիմնական խնդիրները, տարածման ուղիներն ու միջոցները: Հարց էր դրվում Մ. կոմունիստական դաստիարակության գործում կուսակցության մարտական զենք դարձնելու, տնտ., կուսակցական ու սովետական շինարարության բոլոր բնագավառներում կոլեկտիվ ագիտատորի, պրոպագանդիստի ու կոլեկտիվ կազմակերպչի նրա դերը ապահովելու համար: Սովետական Մ–ի հիմնական սկզբունքներն են բարձր գաղափարայնությունը, կուսակցականությունը, ճշմարտացիությունը, ժողովրդայնությունը, մասսայականությունը: ՍՍՀՄ–ում կուսակցական թերթերը լինում են կենտրոնական, հանրապետական, մարզային, քաղաքային, շրջանային, կան նաև երիտասարդական, արհմիութենական, գերատեսչական, մասնագիտական և բազմատիրաժ թերթեր: Ամսագրերն ըստ բնույթի լինում են. կուսակցական, հասարակական–քաղաքական, սոցիալ–տնտեսական, գրական–գեղարվեստական ևն: Մեր երկրում, կուսակցության ամենօրյա հոգատարության շնորհիվ, մամուլը դարձել է աշխատավորական մասսաներին մոբիլիզացնելու, կոմունիստական շինարարության ու երկրի կառավարման գործում նրանց ակտիվությունն ապահովելու հզոր միջոց:&lt;br&gt;
Սոցիալիստական մյուս երկրներում Մ. զարգանում է մարքսիստական–լենինյան գաղափարախոսության և տնտ. կառավարման նոր սկզբունքների հիման վրա, ծառայում է նոր հասարակական հարաբերությունների զարգացմանն ու ամրապնդմանը:&lt;br&gt;
Զարգացող երկրների ազգային Մ. ամրապնդվում է գաղութային անցյալի ծանր հետևանքների և իմպերիալիստական գաղափարախոսության ազդեցության հաղթահարման պայմաններում:&lt;br&gt;
Բուրժ. ժամանակակից քաղ. Մ. ծառայում է կապիտալիզմին, ամբողջովին ենթարկվում մոնոպոլիաների կամքին: Կապիտալիստական երկրներում բուրժ. Մ–ի գործունեությանը հակակշիռ է կոմունիստական և մյուս առաջադիմական, դեմոկրատական կազմակերպությունների Մ., որն արտահայտում է աշխատավորության շահերը (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/303 ''Ժուռնալիստիկա''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/622 ''Հրատարակչական գործ'']):&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼ''', չափի միավոր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/622 ''հրատարակչական գործում''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/353 ''պոլիգրաֆիայում'']: {{լայն|Հեղինակային}} Մ. գրական ստեղծագործության ծավալի չափման միավոր է և հավասար 40 հզ. տպագրական նիշի (տառ, կետադրական նշաններ, թիվ, ինչպես նաև բառերի միջակա բացատներ) կամ բանաստեղծական նյութի 700 տողի կամ 3 հզ. սմ² տպված գրաֆիկական նյութի (պատկերազարդում, քարտեզ ևն): {{լայն|Թղթային}} Մ. հրատարակության թղթի քանակի հաշվառքի միավոր է: Թղթային Մ–ի ֆորմատը ՍՍՀՄ–ում սահմանված է ստանդարտով: {{լայն|Տպագրական}} Մ. հրատարակության բնական ծավալի չափի միավոր է: Տպագրական Մ–ի պայմանական միավոր է համարվում 60 X 90 սմ չափսի թուղթը: Տպագրական Մ. կոչվում է նաև ֆիզիկական Մ. (70 X 90, 70 X 108, 84 X 108 սմ): {{լայն|Հաշվա–հրատարակչական}} Մ. տպագրական հրատարակության ծավալի հաշվառքի միավոր է և կազմում է 40 հզ. նիշ կամ 700 բանաստեղծական տող կամ 3 հզ. սմ² գրաֆիկական նյութ: Տպագրված ստեղծագործության ծավալը հաշվվում է հաշվա–հրատարակչական Մ–ով, որն ընդգրկում է գրական աշխատության իսկական ծավալը հեղինակային Մ–ով, բոլոր այլ կարգի տեքստային ու գրաֆիկական նյութերի ծավալը (խմբագրական առաջաբան, էջատիտղոս, էջահամար ևն), որոնք տեղավորված են հրատարակությունում: Հաշվա–հրատարակչական Մ. կիրառվում է հրատարակչական պլանավորման և հաշվարկի, խմբագիրների, տեխ. խմբագիրների, սրբագրիչների աշխատանքի չափը որոշելու համար:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՄՈՒԼ»''', հասարակական, քաղաքական, զավեշտական եռօրյա հանդես (1869-70-ին՝ շաբաթական): Լույս է տեսել 1869-83-ին, Կ. Պոլսում: Տնօրեն–խմբագիր՝ Գ. Այվազյան: Հանդես է եկել պահպանողական հրատարակությունների, ազգային միասնականությունը պառակտողների, հատկապես հայ կաթոլիկ եկեղեցու գործունեության դեմ: Նյութեր է տպագրել Հայկ. հարցի ընթացքի, գավառների վիճակի, Վանի, Մուշի, Բաղեշի հայերի նկատմամբ քրդերի բռնությունների մասին, ծաղրել ժամանակի անընդունելի բարքերն ու սովորույթները: Ունեցել է գրական–բանասիրական բաժին, տպագրել թատերական տեսություններ, պոլսահայության ներքին կյանքին վերաբերող լուրեր: Նյութերի որոշ մասը հայատառ թուրք. է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/342 ''Դեմոկրատական ազատություններ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼԻ ԳՈՐԾԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ''', պայմանագրային սկզբունքով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/371 ''ինֆորմացիա''] հավաքող, մշակող և թերթերին, հանդեսներին, ռադիոյին, հեռուստատեսությանը, հրատարակչություններին, կառավարական հաստատություններին, հասարակական կազմակերպություններին ու մասնավոր անձանց տրամադրող կազմակերպություն: Կապիտալիստական	երկրներում Մ. գ. սովորաբար մասնավոր է, սոցիալիստական երկրներում՝ պետ. կամ հասարակական: Մ. գ–յան ծագումը կապված է պարբերական հրատարակությունների զարգացման հետ: 1835-ին Շ. Հավասը (Ֆրանսիա) ստեղծեց թերթերին ինֆորմացիա մատակարարող Հավաս գործակալությունը: Այս գործակալության Լոնդոնի աշխատակից Պ. Ռեյտերը 1851-ին կազմակերպեց մինչև այժմ գործող Ռեյտերը, իսկ Բեռլինի աշխատակից Բ. Վոլֆը՝ «Վոլֆի հեռագրական բյուրոն»: Ռուս. առաջին Մ. գ–ներն էին Ռուսաստանի հեռագրական գործակալությունը (ՌՏԱ, 1866), Միջազգային հեռագրական գործակալությունը (ՄՏԱ, 1872), Հյուսիսային հեռագրական գործակալությունը (ՍՏԱ, 1882): 1918-ին ստեղծվեց ՌՈՍՏԱ–ն (1925-ից՝ ՏԱՍՍ): 1961-ին հիմնվեց Նորություններ մամուլի գործակալությունը (ԱՊՆ): Սոցիալիստական երկրներում գործում են. ՊԱՊ (Լեհաստան), ՄՏԱ (Հունգարիա), ԱԴՆ (ԳԴՀ), «Պրենսա Լատինա» (Կուբա), ԲՏԱ (Բուլղարիա), ՄՈՆՑԱՄԷ (Մոնղոլիա) ևն գործակալություններ: Կապիտալիստական երկրների խոշոր գործակալություններն են. Ֆրանս. պրեսը (Ֆրանսիա), Ասոշիեյտեդ պրեսը և Յունայտեդ պրես ինթերնեշընըլը (ԱՄՆ), Կիոդո Ցուսինը (Ճապոնիա) ևն: Մ. գ. օգտագործում է ընդունող–հաղորդող ռադիոկայաններ, բազմականալ հեռուստահեռագրական կապ, տելետայպ, տելեքս, լուսահեռատիպ ևն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼԻ ՕՐ''', բոլշևիկյան կուսակցական–սովետական մամուլի ավանդական օրը: Տոնվում է ամեն տարի, մայիսի 5-ին, ի նշանավորումն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/420 ''«Պրավդա»'']-ի առաջին համարի լույս ընծայման (1912): Առաջին անգամ նշվել է 1914-ին, «Պրավդա»-ի երկրորդ տարեդարձի օրը: ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի որոշմամբ և կուսակցության XI համագումարի հավանությամբ 1922-ից մայիսի 5-ը («Պրավդա–ի 10-ամյակի առթիվ)&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8drhz5omlnw3w4alv2ct9x44ak7ydy2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/198</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24920</id>
    <revision>
      <id>393488</id>
      <parentid>253580</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T06:59:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393488</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12497" sha1="3cgyrqldjsdot5bcoybixv2cs7ocyld" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;համարվեց կասակցական–սովետական մամուլի օր: Թերթի այդ օրվա համարում տպագրվեց Վ. Ի. Լենինի «Правда» տասնամյա հոբելյանի առթիվ» հոդվածը: Մ. օ. ամեն տարի մեր երկրում նշվում է որպես սովետական մամուլի և հրատարակչական գործի նվաճումների ստուգատես:&lt;br&gt;
'''ՄԱՄՈՒԼՅԱՆ''' Ռուբեն Զաքարի (ծն. 8.10. 1897, Թիֆլիս), հայազգի ամերիկյան ռեժիսոր: Ուսանել է Մոսկվայի և Լոնդոնի համալսարանների իրավաբանական ֆակուլտետներում, որոշ ժամանակ Մոսկվայում հաճախել է Ե. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/237 ''Վախթանգովի''] թատերական ստուդիան: 1920-ից Լոնդոնի, Փարիզի, Նյու Յորքի թատրոններում իրականացրել է շուրջ 60 դրամատիկական և երաժշտական բեմադրություններ («Աղմուկների սիմֆոնիան» (1922), Ջ. Գերշվինի «Պորգին և Բեսը» (1935), Ռ. Ռոջերսի «Օկլահոման» (1943) ևն), որոնք արտահայտել են ռեժիսորի դեմոկրատական–ռեալիստական միտումները: Մ–ի երաժշտական բեմադրություններին բնորոշ է երգի, պարի, խոսքի, բեմադրական վառ հնարքների սերտ միասնությունը՝ միաձուլված հոգեբանական ճշմարտությանն ու ռիթմա–ոճական ցայտունությանը: Այդ բեմադրությունները մեծ ազդեցություն են գործել ամերիկյան երաժշտական թատրոնի և կինոյի ձևավորման ու զարգացման վրա: Մ. ստեղծել է նաև շուրջ մեկ ու կես տասնյակ կատակերգական, մելոդրամային, արկածային, երաժշտական ֆիլմեր: Կինոյում Մ–ի ստեղծագործությանը բնորոշ է հերոսների ներքնաշխարհի ընդգծումը, տեխ. և գեղարվեստական նորարարությունը, ռեժիսորական գյուտերը, նոր դերասանների հայտնաբերումը: Նրա «Ծափահարություններ» (1929) ֆիլմում առաջին անգամ կիրառվել է երաժշտության, աղմուկների, խոսքի ձայնագրումն առանձին–առանձին, որի շնորհիվ հաջորդ («Քաղաքային փողոցներ», 1931, «Դոկտոր Ջեքիլը և միստր Հայդը», 1932 ևն) ֆիլմերում Մ. հասել է իր ժամանակի համար արտասովոր պատկերա–հնչունային արտահայտչության: Մ. «Քաղաքային փողոցներ»-ում առաջինն է կիրառել արտակադրային խոսքը: «Բեկկի	Շարպ» (1935, ըստ Ու. Թեքերեյի) գունավոր ֆիլմն առաջինն էր, ուր գույնը ստանձնել էր դրամատուրգիական և հոգեբանական խնդիրներ: Այս սկզբունքը Մ. ավելի բազմակողմանի կիրառել է «Արյուն և ավազ» (1941, ըստ Բ. Իբանիեսի) կինոնկարում: «Թագուհի Քրիստինան» մելոդրաման (1933), «Ուրախ բանդիտը» երաժշտական (1936), «Զորրոյի նշանը» (1940, սովետական էկրանում՝ «Խորհրդավոր նշան») ժապավենները հաջողություն են գտել շնորհիվ ռեժիսորական թարմ լուծումների, կինոխցիկի արտահայտչական հնարավորություններն ընդլայնող նոր հնարքների, տաղանդավոր դերասանների (Գ. Գարբո, Ֆ. Մարչ, Մ. Շըվալյե, Թ. Պաուեր և ուրիշներ) ձիրքի հմուտ բացահայտման: Միաժամանակ, Մ. տուրք է տվել շահութաբերության մրցավազքին, որի հետևանքով նրա շատ ֆիլմեր զրկվել են հասարակական հնչողությունից: Մ., որպես հյուր, մասնակցել է Մոսկվայի միջազգային կինոփառատոներին, այցելել է Սովետական Հայաստան:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Մանուկյան}}
'''ՄԱՄՈՒՌՆԵՐ''', {{լայն|մամռանմաններ}}, ցամաքային, հազվադեպ՝ քաղցրահամ ջրերի ինքնասուն բույսեր: Բաժանվում են 3 դասի՝ անթոցերոտայիններ, լերդամամուռներ և տերևայիններ կամ տերևացողունայիններ: Համեմատաբար պարզ կազմությամբ, բազմաբջիջ, բազմամյա կամ միամյա բույսեր են: Բարձրությունը՝ 1-50 սմ, ասիմիլյացիոն, փոխադրող և մեխանիկական հյուսվածքները մասնակի առանձնացված են: Սեռական բազմացման օրգանները իգական արքեգոնիումներն ու արական անթերիդիումներն են, անսեռ բազմացմանը՝ սպորոգոնիումները: Մ–ի զարգացման ցիկլը ուղեկցվում է հապլոիդ գամետոֆիտի վրա դիպլոիդ սպորոֆիտի աոանձնացմամբ. դրա հետևանքով սեռական ու անսեռ սերունդները զարգանում են միևնույն բույսի վրա: Միատուն կամ երկտուն (երբեմն բազմատուն), չորադիմացկուն բույսեր են: Դամետոֆիտը բացի սեռական բազմացումից կատարում է նաև վեգետատիվ ֆունկցիա (ֆոտոսինթեզ, հանքային սննդառություն ևն): Սպորոֆիտը ավելի պարզ է, քան մյուս բարձրակարգ բույսերինը և երբեք ինքնուրույն օրգանիզմ չի առաջացնում: Որոշ Մ–ի մոտ սպորոֆիտ չի հայտնաբերված: Տարածված են ամենուրեք, բացի ծովերից, աղուտներից, սառցադաշտերից և ուժեղ էրոզացված հողերից: Մ. բույսերի զարգացման կույր ճյուղ են: Ենթադրում են, որ Մ. առաջացել են ջրիմուռներից կամ ռինիոֆիտներից: Հայտնի է Մ–ի 22-27 հզ. տեսակ, ՀՍՍՀ–ում՝ 400, տարածված գլխավորապես միջին լեռնային և անտառային շրջաններում: Մ. կազմում են տորֆի գլխավոր զանգվածը:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Մանուկյան}}
'''ՄԱՄՈՒՐՅԱՆ''' Մատթեոս Հովհաննեսի (17.10.1830, Զմյուռնիա – 2.1.1901, Զմյուռնիա), արևմտահայ դեմոկրատական գործիչ, հրապարակախոս, գրող, թարգմանիչ, բանասեր, պատմագետ, մանկավարժ: 1845-ին ավարտել է Զմյուռնիայի Մեսրոպյան վարժարանը, 1850-ին՝ Փարիզի Մուրադյան վարժարանը: 1851-ին Մ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/239 ''Աղաբեկյանի''] հետ Զմյուռնիայում հիմնել է «Աղաբեկյան» ուսումնարանը: 1853-ին ուսուցչություն է արել Կ. Պոլսում, զորակոչվել բանակ և Ղրիմի պատերազմի ժամանակ աշխատել իբրև թարգմանիչ, 1856–57-ին եղել է Քեմբրիջի համալսարանի ազատ ունկնդիր: 1858-ին շրջագայել է Եվրոպայում, այցելել նաև Պետերբուրգ: 1860-65-ին եղել է Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարանի դիվանապետը: 1862-ին հանգանակություն է կատարել Զեյթունի ապստամբների օգտին, հրապարակել Կիլիկիայում Ազիզ Փաշայի արյունահեղ քաղաքականությունը դատապարտող հոդվածներ: 1865-99-ին, ընդմիջումներով, եղել է Մեսրոպյան վարժարանի տեսուչը, դասավանդել անգլերեն, ֆրանսերեն, արաբերեն և համաշխարհային պատմություն: 1871-1901-ին Զմյուռնիայում հրատարակել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/36 ''«Արևելյան մամուլ»''] գրական–քաղաքական հանդեսը:&lt;br&gt;
1853-ից Մ. հրապարակախոսական հոդվածներով և թարգմանություններով հանդես է եկել «Մասիս», «Մեղու», «Ծաղիկ» և այլ պարբերականներում: 1850-1860-ական թթ. գրած իր բազմաթիվ հոդվածները ամփոփել է «Հայկական նամականի» (1872) և «Անգլիական նամականի կամ Հայու մը ճակատագիրը» (1881) հրապարակախոսական երկերում, որտեղ քննարկված են ազգային–ազատագրական պայքարի, Հայաստանի տնտ. զարգացման խնդիրներ: Մ–ի քաղ. դավանանքն արտահայտված է «Սև լեռին մարդը» («Արևելյան մամուլ», 1871-81) վեպում, որտեղ հետևելով Մ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/150 ''Նալբանդյանին''], նա հայ ժողովրդի ազատագրությունը կապել է ռուս. հեղափոխության հաղթանակի հետ: Պաշտպանելով Մ. Նալբանդյանի գործն ու գաղափարախոսությունը՝ Մ. իր ստեղծագործություններում անդրադարձել և զարգացրել է կնոջ ազատության, լեզվի, գրականության, կրոնի, բարոյագիտության ևն հարցերի վերաբերյալ նրա տեսակետները: Մ. դրականապես է գնահատել Փարիզի կոմունան, II և III Ինտերնացիոնալների գործունեությունը, արևմտահայ իրականության մեջ պրոպագանդել Կ. Մարքսի, Ֆ. Լասալի, Ա. Թյուրգոյի, Ա. Սմիթի, Դ. Ռիկարդոյի հայացքները: «Համառոտ ընդհանուր պատմություն դպրոցաց համար» (մաս 1-3, 1875-78), «Համառոտ պատմություն Հայոց մինչև մեր օրերն» (1887), «Մանր վեպեր ու դասեր քաղված մանր տղոց համար» (1876), «Բանալի հայերեն շարադրության» (1878), «Գիտելիք ու պարտիք տղայոց» (1879) ևն դասագրքերի հեղինակ է: Մ. հայերեն է թարգմանել Վոլտերի, Գյոթեի, Լեսինգի, Ա. Դյումայի, Ժ. Վեռնի, Է. Պրևոյի, Կ. Բոմարշեի, Վ. Սկոտի, Լ. Տոլստոյի և ուրիշ գրողների երկեր, ինչպես նաև «Հազար ու մի գիշեր» արաբ. հեքիաթները (6 հատորով): Մ. գրել է նաև դրամատիկական գործեր, մանկավարժական ևն բնույթի հոդվածներ:&lt;br&gt;
Մ. XIX դ. 60-80-ական թթ. հայ ազգային–ազատագրական շարժման գաղափարախոսներից է, նրա պաշտպանած բուրժուա–դեմոկրատական գաղափարներն իր ժամանակի համար ունեցել են առաջադիմական նշանակություն:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Երկ., Ե., 1966: &lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ասատուր Հրանդ}}, Դիմաստվերներ, ԿՊ, 1921: {{լայն|Ղազարյան Հ. Մ}}., Մատթեոս&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3cgyrqldjsdot5bcoybixv2cs7ocyld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/199</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24921</id>
    <revision>
      <id>393489</id>
      <parentid>253595</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:09:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393489</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12233" sha1="gdk9060t8qaybykuuaf1nouuyz6b970" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մամուրյան, Ե., 1961: {{լայն|Կարինյան Ա. Բ}}., Մ. Մամուրյանը մշակույթի պատմության մասին, Ե., 1973:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Ղազարյան}}
'''ՄԱՅԱ''', հնդկացի ժողովուրդ Մեքսիկայում (Յուկատան թերակղզի, 340 հզ., 1979) և Բելիզում (13 հզ.): Լեզուն պատկանում է մայա–կիչե լեզվաընտանիքին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/200 ''Մայա–սոկե լեզուներ'']): Որոշ մասը գիտի նաև իսպաներեն: Կրոնը ձևականորեն կաթոլիկությունն է, բայց իրականում պահպանվում են մինչքրիստոնեական հավատալիքների վերապրուկներ: Այժմյան Մ–ների հիմնական զբաղմունքը հողագործությունն է: Մ. հվ–արլ. Մեքսիկայում, Հոնդուրասում և Գվատեմալայում եղած՝ Ամերիկայի հին քաղաքակրթություններից մեկի ստեղծողներն են: Հնագույն Մ–ները մշակել են եգիպտացորեն, լոբի, դդում, լոլիկ, արմատապտուղներ, բամբակ, պահել՝ հնդկահավեր և շներ (միսն օգտագործել են սննդի համար), զբաղվել են նաև որսորդությամբ, ձկնորսությամբ և մեղվաբուծությամբ: Մ. թ. I հազարամյակում Մ–ները կառուցել են քարակերտ շինություններով քաղաքներ (հայտնի է 100-ից ավելի քաղաք), որոնցից խոշորներն էին Տիկալը, Կոպանը, Չիչեն–Իցան, Ուշմալը: IX դ. դրանց մեծ մասը կործանվել է տոլտեկների և հնդկացի այլ ցեղերի ներխուժման հետևանքով: X դ. Յուկատանում առաջացել է նոր՝ մայատոլտեկյան պետություն, որը հետագայում տրոհվել է քաղաք–պետությունների: Հասարակության տիրապետող խավը եղել են զինվորական ավագանին ու քրմերը, զարգացել է ստրկությունը: Մ–ները պաշտել են հատկապես անձրևի և քամու աստվածությունը: Նրանք ստեղծել են իրենց նշանագրերը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/199 ''Մայա գիր'']), գիտելիքներ են ունեցել մաթեմատիկայի, բժշկության, աստղագիտության բնագավառներում, թողել ճարտ. հոյակերտ կոթողներ (բուրգեր, տաճարներ ևն): Մ–ների քաջարի դիմադրության հետևանքով Յուկատանի նվաճումը (1527-ից) իսպանացիների կողմից տևական է եղել:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԱ ԳԻՐ''', ժամանակակից Մեքսիկայի (Յուկատան թերակղզի), Գվատեմալայի և Հոնդուրասի տերիտորիայում բնակված հնդկացի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/199 ''մայա''] ցեղերի գիրը, որ հայտնի է մ. թ. առաջին դարերից մեզ հասած գրավոր հուշարձաններով: Գործածվել է մինչև XVI դ.: Պահպանվել են 3 մեծ ձեռագրեր և բազմաթիվ արձանագրություններ՝ քարի ու խեցեղենի վրա: Մ. գ–ի բնույթը երկար ժամանակ մասնագետների վեճերի առարկա է եղել: Սովետական լեզվաբան Յու. Կնոռոզովը, շարունակելով Լ. դը Ռոնիի, Ս. Թոմասի ու Բ. Ուորֆի ուսումնասիրությունները, ապացուցել է, որ Մ. գ. բաղկացած է եղել գաղափարագրերից և հնչյունագրերից, ինչպես նաև դետերմինատիվներից:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Ասմանգուլյան}}
'''ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ''' Վլադիմիր Վլադիմիրովիչ (7(19).7.1893, գ. Բաղդադի (այժմ՝ քտա Մայակովսկի, Վրաց. ՍՍՀ–ում) - 14.4. 1930, Մոսկվա), ռուս սովետական բանաստեղծ: Ծնվել է անտառապետի ընտանիքում (ծնողները և քույրերը երկար տարիներ ապրել են Հայաստանում, հայրը եղել է Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Լենինական) անտառատնտեսության անտառապետի օգնական, իսկ 1889-ից՝ անտառապետ Վրաստանում): Մ. սովորել է Քութայիսի գիմնազիայում: Հոր մահից հետո, 1906-ին, ընտանիքը տեղափոխվել է Մոսկվա, որտեղ Մ. ուսումը շարունակել է դասական գիմնազիայում: Շփվել է ուսանող-բոլշևիկների հետ, ընդունվել կուսակցության շարքերը, կոոպտացիոն կարգով մտել է ՌՍԴԲ(բ)Կ Մոսկվայի կոմիտեի կազմի մեջ (1908): 1908-09-ին Մ. երեք անգամ ձերբակալվել է: 1909-ին Բուտիրյան բանտում գրել է իր առաջին բանաստեղծությունները: 1911-ին ընդունվել է Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդակագործության և ճարտարապետության ուսումնարանը: Այդ շրջանում հրապուրվել է կուբո ֆուտուրիստների (տես ''Ֆուտուրիզմ) տեսությամբ ու գործնականով, «Պուշկինին, Դոստոևսկուն, Տոլստոյին արդիականության շոգենավից դուրս նետելու» նիհիլիստական կոչերով: Ֆուտուրիստների «Ապտակ հասարակական ճաշակին» (1912) ալմանախում առաջին անգամ տպագրվել են Մ–ու «Գիշեր» և «Առավոտ» (1912) բանաստեղծությունները: 1913-ին լույս է տեսել «Ե՛ս» առաջին գրքույկը: Թեև ֆուտուրիստների հետ համատեղ ելույթները, նրանց հետ շփումը իրենց նկատելի կնիքն էին դրել Մ–ու վաղ շրջանի ստեղծագործության վրա, սակայն այդ բուրժուա–դեկադենտական գրական հոսանքի շրջանակները նեղ էին բանաստեղծի համար: Դեռևս հեղափոխությունից առաջ նա ստեղծել էր այնպիսի գործեր, որոնք արտահայտում էին սոցիալական սուր խնդիրներ, բողոք պատերազմի և կապիտալիստական աշխարհի դեմ: Նա նախազգում էր հեղափոխությունը, երազում ներդաշնակ մարդու մասին («Մայրիկը և գերմանացիների կողմից սպանված երեկոն», 1914, «Ձեզ», 1915, բանաստեղծությունները, «Վլադիմիր Մայակովսկի» ողբերգությունը, բեմադրվել է 1913-ին, հրտ. 1914, «Վարտիքավոր ամպը», 1915, «Պատերազմն ու աշխարհը», 1917, «Մարդը», 1916-17, պոեմները ևն):&lt;br&gt;
1914–19-ին Մ. ապրել է Պետրոգրադում, մտերմացել Մ. Գորկու հետ, որը հովանավորել է երիտասարդ բանաստեղծին, նկատելի ազդեցություն գործել նրա տաղանդի ձևավորման ու զարգացման վրա: Խնդությամբ դիմավորելով 1917-ի Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը՝ Մ. առաջին իսկ օրերից ծավալում է ստեղծագործական եռուն գործունեություն: 1918-ին գրում է «Ներբող հեղափոխությանը», «Ձախ մարշ»-ը, «Միստերիա բուֆ»-ը՝ առաջին սովետական պիեսը, որը, իր իսկ բնութագրումով, «…մեր դարաշրջանի հերոսական, էպիկական և երգիծական պատկերն է»: 1919-ին, վերադառնալով Մոսկվա, աշխատել է Ռուսաստանի հեռագրական գործակալությունում՝ ՌՈՍՏԱ–ում: Երեք տարում նկարել է հազարից ավելի պլակատ և գրել կրկնակի ավելի բանաստեղծական տեքստ՝ պլակատների համար: Սովետական գրականության նշանավոր ստեղծագործությունը դարձավ «Վլադիմիր Իլյիչ Լենին» (1924) պոեմը, որը պատկերում է հեղափոխական պայքարի պատմության կարևորագույն իրադարձությունները և Լենինի կյանքի հիմնական ուղենիշները: Պոեմը տոգորված է առաջնորդի, կուսակցության և ժողովրդի միասնության գաղափարով: «Լա՛վ է» (1927) պոեմում Մ. ցույց է տվել սովետական իշխանության առաջին տարիներին կատարված փոփոխությունները: Էպոսն ու քնարերգությունը, հերոսականությունն ու սատիրան պոեմում կազմում են գեղարվեստական ամբողջություն: Ա. Լունաչարսկու բնորոշմամբ՝ պոեմը «Հոկտեմբերյան հեղափոխությունն է՝ բրոնզաձույլ»:&lt;br&gt;
1917-ական թթ. եղել է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Կուբայում, Մեքսիկայում, ԱՄՆ–ում, Լեհաստանում, Չեխոսլովակիայում: Բարձր գնահատելով արտասահմանյան տեխնիկայի նվաճումները, մշակույթն ու արվեստը՝ Մ. միևնույն ժամանակ խարազանել է կապիտալիստական աշխարհի արատներն ու հակասությունները («Փարիզ», 1924-25, «Վերսալ», «Բլեք էնդ ուայթ», «Բրոդվեյ», «Բրուկլինի կամուրջը», բանաստեղծություններ, «Ամերիկայի իմ հայտնագործումը», ակնարկ ևն): Հայրենասիրական մոտիվները հատկապես հնչեղ են «Ընկեր Նետտեին, շոգենավին և մարդուն» (1926), «Բանաստեղծություն սովետական անձնագրի մասին» (1929) և այլ գործերում: Մ–ու ստեղծագործության մեջ նշանակալի տեղ է գրավում երգիծանքը («Կաշառակերները» (1926), «Երկչոտը» (1928), «Պոմպադուրը» (1928), «Կեղծապաշտը», «Անպետքության մասին», «Չորսհարկանի խալտուրա» (1926)): Մի շարք բանաստեղծություններում («Ժողովամոլները» (1922), որն արժանացել է Վ. Ի. Լենինի դրական գնահատանքին ևն) և կատակերգություններում («Փայտոջիլ» (1928), «Բաղնիք» (1929)) Մ. ծաղրել է բյուրոկրատիզմն ու քաղքենիությունը: Մ. գլխավորել է «ԼԵՖ» գրական խմբակը, խմբագրել «ԼԵՖ» («ЛЕФ», 1923-1925) և «Նովի ԼԵՖ» («Новый ЛЕФ»,1927-28) ամսագրերը: Մ–ի բանաստեղծական կտակը դարձավ «Ամբողջ ձայնով» (1930)՝ հնգամյակի մասին ծրագրված, բայց չգրված պոեմի նախերգանքը:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gdk9060t8qaybykuuaf1nouuyz6b970</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/200</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24922</id>
    <revision>
      <id>393491</id>
      <parentid>253660</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393491</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12263" sha1="huwr13pe9kj2xjfabimnbh7yfoictsb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Վերջին տարիների անձնական կյանքի և գրական պայքարի բարդ իրավիճակը նրան հասցրեց ինքնասպանության:&lt;br&gt;
Մ. պոեզիան սերտորեն կապել է քաղ. պայքարի հետ, ենթարկել աշխատավորության շահերին: Նա ռուս. պոեզիա է մտել որպես նորարար, այն հարստացրել նոր, հեղափոխական բովանդակությամբ ու արտահայտչական նոր միջոցներով: Մ. Գորկու հետ մեկտեղ դարձավ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/41 ''սոցիալիստական ռեալիզմի''] հիմնադիրը սովետական գրականության մեջ: Մ. մեծ ազդեցություն է գործել սովետական ժողովուրդների գրականության վրա, թարգմանվել ՍՍՀՄ և արտասահմանյան բազմաթիվ լեզուներով: Հայերեն թարգմանվել են Մ–ու գրեթե բոլոր հիմնական ստեղծագործությունները: Մ–ու անունով գյուղ կա ՀՍՍՀ Աբովյանի շրջանում:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Собр. соч., т. 1-12, 1978-79; Ընտ. երկ., հ. 1-2, Ե., 1950: Հատընտիր, Ե., 1955: Հատընտիր, Ե., 1963 (երկհատորյակ), գիրք 1–2, Ե., 1972: Վլադիմիր Մայակովսկի: Բիբլիոգրաֆիա, Ե., 1954:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Գրիգորյան Հ}}., Վլադիմիր Մայակովսկի, Ե., 1970: {{լայն|Паперный 3}}., О мастерстве Маяковского, М., 2 изд., доп., 1957; {{լայն|Перцов В}},, Маяковский. Жизнь и творчество, т. 1-3, М., 1976; {{լայն|Луначарский А}}., Вл. Маяковский-новатор, в его книге. Статьи о советской литературе, М., 1958; {{լայն|Катанян В}}., Маяковский. Литературная хроника, 4 изд., доп., М., 1961.{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Թաթոսյաև}}
'''ՄԱՅԱԿՈՎՍԿԻ''', գյուղ Հայկական ՍՍՀ Աբովյանի շրջանում, շրջկենտրոնից 3 կմ հարավ–արևելք:	Ծխախոտագործական–անասնապահական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նան պտղաբուծությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժկայան: Բնակիչների նախնիները եկել են Սալմաստ գավառի Հիջվազ գյուղից, 1829-30-ին: Անվանումն ստացել է ի պատիվ ռուս բանաստեղծ Վ. Մայակովսկու:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԱ–ՍՈԿԵ ԼԵԶՈՒՆԵՐ''', ամերիկյան հնդկացիական լեզվաընտանիք: Խոսողների թիվը՝ մոտ 3 մլն (1970): Ունի 3 լեզվաճյուղ. 1. մայա (մայա կիչե) լեզուներ՝ Հարավային և Հարավ–Արևելյան Մեքսիկայում, Գվատեմալայում և Բելիզում (հին մայա, յուկատեկյան մայա, հուացաեկյան, չոլ, կիչե և այլ լեզուներ), 2. սոկե–միշե լեզուներ՝ Հարավային Մեքսիկայում (սովերեն, տապաչուլտեկերեն, վերակրուսերեն ևն), 3. տոտոնակյան լեզուներ՝ Արևելյան Մեքսիկայում (տոտոնակերեն, տեպեուաերեն): Որոշ լեզվաբաններ Մ–ս. լ–ի շրջանակը մեծացնում են՝ ընդգրկելով նաև այլ լեզուներ: Մ–ս. լ. ունեն հարուստ բաղաձայնական համակարգ, կոկորդային շփականներ, բառակազմությունը և բառափոխումը մեծ մասամբ կատարվում է կցականության միջոցով: Շարադասությունը կայուն է:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Кнорозов Ю. В}}., Письменность индейцев майя, М.-Л., 1963.&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԴԱՆԵԿ''' (Majdanek), Լյուբլին քաղաքի (Լեհաստան) արվարձան, որտեղ 1940-ի աշնանը ստեղծվել է մարդկանց զանգվածային ոչնչացման գերմանա–ֆաշիսաական ճամբարներից մեկը: Ուներ «մասնաճյուղեր» Հարավ–Արևելյան Լեհաստանում (Բուձին, Պլաշուվ, Տրավնիկի, 2 ճամբար Լյուբլինում): [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/330 ''Նյուրնբերգյան դատավարության''] տվյալներով Մ–ում ոչնչացվել է տարբեր ազգությունների 1,5 մլն մարդ: Մ. վերացրել է սովետական  բանակը 1944-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԵՐ''' (Mayer) Յուլիուս Ռոբերտ (1914-1878), գերմանացի բժիշկ և ֆիզիկոս: Ավարտել է Տյուբինգենի համալսարանի բժշկության ֆակուլտետը (1838): 1839-1841-ին զբաղվել է բժշկությամբ: Իր առաջին՝ «Ուժերի քանակական և որակական որոշման մասին» հոդվածում (1841, հրատարակվել է 1881-ին) արտահայտած դրույթը իմաստով մոտ էր էներգիայի պահպանման օրենքին: Այդ օրենքը նա հստակ ձևակերպել է «Օրգանական շարժումը՝ կապված նյութափոխանակության հետ» աշխատությունում (1845), որտեղ տեսականորեն հաշվել է նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/508 ''ջերմության մեխանիկական համարժեքը'']: Ըստ Մ–ի պատկերացումների՝ շարժումը, ջերմությունը, էլեկտրականությունը ևն «ուժերի» (էներգիայի) որակապես տարբեր ձևեր են, որոնք հավասար քանակներով փոխարկվում են մեկը մյուսի: Էներգիայի պահպանման օրենքը նա կիրառել է նաև օրգանիզմներում ընթացող պրոցեսների վերաբերյալ, պնդելով, որ Երկրի վրա արեգակնային էներգիայի կուտակիչը բույսերն են, իսկ մյուս օրգանիզմներում տեղի է ունենում միայն նյութերի և «ուժերի» փոխակերպում: Ժամանակակիցները չեն հասկացել Մ–ի գաղափարները, և այդ հանգամանքը, ինչպես նա էներգիայի պահպանման օրենքի հայտնագործման առաջնության վիճարկումը, դրդեցին նրան ինքնասպանության փորձ կատարել (1850): Առաջինը Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/304 ''Հելմհոլցն''] է կարողացել ճիշտ գնահատել Մ–ի աշխատանքը: &lt;br&gt;
'''ՄԱՅԵՐՈՎԱ''' (Majerovd) Մարիա (1882-1967), չեխ գրող: Չեխոսլովակիայի ժող. արվեստագետ (1947): ՉԿԿ անդամ 1917-ից: 1906-07-ին եղել է Սորբոնի համալսարանի ազատ ունկնդիր: Առաջին ստեղծագործություններում («Կուսություն», 1907, վեպ, պատմվածքների ժողովածուներ) արտահայտել է բողոք ընդդեմ կապիտալիստական հասարակարգի: Հետագա գործերում բացահայտել է 1905-07-ի ռուս. հեղափոխությունից հետո Եվրոպայի լարված իրադրությունը («Հանրապետության հրապարակը», 1914), պատկերել է առաջին համաշխարհային պատերազմի իրադարձությունները, չեխ ժողովրդի պայքարն անկախության համար («Աշխարհներից լավագույնը», 1923), տվել է պրոլետարական ընտանիքի ողբերգական ճակատագիրն ու բանվոր մարդու հոգեկան աշխարհը («Բալլադ հանքափորի», 1938): Հիշատակելի է Մ–ի «Շչակ» (1935) հերոսապատումը, որտեղ ներկայացված է Չեխոսլովակիայի բանվորական շարժման զարգացումը XIX դ. կեսից մինչև Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը: Չեխոսլովակիայի ազատագրումից հետո Մ. եղել է սոցիալիստական հայրենիքի կառուցման գործուն մասնակիցը: Նրա վիպակների ու պատմվածքների ժողովածուներում («Կայծակի ուղին», 1951, «Վայրի Արևմուտք», 1954), ակնարկների գրքերում («Արծաթից դրվագված աղջիկներ», 1964) արտահայտված է նոր մարդու հոգևոր աճը: ՍՍՀՄ–ի մասին բազմաթիվ ակնարկներն ամփոփված են «Հաղթական երթ» (1953) գրքում: Հայտնի է նաև որպես մանկագիր: Մ. չեխ գրականության մեջ սոցիալիստական ռեալիզմի հիմնադիրներից է:&lt;br&gt;
Գոտվալդի անվ. պետ. մրցանակի դափնեկիր է (1955):&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԻԼՅԱՆ''' Անտոն Սարգսի (16(28).3. 1880, Թիֆլիս – 20.4.1942, Բաքու), հայ սովետական կոմպոզիտոր, խմբավար, մանկավարժ, երաժշտական–հասարակական գործիչ: Ադրբ. ՍՍՀ արվեստի վաստ. գործիչ (1930): Ընդհանուր կրթությունն ստացել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, մասնագիտականը՝ Թիֆլիսի երաժշտական ուսումնարանում (1900-1904): Աշակերտել է Ք. Կարա–Մուրզային, Մ. Եկմալյանին, Ն. Կլենովսկուն, Ն. Նիկոլաևին: Ղեկավարել է Բաքվի Հայարտան երաժշտական սեկցիան, կազմակերպել թատերական–երաժշտական ստուդիա, երգչախմբեր, համերգներ տվել Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում: 1910-17-ին խմբագրել և հրատարակել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/149 ''«Թատրոն և երաժշտություն»''] հանդեսը: Գրել է «Սաֆա» օպերան (1933, լիբրետոն Մ–ի, բեմադրվել է Բաքվում, Ախունդովի անվ. օպերայի և բալետի թատրոնում, 1939), երաժշտ. կատակերգություններ, բալետ, սիմֆոնիա, վոկալ–սիմֆոնիկ, կամերային–գործիքային երկեր, մանկական օպերաներ (այդ թվում՝ «Գյուլնազ տատի հեքիաթը», ըստ Ղ. Աղայանի, 1906, «Չարաճճի Միկիչը», ըստ Հ. Թումանյանի, 1925), ռոմանսներ, երգեր, կատարել ժող. երգերի մշակումներ ևն: Իր գործունեությամբ նպաստել է Անդրկովկասի ժողովուրդների բարեկամության ամրապնդմանը: Մ–ի դուստրը՝ Էլզա Անտոնի Մ. (ծն. 21.10.1926, Թբիլիսի), կոմպոզիտոր է, դիրիժոր և մանկավարժ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մանուկյան Մ}}., Անտոն Մայիլյան, Ե., 1965: {{լայն|Атаян Р., Мурадян М}}.,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>huwr13pe9kj2xjfabimnbh7yfoictsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/201</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24923</id>
    <revision>
      <id>393492</id>
      <parentid>253664</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:51:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393492</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12939" sha1="1le0altmctcfgblhqdz4cg6uoeu3xnb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{լայն|Татевосян А}}., Армянские композиторы, Е., 1956.{{ՀՍՀ հեղ|Մ.Մուրադյան}}
'''ՄԱՅԻՍԻ ՄԵԿ''', աշխատավորների միջազգային տոն, ամբողջ աշխարհի բանվորների համերաշխության օրը: Մ. մ. նշելու որոշումն ընդունել է II Ինտերնացիոնալի Փարիզի կոնգրեսը 1889-ին, ի հիշատակ Չիկագոյի բանվորների 1886-ի մայիսի 1-ի ելույթի և գործադուլի, որը դաժանորեն ճնշվել է: Որպես միջազգային տոն առաջին անգամ նշվել է 1890-ին, Ավստրո–Հունգարիայում, Գերմանիայում, Դանիայում, Բելգիայում, ՍՄՆ–ում, Ֆրանսիայում և այլուր: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո Մ. մ. դարձել է ավելի մասսայական և շատ երկրներում ձեռք է բերել ցայտուն արտահայտված հեղափոխական–հակակապիտալիստական ուղղվածություն: Մայիսմեկյան տոնակատարությունը սոցիալիստական երկրներում ընթանում է սոցիալիզմի և կոմունիզմի կառուցման համար աշխատավորների պայքարի, զարգացող ու գաղութային լծից ազատագրված երկրներում՝ իմպերիալիզմի ու ներքին հետադիմության դեմ պայքարի նշանաբանով: Զարգացած կապիտալիստական երկրներում աշխատավորներն այդ օրը հանդես են գալիս դեմոկրատական վերափոխումների պահանջներով:&lt;br&gt;
Ռուսաստանում Մ. մ. առաջին անգամ նշվել է 1890-ին: 1891-ին Պետերբուրգի ս–դ. կազմակերպությունը, Մ. Բրուսնևի գլխավորությամբ, կազմակերպել է բանվորների {{լայն|մայովկա}}: Հետագայում այն նշվել է գործադուլների ու ցույցերի ձևով, «Կորչի՛ միապետությունը», «Կեցցե՛ հանրապետությունը» (1901) լոզունգներով: 1905-ի Մ. մ–ին բանվորներին են միացել նաև գյուղացիներն ու զինվորները: Ռեակցիայի տարիներին այդ օրը նշվել է ժողովների և հավաքույթների ձևով: 1912-ից մայիսմեկյան տոնակատարությունը դարձել է ավելի մասսայական (1913-ին մասնակցել է 420 հզ. բանվոր, 1913-ին՝ 500 հզ.), 1917-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո այն նշվել է ազատ, աշխատավորներն այդ օրը հանդես են եկել «Ամբողջ իշխանությունը Սովետներին», «Կորչի՛ իմպերիալիստական պատերազմը» բոլշևիկյան լոզունգներով: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո սովետական աշխատավորները Մ. մ–ին իրենց համերաշխությունն են արտահայտում ամբողջ աշխարհի աշխատավորներին՝ նրանց հեղափոխական պայքարում: Հայաստանում Մ. մ. առաջին անգամ նշվել է 1919-ին, Երևանում:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՅԻՍՄԵԿՅԱՆ» ՀԱՎԵՐ''', {{լայն|պերվոմայսկիյե}}, մսաձվատու ցեղախումբ: Ստեղծվել է Խարկովի մարզի Մայիսի 1-ի անվ. թռչնաբուծական տնտեսությունում (հետագայում տոհմային աշխատանքները շարունակվել են Վորոնեժի և Պենզայի մարզերի տնտեսություններում), տեղական յուրլովյան հավերի և արտասահմանյան ռոդ–այլենդ ու վիանդոտ ցեղերի բարդ տրամախաչման եղանակով: Հաստատվել է 1950-ին: Փետրածածկն արծաթագույն է (պարանոցի, պոչի և թևերի ծայրափետուրներինը՝ գորշ): Վաղահաս են. ձվարկում են 6-6,5 ամսականից: Միջին ձվատվությունը՝ 142-180 հատ: Հասուն հավերի կենդանի զանգվածը՝ 2,6, իսկ աքաղաղներինը՝ մինչև 3 կգ է: Բուծվում են Մոսկվայի, Պենզայի և Կույբիշևի մարզերի, Կրասնոդարի, Բաշկիրիայի առանձին տնտեսություններում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԻՍՅԱՆ''', գյուղ Հայկական ՍՍՀ Ախուրյանի շրջանում, շրջկենտրոնից 14 կմ հյուսիս–արևելք, Լենինական–Թբիլիսի երկաթուղու և Լենինական–Ղուկասյան խճուղու մոտ: Կարտոֆիլաբանջարաբուծական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև հացահատիկի, շաքարի ճակնդեղի, կերային կուլտուրաների մշակությամբ, անասնապահությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, կինո, հեռախոսային կայան, կապի բաժանմունք, մանկապարտեզ, կենցաղսպասարկման տաղավար, բուժկայան: Մ–ում են ՀՍՍՀ շինանյութերի արդյունաբերության մինիստրության նորոգման գործարանը և ջերմատնային տնտեսությունների տրեստի ջերմոցային տնտեսությունը: Գյուղի շրջակայքում կան սև տուֆի հանքավայրեր: Մ–ում կանգուն է Տիրանավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին (VII դ.): Խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքով փոքրաչափ այս եկեղեցին, որ բարձրանում է բազմաստիճան որմնախարիսխի վրա, կառուցված է սրբատաշ կարմիր տուֆի քարերից (քանդված են ծածկը և գմբեթը): Խաչաթևերից երեքը ուղղանկյուն են, իսկ արլ. ներսից կիսաշրջանաձև է, բավական խոր բեմով, որին հս–ից կից է փոքրիկ աբսիդով ավանդատուն: Պատերին պահպանվել են շինարար վարպետների նշաններ: Մուտքը երկուսն են՝ հվ. և արմ. (ունի VII դ. բնորոշ զույգ կիսասյուներով շքամուտք, որը հետագայում փակվել է շարվածքով): Եկեղեցու հվ–արմ. մասը XIX դ. վերակառուցման արդյունք է:{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Հասրաթյան}}
'''ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆ 1920''', համաժողովրդական զինված ապստամբություն Հայաստանում՝ դաշնակցականների և օտարերկրյա իմպերիալիստների տիրապետության դեմ: Կազմակերպել և ղեկավարել է Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությունը: Նպատակն էր տապալել դաշնակցականների իշխանությունը և երկրում հաստատել սովետական կարգեր:&lt;br&gt;
Ռուսաստանում Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո Անդրկովկասում ստեղծված ներքին ու արտաքին բարդ իրապայմաններում բուրժուա–ագգայնական կուսակցություններին հաջողվեց օտարերկրյա իմպերիալիստների օգնությամբ զավթել իշխանությունը, երկրամասն անջատել Սովետական Ռուսաստանից և ստեղծել Հայաստանի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի բուրժ. «անկախ» հանրապետություններ: Հայաստանում իշխանությունն անցավ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/285 ''դաշնակցություն''] կուսակցությանը:&lt;br&gt;
Ազգամիջյան ընդհարումները, սովից ու համաճարակներից կոտորվող արևմտահայ գաղթականների հոծ բազմության առկայությունը, մաուզերիստների ու խմբապետների կամայականությունները, կառավարական պաշտոնյաների զեղծարարությունը Հայաստանը և հայ ժողովրդին դրել էին ծանր վիճակի մեջ: Սրվել էր դասակարգային պայքարը, որը հատկապես ուժեղացավ 1919-ի կեսերից, երբ անգլ. օկուպացիոն զորքերը հեռացան Անդրկովկասից:&lt;br&gt;
ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի ու Կովկասյան երկրային կոմիտեի ղեկավարությամբ և օգնությամբ 1919-ի ամռանը կազմակերպորեն ամրապնդվեցին Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունները, որոնց միավորման գործում մեծ դեր խաղացին նրանց 1919-ի սեպտեմբերյան խորհրդակցությունը և 1920-ի հունվարյան կոնֆերանսը: Ընտրվեց Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունները միավորող օրգան՝ ՌԿ(բ)Կ Հայաստանի կոմիտե (Արմենկոմ) (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/38 ''Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցության Հայաստանի կոմիտե'']), որի կազմում ընդգրկվեցին Ս. Ալավերդյանը, Ս. Կասյանը, Ա. Մռավյանը, Դ. Շահվերդյանը, Հ. Կոստանյանը, Ղ. Ղուկասյանը, Ա. Նուրիջանյանը, Դ. Տեր–Սիմոնյանը, Ա. Գոգունցը, Ա. Մելքոնյանը, Ս. Մարտիկյանը և ուրիշներ: Տեղերում (Ալեքսանդրապոլ, Երևան, Կարս, Սարիղամիշ, Նոր Բայազետ, Ղազախ–Դիլիջան, Զանգեզուրի գավառ ևն) աշխուժացավ կուսակցական կազմակերպությունների գործունեությունը: Դրանց աշխատանքները ղեկավարում էին Բ. Ղարիբջանյանը, Ս. Ալավերդյանը, Ղ. Ղուկասյանը, Հ. Սարուխանյանը, Բ. Բատիկյանը, Ե. Մկրտումյանը, Հ. Կամարին, Բ. Հարությունյանը և ուրիշներ: Հատկապես զգալի էր Ալեքսանդրապոլի բոլշևիկյան ընդհատակյա կոմիտեի աշխատանքը (ղեկավար՝ Բ. Ղարիբջանյան): Կոմիտեն կենդանի կապ էր հաստատել Շիրակի ավազանի Քյավթառլու, Ղուլիջան, Փոքր Պարնի, Նորաշեն և այլ գյուղերի կոմբջիջների հետ: Երիտասարդության շրջանում մեծ աշխատանք էր ծավալել 1919-ի գարնանը ստեղծված Կոմունիստական երիտասարդական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/59 ''«Սպարտակ»''] միությունը (ղեկավարներ՝ Ղ. Ղուկասյան, Ա. Բուդաղյան, Ա. Խանջյան): Կարմիր բանակի հաջողությունները Հյուսիսային Կովկասում և սովետական իշխանության հաղթանակը Ադրբեջանում առավել նպաստավոր իրադրություն ստեղծեցին Հայաստանում կոմունիստական կազմակերպությունների գործունեության համար: 1920-ի մայիսմեկյան ցույցերն ու միտինգները, որոնց կազմակերպիչն ու ղեկավարը ՌԿ(բ)Կ Արմենկոմն էր, առաջին գործնական քայլերն էին Մ. ա. նախապատրաստելու ուղղությամբ: Դրանք ամենուրեք անցնում էին դաշնակցականների կառավարությունը տապալելու և&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1le0altmctcfgblhqdz4cg6uoeu3xnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/202</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24924</id>
    <revision>
      <id>393493</id>
      <parentid>253665</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393493</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13982" sha1="ez02s1w3cd7mgtaqhoamt11nqsdvmy7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սովետական իշխանություն հաստատելու լոզունգներով: Ալեքսանդրապոլում Ս. Մուսայելյանի հրամանատարության տակ գտնվող «Վարդան զորավար» զրահագնացքն արդեն մայիսի 2-ից վերածվել էր ապստամբության նախապատրաստման կենտրոնի: Դաշնակցական կառավարությունը ձեռնարկեց մի շարք միջոցառումներ՝ ապստամբությունը կանխելու և ճնշելու համար: Երևանում, Կարսում, Սարիղամիշում, Նոր Բայազետում և այլ վայրերում սկսվեցին «բանակցություններ» բոլշևիկյան կազմակերպությունների ղեկավարների հետ՝ կեղծ խոստումներով փորձելով մասսաներին ետ պահել զինված ելույթներից: Այդ պայմաններում Ա. Խատիսյանի կառավարությունը հրաժարական տվեց: Ստեղծվեց նոր կառավարություն՝ Հ. Օհանջանյանի գլխավորությամբ: Հայտարարվեց ռազմ. դրություն: Գավառներ ուղարկվեցին կառավարության արտակարգ լիազորներ (գեներալ-կոմիսարներ): Սկսվեցին մասսայական ձերբակալություններ: Բանակը դրվեց մարտական վիճակի մեջ, ստեղծվեցին արտակարգ դատարաններ: Կոմունիստական կազմակերպությունները օրենքից դուրս հայտարարվեցին: Մայիսի 7-ին «Վարդան զորավար» զրահագնացքում տեղի ունեցավ ՌԿ(բ)Կ Արմենկոմի և տեղական մի շարք կազմակերպությունների ներկայացուցիչների խորհրդակցություն, որտեղ քննարկվեց զինված ապստամբության հարցը: Ապստամբությունը ղեկավարելու համար ստղծվեց ռազմահեղափոխական կոմիտե (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/150 ''Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե 1920-ի մայիս'']), որի կազմում ընդգրկվեցին Ս. Մուսայելյանը, Ա. Նուրիջանյանը, Ա. Մելքոնյանը, Դ. Տեր–Սիմոնյանը, Ա. Գոգունցը, Պ. Պետրոսյանը, Գ. Սարգսյանը, Ա. Տեր-Սահակյանը, Լ. Ուլիբեկյանը: Որոշվեց ապստամբությունն սկսել մայիսի 10-ին, Ալեքսանդրապոլում: Նույն օրն Ալեքսանդրապոլի հետ ապստամբություն բարձրացվեց նաև Կարսում, Սարիղամիշում և Քյաֆթառլու գյուղում, մայիսի 13-14-ին՝ Նոր Բայազետի գավառում, 14-ին՝ Շամշադինում, 19-ին՝ Իջևանում, 21-ին՝ Դիլիջանում, իսկ մայիսի վերջերին՝ Զանգեզուրի գավառի գյուղերում: Նշված վայրերում նույնպես ստեղծվեցին ռազմահեղափոխական կոմիտեներ:&lt;br&gt;
Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն, Հայաստանի բանվորների, գյուղացիների և կարմիր զորքերի կամքով, տապալված հայտարարեց դաշնակցականների կառավարությունը և երկրում հռչակեց սովետական իշխանություն: Ժամանակ շահելու և ուժերը Ալեքսանդրապոլի ապստամբների դեմ կենտրոնացնելու նպատակով դաշնակցական կառավարությունը գեներալ Գամազովի միջոցով բանակցություններ սկսեց կարմիր զորքերի հրամանատար Ս. Մուսայելյանի հետ: Վերջինս, սակայն, կտրականապես հրաժարվեց ընդունել Գամազովի առաջարկները: Մերկացնելով դաշնակցականների մեքենայությունները, Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն մայիսի 12-ին ապստամբներին ուղղած կոչում ընդգծում էր, որ «Հայաստանի հեղափոխական մասսաների փրկության ճանապարհը՝ միությունն է Անդրկովկասի և Ռուսաստանի հեղափոխական մասսաների հետ»: Սակայն ապստամբությունն սկսվել էր ոչ միաժամանակ, գործողություններն անջատ էին, այն ղեկավարող միասնական կենտրոն չկար, բացակայում էր կապը Արմենկոմի, ռազմահեղափոխական կոմիտեի և Ալեքսանդրապոլի բոլշևիկյան կոմիտեի, ինչպես նաև ապստամբական օջախների միջև: Ապստամբության ընթացքում Արմենկոմը ժամանակին նախաձեռնությունն իր ձեռքը վերցնելու համարձակություն հանդես չբերեց: Մայիսմեկյան ցույցերից անմիջապես հետո, երբ յուրաքանչյուր ժամը ճակատագրական նշանակություն ուներ բացահայտ քաղ. պայքարի կոչ անելու փոխարեն, Արմենկոմը մայիսի 1-ի գիշերվա նիստում որոշում ընդունեց «ամբողջովին անցնել ընդհատակյա աշխատանքի»՝ «դաշնակցական ապագա անխուսափելի հալածանքներից» զերծ մնալու համար: Երևանում, որտեղ բոլոր նախադրյալները կային ցույցերը զինված ապստամբության վերածելու համար, Արմենկոմը ապստամբության կոչ չարեց: Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն, որը փաստորեն գործեց միայն Ալեքսանդրապոլում, էստ էության, չկարողացավ իր ձեռքը վերցնել ամբողջ երկրում ապստամբության ղեկավարման գործը՝ հարձակման փոխարեն բռնելով պաշտպանողական դիրք: Բացի այդ, գյուղացիության որոշ մասը գործում էր տարերայնորեն, անկազմակերպ, որը մասամբ բացատրվում էր Հայաստանի մի շարք շրջաններում կոմունիստական կազմակերպությունների թուլությամբ: Բանակում կազմակերպական–քաղաքական անբավարար աշխատանքի հետևանքով զինվորների մի զգալի մասը ապստամբության վճռական պահին հանդես բերեց տատանում, իսկ մի մասն էլ դաշնակցության ազգայնական քաղաքականության կույր գործիքը դարձավ: Իսկ երբ դաշնակցական զոյքերը, Սեպուհի գլխավորությամբ, մոտեցել էին Ալեքսանդրապոլին, «Վարդան զորավար» զրահագնացքում մայիսի 13-ին տեղի ունեցած ակտիվի նիստում որոշ ընկերներ արտահայտվեցին Ալեքսանդրապոլն առանց մարտի դաշնակներին հանձնելու օգտին: Մայիսի 14-ին Սեպուհի զորքերը մտան քաղաք և դաժան հաշվեհարդար տեսան նրանց հետ: Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտես դադարեց գոյություն ունենալուց, իսկ Արմենկոմը ի վիճակի չեղավ ստանձնելու նրա ֆունկցիաները: Ապստամբները զրկվեցին ղեկավար կոորդինացնող կենտրոնից: Ապստամբության ղեկավարության թույլ տված կազմակերպական սխալների հետևանքով դաշնակներին հաջողվեց ճնշել նաև ապստամբական մյուս օջախները:&lt;br&gt;
Մ. ա–յան ղեկավարներն ու հարյուրավոր մասնակիցներ նետվեցին բանտեր: Սովետական Ռուսաստանի և Սովետական Ադրբեջանի կառավարությունների, Վրաստանի կոմկուսի Կենտկոմի և Արմենկոմի դիմումները դաշնակցական կառավարությանը՝ դադարեցնելու հալածանքներն ու անօրինականությունները, արդյունք չարվեցին: Ս. Ալավերդյանը, Ս. Մուսայելյանը, Բ. Ղարիբջանյանը, Հ. Սարուխանյանը, Ե. Սևյանը, Ք. Մկրտչյանը, Ե. Մկրտումյանը, Բ. Բատիկյանը, Բ. Հարությունյանը և շատ ուրիշներ խոշտանգումների ենթարկվեցին և գնդակահարվեցին:&lt;br&gt;
Թեպետ Մ. ա. ճնշվեց, սակայն այն մեծ դաս հանդիսացավ հայ բոլշևիկների համար՝ հանուն խորհրդային կարգերի հաստատման մղած հետագա պայքարում: 1920-ի նոյեմբեր 29-ին Հայաստանում հաստատվեց սովետական իշխանություն, որը հայ ժողովրդին բերեց խաղաղություն, ազգային և սոցիալական վերածննդի հնարավորություն:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Խանջյան Ա}}., Մայիսյան ապստամբությունից դեպի նոյեմբերյան հաղթանակը, Ե., 1935: Մայիսյան ապստամբությունը Հայաստանում 1920-1930 (հիշողությունների և դոկումենտների ժող.), Ե., 1930; {{լայն|Ղարիբջանյան Գ}}., Մայիսյան ապստամբությունը Հայաստանում 1920 թվականին, Ե., 1955: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ ռևոլյուցիան և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում (Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու), Ե., I960; {{լայն|Գալոյան Գ}}., Անդրկովկասում սոցիալիստական ռևոլյուցիայի և կոմունիստական շինարարության պատմության կեղծարարության դեմ, Ե., 1961: {{լայն|Նույնի}}, Հերոսական մայիսից–հաղթական նոյեմբեր, Ե., 1980: {{լայն|Կարապետյան Հովհ. Ս}}., Մայիսյան ապստամբությունը Հայաստանում 1920 թ., Ե., 1961: {{լայն|Մելքոնյան Ա.Հ}}., Մայիսյան ապստամբության պատմության հարցի շուրջը, Ե., 1965:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Գալոյան}}
'''«ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԲԱՐԵՆՈՐՈԳՈՒՄՆԵՐ» 1895''', «{{լայն|մայիսյան ռեֆորմներ}}», Օսմանյան կայսրության հայաբնակ վայրերում վարչական, դատական ևն վերափոխումների ծրագիր: Բեռլինի դաշնագրի 61-րդ հոդվածի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/401 ''Բեռլինի կոնգրես 1878'']) համաձայն կազմել էին Կ. Պոլսում Մեծ Բրիտանիայի, Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի դեսպանները ու ներկայացրել սուլթանի կառավարությանը 1895-ի մայիսի 11-ին (այստեղից էլ՝ «մայիսյան» անվանումը): Նախագիծը ներկայացվեց եվրոպական հասարակական կարծիքի ճնշման տակ, Արևմտյան Հայաստանում սկսված ազատագրական շարժման (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/202 ''Սասունի ապստամբություններ 1894, 1904'']) դեմ թուրք. կառավարության գործադրած հալածանքների պայմաններում:&lt;br&gt;
Նախագիծը հիմնականում նախատեսում էր հայաբնակ վեց վիլայեթներում (Էրզրում, Բիթլիս, Վան, Սվազ, Մամուրեթ ուլ–Ազիզ, Դիարբեքիր) կենտրոնական իշխանության ամրապնդում, հասարակական կյանքի զարգացում, արտադրության և տնտ. դրության կարգավորում, ինչպես նաև քրիստոնյաներին պաշտպանել քուրդ ցեղապետների կամայականություններից: Ըստ նախագծի նահանգների վալիները (նահանգապետները) պետք է նշանակվեին Օսմանյան կայսրության ընդունակ և բարեխիղճ պաշտոնյաներից, առանց կրոնի խտրության, 5 տարի ժամկետով: Մեծ տերությունների կիսապաշտոնական հովանավորությամբ Բ. Դռանը կից կազմվելու էր մշտական հանձնաժողով (վերահսկող մնայուն կոմիտե), որը պետք է հսկեր բարենորոգումների անթերի գործադրությունը: Բոլոր պաշտոնները (նաև ոստիկանությունը) պետք է բաշխվեին&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ez02s1w3cd7mgtaqhoamt11nqsdvmy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/203</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24925</id>
    <revision>
      <id>393494</id>
      <parentid>253685</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393494</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11850" sha1="mfm7betkewwom2mth1yzheg29dlwqez" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մահմեդականների և քրիստոնյաների միջև. եթե պաշտոնյան մահմեդական էր, նրա օգնականը անպայման քրիստոնյա պետք է լիներ, և՝ ընդհակառակը: Բոլոր խորհուրդների (նահանգական ընդհանուր խորհուրդը, սանջակի, կազայի և նահիեյի), ինչպես և տարբեր հանձնախմբերի (այդ թվում՝ հատուկ դատաստանական), կեսը պետք է քրիստոնյա լիներ: Խաղաղ ժամանակ համիդիե գնդերը զենք ու նշանազգեստ չպետք է կրեին: Բարենորոգումների ենթակա էին նաև (վեց նահանգներից բացի) կայսրության մյուս հայաշատ վայրերը (օրինակ, Հաճընը՝ Ադանայի վիլայեթում, Զեյթունը՝ Հալեպի): Ծրագրի գործադրությունը հսկելու էր սուլթանից ընտրված և տերությունների հավանությանը արժանացած բարձր կոմիսարը:&lt;br&gt;
Մ. բ–ի ծրագիրը, որը խիստ չափավոր էր, կազմված հիմնականում գործող թուրք. օրենքների սահմաններում և առանձին իրավունքներ չէր ընձեռում հայերին ու առավել ես՝ բավարարում նրանց քաղ. պահանջները, այդուհանդերձ, հանդիպեց օսմանյան կառավարության դիմադրությանը: Սուլթանի անունից դեսպաններին ներկայացվեցին «դիտողություններ» և մի հակածրագիր. սկսվեց թուրքերի համար սովորական դարձած ձգձգումների քաղաքականությունը: Թուրք. կառավարությունը հույսը դնում էր մեծ տերությունների տարաձայնությունների վրա, որոնք հետապնդելով իմպերիալիստական շահեր Օսմանյան կայսրությունում, վճռական քայլերի չէին դիմի ինչ–որ մասնակի «բարենորոգումներ» անցկացնելու համար: Հայ քաղ. շրջանները փորձեցին ծրագրի գործադրությունը արագացնել խաղաղ միջոցներով (1895-ի սեպտ. 5-ի Բաբ Ալիի ցույցը ևն), որոնց օսմանյան կառավարությունը պատասխանեց հայերի ջարդով: Այդուհանդերձ Աբդուլ Համիդը հոկտ. 8-ին վավերացրեց «Մ. բ.»-ի փոքր–ինչ փոփոխված ծրագիրը, «բարձր կոմիսար» (Շաքիր փաշային) ուղարկեց Հայաստան բարենորոգումները «կենսագործելու» համար: Սակայն հայկ. կոտորածները վերսկսվեցին նոր թափով, որոնց զոհ գնաց 300 հզ. հայ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/183 ''Հայկական կոտորածներ 1895-1896'']):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Լեո}}, Հայոց հարցի վավերագրերը, Թ., 1915: Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923), Ե., 1972, էջ 130-148:{{ՀՍՀ հեղ|Ջ. Թորոսյան}}
'''ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԲԶԵԶ''', թերթաբեղիկավորների ընտանիքի Melolontha սեռի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/428 ''բզեզների''] 2 տեսակի ընդունված անվանումը: Երկարությունը 22-29 մմ է: Մարմինը՝ սն, վերնաթևերը՝ կարմրագորշ, պատված խիտ, գորշ մազիկներով: Բզեզի 2 տեսակի թրթուրները դեղնասպիտակավուն են (երկարությունը՝ մինչև 60 մմ) և համարյա չեն տարբերվում: {{լայն|Արևելյան}} Մ. բ. (Melolontha hippocastani) տարածված է Եվրոպայում և Ասիայում: ՍՍՀՄ–ում՝ եվրոպական մասում (բացի Ծայր Հյուսիսից) և Սիբիրում՝ մինչև Անդրբայկալ: {{լայն|Արևմտյան}} Մ. բ. (Melolontha melolontha) հանդիպում է միայն Եվրոպայում, ՍՍՀՄ–ում՝ եվրոպական մասի արմ–ում և հվ–ում: Մ. բ. մեծ վնաս է հասցնում պտղատու, հատապտղային և անտառային ծառերի ու թփերի մատղաշ տնկիներին, ինչպես նաև բանջարանոցային ու դաշտային կուլտուրաներին (զանգվածային թռիչքի տարիներին լրիվ ուտում են տերևները): Բզեզների թռիչքն սկսվում է մայիսին, հվ–ում՝ ապրիլի վերջին: Թռիչքի սկզբից 10-20 օր հետո զուգավորվում են, ապա էգը հողում մի քանի անգամ ձվադրելուց (50-70 ձու ընդհանուր քանակով) հետո սատկում է: Առավել վնասակար են թրթուրները, որոնք սկզբից սնվում են հումուսով և խոտաբույսերի, ապա՝ ծառերի արմատներով: Հողում թրթուրի զարգացումը շարունակվում է 4-5 տարի: Հատկապես տուժում են սոճու մատղաշ տնկիները: Թրթուրներով վարակված տնկիները և սերմնաբույսերն արագ ոչնչանում են կամ դանդաղում է դրանց բնականոն զարգացումը:&lt;br&gt;
Պայքարի միջոցներն են՝ առողջ և դիմացկուն տնկարկների աճեցումն ապահովող միջոցառումներ (մեկ կամ երկու տարվա ցել, ծառա- և թփատեսակների ճիշտ ընտրություն ցանքա- և տնկանյութի բարձրարժեք սորտերի օգտագործում), միջատասպաններով տնկարկների (բզեզի թռիչքի շրջանում), տնկումից առաջ տնկանյութի արմատների մշակում միջատասպան նյութերով և հողում թրթուրների ոչնչացում:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Թումանյան}}
'''ՄԱՅԻՍՅԱՆ ԵՐԿԱԹԳԾԻ ԿԱՅԱՐԱՆԻՆ ԿԻՑ ԱՎԱՆ''', Հայկական ՍՍՀ Ախուրյանի շրջանում, շրջկենտրոնից 12 կմ հյուսիս-արևմուտք: Մտնում է Հացիկի գյուղսովետի վարչական տերիտորիայի մեջ: Կայարանը կառուցվել է 1898-ին:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՅԻՍՅԱՆ» ՍՈՎԽՈԶԻ 2-ՐԴ ՄԱՍԻՆ ԿԻՑ ԱՎԱՆ''', Հայկական ՍՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջանում, շրջկենտրոնից 6 կմ արևելք: Խաղողագործական, պտղաբուծական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև անասնապահությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, կուլտուրայի տուն, գրադարան, կինո, կապի բաժանմունք, մսուր-մանկապարտեզ, կենցաղսպասարկման տաղավար: Հիմնադրել են Ախուրյանի, Թալինի շրջաններից եկածները, 1932-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԿՈՊ''' (ադըղեերեն՝ խնձորենու հովիտ), քաղաք, Ադըղեական ԻՄ վարչական կենտրոնը: Գտնվում է Կուբանի վտակ Բելայա գետի աջ ափին, Տուապսե–Ուստ–Լաբինսկ ավտոճանապարհին: 130 հզ. բն. (1980): Ունի երկաթուղային կայարան: Արդյունաբերության առաջատար ճյուղը սննդի արդյունաբերությունն է: Կան թղթի և փայտամշակման, թեթև արդյունաբերության ձեռնարկություններ, անտառառաքման և արդկապի, մետաղահատ հաստոցների և այլ գործարաններ, ՀԷԿ, մանկավարժական ինստ., 6 միջնակարգ մասնագիտական ուս. հաստատություն, էկոնոմիկայի, լեզվի, գրականության և պատմության Ադըղեական ԳՀԻ, պատմա–հայրենագիտական թանգարան, դրամատիկական թատրոն: Մ. հիմնադրվել է 1857-ին՝ որպես ռուս. ամրոց: Քաղաք է 1870-ից:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅԿՈՊՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ''', մ. թ. ա. III հազարամյակի մշակույթ Հյուսիսային Կովկասի նախալեռներում: Անվանումն ստացել է Մայկոպյան դամբարանաբլուրից: Ներկայացված է բազմաթիվ դամբարանաբլուրներով, երբեմն՝ ամրացված բնակատեղիներով: Մ. մ–ի ուշ շրջանում երևան են եկել քարե դամբարաններ, այդ թվում՝ դոլմեններ: Աշխատանքային հիմնական գործիքներն ու զենքերը եղել են քարե գայլիկոնված կացինները, դանակի շեղբերը, մանգաղներն ու նետասլաքները, պղնձե կացինները, արորը, եղանները, դաշույնները, նիզակի ծայրերը: Մ. մ–ին հատուկ է կարմիր, փայլեցված, երբեմն՝ զարդարուն խեցեղենը: Մի շարք զարդեր ցույց են տալիս Մ. մ–ի կապը Արևելքի երկրների հետ: Մ. մ–ի ցեղերն ապրել են նախնադարյան համայնական հասարակարգում: Որոշ դամբարանների հարուստ գտածոները վկայում են գույքային անհավասարության մասին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՄԵԽ''', {{լայն|Մայմեխ գլխավոր, Ձիթահանից սար}}, լեռնագագաթ Փամբակի լեռնաշղթայի միջին մասում, Կիրովական քաղաքից հարավ: Բարձրությունը 3094 մ է: Կազմված է վերին էոցենի պորֆիրիտներից, տուֆաբրեկչիաներից, կրաքարերից, կոնգլոմերատներից: Գագաթային մասը էրոզիայի հետևանքով մասնատվել է առանձին բարձունքների: Ծածկված է նոսր անտառներով: Լանջերին կան բարձրախոտային տափաստանների տեղամասեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՄՈՆԻԴ''' (Maimonides) (իսկականը՝ {{լայն|Մոշե բեն Մայմոն}}) (1135-1204), հրեա փիլիսոփա: Ծնվել է Իսպանիայում, 1165-ից բնակվել Եգիպտոսում, եղել պալատական բժիշկ: Համադրելով հայտնությունը և հայեցողությունը, Աստվածաշնչի այլաբանական և Արիստոտելի ուսմունքի արաբ մտածողների մեկնաբանությունները՝ Մ. իր ռացիոնալիզմով և հավատը հրաշքի տարրերից մաքրելու ձզտմամբ հակադրվել է կրոնական ուղղափառությանը, որի համար հալածվել է: Մ–ի «Տատանվողների դաստիարակ» (1190, արաբ.) երկը ազդել է ուշ սխոլաստիկայի (հատկապես&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mfm7betkewwom2mth1yzheg29dlwqez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/204</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24926</id>
    <revision>
      <id>393495</id>
      <parentid>253686</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393495</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12058" sha1="cs3dmv5u96duexk7prpbqsfizai6a7c" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Ալբերտ Մեծ և Թովմա Աքվինացի) վրա:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՆ''' (Main), գետ ԳՖՀ–ում, Հռենոսի աջ վտակը: Երկարությունը 524 կմ է, ավազանը՝ 27,2 հզ. կմ²: Կազմվում է Ռոտեր–Մայն (սկիզբ է առնում Ֆրանկոնյան Ալբից) և Վեյսեր–Մայն (Ֆիխտել լեռներից) գետերի միախառնումից: Մեծ մասամբ հոսում է նեղ հովտով, ապա՝ հարթավայրով: Ջրառատ է փետրվար–մարտին: Տարեկան միջին ծախսը գետաբերանում 170 մ³/վրկ է: Նավարկելի է գետաբերանից 400 կմ: Մ–ի ավազանը Լյուդվիգս ջրանցքով միացած է Դանուբի ջրային ուղիների համակարգին: Մ–ի ափին են Մայնի Ֆրանկֆուրտ և Վյուրցբուրգ քաղաքները: &lt;br&gt;
'''ՄԱՅՆԻՆԳԵՆԻ ԹԱՏՐՈՆ''', գերմանական թատրոն: Ստեղծվել է XVIII դ. վերջին, Մայնինգենում: Սկզբում գործել են օպերային և դրամատիկ խմբեր, 1861-ից՝ միայն դրամատիկական թատերախումբ: Համաշխարհային հռչակ է վայելել XIX դ. 60-90-ական թթ.: Թատրոնի ստեղծագործական կյանքի բարձրակետը կապված է հերցոգ Գեորգ II-ի (զբաղվել է հիմնականում ներկայացումների ձևավորմամբ) և հատկապես ռեժիսոր Լ. Կրոնեկի գործունեության հետ: Նրանց օգնել է դերասանուհի Է. Ֆրանցը: 1874-90-ին թատրոնը հյուրախաղերով հանդես է եկել Մեծ Բրիտանիայում, Բելգիայում, Նիդերլանդներում, Ավստրո–Հունգարիայում, Լեհաստանում, սկանդինավյան երկրներում, Եգիպտոսում, Ռուսաստանում (1885, 1890): Խաղացանկը (41 պիես) հատկապես կազմված էր դասական դրամատուրգիայի երկերից՝ Շիլլերի «Օռլեանի կույսը», «Մարի Ստյուարտ», «Ավազակներ», «Վալլենշտայնի ճամբարը», Շեքսպիրի «Հուլիոս Կեսար», «Համլետ», «Մակբեթ», «Վենետիկի վաճառականը»: Ներկայացվել են նաև Գ. Է. Լեսինգի, Ֆ. Գրիլպարցերի, Մոլիերի, Ջ. Բայրոնի, Յո. Գյոթեի, Հ. Իբսենի պիեսները: Մ. թ. զարգացրել է Ֆ. Դինգելշտեդի և Է. Դերիենտի, այսպես կոչված, «գեղանկարչական ռեժիսուրայի» ավանդույթները»՝ առաջնակարգ նշանակություն տալով ներկայացման բեմադրական կուլտուրային, պատմական, ազգագրական և կենցաղային հավաստիությանը: Թատրոնը հետևել է դերասանական անսամբլային խաղի սկզբունքին, բոլոր բաղադրատարրերը ենթարկել միասնական մտահղացմանը, մասսայական տեսարաններին հաղորդել արտահայտիչ մշակվածություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈԼ''' (Maillol), {{լայն|Արիստիդ}}, Ժոզեֆ Բոնավենտյուր (1861-1944), ֆրանսիացի քանդակագործ: 1882-86-ին սովորել է Փարիզի Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում: Ազդվել է Պ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/142 ''Գոգենից''], հարել «նաբի» խմբակցությանը, կատարել գոբելենների էսքիզներ: 1890-ական թթ. 2-րդ կեսից ստեղծել է «մոդեռն» ոճի հաստոցային ոչ մեծ քանդակներ: Ստեղծագործական հասուն շրջանում (1900-ական թթ.) ձգտել է զանգվածների ծավալապլաստիկական կառուցիկության և ընդհանրականության, ուրվագծի սահունության («Գիշեր», 1902-1909, բրոնզ, մասնավոր հավաքածու, Փարիզ, «Մանյակով Վեներան», 1930, Թյուիլրի պարտեզ, Փարիզ): Հիմնականում պատկերելով կանանց մարմիններ (մարմար, քար, բրոնզ), դրանցում մարմնավորելով գեղեցիկ մարդու իր իդեալը, միաժամանակ հաղորդել է կամ հայեցողական հանգստի զգացողություն («Միջերկրածով», 1902-05, բրոնզ, մասնավոր հավաքածու, ԱՄՆ), կամ դինամիզմ («Իլդե–Ֆրանս», բրոնզ, 1920-25, Պտի–Պալե թանգարան, Փարիզ): Մ. կերպարների խորհրդանշական բովանդակությունը համադրել է արդիականության, իսկ գեղարվեստական լուծումը՝ միջավայրի հետ (առաջին համաշխարհային պատերազմում ընկածների հիշատակին կանգնեցված հուշարձաններ, XIX դ. վերջի նշանավոր մարդկանց մոնումենտներ): «Կաշկանդված գործողություն» քանդակի (բրոնզ, 1906, ժամանակակից արվեստի ազգային թանգարան, Փարիզ) կնոջ հզոր մարմինը բացահայտում է Լ. Օ. Բլանկիի կյանքի պաթոսը, ներդաշնակության գաղափարը մարմնավորող նիմֆան՝ Պ. Սեզանի ստեղծագործական որոնումների նպատակը (Հուշարձան՝ Պ. Սեզանին, քար, 1912-1925, Թուիլրի պարտեզ): Դեկորատիվ բնույթի աշխատանքներում («Պոմոնա», բրոնզ, 1910, Ա. Ս. Պուշկինի անվ. կերպարվեստի թանգարան, Մոսկվա) կարևորված են զգայականությունը, մարդու և բնության միասնության բացահայտումը: Մ. հայտնի է նաև մանրաքանդակներով, գծանկարներով, փորագրություններով և վիմագրություններով: Խորը ռեալիզմով նրա մարդասիրական արվեստը մեծ ազդեցություն է ունեցել XX դ. նշանավոր քանդակագործների վրա:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Терновец Б., Майоль, М., 1935. &lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈԼԻԿԱ''' (իտալ. maiolica, &lt; Majolica — Մալիորկա կղզու հին անվանումից, որի վրայով Իտալիա էր բերվում իսպանա–մավրիտանական խեցեղեն), 1. XIV–XVII դդ. գունավոր ծակոտկեն մակերեսով և հում, անթափանցիկ կապարե [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/518 ''ջնարակի''] վրա կատարված, ուղղումներ չվերցնող, սյուժետային զարդանկարով իտալ. խեցեղեն իրեր (Ֆլորենցիայի, Սիենայի, Ուրբինոյի և այլ արվեստանոցների արտադրանքը): 2. Լայն առումով՝ գունավոր թրծված կավե իրեր, ջնարակապատ, խոշոր ծակոտկեն մակերեսով: Տարածված էր Հին Արևելքի երկրներում (Եգիպտոս, Բաբելոն, Իրան, Հայաստան), միջին դարերում՝ Միջին, Կենտրոնական և Առաջավոր Ասիայի երկրներում, XIV-XVIII դդ.՝ Եվրոպայի երկրներում (Իսպանիա, Գերմանիա, Ֆրանսիա): Հին Ռուսաստանում հայտնի էր XI դարից: Գեղարվեստական պրակտիկայում Մ. են անվանում նաև գունավոր ջնարակներով պատված հախճապակյա գունավոր կամ սպիտակ խեցեղենը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈՆԵԶ''' (ֆրանս. mayonnaise). 1.սառը սոուս՝ պատրաստված բարձրորակ բուսական յուղի, ձվի դեղնուցի, քացախի, մանանեխի, շաքարի, երբեմն նաև այլ համեմունքների խառնուրդից: 2. Այդ սոուսով համեմված ձկան, մսի սառը կերակրատեսակ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈՐ''' (Major) Տամաշ (ծն. 1910, Բուդապեշտ), հունգար դերասան, ռեժիսոր, հասարակական գործիչ: ՀԺՀ ժող. արտիստ (1950): ՀՍԲԿ անդամ 1942-ից: 1957-1966-ին ՀՍԲԿ ԿԿ անդամ: 1945-62-ին՝ Բուդապեշտի Ազգային թատրոնի դիրեկտորը, 1962-ից՝ գլխավոր ռեժիսորը: Մ–ի գործունեությունը նպաստել է հունգ. առաջադիմական ռեալիստական թատերարվեստի ամրապնդմանը: Մ–ի ներկայացումներին բնորոշ է սոցիալական խոր վերլուծությունը: Պրոպագանդել է Կ. Ստանիսլավսկու սիստեմը: Լավագույն դերերից են՝ Իվան Վասիլևիչ (Բուլգակովի «Իվան Վասիլևիչ»), Լյուցիֆեր (Մադաչի «Մարդու ողբերգությունը»): Բեմադրել է Գորկու «Թշնամիներ» (1949), Մադաչի «Մարդու ողբերգությունը» (1955, 1960, 1964), Բրեխտի «Բարի մարդը Սեգուանից» (1972): 1941-ից նկարահանվում է կինոյում. 1947-ից Հունգ. թատերական և կինոարվեստի բարձրագույն դպրոցի պրոֆեսոր: Արժանացել է Կոշուտի անվ. մրցանակների (1948, 1955):  &lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈՐ''' (լատ.major — ավելի մեծ, ավագ), ավագ սպայի զինվորական կոչում ՍՍՀՄ–ի և այլ երկրների զինված ուժերում: ՍՍՀՄ զինված ուժերում Մ. կոչումը հաստատվել է 1935-ի սեպտ. 22-ին: ՍՍՀՄ ռազմածովային նավատորմում Մ–ի կոչմանը համապատասխանում է III կարգի կապիտանի կոչումը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/595 ''Կոչումներ զինվորական'']):&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՈՐԱՏ''' (ուշ լատ. majoratus, &lt; լատ. major — ավագ), ավագության իրավունք, ըստ որի ընտանիքի (տոհմի, նահապետության) անշարժ գույքի (հող, տանուտիրություն ևն) [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/283 ''ժառանգման իրավունքը''] արտոնվում է ավագ որդուն: Առաջին անգամ վավերագրվել է ստրկատիրական իրավունքում (Հնդկաստանում, Հին Հունաստանում ևն)՝ ազնվական ընտանիքների հզորությունը պահպանելու նպատակով: Ֆեոդալիզմի դարաշրջանում Մ. տարածվել է Անգլիայում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում (XI-XIII դդ.): Ռուսաստանում պահպանվել է մինչև Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը: Ըստ Մ–ի, կրտսեր որդիները [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/606 ''ավատը''] ժառանգելու&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cs3dmv5u96duexk7prpbqsfizai6a7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/205</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24927</id>
    <revision>
      <id>393496</id>
      <parentid>253738</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393496</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13066" sha1="m5vn6cfwfl3vnqq5yqecxho2kybjpan" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;իրավունքից զրկվում էին: Ֆրանսիայում կիրառվել է նան գյուղացիական ընտանիքում (ավագ որդին ժառանգում էր հողային տիրույթի 2/3): Բուրժուական իրավունքը մերժում է Մ.՝ համարելով այն ժառանգման իրավունքի սահմանափակում: Մ–ի իրավունքը առավել երկար պահպանվել է Մեծ Բրիտանիայում:&lt;br&gt;
Հայաստանում ավագության իրավունքը ծագել և զարգացել է որպես սովորույթ: Վաղ ավատական Հայաստանի աշխարհիկ և կանոնական իրավունքով ավագության ինստ. չի ամրապնդվել, սակայն գործնականում կիրառվել է: Փավստոս Բուզանդի, Եղիշեի, Ստեփանոս Օրբելյանի, Մխիթար Գոշի վկայությամբ նախարարության (Արշակունիներ, Մամիկոնյաններ ևն) հողային տիրույթը տոհմի միասնական և անբաժանելի ունեցվածքն էր, գույքի նկատմամբ ճանաչվում էր ավագ որդու ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/172 ''նահապետ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/158 ''նախարար''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/569 ''տանուտեր'']) իրավունքը: Օրինակ, ըստ Փավստոս Բուզանդի, Արշակ Բ թագավորը Մամիկոնյան տոհմի նահապետ է կարգել Վարդանին («զՎարդան զերէց եղբայրն ի նահապետությանն ազգին իւրեանց»): Պետականության կորստից հետո ավագության ինստ. երկար ժամանակ պարսկ., սկզբնական շրջանում նան բյուզանդ., արքունիքում հայերի ավագության իրավունքը հարգվել է: Հայ գյուղական կենցաղում պահպանվել է մինչև XIX դ. վերջը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Սամուելյան Խ}}., Հին հայ իրավունքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1939, էջ 193-194: {{լայն|Адонц Н}}., Армения в эпоху Юстиниана, СПБ, 1908; {{լայն|Сукиасян А. Г}}., Общественно-политический строй и право Армении в эпоху раннего феодализма, Е., 1963, с. 104-105, 453-54, 477.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Հովհաննիսյան}}
'''ՄԱՅՈՐԴՈՄ''' (&lt; ուշ լատ. major domus — տան ավագ), բարձրագույն պաշտոնյա Ֆրանկական պետությունում, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/498 ''Մերովինգների''] ժամանակ (V դ. վերջ – VIII դ. կես): Սկզբում նշանակվում էր թագավորից և գլխավորում արքունի վարչությունը: Ֆեոդալականացման ընթացքում, թագավորական իշխանության թուլացման հետ, ընդլայնվում են Մ–ի իրավասության սահմանները, և VII դ. կեսից Մ., որն արդեն խոշոր հողատեր էր, հիմնականում իր ձեռքում է կենտրոնացրել պետական իշխանությունը: Առավել նշանավոր էին Պիպինյանների տոհմի Մ–ները, որոնցից Պիպին Կարճահասակը 751-ին գրավեց իշխանությունը և սկիզբ դրեց [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/340 ''Կարոլինգների''] դինաստիային:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՍԿԻ''' Իվան Միխայլովիչ (1884-1975), սովետական դիվանագետ, ՍՍՀՄ արտակարգ և լիազոր դեսպան, պատմաբան: ՍՍՀՍ ԳԱ ակադեմիկոս (1946): ՍՄԿԿ անդամ 1921-ից: 1902-ից ընդգրկվել է հեղափոխական շարժման մեջ, 1903-ին հարել է մենշևիկներին (որոնցից հրաժարվել է 1918-ին): 1908-ից տարագրվել է: 1912-ին ավարտել է Մյունխենի համալսարանը: 1917-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո վերադարձել է Ռուսաստան: 1922-ից անցել է դիվանագիտական աշխատանքի: 1929–32-ին՝ լիազոր ներկայացուցիչ Ֆինլանդիայում, 1932-43-ին՝ ՍՍՀՄ դեսպան Մեծ Բրիտանիայում: 1943-46-ին՝ ՍՍՀՄ արտգործժողկոմի տեղակալ: Մասնակցել է Ղրիմի (1945), Պոտսդամի (1945) կոնֆերանսներին: 1935-37-ին եղել է ՍՍՀՄ Կենտգործկոմի անդամ, 1941-1947-ին՝ ՍՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու: 1946-ից զբաղվել է գիտական և գիտամանկավարժական աշխատանքով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Испания. 1808-1917, М., 1957; Воспоминания советского дипломата. 1925-1945, М., 1971.&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՍՏԵՐԶԻՆԳԵՐ''' (&lt; գերմ. Meistersinger, բառացի՝ վարպետ երգիչ), միջնադարյան գերմանական երգային պոեզիայի, այսպես կոչված, {{լայն|մայստերզանգի}} ներկայացուցիչը (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/561 ''Միննեզինգեր'']): Մայստերզանգի գոյացումը կապված էր քաղաքների վերելքի և բյուրգերականության աճի հետ: Մ–ները, արհեստավորական համքարությունների նման, միավորված էին գրական–երգչական ընկերություններում (դպրոցներում): Առաջին դպրոցը հիմնադրել է մայսենցի Հ. Ֆրաուենլոբը (մոտ 1250-1318): XIV դ. Մ–ի արվեստը լայնորեն տարածված էր Հարավային Գերմանիայում (մասնավորապես՝ Նյուրնբերգում, ուր Մ–ների թիվը հասնում էր 250-ի), ապա՝ Ավստրիայում և Բոհեմիայում: Մ–ները ստեղծագործում էին որոշակի կանոններով (այսպես կոչված՝ տաբուլատուրա): Նրանց երկացանկը ընդգրկում էր բիբլիական կամ կրոնա–դիդակտիկ թեմաներ: Երկտուն (կրկներգով) կառուցվածքի ամեն մի նոր երգի համար վարպետ համարվող երգիչը հորինում էր նոր եղանակ, որն այնուհետև ճանաչվում էր նրա անունով կամ բնութագրվում նաև արհեստով (արծաթագործի, ջուլհակի ևն եղանակներ): Նշանավոր Մ–ներից էին Հանս Սաքսը, Հ. Ֆոգելը, Ա. Փուշմանը: «Նյուրնբերգի մայստերզինգերները» օպերայում (1868) Ռ. Վագները փառաբանել է նրանց արվեստը, միաժամանակ ծաղրել նրանց քաղքենիական պեդանտիզմը: XVI դ. Եվրոպայում, քաղաքային մշակույթի նոր զարգացման հետ, Մ–ների ստեղծագործության մեջ ներթափանցեցին աշխարհիկ, քնարական թեմաներ: XVI դ. վերջից Մ–ների արվեստը անկում ապրեց:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՍՈՒՐ''', պատմական մարզ Հարավային Հնդկաստանում: Մինչև XVII դ. Մ–ի տերիտորիան եղել է հնդկական խոշոր պետությունների կազմում:&lt;br&gt;
XIV դ. հիմնադրվել է Վիջայանագարուից կախյալ Մ–ի իշխանապետությունը: XVIII դ. Մ. հանդիսացել է հակագաղութային պայքարի հիմնական օջախը: Անգլո–մայսուրական չորս պատերազմների հետևանքով իշխանապետության տարածությունը փոքրացել է և դարձել անգլ. տիրապետությունից կախյալ: Հնդկաստանի անկախությունից (1947) հետո, մինչև 1973-ը եղել է հնդկ. նահանգ, 1973-ից՝ Կառնատակա նահանգ: Գտնվում է Արաբական ծովի ափին: Տարածությունը 192 հզ. կմ² է, բն. 31,8 մլն (1975), վարչական կենտրոնը՝ Բենգալուրու: Նահանգի տարածությունն զբաղեցնում է Դեկանի սարահարթի հվ–արմ., Գաթերի՝ նրան հարող և Մալաբարյան ափի հս. մասերը: Կրիշնա և Կավերի գետերն օգտագործվում են ոռոգման համար: Արմ. տերիտորիաներին բնորոշ են տերևաթափ և մշտադալար արևադարձային անտառները, արլ–ում՝ սավաննաները:&lt;br&gt;
Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությունն է: Տարածության կեսից ավելին մշակվում է: Հողագործությունը, բացառությամբ Մալաբարյան ափի, պահանջում է արհեստական ոռոգում: Մշակվող գլխավոր կուլտուրան բրինձն է, աճեցնում են նաև կոկոսյան արմավենի, կորեկազգիներ, ցորեն, ընդեղեն, բամբակենի, գետնընկույզ, ծխախոտ, սուրճ, շաքարեղեգ, թեյ, կաուչուկատուներ, պղպեղ, հիլ և այլ համեմունքներ ու մրգեր:	Զբաղվում են անասնապահությամբ, Մալաբարյան ափում՝ ձկնորսությամբ, անտառներում՝ փայտամթերմամբ: Արդյունահանվում են երկաթի և մանգանի հանքաքար, ոսկի, բոքսիտներ, քրոմիտներ: Զարգացած է տեքստիլ արյունաբերությունը: Զարգանում է մետալուրգիան և մեքենաշինությունը: Կա ապակու, կերամիկական, ճենապակու, ցեմենտի, փայտամշակման, կաշվի, սննդի արդյունաբերություն, սանդալի յուղի, քիմ. պարարտանյութերի արտադրություն: Արդ. հիմնական կենտրոններն են Բենգալուրուն և Մայսուրը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՍՈՒՐՅԱՆ''' Նիկոլայ Ալեքսանդրի (11.11.1896, Թիֆլիս – 22.11.1967, Թբիլիսի), հայ սովետական բուսաբույծ: Կենսաբանական գիտ. դ-ր (1944), պրոֆեսոր (1934), ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ (1945), Վ. Ի. Լենինի անվ. ՀամԳԳԱ ակադեմիկոս (1958): ՍՄԿԿ անդամ 1953-ից: Ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխնիկական ինստ-ի գյուղատնտ. ֆակուլտետը (1922): 1927-ից աշխատել է Կ. Ա. Տիմիրյազևի անվ. գյուղատնտ. ակադեմիայում (1958-ից՝ բուսաբուծության ամբիոնի վարիչ):&lt;br&gt;
Մ–ի գիտ. աշխատանքները վերաբերում են Անդրկովկասի մշակովի ֆլորային, բերքատվության բարձրացման կենսաբանական հիմունքներին, աշորայի կարգաբանության, գյուղատնտ. բույսերի և մոլախոտերի սերմնաբանության, հատիկա–ընդեղենների ուսումնասիրության խնդիրներին: Մ. ստացել է սոյայի, չումիզայի, գարու, լուպինի մի շարք սորտեր: Պարգևատրվել է Լենինի (2), Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Избр. соч., М., 1970; Люпин, М.. 1974 (соавтор Атабекова А. И.).&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՍՈՒՐՅԱՆ''' ({{լայն|Փուղինյան}}) Օլգա Միքայելի (7(19).3.1871, Թիֆլիս – 3.6. 1931, Թիֆլիս), հայ սովետական դերասանուհի: Վրաց. ՍՍՀ վաստ. արտիստուհի (1929): Բեմ է բարձրացել 1895-ին, Թիֆլիսի Փիթոևի ռուս. թատրոնում, ապա&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m5vn6cfwfl3vnqq5yqecxho2kybjpan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/206</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24928</id>
    <revision>
      <id>393498</id>
      <parentid>253741</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393498</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9854" sha1="g5ym4t6dsftt2efjjxt13trf9mkw5sk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;անցել Բաքվի հայկ. թատրոն, ուր, արժանանալով Սիրանույշի հավանությանը, ընդմիշտ նվիրվել ազգային բեմին: Հայկ. թատերախմբերի հետ հանդես է եկել Կովկասի, Հյուսիսային Կովկասի, Ռուսաստանի, ինչպես և Արևմտյան Հայաստանի հայաշատ քաղաքներում: Մ–ի հոգևոր հարուստ տվյալներին ու բեմական հրաշալի արտաքինին գումարվել է ռուս թատրոնից փոխառած ռեալիստական խաղաոճը և բեմական բարձր կուլտուրան: Մ–ի կերտած բոլոր կերպարներին՝ Օֆելյա, Դեզդեմոնա, Կորդելիա (Շեքսպիրի «Համլետ», «Օթելլո», «Լիր արքա»), Հուդիթ (Գուցկովի «Ուրիել Ակոստա»), Նորա (Իբսենի «Նորա») ևն, բնորոշ է հուզականությունը, անկեղծությունը, արտահայտչակերպերի հղկվածությունը: Մ–ի ստեղծագործության հիմքում սիրո, կնոջ ազատության, մարդկային արժանապատվության թեման էր (Զեյնաբ (Յուժին–Սումբատովի «Դավաճանություն»), Կլավդիա (Նեմիրովիչ–Դանչենկոյի «Կյանքի գինը»), Մոննա Վաննա (Մետերլինկի «Մոննա Վաննա»), Միրա Էֆրոս (Գորդինի «Միրա Էֆրոս»), Եվգինե, Մարգարիտ (Շիրվանզադեի «Եվգինե», «Պատվի համար»), Կրուչինինա (Ա. Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Մարի Ստյուարտ (Շիլլերի «Մարի Ստյուարտ»), Մագդա (Զուդերմանի «Հայրենական տուն»)): Խաղացել է 101 դեր, որոնցից շատերը, այդ թվում՝ Լեդի Մակբեթը (Շեքսպիրի «Մակբեթ»), Ամալյան, Լուիզան (Շիլլերի «Ավազակներ», «Սեր և խարդավանք»), Նաստասյա Ֆիլիպովնան («Ապուշը», ըստ Դոստոևսկու), Նաստյան (Գորկու «Հատակում»), Ֆրու Ալվինգը (Իբսենի «Ուրվականներ»), կրելով դերասանուհու ստեղծած կերպարների ազատատենչ գաղափարները, յուրովի լիցք են հաղորդել դարասկզբի հեղափոխական ոգով տրամադրված հանդիսականին: Հավասարապես տիրապետել է հայերենին և ռուսերենին, ասմունքել այդ լեզուներով (երկացանկում՝ Թումանյանի, Իսահակյանի, Նեկրասովի, Պուշկինի, Գորկու, Հայնեի և այլոց երկերը): Իր արվեստի հուզական խորությամբ, վարպետությամբ և գաղափարական հագեցվածությամբ Մ. դարձել է ժամանակի հայ թատրոնի նշանակալի անհատականություն՝ Սիրանույշից և Հ. Աբելյանից հետո: Մ. Թիֆլիսի Հայ պետական դրամայի ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/159 ''Թբիլիսիի հայկական դրամատիկական թատրոն'']) հիմնադիրներից էր, ուր ստեղծագործել է մինչև կյանքի վերջը:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Գրիգորյան}}
'''ՄԱՅՐ ՑԱՄԱՔ''', երկրակեղևի խոշոր զանգված, որի մակերևույթի մեծ մասը ցամաքի տեսքով դուրս է եկել Համաշխարհային օվկիանոսի մակարդակից, իսկ ծայրամասերը մնացել են օվկիանոսի մեջ: Մ–ին բնորոշ է երկրակեղևի ամբողջական հզորությունը՝ մինչև 35-45 կմ և գրանիտային շերտի առկայությունը: Ժամանակակից երկրաբանական դարաշրջանում գոյություն ունի 6 մայր ցամաք. Եվրասիա, Հյուսիսային Ամերիկա, Հարավային Ամերիկա, Աֆրիկա, Ավստրալիա, Անտարկտիդա:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐԱՎԱՆՔ''', միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձան ՀՍՍՀ Հրազդանի շրջանի Սոլակ գյուղի մոտ: Հիմնադրել է (VII դ.) Հովհանն Մայրավանեցին (Մայրագոմեցի): Մ–ի Ս. Աստվածածին եկեղեցին (XI-XII դդ.) մեկ զույգ արևմտյան մույթերով գմբեթավոր դահլիճ է, խորանի երկու կողմերում ուղղանկյուն հատակագծով երկհարկ ավանդատներով: Տեղական գորշավուն սրբատաշ քարով շինված եկեղեցին համաչափություններով նման է կենտրոնագմբեթ հուշարձաններին (արտաքին չափերն են 7,16 մ X 8,40 մ): Արլ. ճակատը մշակված է եռանկյունաձև զույգ խորշով: Միակ՝ արմ. դուռն ունի կիսասյուներով զարդարված կրկնակի կամարակապ շքամուտք: Գմբեթատակ քառակուսուց անցումը դեպի գլանաձև թմբուկով գմբեթն իրականացված է առագաստների միջոցով:{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Հասրաթյան}}
'''ՄԱՅՐԱՏԵՂԱՅԻՆ ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|մայրատեղային բնակություն}}, մայրիշխանական պայմաններում տարածված ամուսնական բնակության ձև, որի դեպքում ամուսինը փոխադրվում է բնակվելու կնոջ համայնքում: Մ. ա. ամուսնական զույգի համատեղ բնակության աոաջին ձևն է: Մ. ա. հանգեցրել է տոհմային համայնքի վերափոխմանը մոր գծով ընտանեկան համայնքի և նպաստել տղամարդու սեփականության առաջացմանը, որը Մ. ա–ից [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/206 ''հայրատեղային ամուսնության''] անցնելու համար կարևոր գործոն էր (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/206 ''Մայրիշխանություն'']):&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ''', 1. պետության գլխավոր քաղաքը, վարչաքաղաքական, հաճախ նաև երկրի տնտեսական կենտրոնը: Սովորաբար պետ. իշխանության և կառավարման բարձրագույն մարմինները գտնվում են Մ–ում: Որպես կանոն, Մ. ինքնուրույն վարչական կենտրոն է՝ կառավարման հատուկ ռեժիմով: Հևում հայերը Մ–ի համար օգտագործել են {{լայն|քաղաքամայր, նախագահ–քաղաք}} անվանումները: Հասարակական–քաղաքական անբարենպաստ պայմանների պատճառով Հայաստանը ունեցել է բազմաթիվ Մ–ներ (Արմավիր, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Դվին, Կարս, Անի ևն), որի համար էլ անվանվել է «թափառող մայրաքաղաքներով տերություն» (Է. Ռեկյու): ՀՍՍՀ Մ. Երևանն է (1920-ից): 2. Եպիսկոպոսապետի, մետրոպոլիտի, առաջնորդի, վանահոր նստավայր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐԻ''' (Cedrus), սոճազգիների ընտանիքի մշտադալար փշատերև ծառերի ցեղ: Բարձրությունը 25-50 մ է, պսակը՝ ցրված, բրգաձև կամ հովանոցաձև: Ասեղնատերևները 3-4 կողանի են, կոշտ, ծակող, մուգ կանաչից մինչև արծաթամոխրագույն, հավասարաչափ ծածկված հերձանցքներով: Կարճացած ընձյուղների վրա ասեղնատերևները փնջաձև են, երկար ընձյուղների վրա՝ մեկական, պարուրաձև դասավորված: Միատուն են, ծաղկում են աշնանը: Կոները մեկական են, տակառաձև կամ երկարավուն ձվաձև: Հայտնի է Մ–ու 4 տեսակ՝ տարածված Միջերկրածովային երկրներում և Հիմալայներում: ՍՍՀՄ–ում՝ Ղրիմում, Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում որպես դեկորատիվ բույսեր մշակվում են {{լայն|ատլասյան}} Մ. և {{լայն|հիմալայան}} Մ.: Վերջինս աճեցվում է նաև ՀՍՍՀ Գուգարքի, Ստեփանավանի, Իջևանի և Նոյեմբերյանի շրջաններում: Հին Հայաստանում հարգի է եղել փյունիկյան Մ.: Նրանից պատրաստել են ռազմակառքեր, նիզակակոթեր, ընտիր զարդատուփեր: Ըստ ավանդության Մ–ից է պատրաստվել Նոյի տապանը:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Գրիգորյան}}
