Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/217

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/217</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24939</id>
    <revision>
      <id>393512</id>
      <parentid>254693</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393512</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12941" sha1="0wpzdzdp4jah6mu3zwig8395li9a54s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հողահանդակները մոտ 13 մլն հա են: Հողագործությունը հնարավոր է միայն արհեստական ոռոգման պայմաններում:&lt;br&gt;
'''Տրանսպորտը:''' Երկաթուղիների ընդհանուր երկարությունը մոտ 700 կմ է (1978): Գլխավորը Նովի Ուզեն–Շեչենկո–Մակատ երկաթուղին է: Գործում են Ուզեն–Ժետըբայ–Շևչենկո, Ուզեն–Գուրև–Կույբիշև նավթամուղները, Ժետըբայ–Շեչենկո, Ուզեն–Բայնեու գազամուղները: Մանգըշլակը Կասպից ծովով կապված է Բաքվի, Աստրախանի, Գուրևի, Կրասնովոդսկի, Մախաչկալայի հետ: Կառուցվում են նավահանգստային կառույցներ Շևչենկոյում, Երալիեում, Բաուտինոյում: Ավտոճանապարհների երկարությունը 4 հզ. կմ է: Ավիագծերով Շևչենկոն կապված է Մոսկվայի, Գուրևի, Ալմա Աթայի և այլ քաղաքների հետ:&lt;br&gt;
'''Լուսավորությունը և առողջապահությունը''': 1979-80 ուս. տարում կար 82 հանրակրթական դպրոց, 4 պրոֆտեխնիկական ուսումնարան: 1980-ին մարզն ուներ 76 գրադարան, 107 ակումբ, 110 կինոկայանք, Տ. Գ. Շևչենկոյի թանգարան, մարզային 2 թերթ, 30 հիվանդանոցային հիմնարկ, 315 բժիշկ, հակատուբերկուլոզային առողջարան:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԼՅԱՑ ՓՈՐ''', գավառ Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգում (հավանաբար՝ Ալ գետի ձորահովտում): IV դ. վերջերին անջատվել է Գուգարքից և միացել Վրաց աշխարհին: Վրաց աղբյուրներում կոչվել է Մանգլիսիս–խևի:&lt;br&gt;
''Գրկ''. {{լայն|Երեմյան Ս. Տ}}., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե., 1963:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳԼԻՍ''', քաղաքատիպ ավան Վրացական ՍՍՀ Թեթրիծղարոյի շրջանում, շրջկենտրոնից 41 կմ հյուսիս, Թբիլիսիից 56 կմ արևմուտք: Գտնվում է Թրիալեթի լեռնաշղթայի հվ. լանջին, Թբիլիսի–Բոգդանովկա խճուղու վրա: Բնակչությունը՝ վրացիներ, հայեր, ռուսներ: Կաթնաանասնապահական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև այգեգործությամբ: Մ–ում է Թբիլիսիի «Իսանի» կոշիկի ֆաբրիկայի մասնաճյուղը: Ունի միջնակարգ դպրոցներ, գրադարան, կուլտուրայի տուն, կինոթատրոն, կապի բաժանմունք, հիվանդանոց, կենցաղսպասարկման օբյեկտներ: Մ. լեռնակլիմայական առողջարան է: Կան շնչառական օրգանների հիվանդություններով (նաև տուբերկուլոզով) տառապող մանուկների ու դեռահասների սանատորիաներ: Մ. Վրաստանի հնագույն քաղաքներից է՝ պատմության մեջ հայտնի Մանգլյաց փոր անվամբ: IV դ. մտել է Քարթլիի կազմի մեջ: Մ–ում պահպանվել է Կոստանդիանոս կայսրի կառուցած եկեղեցին: 1121-ին Մ–ի մոտ տեղի է ունեցել ճակատամարտ վրաց. և թուրք. զորքերի միջև, որն ավարտվել է վրացիների հաղթանակով: Հայերը Մ–ում բնակություն են հաստատել վաղ ժամանակներից, ունեն եկեղեցի, գերեզմանատուն և պատմական այլ հուշարձաններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳՈ''' (Mangifera), աղտորազգիների ընտանիքի մշտադալար