'''ՄԱՅՐԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|մատրիարխատ}} (լատ.mater — մայր և հուն. άρχή — իշխանություն, սկիզբ), տոհմական կարգերի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g5ym4t6dsftt2efjjxt13trf9mkw5sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/207</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24929</id>
    <revision>
      <id>393500</id>
      <parentid>253797</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:34:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393500</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14152" sha1="fo2wzss2qnc0dcw0b2c79nkqo0x834m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;քայքայման և դասակարգային հասարակության անցման ժամանակաշրջանի հասարակական կաոուցվածքի ձևերից մեկը: Հնագիտորեն ընդգրկում է վերին հին քարի դարից մինչև զարգացած նոր քարի դար ընկած ժամանակահատվածը: Մ–յան հիմնական հատկանիշներն են. կնոջ գերիշխող դերը համայնքում, մայրատեղային ամուսնությունը, գույքի և պաշտոնների՝ մոր գծով ժառանգումը, կոլեկտիվ արտադրությունն ու սպառումը, կնոջ և տղամարդու իրավահավասարությունը, գաղափարախոսության մեջ՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/61 ''տոտեմիզմը'']: Մ–յան առաջին փուլում (վերին պալեոլիթ և վաղ նեոլիթ) համայնքի անդամներն զբաղվել են որսորդությամբ, ձկնորսությամբ, հավաքչությամբ, որոշ շրջաններում զուգահեռաբար՝ բրիչային պարզունակ երկրագործությամբ: Ամուսնական հարաբերությունների [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/57 ''խմբամուսնության''] ձևը աստիճանաբար փոխարինվել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/713 ''զուգամուսնությամբ'']: Երկու ձևին էլ այդ շրջանում բնորոշ էր ամուսինների տարատեղ (իրենց տոհմերում) բնակությունը: Մայրաճյուղային երկու տոհմերի միջև արտամուսնությունը հետզհետե հանգեցրել է նրանց համախըմբմանը և ի վերջո՝ ցեղերի առաջացմանը: Արենակցական կապերը հաշվում էին մոր գծով: Հիմնական տնտ. կոլեկտիվը մայրական տոհմական համայնքն էր:&lt;br&gt;
Զարգացման երկրորդ շրջանին բնորոշ էր արորային երկրագործության առաջացումը, ընտանի անասունների բազմացումը, արդյունավետ ձկնորսությունը, որոշ վայրերում՝ ծովային որսը: Տիրապետող է դառնում զուգամուսնությունը, ամուսինը բնակություն է հաստատում կնոջ տոհմում: Աստիճանաբար ձևավորվում է մայրատեղային և մոր գծով ընտանեկան համայնքը: Տղամարդիկ պարտավորություններով և իրավունքներով կնոջ և մոր տոհմերի միջև հետզհետե գրավում են միջանկյալ դիրք, որը հանգեցնում է նրանց՝ սկզբում անձնական, ապա՝ մասնավոր սեփականության կուտակմանը, որն իր հերթին նպաստում է Մ–յան քայքայմանն ու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/213 ''հայրիշխանության''] հաստատմանը:&lt;br&gt;
Մ–յանը հատուկ է պատմական անհամաչափ զարգացումը: XV-XVI դդ. աշխարհի հետամնաց շատ ցեղեր ու ժողովուրդներ (ավստրալացիներ, հրոերկրացիներ, բուշմեններ ևն) դեռևս կանգնած էին Մ–յան զանազան աստիճանների վրա: Եվրոպական գաղութատիրությունը նպաստեց դրանց մայրիշխանական համայնքների քայքայմանը և հայրիշխանական ընտանեկան համայնքների ձևավորմանը: Մ–յան վերապրուկները երբեմն դրսևորվում են նաև XX դ. (Սումատրայի մինանգկաբաու ցեղի, Միկրոնեզիայի որոշ ժողովուրդների մոտ ևն):&lt;br&gt;
Մ–յան դարաշրջանն առաջինն ուսումնասիրել է Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/239 ''Բախոֆենը''], այնուհետև՝ Ջ. Ֆ. Մակ–Լեննանը, Լ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/48 ''Մորգանը''], հետագայում իրենց աշխատություններում մշակել են Կ. Մարքսը, Ֆ. Էնգելսը, Վ. Ի. Լենինը:&lt;br&gt;
''ՄԱՅՐԿ'', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Սղերդի գավառի Բարվարի գավառակում: 1909-ին ուներ 25 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐՈՆԻՍ''' (իսկական անուն–ազգանունը՝ Յոնաս {{լայն|Մաչյուլիս}}, 1862-1932), լիտվացի բանաստեղծ: 1892-ին ավարտել է Պետերբուրգի հոգևոր ակադեմիան: Եղել է այդ ակադեմիայի պրոֆեսոր, այնուհետև՝ Կաունասի հոգևոր սեմինարիայի ռեկտորը: «Գարնանային ձայներ» (1895) քնարական բանաստեղծությունների ժողովածուում արտացոլել է ժողովրդի ազգային–ազատագրական ակնկալությունները, երգել Լիտվայի բնությունը, իդեալականացրել պատմական անցյալը: Երգիծական գործերում ծաղրել է բուրժ. աստիճանավորներին: Գրել է բալլադներ («Չիչինսկաս», 1919), պոեմներ («Մեր ցավերը», 1920), չափածո դրամաներ («Վիտովտ արքան», 1930):&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԾԱՆԾԱՂՈՒՏ''', մայր ցամաքի ստորջրյա այն հարթությունը, որը հարում է ափին և երկրաբանական կառուցվածքով նրա հետ բնութագրվում է ընդհանուր հատկանիշներով: Մ. ծ. շարունակվում է ափից մինչև զառիթափը՝ 100-200 մ, երբեմն էլ՝ 500-1500 մ խորությունը: Մ. ծ–ի ընդհանուր տարածությունը կազմում է 32 մլն կմ²: Բերինգի ծովի ափերում, Եվրասիայում, Հուդզոնի ծովածոցում, Հարավ–Չինական ծովի, Ավստրալիայի հս. ափերում նրա լայնությունը հասնում է 1500 կմ: Մ. ծ. ծովային նստվածքների (գլաքարերի, ավազների, ավազային տիղմերի) ինտենսիվ կուտակման մարզ է, բնորոշվում է օրգանիզմների ու հանքանյութերի առատությամբ: Նրա սահմաններում հայտնաբերվել են նավթի և գազի խոշոր հանքավայրեր (Հյուսիսային ծով, Մեքսիկական, Պարսկական ծոցեր): Այդ տարածությունում կատարվում է ձկնորսության և ծովային այլ կենդանիների որսի 92%:&lt;br&gt;
Ըստ {{լայն|իրավական ռեժիմի}} (առաջին անգամ սահմանվել է 1958-ի Ժնևյան կոնվենցիայով), Մ. ծ. տերիտորիալ ջրերից դուրս ստորջրյա շրջանների մակերևույթն ու ընդերքն է, որը հարում է ափին (այդ թվում՝ կղզիներին) մինչև 200 մ խորությունը կամ այդ սահմաններից դուրս մինչև այն սահմանը, որտեղ ծածկող ջրերի խորությունը հնարավորություն է տալիս մշակելու հիշյալ շրջանների բնական հարստությունները: Մ. ծ. պետ. տերիտորիա չէ, սակայն այդ հատվածի բնական հարստությունները հետախուզելու և շահագործելու սուվերեն իրավունքը պատկանում է առափնյա պետությանը: Մ. ծ–ի իրավական ռեժիմով բնական հարստություններ են համարվում ծովի հատակի մակերևույթի ու ընդերքի հանքային և այլ ոչ–կենդանի պաշարներ, ինչպես նաև նստակյաց օրգանիզմներ, որոնք կամ ամրացված են ծովի հատակին ու ջրում, կամ կարող են տեղաշարժվել ծովի հատակով: Մ. ծ–ի ջրերը, նրանց վրա գտնվող օդային տարածությունները ազատ են բոլոր պետությունների համար: Եթե Մ. ծ–ին հարում է մեկից ավելի պետության տերիտորիա, յուրաքանչյուրի Մ. ծ. սահմանազատվում է պետությունների փոխադարձ համաձայնությամբ: Այդպիսի համաձայնագրեր ՍՍՀՄ–ը կնքել է Ֆինլանդիայի, Թուրքիայի, Լեհաստանի հետ: Մ. ծ–ի նկատմամբ ՍՍՀՄ իրավունքներն ամրապնդված են ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության 1968-ի փետր. 8-ի «ՍՍՀՄ մայրցամաքային ծանծաղուտի մասին» հրամանագրով, իսկ աշխատանքներ կատարելու կարգը, նրա բնական հարստությունների պահպանման հարցերը կարգավորվում են ՍՍՀՄ Մինիստրների խորհրդի 1969-ի հուլիսի 17-ի որոշմամբ:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Եսայան}}
'''ՄԱՅՐՑԱՄԱՔԱՅԻՆ ԿՂԶԻՆԵՐ''', մայր ցամաքից անջատված և ջրով շրջապատված մասեր՝ երկրաբանական կառուցվածքով ու ռելիեֆով նման մայր ցամաքին: Մ. կ. են Գրենլանդիան, Մադագասկարը, Նոր Գվինեան, Նոր Երկիրը, Մեծ Բրիտանիան:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', ՍՍՀՄ–ում պետական ու հասարակական կանխարգելիչ և բուժիչ միջոցառումների համակարգ, որով ապահովվում է պտղի նախածննդյան պահպանությունը, երեխայի հիվանդությունների կանխարգելումը, նրա ֆիզիկական ու մտավոր զարգացումը, կանանց հիվանդությունների կանխարգելումը, բուժումը և առողջության ամրապնդումը: 1917-ին սոցիալական ապահովության ժողկոմատի կազմում ստեղծվել է Մ. և մ. պ–յան բաժին, որը 1938-ին միացել է առժողկոմատի՝ երեխաների և դեռահասների առողջության պահպանության բաժնին: Կազմակերպվել են նաև կանանց ու մանկական կոնսուլտացիաներ, մանկամսուրներ, մոր և մանկան տներ: Աշխատանքային օրենսգրքով և մի շարք օրենքներով հղիներին ու կերակրող մայրերին տրվել են արտոնություններ: ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության հատուկ հրամանագրով (1944) նյութական և իրավական հիմք է ստեղծվել Մ. և մ. պ–յան հետագա զարգացման համար:  Սովետական օրենսդրությամբ արգելվում է հղիներին, կրծքով կերակրող մայրերին և մինչև մեկ տարեկան երեխաներ ունեցող կանանց նշանակել գիշերային, արտաժամյա և առողջության համար վնասակար աշխատանքի, ուղարկել գործուղման (առանց նրանց համաձայնության), ազատել աշխատանքից (բացառությամբ հիմնարկության լրիվ լուծարքի դեպքերի): Անհրաժեշտության դեպքում նրանց պետք է տեղափոխել ավելի թեթև աշխատանքի, պահպանելով միջին աշխատավարձը: Արգելվում է կանանց աշխատանքի չընդունել կամ իջեցնել աշխատավարձը հղիության, երեխային կերակրելու պատճառաբանությամբ:	Կրծքով կերակրող մայրերին և մինչև 1 տարեկան երեխա ունեցող կանանց, երեխային կերակրելու համար, տրվում է լրացուցիչ ընդմիջում: Աշխատող կանանց, անկախ աշխատանքային ստաժի տևողությունից, տրվում է հղիության և ծննդաբերության արձակուրդ, միաժամանակ վճարվում նպաստ: Նախատեսված է նաև որոշակի պայմաններում նպաստի վճարում (երեխայի ծնվելու դեպքում) միայնակ և բազմազավակ մայրերին, իսկ 1974-ի նոյեմբ. 1-ից՝ կարիքավոր ընտանիքների երեխաներին:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fo2wzss2qnc0dcw0b2c79nkqo0x834m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/208</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24930</id>
    <revision>
      <id>393503</id>
      <parentid>253810</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T10:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393503</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14782" sha1="beo8cqjadirygd671y2hk7mocvb96yx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ՍՍՀՄ–ում բազմազավակ մայրերը պարգևատրվում են «Մայրական փառք» շքանշանով և «Մայրության մեդալ»-ով կամ արժանանում «Հերսուհի մայր» պատվավոր կոչմանը: Ապահովված է հղիության ընթացքում բուժաշխատողների հսկողության տակ գտնվելու և ծննդաբերությունը ստացիոնարում անցկացնելու հնարավորությունը: Զարգացել են բուժօգնության հատուկ տեսակներ (անհասության կանխարգելում և բուժում, ձվարանային ցիկլի խանգարումներ ևն, մանկական գինեկոլոգիա, օնկոգինեկոլոգիա): Գյուղական վայրերում գործում են արտագնաց կանանց կոնսուլտացիաներ: Մեծ նշանակություն ունեն արդ. ձեռնարկություններում աշխատող կանանց կանխարգելիչ քննությունները: Ստեղծված են հատուկ ստացիոնարներ սիրտ–անոթային և կենտրոնական նյարդային համակարգերի, վարակիչ հիվանդություններով, տուբերկուլոզով, երիկամային ախտաբանությամբ տառապող հղիների համար: Արհմիության համակարգում հղիների համար գործում են հատուկ առողջարաններ և հանգստյան տներ: Մանկական պոլիկլինիկաների ցանցն ապահովում է մինչև 14 տարեկան երեխաների բժշկ. հսկողությունը և կանխարգելիչ միջոցառումների կատարումը: Խիստ նվազել է մանկական մահացությունը: ՍՍՀՄ–ում գործում է մանկաբուժության, մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի Մ. և մ. պ–յան 22 ԳՀԻ: ՀՍՍՀ–ում գործում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/225 ''մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստիտուտ''], ծննդատներ, կանանց և մանկական կոնսուլտացիաներ: Սոցիալիստական բոլոր երկրներում ստեղծվել է մանկամսուրների և մանկական այլ հիմնարկների ցանց: Կապիտալիստական մի շարք երկրներում հղիների, ծննդկանների, վաղ մանկական հասակի երեխաների օգնության կազմակերպման և մանկական մահացության դեմ պայքարի միջոցառումներն իրականացվում են տեղական իշխանությունների, բարեգործական ընկերությունների, ինչպես նաև ապահովագրական այլ միջոցների հաշվին:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Копелянская С. Е}}., Права матери и ребенка в СССР, 3 изд., М., 1960; {{լայն|Маркарян П.А}}., Акушерско-гинекологическая помощь населению Армении за 40 лет Советской власти, Е., 1960; {{լայն|Мананникова Н.В}}., Охрана здоровья детей в СССР, М., 1973.{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Մարգարյան}}
'''ՄԱՅՐՈՒԹՅՈՒՆ''', տվյալ մորից երեխայի սերված լինելը, հաստատվում է ծննդատան կամ բժշկական այլ հիմնարկության համապատասխան փաստաթղթի հիման վրա, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման (զագսի) մատյաններում երեխայի ծննդի գրանցմամբ: Բժշկ. հիմնարկից դուրս Մ. կարող են հաստատել բժիշկը կամ վկաները: Երեխայի և նրա մոր միջև անձնական, գույքային փոխհարաբերությունները ծագում են անկախ այն բանից՝ երեխան սերված է ամուսնության մեջ գտնվող մորից, թե՝ ոչ: Ամուսնության մեջ չգտնվող մորից երեխայի սերումը հաստատվում է զագսին ուղղված մոր դիմումի հիման վրա: Վեճի դեպքում Մ. դատական կարգով կարող է վիճարկվել մեկ տարվա ընթացքում, սկսած այն պահից, երբ վիճարկողը կատարված գրանցման մասին իմացել կամ պարտավոր էր իմանալ: Մ. առաջացնում է երեխայի ծննդյան, խնամքի և դաստիարակության հետ կապված իրավունքներ ու արտոնություններ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/207 ''Մայրության և մանկության պահպանություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/132 ''Ծնողական իրավունքներ և պարտականություններ'']):{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ղարախանյան}} 
'''ՄԱՅՔԵԶ''' (Maiquez) Իսիդորո (1768-1820), իսպանացի դերասան: 1791-ից ելույթ է ունեցել Մադրիդում: 1799-1801-ին Փարիզում աշակերտել է Ֆ. Ժ. Տալմային: 1801-ից գլխավորել է «Կանիոս դել Պերալ», 1805-18-ին՝ «Պրինսիպե» (ընդհատումներով) թատրոնների թատերախմբերը: Խաղացել է Լոպե դե Վեգայի «Լավագույն ալկալդը թագավորն է», Ալֆիերիի «Բրուտոս Ավագը», Ֆերնանդես դե Մորատինի «Նոր կոմեդիա կամ Սրճարան», «Ծերունին և աղջիկը», Կալդերոնի «Կյանքը երազ է», Շեքսպիրի «Օթելլո» և այլ պիեսներում: Մ. եղել է ազգային դերասանական դպրոցի ռեֆորմատորը, նրա արվեստը նախապատրաստել է իսպանական թատրոնի վերելքը ռոմանտիզմի դարաշրջանում և XIX դ. 2-րդ կեսին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՔԵԼՍՈՆ''' (Michelson) Ալբերտ Աբրահամ (1852-1931), ամերիկացի ֆիզիկոս: 1892-1929-ին Չիկագոյի համալսարանի պրոֆեսոր, 1923-27-ին ԱՄՆ–ի ազգային ԳԱ պրեզիդենտ: 1878-82-ին և 1924-26-ին լույսի արագության որոշման բազմաթիվ փորձեր է կատարել՝ Երկրի շարժման հաշվառումով (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/208 ''Մայքելսոնի փորձ'']): Ստեղծել է մի ինտերֆերոմետր ({{լայն|Մայքելսոնի ինտերֆերոմետր}}), որի օգնությամբ 1892-1893-ին հետազոտել է սպեկտրային գծերի գերնուրբ կառուցվածքը: Իբրև երկարության էտալոն առաջարկել է կադմիումի կարմիր գծի ալիքի երկարությունը: Կառուցել է գերբարձր լուծունակության սպեկտրային սարք ({{լայն|Մայքելսոնի էշելոն}}), աստղային ինտերֆերոմետր և զբաղվել աստղերի անկյունային տրամագծերի որոշմամբ: Արժանացել է նոբելյան մրցանակի (1907):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Джефф Б}}., Майкельсон и скорость света, пер. с англ., М., 1963.&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՔԵԼՍՈՆԻ ԻՆՏԵՐՖԵՐՈՄԵՏՐ''' (Ա. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/208 ''Մայքելսոնի''] անունով), տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/359 ''Ինտերֆերոմետր'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՅՔԵԼՍՈՆԻ ՓՈՐՁ''', լույսի արագության վրա Երկրի շարժման ազդեցությունը չափելու նպատակով 1881-ին Ա. Մայքելսոնի կատարած փորձը: Մ. փ–ի բացասական արդյունքը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/275 ''հարաբերականության հատուկ տեսության''] հիմքում ընկած փորձնական կարևոր փաստերից էր: XIX դ. վերջին ֆիզիկայում ընդունված էր այն տեսակետը, թե լույսը տարածվում է ինչ–որ հատուկ միջավայրում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/488 ''եթերում'']: Անշարժ եթերի վարկածի համաձայն, լույսի արագությունը Երկրի նկատմամբ պետք է կախված լինի եթերում Երկրի շարժման ուղղության նկատմամբ լուսային ճառագայթի ունեցած ուղղությունից: Փորձը կատարվել է Մայքելսոնի հավասարաբազուկ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/359 ''ինտերֆերոմետրով''], որի բազուկներից մեկն ուղղվում էր Երկրի շարժման ուղղությամբ, իսկ մյուսը՝ դրան ուղղահայաց: Ամբողջ սարքը 90°-ով շրջելիս՝ ճառագայթների ընթացքների տարբերությունը պետք է փոխի նշանը, որի հետևանքով և պետք է շեղվի ինտերֆերենցիոն պատկերը: Հաշվարկը ցույց է տվել, որ այդ շեղումը՝ &lt;math&gt;\Delta= (2l/\lambda)(v^2/c^2)&lt;/math&gt;, որտեղ &lt;math&gt;l&lt;/math&gt;-ը ինտերֆերոմետրի բազուկի երկարությունն է, &lt;math&gt;\lambda&lt;/math&gt;-ն՝ կիրառված լույսի ալիքի երկարությունը, &lt;math&gt;c&lt;/math&gt;-ն՝ լույսի արագությունը եթերում, &lt;math&gt;v&lt;/math&gt;-ն՝ Երկրի ուղեծրային արագությունը: Քանի որ Երկրի ուղեծրային շարժման դեպքում &lt;math&gt;v/c&lt;/math&gt; մեծությունը &lt;math&gt;10^{-4}&lt;/math&gt; կարգի է, ապա սպասվող շեղումը շատ փոքր է և այդ փորձում կազմում էր ընդամենը 0,04: Այսուհանդերձ, Մայքելսոնի այդ փորձը բավական էր համոզվելու համար, որ անշարժ եթերի վարկածը ձիշտ չէ: 1885-87-ին Մայքելսոնը Է. Ու. Մոռլիի հետ նոր փորձեր է կատարել սնդիկի մեջ լողացող զանգվածեղ սալի վրա տեղադրված ինտերֆերոմետրով: Չափումները դարձյալ հաստատել են Մ.փ–ի բացասական արդյունքը: Հետագայում Մ. փ. բազմիցս կրկնվել է: 1958-ին Կոլումբիայի համալսարանում (ԱՄՆ) մեկ անգամ ևս ցույց է տրվել անշարժ եթերի բացակայությունը: Դասական ֆիզիկան ի վիճակի չէր բացատրելու Մ. փ–ի բացասական արդյունքը և այն համաձայնեցնելու շարժվող միջավայրերի էլեկտրադինամիկայի այլ երևույթների հետ: Մինչդեռ հարաբերականության տեսության մեջ լույսի արագության հաստատուն լինելը հաշվարկման բոլոր իներցիալ համակարգերում ընդունվում է իբրև բազմաթիվ փորձերով հաստատված պոստուլատ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Вавилов С. И}}., Экспериментальные основания теории относительности, Собр. соч., т. 4, М., 1956.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆ''' (Mann) Թոմաս (6.6.1875, Լյուբեկ – 12.8.1955, Ցյուրիխ), գերմանացի գրող: Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/209 ''Մանի''] եղբայրը: Գրական ճանաչում է գտել «Բուդենբրոկներ» (հ. 1-2, 1901) վեպով, որը Լյուբեկի պատրիկյան տոհմի չորս սերնդի ճակատագրի պատմությունն է: Մ–ի լավագույն գործերից են նովելները («Տրիստան», 1903, «Տոնիո Կրեգեր», 1903 ևն), որոնցում հոգեբանական խորությամբ պատկերված են արվեստի մարդկանց փոխհարաբերությունները բուրժ. գործարար աշխարհի հետ: 1924-ին Մ. հրատարակել է «Կախարդական լեռը» վեպը, որը ներկայացնում է բուրժ. հասարակության գաղափարական կյանքը առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին: Այս երկը շարունակում է գերմ. դաստիարակչական վեպի ավանդույթները և XX դ. փիլ. կարևորագույն վեպերից մեկն է: 1929-ին Մ. արժանացել է նոբելյան մրցանակի:&lt;br&gt;
1918-ական թթ. 2-րդ կեսին Մ. հանդես է գալիս որպես հրապարակախոս և քննադատ: Հաղթահարելով «Ապոլիտիկ մարդու խորհրդածություններ» (1918) գրքում արտահայտված պահպանողական հայացքները՝ Մ. պայքարել է հիտլերիզմի աճող վտանգի դեմ: Հակաֆաշիստական գաղափարներով են հագեցած Մ–ի «Մարիոն և կախարդը» (1930) նովելը, «Հովսեփը և նրա եղբայրները» (1933-43) բիբլիական թեմայով պատմական քառերգությունը:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>beo8cqjadirygd671y2hk7mocvb96yx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/209</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24931</id>
    <revision>
      <id>393505</id>
      <parentid>253902</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T10:30:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393505</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12558" sha1="5x8akro72vtc1j1gm7hxur50v9ldiie" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1933-ին, նացիստների իշխանության գլուխ անցնելուց հետո, Մ. տարագրվել է Շվեյցարիա, 1938-ին՝ ԱՄՆ: Գերմ. դասական գրականության մարդասիրական պատգամները, հակադրված ֆաշիստական բարբարոսությանը, հաստատվում են Յո. Վ. Գյոթեի մասին գրված «Լոտտան Վայմարում» (1939) վեպում: 1943-ին Մ. սկսել է աշխատել «Դոկտոր Ֆաուստուս» (1947) վեպի վրա, որը նրա վերջին շրջանի ամենանշանակալից գործն է: Մ. կյանքի վերջին տարիներին ապրել է Շվեյցարիայում, Ցյուրիխում: 1955-ի հունիսին ամբողջ աշխարհում նշվեց նրա 80-ամյա հոբելյանը:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Gesammelte Werke (in Einzelausgaben), Bd 1-14, B.-W., 1922-37. &lt;br&gt;
''Գրկ.'' Томас Манн. Библиографический указатель, М., 1956.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆ''' (Mann) Հայնրիխ (27.3.1871, Լյուբեկ – 12.3.1950, Սանտա–Մոնիկա, Կալիֆոոնիա), գերմանացի գրող, հասարակական գործիչ: Թ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/208 ''Մանի''] եղբայրը: Սովորել է Բեռլինի համալսարանում: Վայմարյան հանրապետության ժամանակ եղել է Պրուսիայի Արվեստների ակադեմիայի գրականության բաժանմունքի անդամ (1926-ից), ապա՝ նախագահը: 1933-ին տարագրվել է Ֆրանսիա: 1936-ից եղել է Փարիզում ստեղծված գերմ. ժողովրդական ճակատի կոմիտեի նախագահը: 1940-ից ապրել է ԱՄՆ–ում: ԳԴՀ–ի կազմավորումից հետո, 1949-ին, հեռակա կարգով ընտրվել է Գերմանիայի Արվեստների ակադեմիայի պրեզիդենտ (առաջինը): 1900-ին լույս է ընծայել «Ավետյաց երկիր» երգիծական, քննադատական վեպը, 1903-ին՝ դեկադենտիզմի ազդեցությամբ գրված «Աստվածուհիներ» եռերգությունը, 1905-ին՝ «Վարժապետ Ունրատը» վեպը, որտեղ մերկացրել է պրուս. խստավարժությունը: Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914-18) սկսվելուց մեկ ամիս առաջ Մ. ավարտել է «Կայսրություն» եռերգության առաջին գիրքը՝ «Հպատակը» (1914, հրտ. 1918) վեպը, որտեղ տրված է կայզերական կայսրության բարքերի խորապես ռեալիստական, միաժամանակ սիմվոլիկ–գրոտեսկային պատկերը: Եռերգության հաջորդ վեպերն են «Չքավորներ» (1917) և «Գլուխը» (1925):&lt;br&gt;
Մ. հրապարակախոսական և գրաքննադատական գործունեությունն սկսել է XX դ. 10-ական թթ. սկզբներին: 20-30-ական թթ. նա աստիճանաբար հանգել է սոցիալիզմի պատմական դերի ըմբռնմանը, նորովի գիտակցել պրոլետարիատի դերը («Գերմանական բանվորների ուղին», հոդված): Հիտլերիզմի դեմ են ուղղված «Ատելություն» (1933), «Կգա օրը» (1936), «Արիություն» (1939) հոդվածների ժողովածուները: Մ–ի ուշ շրջանի գեղարվեստական ստեղծագործության բարձրակետն է «Հենրիխ IV-ի պատանեկությունը» (1935) և «Հենրիխ IV-ի հասունությունը» (1938) երկերգությունը: «Լիդիցե» (1943), «Շնչառություն» (1949) և այլ վեպեր հատկանշված են սոցիալական քննադատության մեծ սրությամբ և գրական մաներայի խիստ բարդությամբ: Մ–ի հրապարակախոսական գործունեության ամփոփումն է «Դարի տեսություն» (1946) ժողովածուն, որտեղ նա տվել է դարաշրջանի քննադատական գնահատականը:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Gesammelte Werke, Bd 1-4, 6, 7, 10-12, 14-15, В.-Weimar, 1965-72.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱ''' (ուրարտ. սեպագրերում՝ KUR Mana, KUR Manani, աքքադ. Mat Mannat Mat Munna, Mat Manas, ելամ.՝ HarMinija, հին պարսկ.՝ Ar-Mina, Ar-Minija, ասոր.՝ Ar-Meni, եբր.՝ Minni), վաղ ստրկատիրական պետական կազմավորում մ. թ. ա. IX-VI դդ. Հայկական լեռնաշխարհում՝ Կապուտան (Ուրմիա) լճի ընդարձակ ավազանում: Ընդգրկել է Մեծ Հայքի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/365 ''Նոր Շիրական''] (Պարսկահայք) նահանգի տարածքը և հարակից շրջանները: Հս–արմ-ից սահմանակից էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/276 ''Ուրարտու''] պետությանը, հվ. և հվ–արլ. սահմանները հասնում էին Ջաղատու գետի հովիտները և Փոքր Զավի ակունքների շրջանը: Կազմվել է մի շարք «ազգագավառներից» (Անդիա, Զիգերտու, Ուիշդիշ, Սուրիկաշ, Մեսսի ևն): Ուսումնասիրողների (Ռ. Դայսոն, Ե. Պորադ, Է. Գրանտովսկի) կարծիքով մանացիները ցեղակից են եղել Հայկական լեռնաշխարհի մյուս բնիկներին և էապես զատորոշվել իրենց արլ. և հվ. դրացիներից՝ մարական, պարսկ. և սեմական ցեղերից: Մ–ի հասարակական-տնտեսական զարգացման մակարդակը համեմատելի է ուրարտականին: Մ–ում հիմնվել էր ժառանգաբար իշխող արքայատուն: Երկրի կառավարման գործում զգալի դեր էր խաղում նաև տոհմական ավագանին: Մ–ում բարձր զարգացման էին հասել երկրագործությունը, անասնապահությունը, մետաղամշակությունը, արհեստագործությունը: Արհեստագործական արտադրությունները զգալիորեն կենտրոնացվել էին Մ–ի մի շարք խոշոր քաղաքներում (Իզիրտու, Զիբիա, Արմաիդ, Պանզիշ ևն): Մ–ից հայտնաբերված արհեստագործական առարկաները (օրինակ, «Սակկզի գանձ») վկայում են ոչ միայն դրանց բարձր մակարդակի, այլն Մ–ի և Ուրարտուի (մ. թ. ա. VII դարից նաև սկյութական ցեղերի) փոխազդեցության մասին: Ըստ ասորեստանյան արձանագրությունների, Մ–ում կար դպրություն (հավանաբար ստեղծված ուրարտ. և ասորեստանյան սեպագրության հիման վրա): Գտածո որոշ առարկաների վրա պահպանվել են նաև մեհենադրոշմ (հիերոգլիֆ) գրեր: Սակայն ցարդ արձանագրություններ չեն հայտնաբերվել Մ–ի արքաների անունով:&lt;br&gt;
Մ–ի մասին տեղեկություններ են հայտնում մ. թ. ա. IX-II դդ. ասորեստանյան և ուրարտ. արձանագրությունները: Առաջին տեղեկությունները հաղորդում է Ասորեստանի Սալմանասար III թագավորը՝ դեպի այդ երկիրն արշավելու (մ. թ. ա. 843 և 829 կամ 828) կապակցությամբ: Այդ ժամանակ Մ. արդեն կայուն թագավորություն էր՝ Իզիրտու (Զիրտու) մայրաքաղաքով, որի Ուդակի (Ուալկի) թագավորը պաշտպանում էր իր երկիրն ասորեստանյան նվաճողներից: Մ. թ. ա. 820-ին Մ. արշավելու մասին հիշատակում է նաև Ասորեստանի Շամշի–Ադադ V թագավորը: Հայկական լեռնաշխարհի արյունակից ցեղերի ու նրանց հողերի միավորման ընթացքը գլխավորող Ուրարտու հզոր թագավորությունը մ. թ. ա. IX դ. վերջին քառորդից հետևողականորեն ձգտում էր միավորել նաև Մ.: Մ. թ. ա. 807 և 806-ին Մենուա թագավորը, Ասորեստանի Ադադներարի III թագավորին դուրս մղելով Մ–ից, հասել է մինչև Դիյալայի գետահովիտը (այժմյան Իրաքի հս. շրջանները): Մ–ի համար Ասորեստանի դեմ համառ կռիվներ են մղել (մ. թ. ա. 781-776, 774) նաև Արգիշտի Ա և Սարդուրի Բ թագավորները: Որոշ ուսումնասիրողների (Ն. Ադոնց, Բ. Պիոտրովսկի) կարծիքով Մինուայի, Արգիշտի Ա–ի և Սարդուրի Բ–ի գահակալման ժամանակ (մ. թ. ա. IX դ. վերջ – VIII դ. առաջին կես) Մ. միավորվել է Ուրարտու պետությանը: Մ. թ. ա. VIII դ. երկրորդ կեսից Մ., օգտագործելով Ասորեստանի և Ուրարտուի հակասությունները, հարելով մե՛րթ մեկին, մե՛րթ մյուսին, հիմնականում պահպանել է իր ինքնուրույնությունն ու ամբողջականությունը: Այսպես, Մ–ի Իրանզու թագավորը, որը սկզբում դաշնակցել է Ուրարտուի Ռուսա Ա թագավորին (մ. թ. ա. մոտ 735-714), մ. թ. ա. 718-ին հարել է Ասորեստանին՝ հարուցելով իր գավառակալ–իշխանների դժգոհությունը: Վերջիններիս ապստամբական ելույթը նա կարողացել է ճնշել միայն Սարգոն II-ի օգնությամբ: Մ. թ. ա. 716-ին Մ–ի Ուիշդիշ, Զիգերտու և Անդիա գավառների իշխանները՝ Ռուսա Ա–ի օգնությամբ Ուաուշ լեռան մոտ (Ուրմիայից հս–արլ.) տեղի ունեցած ճակատամարտում հաղթել և սպանել են Իրանզուի որդուն և հաջորդին՝ Ազա (Ածա) թագավորին, որը սատարել էր Սարգոն II-ին: Մ–ի թագավոր է հռչակվել Ուիշդիշի Բագադատի իշխանը: Չհանդուրժելով Ուրարտուի օգտին կատարված այդ գահաշրջությունը՝ Սարգոն II ներխուժել է Մ., տապալել Բագադատիին և թագավոր հռչակել Ազայի Ուլուսունու եղբորը: Սակայն վերջինս, հաշվի առնելով Մ–ի ավագանու հակաասորեստանյան տրամադրությունը, մ. թ. ա. 715-ին դաշնակցել է Ռուսա Ա–ին՝ նրան պատանդ տալով իր որդուն, ինչպես նաև Ուրարտուին զիջելով Մ–ի Ուիշդիշ գավառը և ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող 22 բերդ: Սարգոն II նույն թվականին վերստին ներխուժել է Մ., գրավել մի շարք քաղաքներ և ընկճել ընդդիմադիրներին: Մ–ի «ավագանու խորհրդի «երաշխավորությամբ Ուլուսունուն հնազանդվել է Սարգոնին՝ նրան տալով հարկ և պատանդներ: Մ. թ. ա. 714-ի ամռանը Սարգոն II, օգտվելով կիմերներից պարտություն կրած Ուրարտուի դժվարին իրավիճակից, մտել&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5x8akro72vtc1j1gm7hxur50v9ldiie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/210</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24932</id>
    <revision>
      <id>393506</id>
      <parentid>253922</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T10:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393506</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13458" sha1="4facdrv4c99dkqzryyt8opwpyf5hk6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Nimeru23&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է Մ. և իր «կրտսեր դաշնակից» կոչված Ուլուսունուի օգնությամբ (պարենով, ձիերով) ներխուժել Ուրարտու, ավերել և կողոպտել նրա հվ. 7 գավառը: Մ–ի միավորման համար Ասորեստանի դեմ պայքարը շարունակել է Ռուսայի որդի Արգիշտի Բ թագավորը (մ. թ. ա. 714 - մոտ 680): Ատրպատականի Արտավետ (Արդաբիլ) քաղաքից ոչ հեռու, Սավալան լեռան հվ. լանջին պահպանված Արգիշտի Բ–ի արձանագրությունը վկայում է հվ–արլ. շրջաններում նրա ձեռք բերած ազդեցության մասին: Մ. թ. ա. 670-ական թթ. Ասորեստանի դեմ Մ. և Ուրարտուն դաշնակցել են այդ ժամանակ Կուրի և Երասխի միջագետքում հիմնված Ասքանազյան թագավորությանը: Ըստ Ասարխադդոնի արձանագրությունների, մ. թ. ա. 674-ին Մ. Իշկուզայի (Ասքանազյան թագավորության) և Կուտիների (կորտիներ–կորդվացիներ) զինակցությամբ, սպառնում էր ներխուժել Ասորեստան: Մ. թ. ա. 673-ին, երբ հաշտության և փոխօգնության պայմանագիր է կնքվել Ասարխադդոնի և Ասքանազյան Պարտատուա թագավորի (նույնացվում է հուն. աղբյուրների Պրոտոթիասին և հայկ. աղբյուրների Պարույր Սկայորդուն) միջև, Մ–ի Ախշերի թագավորը Ասորեստանի դեմ պայքարում փորձել է դաշնակցել հարևան Մարաստանին: Սակայն Ասորեստանի Աշշուրբանապալ թագավորը հաղթել և տապալել է (մ. թ. ա. 660 կամ 659) Ախշերի թագավորին և Մ–ի գահը հանձնել նրա Ուալլի որդուն: Վերջինս, Աշշուրբանապալին պատանդ տալով իր Երիսինի որդուն և նրա կանանոցը ուղարկելով իր դուստրերից մեկին, դարձել է Ասորեստանի «կրտսեր դաշնակից»: Այդ հարաբերությունները շարունակվել են մինչև մ. թ. ա. VII դ. վերջին քառորդը:&lt;br&gt;
Մեծ հզորության հասած Ասքանազյան թագավորությունը, ի դեմս Պարտատուա-Պրոտոթիասի որդու և հաջորդի՝ Մադիես թագավորի, մ. թ. ա. 625-ին պարտության մատնելով Ասորեստանի Նինվե քաղաքը պաշարած Մարաստանի Կվաքսարես թագավորին, ապա՝ Եգիպտոսի փարավոնին և Փոքր Ասիայում հաստատված կիմերական տրերների ցեղերին, 28 տարի գերիշխանություն է հաստատել Մերձավոր Արևելքում (Հերոդոտոս, գիրք 1, 106): Մ. և Արարատյան (Ուրարտու) թագավորությունը այդ ժամանակ ռազմաքաղաքական սերտ դաշինքի մեջ են եղել Ասքանազյան թագավորության հետ: Այդ է պատճառը, որ հրեաների առաջնորդ Երեմիան (մ. թ. ա. 629-586) Հայկական աշխարհը ներկայացնում է որպես հիշյալ երեք թագավորությունների (Արարատ, Միննի, Աշքենազ) միություն (Աստվածաշունչ, Երեմիա, գլ. LI, 27): Աստվածաշնչի հին հուն. և հայկ. թարգմանություններում (Յոթանասնից) այդ թագավորությունները հիշատակվում են հավաքական անունով՝ «Արարատյան թագավորություններ»: Աստվածաշնչի հին ասոր. թարգմանությունը (Պեշիտտա) Մ. հիշատակում է «Ար–Մենի» անունով, որը համապատասխանում է հին պարսկերեն «Ար–Մինա» կամ «Ար–Մանիյա» և ելամերեն «Խար-Մինայա» անվանաձևերին: Մ. թ. ա. VI դ. ելամացիները, մարերը և պարսիկները իրենց անմիջական դրացի Մ–ի և մանացիների անունը տարածեցին նաև բովանդակ Հայոց աշխարհի ու հայ ժողովրդի վրա, որովհետև Մ. արդեն կազմում էր Հայոց միասնական աշխարհի նահանգներից մեկը, իսկ մանացիները՝ հայ ժողովրդի էթնիկական բաղադրամասը: Աքեմենյանների եռալեզու արձանագրություններում (Բագհաստանա, Նագշ–ի Ռուստամ, Պերսեպոլիս) Հայաստանը հին պարսկ. բնագրում հիշատակվում է «Արմինա» կամ «Արմանիյա», ելամերենում՝ «Խար–Մինայա», իսկ աքքադերենում՝ «Ուրաշտու» անունով: Մարաստանի, ապա Աքեմենյան Պարսկաստանի աշխարհակալության ժամանակ (մ. թ. ա. VI-IV դդ.) Մ. երկրանունից ծագած Հայաստանի «Արմինա» («Ար–Մինա») օտարաշխարհիկ անունը «Արմենիա», «Առմանա», «Առմոնա», «Ռեմանա» և այլ ձևերով տարածվել է աշխարհի բազմաթիվ ժողովուրդների մեջ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Սանտալճյան Հ}}., Ասորեստանյա և պարսիկ սեպագիր արձանագրությունք…, Վնն. 1901: {{լայն|Ադոնց Ն}}., Հայաստանի պատմություն, Ե., 1972: {{լայն|Կատվալյան Մ. Ա}}. Հին Հայաստանի «Արմենիա» անվան ծագման շուրջ, «ԵՀ», 1976, № 1(24): {{լայն|Дъяконов И. М}}., Ассиро-вавилонские источники по истории Урарту, «Вестник-древней истории», 1951, № 2-3; {{լայն|Նույնի}}, История Мидии..., М.-Л., 1956; {{լայն|Меликишвили Г. А}}., Урартские клинообразные надписи, М., 1960; {{լայն|Грантовский Э. А}}., Раняя история иранских племен Передней Азии, М., 1970.{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Կատվալյան}}
'''ՄԱՆԱԳՈՒԱ''' (Managua), Նիկարագուայի մայրաքաղաքը (1858-ից), երկրի վարչական, արդյունաբերական և մշակութային կենտրոնը: Գտնվում է Մանագուա լճի ափին, Պանամերիկյան խճուղու վրա: 400 հզ. բն. (1978): Երկաթուղային կայարան է, միջազգային օդանավակայան (Լաս Մերսեդես): Կան տեքստիլ, կաշվի–կոշիկի, սննդի, ցեմենտի, նավթավերամշակման ձեռնարկություններ: Ունի համալսարան, փիլիսոփայության, ազգային, աշխարհագրության, պատմության ակադեմիաներ, ազգային արխիվ և թանգարան: Հիմնադրվել է XVI դ.:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱԶԿԵՐՏ''', {{լայն|Պատնոց}} (այժմ՝ Բանսան), գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի ձախ վտակը: Երկարությունը մոտ 73 կմ է: Սկսվում է Ծաղկանց լեռների արմ. լանջից, հոսում Մանազկերտի դաշտով և Մանազկերտ քաղաքից հս–արմ. խառնվում Արածանիին: Սնումը խառն է, հորդացումը՝ մայիսին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱԶԿԵՐՏ''', {{լայն|Մանավազակերտ}}, քաղաք Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Ապահունիք գավառում, այժմյան նույնանուն գյուղի տեղում, Արածանիի միջին հոսանքում, ձախ ափին: Եղել է Ապահունիք գավառի կենտրոնը, Մանավազյան նախարարների աթոռանիստը: Մ–ի միջով է հոսում Արածանիի ձախակողմյան վտակ Պատնոցը (Մ. գետ): Մ–ի դաշտը պատված է հարթ, մի քանի շերտից բաղկացած սև քարերով: &lt;br&gt;
Մատենագրության մեջ Մ. հիշատակված է որպես գյուղ, գյուղաքաղաք կամ բերդաքաղաք: Հայկ. հնագույն ավանդության համաձայն, Հայկ Նահապետի որդի Մանավազը հիմնադրել է Մ. և անվանել Մանավազակերտ, որը հետագայում կրճատ ձևով կոչվել է Մ.: Ենթադրվում է, որ Մ. հիմնադրել է ուրարտ. Մենուա թագավորը (մ. թ. ա. մոտ 810-778): Այստեղ պահպանվել են Մենուայի սեպագիր մի քանի արձանագրություններ: Մինչև IV դ. Մ–ին տիրել են Մանավազյանները: Այս տոհմի բնաջնջումից (333) հետո Հայոց թագավոր Խոսրով Բ Կոտակը Մ., գավառով հանդերձ, պարգևել է Աղբիանոսյան տոհմին, որը Մ. դարձրել է եպիսկոպոսանիստ: Մ–ում տեղի է ունեցել եկեղեցական երկու ժողով (719-ին՝ Հովհան Օձնեցի կաթողիկոսի գլխավորությամբ, և 726-ին): Բյուզանդական Հովհաննես Սկիլիցես պատմագիրը (XI դ.) հաղորդում է, որ Մ. եղել է ամենաամուր և անառիկ քաղաքն ամբողջ Հայաստանում և ունեցել է սև քարից կառուցած եռաշար, աշտարակավոր ամրակուռ պարիսպներ՝ 5 դարպասներով: XI-XIII դդ. Մ. Շահ ի–Արմենների ամիրայության երկրորդ կենտրոնն էր և իր նշանակությամբ զիջում էր միայն աթոռանիստ Խլաթ քաղաքին: Մ–ում զարգացած են եղել արհեստները, ներքին ու արտաքին առևտուրը: Արածանիի հովտով ու Մ–ի դաշտով անցնող ճանապարհներով այն կապված էր Հայաստանի մի շարք քաղաքների հետ:&lt;br&gt;
968-ին բյուզանդական զորքը գրավել է Մ.: 1000-ին Վասիլ կայսրը այն նվիրել է Արծրունի իշխաններին: 1054-ին Մ–ի վրա են հարձակվել սելջուկները՝ սուլթան Տուղրիլի գլխավորությամբ: Մ–ի կայազորն ու բնակիչները, Վասակ իշխանի ղեկավարությամբ, սելջուկյան զորքին հարկադրել են նահանջել: Հս. Հայաստանն ամբողջապես գրավելով՝ սելջուկյան զորքերը 1071-ի օգոստոսի 10-ին Մ–ում ընդհարվել են բյուզանդական, հայկ. և այլ զորքերի հետ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/211 ''Մանազկերտի ճակատամարտ 1071'']), սելջուկներն ավերել, կողոպտել են Մ., սրի մատնել բնակչությանը, որից հետո քաղաքը շարունակ անկում է ապրել՝ աստիճանաբար վերածվել սովորական գյուղաքաղաքի: 1915-ին Մ. ունեցել է 5000 բնակիչ (մեծ մասամբ՝ հայեր), որոնք հիմնականում զբաղվել են հացահատիկի մշակությամբ, մասամբ՝ առևտրով ու արհեստագործությամբ: Մ. առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո վերածվել է անշուք գյուղի:&lt;br&gt;
Մ–ի հին հուշարձանները համեմատաբար լավ են պահպանված: Կիսականգուն վիճակում մեր օրերն են հասել նրա արլ. ծայրամասում գտնվող հնագույն միջնաբերդի պարիսպներն ու աշտարակները և մի քանի այլ կառույցների ավերակներ: Առանձնապես լավ է պահպանվել միջնաբերդի՝ XI դ. կառուցված ամենամեծ աշտարակը: Մ–ում կար 2 եկեղեցի (Ս. Աստվածածին և Ս. Գևորգ), հայկական մեկ դպրոց: 1915-ի Մեծ եղեռնից հետո Մ–ի հայ բնակչությունը ևս ենթարկվեց կոտորածների ու տեղահանման, և այնտեղ դադարեց հայկ. կյանքը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Թովմա Արծրունի և Անանուն}}, Պատմություն Արծրունյաց տան, Ե., 1978: {{լայն|Առաքելյան Բ. Ն}}., Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ., (հ.) 1, Ե., 1958: {{լայն|Հակոբյան Թ. Խ}}., Հայաստանի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4facdrv4c99dkqzryyt8opwpyf5hk6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/211</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24933</id>
    <revision>
      <id>393507</id>
      <parentid>254000</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393507</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13704" sha1="o79hmhixg0kjzld9cb9rz2qlmucdkvb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Էմիլիա Գրիգորյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պատմական աշխարհագրություն, Ե., 1968:{{ՀՍՀ հեղ|Թ.Հակոբյան}}
'''ՄԱՆԱԶԿԵՐՏԻ ԴԱՇՏ''', միջլեռնային գոգհովիտ Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանի գետի վերին հոսանքի ավազանում: Հիմնականում համընկնում է Մեծ Հայքի Տուրուբերան նահանգի Դալառ (հս–արմ.), Ապահունիք (հս–արլ.) և Հարք (հվ–արմ.) գավառների տարածքին: Եզերվում է հս–ից՝ Շարիան և Ծաղկանց, հս–արմ-ից՝ Աղդաղ և Խամուր, հվ–արմ-ից՝ Բուլանըխի, հվ–ից՝ Սիփանի լեռնազանգվածներով: Երկարությունը մոտ 125 կմ է, լայնությունը՝ մոտ 60 կմ, բարձրությունը՝ 1500-1700 մ: Թասանման իջվածք է՝ տափարակ հատակով: Ռելիեֆի միօրինակությունը խախտում են Բիլեջան, Բադնոց, Կորևան (2430 մ) հրաբխային սարերը: Կազմված է երրորդական հասակի կրաքարային ու մերգելային հաստույթներից, ետպլիոցենյան լճային նստվածքների հորիզոնական շերտերից և ալյուվիալ բերվածքներից: Կլիման չափավոր ցամաքային է: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը –5°C-ից –6°C է, հուլիսինը՝ 18-20°C, տարեկան տեղումները՝ 400-500 մմ: Գլխավոր գետը Արածանին է: Բնորոշ է տափաստանային լանդշաֆտը՝ սևահողային, մուգ շագանակագույն և կարբոնատներով հարուստ կմախքային հողերով, տարախոտային բուսածածկույթով: Գետահովիտներում և նախալեռնային ձորակներում հանդիպում են նոսր անտառներ՝ կաղնու, գիհու, սոճու պուրակներով, մասրենու, սզնու, ցաքիի մացառուտներով: Բնակիչները զբաղվում էին հողագործությամբ (հացահատիկ, բանջարեղեն) և անասնապահությամբ:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Աբրահամյան}}
'''ՄԱՆԱԶԿԵՐՏԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ 1071''', վճռական ընդհարում սելջուկ–թուրքերի և բյուզանդական զորքերի միջև, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/210 ''Մանազկերտի''] մոտ, Տողոտափ վայրում, օգոստոսի 19-ին: Բյուզանդիան XI դ., աստիճանաբար ոչնչացնելով հայկ. պետական միավորումները (Վասպուրականի Արծրունյաց, Շիրակի ու Վանանդի Բագրատունյաց թագավորությունները), լուծարքի էր ենթարկել հայկ. ռազմ. ուժերը, որով հնարավորություն էր ընձեռել սելջուկ–թուրքական հորդաներին ներխուժելու Հայաստան և Բյուզանդիայի սահմանամերձ երկրամասերը: 1070-ին սելջուկները գրավել են Մանազկերտը: 1071-ի գարնանը Բյուզանդիայի կայսր Ռոմանոս IV ետ է գրավել Մանազկերտը: Այնուհետև սելջուկ–թուրքական բանակը հարձակվել է բյուզանդական գորքի վրա: Ճակատամարտի թեժ պահին բյուզանդական բանակի կազմում եղած վարձկան ուզերն ու պեչենեգներն անցել են իրենց ցեղակից թուրքերի կողմը, բյուզանդացի զինվորները խուճապահար լքել են ճակատը և վերադարձել ճամբար: Շարունակել են քաջաբար մարտնչել բյուզանդական բանակի կազմում գտնվող հայկ. զորամասերը: Սակայն Բյուզանդիայի կայսեր վիրավորվելուց ու գերվելուց հետո ճակատամարտն ավարտվել է սելջուկների հաղթանակով: Կայսեր և սելջուկյան սուլթան [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/193 ''Ալփ–Արսլանի''] միջև կնքվել է հաշտություն, որով կայսրությունը սելջուկներին է զիջել Մանազկերտը, Խլաթը, Եդեսիան, Հիերապոլիսը, Անտիոքը, պարտավորվել է վճարել տարեկան հարկ ևն: Մ. ճ. բախտորոշ նշանակություն է ունեցել Բյուզանդիայի համար: Փոքրասիական թերակղզու հարցը այստեղ վճռվել է հօգուտ թուրքերի, որոնք այնուհետև հեշտությամբ տիրացել են թերակղզուն և արդեն նույն դարավերջին դուրս եկել Եգեյան ծով, ստեղծել Ռումի (Իկոնիայի) սուլթանությունը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Արիստակես Լաստիվերցի}}, Պատմություն, Ե., 1972: {{լայն|Մատթեոս Ուռհայեցի}}, Ժամանակագրություն, Ե., 1973: {{լայն|Հովհաննես Սկիլիցես}}, Ե., 1979 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 10, Բյուզանդական աղբյուրներ 3): {{լայն|Բոռնազյան Ս. Վ}}., Հայաստանը և սելջուկները XI-XII դդ., Ե., 1980: История Византии, т. 2, М., 1967: {{լայն|Сahen С}}., La Campagne Mantzikert, d’apres les sources musulmanes, «Byzantion», t. IX, fasc. 2, 1934; {{լայն|Streater J}}., The Battle of Mantzikert, «History Today», vol. 17, № 4, 1967.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Բարթիկյան}}
'''ՄԱՆԱԾԱԳՈՐԾՎԱԾՔ''', ջուլհակահաստոցի վրա փոխուղղահայաց թելերի միահյուսմամբ ստացվող գործվածք: Հաստությունը 0,1-5 մմ է, լայնությունը՝ մինչև 1,5 մ, երբեմն՝ մինչև 12 մ, երկարությունը՝ տարբեր: Ըստ թելի տեսակի Մ–ները լինում են բրդե, բամբակե, մետաքսե, վուշե ևն: Ջուլհակահաստոցներից հանված Մ. կոչվում է կոշտ Մ., որը հետագայում ենթարկվում է վերջնամշակման: Ըստ նշանակման տարբերում են կենցաղային գործվածքներ և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/637 ''տեխնիկական գործվածք'']: Մ–ի կառուցվածքը բնութագրվում է թելերի հաստությամբ, գործվածքի մակերևույթի բնույթով, խտությամբ և միահյուսման ձևով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ''', հնում՝ {{լայն|ոստայնանկություն}}, միջին դարերում և ավելի ուշ՝ նաև {{լայն|ջուլհակություն}} (պարսկ.), թելերից գործվածքներ հյուսելու արհեստը: Առաջացել է դեռևս նեոլիթի դարաշրջանում, լայն տարածում է ստացել նախնադարյան հասարակարգի հետագա փուլերում: Ենթադրվում է, որ Մ. ծագել է ծառի դալար ճյուղերից կողով, զամբյուղ և ճիլ խոտերից խսիր գործելու նմանությամբ: Մ–յան զարգացումը մեծապես կապված էր երկրագործության ու անասնապահության առաջացման և հետագա ընդլայնման հետ: Դրանք մատակարարում էին Մ–յանն անհրաժեշտ հումքը (կանեփի, վուշի, բամբակի թելեր, մազ, բուրդ ևն):&lt;br&gt;
Դեռևս հնագույն ժամանակներում ինչպես հաստ, կոպիտ, նույնպես և բարակ, նուրբ թելերից գործել են տարբեր որակի, երբեմն՝ շատ նուրբ ու գույնզգույն գործվածքներ: Մ. թ. ա. III հազարամյակում Չինաստանում առաջացել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/484 ''մետաքսագործությունը'']: Բուրդն ավելի գործածական է եղել Արևելքում, Եվրոպայում և Ամերիկայում, կանեփի թելը և վուշը՝ Եգիպտոսում, Արևմտյան և Հարավ–Արևելյան Եվրոպայում, Կովկասում, բամբակը՝ Եգիպտոսում, Հնդկաստանում, Չինաստանում, Միջին Արևելքում: Մ. հայտնի չի եղել պոլինեզացիներին, Հյուսիսային Ամերիկայի բնիկներին (բացի նավախո և պուեբլո ցեղերից), Հարավային Աֆրիկայի ցեղերին և Ծայր հյուսիսի (բացի խանտերից ու մանսիներից) բնիկներին: Դատելով հնագիտական տվյալներից՝ ձեռքի Մ–ական հաստոցն առաջացել է դեռևս մ. թ. ա. V հազարամյակում: Ֆ. Էնգելսը Մ–ական հաստոցի գյուտը, հանքաքարից մետաղ ստանալու և մշակելու հետ միասին, համարել է պատմական զարգացման առաջին աստիճանում մարդու առավել կարևոր նվաճումը: Հաստոցները եղել են երկու տեսակ՝ ուղղահայաց և հորիզոնական:&lt;br&gt;
Միջնադարյան Հայաստանում քաղաքային զարգացած Մ–յան մեջ գործածվել է ուղղահայաց, բավականաչափ բարդ հաստոցը: Ուղղահայաց հաստոցի առէջքաթելերը ամրացվում էին վերին գլանին, իսկ նրանց ներքին ծայրերին կախվում էին կավե կախիկներ: Նման կախիկներ, ինչպես և նուրբ ու խավով հաստ գործվածքների բեկորներ, գտնվել են Կարմիր բլուրում՝ ուրարտ. Թեյշեբաինի քաղաքի միջնաբերդում:&lt;br&gt;
Մ–յան մեջ հետզհետե տարբերակվել են տարբեր ծագում ունեցող թելերից գործվածքներ գործելու արհեստները: Բրդեղեն (ասվի) գործվածքների արտադրությունը կոչվում էր ասվագործություն, վուշի թելից գործվածքներ պատրաստելը՝ կտավագործություն, մետաքսաթելինը՝ մետաքսագործություն:	Արտադրվում էին ամեն տեսակի գործվածքներ, սկսած կոպիտ պաստառներից մինչև նրբագույն շղարշները: Հին հայերենում գործվածքը հայտնի է եղել {{լայն|ոստայն, հյուսվածք, անկուած, բանվածք}} անուններով: Հայ և արաբ հեղինակները մեծ դրվատանքով են խոսում Դվինում և այլ քաղաքներում արտադրվող հայկ. գործվածքների՝ վուշից պատրաստվող բեհեզի, որդան կարմիրով ներկված մետաքսաթել ծիրանիի, կերպասի, բրդից, բամբակից և մետաքսից գործված թավշի, ոսկեթել, ոսկեհուռ, ոսկեգույն և արծաթագույն թելերով հյուսված ծաղկանկար դիպակների մասին, որոնք դարձել էին միջազգային առևտրի բարձրարժեք առարկաներ:&lt;br&gt;
XVI-XVII դդ. Եվրոպայի մի շարք երկրներում (Անգլիա, Ֆրանսիա ևն), XVII-XVIII դդ. Ռուսաստանում, XIX դ. Հայաստանում առաջանում են կապիտալիստական առաջին մանածագործական ձեռնարկությունները, որի հետևանքով տնայնագործական Մ. աստիճանաբար կորցնում է նշանակությունը: Մ. այժմ թեթև արդյունաբերության կարևոր ճյուղերից է:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Աբրահամյան Վ. Ա}}., Արհեստները Հայաստանում IV-XVIII դդ., Ե., 1956: {{լայն|Առաքելյան Բ. Ն}}., Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX-XIII դդ., (հ.) 1, Ե., 1958: {{լայն|Цейтлин Е. А}}., Очерки истории текстильной техники, М.-Л., 1940.{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Առաքելյան}}
'''ՄԱՆԱԿԵՐՏ''', {{լայն|Մանկերտ, Մանազկերտ, Մանաճհրի բերդ, Քարն կամ Քառն Մանակերտ}}, բերդ Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Ռշտունիք գավառում, Վանա լճի հարավային ափի հրվանդանի վրա (Աղթամար կղզու դիմաց), ապառաժուտ բարձր ժայռի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o79hmhixg0kjzld9cb9rz2qlmucdkvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/212</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24934</id>
    <revision>
      <id>393508</id>
      <parentid>254107</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393508</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12466" sha1="osef8f6zq4qgb469070o4l9fxo1rsrb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գագաթին: Ուսումնասիրողների կարծիքով Մ. իր անունով կառուցել է Ուրարտուի Մենուա թագավորը (մ. թ. ա. 810-786): Մ–ի անունը երբեմն շփոթվել է Մանազկերտի հետ, և ըստ այդմ Ռշտունյաց գավառը հիշատակվել «Գաւառ Մանազկերտոյ» ձևով: Ըստ ավանդական վկայության, Հայոց Հարավային զորաթևի հրամանատար Մանաճիհր Ռշտունի իշխանը, ձերբակալելով քրիստոնեական քարոզիչներ Հակոբ Մծբնացի եպիսկոպոսին ու նրա կողմնակիցներին, նրանց Մ–ի բերդապարսպից նետել է Վանա լիճը: Նահատակների նշխարները Արծրունյաց իշխանները ամփոփել են մոտակա Պարծիս (Պծիծս) գյուղում և այնտեղ հիմնել վանք: Բերդի ստորոտին էր գտնվում Քարադաշտ գյուղը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ինճիճյան Ղ}}., Ստորագրութիւն Հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822: {{լայն|Հովհաննիսյան Մ}}., Հայաստանի բերդերը, Վնտ., 1970:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՆԱ''', {{լայն|գազպեն, գազպին}}, 1. որոշ ծառատեսակների (հացենի, կաղնի ևն) վրա գոյացող քաղցրահամ նյութ: Առատորեն լինում է Մուշի դաշտում, Սասունում: Առաջանում է հվ–ից քամու բերած դեղձենու, ծիրանենու ծաղկեփոշուց, որը նստելով ծառերի վրա, դառնում է մեղրանման զանգված: Բնակիչները Մ. հավաքում են, եփում և օգտագործում մեղրի, շաքարի փոխարեն: Ժողովուրդը Մ. անվանել է նաև «Ս. Կարապետի հալվա»: Տարածված է «Երկնքից Մ. է իջնում» արտահայտությունը՝ իբրև առատության խորհրդանիշ:&lt;br&gt;
2. Ըստ Աստվածաշնչի մի զրույցի՝ սպիտակ մեղրահամ նյութ, որ ամեն առավոտ առատությամբ թափվում էր Սինա անապատում, որով սնվում էին իսրայելցիները:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Պետրոսյան}}
'''«ՄԱՆԱՆԱ»''', երգիծական շաբաթաթերթ: Լույս է տեսել 1913-14-ին, Կ. Պոլսում: Խմբագիր՝ Ե. Օտյան: Գրեթե ամբողջությամբ տպագրել է խմբագրի գործերը («Վաճառականի մը նամակները» երգիծավեպը, «Մեր երեսփոխանները» դիմանկարների շարքը՝ Գ. Զոհրապի, Գ. Տեր-Կարապետյանի, Հ. Ճանկյուլյանի, Հ. Խոճասարյանի և այլոց մասին) և այլ ծավալուն գործեր, ինչպես նաև երգիծական մանր ստեղծագործություններ, որոնցում ծաղրել է կեղծավորությունը, շահամոլությունը, փառամոլությունը: Լրատու բաժնի նյութերը հիմնականում վերաբերում են մշակութային կյանքի նորություններին:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ստեփանյան}}
'''ՄԱՆԱՆԱՂԻ''', {{լայն|Մանաղի}}, գավառ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգում, Եփրատի Մանանաղի (այժմ՝ Թուզլու) վտակի ավազանում: Արմ–ից և հս–ից սահմանակից էր Եկեղյաց, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/364 ''Դերջան''] և Կարին գավառներին, արլ–ից և հվ–ից եզերվում էր Բյուրակն–Մնձուրյան լեռնաշղթայի արլ. հատվածով՝ Պախրա (Գայլախազուտ) և Մեղեդուխի լեռներով: Ուշ միջնադարում կոչվել է նաև Լակզո ձոր, ապա՝ Վերին Դերջան: Մակերևույթը, հիմնականում, հարթավայրային է, հողը՝ արգավանդ: Հարուստ է աղի պաշարներով (Թադոս գյուղի մերձակա աղահանքը բավարարում էր նաև Կարինի ու Բասենի բնակչության աղի պահանջը), վայրի ոչխարներով, կարմրախայտ ձկներով: Մ–ում հիշատակվում են Խաչ և Սմբատա լեռները: Հին բնակավայրերից հայտնի են Վժան, Շիրնի և Սմբատաբերդ բերդաքաղաքները, Ջերմ քաղաքագյուղը, Բազմաղբյուր կամ Խաչ ավանը, Կաշե և Աղյուս ագարակները, որոնցից շատերը XI դ. եղել են թոնդրակյան աղանդի կենտրոններ: XIX դ. հայտնի էին Թադոս և Քյուլիս գյուղերը, որոնց բնակչությունը 1828-ի ռուս–թուրքական պատերազմից հետո գաղթեց Արևելյան Հայաստան:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ինճիճյան Ղ}}., Ստորագրութիւն Հին Հայաստաննայց, Վնտ., 1822: {{լայն|Հակոբյան Թ. Խ}}., Հայաստանի պատմական աշխարևագրության, Ե., 1968: {{լայն|Адонц Η}}. Армения в эпоху Юстиниана, E., 1971{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Հակոբյան}}
'''ՄԱՆԱՆԴՅԱՆ''' Հակոբ Համազասպի (10 (22).11.1873, Ախալցխա – 4.2.1952, Երևան), հայ պատմաբան, բանասեր, աղբյուրագետ: Պրոֆեսոր (1925), գիտ. վաստ. գործիչ (1935), պատմական գիտ. դ-ր (1938): ՍՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1939), ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս (1943): Սովորել է Թիֆլիսի առաջին դասական գիմնազիայում (1883-93), Ենայի, Լայպցիգի, Ստրասբուրգի	համալսարաններում (1893-97), մասնագիտացել փիլ–յան, արևելագիտության, լեզվաբանության մեջ: 1897-ին Ենայի համալսարանում պաշտպանել է դիսերտացիա և ստացել փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան: 1898-ին էքստեռն կարգով ավարտել է Պետերբուրգի համալսարանի արլ. լեզուների ֆակուլտետը և ստացել հայ–պարսկական բանասիրության թեկնածուի առաջին կարգի դիպլոմ, իսկ 1909-ին՝ Յուրևի (Դորպատ) համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետը: Դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1900-05), Թիֆլիսի առաջին և երկրորդ արական գիմնազիաներում (1905-07), Ներսիսյան դպրոցում (1906-07), Բաքվի ժողովրդական համալսարանում (1911-13) և առևտրական դպրոցում (1915-19): Աշխատակցել է պարբերական մամուլին («Արարատ», «Արշալույս», «Գործ» ևն): Խմբագրել է «Արմենիշե Ցայտշրիֆտ» («Агmenische Zeitschrift», 1901-04), «Արշալույս» (1906), «Բաքու» («Баку», 1917) պարբերականները: Բաքվում զբաղվել է փաստաբանությամբ (1909-19):&lt;br&gt;
Մ. Երևանի համալսարանի հիմնադիր դասախոսներից է, եղել է առաջին ռեկտորը (1921), արևելագիտական, ապա՝ պատմագրական ֆակուլտետների դեկան (1921-23), հայ ժողովրդի պատմության ամբիոնի վարիչ (1921-25), նույն ամբիոնի պրոֆեսոր (1925-31): 1925-ին ընտրվել է Գիտության և արվեստի ինստ-ի անդամ, վարել է նույն ինստ-ի պատմահասարակագիտական բաժնի գիտնական քարտուղարի պաշտոնը, 1930-ին հաստատվել է ՀՍԽՀ Գիտությունների ինստ-ի առաջին կազմում: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով (1945):&lt;br&gt;
1931-ից Մ. ընդհատել է մանկավարժական աշխատանքը և զբաղվել միայն գիտահետազոտական գործունեությամբ: Մ. թողել է հայերեն, ռուս., գերմ. ավելի քան 100 աշխատություն՝ նվիրված հայ ժողովրդի հին և միջնադարյան պատմությանն ու բանասիրությանը, Հայաստանի սոցիալ–տնտեսական հարաբերություններին, քաղաքներին, առևտրին ու քաղաքային կյանքին, Հայաստանի և Անդրկովկասի պատմական աշխարհագրությանը, առևտրական ճանապարհների ու ռազմ. արշավանքների երթուղիների ուսումնասիրությանը, չափագիտությանը, վիմագրությանը ևն: Մ. հայագիտության մեջ մուտք է գործել որպես բանասեր: 1902-ին, Հ. Աճառյանի աշխատակցությամբ, 2 հատորով հրատարակել է XII-XIX դդ. հայկ. վկայաբանական գրականության հայտնի բոլոր բնագրերը (մեկ տարի անց լույս տեսավ նույնի քննաբաղդատական գիտական հրատարակությունը): Մ. զբաղվել է հուն. իմաստասիրական երկերի հայերեն թարգմանությունների, հայոց մատենագիտության, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/643 ''հունաբան դպրոցի''] գործունեության, վերջինիս լեզվի, առանձին երկերի, հատկապես՝ Դավիթ Անհաղթի իմաստասիրական ժառանգության ուսումնասիրությամբ: Այս բնագավառում կատարած նրա աշխատանքների հանրագումարն էր «Հունաբան դպրոցը և նրա զարգացման շրջանները» (Վիեննա, 1928) ընդհանրացնող մենագրությունը, որտեղ Մ. պարզել է հունաբան դպրոցի առաջացման պատճառներն ու զարգացման շրջանները, հունարենից կատարված թարգմանական իմաստասիրական ու քերականական գրականության ժամանակագրությունը, ցույց է տվել հունաբան դպրոցի դերը հայոց աշխարհիկ բանաստեղծության, հայոց լեզվի ձևաբանության, շարահյուսության և բառապաշարի զարգացման գործում: Մ. հետագայում ևս, տարբեր առիթներով, դարձյալ անդրադարձել է հունաբան դպրոցի առանձին երկերի ուսումնասիրությանը՝ հրատարակելով Թեոն Ալեքսանդրացու և Հերմես Եռամեծի իմաստասիրական երկերի հայերեն թարգմանությունների բնագրերը: Մ. զբաղվել է նաև Մովսես Խորենացու Պատմության գրության ժամանակի խնդրով («Խորենացու առեղծվածի լուծումը», 1934): Տուրք տալով հայագիտության մեջ արտահայտված այն սխալ տեսակետին (Լա Կրոզ, Գուտշմիտ, Կարիեր, Խալաթյանց, Մառ ևն), ըստ որի, «Աշխարհացոյց»-ը պատկանում է Խորենացու գրչին՝ Մ. նույնպես փորձել է ապացուցել, թե իբր Մովսես Խորենացու Պատմությունը և «Աշխարհացոյց»-ը գրված են IX դ. միևնույն անձնավորության ձեռքով: Այդուհանդերձ, Մ. խիստ բարձր է գնահատել Խորենացու երկի նշանակությունը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osef8f6zq4qgb469070o4l9fxo1rsrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/214</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24936</id>
    <revision>
      <id>393509</id>
      <parentid>254121</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:19:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393509</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11224" sha1="8wixoz4fl912nb2q5lyirngz129qlyz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Վերջինիս որդիները ստեղծագործել են XIX դ.: {{լայն|Ալեքսանդրը}} 1893-ին ավարտել է Վիեննայի Գեղարվեստի ակադեմիան: {{լայն|Գասպարը}} 32 տարի Թուրքիայի դեսպանատան աոաջին քարտուղարն էր Վիեննայում, {{լայն|Մաքսուդը}} գեղարվեստական կրթություն է ստացել Իտալիայում, {{լայն|Ռուբենը}} Փարիզում Թուրքիայի դեսպանատան քարտուղարն էր, իսկ 1869-ից հյուպատոս՝ Միլանում: Նա մանրանկար–դիմանկարների հեղինակ է («Ֆաթիմայի դիմանկարը»): Ծոռը՝ {{լայն|Սեպուհը}} (1816-1889), 1858-ին դեսպանատան 1-ին քարտուղար էր Շվեդիայում, ապա՝ 30 տարի Փարիզում: Նրա նկարներից հայտնի են Աբդուլ Ազիզ և Աբդուլ Մեջիդ սուլթանների դիմանկարները, որոնք ունեն «Մանաս» և «Սեպուհ Մանաս» ստորագրությունները: Տոհմի շնորհալի նկարիչներից էր նաև {{լայն|Ժոզեֆ Մկրտչի Մ}}. (1835-1916), որը նույնպես վարել է դիվանագիտական պաշտոններ: Նրա գործերից են Վիկտորիա թագուհու և Դելի Ֆուատ փաշայի դիմանկարները: Մ–ների ստեղծագործությունները պահպանվում են Կ. Պոլսի թանգարաններում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ստեփանյան Գ}}., Նկարիչ Մանասները, «Տեղեկագիր ՀՍՍՀ ԳԱ», 1963, №12: {{լայն|Ղազարյան Մ}}., Հայ կերպարվեստը XVII–XVIII դարերում, Ե., 1974: {{լայն|Sakisian A}}., Les Manasses une dynastie des peintres aux XVIII et XIX siecles, «Pages d'Aft Armenien», 1940, p. 97-101.{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Ղազարյան}}
'''ՄԱՆԱՍ''' Էդգար (12.4.1875, Կ. Պոլիս — 1964, Կ. Պոլիս), հայ կոմպոզիտոր: Երաժշտական կրթությունը ստացել է Պադուայում (Իտալիա): 1905-ին Կ. Պոլսում ստանձնել է «Gallia» երգչախմբի ղեկավարությունը, տվել համերգներ՝ արժանանալով ֆրանս. կառավարության «Officier d’academie» տիտղոսին: Ղեկավարել է «Քնար», «Արվեստասեր» միությունների երգչախմբերը, նվագախմբերը: 1923-ից դասավանդել է Կ. Պոլսի կոնսերվատորիայում (աշակերտներից են Արա Պարթևյանը, Գոհարիկ Ղազարոսյանը): Ստեղծագործել սկսել է պատանեկությունից: Լավագույն գործերից են՝ լարային կվարտետը, դաշնամուրային «Իշխանաց կղզիները», «Փոքրիկ սյուիտը», պրելյուդներն ու ֆուգաները, նվագախմբային՝ «Արևելյան ռապսոդիա», «Սիմֆոնիկ ալեգրո» երկերը, հեղինակել է նաև երգեր ու խմբերգեր: Մասնավորապես արժեքավոր է ու առավել ազգային բազմաձայն Պատարագը (1910-12, վերջին խմբ. 1948-ին, աոաջին կատարումը՝ 1961, Կ. Պոլիս):{{ՀՍՀ հեղ|Ց. Բրուտյան}}
'''«ՄԱՆԱՍ»''', կիրգիզ ժողովրդի էպոսը: Ունի կես միլիոնից ավելի չափածո տող: Աոաջինը 1856-ին գրառել է (մի հատված) ղազախ ազգագրագետ Չ. Վալիխանովը, իսկ 1862-ին և 1869-ին՝ ռուս գիտնական ակադեմիկոս Վ. Ռադլովը (առանձին դրվագներ): «Մ.» ամբողջությամբ գրառվել է Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո: Կիրգ. ՍՍՀ ԳԱ ֆոնդերում հավաքված է 18 տարբերակ: Էպոսի ստեղծման ժամանակի հարցում դեռևս միասնական կարծիք չկա: Հիմնական բովանդակությունը Մանասի քաջագործություններն են:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՍԵՐՅԱՆ''' Նորայր Մարգարի (ծն. 28.12.1927, գ. Աղջաղշլաղ (այժմ՝ Գետազատ, ՀՍՍՀ Արտաշատի շրջանում)), հայ սովետական տնտեսագետ: Տնտեսագիտական գիտ. դ-ր (1971): ՍՄԿԿ անդամ 1966-ից: 1953-ին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը: 1956-ից՝ ՀՍՍՀ ԳԱ տնտեսագիտական ինստ-ի գիտաշխատող, 1973-ից՝ ագրարային պրոբլեմների բաժնի վարիչ: Գիտական աշխատությունները վերաբերում են հողային հարաբերությունների և գյուղատնտեսության վերարտադրության պրոբլեմներին:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Աշխօրից դեպի դրամական վարձատրություն, Ե., 1960: Գյուղատնտեսության ինտենսիվացման տնտեսական նշանակությունը, Ե., 1967: Հողի գնահատման տնտեսական պրոբլեմները Հայկական ՍՍՀ–ում, Ե., 1979 (հեղինակակից՝ Լ. Ի. Ադամյան): Дифференциальная рента и рентабельность колхозов, Е., 1967.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՍԻ ԴԱՄԲԱՐԱՆ''', XIV դարի ճարտարապետական հուշարձան Կիրգիգիայում (Տալաս գետի վերին հոսանքի կողմերում): Կառուցվել է որպես Աբուկ Էմիրի աղջկա՝ Կյանիզյակ խաթունի դամբարան, սակայն, ըստ լեգենդի Մանաս դյուցազնի դամբարանն է: Մ. դ. Միջին Ասիայում տարածում գտած աղյուսաշեն, գմբեթավոր դամբարանի տիպարն է: Հատակագծում ուղղանկյուն է, գմբեթի վրանանման կողավոր ծածկով (վերականգնվել է 1969-1970-ին): Գլխավոր ճակատը շքամուտքի տեսքով է, ներս ընկած սլաքաձև խորշով՝ երեսապատված նրբագեղ զարդանախշերով և արձանագրություններով փորագրված թրծակավե սալիկներով:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Помаскин Б. В}}., Гумбез Манаса, Фрунзе, 1972.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՍՅԱՆ''' Ալեքսանդր Հովհաննեսի (ծն. 20.11.1910, Երևան), հայ սովետական անասնաբույժ: Անասնաբուժական գիտ. դ-ր (1954), պրոֆեսոր (1955), ՀՍՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1967): ՍՄԿԿ անդամ 1942-ից: Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ–ը (1935): 1946-ից նույն ինստիտուտի ծննդագիտության, գինեկոլոգիայի և արհեստական սերմնավորման ամբիոնի վարիչն է: Գիտական աշխատանքները վերաբերում են տարբեր կենդանիների հղիության, դրա վրա ազդող ներօրգանիզմային գործոնների, անպտղության հիմնական պատճառների (մետրիտ, ձվարանների կիստա, կայուն դեղին մարմին ևն), սպերմայի մանրէային աղտոտվածության, կաթնագեղձի հիվանդությունների, գաղտնի ընթացող մաստիտների և այլ հարցերի ուսումնասիրություններին: Առաջարկել է գինեկոլոգիական տարբեր հիվանդությունների բուժման մեթոդներ (ռեֆլեկտոր, ֆիզիոթերապևտիկ, էլեկտրաֆորեզ ևն) և միջոցներ (բազմանյութ խծուծ, պոլիմերոլ ևն): Պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Մաստիտների պրոֆիլակտիկան և բուժումը, Ե., 1959: Անասնաբուժական գինեկոլոգիայի հիմունքները, Ե., 1966:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՍՅԱՆ''' Իսահակ Մարկոսի (ծն. 1917, գ. Խերխան (այժմ՝ ԼՂԻՄ Մարտունու շրջանում)), Սովետական Միության հերոս (7.4.1940): ՍՄԿԿ անդամ 1939-ից: Ավարտել է Գորկու Մ. Վ. Ֆրունզեի անվ. ռազմաքաղաքական ուսումնարանը (1942), Թբիլիսիի «Վիստրել» դասընթացները (1944): Որպես գնդացրային դասակի, ապա վաշտի հրամանատար, 1939-40-ին մասնակցել է Արևմտյան Բելոռուսիայի, Արևմտյան Ուկրաինայի ազատագրմանը, սովետա–ֆիննական պատերազմին: Հերոսի կոչմանն արժանացել է սովետա–ֆիննական ռազմաճակատում իր վաշտով Կիրկ բարձունքը գրավելու և պահելու համար: Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ ծառայել է թիկունքում: Զորացրվելուց (1946) հետո աշխատանքի է անցել Բաքվում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՍՅԱՆ''' Սամվել Մեսրոպի (1.1.1907, գ. Կեմ, Վանի նահանգ – 20.4.1979, Երևան), հայ սովետական քանդակագործ: ՀՍՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1967): ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից: Սովորել է Լենինգրադի գեղարվեստա–տեխնիկական բարձրագույն ինստ-ում (1929-33): 1941-1944-ին մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին: Ստեղծագործել է հիմնականում մոնումենտալ քանդակագործության բնագավառում, կերտել Գ. Աթարբեկյանի (բազալտ, 1961, Արարատի շրջանի Նորաշեն գյուղ), Վ. Ի. Լենինի (բազալտ, 1966, Երևան) և հեղափոխական այլ գործիչների հուշարձաններ: Գործերից են նաև «Մայր հայրենիք» (բազալտ, 1945), «Գարուն» (կավ, 1971) քանդակները, բանվոր Ս. Մանուկյանի (բրոնզ, 1952), Յա. Սվերդլովի (բազալտ, 1960) դիմաքանդակները (երկուսն էլ՝ Հայաստանի պետական պատկերասրահ): Մ. 1918-ի Սարդարապատի ճակատամարտին նվիրված մոնումենտալ հուշահամալիրի հեղինակներից է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԱՎԱԶՅԱՆՆԵՐ''', {{լայն|Մանավազեանք}}, նախարարական տոհմ Արշակունյաց Հայաստանում: Մ–ի ժառանգական կալվածքն էր Հարք գավառը՝ Մանավազակերտ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8wixoz4fl912nb2q5lyirngz129qlyz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/215</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24937</id>
    <revision>
      <id>393510</id>
      <parentid>254325</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:49:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393510</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13997" sha1="fe8ta54oa6ijwjtiba4yevglmt0zagq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(հետագայում՝ Մանազկերտ) կենտրոնով: Ըստ ավանդության, Մ. կոչվել են Հայկ Նահապետի որդի Մանավազ նախնու անունով: 330-ական թթ. Մ. անհաշտ կռիվներ են մղել իրենց ազգակից իշխանական տոհմերի՝ Բզնունիների ու Որդունիների դեմ: Չկարողանալով հաշտեցնել կռվող կողմերին՝ Խոսրով Բ Կոտակ թագավորի հրամանով սպարապետ Վաչե Մամիկոնյանը ոչնչացրել է նրանց և բռնագրավել տիրույթները: Հարք գավառը տրվել է Աղբիանոսյանների եպիսկոպոսական տոհմին:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Մաթևոսյան}}
'''ՄԱՆԱՐՅԱՆ''' Արման Քրիստափորի (ծն. 15.12.1929, Թեհրան), հայ սովետական կինոռեժիսոր: ՀՍՍՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ (1975): 1946-ին ներգաղթել է Սովետական Հայաստան: 1954-ին ավարտել է Երևանի Կոմիտասի անվ. կոնսերվատորիան: 1962-ին ավարտել է Համամիութենական կինոինստ–ը (Մոսկվա): Նույն թվականից աշխատում է «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում: Նկարահանել է «Տժվժիկ» (1961, ըստ Ատրպետի), «Կարինե» (1967, ըստ Տ. Չուխաճյանի «Լեբլեբիջի» օպերետի), «Մորգանի խնամին» (1969, ըստ Շիրվանզադեի, Երևանի հեռուստաստուդիա), «Հեղնար աղբյուր» (1970, ըստ Մ. Արմենի), «Վերադարձ» (1972), «Սպիտակ ափ» (1975), «Եվս հինգ օր» (1979) գեղարվեստական ֆիլմերը, ինչպես և «Բյուրականի աստղադիտարանը» (1965) վավերագրական ժապավենը:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Մանուկյան}}
'''ՄԱՆԳԱԼԻՑՅԱՆ ԽՈԶԵՐԻ ՑԵՂ''', {{լայն|մանգալից}}, ճարպատու խոզերի ցեղ: Ստացվել է Բալկանյան թերակղզում, տեղական և ասիական խոզերի տրամախաչումից: Ռուսաստան ներմուծվել է Հունգարիայից և Ռումինիայից: Ցեղի խոզերը խոշոր չեն և ունեն ամուր մարմնակազմվածք: Հասակավոր վարազների կենդանի զանգվածը՝ 160-180, իսկ մերուններինը՝ 120-150 կգ է: Պտղատվությունը՝ 6-8 խոճկոր: Սեռահասուն են դառնում 11-13 ամսականում: Դիմացկուն են, խտացրած կերերի սահմանափակ քանակով կարող են բտվել, լավ են օգտագործում արոտը: Տարածված է Ռումինիայում, Հունգարիայում (լավագույն մանգալիցը հունգարականն է), Հարավսլավիայում, Չեխոսլովակիայում, ոչ մեծ գլխաքանակով՝ նաև Արևմտյան Ուկրաինայում և Անդրկովկասում: ՀՍՍՀ ներմուծվել է 1948-ին: Օգտագործվել է անտառալեռնային շրջանների տեղական խոզերի բարելավման համար (Շամշադինի շրջանում տեղական խոզերի տրամախաչումից ստացվել է խոզերի նոր խումբ): Ներկայումս բոլոր երկրներում մանգալիցի գլխաքանակը պակասել է և փոխարինվել բարձր մթերատու ցեղերով:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Տողանյան}}
'''ՄԱՆԳԱՆ''' (Manganum) (&lt; հուն. μαγγανεύω — խաբում եմ), &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;, տարրերի պարբերական համակարգի IV պարբերության, VII խմբի քիմիական տարր, կարգահամարը՝ 25, ատոմական զանգվածը՝ 54, 9380: &lt;math&gt;d&lt;/math&gt; տարր է, ատոմի արտաքին թաղանթի էլեկտրոնային կառուցվածքն է &lt;math&gt;3d^54S^2&lt;/math&gt;: Բնական Մ. բաղկացած է մեկ կայուն իզոտոպից՝ &lt;math&gt;{}^{55}_{}\textrm{Mn}&lt;/math&gt;: Արհեստականորեն ստացվել են 50-56 զանգվածի թվերով ռադիոակտիվ իզոտոպներ, որոնցից կարևոր են &lt;math&gt;{}^{54}_{}\textrm{Mn}(T1/2= 2,9&lt;/math&gt; օր) և &lt;math&gt;{}^{56}_{}\textrm{Mn}(T1/2= 2,576&lt;/math&gt; ժամ): Պարունակությամբ երկրակեղևում 11-րդ տարրն է (0,1%), ուր ազատ վիճակում չի հանդիպում: Տարածված բազմաթիվ միներալներից կարևոր են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/309 ''պիրոլյուզիտը''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/216 ''մանգանիտը''], գաուսմանիտը ևն: Վերականգնող միջավայրում Մ. եռանդուն միգրացվում է կենսոլորտում և թթու ջրերում: Օքսիդացնող միջավայրում քիչ շարժուն է: Հողում, լճերում, ճահիճներում առաջացնում է երկաթմանգանային կուտակումներ (խոշոր կուտակումներ են հայտնաբերվել օվկիանոսների հատակում՝ 358 մլրդ տ): Բուսական և կենդանական օրգանիզմների մշտական բաղադրամասն է: Մ. են պարունակում շեկ մրջյունները, որոշ մանրէներ և ջրիմուռներ, մարդու օրգանիզմում՝ լյարդը, կմախքը և վահանաձև գեղձը: Մ. ակտիվացնում է որոշ ֆերմենտներ, մասնակցում ֆոտոսինթեզին, շնչառությանը, նուկլեինաթթուների կենսասինթեզին, ուժեղացնում ինսուլինի և այլ հորմոնների ազդեցությունը, խթանում արյունաստեղծումը: Մ–ի միներալները հայտնի են վաղուց, հռոմեացի Պլինիոս Ավագը (23-79) հիշատակել է հեղուկ ապակին գունազրկող սև քարի (&lt;math&gt;MnO_2&lt;/math&gt;) մասին: Վերջինս՝ պիրոլյուզիտը, համարում էին երկաթի միացություն, մագնետիտի տարատեսակ: Քանի որ դրանից երկաթ չէր ստացվում, անվանեցին Մ. (XVI-ΧVΙΙ դդ.): Մետաղական Մ. առաջինն ստացել է շվեդ գիտնական Յու. Գանը (1774):&lt;br&gt;
Մ. սպիտակ, արծաթափայլ, փխրուն մետաղ է, հալ. ջերմաստիճանը՝ 1245°C, եռմանը՝ 2150°C, խտությունը՝ 7200-7400 կգ/մ³, առաջացնում է 4 պոլիմորֆ ձևափոխություն: Քիմիապես ակտիվ է, միացություններում ցուցաբերում է +2-ից +7 օքսիդացման աստիճաններ: Տաքացնելիս միանում է ոչ մետաղներին, թթվածնի հետ առաջացնում է օքսիդների խառնուրդներ, ծծմբի հետ՝ սուլֆիդներ (&lt;math&gt;MnS, MnS_2&lt;/math&gt;), ազոտի հետ՝ նիտրիդներ (&lt;math&gt;Mn_3N, MnN_2, Mn_3N_2&lt;/math&gt;), ածխածնի հետ՝ կարբիդներ (&lt;math&gt;Mn_{23}C_6, Mn_7C_3, Mn_3C_6&lt;/math&gt;), ֆոսֆորի հետ՝ ֆոսֆիդներ (&lt;math&gt;Mn_2P, MnP&lt;/math&gt;): Մ–ի (II) օքսիդը՝ &lt;math&gt;MnO&lt;/math&gt;, մոխրականաչ փոշի է, ջրում և ալկալիներում չի լուծվում: Լուծվում է թթուներում: Օդում օքսիդանում է: Նրա հիդրատը՝ &lt;math&gt;Mn(OH)_2&lt;/math&gt;-ը, սպիտակ նստվածք է, օդում օքսիդանում է և դառնում գորշագույն: Թույլ հիմք է, աղերը բաց վարդագույն են: &lt;math&gt;Mn_2O_3&lt;/math&gt; սև, ամորֆ փոշի է, բնության մեջ առաջացնում է բրաունիտ միներալը: Մ–ի միացություններից ամենակայունը երկօքսիդն է &lt;math&gt;MnO_2&lt;/math&gt;, որը ջրում անլուծելի, սև փոշի է: Ռեակցիաներում օքսիդիչ է (&lt;math&gt;H_2O_2&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;HCl&lt;/math&gt;-ի ևնի հետ) կամ վերականգնիչ (&lt;math&gt;KNO_3&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;KClO_3&lt;/math&gt;-ի հետ միահալելիս): Նրա հիդրատը՝ &lt;math&gt;Mn(OH)_4&lt;/math&gt;-ը գորշագույն նստվածք է, լուծվում է ալկալիներում և ուժեղ թթուներում (ամֆոտեր է): &lt;math&gt;Mn(VI)&lt;/math&gt; պարունակող մանգանական թթուն՝ &lt;math&gt;H_2MnO_4&lt;/math&gt;, գոյություն ունի միայն լուծույթներում, աղերը՝ մանգանատները, ավելի կայուն են (լուծույթներում մուգ կանաչ են): &lt;math&gt;Mn(VII)&lt;/math&gt; պարունակող միացություններ են գերմանգանական թթուն՝ (&lt;math&gt;HMnO_4&lt;/math&gt;), նրա անհիդրիդը՝ &lt;math&gt;Mn_2O_7&lt;/math&gt;, և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/275 ''պերմանգանատները'']: Մ. ստանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/13 ''էլեկտրաթերմիայի''] կամ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/184 ''ալյումինաթերմիայի''] եղանակով: Վերջին դեպքում &lt;math&gt;MnO_2&lt;/math&gt;-ը նախօրոք մասնակի քայքայում են շիկացնելով: Մաքուր Մ. ստանում են &lt;math&gt;MnSO_4&lt;/math&gt;-ի լուծույթի էլեկտրոլիզով (Ռ. Ագլաձե, 1939) կամ հանքանյութը քլորացնելով և ստացված քլորիդները վերականգնելով: Մ. հիմնականում օգտագործվում է սև մետալուրգիայում. արտադրվող յուրաքանչյուր տոննա պողպատի համար ծախսվում է 8-9 կգ Մ.: Սովորաբար օգտագործում են ֆեռոմանգանական համաձուլվածքը (70-80% Մ.), որն ստանում են դոմնային վառարանում: Քիչ լեգիրացված կառուցվածքային և ռելսային պողպատը պարունակում է 0,9-1,6%, բարձր լեգիրացվածը (մաշվածադիմացկուն)՝ 15% Մ.: ՍՍՀՄ–ում արտադրվում է նիկել չպարունակող, չժանգոտվող պողպատ (15% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt; և 14% &lt;math&gt;Cr&lt;/math&gt;): Մեխանիկական և քիմ. կայունությամբ աչքի են ընկնում Մ–ի համաձուլվածքները պղնձի հետ: Մ. ալյումինի, մագնեզիումի համաձուլվածքների մշտական բաղադրիչն է: Մ–ի միացություններն օգտագործվում են ապակու, խեցեղենի, ներկարարական, տպագրական արդյունաբերություններում, գալվանական էլեմենտներ պատրաստելու համար, գյուղատնտեսության և բժշկության մեջ:{{ՀՍՀ հեղ| Լ. Գրիգորյան}}
'''ՄԱՆԳԱՆԻ ՀԱՆՔԱՔԱՐ''', բնական միներալային առաջացումներ, որոնց մեջ մանգանի պարունակությունը բավարար է այդ մետաղի և նրա միացությունների տնտեսապես շահավետ կորզման համար: Կարևորագույն հանք կազմող միներալներն են. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/309 ''պիրոլյուզիտը'']՝ &lt;math&gt;MnO_2&lt;/math&gt;(63,2% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/402 ''պսիլոմելանը'']՝ &lt;math&gt;m\cdot MnO\cdot MnO_2\cdot nH_2O&lt;/math&gt;(45-60% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/216 ''մանգանիտը'']՝ &lt;math&gt;MnO_2\cdot Mn(OH)_2&lt;/math&gt;(62,5% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;), վերնադիտը՝ &lt;math&gt;MnO_2\cdot H_2O&lt;/math&gt;(44-52% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;), բրաունիտը՝ &lt;math&gt;Mn_2O_3&lt;/math&gt;(69,5% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;), ռոդոնիտը՝ &lt;math&gt;(Mn, Ca)(Si_2O_9)&lt;/math&gt;(32-41% &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;) ևն: Մ. հ–ում գրեթե միշտ առկա են երկաթի միներալներ: Ըստ ծագման առավել մեծ նշանակություն ունեն նստվածքային հանքավայրերը: Դրանք ներկայացված են հին ծովերի կամ լճերի ավազաններում ձևավորված շերտավոր և ոսպնյակաձև կուտակներով (ՍՍՀՄ–ում՝ Նիկոպոլի, Ճիաթուրի, արտասահմանում՝ Մարոկկոյի հանքավայրերը): Մետամորֆային հանքավայրերն առաջանում են Երկրի ընդերքում նստվածքային հանքավայրերի փոփոխության հաշվին՝ բարձր ջերմաստիճանի և ճնշման ազդեցությամբ (Արևմտյան Սիբիր, Կենտրոնական Ղազախստան): Հողմահարման հանքավայրերը կազմված են հզոր հին և ժամանակակից հողմահարման&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fe8ta54oa6ijwjtiba4yevglmt0zagq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/216</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24938</id>
    <revision>
      <id>393511</id>
      <parentid>254361</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393511</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7970" sha1="3v1vfsuyt7zr161co5d8kvfddad3kaw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կեղևներից՝ նրանց մեջ մանգանի երկրորդային կոնցենտրացիայով (Հնդկաստան, Բրազիլիա, Գանա): Արդի օվկիանոսների հատակում կան երկաթմանգանային կոնկրեցիաների կուտակումներ, որոնք Մ. հ–ի խոշոր ռեսուրսներ են:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԱՆԻՆ''', պղնձի համաձուլվածքը 11-13,5% մանգանի և 2,5-3,5% նիկելի հետ: Ունի բարձր էլեկտրական դիմադրություն: Մ–ից պատրաստում են լար և ժապավեն, որոնք կիրառվում են էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերության մեջ՝ առավելապես ճշգրիտ սարքերում: Առաջին անգամ ստացվել է Գերմանիայում, 1889-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԱՆԻՏ''', միներալ: Քիմիական կազմը՝ &lt;math&gt;\gamma -MnOOH&lt;/math&gt;: Խառնուրդների ձևով պարունակում է &lt;math&gt;SiO_2, Fe_2O_3&lt;/math&gt; ևն: Բյուրեղագիտական համակարգը մոնոկլինային է: Առաջացնում է նուրբ բյուրեղային, օոլիտային, հատիկավոր ագրեգատներ, դրուզներ: Գույնը՝ մուգ գորշից սև, փայլը՝ կիսամետաղական: Կարծրությունը՝ 4, խտությունը՝ 4300 կգ/մ³: Հանդիպում է նստվածքային հանքավայրերում պիրոլյուզիտի և ռոդոխրոզիտի ֆացիաների միջև, ցածր ջերմաստիճանային հիդրոթերմալ հանքավայրերում՝ բարիտի, սիդերիտի, բրաունիտի հետ: Մանգանի կարևոր հանքանյութ է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԱՍԱՐՅԱՆ''' Ռաֆայել Արամի (ծն. 1.1.1927, Թիֆլիս), հայ սովետական դիրիժոր: ՀՍՍՀ ժող. արտիստ (1979): 1951-ին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիայի լարային (պրոֆ. Կ. Դոմբաևի դասարան), 1963-ին՝ դիրիժորական (պրոֆ. Մ. Մալունցյանի դասարան) բաժինները: Ղեկավարում է (1966-ից՝ դիրիժոր, 1969-ից՝ գլխ. դիրիժոր, 1972-ից՝ գեղ. ղեկավար) Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նրա կատարողական արվեստին հատուկ է երաժշտ. կերպարի մեկնաբանման ժամանակակից զգացողությունը: Համերգներով հանդես է եկել ՍՍՀՄ քաղաքներում, Չեխոսլովակիայում (Պոդեբադ քաղաքի պատվավոր քաղաքացի, 1970): 1951-ից դասավանդում է Երևանի կոնսերվատորիայում (1977-ից՝ պրոֆեսոր):{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Պետրոսյան}}
'''ՄԱՆԳԸՇԼԱԿ''', թերակղզի Կասպից ծովի արևելյան ափին, Ղազախական ՍՍՀ–ում: Կասպից ծովի մակարդակի իջնելու և Կոմսոմոլեց ծոցի մեծ մասի ցամաքելու կապակցությամբ ձևափոխվում է Մ–ի թերակղզային դիրքը: Հիմնական մասը կազմում են Մանգըսթաու լեռները (առավելագույն բարձրությունը՝ 556 մ, Բեսշոկի լեռ): Թերակղզու արմ–ում է գտնվում Տյուբ–Կարագան սարավանդանման թերակղզին, հվ–ում՝ Մանգըշլակ սարավանդը՝ Կարագիե (-132 մ) և Կաունդի (-57 մ) աղուտային իջվածքներով, հս–ում՝ Բուզաչի ցածրադիր թերակղզին: Մ–ում տիրապետում են անապատային լանդշաֆտները: Կան նավթահանքեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԸՇԼԱԿԻ ՄԱՐԶ''', Ղազախական ՍՍՀ կազմում: Կազմվել է 1973-ի մարտի 20-ին: Գտնվում է հանրապետության հվ-արմ–ում, Կասպից ծովից արլ.: Տարածությունը 166,6 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 261 հզ. (1980): Բաժանվում է վարչական 3 շրջանի, ունի 3 քաղաք, 13 քտա: Կենտրոնը՝ Շևչենկո: &lt;br&gt;
'''Բնությունը:''' Մ. մ. գտնվում է Մերձկասպյան դաշտավայրում: Մակերևույթը հարթավայրային է (Կասպից ծովի ափը օվկիանոսի մակարդակից 28 մ ցածր է, արլ–ում բարձրանում է մինչև 200-220 մ), Աշիսոր (–39 մ), Կարագիե (–132 մ, ամենախոր իջվածքը ՍՍՀՄ–ում) իջվածքներով: Մարզի կենտրոնական մասում Մանգըշլակի սարավանդն է, որի եզրերին տարածված են անհոսք աղուտային իջվածքներ: Հս–արմ-ից դեպի հվ–արլ. ձգվում են Մանգըսթաու լեռները (Բեսշոկը լեռ՝ 556 մ): Հվ–արլ-ում բարձրանում են Ուստյուրտ սարավանդի արմ. ծայրամասերը (230-340 մ բարձրությամբ): Կասպից ծովի մակարդակն իջնելու հետևանքով գոյացել են առափնյա աղուտային ընդարձակ տարածություններ (Սորի Կայդակ, Մյորտվի Կուլտուկ ևն): Կան նավթի, բնական գազի, ածխի, երկաթահանքի, պղնձի, ֆոսֆորիտների, շինաքարի հանքավայրեր: Կլիման խիստ ցամաքային է: Բնորոշ են ուժեղ քամիներն ու փոթորիկները: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը –3°C-ից մինչև –4°C է, ձնածածկույթը՝ անկայուն, հուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ 26–27°C, տարեկան տեղումները՝ 100-160 մմ, վեգետացիոն շրջանը՝ 230 օր:&lt;br&gt;
Գերակշռում են աղուտներով նոսր բուսականությամբ ավազակավային և քարային անապատները:&lt;br&gt;
'''Բնակչությունը'''՝ ղազախներ, ռուսներ, ուկրաինացիներ, թաթարներ և այլք: Միջին խտությունը 1 կմ² վրա 1,6 մարդ է (1980), քաղաքային բնակչությունը՝ 88% (1980): Բնակչությունը կենտրոնացած է Կասպից ծովի ափին և նավթահանքերի շրջաններում: Քաղաքներն են Շևչենկոն, Նովի Ուզենը և Ֆորտ Շևչենկոն:&lt;br&gt;
'''Տնտեսությունը''': Մ. մ. ձկնարդյունաբերության և ձևավորվող գազաքիմիական համալիրի հետ Ղազախստանի նավթի-գազի գլխավոր շրջանն է: Նավթի արդյունահանման գլխավոր շրջանը Ուզենն է: Էներգետիկան խարսխված է տեղական և բերովի նավթանյութերի և ատոմային էներգիայի վրա: Շևչենկոյում է ատոմային համալիրը (ատոմային էլեկտրակայանով և ծովաջրի աղազատիչով), Ուզենում՝ գազավերամշակման գործարանը: Կան վերանորոգման ձեռնարկություններ, շինանյութերի արդյունաբերություն (Շևչենկո, Ուզեն): Զարգանում է ձկան պահածոների, մսի–կաթի արդյունաբերությունը:&lt;br&gt;
{{լայն|Գյուղատնտեսությունը}} մասնագիտանում է անասնապահության ուղղությամբ (ոչխարաբուծություն, ուղտաբուծություն, ձիաբուծություն): Գյուղատնտ.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3v1vfsuyt7zr161co5d8kvfddad3kaw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Արիս Արսենի</title>
    <ns>100</ns>
    <id>46990</id>
    <revision>
      <id>393485</id>
      <parentid>393321</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T06:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7315" sha1="9tkvsppqieessn7zsolbc3eniuo3ou0" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արիս Արսենի
|դասակարգում = Արսենի, Արիս
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = Aris Arseni.jpg
|ծնվել է = 1959| մահացել է  =|}}

==ԵՐԿԵՐ==
{{Սյուն|3}}
=== Չափածո՝ ըստ շարքերի ===
*[[Անտիպ չափածո]]
*[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
*[[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]]
*[[Բարձունք տանող արահետով]]
*[[Կարոտների հովիտ]]
*[[Ես չեմ մոռացել]]
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Պահի վկայումներ]]
*[[Ճաքած լռություն (1993)|Ճաքած լռություն]]
*[[Գազելների պսակ]]
*[[Ծովածաղկի աչքեր]]
*[[Հայրենի կարգավ]]
*[[Մատս՝ ձգանին]]
*[[40-ից հետո]]
*[[Ծաղկած տխրություն]]
*[[Փոքրիկների մոլորակում]]
*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]]
*[[Հայրենի կարգավ|Հայրեններ]]
*[[Արիս Արսենիի տրիոլետներ|Տրիոլետներ]]
*[[Քառյակներ (Արիս Արսենի)|Քառյակներ]]
*[[Գազելներ (Արիս Արսենի)|Գազելներ]]

=== Արձակ ===
*[[Երգիծապատումներ  (անտիպ)]]
*[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]]
*[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]]
*[[Եվ այսպիսի ճակատագիր]]
*[[Ղողանջ հիշատակի]]
*[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր]]
*[[Ես իմ երկրի զինվորն եմ]]
*[[Մասնակից:Անունով խմբագիր/Արձակ երգիծանք|Արձակ երգիծանք]]
*[[Սամվել Վիրաբյան դերասանը]]
*[[Կոճողոտ գյուղի պատմության առանձին էջեր]]
*[[Խիզախման ոգին]]
*[https://arisarseni.blogspot.com/p/blog-page_5820.html Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]
*[[Գրական-մշակութային անդրադարձումներ]] 
*[[Օր-օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]] 
&lt;/div class&gt;