ծառերի ցեղ: Հայտնի է Մ–ի 40 տեսակ՝ տարածված Հարավային և Հարավ–Արեելյան Ասիայի արևադարձային շրջաններում: Կարևոր պտղատու տեսակներից է {{լայն|հնդկական}} Մ. (M. indica), որը խիտ սաղարթով, փայլուն, երկարավուն կամ էլիպսաձև տերևներ ունեցող ծառ է: Բարձրությունը 10-45 մ է, ծաղիկները մանր են, երկտուն՝ հավաքված հուրանում: Պտուղները խոշոր են, դեղնականաչավուն: Պտղամիսը նարնջագույն է՝ բուրավետ, յուրահատուկ համով: Մ–ի բազմաթիվ տեսակների պտուղներն օգտագործվում են սննդի մեջ: ՍՍՀՄ–ում հանդիպում է միայն ջերմատներում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԳՈՒՍՏՆԵՐ''' (Herpestes), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/464 ''վիվերների''] ընտանիքի գիշատիչ կաթնասունների սեռ: Միջին մեծության կենդանիներ են, մարմնի երկարությունը 23-64 սմ է, պոչինը՝ 23–51 սմ, քաշը՝ 0,5-3 կգ: Մորթին կոշտ է՝ միագույն կամ բծավոր: Հայտնի է 17 տեսակ, որից 6-ը տարածված է Աֆրիկայում, 10-ը՝ Հարավային Ասիայում, 1-ը՝ Եվրոպայում: Ապրում են անտառներում, թփուտներում, եղեգնուտներում, երբեմն՝ բնակավայրերին մոտ: Գիշերային կյանք են վարում: Սնվում են մանր ողնաշարավոր կենդանիներով, մասամբ՝ անողնաշարավորներով, կարող են հարձակվել ընտանի թռչունների վրա: Որոշ տեսակներ օգտակար են, ոչնչացնում են թունավոր օձերին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱԼԱՅ''', {{լայն|Մանդալե}}, քաղաք Բիրմայական Միությունում, Իրավադի գետի ափին: Մանդալայ օկրուգի վարչական կենտրոնն է: 417 հզ. բն. (1973): Տրանսպորտային հանգույց է, գետային նավահանգիստ, բամբակեղենի, բոժոժից թել քաշելու, փայտասղոցման արդյունաբերության կենտրոն: Կան նավանորոգման և երկաթուղային արհեստանոցներ, մետաքսյա գործվածքների և բրուտագործական իրերի արտադրություն: Հիմնադրվել է 1857-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱԼՅԱՆ''' Թադևոս Գեղամի (5.7.1901, Ալեքսանդրապոլ – 1938), կուսակցական և պետական գործիչ: ՍՄԿԿ անդամ 1917-ից: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: Ուսման տարիներին աշխատակցել է «Նոր սերունդ» ինտերնացիոնալիստական աշակերտական շաբաթաթերթին, եղել Թիֆլիսի «Սպարտակ» կազմակերպության հիմնադիրներից: 1918-ին Հյուսիսային Կովկասում կռվել է դենիկինյան զորքերի դեմ: 1919-20-ին ընդհատակյա կուսակցական աշխատանք է տարել Թիֆլիսում, որի համար արտաքսվել է Հայաստան: Մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը (1920): Եղել է «Գուդոկ» («Гудок», 1923-24), Պրոֆինտերնի «Տեղեկագիր» (1924-26, Մոսկվա), «Խորհրդային Հայաստան» (1928) թերթերի խմբագիր: 1926–27-ին Չինաստանում կռվել է Շանհայի ապստամբների շարքերում: 1928-ին ընտրվել է Հայաստանի Արհեստակցական միությունների խորհրդի նախագահ: 1928-36-ին աշխատել է ՀՍՍՀ Բանգյուղտեսչության ժողկոմ, ՀԿԿ Կենտկոմի վերստուգիչ հանձնաժողովի նախագահ և ՀՍՍՀ ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ: 1936-38-ին Մ. մասնակցել է Իսպանիայում մղված քաղաքացիական պատերազմին՝ հանրապետականների շարքերում: Եղել է ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամ (1929-31): Հեղինակ է միջազգային բանվորական և ազգային–ազատագրական շարժումներին նվիրված մի շարք գիտական աշխատությունների:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Մայիսյան ապստամբությունը, Ե., 1929: Միջազգային կարմիր օրը, Ե., 1929:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Մանուկյան}}