==Գրքեր==
* [[Ճաքած լռություն|Ճաքած լռություն]], (1993)
* [[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ]], (1997)
* [[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ]], (1997)
* [[...Եվ այսպիսի ճակատագիր]], (1998)
* [[Ղողանջ հիշատակի|Ղողանջ հիշատակի]], (2000)
* [[Լռության րոպե|Լռության րոպե]], (2000)
* [[Ծովածաղկի աչքեր|Ծովածաղկի աչքեր]], (2001)
* [[Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...|Անտառի ձայնից ինչո՞ւ եմ հուզվում...]], (2003) 
* [[Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը|Զերվոն Վարդանյանի կյանքն ու անմահությունը]], (2005)
* [[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]], (2005) 
* [[Ափ|Ափ]], (2007)
* [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]], (2008)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]], (2008)
* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը]], (2009)
* [[Խիզախման ոգին|Խիզախման ոգին]], (2010)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին|Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]], (2013)
* [[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...2|Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] (երկրորդ, լրացված հրատարակություն), (2016)
* [[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում]], (2016)
* [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ|Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]], (2019)
* [[ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով|ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով]], (2019)
* [[Սամվել Վիրաբյան դերասանը|Սամվել Վիրաբյան դերասանը]], (2021)
* [[Օր օրի, ժամ առ ժամ|Օր օրի, ժամ առ ժամ]], (2022)
* [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]], (2023)
* [[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]], (2025)

== [[Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով|Բանաստեղծություններ՝ այբբենական կարգով]] ==

== Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով ==
* [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]]

== [[Արիս Արսենիի պոեմներ|Պոեմներ]] ==
*[[Ցնորք (Արիս Արսենի)|Ցնորք]]
*[[Վեներա... սիրո խորհուրդը|Վեներա... Սիրո խորհուրդը]]
*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
*[[1988, փետրվար 27-29]]
*[[Լռության րոպե]]

== [[Փոքրիկների մոլորակում|Մանկական բանաստեղծություններ]] ==

*[[Փոքրիկների մոլորակում|Փոքրիկների մոլորակում (ժողովածու)]]
*[[Կատուն և շունը]]

== [[Չափածո երգիծանք|Երգիծական բանաստեղծություններ]] == 

*[[Չափածո երգիծանք]]
*[[Այլապատում-Փարվանա]]
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]

== [[Ֆելիետոններ]] ==
* [[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]
* [[Խաղողի... ժավել]]
* [[Ասում էի չէ՞, որ դրականը լավ է]]

== [[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|Երգիծապատումներ]] ==
* [[Արմանք, Զարմանք, Տարակուսանք]]

&lt;!-- ==Էսսեներ՝ այբբենական կարգով==
==Ակնարկներ՝ այբբենական կարգով==
==Հոդվածներ՝ այբբենական կարգով==
==Գրախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Թատերախոսություններ՝ այբբենական կարգով==
==Մենագրություններ՝ այբբենական կարգով==
==Հղումներ==
--&gt;
{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>9tkvsppqieessn7zsolbc3eniuo3ou0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68278</id>
    <revision>
      <id>393421</id>
      <parentid>186937</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18294" sha1="iedic5zv436e9gj08rvvgg24eltzdag" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱՅԻ ՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ''
|section = 
|previous =[[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
|next =[[1988, փետրվար 27-29]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 79-87)։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|ՊԱԲԼՈ ՆԵՐՈՒԴԱՅԻ ՄԵՆԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆԸ|&lt;poem&gt;
'''Հեղինակի կողմից

   1973 թվական, սեպտեմբերի 13։
   Վաղ առավոտվանից մարդիկ զինված կանգնել ու սպասում են։ Նրանք նախագահական «Լա Մոնեդա» պալատի պաշտպաններն են։
   Նրանց հետ է նաև ժողովրդական նախագահը՝ Սալվադոր Ալիենդեն՝ նույնպես ավտոմատով։ Ֆաշիստական նողկալի գրոհին հաշված վայրկյաններ են մնացել...


'''ՍԿԻԶԲ

Տագնապի իմ ցավը խորն է ու անամոք։
Ափերից ելել եմ, վարար եմ, հորդում եմ։
Ափերից ելել եմ, ինքս ինձ ուտում եմ։

Եվ էլ ո՞նց ես ցավս, մորմոքս ամոքեմ։
Եվ էլ ո՞ւմ հասցնեմ բռունցքված բողոքս։
Եվ ո՞վ է մոտիկս։
Եվ ո՞վ է ոսոխս։

...Սեպտեմբե՛ր, այս ինչքա՜ն անխիղճ ես ու դաժան։
Սեպտեմբե՛ր, ես ինչպե՞ս մոռանամ իմ ցավը։
(Այս ինչքա՜ն անամոթ, անխիղճ է աշխարհը)...

Մեր բաժին Աստվածն էլ քարացել՝ արձա՞ն է...
Մեր բաժին Աստվածն էլ աստված չէ, վարձկա՛ն է։


'''ԹԱԽԻԾ

                                ''Ես սիրում եմ աշխարհը լույս...
                                ''Ես սիրում եմ փոքրիկ ու ցուրտ
                                ''Երկիրը իմ...
                                                                ''Պաբլո ՆԵՐՈՒԴԱ

Ապրում է իմ մեջ անունդ վառման՝
Կարո՞ղ եմ, արդյոք, մոռանալ ես քեզ,
Ես՝ որդին քո մեծ՝ Պաբլո Ներուդան,
Կանգնած եմ ահա հասակով իմ վես։

Ու կարոտներով, հավատով իմ լույս
Աշխարհներին եմ անունդ տանում,
Քեզ ո՞նց մոռանամ, Չի՛լի, սրբահույզ
Երկիր այրերի՝ քաջ ու աննկուն։

Քո տագնապները իմ հոգու մեջ են,
Ապրում են ինձ հետ իմ ամեն քայլում, 
Դրանի՞ց է, որ տարերքի մեջ եմ,
Հուզմունքից դեմքս ինչպե՜ս է վառվում...

Քո մեծ սիրով եմ ես աշխարհ եկել, 
Ապրել իմ կյանքը՝ քո սիրով միայն,
Չի՛լի, քո տրտունջ-տանջանքն եմ կրել, 
Քո տառապանքը՝ աշխարհե-աշխարհ։

Եվ թեկուզ փոքր ես եղել, «ցուրտ երկիր»՝ 
Քո գիրկն եմ դարձել ես ամեն անգամ,
Սեր-հույսդ ինձ միշտ հուշել է՝ երգի՛ր, 
Ու երգել եմ ես հավատով պայծառ։

Երգել եմ սերս, հավատս անսպառ
Ու քո քարերի մասին եմ երգել.
«Կծնվեի բյուր անգամ, քեզ համար
Կմարտնչեի, թե հնար լիներ»...

Ես ո՞նց կարող եմ, ես ո՞նց մոռանամ,
Երբ արյունը քո բռունցքված է դեռ,
Երբ որդիներդ քաջ ու անվարան
Բյուր անգամ կուզեն քեզ համար մեռնել։
Իմ հուշերի մեջ ապրում են նրանք, 
Քո բյուր զոհերը՝ հերոս, քաջարի,
Որ մինչև վերջին կաթիլը արյան
Չեն զիջել երբեք դիրքը պայքարի։

Ընկել են թեկուզ, բայց չեն կորսվել,
Կանգուն են եղել ընդդեմ հողմերի,
Հավատով, սիրով լուռ մարտիրոսվել
Ու ապրում են դեռ փառքով... քաջերի։

Իմ մեջ ապրում է թախիծդ անհույս,
Թախիծդ՝ անծայր, թախիծդ անհուն...
...Ըմբոստ շարքերով քո որդեկորույս
Մայրերի երթն է ձգվում աննկուն։

Դեռ ողբն է հնչում քո հեգ որբերի,
Եվ շշունջները՝ լուռ, լալահառաչ,
Հոգնած քայլերը քո որդիների՝ 
Զրկված մայր հողից, զարկված, բզկտված։

Սակայն ապրում են նրանք ու դեռ կան՝
Աննկուն կամքով որդիները քո,
Մի գեղեցիկ օր նրանք դեռ կգան՝
Փրկելու և՛ տուն, և՛ երկիր, և՛ հող։

Ոտքի կելնի դեռ ժողովուրդը քո
Ընդդեմ խունտայի՝ նենգ ու դրուժան,
Ու նրան նորից կհաղթեմ երգով
Ես՝ ավագ որդիդ՝ Պաբլո Ներուդան։


'''ԱՐՅՈՒՆ

                                ''Ես չեմ ուզում, որ արյունը
                                ''Նորից ծծվի մեր երգերի
                                ''Եվ  հացի մեջ...
                                                                ''Պաբլո ՆԵՐՈՒԴԱ

Ես չուզեցի, սակայն այնպես 
Եղավ, որ ի՛մ արյունը հենց
Ծծվեց իմ լույս, իմ հուզառատ 
Երգերի և ի՛մ հացի մեջ։

Ես չուզեցի... Արյո՛ւն տեղաց,
Հողս վառվեց հրդեհներում,
Խունտան իր կեռ ճանկը խրեց,  
Որ ծծի իմ արյունը հուր...

Ու բանտվեցին ազատության
Մարտիկները։ Գլխատեցին
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ բառը անգամ։
Բանտվեց հողս՝ երկիրս ջինջ...

«Ես ծնվել եմ, որ միշտ երգեմ»՝
ԱՐԴԱՐՈՒԹՅՈՒՆ սակայն չկար...
Շղթաների զնգոց էր լոկ՝
Արգելված էր երգս կարդալ։

Ջնջել էին անունս հուր,
Ասելով, որ իբր էլ... չկամ։
Բայց ես կայի, ապրում էի
Ժողովրդիս ցավ ու հոգսում...

Հալածանքնե՜ր, հերյուրանքնե՜ր՝
Ինչե՜ր չարին նրանք իմ դեմ,
Որ մայր հողս անտեր թողած
Լուռ հեռանամ օտար ափեր, 
Ուրիշ քամու ընկեր դառնամ
Ու մոռանամ իմ մայրենին, 
Հող-հայրենին իմ մոռանամ...
Ինչե՜ր չարին նրանք իմ դեմ...

Բայց ես կայի՛, ապրում էի՝
Ժողովրդիս երազներում։

Թափառեցի ես ամենուր,
Ուր էլ եղա՝ ինձ տանջում էր
Ժողովրդիս ցավը խորունկ,
Ուր էլ եղա՝ ժողովրդիս հետ էի միշտ,
Ժողովրդիս ցավ ու հոգսից,
Հուզումներից միշտ անպակաս։
Ուր էլ եղա՝ մի մեծ հավատ
Ունեի լոկ. մի օր պիտի
Ա՛յգը բացվի երկրիս վրա՝
ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ա՛յգը բարի...

Ես չուզեցի՛...
Բայց արյունը մինչև հիմա
Դեռ ծծվում է իմ երգերի
Եվ... հացի մեջ։  Ու ես... եկա։
Եկա՝ տանս հող դառնալու...

«Ես ծնվել եմ, 
Որ միշտ երգեմ»։
(Երգի՛ր, Պաբլո,
Երգի՛ր, անգի՜ն)...


'''ՀԱՎԱՏ

   ''{{Աջաթև|Ես հավատում եմ քեզ, Չիլի, հավատում եմ քո ապագային։
''Կլինեն մարդիկ, ովքեր կվերապրեն այս դառն ու մռայլ
''ժամանակները, և կգա այն օրը, երբ մարդն ազատ կապրի
''ու կկառուցի նոր, լուսավոր կյանք...
                                                                ''Սալվադոր ԱԼԻԵՆԴԵ}}

Ազատության համար ընկած
Զինվորները չեն մահանում,
Ապրում են հար ժողովրդի
Երազներում, հուշերի մեջ,
Կարոտներում, 
Հույզերի մեջ...

Դու՝ զավակդ բազմաչարչար
Ու տառապած ժողովրդիդ,
Քո մեծազնիվ ձգտումներով,
Նվիրական ու մեծ սիրով
Արյունդ հուր՝ կաթիլ-կաթիլ
Տվիր առանց վարանելու՝
Հողի՛դ,
Երկրի՛դ, 
Ժողովրդի՛դ։
Տվիր՝ առանց վարանելու,
Միայն ապրեր ժողովուրդդ,
Ծաղկեր հողդ,
Հայրենիքդ։

Այդպես չեղավ կյանքում սակայն։

Հողդ վառվեց հրդեհներում,
Մոխիր դարձավ բախտը դաժան
Քո տարաբախտ ժողովրդի։
Հետո արդեն դու... չկայիր։
Քեզ հետ քանի՜-քանի քաջեր
Հայրենիքի, հողի համար,
Ժողովրդի համար ընկան։
Ընկան՝ առանց վարանելու...
Ընկան, որ միշտ ծաղկուն լինի
Հող-հայրենին և ազատվի
Ժողովուրդը տառապանքից...

Նրանք ընկան...

Քեզ հետ էին ահեղ մարտում
Անհավասար, ու քեզ հետ էլ
Քաջի մահով մարտում ընկան,
Անմահացան՝ քաջի մահով...

Ընկան, որ վիշտ, ցավ չլինի
Չիլիացու ժպիտներում,
Վերք չլինի։

Այդպես չեղավ կյանքում սակայն...
Խունտան վայրի, նենգ ու դաժան
Մեր երկիրը ավերակեց,
Ազատության զինվորներին
Բանտեց, մորթեց...
Քանի՜-քանի
Ազնիվ սրտով,
Մաքուր սրտով չիլիացի
«Անհետ կորան»։ 
(Կորա՞ն, իրոք, թե՞ կորցրին)։

Բայց նրանք կան ու ապրում  են,
Ազատության համար ընկած
Զինվորները չեն մահանում,
Երբե՛ք, երբե՛ք...
Ապրում են հար
Ժողովրդի երազներում,
Ինչպես դու ես ապրում ու կաս,
Դու՝ զավակդ՝ բազմաչարչար
Ու տառապյալ ժողովրդիդ...


'''ԲՌՈՒՆՑՔ

   ''{{Աջաթև|Ես սիրում եմ ազատությունը, բայց բանտից չեմ վախենում, սիրում եմ կյանքը, բայց չեմ վախենում մահից...
                                                                ''Լուիս ԿՈՐՎԱԼԱՆ}}

Նահատակվա՛ծ իմ եղբայրներ,
Մեր գործն արդար, վեհ ու բարի՝
Չի՛ մնալու երբեք կիսատ։
Դեռ պայքարը չի վերջացել։
Ցած չեն դրվել դեռ զենքերը
Ու քանի դեռ ապրում ենք մենք՝
Մեր ձեռքերը
Պետք է փրկե՛ն մեր ապագան։
Ու կփրկեն միայն զենքով
Սուրբ հավատի՛, ճշմարտությա՛ն։
Մեր ապագան պետք է փրկենք
Մենք բռունցքված մեր հավատո՛վ։
Արյունակի՛ց իմ եղբայրներ, 
Անհավասար, ահեղ մարտում
Ե՛վ զոհվեցինք, և՛ բանտվեցիք։ 
Մեզ տանջեցի՛ն, բզկտեցի՛ն,
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ բառը սակայն
Մեզնից վանել, մեր մարմնից
Կտրել-զատել չհաջողվեց,
Մեր սրբազան հույս-հավատից
Զտել-հանել չհաջողվեց, 
Մեզ հետ բանտամենախցի
Մի անկյունում ապրում էր այդ
ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ բառը ազնիվ,
Մաքրապայծառ, պայծառամեծ։

...Հիշում եմ ես՝
Քանի՜ անգամ ստիպեցին,
Որ բաժանվես ԱԶԱՏՈՒԹՅՈՒՆ
Ազատամեծ ու լույս բառից։
Քեզ կբանտե՛ք...
(Վախեցրին)։
Քանի՜ անգամ դահիճներին
Նենգ ու դաժան դու ասացիր.
— Սիրո՛ւմ եմ ես ազատություն,
Բանտից սակայն չե՛մ վախենում,
Չե՛մ վախեցել կյանքում երբեք...
— Քեզ կմորթենք...
— Կյա՛նքն եմ սիրում
Մեծ ու անհուն,- ասացիր դու,-
Մահից սակայն չեմ վախենում...

Քանի՜ անգամ քեզ բանտեցին,
Տանջեցին ու բզկտեցին,
Աննկուն էր ոգիդ սակայն՝
Տառապեցիր բանտախցում,
Բայց ապրեցիր ու հաղթեցիր՝
Բանտախցիդ դուռը բացվեց...
Մի ցավ էր լոկ հոգիդ մաշում՝
Դու փրկվեցիր, ժողովո՛ւրդդ
Սակայն մնաց բանտախցում։
Բանտախցում մնաց հո՛ղդ,
Հայրենի՛քդ, հա՛ցդ, ջո՛ւրդ։

...Պետք էր փրկել ու տուն բերել
Ե՛վ ժողովուրդ, և՛ հայրենիք։


'''ՆԱԽԱՎԱՐՏ

...Ինչքա՞ն է տևում կյանքը մարդկային, 
Ինչո՞ւ են, արդյոք, մարդիկ մահանում,
Ես մեծ տագնապով, զայրույթով նաև
Մահվան ճամփեքին թակարդ եմ լարում։

Թող դարան մտած ինչ-որ քարայրից
Մահը դուրս ելնի դավին անտեղյակ,
Ու իմ թակարդի հպումի ցավից
Նա հանկարծակի ընկնի փակի տակ։

Եվ մահկանացու մարդիկ աշխարհի
Մոռանա՛ն նրան, մոռանա՛ն նրան,
Մարդկային կյանքում շրջադարձ լինի, 
Էլ մահվան նշած ճամփով չընթանան։

Սակայն երբ նորից ամպերը գուժկան
Խաղաղ երկնքի կապույտն են ծածկում,
Ու երբ ինչ-որ տեղ մարդը դրուժան
Իր նման մարդու ճամփան է փակում,

Երբ արյան ծովում խեղդվում են մարդիկ
Ու չկա մի ձեռք՝ օգնության համար,
Երբ &lt;&lt;վերջը միայն բարին կատարի&gt;&gt;
Հույսով են ապրում, հավատով անմար,

Ես ինչպե՜ս ապրեմ հանգիստ, անտարբեր
Ու չարձագանքեմ աղմուկին դարի,
Ինչպե՞ս չտեսնեմ տառապանքն անել
Ու մեղսոտ խիղճը «անմեղ» աշխարհի։

Ինչպե՞ս չկանչեմ քնած աշխարհին,
Որ այս թմբիրից մի կերպ... արթնանա,
Որ պայթյուններից դավադիր ռումբի
Մշտնջենապես քնած չմնա։

Մարդն ապրի կյանքում միշտ հաշտ ու խաղաղ,
Վիետնամ, Լիբանան՝ էլ չկրկնվի,
Եվ Արցախական հայոց աշխարհից
Բռնակալության բռունցքը չքվի։

Չշշմի մարդը՝ հոտից վառոդի
Ու կերտի նորից իր համար նոր կյանք,
Ելնեն շենքերը Ստեփանակերտի,
Հրաշքը կերտվի հողում ավերակ։

Եվ ինչ էլ լինի՝ մարդը մարդ մնա,
Իր նման մարդու ձեռքով չգնա...


'''ԱՎԱՐՏ

Ամերիկյան մայր-ցամաքի
Կողը խրված սրի նմանվող
Քո քարտեզի առաջ կանգնել
Ու գլխահակ ինչ որ բան եմ
Ես մտմտում
Ազատության մասին նորից,
Խաղաղության,
Երջանիկ ու անհոգ կյանքի,
Քո՛ երազի մասին,
Չի՛լի...

Իմ դիմաց քո հայրենասեր
Կանանց երթն է ձգվում նորից,
Երթն է ձգվում մեր մայրերի,
Մեր քույրերի...
Խաղաղության,
Արդարության ե՛րթն է ձգվում։

Ե՜րթն է ձգվում տառապյալի՝
«ԱԶԱՏՈՒԹՅՈ՜ՒՆ ԼՈՒԻՍ ԿՈՐՎԱԼԱՆԻՆ»...

Ե՜րթն է ձգվում՝
«ԱԶԱՏՈՒԹՅՈ՜ՒՆ ՆԵԼՍՈՆ ՄԱՆԴԵԼԱՅԻՆ»...

Ե՜րթն է ձգվում՝
«ԱԶԱՏՈՒԹՅՈ՜ՒՆ ԱՐԿԱԴԻ ՄԱՆՈՒՉԱՐՈՎԻՆ»...

Ե՜րթն է ձգվում՝
«ԱԶԱՏՈՒԹՅՈ՜ՒՆ .............................................»...

...Ապրի՜ր, Չի՛լի։

Դեռ ուտում է քո մարմինը
Խլուրդը նեռ՝
Ապրի՜ր, Չի՛լի։
Պոկի՛ր գլխիդ կախված մահվան
Դաշույնը կեռ՝
Ապրի՜ր, Չի՛լի։

Դեռ ապրում է քո երազը,
Քո հավատը՝ հեռու մի տեղ,
Ապրի՜ր, Չի՛լի...

...Ամբողջովին բողոք դարձած,
Դարձած բռունցք մեծահզոր,
Հույս-հավատի ահազանգով
Ելել ես մեծ մի պայքարի՝
Ժողովրդո՛վ, հողո՛վ քո հին,
Չի՛լի,
Երկիր՝ հայրենասեր քաջ այրերի...

Պիտի կերտես երազը քո,
Ու կիսավեր հողի վրա
Երկնես պիտի Չի՛լի մի նոր,
Նորացնես մի հի՜ն երկիր...

...Ապրի՜ր, Չի՛լի։


'''Հեղինակի կողմից

   1973-ի սեպտեմբերի 28-ին Պաբլո Ներուդան այլևս չկար։ Խունտան չհանդուրժեց մեծ բանաստեղծի գոյությունը։ Ժողովրդի
համար սակայն՝ մեծ կորուստ էր դա։
   Հրազենների փողերի տակ, սվինների ցցաշարերի միջով քայլում էին չիլիացիները՝ նրանք վերջին ճանապարհ էին ուղեկցում սիրված բանաստեղծին։ 
   Ներուդայի հուղարկավորությունը վերածվեց հուզիչ ցույցի՝ չիլիական հայրենասերների արիության, նրանց կամքի՝ դիմադրության, պայքարի ու հաղթանակի...

''&lt;small&gt;15-19.07.82, 15-20.08.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;
''&lt;small&gt;23.10-27.11.89, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>iedic5zv436e9gj08rvvgg24eltzdag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ու դու (Արիս Արսենի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97523</id>
    <revision>
      <id>393431</id>
      <parentid>392180</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԴՈՒ ԱՐԻ՛... */</comment>
      <origin>393431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22209" sha1="4wq95223t44sc7krsvp64d8btuoxl9p" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ &lt;br&gt; Բանաստեղծություններ &lt;br&gt;
|section = 
|previous =[[Ես չեմ մոռացել]]
|next =[[Պահի վկայումներ]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 33-48։
|author =Արիս Արսենի}}

{{TOCright}}

1977-1982                                                                                              


===== ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ =====
Պտտվում են զույգերը&lt;br&gt;
Ու ձգվում է մեղեդին,&lt;br&gt;
Իսկ մենք իրար դեմ-դիմաց&lt;br&gt;
Նստել անտարբեր,&lt;br&gt;
Ո՛չ պարել ենք ցանկանում,&lt;br&gt;
:Ո՛չ կատակել,&lt;br&gt;
::Ո՛չ երգել՝ &lt;br&gt;
Ասես հոգսերն աշխարհի&lt;br&gt;
Մեզ են լոկ տվել։&lt;br&gt;
Մինչդեռ շուրջը՝ ծափ-ծիծաղ,&lt;br&gt;
Իսկ մենք կյանքից վերացած, &lt;br&gt;
Նստել իրար դեմ-դիմաց՝&lt;br&gt;
Լուռ ենք ես ու դու։&lt;br&gt;

Թվում է՝ այս հանդեսում&lt;br&gt;
Հյո՜ւր ենք... ես ու դու։&lt;br&gt;

Թե՞ կորցրել ենք իրար։&lt;br&gt;
Ո՞ւր ենք ես ու դու։&lt;br&gt;

Չէ՛, մոռացե՜լ ենք իրար։&lt;br&gt;
Զո՜ւր ենք... ես ու դու։&lt;br&gt;

03.04.82, Կոճողոտ


===== ԴՈՒ ԻՄ ԱՉՔԵՐԻՆ... =====

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Իմ աչքերը քեզ ոչինչ չեն ասի,&lt;br&gt;
Ոչինչ չեն հուշի կրակոտ ու տաք&lt;br&gt;
Իմ ապրումների, հույզերի մասին։&lt;br&gt;

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Ոչ էլ՝ խոսքերին դու իմ հավատա,&lt;br&gt;
Եթե քեզ խաբեն խոսքերս մի օր,&lt;br&gt;
Իմացիր, որ իմ աչքերից է դա։&lt;br&gt;

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Դու խո՛րքը նայիր իմ խռով հոգու,&lt;br&gt;
Ուր կրակված են և՛ սեր, և՛ երազ,&lt;br&gt;
Ուր կարոտո՜ւմ են աչքերս անքուն։&lt;br&gt;

Բայց՝ չէ։ Մեկ-մեկ էլ աչքերի՛ս նայիր,&lt;br&gt;
Ու երբ-որ խո՛րքը նայես աչքերիս՝&lt;br&gt;
Գուցե աչքերս խելքի գան մի պահ,&lt;br&gt;
Գուցե աչքերս քեզ էլ... չխաբե՛ն։&lt;br&gt;

21.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՔՈ ՇՐԹՈՒՆՔՆ ԵՄ... =====

Ես քո շրթո՛ւնքն եմ,&lt;br&gt;
Դու՝ իմ համբո՜ւյրը,&lt;br&gt;
Ես քո ակո՛ւնքն եմ, &lt;br&gt;
Դու՝ իմ աղբյո՜ւրը։&lt;br&gt;

Ես քո մաքրության&lt;br&gt;
Վկա՜ն եմ միակ,&lt;br&gt;
Ծովի տարերքում՝&lt;br&gt;
Նավակիդ թիա՛կ։&lt;br&gt;

Գնո՛ւմ եմ մենակ&lt;br&gt;
Իմ երազ-հեռուն,&lt;br&gt;
Ուր դու անընկեր&lt;br&gt;
Ի՛նձ ես երազում...&lt;br&gt;

12.08.85, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԱՐԻ՛... =====

Դու արի՛, քո սիրով լցրու&lt;br&gt;
Իմ տունը և սիրտս մոլոր,&lt;br&gt;
Քո սիրով արի հանգցրու&lt;br&gt;
Իմ հոգու հրդեհը ոլոր։&lt;br&gt;

Եվ մնա գրկիս մեջ թեկուզ&lt;br&gt;
Մի վայրկյան, ակնթարթ միայն,&lt;br&gt;
Իսկ հետո կարող ես, իմ սե՛ր,&lt;br&gt;
Դու հետո կարող ես... գնալ։&lt;br&gt;

Բայց եթե մոլորվես հանկարծ&lt;br&gt;
Ու եթե քայլերդ... կանգնեն,&lt;br&gt;
Դու կրկին ետ դարձիր ու թող&lt;br&gt;
Գրկիս մեջ քեզ դարձյալ գտնեն։&lt;br&gt;

Ու եթե կրկին ետ դառնաս&lt;br&gt;
Եվ դառնաս իմ սրտի գերին,&lt;br&gt;
Կգրկեմ քայլերդ հոգնած,&lt;br&gt;
Որ կրկին քեզ ինձ մոտ բերին։&lt;br&gt;

20.10.84, Ստեփանակերտ

===== ԵՍ ԼՈ՜ՒՌ ԵՄ ՍԻՐՈՒՄ... =====

Ես լո՜ւռ եմ սիրում։&lt;br&gt;
Եվ եթե հանկարծ ինձ չեն հասկանում՝&lt;br&gt;
Մեղավոր չեմ, ո՛չ...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ աչքերն են,&lt;br&gt;
Որոնք նայում ու ոչինչ չեն տեսնում...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ խոհերն են,&lt;br&gt;
Որոնք հորդում են,&lt;br&gt;
Սակայն չեն խոսում...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ ձեռքերն են,&lt;br&gt;
Որոնք շոյում են,&lt;br&gt;
Սակայն չեն... գրկում...&lt;br&gt;

19.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ Ո՞Ր ԵՍ... =====

Դու ո՞ւր ես, որտե՞ղ է գիշերում իմ սերը,&lt;br&gt;
Ո՞ւմ գրկի մեջ ես դու սպանում գիշերը...&lt;br&gt;

...Գիշեր է։ Հանգիստ չեն տալիս ինձ հուշերս,&lt;br&gt;
Այրվում է իմ հոգում կարոտի գիշերս։&lt;br&gt;
Ու սիրտս լցվում է տագնապով մի հետին,&lt;br&gt;
(Օ՜, ինչ ծա՜նր է նստում գիշերը իմ սրտին)։&lt;br&gt;
Փողոց եմ դուրս գալիս, որ ցրեմ հուշերս,&lt;br&gt;
Որ քամու հետ կիսեմ խոհերս, հույզերս,&lt;br&gt;
Բայց քամին գնում է՝ ինձ լսել չի ուզում,&lt;br&gt;
Հուշերիս հետ նորից մենակ եմ ես մնում։&lt;br&gt;

Գիշե՜ր է... Խավա՜ր է։ Վառում եմ լույսե՜րը։&lt;br&gt;
Թող  լույսի հետ վառվեն խավարում հույսերս։&lt;br&gt;
Իմ հույսը իմ տունն է՝ սերաշխարհս անծայր,&lt;br&gt;
Ինչքան էլ նենգ լինի գիշերս ու խավար։&lt;br&gt;
Եվ թեկուզ մենակ եմ, բայց նորից իմ տանն եմ,&lt;br&gt;
Իսկ հուշս իմ հոգու արևահնձանն է։ &lt;br&gt;
Նրանից եմ առնում երազս, կարոտս,&lt;br&gt;
Եվ արև նկարում նրանով մինչև լույս,&lt;br&gt;
Որ խաղաղ, անաղմուկ լուսանա գիշերը,&lt;br&gt;
Լույսի հետ տունս գա ու մնա իմ սերը։&lt;br&gt;

...Իսկ հիմա դեռ մութ է, հիմա դեռ գիշեր է,&lt;br&gt;
Բայց տանս մենակ չեմ, ինձ հետ են... հուշերս...&lt;br&gt;

27.08.82, կեսօր, Մարտակերտ


===== ԵՍ ԼՈ՜ՒՌ ԵՄ ԿԱՐՈՏՈՒՄ... =====

Ես լո՜ւռ եմ կարոտում։&lt;br&gt;
Իմ կարոտը թռչուն է անթև։&lt;br&gt;
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր՝&lt;br&gt;
Ես կպատմեի նրան երազներիս մասին,&lt;br&gt;
Եվ նա կտաներ աշխարհին իմ երազները,&lt;br&gt;
Եվ երազներս կապրեին անվերջ,&lt;br&gt;
Եվ թախիծս կվանվեր ընդմիշտ իմ աչքերից,&lt;br&gt;
Եվ ես լեզու կառնեի՝ &lt;br&gt;
Մի կողմ թողնելով լուռ մնալս՝&lt;br&gt;
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր...&lt;br&gt;

... Բայց հիմա մի անթև թռչուն է իմ կարոտը&lt;br&gt;
Եվ ես շարունակում եմ լուռ կարոտել...&lt;br&gt;

25.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԻՆՁ ՉԹՈՂԻՐ... =====

Դու ինձ չթողիր քեզնից ոչինչ,&lt;br&gt;
Գնալիս հետդ լրիվ տարար,&lt;br&gt;
Իսկ հոգուս միայն պահ տվեցիր&lt;br&gt;
Դու քո անունը ծաղկանկար։&lt;br&gt;

Մնաց աղմկող անունդ հուր,&lt;br&gt;
Աղմկող, բայց... լուռ։&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԵՍ ՔԵԶ ՉԵՄ ԱՍԵԼ... =====

Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,&lt;br&gt;
Միայն ասել եմ, որ դու իմ միակն ես,&lt;br&gt;
Իմ անփոխարինելին, &lt;br&gt;
Որ առանց քեզ՝&lt;br&gt;
Կյանքս գրազ է տանուլ տված,&lt;br&gt;
Որ դու այն միակ էակն ես աշխարհում,&lt;br&gt;
Առանց որի ես նավ եմ անղեկ՝&lt;br&gt;
Մոլորված կյանքի ծովում։&lt;br&gt;

Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,&lt;br&gt;
Միայն ասել եմ, որ դու իմ լավն ես,&lt;br&gt;
Իմ աննմանը, &lt;br&gt;
Որ քեզ չեմ տա ուրիշի,&lt;br&gt;
Չեմ տա,&lt;br&gt;
Եթե նույնիսկ արևը մոխիր դառնա,&lt;br&gt;
Տիեզերքն անէանա անթափանց խավարում։&lt;br&gt;

Ոչինչ չեմ ուզում աշխարհից,&lt;br&gt;
Ոչինչ, &lt;br&gt;
Միայն դո՛ւ լինես ինձ հետ,&lt;br&gt;
Միայն դո՛ւ թերթես կյանքիս էջերը...&lt;br&gt;

...Ես քեզ չե՛մ ասի՝ սիրում եմ, &lt;br&gt;
Եվ, ընդհանրապես, ոչի՛նչ չեմ ասի...&lt;br&gt;
...Իմ փոխարեն աչքե՛րս թող խոսեն։&lt;br&gt;


===== ԴՈՒ ԳԱՅԻՐ... =====

Դու գայիր նորից աղբյուրը՝ ջրի&lt;br&gt;
Ու ետ գնալու միտքդ չլիներ,&lt;br&gt;
Ուռենին գետի եզերքին լռին&lt;br&gt;
Մեր երազների պսակը հիներ։ &lt;br&gt;

Ու տուն շինեինք գետի եզերքին,&lt;br&gt;
Մեր տունը սիրով, կյանքով շեն լիներ,&lt;br&gt;
Հավատ ու լույսով մեր երազ-սրտի&lt;br&gt;
Եղեգան փողից ծուխը վեր ելներ։&lt;br&gt;

Էլ ոչ-ոք չգար աղբյուրը՝ ջրի։&lt;br&gt;
Չքնեինք մենք մի անհուն գիշեր,&lt;br&gt;
Մեր սերը մաքուր, հավատը բարի՝&lt;br&gt;
Մեր խենթ գիշերվա կանթեղը լիներ...&lt;br&gt;

...Էլ ուրիշ ոչի՜նչ, ոչի՜նչ չլիներ,&lt;br&gt;
::::Միայն սեր լիներ&lt;br&gt;
::::Ու սիրո գիշե՜ր...&lt;br&gt;

05.08.82, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՔԵԶ ՍՊԱՍԵԼ ԵՄ... =====

Ես &lt;br&gt;
Քեզ սպասել եմ երկար։&lt;br&gt;
Բայց հաճախ կրքերս&lt;br&gt;
Խեղդել են իմ մեջ ճիչը,&lt;br&gt;
Ինչը&lt;br&gt;
Ինձ ստիպում էր,&lt;br&gt;
Որ պահեմ հավատս քո նկատմամբ, &lt;br&gt;
Քո, որ կաս, &lt;br&gt;
Որ իմ մեջ ես,&lt;br&gt;
Իմ խոհում,&lt;br&gt;
Իմ ամեն քայլում,&lt;br&gt;
Ու դու եկար։&lt;br&gt;

...Հիմա ես քեզ չեմ որոնում,&lt;br&gt;
Քանզի որոնում են միշտ գտնելու համար,&lt;br&gt;
Իսկ գտնելու համար կորցնել է պետք։&lt;br&gt;

02.01.85, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԽՌՈ՞Վ ԵՍ... =====

Դու խռո՞վ ես ինձանից,&lt;br&gt;
Նեղացա՞ծ ես ինձանից՝&lt;br&gt;
Բայց ինչի՞ համար։&lt;br&gt;
Հեռացե՞լ ենք իրարից,&lt;br&gt;
Մոռացե՞լ ես, իրավ, ինձ՝&lt;br&gt;
Բայց ինչի՞ համար։&lt;br&gt;

Ու մնացել ես տխո՞ւր,&lt;br&gt;
Ու մնացել ես մթնա՞ծ,&lt;br&gt;
Մռայլ ամպի պե՞ս...&lt;br&gt;
Իրար մենք չենք հասկացել&lt;br&gt;,
Ոչ էլ սեր ենք խոստացել՝&lt;br&gt;
Դու՝ ինձ, ես էլ՝ քեզ։&lt;br&gt;

Ու հին, անուշ մի երազ&lt;br&gt;
Լքված է և անմուրազ,&lt;br&gt;
Անանուն, մենակ,&lt;br&gt;
Բայց օրերում իմ հին՝ ես&lt;br&gt;
Որոնել եմ միշտ էլ քեզ՝&lt;br&gt;
Ցավին անգիտակ։&lt;br&gt;

Եվ հավատում եմ ես դեռ,&lt;br&gt;
Եվ սպասում եմ ես դեռ,&lt;br&gt;
Որ ինչ էլ լինի՝ &lt;br&gt;
Ետ կգան քո՛ օրերը,&lt;br&gt;
(Թեկուզև կան... նորերը),&lt;br&gt;
Քո օրերը հին...&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԵՍ ՈՒԽՏԱՎՈՐԻ... =====

Ես ուխտավորի մոլեռանդությամբ&lt;br&gt;
Որերորդ անգամ խոնարհվում եմ լուռ&lt;br&gt;
Քո առաջ, ահա,&lt;br&gt;
Ու լուռ աղոթում,&lt;br&gt;
Դու՝ երազակերտ իմ սրբապատկեր,&lt;br&gt;
Դու՝ իմ լուսաշխարհ,&lt;br&gt;
Իմ Աստվա՛ծ, իմ Սե՛ր...&lt;br&gt;

Եվ աղոթք դարձած իմ շշունջները&lt;br&gt;
Թռչում են մեկ-մեկ&lt;br&gt;
Ու տեղ չեն հասնում...&lt;br&gt;
Երևի ոչինչ դու չես հասկանում՝&lt;br&gt;
Ապրում ես էլի քո նախկին կյանքով,&lt;br&gt;
Իսկ մեկ-մեկ սակայն քո հայացքի մեջ&lt;br&gt;
Թախիծ եմ կարդում,&lt;br&gt;
Կարոտ եմ կարդում, նաև՝ ափսոսանք,&lt;br&gt;
Եվ սակայն լռում։&lt;br&gt;

Ների՛ր ինձ, ների՛ր...&lt;br&gt;
Ես քանի՜ անգամ&lt;br&gt;
Փորձեր արեցի նորից մոտենալ,&lt;br&gt;
Ու առնել կրկին քեզ ափերիս մեջ,&lt;br&gt;
Բայց ուժ չունեի՜,&lt;br&gt;
Չկարողացա՜...&lt;br&gt;

Եվ ես մոլեռանդ ուխտավորի պես&lt;br&gt;
Ուխտի եմ գնում ամեն կիրակի։&lt;br&gt;
Դու՝ միակ իմ Սուրբ, Իմ Աստվածուհի,&lt;br&gt;
Սրբապատկերիդ առջև կանգնում եմ&lt;br&gt;
Ու լուռ աղոթում.&lt;br&gt;
- Ների՛ր, որ նորից ուշ եմ եկել ես,&lt;br&gt;
Ների՛ր, որ նորից բառեր չեմ բերել&lt;br&gt;
Ու քո առաջ ես լուռ եմ աղոթում։ &lt;br&gt;
Ների՛ր ինձ, ների՛ր...&lt;br&gt;

28.03.82, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԻՆՁ ԱՉՔԵՐԻԴ... =====

Դու ինձ աչքերիդ կապույտո՛ւմ թաղիր,&lt;br&gt;
Թաղի՛ր շուրթերիդ ադամանդ ծովում,&lt;br&gt;
Քո երազները ինձ համա՛ր պահիր,&lt;br&gt;
Քո երազները ինձ շա՛տ են թովում։&lt;br&gt;

Ինձ շա՛տ են թովում անուրջները քո, &lt;br&gt;
Ես առանց նրանց՝ չեմ կարող ապրել,&lt;br&gt;
Առանց քեզ՝ ես միշտ լցվում եմ քաջքով,&lt;br&gt;
Քեզ հետ՝ անհուն եմ, առանց քեզ՝ անել։&lt;br&gt;

Քեզ հետ՝ աշխարհը հրաշք է ասես,&lt;br&gt;
Առանց քեզ՝ հողմ է, քամին է վայում,&lt;br&gt;
Քեզ հետ՝ խենթանում և գիշերն ի լույս&lt;br&gt;
Քունը կոպերիս էլ չի այցելում...&lt;br&gt;

15.06.85, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՉԻՄԱՆՅԻ՜... =====

Ես չիմանայի՜, չտեսնեի՜ ու... չսիրեի՜,&lt;br&gt;
Քեզ չտենչայի՜, չթախծեի՜ ու չկանչեի՜։&lt;br&gt;

Դու չգայի՜ր, դու չերևայի՜ր իմ ճանապարհին,&lt;br&gt;
Չթովեիր ինձ, չհուզեիր իմ խռով հոգին։&lt;br&gt;

Ու ես մնայի՜ իմ երազի մեջ քեզ հետ անվերջ,&lt;br&gt;
Ու սիրեի՜ քեզ, ու սիրվեի՜ ես՝ երազիս մեջ...&lt;br&gt;

28.10.81, Մարտակերտ


===== ԴՈՒ ՄԻ ՊԱՀ... =====

Դու մի պահ դեմքիս նայեցիր տխուր,&lt;br&gt;
Հեռացար անդարձ։&lt;br&gt;
Տարիներ անցան։&lt;br&gt;
Այլևս իրար չհանդիպեցինք։&lt;br&gt;
Բայց մինչև հիմա&lt;br&gt;
Կարոտով եմ ես հիշում քո մասին...&lt;br&gt;

...Այնպես է թվում,&lt;br&gt;
Որ դու անպայման&lt;br&gt;
Մի օր կերևա՛ս իմ ճանապարհին...&lt;br&gt;

1979, Կոճողոտ


===== ԵՍ ՔԵԶ ՏԵՍԱ... =====

Ես քեզ տեսա՛,&lt;br&gt;
Քեզ տեսա՝&lt;br&gt;
Դու ուրիշի հետ էիր։&lt;br&gt;
Սիրտս արագ բաբախեց&lt;br&gt;
Ու ես մի խենթ... գետ էի՝&lt;br&gt;
Եկա,&lt;br&gt;
Անցա մոտովդ՝&lt;br&gt;
Ժեռ ափերս ծեծելով...&lt;br&gt;

... Ես քեզ տեսա,&lt;br&gt;
Քե՛զ տեսա,&lt;br&gt;
Ու ինձ թվաց... դո՛ւ չէիր։&lt;br&gt;

1980, Մարտակերտ


===== ԴՈՒ ԱՐԵ՛Վ ԵՂԻՐ... =====

Դու Արև՛ եղիր ինձ, ես քեզ՝ Լուսին,&lt;br&gt;
Ձեռք-ձեռքի տված ապրենք միասին,&lt;br&gt;
Մեր կյանքը կերտենք մե՛ր ուզած ձևով։&lt;br&gt;

Չմնա՛նք երբեք ուրիշի հույսին,&lt;br&gt;
Հույսս ու սիրտս, Արև՛, քո լույսին...&lt;br&gt;

05.05. 82, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ Ա՛ՅԼ ԿԱՆՉՈՎ ԵՄ... =====

Ես ա՛յլ կանչով եմ հիմա գերվում,&lt;br&gt;
Սակայն դեռ հուր կա իմ աչքերում,&lt;br&gt;
Որով պահում եմ ճամփան հույսի,&lt;br&gt;
Որ շողերի հետ վերջալույսիդ&lt;br&gt;
Մի գեղեցիկ օր դու պիտի գաս,&lt;br&gt;
Մտնես իմ սիրտը լուռ ու մնաս&lt;br&gt;
Տանս՝ տիրակալ ու սրտիս՝ տեր...&lt;br&gt;

...Հիմա գերում են ինձ... ա՛յլ աչքեր։&lt;br&gt;

12. 09. 84, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ, ԱՅՆՊԵ՜Ս ԼԻՆԵՐ... =====

Դու, այնպե՜ս լիներ, հանկարծ գայիր&lt;br&gt;
Ու իմ դեմ-դիմաց լուռ նստեիր։&lt;br&gt;

Նվագի մեղմիկ կարկաչի տակ&lt;br&gt;
Քո բաժին հա՛ցը դու ուտեիր։&lt;br&gt;

Առաջարկեին կենաց խմել՝&lt;br&gt;
Մե՛ր կենացը լուռ դատարկեիր։&lt;br&gt;

Նախատեիր քե՛զ, բա՛խտդ դաժան&lt;br&gt;
Ու խենթ օրերի՛դ նախատեիր։&lt;br&gt;

Ճերմակափրփուր թագատիրոջն՝&lt;br&gt;
Իմ թագուհո՛ւն դու նախանձեիր...&lt;br&gt;

...Ինչ լա՜վ կլիներ՝ գայիր մի օր,&lt;br&gt;
Տեսնեիր այսպես ու... գնայի՜ր։&lt;br&gt;

07.05.82, Մարտակերտ


===== ԵՍ ՔՈ ԱՆՈՒՆԸ... =====

::::''Անունդ չեմ տալիս ցրտում...''
::::::''Ա. ՍԱՀԱԿՅԱՆ''

Ես քո անունը&lt;br&gt;
Ցրտում եմ տալիս,&lt;br&gt;
Որպեսզի մնա...&lt;br&gt;
Սառի շուրթերիս՝&lt;br&gt;
Չպոկվի-գնա...&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԴՈՒ ՀԱՐՑՆՈՒՄ ԵՍ... =====

Դու հարցնում ես,&lt;br&gt;
Թե ինչ է սե՞րը...&lt;br&gt;

...Օրերի փոշին ծանրացել ճամփիս&lt;br&gt;
Ու տեղ չի տալիս։&lt;br&gt;
Անձրևը նորից մաքրության մասին&lt;br&gt;
Հին երգն է լալիս։&lt;br&gt;

Կանգնել եմ ճամփիդ ու գալ չեմ կարող,&lt;br&gt;
Ի՞նչ անեմ, ասա՛։&lt;br&gt;
Քամու հետ շա՛տ եմ խոհերս կիսել՝&lt;br&gt;
Կբերի՞ նա քեզ հույսի մի պատառ&lt;br&gt;
Եվ կսփոփի՞ քեզ։&lt;br&gt;

...Այդ ցավ-տագնապի ցավագարությամբ&lt;br&gt;
Տառապում եմ լուռ&lt;br&gt;
Ողջ գիշերը ես։&lt;br&gt;

12.08.85, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՈՒՐԻՇՆԵՐԻ... =====

Ես ուրիշների չեմ փնտրել կյանքում,&lt;br&gt;
Փնտրել եմ լոկ քեզ, իմ երազանո՜ւն։&lt;br&gt;

Կապվել եմ քեզ հետ կարոտով, սիրով,&lt;br&gt;
Եվ օրերիդ հետ քայլել ի՛մ օրով։&lt;br&gt;

Մեզ հանդիպել են հողմեր նենգ ու նեռ,&lt;br&gt;
Կյանքի ճամփեքին՝ անթիվ կեռմաններ։&lt;br&gt;

Չենք թեքվել անթեք մեր ուղիներում,&lt;br&gt;
Բայց... հողմերը միշտ ավեր են բերում։&lt;br&gt;

Խուժդուժ հողմերից մեր ուղին բեկվեց&lt;br&gt;
Ու մեր սրբահույզ երազն ավերվեց։&lt;br&gt;

Բայց մի օր կրկին դու վերադարձար՝&lt;br&gt;
Մոռացած մերժման տառապանք ու ցավ։&lt;br&gt;

...Հիմա ինձ հետ ես իմ ամեն քայլում,&lt;br&gt;
Հիմա ամենուր մեկտեղ ենք քայլում։&lt;br&gt;

15.09.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԽՈՀԵՐԻՍ ՄԵՋ... =====

Դու խոհերիս մեջ կաս ծաղկանց բույրով,&lt;br&gt;
Լեռան զովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ,&lt;br&gt;
Ծառերի քնքո՜ւշ, լո՜ւռ սոսափյունով, &lt;br&gt;
Մեղմիկ հովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ։&lt;br&gt;

Հավատ ու կարոտ, կորուստ ու կսկիծ,&lt;br&gt;
Ու անմար-անվերջ, անեղծ սիրո հուր՝&lt;br&gt;
Միահյուսել ես, դարձրել մի սիրտ, &lt;br&gt;
Դու խոհերիս մեջ ու իմ աշխարհում։ &lt;br&gt;

1977, Կոճողոտ


===== ԵՍ ԱՅՍՕՐ ԽՈՍԵՄ... =====

Ես այսօր խոսեմ խոհերի լեզվով,&lt;br&gt;
Դու՝ երազների ու կարոտների,&lt;br&gt;
Երազով ապրենք ու ապրենք սիրով,&lt;br&gt;
Ապրենք կարոտով սեր-անուրջների։&lt;br&gt;

Եկ այսօր խոսենք առանց բառերի,&lt;br&gt;
Եկ &lt;&lt;անխոհ-անհույզ&gt;&gt; բառերը թողնենք։&lt;br&gt;
Ի՞նչ է՝ կարոտից, սիրուց խոսելիս,&lt;br&gt;
Սիրտը բացելիս միայն բա՞ռ է պետք։&lt;br&gt;

01.06.82, Մարտակերտ


===== ԴՈ՛Ւ ԵՍ ՄԻ ԿՅԱՆՔԸ... =====

Դո՛ւ ես իմ կյանքը, իմ հավատամքը,&lt;br&gt;
Անհամբեր սրտիս անհուն տենչանքը,&lt;br&gt;
Աղբյուրը, առուն, հանդը, հուշերս,&lt;br&gt;
Երգս, երազս, ցավս, հույզերս,&lt;br&gt;
Եվ ծաղկանկար հուզագիշերս...&lt;br&gt;

... Սե՛ր իմ, իմ հույսն ես ու իմ արևը,&lt;br&gt;
Իմ տիեզերքն ես ու իմ... բարև՜ը։&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԵՍ ԳԻՏԵԻ՞... =====

::(Իբրև վերջաբան...)

Ես գիտեի՞, թե ինչեր են &lt;br&gt;
Ինձ առջևում դեռ սպասվում,&lt;br&gt;
Ով է իր լույս սիրով կանգնած&lt;br&gt;
Իմ երազի ճամփավերջում...&lt;br&gt;
Եվ դու եկար,&lt;br&gt;
Արևի պես մի առավոտ մտար տունս,&lt;br&gt;
Արևային քո ջերմությամբ&lt;br&gt;
Հալվեց ձյունս։&lt;br&gt;

(...Իզուր չէի հույսերս ես ոսկեջրում՝&lt;br&gt;
Վաղուց է հույսն հավատ դարձել,&lt;br&gt;
Ինչո՞ւ այսքան ուշ եմ գրում)։&lt;br&gt;

13.09.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ՝ ՍԵՐ ԻՄ ՄԱՔՈՒՐ... =====

::(... և՝ հետգրություն)

:::''Արի սիրե՛նք մենք մեկմեկու,''&lt;br&gt;
:::''Որ մեր մեկը դառնա երկու,''&lt;br&gt;
:::''Հետո՝ երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ...''&lt;br&gt;
:::''Ու... սարսափի մահն ահարկու։''&lt;br&gt;

Դու՝ սեր իմ մաքուր, երազ իմ՝ Ռուզան։&lt;br&gt;
Եվ եղավ, որ մենք՝ երկու եզակի,&lt;br&gt;
Միացանք իրար ու դարձանք մի «ես»։&lt;br&gt;
Միացանք իրար ու դարձանք մի... զույգ...&lt;br&gt;
Եվ եղավ՝&lt;br&gt;
Մի օր կրկին... կենտացանք,&lt;br&gt;
Ու լցվեց տունս ճիչով երջանիկ։&lt;br&gt;

Թող որ տառապեմ ես հանուն սիրո,&lt;br&gt;
Իսկ տառապանքից աճի սերը մեր,&lt;br&gt;
Եվ... չորս դառնանք մենք, &lt;br&gt;
Իսկ հետո էլ՝ հինգ,&lt;br&gt;
Հետո՝ շատանա՜նք։&lt;br&gt;

Թող խլվի՛ քունս,&lt;br&gt;
Հո՛գ չէ, անգի՛նս,&lt;br&gt;
Միայն իմանամ արժե՜քս, գի՛նս։&lt;br&gt;

...Դրանից հետո թեկուզ... վե՜րջս լաս,&lt;br&gt;
Բայց՝ մեր շատի հետ ապրես ու մնա՛ս...&lt;br&gt;

10.06.85, Ստեփանակերտ</text>
      <sha1>4wq95223t44sc7krsvp64d8btuoxl9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393437</id>
      <parentid>393431</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* ԴՈՒ ԽՌՈ՞Վ ԵՍ... */</comment>
      <origin>393437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22208" sha1="ioo8bui8aorbsg1lxyeyqp3xs7jzpgb" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ &lt;br&gt; Բանաստեղծություններ &lt;br&gt;
|section = 
|previous =[[Ես չեմ մոռացել]]
|next =[[Պահի վկայումներ]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու,&lt;/span&gt; &lt;span title=&quot;գիրք առաջին&quot;&gt;գիրք առաջին&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 33-48։
|author =Արիս Արսենի}}

{{TOCright}}

1977-1982                                                                                              


===== ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ =====
Պտտվում են զույգերը&lt;br&gt;
Ու ձգվում է մեղեդին,&lt;br&gt;
Իսկ մենք իրար դեմ-դիմաց&lt;br&gt;
Նստել անտարբեր,&lt;br&gt;
Ո՛չ պարել ենք ցանկանում,&lt;br&gt;
:Ո՛չ կատակել,&lt;br&gt;
::Ո՛չ երգել՝ &lt;br&gt;
Ասես հոգսերն աշխարհի&lt;br&gt;
Մեզ են լոկ տվել։&lt;br&gt;
Մինչդեռ շուրջը՝ ծափ-ծիծաղ,&lt;br&gt;
Իսկ մենք կյանքից վերացած, &lt;br&gt;
Նստել իրար դեմ-դիմաց՝&lt;br&gt;
Լուռ ենք ես ու դու։&lt;br&gt;

Թվում է՝ այս հանդեսում&lt;br&gt;
Հյո՜ւր ենք... ես ու դու։&lt;br&gt;

Թե՞ կորցրել ենք իրար։&lt;br&gt;
Ո՞ւր ենք ես ու դու։&lt;br&gt;

Չէ՛, մոռացե՜լ ենք իրար։&lt;br&gt;
Զո՜ւր ենք... ես ու դու։&lt;br&gt;

03.04.82, Կոճողոտ


===== ԴՈՒ ԻՄ ԱՉՔԵՐԻՆ... =====

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Իմ աչքերը քեզ ոչինչ չեն ասի,&lt;br&gt;
Ոչինչ չեն հուշի կրակոտ ու տաք&lt;br&gt;
Իմ ապրումների, հույզերի մասին։&lt;br&gt;

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Ոչ էլ՝ խոսքերին դու իմ հավատա,&lt;br&gt;
Եթե քեզ խաբեն խոսքերս մի օր,&lt;br&gt;
Իմացիր, որ իմ աչքերից է դա։&lt;br&gt;

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,&lt;br&gt;
Դու խո՛րքը նայիր իմ խռով հոգու,&lt;br&gt;
Ուր կրակված են և՛ սեր, և՛ երազ,&lt;br&gt;
Ուր կարոտո՜ւմ են աչքերս անքուն։&lt;br&gt;

Բայց՝ չէ։ Մեկ-մեկ էլ աչքերի՛ս նայիր,&lt;br&gt;
Ու երբ-որ խո՛րքը նայես աչքերիս՝&lt;br&gt;
Գուցե աչքերս խելքի գան մի պահ,&lt;br&gt;
Գուցե աչքերս քեզ էլ... չխաբե՛ն։&lt;br&gt;

21.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՔՈ ՇՐԹՈՒՆՔՆ ԵՄ... =====

Ես քո շրթո՛ւնքն եմ,&lt;br&gt;
Դու՝ իմ համբո՜ւյրը,&lt;br&gt;
Ես քո ակո՛ւնքն եմ, &lt;br&gt;
Դու՝ իմ աղբյո՜ւրը։&lt;br&gt;

Ես քո մաքրության&lt;br&gt;
Վկա՜ն եմ միակ,&lt;br&gt;
Ծովի տարերքում՝&lt;br&gt;
Նավակիդ թիա՛կ։&lt;br&gt;

Գնո՛ւմ եմ մենակ&lt;br&gt;
Իմ երազ-հեռուն,&lt;br&gt;
Ուր դու անընկեր&lt;br&gt;
Ի՛նձ ես երազում...&lt;br&gt;

12.08.85, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԱՐԻ՛... =====

Դու արի՛, քո սիրով լցրու&lt;br&gt;
Իմ տունը և սիրտս մոլոր,&lt;br&gt;
Քո սիրով արի հանգցրու&lt;br&gt;
Իմ հոգու հրդեհը ոլոր։&lt;br&gt;

Եվ մնա գրկիս մեջ թեկուզ&lt;br&gt;
Մի վայրկյան, ակնթարթ միայն,&lt;br&gt;
Իսկ հետո կարող ես, իմ սե՛ր,&lt;br&gt;
Դու հետո կարող ես... գնալ։&lt;br&gt;

Բայց եթե մոլորվես հանկարծ&lt;br&gt;
Ու եթե քայլերդ... կանգնեն,&lt;br&gt;
Դու կրկին ետ դարձիր ու թող&lt;br&gt;
Գրկիս մեջ քեզ դարձյալ գտնեն։&lt;br&gt;

Ու եթե կրկին ետ դառնաս&lt;br&gt;
Եվ դառնաս իմ սրտի գերին,&lt;br&gt;
Կգրկեմ քայլերդ հոգնած,&lt;br&gt;
Որ կրկին քեզ ինձ մոտ բերին։&lt;br&gt;

20.10.84, Ստեփանակերտ

===== ԵՍ ԼՈ՜ՒՌ ԵՄ ՍԻՐՈՒՄ... =====

Ես լո՜ւռ եմ սիրում։&lt;br&gt;
Եվ եթե հանկարծ ինձ չեն հասկանում՝&lt;br&gt;
Մեղավոր չեմ, ո՛չ...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ աչքերն են,&lt;br&gt;
Որոնք նայում ու ոչինչ չեն տեսնում...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ խոհերն են,&lt;br&gt;
Որոնք հորդում են,&lt;br&gt;
Սակայն չեն խոսում...&lt;br&gt;

Մեղավորը իմ ձեռքերն են,&lt;br&gt;
Որոնք շոյում են,&lt;br&gt;
Սակայն չեն... գրկում...&lt;br&gt;

19.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ Ո՞Ր ԵՍ... =====

Դու ո՞ւր ես, որտե՞ղ է գիշերում իմ սերը,&lt;br&gt;
Ո՞ւմ գրկի մեջ ես դու սպանում գիշերը...&lt;br&gt;

...Գիշեր է։ Հանգիստ չեն տալիս ինձ հուշերս,&lt;br&gt;
Այրվում է իմ հոգում կարոտի գիշերս։&lt;br&gt;
Ու սիրտս լցվում է տագնապով մի հետին,&lt;br&gt;
(Օ՜, ինչ ծա՜նր է նստում գիշերը իմ սրտին)։&lt;br&gt;
Փողոց եմ դուրս գալիս, որ ցրեմ հուշերս,&lt;br&gt;
Որ քամու հետ կիսեմ խոհերս, հույզերս,&lt;br&gt;
Բայց քամին գնում է՝ ինձ լսել չի ուզում,&lt;br&gt;
Հուշերիս հետ նորից մենակ եմ ես մնում։&lt;br&gt;

Գիշե՜ր է... Խավա՜ր է։ Վառում եմ լույսե՜րը։&lt;br&gt;
Թող  լույսի հետ վառվեն խավարում հույսերս։&lt;br&gt;
Իմ հույսը իմ տունն է՝ սերաշխարհս անծայր,&lt;br&gt;
Ինչքան էլ նենգ լինի գիշերս ու խավար։&lt;br&gt;
Եվ թեկուզ մենակ եմ, բայց նորից իմ տանն եմ,&lt;br&gt;
Իսկ հուշս իմ հոգու արևահնձանն է։ &lt;br&gt;
Նրանից եմ առնում երազս, կարոտս,&lt;br&gt;
Եվ արև նկարում նրանով մինչև լույս,&lt;br&gt;
Որ խաղաղ, անաղմուկ լուսանա գիշերը,&lt;br&gt;
Լույսի հետ տունս գա ու մնա իմ սերը։&lt;br&gt;

...Իսկ հիմա դեռ մութ է, հիմա դեռ գիշեր է,&lt;br&gt;
Բայց տանս մենակ չեմ, ինձ հետ են... հուշերս...&lt;br&gt;

27.08.82, կեսօր, Մարտակերտ


===== ԵՍ ԼՈ՜ՒՌ ԵՄ ԿԱՐՈՏՈՒՄ... =====

Ես լո՜ւռ եմ կարոտում։&lt;br&gt;
Իմ կարոտը թռչուն է անթև։&lt;br&gt;
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր՝&lt;br&gt;
Ես կպատմեի նրան երազներիս մասին,&lt;br&gt;
Եվ նա կտաներ աշխարհին իմ երազները,&lt;br&gt;
Եվ երազներս կապրեին անվերջ,&lt;br&gt;
Եվ թախիծս կվանվեր ընդմիշտ իմ աչքերից,&lt;br&gt;
Եվ ես լեզու կառնեի՝ &lt;br&gt;
Մի կողմ թողնելով լուռ մնալս՝&lt;br&gt;
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր...&lt;br&gt;

... Բայց հիմա մի անթև թռչուն է իմ կարոտը&lt;br&gt;
Եվ ես շարունակում եմ լուռ կարոտել...&lt;br&gt;

25.04.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԻՆՁ ՉԹՈՂԻՐ... =====

Դու ինձ չթողիր քեզնից ոչինչ,&lt;br&gt;
Գնալիս հետդ լրիվ տարար,&lt;br&gt;
Իսկ հոգուս միայն պահ տվեցիր&lt;br&gt;
Դու քո անունը ծաղկանկար։&lt;br&gt;

Մնաց աղմկող անունդ հուր,&lt;br&gt;
Աղմկող, բայց... լուռ։&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԵՍ ՔԵԶ ՉԵՄ ԱՍԵԼ... =====

Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,&lt;br&gt;
Միայն ասել եմ, որ դու իմ միակն ես,&lt;br&gt;
Իմ անփոխարինելին, &lt;br&gt;
Որ առանց քեզ՝&lt;br&gt;
Կյանքս գրազ է տանուլ տված,&lt;br&gt;
Որ դու այն միակ էակն ես աշխարհում,&lt;br&gt;
Առանց որի ես նավ եմ անղեկ՝&lt;br&gt;
Մոլորված կյանքի ծովում։&lt;br&gt;

Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,&lt;br&gt;
Միայն ասել եմ, որ դու իմ լավն ես,&lt;br&gt;
Իմ աննմանը, &lt;br&gt;
Որ քեզ չեմ տա ուրիշի,&lt;br&gt;
Չեմ տա,&lt;br&gt;
Եթե նույնիսկ արևը մոխիր դառնա,&lt;br&gt;
Տիեզերքն անէանա անթափանց խավարում։&lt;br&gt;

Ոչինչ չեմ ուզում աշխարհից,&lt;br&gt;
Ոչինչ, &lt;br&gt;
Միայն դո՛ւ լինես ինձ հետ,&lt;br&gt;
Միայն դո՛ւ թերթես կյանքիս էջերը...&lt;br&gt;

...Ես քեզ չե՛մ ասի՝ սիրում եմ, &lt;br&gt;
Եվ, ընդհանրապես, ոչի՛նչ չեմ ասի...&lt;br&gt;
...Իմ փոխարեն աչքե՛րս թող խոսեն։&lt;br&gt;


===== ԴՈՒ ԳԱՅԻՐ... =====

Դու գայիր նորից աղբյուրը՝ ջրի&lt;br&gt;
Ու ետ գնալու միտքդ չլիներ,&lt;br&gt;
Ուռենին գետի եզերքին լռին&lt;br&gt;
Մեր երազների պսակը հիներ։ &lt;br&gt;

Ու տուն շինեինք գետի եզերքին,&lt;br&gt;
Մեր տունը սիրով, կյանքով շեն լիներ,&lt;br&gt;
Հավատ ու լույսով մեր երազ-սրտի&lt;br&gt;
Եղեգան փողից ծուխը վեր ելներ։&lt;br&gt;

Էլ ոչ-ոք չգար աղբյուրը՝ ջրի։&lt;br&gt;
Չքնեինք մենք մի անհուն գիշեր,&lt;br&gt;
Մեր սերը մաքուր, հավատը բարի՝&lt;br&gt;
Մեր խենթ գիշերվա կանթեղը լիներ...&lt;br&gt;

...Էլ ուրիշ ոչի՜նչ, ոչի՜նչ չլիներ,&lt;br&gt;
::::Միայն սեր լիներ&lt;br&gt;
::::Ու սիրո գիշե՜ր...&lt;br&gt;

05.08.82, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՔԵԶ ՍՊԱՍԵԼ ԵՄ... =====

Ես &lt;br&gt;
Քեզ սպասել եմ երկար։&lt;br&gt;
Բայց հաճախ կրքերս&lt;br&gt;
Խեղդել են իմ մեջ ճիչը,&lt;br&gt;
Ինչը&lt;br&gt;
Ինձ ստիպում էր,&lt;br&gt;
Որ պահեմ հավատս քո նկատմամբ, &lt;br&gt;
Քո, որ կաս, &lt;br&gt;
Որ իմ մեջ ես,&lt;br&gt;
Իմ խոհում,&lt;br&gt;
Իմ ամեն քայլում,&lt;br&gt;
Ու դու եկար։&lt;br&gt;

...Հիմա ես քեզ չեմ որոնում,&lt;br&gt;
Քանզի որոնում են միշտ գտնելու համար,&lt;br&gt;
Իսկ գտնելու համար կորցնել է պետք։&lt;br&gt;

02.01.85, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԽՌՈ՞Վ ԵՍ... =====

Դու խռո՞վ ես ինձանից,&lt;br&gt;
Նեղացա՞ծ ես ինձանից՝&lt;br&gt;
Բայց ինչի՞ համար։&lt;br&gt;
Հեռացե՞լ ենք իրարից,&lt;br&gt;
Մոռացե՞լ ես, իրավ, ինձ՝&lt;br&gt;
Բայց ինչի՞ համար։&lt;br&gt;

Ու մնացել ես տխո՞ւր,&lt;br&gt;
Ու մնացել ես մթնա՞ծ,&lt;br&gt;
Մռայլ ամպի պե՞ս...&lt;br&gt;
Իրար մենք չենք հասկացել,&lt;br&gt;
Ոչ էլ սեր ենք խոստացել՝&lt;br&gt;
Դու՝ ինձ, ես էլ՝ քեզ։&lt;br&gt;

Ու հին, անուշ մի երազ&lt;br&gt;
Լքված է և անմուրազ,&lt;br&gt;
Անանուն, մենակ,&lt;br&gt;
Բայց օրերում իմ հին՝ ես&lt;br&gt;
Որոնել եմ միշտ էլ քեզ՝&lt;br&gt;
Ցավին անգիտակ։&lt;br&gt;

Եվ հավատում եմ ես դեռ,&lt;br&gt;
Եվ սպասում եմ ես դեռ,&lt;br&gt;
Որ ինչ էլ լինի՝ &lt;br&gt;
Ետ կգան քո՛ օրերը,&lt;br&gt;
(Թեկուզև կան... նորերը),&lt;br&gt;
Քո օրերը հին...&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան

===== ԵՍ ՈՒԽՏԱՎՈՐԻ... =====

Ես ուխտավորի մոլեռանդությամբ&lt;br&gt;
Որերորդ անգամ խոնարհվում եմ լուռ&lt;br&gt;
Քո առաջ, ահա,&lt;br&gt;
Ու լուռ աղոթում,&lt;br&gt;
Դու՝ երազակերտ իմ սրբապատկեր,&lt;br&gt;
Դու՝ իմ լուսաշխարհ,&lt;br&gt;
Իմ Աստվա՛ծ, իմ Սե՛ր...&lt;br&gt;

Եվ աղոթք դարձած իմ շշունջները&lt;br&gt;
Թռչում են մեկ-մեկ&lt;br&gt;
Ու տեղ չեն հասնում...&lt;br&gt;
Երևի ոչինչ դու չես հասկանում՝&lt;br&gt;
Ապրում ես էլի քո նախկին կյանքով,&lt;br&gt;
Իսկ մեկ-մեկ սակայն քո հայացքի մեջ&lt;br&gt;
Թախիծ եմ կարդում,&lt;br&gt;
Կարոտ եմ կարդում, նաև՝ ափսոսանք,&lt;br&gt;
Եվ սակայն լռում։&lt;br&gt;

Ների՛ր ինձ, ների՛ր...&lt;br&gt;
Ես քանի՜ անգամ&lt;br&gt;
Փորձեր արեցի նորից մոտենալ,&lt;br&gt;
Ու առնել կրկին քեզ ափերիս մեջ,&lt;br&gt;
Բայց ուժ չունեի՜,&lt;br&gt;
Չկարողացա՜...&lt;br&gt;

Եվ ես մոլեռանդ ուխտավորի պես&lt;br&gt;
Ուխտի եմ գնում ամեն կիրակի։&lt;br&gt;
Դու՝ միակ իմ Սուրբ, Իմ Աստվածուհի,&lt;br&gt;
Սրբապատկերիդ առջև կանգնում եմ&lt;br&gt;
Ու լուռ աղոթում.&lt;br&gt;
- Ների՛ր, որ նորից ուշ եմ եկել ես,&lt;br&gt;
Ների՛ր, որ նորից բառեր չեմ բերել&lt;br&gt;
Ու քո առաջ ես լուռ եմ աղոթում։ &lt;br&gt;
Ների՛ր ինձ, ների՛ր...&lt;br&gt;

28.03.82, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԻՆՁ ԱՉՔԵՐԻԴ... =====

Դու ինձ աչքերիդ կապույտո՛ւմ թաղիր,&lt;br&gt;
Թաղի՛ր շուրթերիդ ադամանդ ծովում,&lt;br&gt;
Քո երազները ինձ համա՛ր պահիր,&lt;br&gt;
Քո երազները ինձ շա՛տ են թովում։&lt;br&gt;

Ինձ շա՛տ են թովում անուրջները քո, &lt;br&gt;
Ես առանց նրանց՝ չեմ կարող ապրել,&lt;br&gt;
Առանց քեզ՝ ես միշտ լցվում եմ քաջքով,&lt;br&gt;
Քեզ հետ՝ անհուն եմ, առանց քեզ՝ անել։&lt;br&gt;

Քեզ հետ՝ աշխարհը հրաշք է ասես,&lt;br&gt;
Առանց քեզ՝ հողմ է, քամին է վայում,&lt;br&gt;
Քեզ հետ՝ խենթանում և գիշերն ի լույս&lt;br&gt;
Քունը կոպերիս էլ չի այցելում...&lt;br&gt;

15.06.85, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՉԻՄԱՆՅԻ՜... =====

Ես չիմանայի՜, չտեսնեի՜ ու... չսիրեի՜,&lt;br&gt;
Քեզ չտենչայի՜, չթախծեի՜ ու չկանչեի՜։&lt;br&gt;

Դու չգայի՜ր, դու չերևայի՜ր իմ ճանապարհին,&lt;br&gt;
Չթովեիր ինձ, չհուզեիր իմ խռով հոգին։&lt;br&gt;

Ու ես մնայի՜ իմ երազի մեջ քեզ հետ անվերջ,&lt;br&gt;
Ու սիրեի՜ քեզ, ու սիրվեի՜ ես՝ երազիս մեջ...&lt;br&gt;

28.10.81, Մարտակերտ


===== ԴՈՒ ՄԻ ՊԱՀ... =====

Դու մի պահ դեմքիս նայեցիր տխուր,&lt;br&gt;
Հեռացար անդարձ։&lt;br&gt;
Տարիներ անցան։&lt;br&gt;
Այլևս իրար չհանդիպեցինք։&lt;br&gt;
Բայց մինչև հիմա&lt;br&gt;
Կարոտով եմ ես հիշում քո մասին...&lt;br&gt;

...Այնպես է թվում,&lt;br&gt;
Որ դու անպայման&lt;br&gt;
Մի օր կերևա՛ս իմ ճանապարհին...&lt;br&gt;

1979, Կոճողոտ


===== ԵՍ ՔԵԶ ՏԵՍԱ... =====

Ես քեզ տեսա՛,&lt;br&gt;
Քեզ տեսա՝&lt;br&gt;
Դու ուրիշի հետ էիր։&lt;br&gt;
Սիրտս արագ բաբախեց&lt;br&gt;
Ու ես մի խենթ... գետ էի՝&lt;br&gt;
Եկա,&lt;br&gt;
Անցա մոտովդ՝&lt;br&gt;
Ժեռ ափերս ծեծելով...&lt;br&gt;

... Ես քեզ տեսա,&lt;br&gt;
Քե՛զ տեսա,&lt;br&gt;
Ու ինձ թվաց... դո՛ւ չէիր։&lt;br&gt;

1980, Մարտակերտ


===== ԴՈՒ ԱՐԵ՛Վ ԵՂԻՐ... =====

Դու Արև՛ եղիր ինձ, ես քեզ՝ Լուսին,&lt;br&gt;
Ձեռք-ձեռքի տված ապրենք միասին,&lt;br&gt;
Մեր կյանքը կերտենք մե՛ր ուզած ձևով։&lt;br&gt;

Չմնա՛նք երբեք ուրիշի հույսին,&lt;br&gt;
Հույսս ու սիրտս, Արև՛, քո լույսին...&lt;br&gt;

05.05. 82, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ Ա՛ՅԼ ԿԱՆՉՈՎ ԵՄ... =====

Ես ա՛յլ կանչով եմ հիմա գերվում,&lt;br&gt;
Սակայն դեռ հուր կա իմ աչքերում,&lt;br&gt;
Որով պահում եմ ճամփան հույսի,&lt;br&gt;
Որ շողերի հետ վերջալույսիդ&lt;br&gt;
Մի գեղեցիկ օր դու պիտի գաս,&lt;br&gt;
Մտնես իմ սիրտը լուռ ու մնաս&lt;br&gt;
Տանս՝ տիրակալ ու սրտիս՝ տեր...&lt;br&gt;

...Հիմա գերում են ինձ... ա՛յլ աչքեր։&lt;br&gt;

12. 09. 84, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ, ԱՅՆՊԵ՜Ս ԼԻՆԵՐ... =====

Դու, այնպե՜ս լիներ, հանկարծ գայիր&lt;br&gt;
Ու իմ դեմ-դիմաց լուռ նստեիր։&lt;br&gt;

Նվագի մեղմիկ կարկաչի տակ&lt;br&gt;
Քո բաժին հա՛ցը դու ուտեիր։&lt;br&gt;

Առաջարկեին կենաց խմել՝&lt;br&gt;
Մե՛ր կենացը լուռ դատարկեիր։&lt;br&gt;

Նախատեիր քե՛զ, բա՛խտդ դաժան&lt;br&gt;
Ու խենթ օրերի՛դ նախատեիր։&lt;br&gt;

Ճերմակափրփուր թագատիրոջն՝&lt;br&gt;
Իմ թագուհո՛ւն դու նախանձեիր...&lt;br&gt;

...Ինչ լա՜վ կլիներ՝ գայիր մի օր,&lt;br&gt;
Տեսնեիր այսպես ու... գնայի՜ր։&lt;br&gt;

07.05.82, Մարտակերտ


===== ԵՍ ՔՈ ԱՆՈՒՆԸ... =====

::::''Անունդ չեմ տալիս ցրտում...''
::::::''Ա. ՍԱՀԱԿՅԱՆ''

Ես քո անունը&lt;br&gt;
Ցրտում եմ տալիս,&lt;br&gt;
Որպեսզի մնա...&lt;br&gt;
Սառի շուրթերիս՝&lt;br&gt;
Չպոկվի-գնա...&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԴՈՒ ՀԱՐՑՆՈՒՄ ԵՍ... =====

Դու հարցնում ես,&lt;br&gt;
Թե ինչ է սե՞րը...&lt;br&gt;

...Օրերի փոշին ծանրացել ճամփիս&lt;br&gt;
Ու տեղ չի տալիս։&lt;br&gt;
Անձրևը նորից մաքրության մասին&lt;br&gt;
Հին երգն է լալիս։&lt;br&gt;

Կանգնել եմ ճամփիդ ու գալ չեմ կարող,&lt;br&gt;
Ի՞նչ անեմ, ասա՛։&lt;br&gt;
Քամու հետ շա՛տ եմ խոհերս կիսել՝&lt;br&gt;
Կբերի՞ նա քեզ հույսի մի պատառ&lt;br&gt;
Եվ կսփոփի՞ քեզ։&lt;br&gt;

...Այդ ցավ-տագնապի ցավագարությամբ&lt;br&gt;
Տառապում եմ լուռ&lt;br&gt;
Ողջ գիշերը ես։&lt;br&gt;

12.08.85, Ստեփանակերտ


===== ԵՍ ՈՒՐԻՇՆԵՐԻ... =====

Ես ուրիշների չեմ փնտրել կյանքում,&lt;br&gt;
Փնտրել եմ լոկ քեզ, իմ երազանո՜ւն։&lt;br&gt;

Կապվել եմ քեզ հետ կարոտով, սիրով,&lt;br&gt;
Եվ օրերիդ հետ քայլել ի՛մ օրով։&lt;br&gt;

Մեզ հանդիպել են հողմեր նենգ ու նեռ,&lt;br&gt;
Կյանքի ճամփեքին՝ անթիվ կեռմաններ։&lt;br&gt;

Չենք թեքվել անթեք մեր ուղիներում,&lt;br&gt;
Բայց... հողմերը միշտ ավեր են բերում։&lt;br&gt;

Խուժդուժ հողմերից մեր ուղին բեկվեց&lt;br&gt;
Ու մեր սրբահույզ երազն ավերվեց։&lt;br&gt;

Բայց մի օր կրկին դու վերադարձար՝&lt;br&gt;
Մոռացած մերժման տառապանք ու ցավ։&lt;br&gt;

...Հիմա ինձ հետ ես իմ ամեն քայլում,&lt;br&gt;
Հիմա ամենուր մեկտեղ ենք քայլում։&lt;br&gt;

15.09.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ ԽՈՀԵՐԻՍ ՄԵՋ... =====

Դու խոհերիս մեջ կաս ծաղկանց բույրով,&lt;br&gt;
Լեռան զովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ,&lt;br&gt;
Ծառերի քնքո՜ւշ, լո՜ւռ սոսափյունով, &lt;br&gt;
Մեղմիկ հովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ։&lt;br&gt;

Հավատ ու կարոտ, կորուստ ու կսկիծ,&lt;br&gt;
Ու անմար-անվերջ, անեղծ սիրո հուր՝&lt;br&gt;
Միահյուսել ես, դարձրել մի սիրտ, &lt;br&gt;
Դու խոհերիս մեջ ու իմ աշխարհում։ &lt;br&gt;

1977, Կոճողոտ


===== ԵՍ ԱՅՍՕՐ ԽՈՍԵՄ... =====

Ես այսօր խոսեմ խոհերի լեզվով,&lt;br&gt;
Դու՝ երազների ու կարոտների,&lt;br&gt;
Երազով ապրենք ու ապրենք սիրով,&lt;br&gt;
Ապրենք կարոտով սեր-անուրջների։&lt;br&gt;

Եկ այսօր խոսենք առանց բառերի,&lt;br&gt;
Եկ &lt;&lt;անխոհ-անհույզ&gt;&gt; բառերը թողնենք։&lt;br&gt;
Ի՞նչ է՝ կարոտից, սիրուց խոսելիս,&lt;br&gt;
Սիրտը բացելիս միայն բա՞ռ է պետք։&lt;br&gt;

01.06.82, Մարտակերտ


===== ԴՈ՛Ւ ԵՍ ՄԻ ԿՅԱՆՔԸ... =====

Դո՛ւ ես իմ կյանքը, իմ հավատամքը,&lt;br&gt;
Անհամբեր սրտիս անհուն տենչանքը,&lt;br&gt;
Աղբյուրը, առուն, հանդը, հուշերս,&lt;br&gt;
Երգս, երազս, ցավս, հույզերս,&lt;br&gt;
Եվ ծաղկանկար հուզագիշերս...&lt;br&gt;

... Սե՛ր իմ, իմ հույսն ես ու իմ արևը,&lt;br&gt;
Իմ տիեզերքն ես ու իմ... բարև՜ը։&lt;br&gt;

1977, Դիլիջան


===== ԵՍ ԳԻՏԵԻ՞... =====

::(Իբրև վերջաբան...)

Ես գիտեի՞, թե ինչեր են &lt;br&gt;
Ինձ առջևում դեռ սպասվում,&lt;br&gt;
Ով է իր լույս սիրով կանգնած&lt;br&gt;
Իմ երազի ճամփավերջում...&lt;br&gt;
Եվ դու եկար,&lt;br&gt;
Արևի պես մի առավոտ մտար տունս,&lt;br&gt;
Արևային քո ջերմությամբ&lt;br&gt;
Հալվեց ձյունս։&lt;br&gt;

(...Իզուր չէի հույսերս ես ոսկեջրում՝&lt;br&gt;
Վաղուց է հույսն հավատ դարձել,&lt;br&gt;
Ինչո՞ւ այսքան ուշ եմ գրում)։&lt;br&gt;

13.09.83, Ստեփանակերտ


===== ԴՈՒ՝ ՍԵՐ ԻՄ ՄԱՔՈՒՐ... =====

::(... և՝ հետգրություն)

:::''Արի սիրե՛նք մենք մեկմեկու,''&lt;br&gt;
:::''Որ մեր մեկը դառնա երկու,''&lt;br&gt;
:::''Հետո՝ երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ...''&lt;br&gt;
:::''Ու... սարսափի մահն ահարկու։''&lt;br&gt;

Դու՝ սեր իմ մաքուր, երազ իմ՝ Ռուզան։&lt;br&gt;
Եվ եղավ, որ մենք՝ երկու եզակի,&lt;br&gt;
Միացանք իրար ու դարձանք մի «ես»։&lt;br&gt;
Միացանք իրար ու դարձանք մի... զույգ...&lt;br&gt;
Եվ եղավ՝&lt;br&gt;
Մի օր կրկին... կենտացանք,&lt;br&gt;
Ու լցվեց տունս ճիչով երջանիկ։&lt;br&gt;

Թող որ տառապեմ ես հանուն սիրո,&lt;br&gt;
Իսկ տառապանքից աճի սերը մեր,&lt;br&gt;
Եվ... չորս դառնանք մենք, &lt;br&gt;
Իսկ հետո էլ՝ հինգ,&lt;br&gt;
Հետո՝ շատանա՜նք։&lt;br&gt;

Թող խլվի՛ քունս,&lt;br&gt;
Հո՛գ չէ, անգի՛նս,&lt;br&gt;
Միայն իմանամ արժե՜քս, գի՛նս։&lt;br&gt;

...Դրանից հետո թեկուզ... վե՜րջս լաս,&lt;br&gt;
Բայց՝ մեր շատի հետ ապրես ու մնա՛ս...&lt;br&gt;

10.06.85, Ստեփանակերտ</text>
      <sha1>ioo8bui8aorbsg1lxyeyqp3xs7jzpgb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հովհաննես Թումանյանի պոեմներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127658</id>
    <revision>
      <id>393497</id>
      <parentid>353986</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="564" sha1="a57tuczszr1b9xmre1qjluy7usti7a3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Հովհաննես Թումանյանի պոեմներ
|section =
|previous =
|next =
|notes = 
|author= Հովհաննես Թումանյան
|year=  
}}

* [[Ալեք]]
* [[Անուշ]]
* [[Դեպի անհունը]]
* [[Թմկաբերդի առումը]]
* [[Լոռեցի Սաքոն]]
* [[Հառաչանք]]
* [[Հին կռիվը]]
* [[Մարոն]]
* [[Մեհրի]]
* [[Մերժած օրենք]]
* [[Պոետն ու Մուսան]]
* [[Սասունցի Դավիթը (Հովհաննես Թումանյան)|Սասունցի Դավիթը]]</text>
      <sha1>a57tuczszr1b9xmre1qjluy7usti7a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անտիպ չափածո</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128994</id>
    <revision>
      <id>393490</id>
      <parentid>393153</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* Իմ սրտի մեջ ու իմ կողքին */</comment>
      <origin>393490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100301" sha1="awscnnbwxph4y6qwztj23qzk40xck51" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Անտիպ չափածո'' &lt;br&gt; 2025 &lt;br&gt; &lt;br&gt;
|section = 
|previous =[[Արիս Արսենի]]
|next =[[Անհուշ երկիր` Արցախ (անտիպ)|Անսաստ երկիր]]
|notes =  
|author =Արիս Արսենի}}

{{TOCright}}


==ԵՐԿՆՔԻՑ ՎԵՐԵՎ==


===Անուրախ տրամադրություն===

Կրկին՝ Ամանոր, &lt;br&gt;
Հնի պես, բայց... նոր:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սիրտս լցվել է &lt;br&gt;
Ինչ որ անհանգիստ փնտրտուք-ցավով։&lt;br&gt;
Նոր տարին եկել՝ բակում է արդեն, &lt;br&gt;
Բայց տուն չի մտնում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Նոր տարի՝ հին ցավ, &lt;br&gt;
Պատեպատ ընկել՝ &lt;br&gt;
Ու թաքնվելու անկյուն է փնտրում, &lt;br&gt;
Բայց սիրտս բաց է՝ բաց ափիս նման,&lt;br&gt; Թաքնվելու տե՞ղ, &lt;br&gt; Որտեղի՞ց, &lt;br&gt;
Չկա,&lt;br&gt;
Ցավս չի գտնում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Օրս անցնում է՝&lt;br&gt;
Լցված նույն ցավով,&lt;br&gt;
Անուրախ-տրտում:&lt;br&gt;

5.01.2025 թ. (ժ. 12:21)


===Արցախ===

Ինչքան էլ քեզ ջնջեն՝&lt;br&gt;
Դու կաս,&lt;br&gt;
Ինչքան հերքեն՝&lt;br&gt;
Դու կմնաս,&lt;br&gt;
Միշտ կաս՝&lt;br&gt;
Ամեն հայի սրտում,&lt;br&gt;
Մեր սրտի երգ՝&lt;br&gt;
Թեև՝ տրտում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Մեր սրտի ջանք,&lt;br&gt;
Հույս, &lt;br&gt;
Անրջանք,&lt;br&gt;
Զրկանք,&lt;br&gt;
Տանջանք,&lt;br&gt;
Տոկուն մեր կամք,&lt;br&gt;
Մեր հավատի &lt;br&gt;
Անբեկ խորան,&lt;br&gt;
Մեր շեն երկիր,&lt;br&gt;
Ծաղկուն օրրան...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ինչ շուն էլ որ&lt;br&gt;
Բերան բացի՝&lt;br&gt;
Հերոսական&lt;br&gt;
Ասք-վեպն ես մեր,&lt;br&gt;
Մեր վիպերգը&lt;br&gt;
Բերանացի...&lt;br&gt;

30.08.2025 թ. (ժ. 18։37)

===«Սըխ կաց»՝ դեռ կասենք..===

:::''Սըխ կաց՝ կասեին Արցախում:&lt;br&gt;
:::''Ամենայն բարին եմ մաղթում:&lt;br&gt;
:::::'''''Տիգրան ՆԻԿՈՂՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;br&gt;...«Սըխ կաց»՝ դեռ կասենք, &lt;br&gt;Բայց ուշանում է,&lt;br&gt;
Այս վհուկն արդեն&lt;br&gt;Համը հանում է։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Երբ Երևանն էլ &lt;br&gt;Դատարկի հայից՝&lt;br&gt; 
Այդժամ են գալու &lt;br&gt;Երևի հախից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Շնորհակալ եմ։&lt;br&gt;
Ամենայն բարիք:&lt;br&gt;
Ես ոչ մի բանի &lt;br&gt;Չունեմ էլ կարիք:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
(Երբ կորցնում ես 
&lt;br&gt;Հայրենիք ու տուն՝&lt;br&gt;
Որդն է անընդհատ &lt;br&gt;Մարմինդ ուտում):&lt;br&gt;

5.01.2025 թ. (ժ. 11:52)

===Ձմռան օր...===

:::'''''Հիշողություն հայրենիքից

Եվ վերջապես՝ իսկական&lt;br&gt; 
Ձյուն է տեղում մեր բակում, &lt;br&gt;
Թոռնիկներս թռվռան՝ &lt;br&gt;
Բակում ձյուն են հավաքում։&lt;br&gt;

Ձնեմարդն է արդ կանգուն, &lt;br&gt;
Ու բռնվել են շուրջպարի, &lt;br&gt;
Ձյունն է ափի մեջ հալվում, &lt;br&gt;
Ցուրտն էլ դժվար խանգարի:&lt;br&gt;

Դեռ խաղում են անհոգնել՝ &lt;br&gt;
Մինչև կիջնի երեկոն, &lt;br&gt;
Ցուրտ քամին է փչում դեռ, &lt;br&gt;
Ձյունը՝ գալիս նորից-նոր:&lt;br&gt;

09.02.2020 p. (d. 15:05), Ստեփանակերտ &lt;br&gt;
09.02.2025 р. (d. 21:13), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;

===Աշնան գույները...===

:::'''''Դավիթ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆԻՆ

Աշնան գույները &lt;br&gt;
Խառնվել են իրար, &lt;br&gt;
Բայց մեր հոգում դեռ &lt;br&gt;
Գարո՛ւն է, ամա՛ռ:&lt;br&gt;

Չգիտենք՝ ինչ է &lt;br&gt;
Վաղը սպասվում, &lt;br&gt;
Կյանքի կածանով &lt;br&gt;
Այս ո՞ւր ենք վազում:&lt;br&gt;

Կանգ առ, ակնթարթ, &lt;br&gt;
Այս պահը պահիր, &lt;br&gt;
Կամ թող դինջ ապրենք, &lt;br&gt;
Կամ էլ՝ սպանիր:&lt;br&gt;

24.09.2020 թ. (ժ. 13:10), Ստեփանակերտ&lt;br&gt;
19.01.2025 թ. (ժ. 14:01), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;


===Բերանն արնոտ...===

Բերանն արնոտ հայակերը էս անբան&lt;br&gt; 
5-6 տարում լավ էլ դառավ հայասպան:&lt;br&gt;

Ինչքա՜ն արյուն բերեց հայոց աշխարհին,&lt;br&gt; Ծարավի է արյան՝ նաև ա՛յս պահին:&lt;br&gt;

Էլ հերի՞ք չէ` ինչքան արյուն նա թափեց, &lt;br&gt;Էլ հերի՞ք չէ` ինչքան ջահել նա լափեց...&lt;br&gt;

Ե՞րբ կլինի, որ թողնի ու հեռանա, &lt;br&gt;
Հայի արյան համը իսպառ մոռանա...&lt;br&gt;

10.05.2024, Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;


===Սկիզբն ա՞յս էր...===

Սկիզբն ա՞յս էր, &lt;br&gt;
Վե՞րջն ինչ կգա` &lt;br&gt;
Չգիտեմ, &lt;br&gt;
Դժոխք, &lt;br&gt;
Դրախտ, &lt;br&gt;
Եդեմը Քո &lt;br&gt;
Բաց իմ դեմ:&lt;br&gt;

Թե՞ վերջացավ, &lt;br&gt;
Պրծավ գնա՞ց &lt;br&gt;
Ամեն ինչ, &lt;br&gt;
Էլ ոչ ընկեր, &lt;br&gt;
Ոչ պատվող կա,&lt;br&gt;
Ոչ դրկի՞ց:&lt;br&gt;

26.01.2025 թ. (ժ. 11:06), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;

===Քարի ու երկնքի արանքում...===

Քարի ու երկնքի արանքում &lt;br&gt;
Պառկել ենք ես ու դու:&lt;br&gt;

Սա այն քարն է, &lt;br&gt;
Որից դարեր շարունակ &lt;br&gt;
Հաց ու ջուր ենք քամել, &lt;br&gt;
Տուն ու հայրենիք պահել &lt;br&gt;
Դարեր շարունակ։&lt;br&gt;

Իսկ դարեր շարունակ &lt;br&gt;
Մեզ օղակել են &lt;br&gt;
Օտար թշնամիներն &lt;br&gt;
Ու յուրային դավաճանները:&lt;br&gt;

Եվ եկել է մի պահ, &lt;br&gt;
Երբ այլևս չէինք կարող &lt;br&gt;
Պաշտպանել մեր պետականությունը, &lt;br&gt;
Որովհետև, իրոք, շատ էին &lt;br&gt;
Մեր թշնամիները,&lt;br&gt;
Շատ էին ու առավել վայրենաբարո:&lt;br&gt;

Մեր պետությունը քանի՜ անգամ &lt;br&gt;
Ընկավ ու վեր հառնեց,&lt;br&gt;
Վեր հառնեց ու ընկավ, &lt;br&gt;
Որովհետև անչափ շատ էին &lt;br&gt;
Նաև հայրենադավ յուրայինները:&lt;br&gt;

Մենք շարունակ, &lt;br&gt;
Երկար դարերի ընթացքում, &lt;br&gt;
Կորցրինք մեր պետությունը, &lt;br&gt;
Բայց կարողացանք պահպանել &lt;br&gt;
Մեր հայրենիքը, &lt;br&gt;
Մի մասը՝ հողի վրա, &lt;br&gt;
Առավել մեծ մասը՝&lt;br&gt;
Մեր սրտերում։&lt;br&gt;

Ու դեռ օր օրի նվազում է այն մասը, &lt;br&gt;
Որ... հողի վրա է պահվում, &lt;br&gt;
Եվ գումարվում այն մասին, &lt;br&gt;
Որ... մեր սրտերում ենք պահում:&lt;br&gt;
Որովհետև, այո,&lt;br&gt;
Նորից ու նորից եմ շեշտում&lt;br&gt;
Անչափ շատ են մեր թշնամիները,&lt;br&gt;
Եվ առավել շատ՝&lt;br&gt;
Մեր... հայրենադավները:&lt;br&gt;
Աներևակայելի՝ շատ:&lt;br&gt;

Ես ու դու պառկած ենք &lt;br&gt;
Երկնքի ու քարի արանքում:&lt;br&gt;

Ես չեմ նայում երկնքին, &lt;br&gt;
(Դու՝ չգիտեմ)։&lt;br&gt;

Չեմ նայում, &lt;br&gt;
Որովհետև գիտեմ՝ &lt;br&gt;
Երկնքից մանանա չի թափվելու, &lt;br&gt;
Այլևս ու... երբեք:&lt;br&gt;

15.02.2025 թ. (ժ. 09:39), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;


===Մի տգետի, որ դեռ հավատում է,&lt;br&gt; թե թուրքի մեջ էլ... մարդը ապրում է===

:''Հազար դարում հազիվ դառավ մարդասպան:
:::::'''''Հովհ.ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ

::''Թուրքն է անցել այստեղից...
::::::'''''Վ.ՀՅՈՒԳՈ

Մի տգետ կա, որ դեռ հավատում է՝ &lt;br&gt;
Թուրքի մեջ իբր... մարդը ապրում է:&lt;br&gt;

Իսկ թուրքն էլի նույն թուրքն է մնացել, &lt;br&gt;Թեկուզև... հազար տարի է անցել:&lt;br&gt;

Հույս մի պահիր զուր, մարդ կդառնա թե,&lt;br&gt; 
Նրա տունը դեռ խոր միջնադարն է։&lt;br&gt;

21-րդ դա՞ր, ինչե՞ր ես խոսում, &lt;br&gt;
Նա դեռ կացնով է հարցերը լուծում։&lt;br&gt;

Եվ այն էլ՝ քնած մարդու հետ, գիտե՞ս,&lt;br&gt; 
Քնած չլինես՝ չպատասխանե՞ս։&lt;br&gt;

Ու թե այստեղով թուրքեր են անցել`&lt;br&gt; 
Ավեր-ավար է, բան չի մնացել:&lt;br&gt;

Ուժն է, չէ՞, տալիս իրավունք, գիտե՛ս,&lt;br&gt; 
Էլ ի՞նչ իրավունք, եթե ուժ չունես:&lt;br&gt;

Ինչ խաչմերուկ էլ նկարես - գծես՝ &lt;br&gt;Խաղաղությունը նա չի տալու քեզ:&lt;br&gt;

18.02.2025 թ. (ժ. 02:52), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;


===Սպասում===

:::''Չեմ կարողանում այցելել զոհված եղբորս գերեզմանին

Քամին ու հովն են քեզ այցի գալիս, &lt;br&gt;
Ծղրիդն է երգում քո գերեզմանին,&lt;br&gt; 
Անդորրն է խախտում մոտիկ անտառից&lt;br&gt; 
Լսվող բեկբեկուն ձայնը գայլային:&lt;br&gt;

Ես չկամ այդտեղ, բացակա եմ ես, &lt;br&gt;
Հեռու եմ, Լուսնից, Մարսից էլ՝ հեռու, &lt;br&gt;
Ես չէի կարող չգալ, դու գիտես, &lt;br&gt;
Չգիտեմ` մեր վերջն ինչ է լինելու:&lt;br&gt;

...Բայց դեռ կբացվեն ճամփաները գոց,&lt;br&gt; 
Երբ մեր զգետնված զինավառ ոգին &lt;br&gt;
Կարձակի կրկին շաչյուն-զրնգոց՝ &lt;br&gt;
Ես այցի կգամ քո գերեզմանին:&lt;br&gt;

18.04.2025 թ. (ժ. 17:20), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;

===Օր վերջին &lt;br&gt;կամ շրջափակման 283-րդ օրը===

...Կեսօրին դադարեց պատերազմ ու շրջափակում։&lt;br&gt;
Բայց դեռ պաշարված դիրքերից &lt;br&gt;
տղաներն իջնել չէին կարողանում։&lt;br&gt;
 
- Գնացեք, &lt;br&gt;
Ճանապարհն արդեն բացել ենք,- &lt;br&gt;
հռհռոց էր լսվում դիմացի դիրքերից,- &lt;br&gt;
հանձնեք զենքերն ու գնացեք, &lt;br&gt;
առանց ետ նայելու...&lt;br&gt;
 
Քաղաք ու գյուղ` &lt;br&gt;
ամենուր` մարդիկ շփոթված` &lt;br&gt;
անելիք-չանելիք խառնած իրար։&lt;br&gt;
Մեքենաները շարված են` &lt;br&gt;
պատրաստ երթի, &lt;br&gt;
բայց.&lt;br&gt;
- Չենք շարժվի` մինչև վերջին զինվորը&lt;br&gt;
դիրքից չիջնի,- ասում են միմյանց։&lt;br&gt;

Վերջին անգամն էր, &lt;br&gt;
որ տղաները պետք է թողնեին դիրքերը:&lt;br&gt;
Առաջին անգամն էր, &lt;br&gt;
որ դիրքերը թողնելիս&lt;br&gt;
տղաները... չէին... հերթափոխվելու,&lt;br&gt;
դիրքերը թողնում են` &lt;br&gt;
առանց հանձնման-ընդունման &lt;br&gt;
ընդունված կարգի։&lt;br&gt;
Իջնում են մի կերպ &lt;br&gt;
շրջափակված դիրքերից։&lt;br&gt;

- Ճանապարհը բաց է, &lt;br&gt;
գնացեք առանց ետ նայելու...&lt;br&gt;
Անսքող ծաղր է դեմքերին, &lt;br&gt;
ու կանգնած են բոլոր ճանապարհներին,&lt;br&gt; 
բոլոր խաչմերուկներում` &lt;br&gt;
զինավառ &lt;br&gt;
(մինչև ատամներն ու դեռ ավելի):&lt;br&gt;

Ու` հեռանում են` &lt;br&gt;
շինական ու զինվոր, &lt;br&gt;
կին, երեխա, ծերունի,&lt;br&gt;
երիտասարդ ու հասուն այր...

Հեռանում են գլխահակ, &lt;br&gt;
առանց ետ նայելու, &lt;br&gt;
որ հանկարծ... &lt;br&gt;
ճանապարհին... չքարանան:&lt;br&gt;

28.07.2025 թ. (ժ. 22:37), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
10.08.2025 թ. (ժ. 21:07), Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;

===Երկնքից վերև ===

Վեցերորդ հարկի &lt;br&gt;
երևանյան այս բնակարանից, &lt;br&gt;
ուր ժամանակավոր ապաստան եմ գտել,&lt;br&gt; 
ընտանիքով, &lt;br&gt;
Ստեփանակերտում &lt;br&gt;
ամեն ինչ կորցնելուց հետո, &lt;br&gt;
ծառերի կատարներն են երևում միայն։ &lt;br&gt;

Ի դեպ,&lt;br&gt; ամբողջ գիտակցական կյանքս &lt;br&gt;
բազմաբնակարան շենքի &lt;br&gt;
առաջին հարկում եմ ապրել, &lt;br&gt;
գետնին մոտիկ։&lt;br&gt;

Կարոտում եմ այդ ժամանակներին, &lt;br&gt;
երբ ապրում էի հողի վրա, &lt;br&gt;
առաջին հարկում &lt;br&gt;
և «յոթերորդ երկնքում» էի զգում ինձ` &lt;br&gt;
հարազատության կապով կապված։&lt;br&gt;
Հող էի մշակում` &lt;br&gt;
այգի ու բանջարանոց։&lt;br&gt;
 
Հիմա իսկապես «երկնքում» եմ, &lt;br&gt;
երկնքից էլ բարձր, &lt;br&gt;
հայրենի հողը` հեռու` ինձնից։ &lt;br&gt;

Այստեղից &lt;br&gt;
ծառերի &lt;br&gt;
ձիգ կատարներն են երևում միայն, &lt;br&gt;
երկինքը, &lt;br&gt;
ամպերը, &lt;br&gt;
նաև` Մասիսները, պարզկա եղանակներին։&lt;br&gt;

15.08.2025 թ. (ժ. 10:53), Երևան, Շենգավիթ

===Չեք ապրի===

Ուր ոթել եք &lt;br&gt;
Արյունը մեր`&lt;br&gt;
Չեք ապրի &lt;br&gt;
Այդ երկրում &lt;br&gt;
Դուք էլ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կգտնե՞նք մենք &lt;br&gt;
Նոր մի տանիք&lt;br&gt;
Կապրե՞նք էլի &lt;br&gt;
Մենք &lt;br&gt;
Երջանիկ: &lt;br&gt;

03:10:2023 թ. (ժ. 13.07), Պյատիգորսկ (ՌԴ)&lt;br&gt;
16:08:2025 թ. (ժ. 01.04), Երևան, Շենգավիթ

===Մեկ ամսվա մեջ...===

::''Վաղինակ և Բորիս Սայամյան 
:::''եղբայրների հիշատակին

Մեկ ամսվա մեջ` երկու եղբայր &lt;br&gt;
Դարձան ճամփորդ հավերժության,&lt;br&gt;
Ու գնացին հեռու - հեռու`&lt;br&gt;
Գտնեն ճամփան մեր  փրկության։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց մեր նավը մենք մեր ձեռքով&lt;br&gt;
Տարանք հասցրինք խորքը ծովի,&lt;br&gt;
Տարանք ու հենց խորքում ծովի &lt;br&gt;
Թողինք անղեկ - աննավավար...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Մեկ ամսվա մեջ` երկու եղբայր,&lt;br&gt;
Երկու ճամփորդ՝ հավերժության...&lt;br&gt;

20:08:2025 թ. (ժ. 17.04), Երևան, Շենգավիթ


===Քանի ողջ  ենք===
Իսկ ամեն ինչ կորած չէ դեռ, &lt;br&gt;
Գլուխներդ բարձր, տղերք։ &lt;br&gt;
Շրջապատվա՞ծ եք։ &lt;br&gt;
Դա էլ` հեչ։ &lt;br&gt;
Մեզ չեն կոտրի՝  ողջ ենք քանի,&lt;br&gt;
Ողջ վերցնելն էլ հեշտ չի լինի։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Շրջապատված, ամեն կողմից, &lt;br&gt;
Ոսոխներով` դարեր անվերջ, &lt;br&gt;
Եվ, շարունակ, մինչև այսօր...&lt;br&gt;
Մեր վերևում, մեր ներքևում, &lt;br&gt;
Ձախից, &lt;br&gt;
Աջից,&lt;br&gt; 
Ե'վ առջևից, և' ետևից,&lt;br&gt;
Ամենուր են,&lt;br&gt;
Թշ-նա-մի-ներ,&lt;br&gt;
Լի են, լցված, ու... լրացված։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ընկա՞ծ ենք մենք։ &lt;br&gt;
Մենք էլ չկա՞նք։ &lt;br&gt;
Եվ հուզո՞ւմ է ինչ որ մեկին &lt;br&gt;
Այսպես ասած՝ մեր վիշտը հին,&lt;br&gt;
Մեր վիշտը նոր։ &lt;br&gt;
Աշխարհն, ազգերն` խնջույքի մեջ, &lt;br&gt;
Եվ միայն մենք` &lt;br&gt;
Նրանց համար&lt;br&gt;
Խաժամուժի ճամփին կանգնած &lt;br&gt;
Պատնեշ որպես։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Երկնքից վեր` սարերն են մեր,&lt;br&gt;
Հավերժ արթուն,&lt;br&gt;
Հավերժ անմեռ։ &lt;br&gt;
Իրար նեցուկ ու հենակ են, &lt;br&gt;
Թեև մեկտեղ, բայց` մենակ են։&lt;br&gt; 
Ամպերում են, &lt;br&gt;
Երկնքից վեր, &lt;br&gt;
Բայց... &lt;br&gt;
Առանց մեզ` սարերը մեր։&lt;br&gt;

23.08.2025 թ. (ժ. 1:19), Երևան, Շենգավիթ

===Մահվան տարի` 2025===
Ո՞ր գրքում գրանցենք &lt;br&gt;
արցախահայերի համար &lt;br&gt; 
անպատերազմ 2025-ի &lt;br&gt;
մահերի սարսափելի տարի &lt;br&gt;
լինելու մասին։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

(Նոր «կարմիր» գի՞րք բացենք)։ &lt;br&gt; &lt;br&gt;

Գրեթե ամեն օր արցախահայ է մահանում &lt;br&gt;
Երևանում, &lt;br&gt;
մարզերում,&lt;br&gt;
ՌԴ-ում, &lt;br&gt;
աշխարհի տարբեր մասերում։ &lt;br&gt;
Աշխարհում մի կետ կա միայն, &lt;br&gt;
ուր արցախահայ չի մահանում։ &lt;br&gt;
Արցախի այդ կետում &lt;br&gt;
թշնամին արյունռուշտ &lt;br&gt;
նաև մեր այդ իրավունքն է ոտնահարում։ &lt;br&gt;
Հայրենական տանը մեռնելու &lt;br&gt;
իրավունքից էլ է զրկում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Իսկ «թմբկահարներն» անընդհատ &lt;br&gt;
միայն մեկ ակորդ են թմբկահարում, &lt;br&gt;
թե ինչ է` &lt;br&gt;
արդեն նոր իրողությունում ենք ապրում, &lt;br&gt;
խաղաղությունում, &lt;br&gt;
խաղ -&lt;br&gt;
աղ -&lt;br&gt;
ութ -&lt;br&gt;
յուն -&lt;br&gt;
ո՞ւմ։&lt;br&gt;
Իսկապե՞ս...&lt;br&gt;
Թմբկահարե՜ք...&lt;br&gt; 
Ավելի՜ բարձր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
(Ոչ այնքան բուռն ծափահարություններ, &lt;br&gt;
հանկարծ խաղաղությունը կխրտնի, &lt;br&gt;
կկարծի, թե արդեն գլուխ են բարձրացրել &lt;br&gt;
երբեմնի հայ վրիժառուները` &lt;br&gt;
ռևանշ լինելո՞ւ է)։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Է, &lt;br&gt;
իհարկե` է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
2025-ը` մահվան տարի,&lt;br&gt;
գրանցենք &lt;br&gt;
ու`&lt;br&gt;
զինվենք համբերությամբ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Իսկ տարին &lt;br&gt;
դեռ ավարտվելու վրա էլ չէ,&lt;br&gt;
մեկ-երրորդը դեռ առջևում Է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Մահն իր առջև խնդիր է դրել` &lt;br&gt;
մինչև տարեվերջ &lt;br&gt;
արցախահայության գոնե կեսը հնձի։&lt;br&gt;
Մյուս կեսի «հարցերը» կլուծի հետո...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
«Իլհամչիկ, դու ուժեղ առաջնորդ ես» &lt;br&gt;
(կախման կետեր)։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Իսկ կախման կետերից հետո &lt;br&gt;
չի շարունակել,&lt;br&gt;
թեև իմաստն, այնուամենայնիվ, հասկանալի է` &lt;br&gt;
«կարողացար արցախահայերի հախից գալ»...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ձեռք-ձեռքի են տվել մահն ու...«իլհամչիկը»...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Իսկ փնթի Թրամփի ծուլուլը &lt;br&gt;
կախվել Է քիթ-պռոշից &lt;br&gt;
ու հասնում Է սպիտակ տան&lt;br&gt;օվալաձև սենյակի սալահատակին...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Այլևս ինը հայտնի երանիներին &lt;br&gt;
գումարվում Է ևս մեկը. &lt;br&gt;
– Երանի՜ նրանց, որ կմահանան Արցախում...&lt;br&gt;

29.08.2025 թ. (ժ. 1:40), Երևան, Շենգավիթ

===Մի օր կգա անվերջ գիշեր===
::''(Երեք տրիոլետ)

'''1&lt;br&gt;
Մենք միասի՞ն դեռ կլինենք,&lt;br&gt;
Երբ որ մեզ էլ մահն այցելի,&lt;br&gt;
Երբ որ մահը մեզ ցավ բերի`&lt;br&gt;
Մենք միասի՛ն դեռ կլինենք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հոգիս պիտի դեռ համբերի,&lt;br&gt;
Դեռ կտոկանք, որ չընկրկենք,&lt;br&gt;
Մենք միասին դեռ կլինենք,&lt;br&gt;
Երբ որ մեզ էլ մահն այցելի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

'''2&lt;br&gt;
Իսկ ո՞վ պիտի «դավաճանի»,&lt;br&gt;
Ո՞վ կդրժի խոստում ու սեր,&lt;br&gt;
Մի օր կգա անվերջ գիշեր,&lt;br&gt;
Իսկ ո՞վ պիտի «դավաճանի»։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գիշեր անվերջ, սեր ու հուշեր,&lt;br&gt;
Թող որ մահը կատակ չանի,&lt;br&gt;
Իսկ ո՞վ պիտի «դավաճանի»,&lt;br&gt;
Ո՞վ կդրժի խոստում ու սեր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

'''3&lt;br&gt;
Երբ որ մահը հանդիպի մեզ`&lt;br&gt;
Մի քիչ պիտի դեռ համբերի,&lt;br&gt;
Ո՞վ կմնա խոստման գերի`&lt;br&gt;
Երբ որ մահը հանդիպի մեզ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խոստման դրժումն ո՞վ կբերի,&lt;br&gt;
Ո՞վ կթողնի, դո՞ւ` ինձ, ե՞ս` քեզ,&lt;br&gt;
Երբ որ մահը հանդիպի մեզ`&lt;br&gt;
Մի քիչ պիտի դեռ համբերի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

26.07.2024 թ.&lt;br&gt;
24.02.2026 թ. (ժ. 11:34)

===Քրիստոնյա երկիր...===
Քրիստոնյա երկիր, &lt;br&gt;
Քրիստոնյա լեռներ, &lt;br&gt;
Քրիստոնյա մարդիկ &lt;br&gt;
Իրար դեմ են ելել։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Իրավիճակ «պարզող»&lt;br&gt;
ԱնՔրիստոս ձևեր,&lt;br&gt;
Իրար կոկորդ պատռող&lt;br&gt;
Քրիստոնյա... դևեր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Իրար դեմ են ելել&lt;br&gt;
Ու ծաղրում են իրար,&lt;br&gt;
Չես էլ կարող պարզել &lt;br&gt;
Ով է ճիշտ, ով՝ սխալ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Դրախտի դուռն է բաց,&lt;br&gt;
Մուտքը` վճարովի, &lt;br&gt;
Վճարեն էլ թե` բայց &lt;br&gt;
Ներս մտնել չի լինի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Դրախտի դուռն է փակ,&lt;br&gt;
Փակ էլ գուցե մնա,&lt;br&gt;
Այնքան` մինչև մարդը&lt;br&gt;
Կրկին... կմարդանա։&lt;br&gt;

25.10.2025 թ. (ժ. 8:15), Երևան, Շենգավիթ

===Չգիտեմ՝ ինչու...===
::::''Կամոյի հիշատակին

Միշտ ղեկին էիր,&lt;br&gt;
Միշտ ճանապարհին, &lt;br&gt;
Աշխա՞րհն էր քեզ պարտք,&lt;br&gt;
Թե՞ դու աշխարհին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Վերջին գնալդ&lt;br&gt;
Թվաց այնքա՜ն հեշտ, &lt;br&gt;
Անհույզ, անշտապ&lt;br&gt;
Ու անհրաժեշտ։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Վերջին գնալդ&lt;br&gt;
Կանչի էր նման,&lt;br&gt;  
Շտապո՞ւմ էիր &lt;br&gt;
Տեսնելու... Նրան։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Միշտ ղեկին էիր,&lt;br&gt;
Միշտ ճանապարհին...  &lt;br&gt;
...Ի՜նչ ես մտածել &lt;br&gt;
Տեսնես այդ պահին...&lt;br&gt;

21.11.2025 թ. (ժ. 8:02), Երևան, Շենգավիթ

===Մորս ժպիտը` լուսանկարից===
Հիշողություն ու հուշ է ամեն ինչ, &lt;br&gt;
Անգամ` ժպիտը մայրիկիս դեմքի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Տարիներն անցնում` մայրս անվերջ ինձ &lt;br&gt;
ժպտում է միայն... լուսանկարից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սփոփա՞նք է, որ մնացել է ինձ` &lt;br&gt;
Մորս ժպիտը` լուսանկարից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ափսոսանք է սոսկ, ցավ է ու կսկիծ` &lt;br&gt;
Մայրս ժպտում է... լուսանկարից։&lt;br&gt;

9.06.2025 թ. (ժ. 22:42), Երևան, Շենգավիթ


===Մենք իմացանք...===
::::''Ալեքսանդր (Շուրա) Մակիչի ՀԱՍՐԱԹՅԱՆԻ հիշատակին 

Մենք իմացանք, ուշ իմացանք,&lt;br&gt;
Մեկ տարի անց գույժն իմացանք, &lt;br&gt;
Որ չկաս էլ, որ չես շնչում, &lt;br&gt;
Թեև՝ կաս մեր ամեն շնչում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Դու որ ապրում էիր կյանքով, &lt;br&gt;
Թեև` դժվար ու տանջանքով, &lt;br&gt;
Ե՛վ կորուսված որդուդ ցավից, &lt;br&gt;
Ե՛վ ցավառատ մեր Արցախից:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Իսկ գրքերդ մնացին անդ,&lt;br&gt;
Ուր էլ չենք գա անտառ ու հանդ,&lt;br&gt;
Փակ է ճամփան մեր տունդարձի` &lt;br&gt;
Մինչև նեռը չգա դարձի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ երբ բացվի դուռ ու դարպաս`&lt;br&gt; 
Դու էլ գուցե վերադառնաս,&lt;br&gt;
Որ հանդիպենք միշտ, մշտական, &lt;br&gt;
Հարց չի լինի էլ բաժանման:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բաց կլինի դուռն օջախիդ,&lt;br&gt;
Մեծով-փոքրով հավաքվեինք`&lt;br&gt;
Տոնելու տոնն մեծ տունդարձի...&lt;br&gt; 
...Մինչև նեռը կգա դարձի:&lt;br&gt;

21.11.2025 թ. (ժ. 8:02), Երևան, Շենգավիթ

===Իսկ ինչո՞ւ է...===

Իսկ ինչո՞ւ է հայ մարդը&lt;br&gt;
Ղարաբաղ ասում,&lt;br&gt;
Երբ հայերեն Արցախը &lt;br&gt;
Շատ լավ է սազում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Պատասխանելու օրը&lt;br&gt;
Մի օր դեռ կգա:&lt;br&gt;
Իսկ Արցա՞խ, թե՞ Ղարաբաղ`&lt;br&gt;
Տարբերություն կա՛...&lt;br&gt;

7.09.2025 թ. (ժ. 17:06), Երևան, Շենգավիթ


===27 հոկտեմբերի===
::::''Վազգեն ՍԱՐԳՍՅԱՆԻՆ

...«Վախենում եմ ձեզանից ես,  &lt;br&gt;
Դուք մեռոնին թույն կխառնեք»...&lt;br&gt;
Մի վայրկյանում կծախեք մեզ&lt;br&gt;
Հազար անգամ, նորից կառնեք:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ինչ անում` ձեր թշվառական&lt;br&gt;
Էությունը չեմ հասկանում...&lt;br&gt;
...Ի՜նչ է գրված մեր ճակատին,&lt;br&gt;
Այս ճամփան մեզ ո՜ւր է տանում:&lt;br&gt;

27.10.2025 թ. (ժ. 16:26), Երևան, Կենտրոն

===Էքսպրոմտ===


::::''Քնա՜ծ է փոքրիկ իմ Հայաստանը՝ 
::::''Գլուխը դրած... սահմանի վրա...
::::::::::''Գևորգ ԷՄԻՆ

Քնած է փոքրիկ քո Հայաստանը՝ &lt;br&gt;
Գլուխը դրած սահմանի վրա...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Այդպես քնած էլ &lt;br&gt;
Գուցե կմնա,&lt;br&gt;
Թե արթնացնող &lt;br&gt;
:Չլինի՜, &lt;br&gt;
::Չգա՜:&lt;br&gt;

23.01.2026 թ. (ժ. 8£25), Երևան, Կենտրոն


===Լուռ եմ, մեկուսի...===
Լուռ եմ, մեկուսի, նայում եմ նրան,&lt;br&gt;
Դեմս` աղջկա մի փարթամ իրան,&lt;br&gt;
Կանգնել ճամփիս ու չի շարժվում բնավ,&lt;br&gt;
Իսկ ի՞նչ անեմ ես, ի՞նչ ասեմ նրան։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Չեմ շարժվում ե՛ս էլ, մեխվել եմ տեղում, &lt;br&gt;
Միտքս հազար ու մի միտք է պեղում,&lt;br&gt;
Միտքս փնտրում է, հայացքս` նեղում,&lt;br&gt;
Իսկ նա կանգնել ու... հմա՜յք է հեղում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մեխվել եմ տեղում, ասա՛, ի՞նչ անել,&lt;br&gt;
Այդքան հմայքը շալակս առնել,&lt;br&gt;
Եվ ո՞ւր, ասա՛ ինձ, շալակած տանել,&lt;br&gt;
Մեխվել է տեղում` նեղո՜ւմ է, նեղո՜ւմ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

(...Ես  կարող էի և... չարձագանքել,&lt;br&gt;
Բայց այս ամենի դեմ ո՜նց աչք փակել)...&lt;br&gt;

10.04.2026 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Մուկուչապատում===

'''1

Քստքստում է ցախավելը` &lt;br&gt;
Մաքրություն է Մուկուչն անում,&lt;br&gt;
Կյանքը կարծես դառնացել է,&lt;br&gt;
Ասես կյանքից մուռն է հանում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Շատ արագ են օրերն անցնում,&lt;br&gt;
Այս շաբաթն էլ եկավ գնաց,&lt;br&gt;
Մուկուչն արագ է դեռ բանում, &lt;br&gt;
Կյանքից ասես բան չմնաց:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կարծում է, թե ծերացել է,&lt;br&gt;
Բայց արագ է դեռ գործն անում, &lt;br&gt;
Աշխատում է... ցախավելը, &lt;br&gt;
Իսկ Մուկուչը` հանգստանում:&lt;br&gt;

26.09.2025 թ. (ժ. 7:58), Երևան, Շենգավիթ

'''2

Նա «Պրոսպեկտ» ու Զաքյան է&lt;br&gt;
Ամիրյանով շտապ գնում,&lt;br&gt;
Ցախավելը մի կողմ դրել`&lt;br&gt;
Քարի գործ է Մուկուչն անում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բեռնատարի թափքը լցրել`&lt;br&gt;
Այսքան քարը ո՞ւր է տանում,&lt;br&gt;
Ո՜նց է գործը կիսատ թողել,&lt;br&gt;
Բա էլ քունը ո՜նց է տանում:&lt;br&gt;

8.10.2025 թ. (ժ. 11:50), Երևան, Կենտրոն

'''3

Իսկ Զաքյանում միշտ է ամառ`&lt;br&gt;
Չորանում են ծաղիկ, թուփ, ծառ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Թե հողն այստեղ պիտի ծաղկի`&lt;br&gt;
Ջուր պիտի տալ ծառ ու ծաղկին:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Որ այստեղ նոր գարուն բացվի`&lt;br&gt;
Նոր ջրագիծ պիտ անցկացվի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Տրակտոր է Մուկուչն ուզում,&lt;br&gt;
Չկա՝ նրան դա չի հուզում:&lt;br&gt;&lt;br&gt; 
Թող գա քանդի հողը վայրի, &lt;br&gt;
Խողովակներ տեղադրի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ջուրը ցնծա՜, հորդա՛, հոսի,&lt;br&gt;
Հողը ծաղկի՜ լեզվով խոսի: &lt;br&gt;

11.10.2025 թ. (ժ. 11:58), Կենտրոն

'''4 (ԱՆԴՐԻՈՍԸ)

Ժպտում է մեղմ՝ բեղերը թաց,-&lt;br&gt;
Գինովցա՞ծ է միթե էլի,&lt;br&gt;
Թե չգտնի օղի հանկարծ՝&lt;br&gt;
Խմիչք նրան ո՞վ կբերի:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Դե՝ բաժակը միշտ է լիքը,&lt;br&gt;
Էլ ինչպե՞ս չգինովանա,&lt;br&gt;
Ա՜խ, այդ կրակ-ըմպելիքը,&lt;br&gt;
Խմում է՝ սիրտը հովանա:&lt;br&gt;

28.09.2025 թ. (ժ. 11:53), Երևան, Շենգավիթ

'''5

Կանաչապատ տարածքներում&lt;br&gt;
Մարդկանց կանաչն էլ չի գերում:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բնաբաժակ կա` ծառ չկա,&lt;br&gt;
Ծառ կա` ծաղր է, Աստված վկա:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կեսը լրիվ չորացել է,&lt;br&gt;
Կեսն էլ խամրել` կեռացել է:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ծառ էլ կա` այնպես է թիկնել,&lt;br&gt;
Որ «ձգտում է» ասես... ընկնել:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բա թթվածինն էլ ո՞ւր մնաց, &lt;br&gt;
Մեր քաղաքը ձեռքից գնա՜ց:&lt;br&gt;

29.12.2025 թ. (ժ. 22:42), Շենգավիթ

===Մտերմիկ տողեր===

'''1

:::''Անգելինա Ազարյանին

Ծննդյան շա՜տ &lt;br&gt;
Օրեր տոնես,&lt;br&gt;
Լինես ազնի՛վ, &lt;br&gt;
Մաքո՛ւր, &lt;br&gt;
Հպա՛րտ:&lt;br&gt; &lt;br&gt;

Դու` &lt;br&gt;
«Աշխարհի' գեղեցկուհի», &lt;br&gt;
Քեզ`&lt;br&gt; 
Ավելի՛ &lt;br&gt;
Բերկրալից կյանք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

20.10.2020 թ., Երևան, Մալաթիա-Սեբաստիա


'''2

''(ԱԿՐՈՍՏԻՔՈՍ)

::::::::''Նոնային
Նույն աչքերը, նույն ժպիտը`&lt;br&gt;
Ոնց բացվող առավոտյան, &lt;br&gt;
Նշան լինեն թող հրճվանքի, &lt;br&gt;
Անհուն սեր-երջանկության։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

20.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ

==Անսաստ երկիր==


===Ապրի´ր, երկի´ր...===

Աշուն, եկար նորից, աշուն,&lt;br&gt;
Կրկին մտար իմ տուն, իմ բակ,&lt;br&gt;
Բայց ես ինչպե՞ս մտնեմ իմ տուն`&lt;br&gt;
Գոցված` ճամփաս, ու դուռս` փակ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ու դեռ ապրում եմ ես միգում,&lt;br&gt;
Ու համոզված, որ... դեռ... կգամ,&lt;br&gt;
Քեզնից, Խաչունց աղբյուր, մի կում`&lt;br&gt;
Ու ես անվերջ ողջ եմ, ու` կամ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ու ողջ մնալ եմ թե ուզում`&lt;br&gt;
Արևգալդ տեսնեմ, երկիր,&lt;br&gt;
Ինձ ոչ մի բան էլ չի հուզում`&lt;br&gt;
Միայն` շնչի´ր, հրճվի´ր, երգի´ր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Ապրի՛ր, երկի՛ր,&lt;br&gt;
Անսա՛ստ, երկի՛ր,&lt;br&gt;
Անպա՛րտ, երկի՛ր,&lt;br&gt;
Հպա՛րտ, երկի՛ր...&lt;br&gt;

01.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Իմ քաղաքը ===

Իմ քաղաքը &lt;br&gt;
վաղուց ապրում է առանց ինձ, &lt;br&gt;
չհասցրի նույնիսկ &lt;br&gt;
հիշողությանս մեջ գրանցել &lt;br&gt;
հրաժեշտի պահը վերջին։&lt;br&gt;
Չէի պատկերացնում&lt;br&gt;
որ վերադարձս &lt;br&gt;
կարող էր այսքան երկարել։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իմ քաղաքը&lt;br&gt;
երևի նեղացած է ինձնից,&lt;br&gt;
որ հեռացա երկու-երեք օրով, &lt;br&gt;
ու... չեմ կարողանում վերադառնալ, &lt;br&gt;
ճանապարհ չկա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ճանապարհ չկա, &lt;br&gt;
թեև ամենուր ճանապարհներ են, &lt;br&gt;
ուր ուզես` կարող ես գնալ, &lt;br&gt;
տուն վերադառնալ` երբեք, &lt;br&gt;
դուրս ես եկել տնից, &lt;br&gt;
ու այլևս ներս մտնել չեն թողնում, &lt;br&gt;
թույլտվություն չկա։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Միջազգային համրությունը &lt;br&gt;
(սխալ է` ասել հանրություն) &lt;br&gt;
հետևում է, ուշի-ուշով,  &lt;br&gt;
թե տուն վերադառնալու&lt;br&gt;
ինչ նոր հնար կարող եմ գտնել, &lt;br&gt;
որ, երևի, խանգարի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Օրենսդիրներ-օրենսգիրնե'ր աշխարհի &lt;br&gt;
ու անդրաշխարհի, &lt;br&gt;
ցույց տվեք մի օրենք,&lt;br&gt; 
ուր սևով սպիտակի վրա &lt;br&gt;
գրված լինի այդ մասին, &lt;br&gt;
հաստատի դրա օրինական լինելը, &lt;br&gt;
թե՞ այլևս դադարել ենք &lt;br&gt;
ապրել օրենքներով։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իմ քաղաքում ձմեռ էր, &lt;br&gt;
երբ հեռացա, &lt;br&gt;
գարունը եկավ ու գնաց` &lt;br&gt;
ես էլի հեռվում էի, &lt;br&gt;
ամառը եկավ ու կգնա` &lt;br&gt;
ես էլի հեռվում եմ, &lt;br&gt;
աշունը կգա ու կգնա` &lt;br&gt;
ես էլի... &lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Ո՞վ է վերադարձնելու ինձ ու քաղաքիս` &lt;br&gt;
բացակա կյանքս իմ քաղաքից... &lt;br&gt;&lt;br&gt;

16.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ժամանակը...===

Ժամանակը &lt;br&gt;
Քանի՜երորդ անգամ նորից &lt;br&gt;
Ձգեց պրկված զսպանակը&lt;br&gt;
Ու մեզ հանեց սահմանից դուրս։&lt;br&gt;
Մնացինք մենք անօթևան`&lt;br&gt;
Անտուն-անտեղ,&lt;br&gt;
Բայց ո'չ երբեք` անհայրենիք:&lt;br&gt;
Մենք հեռացանք, &lt;br&gt;
Բայց մեր հոգում,&lt;br&gt;
Մեր սրտի մեջ&lt;br&gt;
Հայրենիքը ապրում է դեռ&lt;br&gt;
Ու կապրի հար։&lt;br&gt;
Մեր մտքի մեջ,&lt;br&gt;
Մեր երազում`&lt;br&gt;
Միշտ կունենա'նք ծննդավայր։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
 
Պիտի ապրենք, &lt;br&gt;
Պիտի տքնենք &lt;br&gt;
Ու մաքառենք,&lt;br&gt;
Միշտ մեր մտքում պիտի պահենք &lt;br&gt;
Շրշյունն անգամ`&lt;br&gt;
Քնքուշ հովի հայրենական,&lt;br&gt;
Որ միշտ լինենք մենք միակամ`&lt;br&gt;
Հանուն այն վեհ, արդար մտքի, &lt;br&gt;
Սկզբունքի, &lt;br&gt;
Որ ինչ անես` ո'չ մի դեպքում &lt;br&gt;
Չի իջնելու երբեք ծունկի։&lt;br&gt;
Չի վերածվի&lt;br&gt;
Լպիրշ,&lt;br&gt;
Ճղճիմ,&lt;br&gt;
Ու անիմաստ ինչ որ խոսքի,&lt;br&gt;
Անկապ բառի, &lt;br&gt;
Այլ կլինի միշտ կենսունակ&lt;br&gt;
Ու միշտ արի,&lt;br&gt;
Միշտ աշխատող մեխանիզմը&lt;br&gt;
Պահի,&lt;br&gt;
Ժամվա,&lt;br&gt;
Օրվա...&lt;br&gt;
Դարի։&lt;br&gt;
Միշտ կլինի վկան` խիղճը&lt;br&gt;
Մեր անցյալի ու ներկայի։&lt;br&gt;
Միշտ կլինի ուղեկիցը,&lt;br&gt;
Ինչքան էլ` այն լինի դժվար, &lt;br&gt;
Մեր անցնելիք ճանապարհի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

22.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
29.11.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Երկի՛ր իմ վես...===

Երկի՛ր իմ վես,&lt;br&gt;
երկի՛ր հպարտ, &lt;br&gt;
ամրապինդ ու հրաշապարտ,&lt;br&gt;
այս ինչպե՞ս մեր միտքը խամրեց,&lt;br&gt;
ոգին նվաց ու կարկամեց` &lt;br&gt;
եռագույնիդ գույներն ամեն &lt;br&gt;
խառնվեցին-գունատվեցին, &lt;br&gt;
դարձան անգույն,&lt;br&gt;
գորշ ու դժգույն,&lt;br&gt;
գորշ ու տգույն,&lt;br&gt;
գորշ ու ...նկուն:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ո՜ւր մնաց մեր միտքը ճկուն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ի՞նչ անենք մենք երկրում ավեր, &lt;br&gt;
ինչպե՞ս դարձանք մենք տնավեր... &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հարցե՜ր, &lt;br&gt;
հարցե՜ր, &lt;br&gt;
որ էլ չունեն պատասխաններ... &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խլեց մեր տունն ու ապագան... &lt;br&gt;
(շուն՝ շան որդի, &lt;br&gt;
եթե ոչ մենք` &lt;br&gt;
որդը մի օր քեզ կփրթի)...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ո՜վ պիտի մեզ պատասխանի, &lt;br&gt;
թե՞ սպասենք, &lt;br&gt;
ատամները սեղմած իրար,&lt;br&gt;
էլի՛ մի նոր... հարյուր տարի՞։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

29.10.2023 թ., Երևան Շենգավիթ


===Կյանքուկռիվ===

Գունավոր - անգույն ձևեր են փոխվում,&lt;br&gt;
պիտակավորման տարբեր երանգներ,&lt;br&gt;
հեղափոխության ոգին &lt;br&gt;
սակայն` միշտ նույնն է մնում &lt;br&gt;
հարափոփոխ այս ժամանակներում&lt;br&gt; խելահեղության։&lt;br&gt;
Հեղափոխության,&lt;br&gt;
որ ժողովրդին փողոցներ հանեց,&lt;br&gt;
որ ժողովրդին ամբոխ դարձրեց։&lt;br&gt;
Եվ ամբոխ դարձած այդ ժողովուրդը&lt;br&gt;
ամբոխ էլ մնաց։&lt;br&gt;
Իսկ ժամանակը քայլ արեց` գնաց, &lt;br&gt;
իսկ պատմությո՞ւնը, &lt;br&gt;
քայլ արեց` գնաց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Պատմությո՞ւն,&lt;br&gt;
Այո՞։&lt;br&gt;
Իսկ մեր ինչի՞ն է պետք &lt;br&gt;
այդ պատմություն կոչվածը,&lt;br&gt;
կասե՞ք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Նրա՛նք, &lt;br&gt;
թող նրա՛նք &lt;br&gt;
եղծեն ու կեղծեն, վերստին ստեղծեն`&lt;br&gt;
ովքեր դա չունեն։&lt;br&gt;
Ովքեր ո՛չ ունեն,&lt;br&gt;
ո՛չ էլ կունենան`&lt;br&gt;
խիղճ,&lt;br&gt;
պատիվ։&lt;br&gt;
Այստեղ կանգ առնենք մի պահ,&lt;br&gt;
մեր շուրջը նայենք`&lt;br&gt;
հնություններ են հինգ հազարամյա&lt;br&gt;
և պատճեներն են դրանց՝ կողք-կողքի, &lt;br&gt;
որ իսկականից չեն էլ տարբերվում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հիմա` ի՞նչ,&lt;br&gt;
Լռե՞նք,&lt;br&gt;
Թողնենք, որ ով ինչ ուզում է` անի՞,&lt;br&gt;
մեր հիշողությունն առնի ու տանի՞,&lt;br&gt;
սպանի՞ գուցե,&lt;br&gt;
կամ էլ ողջ թողնի՞, իսկ մե՞նք` փակբերա՞ն,&lt;br&gt;
առանց շնչելու իրավունքի՞,&lt;br&gt;
և՝ դա ապրե՞լ կոչենք, &lt;br&gt;
իսկ գուցե դրան&lt;br&gt;
ա՞յլ անուն տայինք,&lt;br&gt;
անվանեինք` ի՞նչ, լուսավոր գալի՞ք,&lt;br&gt;
թե՞ խաղաղության նոր դարաշրջան,&lt;br&gt;
ուր չես տարբերում` ինչ է` պետություն, &lt;br&gt;
ինչ է` հայրենի՞ք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ասում են մի բան,&lt;br&gt;
անում` մի այլ բան,&lt;br&gt;
իսկ մե՞նք,&lt;br&gt; 
կարկամե՞նք,&lt;br&gt;
դիտորդի դերո՞ւմ։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մեր տուն ու տեղը աճուրդի հանեն,&lt;br&gt;
իսկ մենք գո՞հ մնանք,&lt;br&gt;
կամ` ուրախանա՞նք, որ... ո՞ղջ ենք,&lt;br&gt;
որ դեռ...&lt;br&gt;
մեզ չե՞ն մորթելու։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մենք ժողովո՞ւրդ ենք,&lt;br&gt;
մենք ժողովուրդ չե՞նք։&lt;br&gt;
Իսկ գուցե գնանք,&lt;br&gt;
դեմ առ դեմ կանգնենք,&lt;br&gt; 
կռվենք ու մնանք հենց այնտեղ, &lt;br&gt;
մահվան դաշտում այդ մարտի, &lt;br&gt;
հաղթենք, կամ հաղթվենք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կհաղթենք`&lt;br&gt;
կապրենք հողում հայրենյաց&lt;br&gt;
հետայսու նաև։&lt;br&gt;
Իսկ թե կմեռնենք`&lt;br&gt;
մեռնենք պատվավոր մահով, &lt;br&gt;
նախորդաց փառքին արժանի,&lt;br&gt;
ու խառնվենք հողին մեր հայրենական`&lt;br&gt; 
Արցախական&lt;br&gt; 
հի՜ն հայոց աշխարհի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ուրեմն`&lt;br&gt;
գնանք...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

24.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Նոր «լեզվաբանություն»===

Ես հիմա հարկավ ոչինչ էլ չունեմ։&lt;br&gt;
Շարժական։&lt;br&gt;
Անշարժ։&lt;br&gt;
Անցյալ ու ներկա։&lt;br&gt;
Ապագա՞`&lt;br&gt; 
մի´ քիչ,&lt;br&gt;
մշուշոտ, մռայլ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ծանոթ-բարեկա՞մ` &lt;br&gt;
ցրված են տարբեր ուղղություններում` &lt;br&gt;
մեր «անծայրածի՜ր»-անտարա´ծք երկրի, &lt;br&gt;
Ով` որտեղ ու ոնց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ես հարևան էլ թերևս չունեմ։&lt;br&gt;
Հարևան բառից&lt;br&gt;
միշտ ջերմություն էր շնչում, &lt;br&gt;
ծիլ տալիս,&lt;br&gt;
իսկ հիմա՞... մի սառն&lt;br&gt;
անտարբերություն &lt;br&gt;
միջնորմի նման ցնցվել մեր միջև`&lt;br&gt;
շփվել չի թողնում։&lt;br&gt;
Մեզ ի՞նչ է մնում`&lt;br&gt;
միջնորմի սառը շղարշի &lt;br&gt;
երկու կողմերից իրար &lt;br&gt;
խեթ ծիկրակումներ, &lt;br&gt;
և` ուրիշ ոչինչ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եվ` ուրիշ ոչի՞նչ։ &lt;br&gt;
Ինչո՞ւ են հաճախ &lt;br&gt;
բառերը փոխում տեղե՜րը իրենց։&lt;br&gt;
Չգիտե՜ք, գիտե´մ։&lt;br&gt;
Ես է´լ չգիտեմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ինչո՞ւ են հաճախ &lt;br&gt;
մարդիկ փոփոխում դերե՜րը իրենց։&lt;br&gt;
Անշուշտ` չգիտե´ք։&lt;br&gt;

Չգիտեմ, ե´ս էլ, &lt;br&gt;
սակայն կուզեի՞ իմանա´լ,&lt;br&gt;
տեսնե´լ,&lt;br&gt;
շոշափե´լ,&lt;br&gt;
զգա´լ։&lt;br&gt;
Գո´ւցե, թերևս։&lt;br&gt;
Իսկ գուցեև` ո՞չ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Լեզվաբանական &lt;br&gt;
նոր ճյուղ եմ ուզում բացենք,&lt;br&gt;
ազգովի,&lt;br&gt; 
թեկուզ` վաղվանից։&lt;br&gt;
Վաղուց ենք սերտել` &lt;br&gt;
ուղղագրություն, ուղղախոսություն, &lt;br&gt;
բառակազմություն, բառագիտություն...&lt;br&gt;
(Չշարունակեմ)...&lt;br&gt;
Ճշմարտագրության, ճշմարտախոսության&lt;br&gt; 
կանոններն եմ ուզում&lt;br&gt; 
այսուհետ սերտե՜նք ու սերտե´նք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ուսումնասիրող &lt;br&gt;
և ուսուցանվող ցանկացողներ կա՞ն, &lt;br&gt;
կգտնե՞նք։&lt;br&gt;
Հարկա՜վ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

27.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հարցեր, հարցեր...===

Երևանը դարձել է, տե'ս,&lt;br&gt;
Մի փոքրիկ Ստեփանակերտ,&lt;br&gt; 
Ծանոթ շունչ է` ուր շրջվում ես, &lt;br&gt;
Ծանոթ խոսք է, ծանոթ դեմք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Չես հասկանում` ինչպես վարվել,&lt;br&gt;
Լա՞վ է արդյոք դա, թե՞ վատ,&lt;br&gt;
Ո՞նց ենք ուզում մենք ավարտվել&lt;br&gt;
Մեր ընթացքով անավարտ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ո՞ւր ենք այսպես փութով փախչում,&lt;br&gt;
Դեպի երկի՞ր, թե՞ երկրից,&lt;br&gt;
Ի՞նչ դռներ են, ո՞վ է բացում,&lt;br&gt;
Ո՞ւր ճողոպրենք մենք մեզնից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ինքներս մեզ դավաճանե՞նք,&lt;br&gt;
Զուր ենք այսպես մեզ խաբում,&lt;br&gt;
«Ամենայն տեղ մահը» մի՞ է,&lt;br&gt;
Ինչո՞ւ էլ  չենք հավատում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
 
14.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ասացին...===

Ասացին` &lt;br&gt;
կվերադառնա՞նք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ասացի` այո, &lt;br&gt;
երբ վերադառնան &lt;br&gt;
տաք երկրներ չված &lt;br&gt;
թռչունները։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ասացին` &lt;br&gt;
կատակո՞ւմ ես։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ասացի` այո։&lt;br&gt;
Մեզ &lt;br&gt;
միայն &lt;br&gt;
կատակելն է &lt;br&gt;
մնացել,- ավելացրի։&lt;br&gt;
Մեր &lt;br&gt;
մյուս &lt;br&gt;
բոլոր &lt;br&gt;
առաքինություններն&lt;br&gt;
ու արժանիքները &lt;br&gt;
զրոյացվելու են &lt;br&gt;
կառավարության &lt;br&gt;
հաջորդ &lt;br&gt;
հերթական&lt;br&gt;
նիստում։&lt;br&gt;
Թողնվելու են &lt;br&gt;
միայն&lt;br&gt;
մեր արատներն ու&lt;br&gt;
թերությունները։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

14.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===«Ակնհայտը` անհավատալի՞»===

Ամեն ինչ ակնհայտ է հիմա, &lt;br&gt;
չկա ոչինչ անհավատալի այլևս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ բոլորովին վերջերս  &lt;br&gt;
Կարմիր բլուրի &lt;br&gt;
վերսկսված պեղումների &lt;br&gt;
առաջին օրվա &lt;br&gt;
գտածոն գլխավոր`  &lt;br&gt;
անձնագիրն էր Նոյի։ &lt;br&gt;
Անմիջապես էլ &lt;br&gt;
վերծանված &lt;br&gt;
անձնագրային գրառումներից &lt;br&gt;
պարզվեց հետևյալը` &lt;br&gt;
ազգության դիմաց,&lt;br&gt;
անձնագրում Նոյի, &lt;br&gt;
գրված էր... ադրբեջանցի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Հիմա ենք հասկանում&lt;br&gt;
ուժն ու զորությունը&lt;br&gt;
նավթի ու խավիարի,&lt;br&gt;
հրաշքներ գործելու&lt;br&gt;
ջանքն ու եռանդը դրանց։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Օտար եմ այստեղ ես երևի։&lt;br&gt;
Երևանի փողոցներում&lt;br&gt;
թափառում եմ &lt;br&gt;
մենակ ու անհույս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

11.03.2023 թ., Երևան, Աջափնյակ 
::::(Ծիծեռնակաբերդի բարձունք) &lt;br&gt;
11.05.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Իրեն նոր սուլթան կարծող...===

Իրեն նոր սուլթան կարծող&lt;br&gt;
Ազերի մի լածիրակ&lt;br&gt;
Պարզել է դաշույնն իր կեռ,&lt;br&gt;
Ուզում է ստիպել, որ &lt;br&gt;
Մի երկիր, մի ժողովուրդ`&lt;br&gt;
Անցնի իր թրի տակով,&lt;br&gt;
Որ հետո, ինչ էլ լինի,&lt;br&gt;
Արցախցի ոչ մի սերունդ&lt;br&gt;
Զենք չառնի ազերու դեմ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Չի՞ կարծում, կամ չգիտե՞`&lt;br&gt;
Ամեն մի արցախցու մեջ&lt;br&gt;
Դավիթն է փոքրիկ քնած,-&lt;br&gt;
Գործելու իր ժամին է &lt;br&gt;
Սպասում, որ արթնանա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

05.06.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Իսկ ինչու են օրերս...===

Իսկ ինչո՞ւ են օրերս&lt;br&gt;
Ինձնից այսպես հեռանում&lt;br&gt;
Լքված հո՞ւն են ձորերս,&lt;br&gt;
Թե՞ անկամ են նեղանում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հայրենիքում իմ ավեր&lt;br&gt;
Ստրուկներն են ղեկավար,&lt;br&gt;
Ո՞ւր մնացիք, արքաներ,&lt;br&gt;
Երա՞զ էիք` «կար-չկա՞ր...»։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Անցան նախկին փառքերը,&lt;br&gt;
Արքաները էլ չկան,&lt;br&gt;
Ավեր երկրիս տերերը &lt;br&gt;
Մի օր գուցեև ետ գան։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

10.06.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Եռաբլուրում ===

Արևի'ն են նայում աչքերը ձեր,&lt;br&gt;
Արևի'ց ենք առնում բարևը ձեր,&lt;br&gt;
Վե'ր պարզեք կրկին ձեռքերը ձեր,&lt;br&gt;
Զինվորնե'ր։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ձեր ձեռքերի վրա երկի'րն է մեր,&lt;br&gt;
(Տե'ր է կարգվել երկրին դահիճ ու նեռ),&lt;br&gt;
Մի' թողեք, որ տան թուրքին նվեր,&lt;br&gt;
Զինվորնե'ր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
24.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մաքառող տեսակ===

:::''44-օրյայի հերոսներից`&lt;br&gt;
:::''Վահագն Սարդարյանի հիշատակին

Պատկերացնե՞լ, ինչպե՞ս, և` ինչո՞ւ,&lt;br&gt;
Մարտի պատկերի հետ «նայվո՞ւմ» էիր,&lt;br&gt;
Ոսոխի շունչն էր քեզ վրա թռչում,&lt;br&gt;
Անսարսուռ կանգնել` «հմայվո՞ւմ» էիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կռվեցիր անդուլ, միշտ մաքառեցիր`&lt;br&gt;
Մարտում ամենատաքարյունն էիր,&lt;br&gt;
Քեզ մորդ համար չխնայեցիր`&lt;br&gt; 
Նրա բաց սրտի տաք արյունն էիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

28.07.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Գույժը նորից...===

Գույժը նորից &lt;br&gt;
Դուռն է բախում&lt;br&gt;
Ամեն տան,&lt;br&gt;
Բայց ասում են` &lt;br&gt;
Լավ կլինի &lt;br&gt;
Ամեն բան։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Արյան հոտ է &lt;br&gt;
Կրկին առել&lt;br&gt;
Թշնամին,&lt;br&gt;
Հայոց ցավն է &lt;br&gt;
Տարտարոսվել&lt;br&gt;
Անմեկին...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
8.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Վտարված եմ...===

Վտարված եմ&lt;br&gt;
Ես իմ երկրից,&lt;br&gt;
Հեռացված եմ &lt;br&gt;
Ու մոռացված...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Ինչպե՞ս պիտի &lt;br&gt;
Վերադարձնեմ&lt;br&gt;
Իմ չապրված&lt;br&gt;
Օրե´րն անցած։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

01.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Սև մղձավանջ է իջել...===

Սև մղձավանջ է իջել &lt;br&gt;
Արցախիս վրա, &lt;br&gt;
Եկել` ո՜նց է շնթռնել, &lt;br&gt;
Թշնամին նրա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
 
...Հարյուր տարի էլ անցնի` &lt;br&gt;
Չի մոռացվելու, &lt;br&gt;
Մեր կորստի, մեր ցավի&lt;br&gt;
Ոխն ենք հանելու...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

28.09.2023 թ., Պյատիգորսկ (ՌԴ)


===Անհեթեթություն===

Եվ կար ժամանակ`&lt;br&gt;
Անուս ազերին&lt;br&gt;
Չէր էլ հասկանում,&lt;br&gt;
Թե ոնց բաժանի&lt;br&gt;
Երկու էշերի միջև գարին...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Իսկ հիմա տեսեք`&lt;br&gt;
Իր տհասությամբ&lt;br&gt;
Ո՜նց է աշխարհին&lt;br&gt;
Ծաղրում է ալին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

16.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ձյունե՜լ է այնպես...===
Ձյունե՜լ է այնպես,&lt;br&gt;
իսկ դրսում` արև,&lt;br&gt;
դրսում` գարուն է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ներսս` աշուն է,&lt;br&gt;
ներսս` անձրև է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ա՜խ, այս գարունը&lt;br&gt;
այնպե՜ս անձև է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

13.04.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Իսկ իմ հրաշք...===

Իսկ իմ հրաշք &lt;br&gt;
Արցախից&lt;br&gt;
Ինձ մի բուռ&lt;br&gt;
Հող չմնաց,&lt;br&gt;
Միայն` &lt;br&gt;
Մի լուռ &lt;br&gt;
Ափսոսանք,&lt;br&gt;
Որ ողջ արածս &lt;br&gt;
Գնաց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Բայցև`&lt;br&gt;
Որպես սփոփանք,&lt;br&gt;
Արցա՜խ,&lt;br&gt;
Անո´ւնդ մնաց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

7.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Անհայրենիք է Բաղրամյանն ինքը...===
'''(Տրիոլետ)

Անհայրենիք է Բաղրամյանն ինքը`&lt;br&gt;
Քանի՜ հայրենիք ազատագրած,&lt;br&gt;
Քանի՜ ազգ` ոստան իրենով գտած`&lt;br&gt;
Անհայրենիք է Բաղրամյանն ինքը։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իր հողն ու ջուրը քոչվորին թողած`&lt;br&gt;
Անդաստական է իր ընտանիքը,&lt;br&gt;
Անհայրենիք է Բաղրամյանն ինքը`&lt;br&gt;
Քանի՜ հայրենիք ազատագրած։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

19.11.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Սեպտեմբերից այս կողմ===

Սեպտեմբերից այս կողմ`&lt;br&gt;
Անծանոթ ենք իրար,&lt;br&gt;
Հանդուրժող ենք այնպես`&lt;br&gt;
Մա՜հ եմ, գո´ւյժ ես, աշխա´րհ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սեպտեմբերից այս կողմ`&lt;br&gt;
Մենք ո՜չ միայն երկիր, &lt;br&gt;
Կորցրել ենք և մե´զ`&lt;br&gt;
Անդառնալի այնպես,&lt;br&gt;
Անհետևանք ասես,&lt;br&gt;
Որ ուզում ես ճչա՜լ,&lt;br&gt;
Բայց անիմա´ստ արդեն,&lt;br&gt;
Իզուր ու անտեղի´,&lt;br&gt;
Եվ` ուշացա´ծ նաև։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Դեռ համարձակվում ենք&lt;br&gt;
Հայելու մեջ նայե՞լ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Զղջո՞ւմ` ինչի՞ համար։&lt;br&gt;
Խժռել մի ողջ երկի՞ր&lt;br&gt;
Ու մսխո՞ւմ ենք հիմա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Իսկ կշտանա՞լ` չկա՜։&lt;br&gt;
::Չկա՜... &lt;br&gt;
::::Չկա՜... &lt;br&gt;
::::::Չկա՜...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
1.12.23 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հուսահատ ճիգեր===

Մենք մեր մատը տանում&lt;br&gt;
Ու մեր աչքն ենք հանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մենք այս ո՜ւր ենք ընկել,&lt;br&gt;
Ու նեղվում էլ ենք դեռ,&lt;br&gt;
Որ մնացել մենակ`&lt;br&gt;
Փնտրում ենք հույս-հենակ,&lt;br&gt;
Բայց չենք գտնում, չկա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գուցե, Աստված վկա,&lt;br&gt;
Հայտնվի մի տեղից`&lt;br&gt;
Մոտիկ, կամ թե` հեռվից,&lt;br&gt;
Տարբերություն չկա,&lt;br&gt;
Միայն թե մեկը գա&lt;br&gt;
Ու մեր կողքին կանգնի...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Մենք հինգ հազար տարի&lt;br&gt;
Հոգեվարք ենք էրնում,&lt;br&gt;
Սակայն դեռ չենք... մեռնում: &lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Իսկ այդ մեկը կգա՞,&lt;br&gt;
Իսկ այդ մեկը... չկա՜...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
21.12.23 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Արարատ-Արագած===
:::''«Նա, ով խոսում է Արարատից`
::::''Հայաստանի'ց չի խոսում»։
::::::::''Մի իմաստակի նորագույն «իմաստախոսություններից»
&lt;br&gt;
Նա ուզում է &lt;br&gt;
Արարատը ջնջել&lt;br&gt;
Երևանի երկնքից&lt;br&gt;
ու Արագած նկարել նույն տեղում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Նա ուզում է  &lt;br&gt;
պետական զինանշանն ու օրհներգը &lt;br&gt;
հարմարեցնել իրեն, &lt;br&gt;
որ կարողանա բերանացի անել հեշտ, &lt;br&gt;
և այստեղ-այնտեղ, &lt;br&gt;
տեղի-անտեղի, &lt;br&gt;
արտասանի ոգևորված, &lt;br&gt;
թե իբր` տեսեք, &lt;br&gt;
ես ամեն ինչ գիտեմ, &lt;br&gt;
մեր երկրի ո՞ր ղեկավարը &lt;br&gt;
կարող էր &lt;br&gt;
ինձ պես արտասանել։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Նա ուզում է, &lt;br&gt;
որ բոլորիս բնակարաններում &lt;br&gt;
ո'չ թե Արարատի, &lt;br&gt;
այլ Արագածի' նկարը լինի, &lt;br&gt;
մոռանալով, &lt;br&gt;
որ Աստվա'ծ է նկարել &lt;br&gt;
Արարատը բոլորիս սրտերում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

17.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Իսկ Արցախիս...===

Իսկ Արցախիս սովյալների &lt;br&gt;
Տառապանքի,&lt;br&gt; Ցավի հանդեպ &lt;br&gt;
Աշխարհը դեռ աչք է փակում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ու թող այնքան փակված մնա, &lt;br&gt;
Որ կուրանա աչքն աշխարհի...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
(Բարձր է գոռում գողն ավելի` &lt;br&gt;
Գողը փախավ,&lt;br&gt; Բռնեք գողին)։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Մա´յր-Հայաստան,&lt;br&gt; Հայո´ց ոստան,&lt;br&gt;
Քո արածից չե՞ս ամաչի,&lt;br&gt;
Ինչքան էլ որ հողմեր ոռնան`&lt;br&gt;
Արցախը կա, &lt;br&gt;Մի´շտ կլինի։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ես հավատում եմ Արցախիս &lt;br&gt;
Արշալույսի´ն վերընձյուղման։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

03.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
08.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մի´ եղիր այդչափ ագահ...===

:::::''...Բայց հաճախ,&lt;br&gt;
:::::''Կյանքդ հերիք չի՜ անում...
:::::::::::''Գևորգ Էմին
 
Մի՛ եղիր այդչափ ագահ, ընչաքաղց...&lt;br&gt;
Նավթադոլարներ շատ մի՛ հավաքիր։&lt;br&gt;
Ո՞վ է ինչ տարել իր հետ, որ տանես։ &lt;br&gt;
Դու էլ չես տանի։ &lt;br&gt;
«Այո'» ասա մեր &lt;br&gt;
Ազատ ու անկախ ապրելու կամքին։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ուշքի´ եկ, աշխա´րհ, &lt;br&gt;
Ու հիշի´ր, աշխա´րհ, &lt;br&gt;
Կյանքն այնքա´ն է կարճ, &lt;br&gt;
Որ չի´ հերիքի &lt;br&gt;
Նույնիսկ ա´յդ «այո»-ն ասելու համար։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

04.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Գնա´===
::::''Ծնկաչոք խնդրե՞նք մեղավոր նեռին,
::::''Արդյո՞ք կթողնի ու կհեռանա...

Աստծո այս ազգը մեղք է, արդարև,&lt;br&gt;
Անաստված,&lt;br&gt;
Անխիղճ,&lt;br&gt;
Թող ու հեռացիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գիտենք,&lt;br&gt;
Որ արյան ծարավ ունես դեռ,&lt;br&gt;
Դու հագենալու ա'յլ միջոց փնտրիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խիղճ ունես եթե` հարցրո'ւ, կասի',&lt;br&gt;
Ցույց կտա, հաստատ,&lt;br&gt;
Ճշմարիտ ուղին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Տնից ու տեղից զրկե´լ ես մեզ դու,&lt;br&gt;
Զրկել ես անգամ գերեզմանների՜ց։&lt;br&gt;
Է՞լ ինչ ես խլել մեզանից ուզում,&lt;br&gt;
Ուզո՞ւմ ես,&lt;br&gt;
Է՞լ` ինչ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Անկո´ւշտ,&lt;br&gt;
Արյունռո´ւշտ,&lt;br&gt;
Հեռացի´ր,&lt;br&gt;
Գնա՜...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Էլ մի´ հապաղիր,&lt;br&gt;
Ու` էլ... մի´ մնա...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

1.03.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===«ՔՊ-ա-թուրքա-դմփ-դմփ-հու»===

:::''Գույժեր են գալիս Ղարաբաղից,&lt;br&gt;
:::''Սարեր են փշրվում սրտիս վրա...
:::::::::::''Համո Սահյան

Ականջդ կանչի, Սահյա´ն Համո,&lt;br&gt;
Երեսուն տարին անցավ հազիվ,&lt;br&gt;
Ո՜նց կռահեցիր, որ Արցախով &lt;br&gt;
Գալո՜ւ է վերջը Հայաստանի...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եվ Հայաստանի անկման համար&lt;br&gt;
Թմբուկ են նրանք դեռ խփելու,&lt;br&gt;
Արցախի անկման ուրախությամբ` &lt;br&gt;
Սմբուկ են նրանք դեռ լափելու։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եվ ո՜վ պիտի դեռ հարցնի նրանց`&lt;br&gt;
Ում կամ ինչու են քարկոծելու,&lt;br&gt;
Եվ այսպես մի-մի «չաքուճ» առած`&lt;br&gt;
Մասիսին է՛լ են դեռ հասնելու։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

07.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Արցունքն` աչքին===

Երազի պես եկավ գնաց,&lt;br&gt;
Քույրս` հեռու Սամարայից,&lt;br&gt;
Թախիծը լուռ կախված մնաց,&lt;br&gt;
Տխուր-ուրախ այդ յոթ օրից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

- Հայրենիք եմ կարծես եկել,-&lt;br&gt;
Թախծում էր նա` արցունքն աչքին,-&lt;br&gt;
Բա իմ անուշ գյուղն ո՞ւմ մնաց,&lt;br&gt;
Գերեզմաններն իմ այն անգին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Արցունքն` աչքին գնաց նորից, &lt;br&gt;
Գնաց կրկին` լի կարոտով, &lt;br&gt;
Ասաց` կգամ մեկ էլ, նորից,&lt;br&gt;
Թե երթս անցնի Կոճողոտով։&lt;br&gt;

18.12.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ներիր, մայրիկ...===

Ներիր, մայրիկ, ներիր դու ինձ,&lt;br&gt;
Հաշտ եմ արդեն իմ Աստծո հետ,&lt;br&gt;
Դաժան էր, բիրտ` գուցե մի քիչ,  &lt;br&gt;
Ներիր, մայրիկ, ներիր, ներիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ներիր, հիմա հեռու եմ շատ,&lt;br&gt;
Հեռու եմ ես քեզնից, ինձնից,&lt;br&gt;
Այնպես հանգիստ եմ, անշտապ,&lt;br&gt;
Ներիր, մայրիկ, ներիր, ներիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Էլ ոչինչ չի մտատանջում&lt;br&gt;
Ինձ` որդուն քո` այն զգայուն,&lt;br&gt;
Էլ ոչնչով չեմ հմայվում,&lt;br&gt;
Ներիր, մայրիկ, ներիր, ներիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ներիր որդուն քո դրուժան,&lt;br&gt;
Հայրիկի, քո գերեզմանին&lt;br&gt;
Չայցելի էլ ո՛չ մի անգամ`&lt;br&gt;
Ներիր, մայրիկ, ներիր, ներիր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Բայց թե մի օր ներես դու ինձ` &lt;br&gt;
Քո ներելու համար երբեք&lt;br&gt;
Չեմ ներելու ես ինձ, երբեք,&lt;br&gt;
Ներիր, մայրիկ, ներիր, ներիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

17.09.2023 թ., ՌԴ, Վլադիկավկազ (մեքենայում) &lt;br&gt;
24.10.2023 թ., Երևան, Կենտրոն (Հյուսիսային պողոտա)


===Անքեզ===

Տասնվեց տարի է, &lt;br&gt;
Տես, &lt;br&gt;
Առանց քեզ ենք, &lt;br&gt;
Մայրիկ։ &lt;br&gt;
Երկու ու կես տարի` &lt;br&gt;
Կարոտ գերեզմանիդ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Գերեզմանիդ անգամ &lt;br&gt;
Չենք էլ բերում ծաղիկ... &lt;br&gt;
Անքեզ ենք, &lt;br&gt;
Մամ, &lt;br&gt;
Անկյանք, &lt;br&gt;
Անտուն, &lt;br&gt;
Անհայրենիք...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
21.05.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Չասված բառերս===

Բառերը, որոնք մնացին չասված`&lt;br&gt;
Պատռում են հիմա կոկորդս, մայրիկ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բառերը, որոնք էլ չեն ասվելու`&lt;br&gt;
Խեղդում են պատռած կոկորդս, մայրիկ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Չասված բառերի իմ «հավաքածուն»&lt;br&gt;
Ո՞ւմ տանեմ, ինչո՞ւ ու ինչպե՞ս, մայրիկ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

21.05.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հայ-աստ-ա՜նս՝ Հայ-աստ-ա՞նդ...===

:::::''Մի անուն էի սերտել 
:::::''դեռ վաղ մանկությունից...
::::::::::''Արիս Արսենի

Մի անուն եմ սերտել &lt;br&gt;
դեռ վաղ մանկությունից &lt;br&gt;
իսկ այդ անունն, ավաղ, &lt;br&gt;
այսօր խեղդում է ինձ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Այսօր անտո´ւն եմ ես`&lt;br&gt;
անտեղ, անհայրենիք,&lt;br&gt;
էլ ինչո՞ւ եմ այսպես &lt;br&gt;
փնտրում տուն ու տանիք...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երբ կորել է անդարձ&lt;br&gt;
սրտիս երազն անել`&lt;br&gt;
էլ ինչո՞ւ եմ այսպես&lt;br&gt;
իզուր ջանում ապրե´լ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

էլ ինչո՞ւ եմ հիմա&lt;br&gt;
լինելո´ւ փորձ անում,&lt;br&gt;
երբ մեկ «աստ» եմ, մեկ՝ «անդ»,&lt;br&gt;
մեկ՝ ո՞ւր, չեմ իմանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ո՞ւր է ՀԱՅ-ԱՍՏ-ԱՆըԴ,&lt;br&gt;
Օ՜, ՀԱՅ՝ ԱՍՏ-ԱՆԴ-ական...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

12.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Մղձավանջ===
Սև՜, &lt;br&gt;
սև´ սիրտ ու սեր,&lt;br&gt;
աչքերում` արև,&lt;br&gt;
սրտի մեջ` գիշեր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սրտի մեջ մութ է,&lt;br&gt;
երբ այն չի բացվում,&lt;br&gt;
ամեն ինչ սուտ է,&lt;br&gt;
երբ սեր չի հայցվում...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գուցե կփոխվի, &lt;br&gt;
կդառնա լավը,&lt;br&gt;
շտա´պ դատարկիր&lt;br&gt;
այդ դառը գավը...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Անհանգիստ սրտով&lt;br&gt;
ո՞նց հանգստանամ,&lt;br&gt;
գարո՞ւն է,&lt;br&gt;
աշո՞ւն,&lt;br&gt;
ինչպե՞ս հասկանամ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

28.04.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Ի՞նչ է մտածում...===
Ի՞նչ է մտածում &lt;br&gt;
Տեսնես իմ մասին`&lt;br&gt;
Այդ կոճղը` &lt;br&gt;
Ընկած &lt;br&gt;
Գյուղի մեր բակում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երբ որ գլուխս &lt;br&gt;
Դնում եմ բարձին`&lt;br&gt;
Ինչպե՞ս եմ արդյոք &lt;br&gt;
Աչքերս փակում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Փակո՞ւմ եմ արդյոք, &lt;br&gt;
Եվ` ինչպե՞ս, &lt;br&gt;
Ինչո՞ւ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Այս կյանքից արդյո՞ք&lt;br&gt;
Բան ենք հասկանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

5.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Անպատասխան հարց===
«Ո՞րն է, բաբո´, մըր հայրենիք»,-&lt;br&gt;
Հարցն այդ հիմա ինձ են տալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Երբ որ գլխիս չունեմ տանիք,&lt;br&gt;
Երբ չեմ կարող գնալ էլ տուն`&lt;br&gt;
Պատասխանելս չի էլ գալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ի՞նչ հայրենիք, ի՞նչ ես խոսում,&lt;br&gt;
Երբ չեն թողնում հանես ծպտուն,&lt;br&gt;
Էլ չեմ ասում` խոսել, ճառել։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Արցախս տես ի՜նչ է դառել,&lt;br&gt;
Էլ հայրենիք մնա՞ց, լաո...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
6.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Երազ===

Գեղեցիկ ժպիտ, &lt;br&gt;
Գեղեցիկ տող էր, &lt;br&gt;
Ծառս եղար դու, սիրտ, &lt;br&gt;
Սիրո ջերմ դող էր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երա՞զ էր... &lt;br&gt;
Տե՞նդ էր... &lt;br&gt;
Արցո՞ւնք էր՝ &lt;br&gt;
Ցո՛ղ էր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հույս էր անրջող,&lt;br&gt;
Հավատի շող էր։&lt;br&gt;
...Սիրտս մի կտոր &lt;br&gt;
Հայրենի հող էր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

18.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Տխուր երգ===

Ես տեղ չունեմ,&lt;br&gt;
Ես տուն չունեմ, &lt;br&gt;
Ես մի անտուն &lt;br&gt;
Խեղճ թռչուն եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ես թռչում եմ,&lt;br&gt;
Ես փնտրում եմ &lt;br&gt;
Իմ ցավին դեղ`&lt;br&gt;
Այստեղ-այնտեղ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ես թռչում եմ... &lt;br&gt;
Ես փնտրում եմ`  &lt;br&gt;
Գտնում նոր ցավ,&lt;br&gt;
Գտնում նոր դավ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
30.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Կարոտ===
Կրկին թախծում ես, իմ լո՜ւռ կարոտ,&lt;br&gt;
Գյուղի ճամփեքին մեր քարքարոտ,&lt;br&gt;
Ի՞նչ մնաց ինձ` իմ մանկությունից,&lt;br&gt;
Երազ ու տրտունջ, ցավ ու թախիծ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գարնան հովերը կգան նորից,&lt;br&gt;
Առուն կաղմկի կրկին ձորից,&lt;br&gt;
Արտույտը կանչի, կաքավ ու լոր`&lt;br&gt;
Իրար կխառնեն երկինք ու ձոր,&lt;br&gt;
Անտառը գիրկը իր կբանա,&lt;br&gt;
Տերևաթափն էլ չի ուշանա,&lt;br&gt;
Ամեն ինչ` ճիշտ իր ժամանակին,&lt;br&gt;
(Աչքս` գյուղական իմ տան բակին),&lt;br&gt;
Քամին կփչի, առուն հևա,&lt;br&gt;
Հանդվորն է` որ էլ... չի երևա...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ո՞վ է այս գույժը անվերջ բոթում`&lt;br&gt;
Ձեն-ձուն չկա էլ Քամհար խութում,&lt;br&gt;
Սանձարձակ քամի՞ն անվերջ չափի&lt;br&gt;
Երկայնքն ու լայնքը Խաչունց տափի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Ափիս մեջ մի բուռ հող եմ պահում,&lt;br&gt;
Մտքով հեռու եմ կրկին սահում,&lt;br&gt;
Կտրել են ինձ իմ սար ու ձորից,&lt;br&gt;
Տեսնես ե՞րբ կգամ մեկ էլ նորից։&lt;br&gt;
Անկուշտ քամին տես ո՜նց է լափում&lt;br&gt;
Կորած երազս` իմ բաց ափում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

9.12.2024 թ., Երևան, Զեյթուն&lt;br&gt;
12.12.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մեր կորսված հանճար===
::''Հեռակա զրույց`
::''Ստեփան Շահումյանի արձանի հետ

Խաչված ձեռքերով կանգնել ես, արձան,&lt;br&gt;
«Մուսավաթները», տե՛ս, վերադարձա՛ն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Մեր երկիրն էլի ավեր է, նայիր,&lt;br&gt;
Բայց մենք ուժ էինք, քանի դեռ կայիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բաքուն հայոց էր` հայոց էլ մնար,&lt;br&gt;
Օսմանցի´ն փնտրեր նոր փորձ ու հնար...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բայց կալանեցին չար ուժերը քեզ,&lt;br&gt; 
Որ մեր ինքնության հարցը չլուծես։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Եվ միտքն ու ոգին քո խոնարհվեցին,&lt;br&gt;
Մեր մտքի կաճառ, «Կովկասի Լենի´ն»...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Քեզ հետ խոսում եմ հիմա հեռակա, &lt;br&gt;
Բայց մեր հանդիպման օրը դեռ կգա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

4.07.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
6.07.2024 թ., Երևան, Արաբկիր


===Եռատոն է այսօր...===
Եռատոն է այսօր,&lt;br&gt;
Մարդիկ,&lt;br&gt;
Եռատոն է։&lt;br&gt;
Ո՞վ գողացավ &lt;br&gt;
Մեր ծով խինդը,&lt;br&gt;
Մեր քրքիջը,&lt;br&gt;
Մեր ծիծաղը, &lt;br&gt;
Մեր տոնական ծափ-հրճվանքը...&lt;br&gt;
Մեր առօրյան &lt;br&gt;
Ու մեր կյանքը...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ Արցախն իմ`&lt;br&gt;
Անտեր-անմեզ,&lt;br&gt;
Իսկ արցախցին`&lt;br&gt;
Արդեն անտուն-անօթևան։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եռատոն է...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Էրատոն է ողջ գողոնը հափշտակել,&lt;br&gt;
Էրատոն է։ &lt;br&gt;
Հրճվում նա հարճի ծախու &lt;br&gt;
Նենգ քրքիջ ու գզվռտոցով:&lt;br&gt;
Տոն է նրա ամե՜ն-ամեն առավո՛տը,&lt;br&gt;
Ամե՜ն կեսօրն ու երեկո՛ն,&lt;br&gt;
Գիշերն ամեն:&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Եռատոն է Էրատոյի տանն ու սրտում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

9.05.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մեր ցերեկը անցավ...=== 
::::::''Ու երբ ցերեկն անցնի,&lt;br&gt;
::::::''Ընկնի գիշերը մութ...&lt;br&gt;
::::::::''Համո Սահյան

Մեր ցերեկը անցավ,&lt;br&gt;
Հիմա գիշեր է մութ,&lt;br&gt;
Ես հայացքով անցավ &lt;br&gt;
Ու աչքերով իմ լուրթ &lt;br&gt;
Փնտրում եմ քեզ անվերջ, &lt;br&gt;
Փնտրում ու չեմ գտնում, &lt;br&gt;
Դեռ չգրված իմ էջ,&lt;br&gt;
Իմ հող, երկիր, իմ տուն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
21.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Արցախցի հայը===
Ժայռի պես` ամուր,&lt;br&gt;
Ժայռից էլ պինդ է,&lt;br&gt;
Մի աչքին` արցունք,&lt;br&gt;
Մի աչքին` խինդ է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Այսպես ապրում է`&lt;br&gt;
Գո՞հ է, դժգո՞հ է,&lt;br&gt;
Կյանքը անցնում է,&lt;br&gt;
Ու կյանքը... զոհ է...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

10.03.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Սուրբ Ղազանչեցոց===
Մեր մտքի, &lt;br&gt;
Հոգու,&lt;br&gt;
Հույսի ծերպերում&lt;br&gt;
Պահել ենք քեզ միշտ` &lt;br&gt;
Տարբեր ձևերով, &lt;br&gt;
Տարբեր կերպերում...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Սառել է տեսքդ` &lt;br&gt;
Աղճատված,&lt;br&gt;
Ջնջված, &lt;br&gt;
Դեմքերի վրա &lt;br&gt;
Անտարբեր մարդկանց։&lt;br&gt;
Դեռ զարմանո՞ւմ ես&lt;br&gt;
Աշխարհի վրա, &lt;br&gt;
Միշտ սպասելով &lt;br&gt;
Օրվան քո վաղվա...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Մերն ես եղել միշտ, &lt;br&gt;
Մերն էլ կլինես։&lt;br&gt;
Ինչքան էլ տանեն &lt;br&gt;
Ու ձեռքից գնաս`&lt;br&gt;
Հայ ես,&lt;br&gt;
Հայկական,&lt;br&gt;
Հայ էլ կմնաս...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
08.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Մեր բանակը===
:::::''Սա Երևանն է, այստեղ դու տանն ես...
::::::::''Հայտնի երգից

Երևանո՞ւմ ենք, տա՞նը, դռա՜նն ենք,&lt;br&gt;
Եվ ինչպե՞ս դրան չհավատանք,&lt;br&gt;
Մեր գործով` կիսատ, մտքով` դեռ... տանն ենք,&lt;br&gt;
Ինչպե՞ս համոզվենք` ապրում ենք, կանք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մեր կորցրածը պիտ վերագտնենք,&lt;br&gt;
Մեր ուժը կրկին դարձնենք բանակ,&lt;br&gt;
Մարտն ընթանում է, դեռ պիտի շտկենք &lt;br&gt;
Մենք քանի՜ պարտված ճակատամարտ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Իննսունչորսից այնպե՜ս սարսում է` &lt;br&gt;
Ինչքան էլ հաղթող նա ձևանա,&lt;br&gt;
Ոսոխն հոխորտում, բայց սպասում է` &lt;br&gt;
Մեր բանակը կը-վե-րա-դառ-նա՜։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
14.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
27.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

==Մըէր Արցախա անուշ լյուզվավ==


===Ղարաբա՜ղըս...===
''(Արցախի բարբառով)
''Վերափոխված տարբերակ

Ղարաբաղս հայոց վեղն ա,&lt;br&gt;
Հայոց աշկէն մաչի յեղն ա,&lt;br&gt;
Հայոց անթէղ կրակ-պօղն ա,&lt;br&gt;
Ամմա հայոց մաշկեն հօռռը&lt;br&gt;
Նրա տյօղն ա։&lt;br&gt;
Ժողովուրթես տեղը նեղ ա,&lt;br&gt;
Հի՞նչ անե խեղճ Ղարաբաղըս`&lt;br&gt;
Լյուզին` օրիշ,&lt;br&gt;
Խօսքը` օրիշ,&lt;br&gt;
Հայոց սրտէն էնքան մօտէ,&lt;br&gt;
Բայց հայ տանան հեռու տե՛ղ ա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ղարաբաղըս օ՜րիշ վէղ ա...&lt;br&gt;
Ղարաբաղըս անթէղ-պօղ ա,&lt;br&gt;
Քանի՞ մընա մօխրեն տակեն,&lt;br&gt;
Քանի՞ մընա տյօղը սըրտում`&lt;br&gt;
Օրիշ խօսքավ,&lt;br&gt;
Օրիշ լյուզվավ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ու հըվաքվեց ժողովուրթը`&lt;br&gt;
Միտինգ ըրեն մեծ ու կյուճուր,&lt;br&gt;
Բանվօր,&lt;br&gt;
Քաղվօր,&lt;br&gt;
Թա` բօ՛լ-հէրիք,&lt;br&gt;
Մունք մէր դյարդը լյավընք գյուդում&lt;br&gt;
Ու տէղյակընք հինչ ա իլյալ,&lt;br&gt;
Տա էն Ըստալին-գյօռբագյօռին&lt;br&gt;
Փռնած պենն ա։&lt;br&gt;
Մունք ընք մէր հույս նան հավատը:&lt;br&gt;
Յէկէքյ մինտէղ կլյօխ-կըլխու,&lt;br&gt;
Սէրտ-սըրտու տանք՝&lt;br&gt;
Մին պեն անինք,&lt;br&gt;
Վեր էս դյարդան շյուտ ըզադվինք,&lt;br&gt;
Մունք մեր վէղէն տարը տյէռնանք,&lt;br&gt;
Մունք մեր թանէն,&lt;br&gt;
Մեր թըցանէն տարը տյէռնանք,&lt;br&gt;
Վէր մեր հացը օրիշ չօտէ,&lt;br&gt;
Ժողովուրթըս էլ` լյաց չօտէ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Թօղ հայ խօսքը թէվ յօր օնէ`&lt;br&gt;
Ղարաբաղա սարէրըն իննի,&lt;br&gt;
Հինչ տէղ ցավ կա` դա՛րման անէ,&lt;br&gt;
Հինչ տեղ չօռ կա` քըշի տա՛նէ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

17.02.1988, Ստեփանակերտ&lt;br&gt;
25.11.2023, Երևան


===Հղես կապ ա...===
''(Արցախի բարբառով)

Քյունջ ու պուճախ սաղ կապալըն, &lt;br&gt;
Ամէն տէղա մէզ խափալըն,&lt;br&gt;
Լօխ կօծկալըն սօտ խօսքէրավ,&lt;br&gt;
Իսկ տօն կյալի հղէս կապ ա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հղէս կապ ա, &lt;br&gt;
Հղէս կապ ա,&lt;br&gt;
Իմ տօն կյալի&lt;br&gt;
Հղէս կապ ա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մնացալըմ հէռէ, քարէն,&lt;br&gt;
Աշկըս` տանըս ճանապարէն,&lt;br&gt;
Էս հիբանց ա՞ թօրքն ազրայէլ,&lt;br&gt;
Վէր ինձ թողէց ճանապարէն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Քանի՜ ամէս յէկու հընցավ,&lt;br&gt;
Աշկըս կարօտ վէղէս` հընցավ,&lt;br&gt;
Իմ տօն, իմ թաղ, իմ բաղ-բախչա,&lt;br&gt;
Հալբաթ մին օր ծէզ կըտէսնամ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Աշխարքն հալա քօնիլած ա,&lt;br&gt;
Ու տիժէր թա էլ զուրթնանա,&lt;br&gt;
Մէր մէ՛ջ պիտի օժ քըթէնանք,&lt;br&gt;
Օ՜ժժավ պիտի հղէս պէնանք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հղէս պէնանք,&lt;br&gt;
Հղէս պէնանք,&lt;br&gt;
Իմ տօն կյալի &lt;br&gt;
Հղէս պէնանք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

18.03.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
21.05.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ճամփաս փակ է...===

Ծակուծուկերը փակել են, &lt;br&gt;
Ամեն տեղից մեզ խափել են,&lt;br&gt;
Ու կոծկել են սուտ խոսքերով,&lt;br&gt;
Իսկ տուն գալու ճամփաս փակ է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ճամփաս փակ է, &lt;br&gt;
Ճամփաս փակ է,&lt;br&gt;
Իմ տուն գալու&lt;br&gt;
Ճամփաս փակ է։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մնացել եմ հեռու, քարին,&lt;br&gt;
Աչքս` տանս ճանապարհին,&lt;br&gt;
Այդ ե՞րբ թուրքը կտրիճացավ,&lt;br&gt;
Որ ինձ թողեց ճանապարհին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Քանի՜ ամիս եկավ-անցավ,&lt;br&gt;
Աչքս կարոտ հողիս` անցավ,&lt;br&gt;
Իմ տուն, իմ թաղ, այգի-պարտեզ,&lt;br&gt;
Գուցե մի օր կտեսնեմ ձեզ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ աշխարհը դեռ քնած է,&lt;br&gt;
Ու դժվար թե արթնանա էլ,&lt;br&gt;
Մեր մե՛ջ պիտի ուժ գտնենք մենք,&lt;br&gt;
Ուժո՜վ պիտի ճամփաս բացենք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ճամփաս բացենք,&lt;br&gt;
Ճամփաս բացենք,&lt;br&gt;
Իմ տուն գալու &lt;br&gt;
Ճամփաս բացենք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

18.03.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
21.05.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մըէր յէրքը===
''(Արցախի բարբառով)

«ՀըռնԷ ապան մէնակ ա իլալ»,-&lt;br&gt;
Մէր յէրգն ա սա մէզ հուշում,&lt;br&gt;
Մհէնգյ Արցախն ա մէր մէնակ,&lt;br&gt;
Պա հինչ անի՞նք, գյուդումչում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բայց ուժէղ ա Արցախը մէր,&lt;br&gt;
Ամէն ցավու տէմ կէնօղ,&lt;br&gt;
Ուրան հույսը ուժն ա ուրան,&lt;br&gt;
Ու հավատն ա հաղթէլու...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Թուրքիյավնըն թէվ-թէվ անում,&lt;br&gt;
Թօրքը հինչ ա՞, չընկըճվինք,&lt;br&gt;
Թուրքիյան չինար` սահանց մըհէ &lt;br&gt;
Մինչէվ Քյուռը քիշալինք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
«ՀըռնԷ ապան մէնակ ա իլալ»,-&lt;br&gt;
Արցախն ա մէնակ մհէնգյ,&lt;br&gt;
Մէր յէրգը մէզ հինչ ա՞ հուշում,&lt;br&gt;
Հինչընք իլալ` հինչ տէռէնք։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
27.01.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Մեր երգը===

«Պապս մենակ էր անցյալ տարի»,-&lt;br&gt;
Մեր երգն է սա հուշում մեզ,&lt;br&gt;
Հիմա Արցախն է մեր մենակ,&lt;br&gt;
Չգիտեմ, թե ինչ անեմ։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց ուժեղ է Արցախը մեր,&lt;br&gt;
Ամեն ցավի դիմացող,&lt;br&gt;
Իր հույսն է իր ուժը մեծ,&lt;br&gt;
Ու հավատը՝ հաղթելու...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Թուրքիայով են թևավորվում,&lt;br&gt;
Թուրքը ի՞նչ է, չընկըճվենք,&lt;br&gt;
Թուրքիան չլիներ` սրանց վաղուց &lt;br&gt;
Մինչև Քուռ կքշեինք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

«Պապս մենակ էր անցյալ տարի»,-&lt;br&gt;
Հիմա Արցախն է մենակ,&lt;br&gt;
Մեր երգը մեզ ի՞նչ է հուշում,&lt;br&gt;
Ի՜նչ էինք ու... ի´նչ դառանք։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

27.01.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===«Մենք ենք, մեր սարերը»&lt;br&gt; կոթողի նկարի առաջ===
''(Արցախի բարբառով)

Հինչքան հէռու`&lt;br&gt;
Քըզնըհէտըմ &lt;br&gt;Կյանքում միշտ։&lt;br&gt;
Թող տէսնավէչ`&lt;br&gt;
Աշկըտ` ըրտասունք,&lt;br&gt;
Սէրտըտ` վիշտ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Հինչ տեղ քինամ&lt;br&gt;
Ու հինչքան էլ &lt;br&gt;Հըռանամ`&lt;br&gt;
Տիժեր` թա քու&lt;br&gt;
Խըտտումըտ &lt;br&gt;Ապրած կյանքըս &lt;br&gt;Մուռռանամ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

13.06.2023 թ., Երևան, Կենտրոն (Ազատության հրապարակ)


===Անուշ շըէնըս, Կճօղօտըս...===
''(Արցախի բարբառով)

Մէր Արցախն ա մհէնգյ հէռվում,&lt;br&gt;
Ըտրա հէտէ շատըմ էրվում, &lt;br&gt;
Բայց վէր թօռնըս ա «ապա»* կանչում`&lt;br&gt;
Սէրտըս տէղան յէր ա թըռչում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մըտքավ նօրից շէնումնըմ ես,&lt;br&gt;
Էս հինչ քյալյագ յէկու կըլխէս,&lt;br&gt;
Մինչէվ Շօրէն թաղնըմ հըսնում`&lt;br&gt;
Վէշմինին էլ պըտահումչում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Էս շտէղը՞ն մարթիքյ քեցալ,&lt;br&gt;
Էս կյաղլուվը՞ն նահանք կացալ,&lt;br&gt;
Կյուղլուկանի խաղըրածըմ,&lt;br&gt;
Լուխճու շատ հիշտ միշտ քիթածըմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց սա հանցա օրիշ խաղ ա,&lt;br&gt;
(Սա խաղ չի, սա սըրտու դաղ ա),&lt;br&gt;
Էս հինչուվը՞ն շէնը թողալ,&lt;br&gt;
Շտէղը՞ն մարթիքյ տէղափօխվալ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Զուրթնանումըմ, լյուսացալ ա,&lt;br&gt;
Մըտքումըս` մէր շէնն ա հյալա,&lt;br&gt;
Ծըմըկնէրումնըմ մեր` մինակ,&lt;br&gt;
Քէրծէն կըլխէն Ճինջըքարա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

11.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

___________&lt;br&gt;
*) «Ապա» - Պապի

===Անուշ գյուղս, Կոճողոտս...===

Մեր Արցախն  է հիմա հեռվում,&lt;br&gt;
Դրա համար շատ եմ այրվում, &lt;br&gt;
Բայց երբ թոռս է «ապա»* կանչում`&lt;br&gt;
Սիրտս տեղից վեր է թռչում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մտքով նորից գյուղում եմ ես,&lt;br&gt;
Այս ի՞նչ փորձանք եկավ գլխիս,&lt;br&gt;
Մինչև Շորեն թաղն եմ հասնում`&lt;br&gt;
Ոչ մեկին էլ չեմ հանդիպում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մարդիկ այս ո՞ւր են գնացել,&lt;br&gt;
Թաքնվե՞լ են` թա՞ք են կացել,&lt;br&gt;
Պահմտոցի խաղացել եմ,&lt;br&gt;
Բոլորին միշտ հեշտ գտել եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց սա ոնց որ ուրիշ խաղ է,&lt;br&gt;
(Սա խաղ չէ, սա սրտի դաղ է),&lt;br&gt;
Այս ինչո՞ւ են գյուղը թողել,&lt;br&gt;
Ո՞ւր են մարդիկ տեղափոխվել։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

... Արթնանում եմ, լուսացել է,&lt;br&gt;
Բայց մտքիս մեջ` դեռ մեր գյուղն է,&lt;br&gt;
Մենակ` անտառներում գյուղի,&lt;br&gt;
Ճանճաքարի քերծի գլխին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
11.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

___________&lt;br&gt;
*) «Ապա» - Պապի


===Արուն նան նօռնը===

Էս հինչ ղաշյանգ կյարմուր նօռն ա,&lt;br&gt;
Հանց ա կոխկան ճաք ինի,&lt;br&gt;
Օզում մաննըս ճաքէն նիտամ`&lt;br&gt;
Վախում ծէրքըս կյիրմիրի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կյարմուր գույնը շատընք տէսալ,&lt;br&gt;
(Նորից ցավավ լցվէցինքյ),&lt;br&gt;
Թօրքը մեր տօն կռէվ պիրավ,&lt;br&gt;
Տօն ու տէղա զըրկվէցինքյ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ստի էլհա կէնալ չի շատ,&lt;br&gt;
Մին տէղ ա լյուս կըկյա մէզ,&lt;br&gt;
Յըէրէ կյապուտ` մէզ պահապան,&lt;br&gt;
Թա տյու մէր տօն մէզ տանէս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

27.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

==Իմ սրտի մեջ ու իմ կողքին==

===Բարի լույս...===

Բարի լույս,&lt;br&gt;
Չես արթնացել,&lt;br&gt;
Քնած ես դեռ երևի,&lt;br&gt;
Բայց վաղո՜ւց &lt;br&gt;
Պատուհանից&lt;br&gt;
Ներս ընկած շողն արևի&lt;br&gt;
Այրո՜ւմ է ամռան տոթով&lt;br&gt;
Ու հանգիստ քնել չկա՜։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սպասենք հույսով,&lt;br&gt;
Սիրով,&lt;br&gt;
Մինչև զով աշուն կգա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

20.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Արև-լուսին===

Ինձ մոտ ցերեկ է,&lt;br&gt;
Քեզ մոտ գիշեր է,&lt;br&gt;
Դու դեռ քնած ես,&lt;br&gt;
Ես` արթնացել եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Էլ չենք հանդիպում&lt;br&gt;
Կարծես թե, իրավ,&lt;br&gt;
Մեր երազներն են&lt;br&gt;
Խանգարում իրար։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հիմա գիշեր է,&lt;br&gt;
Քնել չեմ ուզում,&lt;br&gt;
Դու արթնացել ես`&lt;br&gt;
Ես ինչպե՞ս քնեմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իրար ես ու դու&lt;br&gt;
Անհաս ենք, հեռու,&lt;br&gt;
Կարծես արև ու &lt;br&gt;
Լուսին ենք խաղում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

19.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Կինս գնա...===

Կինս գնա`&lt;br&gt;
Մնա Լոսում,&lt;br&gt;
Իսկ ես, գիտե՞ք,&lt;br&gt;
Չեմ ափսոսում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Նա, որ արդեն &lt;br&gt;
Լոս է տեսել,&lt;br&gt;
Հեշտ չի լինի &lt;br&gt;
Հետը խոսել։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բա էլ կգա՞...&lt;br&gt;
Ի՞նչ է անում &lt;br&gt;
Նա այս դժգույն &lt;br&gt;
Երևանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

4.11.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ես ու դու===

Օվկիանոսի&lt;br&gt;
Այս ու այն&lt;br&gt;
Կողմերում ենք&lt;br&gt;
Ես ու դու։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երկու ափերն&lt;br&gt;
Իրար գան`&lt;br&gt;
Կհանդիպենք&lt;br&gt;
Իրարու։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

19.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Քեզ===

Չգիտեմ` ե՞րբ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ,&lt;br&gt;
Ո՞նց փակվեցին աչքերս խոնջ,&lt;br&gt;
Ես քո երազն էի տեսնում`&lt;br&gt;
Աչքերս՝ բաց, գիշերս՝ գոց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կեսգիշերն էր վաղուց անցել,&lt;br&gt;
Չգիտեմ` ո՞նց, քնո՞վ անցա,&lt;br&gt;
Ես քո երազն եմ «գրանցել»&lt;br&gt;
Աչքերիս մեջ` անքուն, անցավ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Քնած ես դու գիշերվա մեջ,&lt;br&gt;
Ձայնդ հասնում է կոպերիս.&lt;br&gt;
«Արթուն է դեռ ու չի քնում,&lt;br&gt;
Ի՞նչ է գրում, ի՜նչ է գրում»։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Լույսը բացվեց, չհասկացա`&lt;br&gt;
Քնե՞լ էի, անքո՞ւն էի,&lt;br&gt;
Սիրտս լիքն էր երազներով,&lt;br&gt;
Իսկ երազիս մեջ դո´ւ էիր... &lt;br&gt;&lt;br&gt;   

11.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ես ուզում եմ...===

Ես ուզում եմ, որ դու լինես &lt;br&gt;
Ինչպես միշտ ես` ջերմ ու գորով։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եղիր` ինչպես կայիր ու կաս,&lt;br&gt;
Ես սիրում եմ շշունջը քո։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եղիր` ինչպես միշտ ես ինձ հետ`&lt;br&gt;
Իմ սրտի մեջ ու իմ կողքին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երբեմն` թեև անմատչելի`&lt;br&gt;
Սրտիս համար միշտ հաճելի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Միշտ սիրելի ու սպասված,&lt;br&gt;
Միշտ` փակ թեև, սակայն... բացված։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

12.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հանդիպելու ակնկալիք===

Ձախողվա՞ծ է, ինչո՞ւ,&lt;br&gt;
Մեր հանդիպելն արդեն,&lt;br&gt;
Սարդոստա՞յն է հինում &lt;br&gt;
Արդեն բախտը մեր դեմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Չենք հանդիպում իրար&lt;br&gt;
Անգամ երազներում,&lt;br&gt;
Չեմ հասկանում, իրավ,&lt;br&gt;
Ինչպե՜ս եմ քեզ ներում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ինչո՜ւ եմ քեզ ներում,&lt;br&gt;
Երբ վաղուց է` չկամ&lt;br&gt;
Ես էլ քո աչքերում,&lt;br&gt;
Բայց մի օր դեռ կգամ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Կգամ, այո, մի օր,&lt;br&gt;
Սպասիր դու համառ,&lt;br&gt;
Խինդը մեր ձախողված&lt;br&gt;
Ապրեցնելու համար։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

30.11.23 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Սոցցանցային մտորում ===

Ո'չ գնացիր, &lt;br&gt;
Ո'չ մնացիր։&lt;br&gt;
Ո'չ գրում ես, &lt;br&gt;
Ո'չ... «լռում» ես։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ ե՞ս, &lt;br&gt;
Իսկ ե՞ս ինչ եմ անում, &lt;br&gt;
Հասկանո՞ւմ եմ ինչ-որ մի բան։&lt;br&gt;
Թե՞ թվում է՝ &lt;br&gt;
Ո'չ մի բան էլ չեմ հասկանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց գուցե թե հասկանայի` &lt;br&gt;
Այդ ինչի՞ց է, &lt;br&gt;
Որ... «գնացիր», &lt;br&gt;
Բայց՝ մնացիր։ &lt;br&gt;
Որ մնացիր, &lt;br&gt;
Բայց... լռեցիր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Վաղուց է, չէ՞, խոսքն այդ հայտնի,&lt;br&gt;
Համաձայն են` երբ... լռում են:&lt;br&gt;

Առարկությո՞ւն, &lt;br&gt;
Չի' ընդունվում։&lt;br&gt;
Հայտնի խոսքը չի' քննարկվում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
23.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ&lt;br&gt;
6.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ահա կանգնած ենք...===

Ահա կանգնած ենք կողք-կողքի&lt;br&gt;
Ու մեր միջև սահման չկա,&lt;br&gt;
Մի մարմին ենք ու մի հոգի,&lt;br&gt;
Սեր ու գորով, ամեն ինչ կա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բայց երբ հեռու ենք իրարից`&lt;br&gt;
Մեկ է` ինձնից չես հեռանում,&lt;br&gt;
Թեև մենակ ես թողնում ինձ`&lt;br&gt;
Քեզ մտքիս մեջ ես մոռանում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

04.09.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Գլուխդ կդնե՞ս...===

Գլուխդ կդնե՞ս ծնկներիս,&lt;br&gt;
Մատներս թող ծոցդ մտցնեմ`&lt;br&gt;
Մտքերս ծոցիդ մեջ թաքցնեմ,&lt;br&gt;
Գիրգ հպվեն նռներդ ձեռքերիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խառնեմ քո երազին մտքերս`&lt;br&gt;
Անհաղորդ ձեռքերիս արածին,&lt;br&gt;
Ձեռքերս` անհաղորդ երազին,&lt;br&gt;
Փրկեն իմ մտքերը ձեռքերս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գլուխդ կդնե՞ս ծնկներիս...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

11.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ճանաչում ենք իրար...===

Ճանաչում ենք իրար հեռվից հեռու,&lt;br&gt;
Հասկանում ենք իրար բառից երկու,&lt;br&gt;
Մենք նման ենք այնպես` մեկս մեկու։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իրար վանող, սիրող, իրար ներող,&lt;br&gt;
Իրար համար շնչող, իրար գերող,&lt;br&gt;
Բայց` սպասման մեջ միշտ, միշտ` համբերող։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մեր ձեռքերը` պատրաստ միշտ գրկվելու,&lt;br&gt;
Մեր մտքերը` մեկտեղ, բայց և` հեռու,&lt;br&gt;
Տեսնես` ինչ է վերջը մեր լինելու։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

19.12.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Եկ, հանդիպենք===
Եկ, հանդիպենք` անհայտ մի տեղ,&lt;br&gt;
Մեկտեղ լինենք գոնե մի հեղ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գոնե մի հեղ գիրկս առնեմ,&lt;br&gt;
Մեռնեմ ցավից, մեկեն` հառնեմ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Չէ՛, մեռնելու ի՞նչ ժամն է դեռ,&lt;br&gt;
Գաս՝ չեմ ընկնի էլ ոտուձեռ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Զգացմունքներս չզսպեմ`&lt;br&gt;
Այսքան ցավս մեկեն պարպեմ:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Լցվե՜մ, լցնե՜մ, ծո՜վ լիանամ,&lt;br&gt;
Վերջացնեմ ու... վերջանա՜մ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Եվ աչքերիդ ծովի մեջ թող&lt;br&gt;
Հալվեմ, կորչեմ` դառնամ ի հող:&lt;br&gt;&lt;br&gt;

2.11.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


==Աշխարհին ի՜նչ է եղել==


===Տեսա մի շոր...===
Տեսա մի շոր գետնին ընկած,&lt;br&gt;
Սիրտս կրկին հեռուն գնաց,&lt;br&gt;
Գնաց` մնաց,&lt;br&gt;
Ետ չի գալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Մեր շորերն են անտեր ընկած&lt;br&gt; 
Մեր փողոցում,&lt;br&gt;
Մեր տան դիմաց, &lt;br&gt;
Անձրևի տակ, &lt;br&gt;
Արևի տակ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բայց... մարդ չկա էլ աշխարհում,&lt;br&gt;
Ու ոչ մեկը չի վերցնում, &lt;br&gt;
Թափ չի տալիս` տեղը դնում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Ի՜նչ աշխարհ է` չեմ հասկանում, &lt;br&gt;
Ի՞նչ մարդկանց ես, աշխարհ, սնում,&lt;br&gt; 
Որ... նույն օդն են շնչում մեզ հետ,&lt;br&gt;
Նույն սննդով ուժ ստանում,&lt;br&gt;
Բայց մեր ցավը չեն հասկանում։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;
Մութն իջնում է,&lt;br&gt;
Տուն չեմ գալիս։&lt;br&gt;
Անձրևն է լուռ դրսում լալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
19-20.11.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հերթագրված են...===
::''Հավերժ աստղերն էլ հավերժական չեն,
::''Հները կերթան, նորերը կգան:
::::::::::::::''Հովհաննես Շիրազ
Հերթագրված են ցավերն էլ այդպես,&lt;br&gt;
Հին ցավը գնում` նոր ցավն է գալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Քանի դեռ դու քո նախկինն ես լալիս` &lt;br&gt;
Նորերն են գալիս&lt;br&gt;
Ու նորավարի&lt;br&gt;
Լցվում են տունդ,&lt;br&gt;
Ասես եկել են մի նոր ավարի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գուցեթե`&lt;br&gt;
Սի´րտդ կավարեն-տանեն&lt;br&gt;
Ու մի խուլ ձորում &lt;br&gt;
Խեղդեն-կսպանե՞ն...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Հերթագրվա´ծ է&lt;br&gt;
Կյանքում &lt;br&gt;
Ամեն ինչ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ հատուցումից, &lt;br&gt;
(Արդար ու անդավ),&lt;br&gt;
Չի´ փրկվի ոչ ոք,&lt;br&gt;
Չի´ փրկվի ոչինչ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

28.05.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Չե՜ն հասկանա...===

Ես դժգոհ եմ այդ մարդկանցից,&lt;br&gt;
Ում հանդիպում եմ ամեն օր,&lt;br&gt;
Ում հետ շփվում եմ ամեն օր`&lt;br&gt;
Ես խռով եմ այղ մարդկանցից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
 
Թեև գալիս են դեռ նորից,&lt;br&gt;
Հանդիպում են` ասում-խոսում, &lt;br&gt;
Նրանք ցա՜վս են զազրախոսում`&lt;br&gt;
Թեև լսում են նաև ինձ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Դեռ բանում են իրենց այգում, &lt;br&gt;
Եվ ապրում են դեռ տանն իրենց,&lt;br&gt;
Ինձ` տուն-այգի կորցրածիս,&lt;br&gt;
Չե՜ն հասկանա... Չե՜ն հասկանում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

27.08.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Աշխարհին ի՞նչ է եղել...===

Աշխարհին ի՞նչ է եղել, &lt;br&gt;
::ամենուր` ավեր ու ավար,&lt;br&gt;
Գայլացած մարդիկ խռնվել`&lt;br&gt;
::ամեն ինչ խառնել են իրար,&lt;br&gt;
Կերել են իրար պրծել`&lt;br&gt;
::մարդ մնա՞ց, որ կանչի հավար,&lt;br&gt;
Կբացվի՞ լույսն աշխարհում,&lt;br&gt;
::աշխարհում ցուրտ է ու խավար։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

21.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Տխուր է սիրտս, լցված..===

Տխուր է սիրտս, լցված,&lt;br&gt;
::չգիտեմ` ում մոտ եմ բացվում, &lt;br&gt;
Երբ ինձնից անկախ ամեն &lt;br&gt;
::շարժումից այնպե՜ս եմ ցնցվում։&lt;br&gt;
...Հայրենի բակս, այգիս`&lt;br&gt;
:: հետքերով իմ էլ չեն լցվում,&lt;br&gt;
Այլախոհ - այլադավան&lt;br&gt;
::ոտքերն են բակս խցկվում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

21.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ես չեմ չարանում մարդկանց վրա...===

Ես չեմ չարանում մարդկանց վրա,&lt;br&gt;
Դե, չեն հասկանում` ինչ են անում,&lt;br&gt;
Եվ` իրար համար ինչ են մանում,&lt;br&gt;
Ես չեմ չարանում մարդկանց վրա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իրար տանել չեն կարողանում,&lt;br&gt;
Ուտում են իրար հա´ անխնա,&lt;br&gt;
Ես չեմ չարանում մարդկանց վրա,&lt;br&gt;
Դե, չեն հասկանում` ինչ են անում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

6.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Դատարկաձեռն ենք աշխարհ գալիս...===

Դատարկաձեռն ենք աշխարհ գալիս,&lt;br&gt;
Դատարկ էլ պիտի կյանքից գնանք,&lt;br&gt;
Գոնե մի քիչ էլ թող մարդ մնանք,&lt;br&gt;
Դատարկաձեռն ենք աշխարհ գալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Երբ կարող էինք օգնել իրար`&lt;br&gt;
Ինչի՞ ենք իրար էլ ցավ տալիս,&lt;br&gt;
Դատարկաձեռն ենք աշխարհ գալիս,&lt;br&gt;
Դատարկ էլ պիտի կյանքից գնանք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

6.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Հերթով գալիս ենք...===

Հերթով գալիս ենք` անհերթ գնում, &lt;br&gt;
Դե` մարդ մնայինք գոնե մի քիչ,&lt;br&gt;
(Հոգու պահանջ է ու հոգու ճիչ),&lt;br&gt;
Հերթով գալիս ենք` անհերթ գնում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Թե չենք տանելու մեզ հետ ոչինչ`&lt;br&gt;
Ինչո՞ւ ենք այսպես իրար ուտում, &lt;br&gt;
Հերթով գալիս ենք` անհերթ գնում, &lt;br&gt;
Դե` մարդ մնայինք գոնե մի քիչ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

6.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ոչ կատակ - ոչ լո՞ւրջ===

Ի՞նչ եմ թողնում &lt;br&gt;
Ես աշխարհին,&lt;br&gt;
Ի՞նչ է մնում&lt;br&gt;
Ինձ աշխարհից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Հարցնում եմ &lt;br&gt;
Ինքս ինձ անվերջ&lt;br&gt;
Ու... սպասում...&lt;br&gt; 
Պատասխանի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
...Ձեն-ձուն չկա&lt;br&gt;
Էլ աշխարհից,-&lt;br&gt;
Ու... սպասվող...&lt;br&gt;
Պատասխանից։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

31.10.2023 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Արփիիս===
::::''Ծննդյան առաջին տարեդարձի առթիվ 

'''1&lt;br&gt;
Մեծացածները&lt;br&gt;
Էլ չե՞ն մեծանում,&lt;br&gt;
Իմաստ կա գուցե &lt;br&gt;
Նաև դրանո'ւմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Չե՞մ մեծանում ես,&lt;br&gt;
Ես թերանո՞ւմ եմ,&lt;br&gt;
Դու մեծանում ես,&lt;br&gt;
Ես ծերանում եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

'''2&lt;br&gt;
Ես վաթսունհինգ եմ&lt;br&gt;
Իսկ դու դեռ մեկ ես,&lt;br&gt;
Ես արդեն հին եմ,&lt;br&gt;
Իսկ դու նո'ր երգ ես։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Բռնում ես, դու նոր&lt;br&gt;
Օգնության ձեռք ես։&lt;br&gt;
Ցատկում ես, ցնծում,&lt;br&gt;
Պարում ես, ձի'րք ես։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
Վազիր մանկության &lt;br&gt;
Քո երազներով,&lt;br&gt;
Մեծացիր անհոգ,&lt;br&gt;
Ապրիր երգելով։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

01.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Արփիի պատմածից===
''(«Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները» շարքից)


Գիտե՞ք, ես արդեն&lt;br&gt; 
Մեկ տարեկան եմ,&lt;br&gt;
Ոտքերիս վրա &lt;br&gt;
Լավ էլ վստահ եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մի քանի բառ էլ &lt;br&gt;
Արդեն սերտել եմ,&lt;br&gt;
Ես իմ ապագան &lt;br&gt;
Արդեն կերտել եմ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

01.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Նույն թեմայով===

:''Եթե չասեմ`
:''Խոց կլինի...
:::''Պարույր Սևակ

'''1&lt;br&gt;
Եթե չասեմ`&lt;br&gt;
Չես իմանա,&lt;br&gt;
Եթե ասեմ`&lt;br&gt;
Չես դիմանա։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Մտածում եմ&lt;br&gt;
Այսպես անվերջ,&lt;br&gt;
Ասե՞մ, չասե՞մ`&lt;br&gt;
Ո՞վ կիմանա...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
14.01.2024 թ., Երևան Շենգավիթ

'''2&lt;br&gt;
Թե չասեմ՝ չես իմանա,&lt;br&gt;
::չեմ ուզում գաղտնիքներ բացել,&lt;br&gt;
Թե ասեմ՝ չես դիմանա,&lt;br&gt;
::չեմ ների ինքս ինձ արդեն,&lt;br&gt;
Մտքիս մեջ դա է անվերջ,&lt;br&gt;
::ի՞նչ անել՝ ասե՞լ, թե՞ չասել,&lt;br&gt;
Չգիտեմ, ո՞վ կիմանա,&lt;br&gt;
::ո՞ւմ է պետք... և... ինչո՞ւ լսել...&lt;br&gt;&lt;br&gt;
21.01.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Թվում էր===
:::''Լավագույն սերը`&lt;br&gt;
:::''Կիսա´տ թողածը։&lt;br&gt;
:::::::''Պարույր Սևակ&lt;br&gt;

...Իսկ թվում էր, թե&lt;br&gt;
Մեր «կես»-երի հետ&lt;br&gt;
Հաշտ ենք ապրում մենք,&lt;br&gt;
Ապրում ենք սիրով։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Պարզվում է, &lt;br&gt;
Սակայն,&lt;br&gt;
Լավագույն սիրո&lt;br&gt;
Առեղծվածները&lt;br&gt;
Բացահայտվում են&lt;br&gt;
Բոլորովին ա´յլ...&lt;br&gt;
Բանաձևումով...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

12.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ասում են թե...===
Ասում են թե` &lt;br&gt;
Անհամտեսել &lt;br&gt;
Դու չես կարող ինչ որ բանի &lt;br&gt;
Ո'չ համն զգալ,&lt;br&gt;
Ո'չ էլ տեսնել։&lt;br&gt;
(Համը` տեսնե՞լ)։&lt;br&gt;
Դե`&lt;br&gt;
Տեսնելու բան էլ լինե՜ր...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իսկ քեզ, ասա, ո՞վ է տեսել,&lt;br&gt;
Որ խմել ես իբր... կվաս,&lt;br&gt;
Կամ էլ` կիսել։&lt;br&gt;
Դե խմել ես գուցեև, &lt;br&gt;
Ի՞նչ,&lt;br&gt;
Հանցանք հո չի՞, &lt;br&gt;
Դե, կիսել է,&lt;br&gt;
Եղածը` ի՞նչ,&lt;br&gt;
Թթու-թերխաշձվահամով &lt;br&gt;
Եսիմ մի... ինչ...&lt;br&gt;
Ոչի՜նչ...&lt;br&gt;
Ոչի´նչ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Բայց կարո՞ղ են &lt;br&gt;
Անուշությունն զգալ այդպե´ս,&lt;br&gt;
Նույնի´սկ այդպես` &lt;br&gt;
Անհամտեսե´լ...&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Դե, ասում են թե` կարող են,&lt;br&gt;
Հնարավոր տարբերակ կա։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Չեմ փորձել դեռ։&lt;br&gt;
Չեմ էլ փորձի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

3.06.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Չտեսություն ===

Կասեք` բաց ոտք տեսած չկա՞մ,&lt;br&gt;
Չի կշտանում աչքս չկամ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ուր շորի մի ճեղք երևաց`&lt;br&gt;
Աչքս ճեղքի վրա գնա՜ց։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Գնաց` մնաց, դուրս չի գալիս,&lt;br&gt;
Ծիծա՞ղս, թե՞ լացս է գալիս։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

1.02.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Պնդաճակատ... երկու ճակատ===
''(Որպես կատակ)

::::''Դեմ առ դեմ հայտնված մի անցորդի

Արի բախվենք&lt;br&gt;
այսպես&lt;br&gt;
ճակատ-ճակատի,&lt;br&gt;
տեսնենք,&lt;br&gt;
թե ում ճակատը&lt;br&gt;
ում կհաղթի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ումն&lt;br&gt;
անվնաս կմնա,&lt;br&gt;
իսկ ումը` չէ,&lt;br&gt;
ով կպարտվի,&lt;br&gt;
նա&lt;br&gt;
էլ... ճակատ չունի,&lt;br&gt;
չէ՜։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

5.11.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Խոսք հրաժեշտի=== 
::::''Քանդակագործ Ալբերտ Հարությունյանի հիշատակին 
Չհոգնած տարիքից, &lt;br&gt;
Այլ դավից ցավատանջ, &lt;br&gt;
Այս անկյալ  աշխարհի &lt;br&gt;
Մեղքերը շալակած` &lt;br&gt;
Դու գնում ես հեռու`&lt;br&gt;
Այդ անհայտ ուղղությամբ։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ու երբ որ հանդիպես &lt;br&gt;
Դու այնտեղ Բարձրյալին, &lt;br&gt;
Այստեղ են,- ասա,- քո &lt;br&gt;
Պատկերով, քեզ նման,&lt;br&gt;
Բայց դավեր են նյութում, &lt;br&gt;
Տիպար են չարության։ &lt;br&gt;&lt;br&gt;

...Դու գնա անխռով &lt;br&gt;
Ու ապրիր նոր կյանքում,&lt;br&gt;
Խոնարհում արդարիդ` &lt;br&gt;
Խնկարկում, օրհնություն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

16.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Աշնանային տրամադրություն=== 

Ես ժպտում եմ, &lt;br&gt;
Բայց թախիծն է իմ աչքերում,&lt;br&gt;
Ես տխրում եմ,&lt;br&gt;
Բայց ժպիտն է սիրտս գերում։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խառն եմ այսպես` &lt;br&gt;
Եկող - անցնող երթին գերի`&lt;br&gt;
Միախառնված &lt;br&gt;
Տխուր - ուրախ իմ օրերի։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

27.09.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ

===Բոլոր հայացքներում...===

Բոլոր հայացքներում &lt;br&gt;
Ծանոթ հայացք փնտրող&lt;br&gt;
Իմ աչքերն են հոգնել։&lt;br&gt;
Ես չեմ հոգնում,&lt;br&gt;
Քայլում եմ վերից` վար,&lt;br&gt;
Վարից` վեր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Բոլոր փողոցները &lt;br&gt;
Ծանոթ են ինձ արդեն,&lt;br&gt;
Անծանոթ են... միայն...&lt;br&gt;
Անցորդները։&lt;br&gt;&lt;br&gt;
25.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Աղոթք=== 
:::''Երնե՜կ, թե այս Նոր տարին
:::''Վերջ տար հայի ցավերուն... 
:::::::''Ռափայել ՊԱՏԿԱՆՅԱՆ

Ամեն նոր տարի, &lt;br&gt;
Ամեն Ամանոր`&lt;br&gt;
Մեկը մեկից` նոր։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Սպասվածը` քիչ, &lt;br&gt;
Դառնությունը` շատ,&lt;br&gt;
Մեկը մեկից` վատ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ցավը` դավակից,&lt;br&gt;
Դավը` չսպասված,&lt;br&gt;
Մինչև ե՞րբ, Աստվա'ծ...&lt;br&gt;

28.10.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Տերյանական===
Նորից աշուն`&lt;br&gt;
նորից մշուշ,&lt;br&gt;
նորից մեգ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խոհ ու խնդրում`&lt;br&gt;
մտքիս խորքում,&lt;br&gt;
մտքիս մեջ։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Խռնված անվերջ`&lt;br&gt;
չկա հանգիստ,&lt;br&gt;
չկա քուն։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ճամփա չկա`&lt;br&gt;
դեպի երկիր,&lt;br&gt;
դեպի տուն։&lt;br&gt;

8.11.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Ցնդաբանություն===

Մեզ ասում են՝ հյուր եք,&lt;br&gt;
Ձեզ հյուրի պես պահեք։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Ես ասում եմ՝ ո՞ւր եք,&lt;br&gt;
Մենք էյ, դուք էլ՝ հյուր ենք,&lt;br&gt;
Պիտի այնպես ապրենք՝&lt;br&gt;
Երբ այստեղից գնանք՝&lt;br&gt;
Միշտ էլ բարի հիշվենք,&lt;br&gt;
Պարտքի տակ չմնանք։&lt;br&gt;
Մեկ է՝ չեն էլ լսում,&lt;br&gt;
Իրենց... էշն են քշում։&lt;br&gt;

12.11.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ


===Վերջին խոսքի փոխարեն===

Չի փրկի այլևս &lt;br&gt;
բանաստեղծությունը &lt;br&gt;
ոչ ոքի &lt;br&gt;
ու ոչինչ։&lt;br&gt;
(Եվ, ամեն դեպքում, &lt;br&gt;
այս հորինվածքին &lt;br&gt;
դեռ հավատացող կա՜,&lt;br&gt;
թե իբր&lt;br&gt;
բանաստեղծությունը&lt;br&gt;
կփրկի... աշխարհը,&lt;br&gt;
բոլորիս)։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

Իզուր ենք &lt;br&gt;
հուսառատ սպասումով &lt;br&gt;
գամվել այսպես ապագային։&lt;br&gt;
Արցախյան վերջին &lt;br&gt;
(վերջի՞ն) &lt;br&gt;
պատերազմից հետո &lt;br&gt;
չենք ապրում այլևս։ &lt;br&gt;
Սպասում ենք&lt;br&gt;
ապրելու մեր հերթի՞ն,&lt;br&gt;
թե՞, մոլեգին-անհույս, &lt;br&gt;
ամենավերջի´ն &lt;br&gt;
պատերազմին&lt;br&gt;
Արցախական։&lt;br&gt;
Եվ` նրա հաղթական երթին։&lt;br&gt;&lt;br&gt;

20.07.2024 թ., Երևան, Շենգավիթ</text>
      <sha1>awscnnbwxph4y6qwztj23qzk40xck51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132291</id>
    <revision>
      <id>393501</id>
      <parentid>392414</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3231" sha1="0gvv6q6644iue8my723fjms3rvwbmwb" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ՄԻ ԱՆՈՒՆ ԷԻ ՍԵՐՏԵԼ ԴԵՌ ՎԱՂ ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆԻՑ 
(բանաստեղծություններ), Երևան, «Ծիծեռնակ» հրատ., «Նովել» տպագրատուն (Գրողների արցախյան միավորման մատենաշար), 2023, 64 էջ, տպ. 200 օր.։

{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt; ԱՇԽԱՐՀԸ՝ ՈՒՂՏԻ ԱԿԱՆՋՈՒՄ ՔՆԱԾ

* [[Երդման փոխարեն]]
* [[Հայաստա՛ն, Հայաստա՜ն...]]
* [[Փրկենք պատիվն ազգի Հայկյան]]
* [[Գյուղում]]
* [[Մեր այգում]]
* [[Նորից՝ մարտի 1...]]
* [[Մաքուր երեսով]]
* [[Ինչո՞ւ...]]
* [[Հանգստությունս...]]
* [[Նոր տարի (Արիս Արսենի)|Նոր տարի]]
* [[Արցախ (Արիս Արսենի)|Արցախ]]
* [[Բնանկար (Արիս Արսենի)|Բնանկար]]
* [[Շուշի (Արիս Արսենի)|Շուշի]]
* [[Լաչինի միջանցքում]]
* [[Անթարթ հայացքով...]]
* [[Հպարտ եմ, որ...]]
* [[Հիշենք...]]
* [[Ստեփան Շահումյանի արձանի մոտ]]
* [[Խառնվել են այնպես իրար...]]
* [[Դարձանք մենք կրկին...]]
* [[Տխուր իրողություն]]
* [[Ծուղակ]]
* [[Իսկ այս պատերազմում...]]
* [[Իսկ ես պարտված էի...]]
* [[Մարդ կա՞... գոնե մեկնումե՛կը]]
* [[Չտեսնեի...]]
* [[Թեկուզ ուտեն...]]
* [[Մենք2|Մենք]]
* [[Միայն առաջ նայել...]]

ԱՇՆԱՆ ՏԵՐԵՎՆԵՐ

* [[Աշնան տերևներ]]
* [[Հայրիկիս՝ կրկին]]
* [[Ես ցանկանում եմ քեզ մնաս բարով չասել|Ես ցանկանում եմ քեզ գնաս բարով ասել]]
* [[Պարզապես՝ ցանկություն]]
* [[Այսպես ապրել ենք, այսպես ապրում ենք, այսպես կապրենք...]]
* [[Փակիր աչքերդ...]]
* [[Դու նայեցի՛ր...]]
* [[Աչքերդ տանում են...]]
* [[Սա հուլի՞ս է...]]
* [[Դրսում...]]
* [[Զղջում ու թախիծ]]
* [[Հեռու Տամբովում...]]
* [[Ամրություն քո ոգուն...]]
* [[Ես հասկանում եմ...]]
* [[Մի՝ ինչ որ մոռացված առիթով]]
* [[Ու ինձ չասացիր...]]
* [[Միայն՝ մի ժպիտ]]
* [[«Թաքնված տաղանդ 2»-ի տաղավարում]]
* [[Խրախճանք-1]]
* [[Խրախճանք-2]]
* [[Խրտվիլակը]]
* [[Անցյալ է արդեն...]]
* [[Ձյուն-ծաղիկը]]
* [[Անվերնագիր (Արիս Արսենի)|Անվերնագիր]]
* [[Մաղթանք ծննդյան օրվա]]
* [[Գրիչը ձեռքն է առնում...]]
* [[Մենք հանդիպո՞ւմ ենք]]
* [[Խոսում ես այնպես թեթև...]]
* [[Գնացիր: Ես գիտեի...]]
* [[Չեմ ձգտել...]]
* [[Ոչ հավատալդ է գալիս...]]
* [[Ինչպես իմ շունն՝ իմ դռանը]]
* [[Կատուն և շունը]]
* [[Ինքնախոստովանանք]]
* [[Ապրենք սիրով]] 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>0gvv6q6644iue8my723fjms3rvwbmwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ցանկանում եմ քեզ մնաս բարով չասել</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132324</id>
    <revision>
      <id>393502</id>
      <parentid>367039</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1958" sha1="skdpak3t346dtvh8l5qh7qqer24t7ed" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Ես ցանկանում եմ քեզ գնաս բարով ասել
|section = 
|previous =[[Հայրիկիս՝ կրկին]]
|next =[[Պարզապես՝ ցանկություն]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]],&lt;/span&gt; «Ծիծեռնակ» հրատ.&lt;/span&gt;, Երևան, 2023, էջ 35։ 
|author =Արիս Արսենի}}
{{poem|ԵՍ ՑԱՆԿԱՆՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ  &lt;br&gt; ԳՆԱՍ ԲԱՐՈՎ ԱՍԵԼ|&lt;poem&gt;
               {{Կենտրոն|'''''Շառլ Ազնավուրի  &lt;br&gt; նմանությամբ}}
{{Աջաթև|''Կնոջս՝ Փարիզ մեկնելու առիթով}}
Դու գնում ես հեռու, անհայտ երկիր, օտար,
Ես մնում եմ մենակ, այստեղ, հեռու քեզնից,
Եվ քանի որ, անշուշտ, մենք սիրում ենք իրար,
Ու քանի որ, գուցե, դեռ սիրում ես դու ինձ`
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գնաս բարով ասել:

Քեզ հետ կյանքի երկար ճամփա եմ ես անցել,
Երեսուն և ինն երկար ու ձիգ տարի,
Երեսուն և ինն ամառ, աշուն, ձմեռ,
Ու` որ թանկ է ամեն քայլն այդ ճանապարհի,
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գնաս բարով ասել։

Գնա: Եթե հանկարծ որոշես ետ դառնալ,
Ես պատրաստ եմ էլի քեզ հետ երկար քայլել,
Էլի նույնքան աշուն, ձմեռ, գարուն, ամառ
Դիմավորել քեզ հետ, քեզ հետ՝ ճանապարհել,
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գա՜լդ բարի ասել:

''&lt;small&gt;13.06.2022 թ. (ժ. 18:25), Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>skdpak3t346dtvh8l5qh7qqer24t7ed</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393504</id>
      <parentid>393502</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T10:10:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2012" sha1="4fl631royj1586q6sg53s1mktve471w" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Ես ցանկանում եմ քեզ &lt;br&gt; գնաս բարով ասել
|section = Շառլ Ազնավուրի նմանությամբ
|previous =[[Հայրիկիս՝ կրկին]]
|next =[[Պարզապես՝ ցանկություն]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]],&lt;/span&gt; «Ծիծեռնակ» հրատ.&lt;/span&gt;, Երևան, 2023, էջ 35։ 
|author =Արիս Արսենի}}
{{poem|ԵՍ ՑԱՆԿԱՆՈՒՄ ԵՄ ՔԵԶ  &lt;br&gt; ԳՆԱՍ ԲԱՐՈՎ ԱՍԵԼ|&lt;poem&gt;
               {{Կենտրոն|'''''Շառլ Ազնավուրի &lt;br&gt; նմանությամբ}}
{{Աջաթև|''Կնոջս՝ Փարիզ մեկնելու առիթով}}
Դու գնում ես հեռու, անհայտ երկիր, օտար,
Ես մնում եմ մենակ, այստեղ, հեռու քեզնից,
Եվ քանի որ, անշուշտ, մենք սիրում ենք իրար,
Ու քանի որ, գուցե, դեռ սիրում ես դու ինձ`
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գնաս բարով ասել:

Քեզ հետ կյանքի երկար ճամփա եմ ես անցել,
Երեսուն և ինն երկար ու ձիգ տարի,
Երեսուն և ինն ամառ, աշուն, ձմեռ,
Ու` որ թանկ է ամեն քայլն այդ ճանապարհի,
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գնաս բարով ասել։

Գնա: Եթե հանկարծ որոշես ետ դառնալ,
Ես պատրաստ եմ էլի քեզ հետ երկար քայլել,
Էլի նույնքան աշուն, ձմեռ, գարուն, ամառ
Դիմավորել քեզ հետ, քեզ հետ՝ ճանապարհել,
Ես ցանկանում եմ քեզ
Գա՜լդ բարի ասել:

''&lt;small&gt;13.06.2022 թ. (ժ. 18:25), Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;
&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>4fl631royj1586q6sg53s1mktve471w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գրիչը ձեռքն է առնում...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132345</id>
    <revision>
      <id>393484</id>
      <parentid>367172</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T06:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1027" sha1="nl5tuwphwcb7jrq4q3k115dcv8stqry" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Գրիչը ձեռքն է առնում...
|section = 
|previous =[[Մաղթանք ծննդյան օրվա]]
|next =[[Մենք հանդիպո՞ւմ ենք]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից (Արիս Արսենի)|Մի անուն էի սերտել դեռ վաղ մանկությունից]],&lt;/span&gt; «Ծիծեռնակ» հրատ.&lt;/span&gt;, Երևան, 2023, էջ 54։ 
|author =Արիս Արսենի}}


{{poem|***|&lt;poem&gt;
Գրիչը ձեռքն է առնում
Ու հակվում է սեղանին,
Թղթին գծեր է տանում
Չարաճճի մեր Անին:

— Ա՛պա*, գրել եմ, նայի՛,
Ա՛պա, հապա կարդա՝ տես...
— Ապան մատա՜ղդ լինի,
Ինչ լավ բալի՜կ ունեմ ես...

________
&lt;sup&gt;*)&lt;/sup&gt; Ապա` պապիկ (Արցախի բարբառով)։

''&lt;small&gt;&lt;/small&gt;
&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>nl5tuwphwcb7jrq4q3k115dcv8stqry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այբբենական ցանկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149753</id>
    <revision>
      <id>393422</id>
      <parentid>393126</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18829" sha1="tgzr09ti22dhof9gojrk8bpcwtspe4e" xml:space="preserve">
'''[[ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]] 
{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;
*[[Ալվարդիկի պատմածից]] 215
*[[Ակամա պատասխան]] 218
*[[Ակրոստիքոսը... (Բառախաղ-1)]] 137
*[[«Ամաչկոտ» Արարատը]] 220
*[[Ամենից առաջ...]] 188
*[[Վկայում-18|Ամպը սարին... (Վկայում-18)]] 76
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք|Ամուսնանա՞նք, թե՞...]] 199-207
*[[Այդպես չէի որոշել...]] 38
*[[Այլակերպություն]] 163
*[[Այլապատում-Փարվանա]]180-190
*[[Այլ... «պատկերներ»]] (1-3) 174
*[[Այնպես է անուշ գերում...]] 144
*[[Այնպես լավ ես ինձ ժպտում... (Նախերգ)]] 132
*[[Այս գիշեր]] 157
*[[Այս ճանապարհը...]] 19
*[[Այսպես խոսեց Քաղցրիկը]] 223
*[[Այրում է կարոտդ...]] 135
*[[Անակնկալ հանդիպում (Արիս Արսենի)|Անակնկալ հանդիպում]] 165
*[[Անահիտ «Դ»-ին]] 202
*[[Անահիտ «Ժ»-ին]] 201
*[[Անդրանիկի պատմածից]] 212
*[[Անլսելի-անպատմելի]] 187
*[[«Անհամբերը»]] 196
*[[Անձրևը]] 28
*[[Անձրևի տակ]] 204
*[[Անշեջ երգի մասին...]] 190
*[[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]] 138
*[[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...]] 147
*[[Վկայում-7|Անտառը այնքան... (Վկայում-7)]] 73
*[[Վկայում-8|Անտառն ինչ... (Վկայում-8)]] 74
*[[Անցնում է կյանքը...]] 16
*[[Անունդ եռք է...]] 136
*[[Անունդ` երազ տխուր...]] 144
*[[Անուշիկի պատմածից]] 215
*[[Անքնության]] 138
*[[Աշանի հմայքը]] 200
*[[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]] 95
*[[Աշնանային պատկեր]] 100
*[[Աշուն]] 26
*[[Աչքե՛ր, մի՛ նայեք...]] 45
*[[Առաջին անգամ]] 36
*[[Առաջին սերը]] 102
*[[Առաջին ուսուցչուհուս]] 219
*[[Ասա, ինչո՞ւ քեզ սիրեցի...]] 46
*[[Ասա, ո՞ւր...]] 43
*[[Ասում են` Անուշն ես դու...]] 177
*[[Ասում են, թե աղջիկները ...]] 33
*[[Ավ. Իսահակյանին]] 23
*[[Արի...]] 140
*[[Արի կամաց քայլենք...]] 34
*[[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] 71
*[[Արցախի հավերժությունը]] 90
*[[Արևիկի պատմածից]] 214

*[[Բաժանվում էին...]] 162
*[[Բայց՝ հավատում]] 192
*[[Բայց` ոչ ափսոսանք]] 164
*[[Բանաստեղծությունն իմ...]] 24
*[[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]] 137
*[[Բառախաղ-2 (Թողնենք գինին...)]] 137
*[[Բառախաղ -3 (Կրծքածալ...)]] 137
*[[Վկայում-2|Բարեկամներ են... (Վկայում-2)]] 72
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 10-57
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 57
*[[Բարևեց աղջիկն այդ քեզ...]] 145
*[[Բեմի վրա...]] 192
*[[Վկայում-20|Բռնկվել էր (Վկայում-20)]] 77
*[[Բրիգադավարի մենախոսությունը]] 193

*[[Գազել բողոքի]] 106
*[[Գազել կարոտի]] 111
*[[Գազել մայրիկիս]] 107
*[[Գազել մեղսական]] 109
*[[Գազել մոռացման]] 112
*[[Գազել մտերմական]] 110
*[[Գազել մուտքի]] 106
*[[Գազել որոնման]] 112
*[[Գազել պապիս]] 108
*[[Գազել պատրանքի]] 109
*[[Գազել սիրո]] 107
*[[Գազել տատիս]] 108
*[[Գազել տխրության]] 111
*[[Գազել ցավի]] 110
*[[Գազելների պսակ]] 106-112
*[[Գարնանային բնանկար]] 15
*[[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]] 17
*[[Գարնան... փոխարեն]] 163
*[[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]] 15
*[[Գնացել ու չես գալիս...]] 149
*[[Գոհարիկ պատմածից]] 216
*[[Գրախանութի մոտ]] 206
*[[Գուսանական 184]]
*[[Գուսանները սիրահարված]] 182
*[[Գուսանները Փարվանա]] 181

*[[Դադարի պահին]] 157
*[[Դավեր ես նյութում, թախիծ...]] 146
*[[Դեղին գույն]] 17
*[[Դպրոցականը]] 220
*[[Դու, այնպես լիներ...]] 69
*[[Դու ասում ես զո՞ւր սիրեցի...]] 46
*[[Դու ատելով ատում ես ինձ...]] 47
*[[Դու արժանի ես ավելիին (Ռուզանին)]] 132
*[[Դու արի՛...]] 63
*[[Դու Արև՛ եղիր...]] 70
*[[Դու գայիր նորից...]] 65
*[[Դու գիտե՞ս...]] 45
*[[Դու եկա՞ր...]] 37
*[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]] 60
*[[Դու իմ աչքերին...]] 61
*[[Դու ինձ աչքերիդ...]] 67
*[[Դու ինչ ես նայում...]] 46
*[[Դու ինձ համար...]] 45
*[[Դու ինձ չթողիր...]] 64
*[[Դու խոհերիս մեջ...]] 68
*[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]] 66
*[[Դու հարցնում ես...]] 70
*[[Դու միշտ գողունի...]] 46
*[[Դու միշտ էլ եղել ես...]] 45
*[[Դու մի պահ դեմքիս...]] 67
*[[Դու մնա...]] 44
*[[Դու նայեցիր...]] 46
*[[Դու` սեր իմ մաքուր...]] 71
*[[Դու տանը...]] 139
*[[Դու տարվում ես...]] 30
*[[Դու տխրո՞ւմ ես դեռ...]] 47
*[[Դու ո՞ւր ես...]] 62
*[[Դու քնել ես հոգնած...]] 134
*[[Դուր եկար կնոջս դու....]] 146

*[[Եղբայրը]] 225
*[[Եղբա՛յրս, արի...]] 152
*[[Եղբորս «լուսանկարներից» (1-3)]] 174
*[[Եկել եմ, նստել այստեղ...]] 149
*[[Ես այդ գիշեր...]] 137
*[[Ես այլ կանչով եմ...]] 66
*[[Ես այսօր խոսեմ...]] 69
*[[Ես առաջնեկիս... (Էքսպրոմտ)]] 152
*[[Ես գիտեի՞...]] 71
*[[Ես գիտեմ...]] 37
*[[Վկայում-11|Ես երազներով... (Վկայում-11)]] 74
*[[Ես ի՞նչ անեմ...]] 135
*[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]] 63
*[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]] 62
*[[Ես կուզեի լինել...]] 98
*[[Վկայում-21Ես միշտ ժպտում եմ... (Վկայում-21)]] 78
*[[Ես նորից քեզ հետ եմ...]] 29
*[[Ես չեմ մոռանա...]] 41
*[[Ես չեմ մոռացել]] 33-48
*[[Ես չիմանայի՜...]] 65
*[[Ես սիրում եմ մայրիկիս]] 225
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|'''Ես ու դու]] 60-71
*[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]] 60
*[[Ես ուխտավորի...]] 68
*[[Ես ուրիշների...]] 70
*[[Ես քեզ չեմ ասել...]] 64
*[[Ես քեզ սպասել եմ...]] 65
*[[Ես քեզ տեսա՛...|]] 67
*[[Ես քո անունը...]] 69
*[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]] 61
*[[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]] 170
*[[Երանի, թե հասկանայիր...]] 39
*[[Երբ եկար...]] 43
*[[Վկայում-14|Երբ հայ են ասում... (Վկայում-14)]] 75
*[[Երբ պապիկ ես դառնում...]] 225
*[[Երեխաները Գանձասարում]] 210 
*[[Երեխաները Սևանում]] 167
*[[3 x նույնին]] 133
*[[Երկար նայեցի...]] 44
*[[Երկրաշարժ]] 163

*[[Զինվոր Թոփալյանը]] 159
*[[Զինվորական խճանկար]] 157-159
*[[Զորայրի պատմածից]] 212
*[[Զրույց Պ. Սևակի դիմանկարի հետ]] 99

*[[Էդուլիկի խորհուրդը]] 221
*[[-Էլ մի տենչա...]] 44
*[[Էպիգրամ]] 195
*[[Էպիգրամ-ձոն]] 191
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]] 191-198
*[[Էպիգրամ-պատասխան]] 193
*[[Էպիգրամ-տրիոլետ]] 195
*[[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս)...]] 152

*[[Ընդամենը` ցանկություն]] 138
*[[Ընկերոջ համար...]] 12

*[[Թարթառ]] 221
*[[Վկայում-19|Թև է առնում... (Վկայում-19)]] 76
*[[Թող այսպես լինի...]] 133
*[[Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ... (Նախերգ-ընծայական «գալիքից»)]] 33
*[[Թողնենք գինին (Բառախաղ-2)]] 137
*[[Թվաբանական սեր]] 133

*[[Ժամադրություն]] 97
*[[Ժայռի ճակատին...]] 160
*[[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]] 189

*[[Իբրև խորհուրդ]] 194
*[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]] 12
*[[Իմ թոռնիկները]] 223-225
*[[Իմ ժողովրդին]] 22
*[[Իմ պապը]] 218
*[[Իմ պապը Խաչունց Անդրին է]] 218-222
*[[Իմ ուսուցիչը]] 24
*[[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում...]] 145
*[[Ի՞նչ անեմ...]] 42
*[[Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները]] 210-217
*[[Ի՜նչ են ցանկանում...]] 29
*[[Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը]] 224
*[[Ի՞նչ է սիրում Ռեգինան]] 221
*[[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 16
*[[Ինչքա՜ն դժվար է...]] 26
*[[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]] 153
*[[Իսկ դու գարնան...]] 177
*[[Իրար համար...]] 45

*[[Լավ մարդուն` բարի ցանկություններով]] 164
*[[Լեյտենանտ Հրոն Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]] 158
*[[Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ]] 192
*[[Լենսերի դասը]] 199
*[[Լեռները]] 98
*[[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 14
*[[Վկայում-13|Լիներ... (Վկայում-13)]] 75
*[[Լռության րոպե]] 116-129
*[[Լույսը բացվում է... (Վերջերգ)]] 32
*[[Լույսն ուղեկից լինի քեզ...]] 135
*[[Լուռ եմ հավատում...]] 40

*[[Խաղաղ էր պահը...]] 172
*[[Խայտում ես նորից...]] 147
*[[Խաչունց աղբյուրը]] 13
*[[Խոսենք շշուկով]] 161
*[[Խոստովանություն]] 105
*[[Խոսք ընթերցողիս]] 9
*[[Խորենացու «հետ»]] 205
*[[Խորհում ես...]] 22

*[[Ծաղիկներն են միշտ...]] 18
*[[Ծաղկած տխրություն]] 169-175
*[[Ծաղկանց փունջ ես...]] 132
*[[Վկայում-6|Ծառը նիրհում էր... (Վկայում-6)]] 73
*[[Ծննդյան ավետիս]] 171
*[[Ծովածաղկի աչքեր]] 130-141

*[[Կայտառ է, զվարթ է նա...]] 148
*[[Կանգնեի քո դեմ...]] 35
*[[Վկայում-12|Կապույտ են լինում... (Վկայում-12)]] 75
*[[Կատակապահեր]] 178-207
*[[Կարճատև մարտ]] 155
*[[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 25
*[[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...]] 145
*[[Կարոտի անրջանք (1-7)]] 173-174
*[[Կարոտի լեզվով]] 175
*[[Կարոտների հովիտ]] 12-32
*[[Կարոտներիս կանաչ հովտում... (Նախերգ)]] 12
*[[Կգա]] 172
*[[Կգնամ...]] 38
*[[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]] 136
*[[Կյանք, շատ ես նմանն...]] 14
*[[Կրծքակալ... (Բառախաղ-3)]] 137

*[[1988, փետրվար 27-29]] 113-115
*[[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]] 142-177
*[[Համլետիկը]] 220
*[[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 22
*[[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]] 91
*[[Հայոց պատմության դասին]] 92
*[[Հայկի պատմածից]] 214
*[[Հայրենի կարգավ]] 144-150
*[[Հավատ]] 105
*[[Հավատարմություն]] 21
*[[Հավատո հանգանակ]] 168
*[[Հարմար առիթով]] 166
*[[Հիմա ի՞նչ անենք...]] 203
*[[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]] 189
*[[Հիշողության մեղեդի]] 13
*[[Հովհ.Թումանյանին]] 23
*[[Հորս հիշատակին]] 169
*[[Հրաժեշտի զանգ]] 222
*[[Հրաժեշտի խոսք]] 207
*[[Հրաժեշտի փոխարեն]] 139
*[[Հույսի ճրագ]] 43

*[[Ղարաբա՜ղս...]] 197

*[[Ճակատագիր]] 154
*[[Ճակատամարտ]] 27
*[[Ճանապարհին...]] 162
*[[Ճանապարհները]] 18
*[[Ճանապարհս...]] 189
*[[Ճաքած լռություն]] 88-115, 90-105

*[[Մաղթանք]] 31
*[[Մաղթանք վերջին զանգի]] 166
*[[Մատս ձգանին]] 151-159
*[[Մարիամիկի պատմածից]] 211
*[[Վկայում-16|Մեծերի մահով... (Վկայում-16)]] 76
*[[Մեկի սիրով...]] 39
*[[Վկայում-5|Մենավոր կաղնուն... (Վկայում-5)]] 73
*[[Մենության ուշ գիշեր էր...]] 147
*[[Մենք]] 96
*[[Մենք ամուսնանանք...]] 203
*[[Մեր Անահիտները]] 201
*[[Մեր Զինան]] 200
*[[Մեր հին, հնամյա...]] 168
*[[Սեր սպասումը]] 203
*[[«Միամիտ» Արևիկը]] 219
*[[Միայն դո՞ւ տեսար...]] 135
*[[Մի՛ գոցիր, բաց արա, թող...]] 148
*[[Մի՛ եղիր ուրագի պես...]] 149
*[[Մի կյանքի պատմություն]] 101
*[[Մի պարծենա...]] 14
*[[Մի՞թե վաղուց է...]] 39
*[[Մինա մայրիկը]] 21
*[[Վկայում-9|Միշտ, երբ փողոցով... (Վկայում-9)]] 74
*[[Միք. Նալբանդյան]] 42
*[[Մնաս բարով... (Վերջերգ)]] 48
*[[Մոռացած տարիք... (Նախերգ)]] 199
*[[Մտահոգություն]] 196
*[[Մտերմիկ տողեր]] 176-177
*[[Վկայում-4|Մրսում էին քարերը... (Վկայում-4)]] 72

*[[Յոթ գուսանների բալլադը]] 185

*[[Նա երազ էր...]] 44
*[[Նախերգ (Այնպես լավ ես...)]] 132
*[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)|Նախերգ]] 12
*[[Նախերգ (Մոռացած տարիք...)]] 199
*[[Նախերգ-ընծայական «գալիքից» (Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ)]] 33
*[[Նամակներ Իզաբելային (Ա. Բ. Գ.)]] 93-94
*[[Նելսոնի պատմածից]] 217
*[[Նոր հանդիպում]] 58-87
*[[Նորայրի պատմածից]] 213
*[[Նորից այցի կգնամ]] 14
*[[Նորից լեռներ են ծնվում...]] 23
*[[Նորից կգաս...]] 42
*[[Նվագներ արարվող լույսի]] 102

*[[Շատ մանր արի ու ինձ տես...]] 36
*[[Շիկանում-մարում են...]] 40
*[[Շիրազական]] 23
*[[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)|Շիրազականչ]] 95

*[[Վկայում-10|Ողբերգական դեպք էր այն... (Վկայում-10)]] 74
*[[Ոչի՞նչ, որ սիրագարված...]] 146
*[[Ո՞վ ասաց...]] 45
*[[Ո՞վ է անցել...]] 41

*[[Որոնում]] 29

*[[Չափածո բացիկ` վերջաբանի փոխարեն]] 141
*[[Չգաս, կգա՞ս...]] 140
*[[Չգիտեմ` գնա՞մ, մնա՞մ...]] 150
*[[Չէ՞ որ ես քեզ...]] 37
*[[Չմոռանաս...]] 47

*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]] 79-87
*[[Պահի վկայումներ]] 72-78
*[[Պապիս հեքիաթը]] 104
*[[Պատահական հանդիպում]] 134
*[[Պատասխան]] 36
*[[Պատգամ (Արիս Արսենի)|Պատգամ]] 31
*[[Պատգամ հայրական]] 156
*[[Պատգամ որդուս]] 99
*[[Պատուհանիս տակ... (Վկայում-3)]] 72
*[[Պարգևի «հինգերը»]] 204
*[[Պարգևն ու Նինան]] 200
*[[Պարզամիտ զրույց]] 195
*[[Parodia Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ...» քառյակի]] 191

*[[Ջանգյուլումներ]] 103

*[[Ռուզանին (Դու արժանի ես...)]] 132
*[[Ռուզանիկի պատմածից]] 217

*[[Սամվելի երդումը]] 222
*[[Սամվելի հանելուկը]] 219
*[[Սամվելիկի պատմածից]] 210
*[[Սայաթ-Նովա (Արիս Արսենի)|Սայաթ-Նովա]] 42
*[[Սեյսուլանի ավերակներում]] 154
*[[Սիրանիկի պատմածից]] 216
*[[Սիրո տողերից]] 103
*[[Սիրո տողերն այս քեզ նվեր...]] 139
*[[Սիրում եմ ձեզ...]] 96
*[[Սոսի ցանկությունը]] 220
*[[Սուսանի «արդարացումը»]] 218
*[[Սուսանիկի պատմածից]] 211
*[[Սուրիկի պատմածից]] 215

*[[Վաղվա մասին, և այսօրվա]] 160
*[[Վանդակված-գերված...]] 148
*[[Վեներա... Սիրո խորհուրդը]] 49-51
*[[Վերադարձի մտորում]] 25
*[[Վերհուշ (Արիս Արսենի)|Վերհուշ]] 36
*[[Վերջացա՞վ...]] 44
*[[Վերջերգ (Լույսը բացվում է...)|Վերջերգ]] 32
*[[Վերջերգ (Մնաս բարով...)|Վերջերգ]] 48
*[[Վիշտս տվի...]] 43
*[[Վկայում-1]] 72
*[[Վկայում-2]] 72
*[[Վկայում-3]] 72
*[[Վկայում-4]] 72
*[[Վկայում-5]] 73
*[[Վկայում-6]] 73
*[[Վկայում-7]] 73
*[[Վկայում-8]] 74
*[[Վկայում-9]] 74
*[[Վկայում-10]] 74
*[[Վկայում-11]] 74
*[[Վկայում-12]] 75
*[[Վկայում-13]] 75
*[[Վկայում-14]] 75
*[[Վկայում-15]] 75
*[[Վկայում-16]] 76
*[[Վկայում-17]] 76
*[[Վկայում-18]] 76
*[[Վկայում-19]] 76
*[[Վկայում-20]] 77
*[[Վկայում-21]] 78
*[[Վրաստանում]] 30

*[[Տատս]] 104
*[[Վկայում-17|Տեսնես մահամերձն այն վերջին պահին... (Վկայում-17)]]
*[[Տխրություն]] 94
*[[Տխուր եմ միշտ էլ...]] 47
*[[Տխուր հանդիպում]] 175
*[[Տխուր նոր տարի]] 101
*[[Տրիոլետ-անկամ]] 192
*[[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում (1, 2)]] 100
*[[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]] 45-47
*[[Տունը]] 90

*[[Ցնորք]] 52-56

*[[Ուշացած... կանչ]] 40
*[[«Ուսուցիչը»]] 194
*[[Ո՞ւր են իմ սիրո...]] 33
*[[Ո՞ւր ես, հայրիկ]] 169
*[[Ուրիշի... սեր]] 134

*[[«Փարվանա» լեգենդը]] 186
*[[Փոքրիկ Անին]] 224
*[[Փոքրիկը]] 153
*[[Փոքրիկների մոլորակում]] 208-225
*[[Փրկանք]] 188

*[[Քաղցր հուշ 34]]
*[[Քաղցրիկը 223]]
*[[Վկայում-1|Քամին ծառերից... (Վկայում-1)]] 72
*[[40-ից հետո]] 160-168
*[[Վկայում-15|Քարերին՝ ձյան... (Վկայում-15)]] 75
*[[Քեզ հետ և առանց քեզ]] 35
*[[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]] 136
*[[Քո աչքերը (Արիս Արսենի)|Քո աչքերը]] 35
*[[Քո մասին...]] 38
*[[Քո... շքանշանը]] 151

*[[Օրորվում են ծաղիկները]] 16

*[[Ֆիրդուսուն]] 24

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>tgzr09ti22dhof9gojrk8bpcwtspe4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149755</id>
    <revision>
      <id>393499</id>
      <parentid>388576</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T09:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="dm49pib4mzig3yz8qqml2b4h5mbvrp8" xml:space="preserve">{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
* [[1988 (Հոգնածությունս զգում եմ արդեն…)|1988]]
* [[Այս գիշեր]]
* [[Այս ճանապարհը...]] 
* [[Այս տանը|Այս «տանը»]]
* [[Այսպես ապրել ենք, այսպես ապրում ենք, այսպես կապրենք...|Այսպես ապրե՜լ ենք, այսպես ապրո՜ւմ ենք, այսպես կապրե՜նք...]]
* [[Անձրևը]] 
* [[Անցնում է կյանքը...]] 
* [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* [[Աշնան տերևներ]] 
* [[Աշնանային պատկեր]]
* [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* [[Աչքերդ տանում են...]] 
* [[Ապրենք սիրով]]
* [[Առաջին սերը (Արիս Արսենի)|Առաջին սերը]]
* [[Ավ.Իսահակյանին]] 
* [[Արցախի հավերժությունը]]
* [[Բանաստեղծությունն իմ էությունն է...]]
* [[Գազել բողոքի]]
* [[Գազել կարոտի]]
* [[Գազել մայրիկիս]]
* [[Գազել մեղսական]]
* [[Գազել մոռացման]]
* [[Գազել մտերմական]]
* [[Գազել մուտքի]]
* [[Գազել որոնման]]
* [[Գազել պապիս]]
* [[Գազել պատրանքի]] 
* [[Գազել սիրո]] 
* [[Գազել տատիս]] 
* [[Գազել տխրության]] 
* [[Գազել ցավի]] 
* [[Գարնանային բնանկար]]
* [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* [[Գարնան... փոխարեն]]
* [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* [[Գիշերային տրիոլետներ]]
* [[Դադարի պահին]]
* [[Դեղին գույն]] 
* [[Դու ապրում ես...]]
* [[Եղբայրս, արի...]]
* [[Ես կուզեի լինել...]]
* [[Ես նորից քեզ հետ եմ...]]
* [[PARODIA Շ. Ազնավուրի «Ես ցանկանում եմ քեզ մնաս բարով ասել» բանաստեղծության|Ես ցանկանում եմ քեզ գնաս բարով ասել]]
* [[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]]
* [[Երջանկությունս...]]
* [[Զինվոր Թոփալյանը]]
* [[Զինվորական խճանկար]]
* [[Զրույց Պ․ Սևակի դիմանկարի հետ]]
* [[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս...)]]
* [[Էքսպրոմտ (Մեր տան պատի տակ...)]]
* [[Ընկերոջ համար...]] 
* [[Ժամադրություն]]
* [[Իզաբելլային]]
* [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* [[Իմ ժողովրդին]] 
* [[Իմ ուսուցիչը]] 
* [[Ինձ ցավ տուր...]]
* [[Ինչ են ցանկանում...]] 
* [[Ինչ որ մի մոռացված առիթով]]
* [[Ինչքան դժվար է...]] 
* [[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 
* [[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]]
* [[Լեյտենանտ Հրոն, Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]]
* [[Լեռները]]
* [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 
* [[Խաչունց աղբյուրը]] 
* [[Խոստովանություն (Արիս Արսենի)|Խոստովանություն]]
* [[Խոսք ընթերցողիս]]
* [[Խորհում ես...]]
* [[Ծաղիկներն են միշտ...]] 
* [[Կանչե, կռունկ]]
* [[Կարճատև մարտ]]
* [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 
* [[Կյանք, շատ ես նման...]] 
* [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* [[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 
* [[Հայոց պատմության դասին]]
* [[Հավատ]] 
* [[Հավատարմություն]] 
* [[Հիշողության մեղեդի]] 
* [[Հովհ.Թումանյանին]]
* [[Ձոն գազելին]]
* [[Ղարաբա՜ղս...]] 
* [[Ճակատագիր]] 
* [[Ճանապարհները]] 
* [[Մաղթանք ծննդյան օրվա]]
* [[Մենք]]
* [[Մենք հանդիպո՞ւմ ենք]]
* [[Մեր հին, հնամյա...]]
* [[Մի ծխամոլի]]
* [[Մի կյանքի պատմություն]]
* [[Մի պարծենա...]] 
* [[Միայն մի բառ|Միայն՝ մի բառ]]
* [[Մինա մայրիկը]] 
* [[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
* [[Նամակներ Իզաբելային]]
* [[Նորից այցի կգնամ]] 
* [[Նորից լեռներ են ծնվում...]]
* [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* [[Շիրազական]] 
* [[Շիրազականչ]]
* [[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)]]
* [[Որոնում]] 
* [[Պապիս հեքիաթը]]
* [[Պատգամ հայրական]]
* [[Պատգամ որդուս]]
* [[Պարզապես՝ ցանկություն]]
* [[Ջանգյուլումներ]]
* [[Ռեքվիեմ (Թափորն է քայլում…)|Ռեքվիեմ]]
* [[Սա հուլի՞ս է...]]
* [[Սեգուլիկի պատմածից]]
* [[Սեյսուլանի ավերակներում]]
* [[Սիրո տողերից]]
* [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* [[Վերադարձի մտորում]]
* [[Վրաստանում]]
* [[Տատս]]
* [[Տխրություն (Ես ապրում եմ այսօր…)|Տխրություն]]
* [[Տխուր նոր տարի]]
* [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* [[Տունը]] 
* [[Փոքրիկը]]
* [[Քո... շքանշանը]]
* [[Օրորվում են ծաղիկները]] 
* [[Ֆիրդուսուն]]
 &lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>dm49pib4mzig3yz8qqml2b4h5mbvrp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150106</id>
    <revision>
      <id>393482</id>
      <parentid>393108</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2625" sha1="ffkuuh1ibieekrhlz13ksyu4uqnwr6d" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= [[ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]] =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* '''ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* '''ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::''Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::''Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* '''ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* '''ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ (անտիպ)
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]
::::[[Տարբէր արտահայտութուննէ]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>ffkuuh1ibieekrhlz13ksyu4uqnwr6d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393483</id>
      <parentid>393482</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:08:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ */</comment>
      <origin>393483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2573" sha1="mx15v0335oxqcxbn2m0fyz9tkpm5jh3" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* '''ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* '''ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::''Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::''Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* '''ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* '''ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ (անտիպ)
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]
::::[[Տարբէր արտահայտութուննէ]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>mx15v0335oxqcxbn2m0fyz9tkpm5jh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նօրավօճ հապավումնէ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150132</id>
    <revision>
      <id>393480</id>
      <parentid>392924</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="821" sha1="6zm6280pgpgnakunxantoaqw59t2573" xml:space="preserve">
{{Վերնագիր
|title=ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԷ՝ ՀԻՆ ՈՒ ՆՕՐ
|section = 
|previous =  [[«Արցախէրէնավ»]]
|next = [[Տարբէր արտահայտութուննէ]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ՀԱՊԱՎՈՒՄՆԷ՝ ՀԻՆ ՈՒ ՆՕՐ|&lt;poem&gt;

ԱԳԼՃԿ - Առանց գազ լ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ցնէլու ճանապարէն կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;մնաս:

ԵՊՀ - Յէրէվանա պատառ հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;եռու:

ԼՂՀ - Լվաց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;տ ղրաղան հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;վաքե:

ВЛКСМ - Վ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;լյաթէն լարկուտը կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;զտեց Սմսօնէն մղակումը:

Վարթազար, չափար ուբէրի, Շմավօն իդյօտ:
&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>6zm6280pgpgnakunxantoaqw59t2573</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Արցախէրէնավ»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150133</id>
    <revision>
      <id>393477</id>
      <parentid>392928</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T20:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1595" sha1="f67wu08zs8p36klq2h1tjegdhxbho3x" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»
|section = 
|previous =  [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|next = [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»|&lt;poem&gt;
'''ԱՆ ԱՊԱ 
::''Առանց ապայի (պապիկի): (Անապա` քաղաք ՌԴ-ում):
'''ԱՊԱ ՉԻ
::''APACHE (քաղցրավենիք):
'''ԳՕԳՕԼ (գլուխ)
::''GOOGLE (որոնողական համակարգ՝ համացանցում):
'''Յ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐԷ ՎԱՆ
::''Վերին Վան: (Երևան՝ Հայաստանի մայրաքաղաքը):
'''Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՅԴ
::''Դիակ: (Օրինակ՝ Made (մեյդ) in USA):
'''ՍԱՐ ԿՕԶԻ
::''Սար կուզի: (Նիկոլա Սարկոզի` Նիկոլա Պոլ Ստեֆան Սարկոզի դը Նադ-Բոչա, ֆրանսիացի պետական և քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիայի Հանրապետության 23-րդ նախագահը):
'''Վ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՍԿԻ
::''Ոսկի (Աննե Վեսկի, փոփ երգչուհի՝ Էստոնիա):
'''Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ՎԷՐ
::''Տվեր (քաղաք ՌԴ-ում)` ներքև:
'''ՏՈՒ՝ ԱՊՍԷ՞
::''Տուապսե (քաղաք ՌԴ-ում): 

Վարթազար, չափար ուբէրի, Շմավօն իդյօտ:
&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>f67wu08zs8p36klq2h1tjegdhxbho3x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393478</id>
      <parentid>393477</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T20:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1527" sha1="87ezlwe249ro1jbw4465ym8tqaccuiv" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»
|section = 
|previous =  [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|next = [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»|&lt;poem&gt;
'''ԱՆ ԱՊԱ 
::''Առանց ապայի (պապիկի): (Անապա` քաղաք ՌԴ-ում):
'''ԱՊԱ ՉԻ
::''APACHE (քաղցրավենիք):
'''ԳՕԳՕԼ (գլուխ)
::''GOOGLE (որոնողական համակարգ՝ համացանցում):
'''Յ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐԷ ՎԱՆ
::''Վերին Վան: (Երևան՝ Հայաստանի մայրաքաղաքը):
'''Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՅԴ
::''Դիակ: (Օրինակ՝ Made (մեյդ) in USA):
'''ՍԱՐ ԿՕԶԻ
::''Սար կուզի: (Նիկոլա Սարկոզի` Նիկոլա Պոլ Ստեֆան Սարկոզի դը Նադ-Բոչա, ֆրանսիացի պետական և քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիայի Հանրապետության 23-րդ նախագահը):
'''Վ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՍԿԻ
::''Ոսկի (Աննե Վեսկի, փոփ երգչուհի՝ Էստոնիա):
'''Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ՎԷՐ
::''Տվեր (քաղաք ՌԴ-ում)` ներքև:
'''ՏՈՒ՝ ԱՊՍԷ՞
::''Տուապսե (քաղաք ՌԴ-ում): 

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>87ezlwe249ro1jbw4465ym8tqaccuiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393481</id>
      <parentid>393478</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="svmm4mmiqu8yumtsppw12yyagzslh6j" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»
|section = 
|previous =  [[Խաղիկնէ]]
|next = [[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|«ԱՐՑԱԽԷՐԷՆԱՎ»|&lt;poem&gt;
'''ԱՆ ԱՊԱ 
::''Առանց ապայի (պապիկի): (Անապա` քաղաք ՌԴ-ում):
'''ԱՊԱ ՉԻ
::''APACHE (քաղցրավենիք):
'''ԳՕԳՕԼ (գլուխ)
::''GOOGLE (որոնողական համակարգ՝ համացանցում):
'''Յ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐԷ ՎԱՆ
::''Վերին Վան: (Երևան՝ Հայաստանի մայրաքաղաքը):
'''Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՅԴ
::''Դիակ: (Օրինակ՝ Made (մեյդ) in USA):
'''ՍԱՐ ԿՕԶԻ
::''Սար կուզի: (Նիկոլա Սարկոզի` Նիկոլա Պոլ Ստեֆան Սարկոզի դը Նադ-Բոչա, ֆրանսիացի պետական և քաղաքական գործիչ, Ֆրանսիայի Հանրապետության 23-րդ նախագահը):
'''Վ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՍԿԻ
::''Ոսկի (Աննե Վեսկի, փոփ երգչուհի՝ Էստոնիա):
'''Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ՎԷՐ
::''Տվեր (քաղաք ՌԴ-ում)` ներքև:
'''ՏՈՒ՝ ԱՊՍԷ՞
::''Տուապսե (քաղաք ՌԴ-ում): 

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>svmm4mmiqu8yumtsppw12yyagzslh6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ու դու (Պտտվում են...)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150180</id>
    <revision>
      <id>393423</id>
      <parentid>393365</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:36:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="rqhcva4w2uu7higdmr0hchsgj0d01qj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես ու դու
|section = 
|previous =[[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]
|next =[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 60)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես ու դու|&lt;poem&gt;
Պտտվում են զույգերը
Ու ձգվում է մեղեդին,
Իսկ մենք իրար դեմ-դիմաց
Նստել անտարբեր,
Ո՛չ պարել ենք ցանկանում,
Ո՛չ կատակել,
Ո՛չ երգել՝
Ասես հոգսերն աշխարհի
Մեզ են լոկ տվել։
Մինչդեռ շուրջը՝ ծափ-ծիծաղ,
Իսկ մենք կյանքից վերացած,
Նստել իրար դեմ-դիմաց՝
Լուռ ենք ես ու դու։

Թվում է՝ այս հանդեսում
Հյո՜ւր ենք... ես ու դու։

Թե՞ կորցրել ենք իրար։
Ո՞ւր ենք ես ու դու։

Չէ՛, մոռացե՜լ ենք իրար։
Զո՜ւր ենք... ես ու դու։

&lt;small&gt;''03.04.82, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>rqhcva4w2uu7higdmr0hchsgj0d01qj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դո՛ւ ես իմ կյանքը...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150181</id>
    <revision>
      <id>393424</id>
      <parentid>393366</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="972" sha1="bkwmoaxl8v0psg0ug0ak2lxplaly378" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
|next =[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 60)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դո՛ւ ես իմ կյանքը, իմ հավատամքը,
Անհամբեր սրտիս անհուն տենչանքը,
Աղբյուրը, առուն, հանդը, հուշերս,
Երգս, երազս, ցավս, հույզերս,
Եվ ծաղկանկար հուզագիշերս...

... Սե՛ր իմ, իմ հույսն ես ու իմ արևը,
Իմ տիեզերքն ես ու իմ... բարև՜ը։

&lt;small&gt;''1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>bkwmoaxl8v0psg0ug0ak2lxplaly378</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150182</id>
    <revision>
      <id>393425</id>
      <parentid>393368</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:39:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="942" sha1="npjhahxguw0z92krw0s7sv46ki7engj" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...|Դու...]]
|next =[[Դու իմ աչքերին...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 61)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես քո շրթո՛ւնքն եմ,
Դու՝ իմ համբո՜ւյրը,
Ես քո ակո՛ւնքն եմ,
Դու՝ իմ աղբյո՜ւրը։

Ես քո մաքրության
Վկա՜ն եմ միակ,
Ծովի տարերքում՝
Նավակիդ թիա՛կ։

Գնո՛ւմ եմ մենակ
Իմ երազ-հեռուն,
Ուր դու անընկեր
Ի՛նձ ես երազում...

&lt;small&gt;''12.08.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>npjhahxguw0z92krw0s7sv46ki7engj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու իմ աչքերին...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150183</id>
    <revision>
      <id>393426</id>
      <parentid>393369</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="gonv3trd56jhotoxib7kzz7ifusf45m" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...|Ես...]]
|next =[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 61)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,
Իմ աչքերը քեզ ոչինչ չեն ասի,
Ոչինչ չեն հուշի կրակոտ ու տաք
Իմ ապրումների, հույզերի մասին։

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,
Ոչ էլ՝ խոսքերին դու իմ հավատա,
Եթե քեզ խաբեն խոսքերս մի օր,
Իմացիր, որ իմ աչքերից է դա։

Դու իմ աչքերին բնավ մի՛ նայիր,
Դու խո՛րքը նայիր իմ խռով հոգու,
Ուր կրակված են և՛ սեր, և՛ երազ,
Ուր կարոտո՜ւմ են աչքերս անքուն։

Բայց՝ չէ։ Մեկ-մեկ էլ աչքերի՛ս նայիր,
Ու երբ-որ խո՛րքը նայես աչքերիս՝
Գուցե աչքերս խելքի գան մի պահ,
Գուցե աչքերս քեզ էլ... չխաբե՛ն։

&lt;small&gt;''21.04.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>gonv3trd56jhotoxib7kzz7ifusf45m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես լո՜ւռ եմ սիրում...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150184</id>
    <revision>
      <id>393427</id>
      <parentid>393370</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1018" sha1="8y1jlkiez0pocprkrrt4b3mfnjlw0l5" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու իմ աչքերին...|Դու...]]
|next =[[Դու ո՞ւր ես...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 62)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես լո՜ւռ եմ սիրում։
Եվ եթե հանկարծ ինձ չեն հասկանում՝
Մեղավոր չեմ, ո՛չ...

Մեղավորը իմ աչքերն են,
Որոնք նայում ու ոչինչ չեն տեսնում...

Մեղավորը իմ խոհերն են,
Որոնք հորդում են,
Սակայն չեն խոսում...

Մեղավորը իմ ձեռքերն են,
Որոնք շոյում են,
Սակայն չեն... գրկում...

&lt;small&gt;''19.04.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>8y1jlkiez0pocprkrrt4b3mfnjlw0l5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու ո՞ւր ես...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150185</id>
    <revision>
      <id>393428</id>
      <parentid>393371</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="i5siiapja9ry11ipwg8m4v8kvwq6if6" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]]
|next =[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 62)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու ո՞ւր ես, որտե՞ղ է գիշերում իմ սերը,
Ո՞ւմ գրկի մեջ ես դու սպանում գիշերը...

...Գիշեր է։ Հանգիստ չեն տալիս ինձ հուշերս,
Այրվում է իմ հոգում կարոտի գիշերս։
Ու սիրտս լցվում է տագնապով մի հետին,
(Օ՜, ինչ ծա՜նր է նստում գիշերը իմ սրտին)։
Փողոց եմ դուրս գալիս, որ ցրեմ հուշերս,
Որ քամու հետ կիսեմ խոհերս, հույզերս,
Բայց քամին գնում է՝ ինձ լսել չի ուզում,
Հուշերիս հետ նորից մենակ եմ ես մնում։

Գիշե՜ր է... Խավա՜ր է։ Վառում եմ լույսե՜րը։
Թող լույսի հետ վառվեն խավարում հույսերս։
Իմ հույսը իմ տունն է՝ սերաշխարհս անծայր,
Ինչքան էլ նենգ լինի գիշերս ու խավար։
Եվ թեկուզ մենակ եմ, բայց նորից իմ տանն եմ,
Իսկ հուշս իմ հոգու արևահնձանն է։
Նրանից եմ առնում երազս, կարոտս,
Եվ արև նկարում նրանով մինչև լույս,
Որ խաղաղ, անաղմուկ լուսանա գիշերը,
Լույսի հետ տունս գա ու մնա իմ սերը։

...Իսկ հիմա դեռ մութ է, հիմա դեռ գիշեր է,
Բայց տանս մենակ չեմ, ինձ հետ են... հուշերս...

&lt;small&gt;''27.08.82, կեսօր, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>i5siiapja9ry11ipwg8m4v8kvwq6if6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու արի՛...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150186</id>
    <revision>
      <id>393430</id>
      <parentid>393372</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:47:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="37yj9h8r8tvakznnfvlp3eg4pgl6649" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...|Ես...]]
|next =[[Ես քեզ չեմ ասել...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 63)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու արի՛, քո սիրով լցրու
Իմ տունը և սիրտս մոլոր,
Քո սիրով արի հանգցրու
Իմ հոգու հրդեհը ոլոր։

Եվ մնա գրկիս մեջ թեկուզ
Մի վայրկյան, ակնթարթ միայն, 
Իսկ հետո կարող ես, իմ սե՛ր,
Դու հետո կարող ես... գնալ։

Բայց եթե մոլորվես հանկարծ
Ու եթե քայլերդ... կանգնեն,
Դու կրկին ետ դարձիր ու թող
Գրկիս մեջ քեզ դարձյալ գտնեն։

Ու եթե կրկին ետ դառնաս
Եվ դառնաս իմ սրտի գերին,
Կգրկեմ քայլերդ հոգնած,
Որ կրկին քեզ ինձ մոտ բերին։

&lt;small&gt;''20.10.84, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>37yj9h8r8tvakznnfvlp3eg4pgl6649</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու ինձ չթողիր...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150187</id>
    <revision>
      <id>393433</id>
      <parentid>393373</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="829" sha1="qh7vle68js9fuuo7x7qs2o78fuxj4ni" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես քեզ չեմ ասել...|Ես...]]
|next =[[Ես քեզ սպասել եմ...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 64)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու ինձ չթողիր քեզնից ոչինչ,
Գնալիս հետդ լրիվ տարար,
Իսկ հոգուս միայն պահ տվեցիր
Դու քո անունը ծաղկանկար։
Մնաց աղմկող անունդ հուր,
Աղմկող, բայց... լուռ։

&lt;small&gt;''1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>qh7vle68js9fuuo7x7qs2o78fuxj4ni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու գայիր նորից...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150188</id>
    <revision>
      <id>393435</id>
      <parentid>393374</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="elv51ot07t7llaq1vn87o92x8cmwqlx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես քեզ սպասել եմ...|Ես...]]
|next =[[Ես չիմանայի՜...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 65)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու գայիր նորից աղբյուրը՝ ջրի
Ու ետ գնալու միտքդ չլիներ,
Ուռենին գետի եզերքին լռին
Մեր երազների պսակը հիներ։

Ու տուն շինեինք գետի եզերքին,
Մեր տունը սիրով, կյանքով շեն լիներ,
Հավատ ու լույսով մեր երազ-սրտի
Եղեգան փողից ծուխը վեր ելներ։

Էլ ոչ-ոք չգար աղբյուրը՝ ջրի։
Չքնեինք մենք մի անհուն գիշեր,
Մեր սերը մաքուր, հավատը բարի՝
Մեր խենթ գիշերվա կանթեղը լիներ...

...Էլ ուրիշ ոչի՜նչ, ոչի՜նչ չլիներ,
Միայն սեր լիներ
Ու սիրո գիշե՜ր...

&lt;small&gt;''05.08.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>elv51ot07t7llaq1vn87o92x8cmwqlx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու խռո՞վ ես ինձանից...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150189</id>
    <revision>
      <id>393438</id>
      <parentid>393377</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1432" sha1="6tnjx38idiicn9u41py64ox8pb09uo1" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես չիմանայի՜...|Ես...]]
|next =[[Ես ա՛յլ կանչով եմ...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 66)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու խռո՞վ ես ինձանից,
Նեղացա՞ծ ես ինձանից՝
Բայց ինչի՞ համար։
Հեռացե՞լ ենք իրարից,
Մոռացե՞լ ես, իրավ, ինձ՝
Բայց ինչի՞ համար։

Ու մնացել ես տխո՞ւր,
Ու մնացել ես մթնա՞ծ,
Մռայլ ամպի պե՞ս...
Իրար մենք չենք հասկացել, 
Ոչ էլ սեր ենք խոստացել՝
Դու՝ ինձ, ես էլ՝ քեզ։

Ու հին, անուշ մի երազ
Լքված է և անմուրազ,
Անանուն, մենակ,
Բայց օրերում իմ հին՝ ես
Որոնել եմ միշտ էլ քեզ՝
Ցավին անգիտակ։

Եվ հավատում եմ ես դեռ,
Եվ սպասում եմ ես դեռ,
Որ ինչ էլ լինի՝
Ետ կգան քո՛ օրերը,
(Թեկուզև կան... նորերը),
Քո օրերը հին...

&lt;small&gt;''1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>6tnjx38idiicn9u41py64ox8pb09uo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու ինձ աչքերիդ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150190</id>
    <revision>
      <id>393440</id>
      <parentid>393379</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:00:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="az7fmv7sxvl3otjm2i96yxytwpz6hvb" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես ա՛յլ կանչով եմ...|Ես...]]
|next =[[Ես քեզ տեսա՛...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 67)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու ինձ աչքերիդ կապույտո՛ւմ թաղիր,
Թաղի՛ր շուրթերիդ ադամանդ ծովում,
Քո երազները ինձ համա՛ր պահիր,
Քո երազները ինձ շա՛տ են թովում։

Ինձ շա՛տ են թովում անուրջները քո,
Ես առանց նրանց՝ չեմ կարող ապրել,
Առանց քեզ՝ ես միշտ լցվում եմ քաջքով,
Քեզ հետ՝ անհուն եմ, առանց քեզ՝ անել։

Քեզ հետ՝ աշխարհը հրաշք է ասես,
Առանց քեզ՝ հողմ է, քամին է վայում,
Քեզ հետ՝ խենթանում և գիշերն ի լույս
Քունը կոպերիս էլ չի այցելում...

&lt;small&gt;''15.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>az7fmv7sxvl3otjm2i96yxytwpz6hvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու մի պահ դեմքիս...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150191</id>
    <revision>
      <id>393443</id>
      <parentid>393378</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="909" sha1="09gy82antck4keerejvl2ws4jjxriqk" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես քեզ տեսա՛...|Ես...]]
|next =[[Ես ուխտավորի...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 67)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու մի պահ դեմքիս նայեցիր տխուր,
Հեռացար անդարձ։
Տարիներ անցան։
Այլևս իրար չհանդիպեցինք։
Բայց մինչև հիմա
Կարոտով եմ ես հիշում քո մասին...

...Այնպես է թվում,
Որ դու անպայման
Մի օր կերևա՛ս իմ ճանապարհին...

&lt;small&gt;''1979, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>09gy82antck4keerejvl2ws4jjxriqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու խոհերիս մեջ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150192</id>
    <revision>
      <id>393445</id>
      <parentid>393380</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:09:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="mlerdu24u1x7mivod4mlk9qnjt1kxkq" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես ուխտավորի...|Ես...]]
|next =[[Ես այսօր խոսեմ...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 68)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու խոհերիս մեջ կաս ծաղկանց բույրով,
Լեռան զովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ,
Ծառերի քնքո՜ւշ, լո՜ւռ սոսափյունով,
Մեղմիկ հովի պես, դու՝ խոհերիս մեջ։

Հավատ ու կարոտ, կորուստ ու կսկիծ,
Ու անմար-անվերջ, անեղծ սիրո հուր՝
Միահյուսել ես, դարձրել մի սիրտ,
Դու խոհերիս մեջ ու իմ աշխարհում։

&lt;small&gt;''1977, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>mlerdu24u1x7mivod4mlk9qnjt1kxkq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու, այնպես լիներ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150193</id>
    <revision>
      <id>393447</id>
      <parentid>393381</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:11:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="l6bg3yfvyx4p06pl89z42gg5hbya7c3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես այսօր խոսեմ...|Ես...]]
|next =[[Ես քո անունը...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 69)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու, այնպե՜ս լիներ, հանկարծ գայիր
Ու իմ դեմ-դիմաց լուռ նստեիր։

Նվագի մեղմիկ կարկաչի տակ
Քո բաժին հա՛ցը դու ուտեիր։

Առաջարկեին կենաց խմել՝
Մե՛ր կենացը լուռ դատարկեիր։

Նախատեիր քե՛զ, բա՛խտդ դաժան
Ու խենթ օրերի՛դ նախատեիր։

Ճերմակափրփուր թագատիրոջն՝
Իմ թագուհո՛ւն դու նախանձեիր...

...Ինչ լա՜վ կլիներ՝ գայիր մի օր,
Տեսնեիր այսպես ու... գնայի՜ր։

&lt;small&gt;''07.05.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>l6bg3yfvyx4p06pl89z42gg5hbya7c3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու հարցնում ես...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150194</id>
    <revision>
      <id>393450</id>
      <parentid>393382</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1145" sha1="gh1229xm6adg4zly4ipj3vpi0euqqe3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես քո անունը...|Ես...]]
|next =[[Ես ուրիշների...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 70)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու հարցնում ես,
Թե ինչ է սե՞րը...

...Օրերի փոշին ծանրացել ճամփիս
Ու տեղ չի տալիս։
Անձրևը նորից մաքրության մասին
Հին երգն է լալիս։

Կանգնել եմ ճամփիդ ու գալ չեմ կարող,
Ի՞նչ անեմ, ասա՛։
Քամու հետ շա՛տ եմ խոհերս կիսել՝
Կբերի՞ նա քեզ հույսի մի պատառ
Եվ կսփոփի՞ քեզ։

...Այդ ցավ-տագնապի ցավագարությամբ
Տառապում եմ լուռ
Ողջ գիշերը ես։

&lt;small&gt;''12.08.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>gh1229xm6adg4zly4ipj3vpi0euqqe3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու Արև՛ եղիր...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150195</id>
    <revision>
      <id>393452</id>
      <parentid>393383</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="854" sha1="3dg4ur8gqn9kko6ysl9gc7gudo15tz8" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես ուրիշների...|Ես...]]
|next =[[Ես գիտեի՞...|Ես...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 70)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
Դու Արև՛ եղիր ինձ, ես քեզ՝ Լուսին,
Ձեռք-ձեռքի տված ապրենք միասին,
Մեր կյանքը կերտենք մե՛ր ուզած ձևով։

Չմնա՛նք երբեք ուրիշի հույսին,
Հույսս ու սիրտս, Արև՛, քո լույսին...

&lt;small&gt;''05.05. 82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>3dg4ur8gqn9kko6ysl9gc7gudo15tz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դու` սեր իմ մաքուր...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150196</id>
    <revision>
      <id>393454</id>
      <parentid>393384</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:33:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1636" sha1="4f0za9dk959571mn769j3axn5b3fbnf" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Դու...
|section = 
|previous =[[Ես գիտեի՞...|Ես...]]
|next =[[Վկայում-1]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 71)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Դու...|&lt;poem&gt;
{{Կենտրոն|(... և՝ հետգրություն)}}
:::::''Արի սիրե՛նք մենք մեկմեկու,
:::::''Որ մեր մեկը դառնա երկու,
:::::''Հետո՝ երեք, չորս, հինգ, վեց, յոթ...
:::::''Ու... սարսափի մահն ահարկու։

Դու՝ սեր իմ մաքուր, երազ իմ՝ Ռուզան։
Եվ եղավ, որ մենք՝ երկու եզակի,
Միացանք իրար ու դարձանք մի «ես»։
Միացանք իրար ու դարձանք մի... զույգ...
Եվ եղավ՝
Մի օր կրկին... կենտացանք,
Ու լցվեց տունս ճիչով երջանիկ։

Թող որ տառապեմ ես հանուն սիրո,
Իսկ տառապանքից աճի սերը մեր,
Եվ... չորս դառնանք մենք,
Իսկ հետո էլ՝ հինգ,
Հետո՝ շատանա՜նք։

Թող խլվի՛ քունս,
Հո՛գ չէ, անգի՛նս,
Միայն իմանամ արժե՜քս, գի՛նս։

...Դրանից հետո թեկուզ... վե՜րջս լաս,
Բայց՝ մեր շատի հետ ապրես ու մնա՛ս...

&lt;small&gt;''10.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>4f0za9dk959571mn769j3axn5b3fbnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150197</id>
    <revision>
      <id>393429</id>
      <parentid>393385</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="5zgjf779jli4fir6a260m6z8czmiul4" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու ո՞ւր ես...|Դու...]]
|next =[[Դու արի՛...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 63)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես լո՜ւռ եմ կարոտում։
Իմ կարոտը թռչուն է անթև։
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր՝
Ես կպատմեի նրան երազներիս մասին,
Եվ նա կտաներ աշխարհին իմ երազները,
Եվ երազներս կապրեին անվերջ,
Եվ թախիծս կվանվեր ընդմիշտ իմ աչքերից,
Եվ ես լեզու կառնեի՝
Մի կողմ թողնելով լուռ մնալս՝
Եթե իմ կարոտն ունենար թևեր...

... Բայց հիմա մի անթև թռչուն է իմ կարոտը
Եվ ես շարունակում եմ լուռ կարոտել...

&lt;small&gt;''25.04.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>5zgjf779jli4fir6a260m6z8czmiul4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես քեզ չեմ ասել...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150198</id>
    <revision>
      <id>393432</id>
      <parentid>393386</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:50:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1511" sha1="2ulwmoebydw2qb9uv755kokrsbkutcz" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու արի՛...|Դու...]]
|next =[[Դու ինձ չթողիր...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 64)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,
Միայն ասել եմ, որ դու իմ միակն ես,
Իմ անփոխարինելին,
Որ առանց քեզ՝
Կյանքս գրազ է տանուլ տված,
Որ դու այն միակ էակն ես աշխարհում,
Առանց որի ես նավ եմ անղեկ՝
Մոլորված կյանքի ծովում։
Ես քեզ չեմ ասել՝ սիրում եմ,
Միայն ասել եմ, որ դու իմ լավն ես,
Իմ աննմանը,
Որ քեզ չեմ տա ուրիշի,
Չեմ տա,
Եթե նույնիսկ արևը մոխիր դառնա,
Տիեզերքն անէանա անթափանց խավարում։
Ոչինչ չեմ ուզում աշխարհից,
Ոչինչ,
Միայն դո՛ւ լինես ինձ հետ,
Միայն դո՛ւ թերթես կյանքիս էջերը...
...Ես քեզ չե՛մ ասի՝ սիրում եմ,
Եվ, ընդհանրապես, ոչի՛նչ չեմ ասի...
...Իմ փոխարեն աչքե՛րս թող խոսեն։

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>2ulwmoebydw2qb9uv755kokrsbkutcz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես քեզ սպասել եմ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150199</id>
    <revision>
      <id>393434</id>
      <parentid>393387</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="o0az8qkvjjehac54as8xp5r49ulm5j7" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու ինձ չթողիր...|Դու...]]
|next =[[Դու գայիր նորից...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 65)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես
Քեզ սպասել եմ երկար։
Բայց հաճախ կրքերս
Խեղդել են իմ մեջ ճիչը,
Ինչը
Ինձ ստիպում էր,
Որ պահեմ հավատս քո նկատմամբ,
Քո, որ կաս,
Որ իմ մեջ ես,
Իմ խոհում,
Իմ ամեն քայլում,
Ու դու եկար։
...Հիմա ես քեզ չեմ որոնում,
Քանզի որոնում են միշտ գտնելու համար,
Իսկ գտնելու համար կորցնել է պետք։

&lt;small&gt;''02.01.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>o0az8qkvjjehac54as8xp5r49ulm5j7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես չիմանայի՜...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150200</id>
    <revision>
      <id>393436</id>
      <parentid>393388</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:55:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="cs2rcjjuw63hwhnvdueesvtsbc59ln0" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու գայիր նորից...|Դու...]]
|next =[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 65)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես չիմանայի՜, չտեսնեի՜ ու... չսիրեի՜,
Քեզ չտենչայի՜, չթախծեի՜ ու չկանչեի՜։

Դու չգայի՜ր, դու չերևայի՜ր իմ ճանապարհին,
Չթովեիր ինձ, չհուզեիր իմ խռով հոգին։

Ու ես մնայի՜ իմ երազի մեջ քեզ հետ անվերջ,
Ու սիրեի՜ քեզ, ու սիրվեի՜ ես՝ երազիս մեջ...

&lt;small&gt;''28.10.81, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>cs2rcjjuw63hwhnvdueesvtsbc59ln0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ա՛յլ կանչով եմ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150201</id>
    <revision>
      <id>393439</id>
      <parentid>393389</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1012" sha1="qqpzfabpvrjaa0t5t9kdg7oaz3yuuhl" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...|Դու...]]
|next =[[Դու ինձ աչքերիդ...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 66)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես ա՛յլ կանչով եմ հիմա գերվում,
Սակայն դեռ հուր կա իմ աչքերում,
Որով պահում եմ ճամփան հույսի,
Որ շողերի հետ վերջալույսիդ
Մի գեղեցիկ օր դու պիտի գաս,
Մտնես իմ սիրտը լուռ ու մնաս
Տանս՝ տիրակալ ու սրտիս՝ տեր...

...Հիմա գերում են ինձ... ա՛յլ աչքեր։

&lt;small&gt;''12. 09. 84, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>qqpzfabpvrjaa0t5t9kdg7oaz3yuuhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես քեզ տեսա՛...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150202</id>
    <revision>
      <id>393441</id>
      <parentid>393390</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="875" sha1="atsz0dzjxm3h2ex4btb4y0iig7gw3jr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու ինձ աչքերիդ...|Դու...]]
|next =[[Դու մի պահ դեմքիս...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 67)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես քեզ տեսա՛,
Քեզ տեսա՝
Դու ուրիշի հետ էիր։

Սիրտս արագ բաբախեց
Ու ես մի խենթ... գետ էի՝
Եկա,
Անցա մոտովդ՝
Ժեռ ափերս ծեծելով...

... Ես քեզ տեսա,
Քե՛զ տեսա,
Ու ինձ թվաց... դո՛ւ չէիր։

&lt;small&gt;''1980, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>atsz0dzjxm3h2ex4btb4y0iig7gw3jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393442</id>
      <parentid>393441</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="874" sha1="qj002skvozqopnsq0kj7zhrb329eqyr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու ինձ աչքերիդ...|Դու...]]
|next =[[Դու մի պահ դեմքիս...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 67)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես քեզ տեսա՛,
Քեզ տեսա՝
Դու ուրիշի հետ էիր։
Սիրտս արագ բաբախեց
Ու ես մի խենթ... գետ էի՝
Եկա,
Անցա մոտովդ՝
Ժեռ ափերս ծեծելով...

... Ես քեզ տեսա,
Քե՛զ տեսա,
Ու ինձ թվաց... դո՛ւ չէիր։

&lt;small&gt;''1980, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>qj002skvozqopnsq0kj7zhrb329eqyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ուխտավորի...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150203</id>
    <revision>
      <id>393444</id>
      <parentid>393391</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:06:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="595iyek7qpxt5n3ylraj4zjm6n7dyes" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու մի պահ դեմքիս...|Դու...]]
|next =[[Դու խոհերիս մեջ...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 68)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես ուխտավորի մոլեռանդությամբ
Որերորդ անգամ խոնարհվում եմ լուռ
Քո առաջ, ահա,
Ու լուռ աղոթում,
Դու՝ երազակերտ իմ սրբապատկեր,
Դու՝ իմ լուսաշխարհ,
Իմ Աստվա՛ծ, իմ Սե՛ր...

Եվ աղոթք դարձած իմ շշունջները
Թռչում են մեկ-մեկ
Ու տեղ չեն հասնում...
Երևի ոչինչ դու չես հասկանում՝
Ապրում ես էլի քո նախկին կյանքով,
Իսկ մեկ-մեկ սակայն քո հայացքի մեջ
Թախիծ եմ կարդում,
Կարոտ եմ կարդում, նաև՝ ափսոսանք,
Եվ սակայն լռում։

Ների՛ր ինձ, ների՛ր...
Ես քանի՜ անգամ
Փորձեր արեցի նորից մոտենալ,
Ու առնել կրկին քեզ ափերիս մեջ,
Բայց ուժ չունեի՜,
Չկարողացա՜...

Եվ ես մոլեռանդ ուխտավորի պես
Ուխտի եմ գնում ամեն կիրակի։
Դու՝ միակ իմ Սուրբ, Իմ Աստվածուհի,
Սրբապատկերիդ առջև կանգնում եմ
Ու լուռ աղոթում.
- Ների՛ր, որ նորից ուշ եմ եկել ես,
Ների՛ր, որ նորից բառեր չեմ բերել
Ու քո առաջ ես լուռ եմ աղոթում։
Ների՛ր ինձ, ների՛ր...

&lt;small&gt;''28.03.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>595iyek7qpxt5n3ylraj4zjm6n7dyes</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես այսօր խոսեմ...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150204</id>
    <revision>
      <id>393446</id>
      <parentid>393392</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:10:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1024" sha1="6dvg5dliu4agc6gkgdi2gqeyyabrc2h" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու խոհերիս մեջ...|Դու...]]
|next =[[Դու, այնպես լիներ...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 69)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես այսօր խոսեմ խոհերի լեզվով,
Դու՝ երազների ու կարոտների,
Երազով ապրենք ու ապրենք սիրով,
Ապրենք կարոտով սեր-անուրջների։

Եկ այսօր խոսենք առանց բառերի,
Եկ &lt;&lt;անխոհ-անհույզ&gt;&gt; բառերը թողնենք։
Ի՞նչ է՝ կարոտից, սիրուց խոսելիս,
Սիրտը բացելիս միայն բա՞ռ է պետք։

&lt;small&gt;''01.06.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>6dvg5dliu4agc6gkgdi2gqeyyabrc2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես քո անունը...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150205</id>
    <revision>
      <id>393448</id>
      <parentid>393393</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:16:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="789" sha1="2sqtl9qkblzr366a6pugai8h4s8co0h" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու, այնպես լիներ...|Դու...]]
|next =[[Դու հարցնում ես...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 69)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
{{Աջաթև|''Անունդ չեմ տալիս ցրտում...
''Արամայիս ՍԱՀԱԿՅԱՆ}}
Ես քո անունը
Ցրտում եմ տալիս,
Որպեսզի մնա...
Սառի շուրթերիս՝
Չպոկվի-գնա...

&lt;small&gt;''1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>2sqtl9qkblzr366a6pugai8h4s8co0h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես ուրիշների...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150206</id>
    <revision>
      <id>393449</id>
      <parentid>393394</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:17:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1152" sha1="17eqx6cz0ele84og6kcdt5h2znf74gh" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու հարցնում ես...|Դու...]]
|next =[[Դու Արև՛ եղիր...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 70)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Դու հարցնում ես,
Թե ինչ է սե՞րը...

...Օրերի փոշին ծանրացել ճամփիս
Ու տեղ չի տալիս։
Անձրևը նորից մաքրության մասին
Հին երգն է լալիս։

Կանգնել եմ ճամփիդ ու գալ չեմ կարող,
Ի՞նչ անեմ, ասա՛։
Քամու հետ շա՛տ եմ խոհերս կիսել՝
Կբերի՞ նա քեզ հույսի մի պատառ
Եվ կսփոփի՞ քեզ։

...Այդ ցավ-տագնապի ցավագարությամբ
Տառապում եմ լուռ
Ողջ գիշերը ես։

&lt;small&gt;''12.08.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>17eqx6cz0ele84og6kcdt5h2znf74gh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393451</id>
      <parentid>393449</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="sh8zeyi76bj7dvy026r8moacp0rddom" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = 
|previous =[[Դու հարցնում ես...|Դու...]]
|next =[[Դու Արև՛ եղիր...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 70)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
Ես ուրիշների չեմ փնտրել կյանքում,
Փնտրել եմ լոկ քեզ, իմ երազանո՜ւն։

Կապվել եմ քեզ հետ կարոտով, սիրով,
Եվ օրերիդ հետ քայլել ի՛մ օրով։

Մեզ հանդիպել են հողմեր նենգ ու նեռ,
Կյանքի ճամփեքին՝ անթիվ կեռմաններ։

Չենք թեքվել անթեք մեր ուղիներում,
Բայց... հողմերը միշտ ավեր են բերում։

Խուժդուժ հողմերից մեր ուղին բեկվեց
Ու մեր սրբահույզ երազն ավերվեց։

Բայց մի օր կրկին դու վերադարձար՝
Մոռացած մերժման տառապանք ու ցավ։

...Հիմա ինձ հետ ես իմ ամեն քայլում,
Հիմա ամենուր մեկտեղ ենք քայլում։

&lt;small&gt;''15.09.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>sh8zeyi76bj7dvy026r8moacp0rddom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ես գիտեի՞...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150207</id>
    <revision>
      <id>393453</id>
      <parentid>393395</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1147" sha1="fobnbqy6cnq317iy12wjyuyjzn7026b" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = (Իբրև վերջաբան...)
|previous =[[Դու Արև՛ եղիր...|Դու...]]
|next =[[Դու` սեր իմ մաքուր...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 71)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
{{Կենտրոն|(Իբրև վերջաբան...)}}
Ես գիտեի՞, թե ինչեր են
Ինձ առջևում դեռ սպասվում,
Ով է իր լույս սիրով կանգնած
Իմ երազի ճամփավերջում...
Եվ դու եկար,
Արևի պես մի առավոտ մտար տունս,
Արևային քո ջերմությամբ
Հալվեց ձյունս։
(...Իզուր չէի հույսերս ես ոսկեջրում՝
Վաղուց է հույսն հավատ դարձել,
Ինչո՞ւ այսքան ուշ եմ գրում)։

&lt;small&gt;''13.09.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>fobnbqy6cnq317iy12wjyuyjzn7026b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393455</id>
      <parentid>393453</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1148" sha1="402msurqx3a9clrpnep64ps6cet4m7b" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ես...
|section = (Իբրև վերջաբան...)
|previous =[[Դու Արև՛ եղիր...|Դու...]]
|next =[[Դու` սեր իմ մաքուր...|Դու...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 71)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Ես...|&lt;poem&gt;
{{Կենտրոն|(Իբրև վերջաբան...)}}
Ես գիտեի՞, թե ինչեր են
Ինձ առջևում դեռ սպասվում,
Ով է իր լույս սիրով կանգնած
Իմ երազի ճամփավերջում...
Եվ դու եկար,
Արևի պես մի առավոտ մտար տունս,
Արևային քո ջերմությամբ
Հալվեց ձյունս։

(...Իզուր չէի հույսերս ես ոսկեջրում՝
Վաղուց է հույսն հավատ դարձել,
Ինչո՞ւ այսքան ուշ եմ գրում)։

&lt;small&gt;''13.09.83, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>402msurqx3a9clrpnep64ps6cet4m7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150208</id>
    <revision>
      <id>393456</id>
      <parentid>393396</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="732" sha1="mzalk02dvp0r2lidimyv2hepzlvukox" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-1
|section = 
|previous =[[Դու` սեր իմ մաքուր...|Դու...]]
|next =[[Վկայում-2]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 72)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-1|&lt;poem&gt;
Քամին ծառերից
Տերև է պոկում,
Որ տանի հեռու՝
Աշխարհին ի տես։

Ու ծառի ցավով
Տառապում եմ... ե՛ս։

&lt;small&gt;''10.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>mzalk02dvp0r2lidimyv2hepzlvukox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150209</id>
    <revision>
      <id>393457</id>
      <parentid>393403</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="6glxvhu5d59ytsn0nbl18rzgekfipfg" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-2
|section = 
|previous =[[Վկայում-1]]
|next =[[Վկայում-3]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 72)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-2|&lt;poem&gt;
Բարեկամներ են
Ծառերն ու քամին։
Քամին հեքիաթ է
Պատմում... ծառերին։
Ծառերը լսում,
Գլխով են անում,
Իբր...լսածից
Բա՜ն են հասկանում...

&lt;small&gt;''05.05.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>6glxvhu5d59ytsn0nbl18rzgekfipfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150210</id>
    <revision>
      <id>393458</id>
      <parentid>393402</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:38:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="du3s9q0vlz3g5c2rreowijovc6btnh3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-3
|section = 
|previous =[[Վկայում-2]]
|next =[[Վկայում-4]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 72)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-3|&lt;poem&gt;
Պատուհանիս տակ շրշում է քամին,
Ի՞նչ է որոնում նա այս ուշ ժամին...

&lt;small&gt;'10.06.82, Ստեփանակերտ'&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>du3s9q0vlz3g5c2rreowijovc6btnh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150211</id>
    <revision>
      <id>393459</id>
      <parentid>393401</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="729" sha1="gj74qxw8esi0bd0wosyc9me1p0zvp8n" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-4
|section = 
|previous =[[Վկայում-3]]
|next =[[Վկայում-5]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 72)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-4|&lt;poem&gt;
Մրսում էին քարերը`
Ձյուն էր նստել քարերին։

Իսկ երբ ծագեց արևը,
Հանկարծ ձյան կորստից
Արտասվեցի՜ն... քարերը։

&lt;small&gt;''23.03.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>gj74qxw8esi0bd0wosyc9me1p0zvp8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150212</id>
    <revision>
      <id>393460</id>
      <parentid>393400</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:41:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="898" sha1="m1rm3vqqcu7gm2z8rk6lmo68d5rb89s" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-5
|section = 
|previous =[[Վկայում-4]]
|next =[[Վկայում-6]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 73)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-5|&lt;poem&gt;
Մենավոր կաղնուն կայծակը խփեց,
Կաղնին սարսռաց, կախեց ճյուղերը։

Սարսուռն այդ անհուն՝ մի վայրկյան տևեց։
Հաջորդ վայրկյանին ճյուղերը ելան
Ըմբոստ պայթյունով մի մեծ պայքարի։
Սակայն... կայծակն այլևս չկար։

&lt;small&gt;''18.06.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>m1rm3vqqcu7gm2z8rk6lmo68d5rb89s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150213</id>
    <revision>
      <id>393461</id>
      <parentid>393404</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:42:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1106" sha1="dbsocsumqhakgie6e5bt59use0l222v" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-6
|section = 
|previous =[[Վկայում-5]]
|next =[[Վկայում-7]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 73)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-6|&lt;poem&gt;
Ծառը նիրհում էր
Աշնան բյուրերանգ տերևներն ուսած,
Իսկ աշնան քամին
Խաղում էր գույն-գույն տերևների հետ։

Խաղաղ էր շուրջը։
Հանկարծ փոթորիկ բարձրացավ ուժգին։
Ծառը ծառս եղավ,
Ծառն ըմբոստացավ ի դեմս չարի,
Սակայն... անզոր էր՝
Տերևներն ընկան։

Ծառը նիրհում էր
Աշնան բյուրերանգ տերևներն ուսած...

...Հիմա ննջում է արդեն ծերացած։

&lt;small&gt;''07.02.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>dbsocsumqhakgie6e5bt59use0l222v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150214</id>
    <revision>
      <id>393462</id>
      <parentid>393405</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="880" sha1="jev9jfvvbcvdlot8uzu55mvtoibcqar" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-7
|section = 
|previous =[[Վկայում-6]]
|next =[[Վկայում-8]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 73)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-7|&lt;poem&gt;
Անտառը այնքա՜ն երգեր է հյուսել,
Սակայն չգիտե, թե ինչպես վարվել։

Ծառերի վրա երգերը սփռել,
Չգիտե՝ ինչպես լույս աշխարհ հանել։

...Ու կրկին հյուր եմ եկել քեզ, անտա՛ռ,
Ուզում եմ երգդ աշխարհին տանել։

&lt;small&gt;''10.06.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>jev9jfvvbcvdlot8uzu55mvtoibcqar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-8</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150215</id>
    <revision>
      <id>393463</id>
      <parentid>393407</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="68bl68j9pmk9yz5a77hcg2337bnssvq" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-8
|section = 
|previous =[[Վկայում-7]]
|next =[[Վկայում-9]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 74)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-8|&lt;poem&gt;
Անտառն ինձ հեռվից ձեռքով է անում,
Ու ես գնում եմ գիրկը անտառի։

Անտառն ինձանից խոհ է թռցնում,
Ես թռցնում եմ հևքը անտառի։

Ու ընթերցում եմ, անտառի լեզվով,
Հեքիաթի հրաշք գիրքը անտառի...

&lt;small&gt;''10.06.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>68bl68j9pmk9yz5a77hcg2337bnssvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150216</id>
    <revision>
      <id>393464</id>
      <parentid>393408</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="788" sha1="hmgccv9lj43yfgwbcwdyw5cmryexphd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-9
|section = 
|previous =[[Վկայում-8]]
|next =[[Վկայում-10]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 74)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-9|&lt;poem&gt;
Միշտ,
Երբ փողոցով քայլում եմ դանդաղ,
Ինչ-որ ձայներ են հասնում ականջիս,
Ու նորից մարում,
Ինչ-որ պատկեր է
Աչքերիս առջև լուռ գծագրվում
Ու... անէանում։

&lt;small&gt;''1977, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>hmgccv9lj43yfgwbcwdyw5cmryexphd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150217</id>
    <revision>
      <id>393465</id>
      <parentid>393409</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:46:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="780" sha1="rnjy729hs5cl9pcyktoy7zcwhvaaixc" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-10
|section = 
|previous =[[Վկայում-9]]
|next =[[Վկայում-11]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 74)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-10|&lt;poem&gt;
Ողբերգական դեպք էր այն՝
Մեկն անզուսպ ծիծաղեց,
Մեկը անհույս լաց եղավ։

...Ու մնացին հոգուս մեջ՝
Մեկը՝ անզուսպ ծիծաղով,
Մեկը՝ տխուր՝ իր լացով։

&lt;small&gt;''1977, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>rnjy729hs5cl9pcyktoy7zcwhvaaixc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150218</id>
    <revision>
      <id>393466</id>
      <parentid>393410</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="838" sha1="hd7tyaq2ew5stm51cghumvteqaqxyga" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-11
|section = 
|previous =[[Վկայում-10]]
|next =[[Վկայում-12]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 74)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-11|&lt;poem&gt;
Ես երազներով երբեք չեմ տարվում,
Սակայն ապրում եմ միշտ երազելով,
Որ կյանքում հասնեմ լավին ու բարուն։

Ու... երազում եմ այդպես օրերով,
Օրե՛ր, ձեր կապույտ օրոր-շորորով...

&lt;small&gt;''05.05.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>hd7tyaq2ew5stm51cghumvteqaqxyga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-12</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150219</id>
    <revision>
      <id>393467</id>
      <parentid>393411</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="918" sha1="60n285j45el03drmpy65aif55sije8s" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-12
|section = 
|previous =[[Վկայում-11]]
|next =[[Վկայում-13]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 75)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-12|&lt;poem&gt;
Կապույտ են լինում հորիզոնները։
Իսկ երբ ցերեկվա հոգսերից հոգնած
Դեպ մայրամուտ է թեքվում արևը՝
Ինչո՞ւ են հաճախ
Հորիզոնները կարմիրով ներկվում։

...Աշխարհը մեծ է,
Ես ի՞նչ իմանամ,
Գուցե ինչ-որ տեղ արյո՜ւն է հեղվում։

&lt;small&gt;''05.03.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>60n285j45el03drmpy65aif55sije8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-13</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150220</id>
    <revision>
      <id>393468</id>
      <parentid>393412</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:50:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="645" sha1="fhxzn86iohj6gny0ou4z5b2nmj6fhbr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-13
|section = 
|previous =[[Վկայում-12]]
|next =[[Վկայում-14]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 75)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-13|&lt;poem&gt;
Լինե՜ր,
Այնպե՜ս լիներ,
Հունից շեղված առուն
Նախկին հունը գտնե՜ր...

&lt;small&gt;''1977, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>fhxzn86iohj6gny0ou4z5b2nmj6fhbr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-14</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150221</id>
    <revision>
      <id>393469</id>
      <parentid>393413</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="1rpl6qzbvfdotb652zbx6c1smqis713" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-14
|section = 
|previous =[[Վկայում-13]]
|next =[[Վկայում-15]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 75)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-14|&lt;poem&gt;
Երբ հայ են ասում՝ քար հասկացեք,
Երբ քար են ասում՝ հիշե՛ք հային։
Վշտի պահի՛ն ենք հաճախ ասում.
- Հա՛յ ես դու, պիտի՛ որ դիմանաս...

Բայց ասում ենք ու... չենք հասկանում,
Թեև պարզից էլ պա՛րզ է հարկավ։
Երբ քարերն անգամ չեն դիմանում,
Վիշտ ու զրկանքի խարդավանքին
Ինչպե՞ս դիմանա սի՛րտը մարդու...

&lt;small&gt;''21.03.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>1rpl6qzbvfdotb652zbx6c1smqis713</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-15</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150222</id>
    <revision>
      <id>393470</id>
      <parentid>393414</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="798" sha1="8ggokgq67yi5s2wkygoxc2umv1ubqvw" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-15
|section = 
|previous =[[Վկայում-14]]
|next =[[Վկայում-16]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 75)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-15|&lt;poem&gt;
Քարերին ձյան հետքեր նկատեց
Արևն ու տարավ։

Քարերին ջրի հետքեր նկատեց
Արևն ու տարավ։

Քարերին մարդու հետքեր նկատեց
Արևն ու... տանել չկարողացավ։

&lt;small&gt;''29.12.81, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>8ggokgq67yi5s2wkygoxc2umv1ubqvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150223</id>
    <revision>
      <id>393471</id>
      <parentid>393415</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="835" sha1="g6i6bbnginvxmj6s99rn4pe71hi98op" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-16
|section = 
|previous =[[Վկայում-15]]
|next =[[Վկայում-17]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 76)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-16|&lt;poem&gt;
Մեծերի մահով ուրախանո՞ւմ են,
Որ մեծացել է՝ նո՞ր մահացել։
Թե՞ տխրում են միշտ...
Դե, ամեն դեպքում,
Մարդ մի անգամ է ծնվում¬մեռնում։

...Մեռնողներն, արդյո՞ք, զգում են դա։

&lt;small&gt;''18.03.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>g6i6bbnginvxmj6s99rn4pe71hi98op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-17</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150224</id>
    <revision>
      <id>393472</id>
      <parentid>393416</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1075" sha1="oad0s8cyooaj7jxrjirts1v9wfc80kr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-17
|section = 
|previous =[[Վկայում-16]]
|next =[[Վկայում-18]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 76)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-17|&lt;poem&gt;
Տեսնես մահամերձն իր վերջին պահին
Թախծո՞ւմ է արդյոք, և ինչի՞ մասին։

Աչքերը դանդաղ երբ կուլ են գնում,
Կոկորդում բառը կիսատ է մնում,
Ու վերջին անգամ քնում է, ահա,
Եվ նախազգում, որ էլ չի արթնանա,
Մահվանն այդ դաժան անիծո՞ւմ է չար,
Թե՞ այնպես բարձր ծիծաղում է նա,
Որ մահն իրենից վախենա գոնե
Մի ակնթարթո՜վ...

&lt;small&gt;''14.04.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>oad0s8cyooaj7jxrjirts1v9wfc80kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-18</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150225</id>
    <revision>
      <id>393474</id>
      <parentid>393417</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="844" sha1="361md1ogsq7ilrbi2hkzsix37ojxzx0" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-18
|section = 
|previous =[[Վկայում-17]]
|next =[[Վկայում-19]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 76)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-18|&lt;poem&gt;
Ամպը սարին թիկնել է,
Սարը՝ սար է, չի ճկվել...

...Սարը ամպին սիրել է՝
Սիրով մաքուր ու անբիծ,
Ու երբ սերն է իր հայտնել՝
Ամպը սարին մերժել է։
Սարը վշտից ծերացել,
Ամպը թողել՝ չքվել է։

&lt;small&gt;''1977, Կոճողոտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>361md1ogsq7ilrbi2hkzsix37ojxzx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-19</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150226</id>
    <revision>
      <id>393473</id>
      <parentid>393418</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:56:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="661" sha1="bypn6ye1k8w8hmn4mamf6rw5xkqmtla" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-19
|section = 
|previous =[[Վկայում-18]]
|next =[[Վկայում-20]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 76)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-19|&lt;poem&gt;
Թև է առնում,
Թև տալիս,
Հետո խեղճ ու թևաթափ
Հեռանում է աշխարհից
Մարդը...

&lt;small&gt;'01.04.82, Մարտակերտ'&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>bypn6ye1k8w8hmn4mamf6rw5xkqmtla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-20</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150227</id>
    <revision>
      <id>393475</id>
      <parentid>393419</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="80cueym5xntx4grfgwf1sn5ig8xq0y6" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-20
|section = 
|previous =[[Վկայում-19]]
|next =[[Վկայում-21]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 77)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-20|&lt;poem&gt;
Բռնկվե՛լ էր քամին
Ու կրա՛կ էր թափում,
Ինչ գտնում էր ճամփին՝
Առնում էր ու... լափո՛ւմ։

Չէր էլ ուզում լսել
Լացն ու կոծը լույսի,
Բայց ապրում էր լույսը
Անուրջներով հույսի։

Մեղավո՞ր էր լույսը,
Որ մռլտում քամին,
Մերթ ծառին էր խփում,
Մերթ էլ... լուսնի ծամին։

Քամին լույսին տարավ
Եվ անդունդը գցեց,
Մթնեց աշխարհն արար,
Մարդու սիրտը մթնեց։

Ու նա խղճաց մարդուն,
Գնաց, բերեց լույսին,
Եվ տուն շինեց անտուն
Մարդը՝ շողով լուսնի։

Ու մինչ այսօր մարդը
Հսկում է լույս աչքով,
Որ չտանի լույսը,
Քամին՝ ընկած քաջքով...

&lt;small&gt;''05.03.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>80cueym5xntx4grfgwf1sn5ig8xq0y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վկայում-21</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150228</id>
    <revision>
      <id>393476</id>
      <parentid>393420</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2061" sha1="ae4b2f84lnuend3usqu306jt9txp8bv" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Վկայում-21
|section = 
|previous =[[Վկայում-20]]
|next =[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը|Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր. (էջ 78)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{բանաստեղծություն|Վկայում-21|&lt;poem&gt;
Ես միշտ ժպտում եմ...

Ինչ-որ տեղ գուցե տխուր են մարդիկ,
Ինչ-որ երգչախումբ մահերգ է երգում,
Եվ մահամերձը մահով աշխարհիկ
Հանդերձյալ կյանքի լեգենդն է հերքում։

Քայլում է դանդաղ թափորը լռին՝
Ուսերին առած մի կյանք-մի աշխարհ,
Հնչյունների տակ անհույս մահերգի
Ուղեկցում նրան վերջին ճանապարհ։

Նրան տանում են փայտե դագաղում,
Տանում են հանգիստ, ուսերին առած,
(Ժպիտ է նրա դեմքին նշմարվում,
Ժպիտ, բայց... սառած)։

Ժպիտն է նրան աշխարհում պահել,
Ժպիտը նրան արև էր ու սեր,
Եվ մահացել է՝ հայացքով հտպիտ,
Սառը դեմքին մի չխամրած... ժպիտ։

Ես միշտ ժպտում եմ...

Երբ-որ ապրելը դժվար է թվում,
Երբ նեղ է թվում աշխարհն իմ աչքին,
Բայցև՝ ձգում է, կախարդում, թովում՝
Ես միշտ ժպտում եմ աշխարհին, կյանքին։

Եվ իմ ժպիտը դառնում է արև,
Դառնում է կարոտ ու սեր է դառնում,
Որով ես պիտի աշխարհում ապրեմ,
Որով շնչում եմ, քայլում, թև առնում...

...Ու ես ժպտում եմ։

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>ae4b2f84lnuend3usqu306jt9txp8bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Տարբէր արտահայտութուննէ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150229</id>
    <revision>
      <id>393479</id>
      <timestamp>2026-06-28T21:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ |section =  |previous =  [[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]] |next = [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]] |notes = |author =Արիս Արսենի}}  {{poem|ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ|&lt;poem&gt; ''Վարթազար, չափար ու...»:</comment>
      <origin>393479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="dk4zophb0y2uyukw7tvmrm1mt5ljmjp" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ
|section = 
|previous =  [[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]
|next = [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ|&lt;poem&gt;
''Վարթազար, չափար ուբէրի, Շմավօն իդյօտ:
&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>dk4zophb0y2uyukw7tvmrm1mt5ljmjp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393486</id>
      <parentid>393479</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T06:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="lyofyludws3pfu470xw0vact6mnz4d5" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ
|section = 
|previous =  [[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]
|next = [[Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով|Ստեղծագործություններ՝ Արցախի բարբառով]]
|notes = |author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ՏԱՐԲԷՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՈՒՆՆԷ|&lt;poem&gt;
''Վարթազար, չափար ուբէրի, Շմավօն իդյօտ:

''Մատաղ ինիմ պ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էլ տղէն, 
''Էն ա պ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնում մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր հղէն:
&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>lyofyludws3pfu470xw0vact6mnz4d5</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>