'''ՄԱՆԴԱԿՈՒՆԻՆԵՐ''', նախարարական տոհմ Հին Հայաստանում: Ըստ ավանդության Մ. անունն առաջացել է տոհմի հիմնադիր նախնի Միանդակի անունից, որին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/251 ''Վաղարշակ''] թագավորը շնորհել էր նախարարի աստիճան և կարգել արքունի որսերի գործակալ: III դ. 2-րդ կեսին Սասանյանների հրամանով Մ. սրատվում են, որովհետև Հայոց թագավոր Խոսրով Ա Մեծի սպանությունից հետո արքայազն Տրդատ մանկանը նրա դայակ Արտավազդ Մանդակունին փախցրել էր հռոմ. արքունիք: Տրդատ Գ Մեծի գահակալումից հետո Հայոց զորքերի սպարապետությունը հանձնարարվեց Արտավազդ Մանդակունուն, որը շուտով զոհվեց կովկասյան ցեղերի դեմ մղած մարտերից մեկի ժամանակ: V դ. Մ. տիրում էին ասպարեզից հեռացած Արշամունիների տոհմական Արշամունիք գավառը: Ըստ Սահակյան Գահնամակի, Մ. արքունիքում զբաղեցրել են 47-րդ բարձը: Իսկ ըստ Զորանամակի, Հայոց բանակը համալրել են 300 մարտիկով: Վարդանանց պատերազմի ժամանակ Պարսկաստանում ատյանի կանչված հայ նախարարների թվում էին Մանդակունի Սահակ և Փարսաման եղբայրները: Նույն դարի հայտնի դեմքերից էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/555 ''Հովհաննես Ա Մանդակունի''] կաթողիկոսը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մովսհս Խորենացի}}, Պատմություն Հայոց, Ե., 1968: {{լայն|Адонц Н}}., Армения в эпоху Юстиниана, Е., 1971.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Տեր–Ղևոնդյան}}
'''ՄԱՆԴԱՆ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Արծակ գավառում: 1909-ին ուներ 35 ընտանիք հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը 1915-ի հուլիսին, ռուս. զորքերի նահանջի ժամանակ, գաղթել և բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱՏ''' (լատ. mandatum – հանձնարարություն), լիազորություն, հանձնարարություն: Մ. է կոչվում նաև անձին լիազորություն տվող փաստաթուղթը (օրինակ, դեպուտատական Մ.): Տերմինն առաջացել է հռոմ. իրավունքում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/221 ''հանձնարարության''] պայմանագիրը նշելու համար: Միջազգային իրավունքում Մ. էր կոչվում այն լիազորությունը, որով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/113 ''Ազգերի լիգայի''] անունից որևէ պետությանը տրվում էր Թուրքիայի տիրույթները կամ Գերմանիայի նախկին գաղութները կառավարելու իրավունք:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0wpzdzdp4jah6mu3zwig8395li9a54s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/218</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24940</id>
    <revision>
      <id>393513</id>
      <parentid>254706</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T12:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393513</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13637" sha1="7wnwcgzhogkt3qnodvh9bun2fkol1v1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/218 ''Մանդատային տերիտորիաներ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱՏԱՅԻՆ ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎՆԵՐ''', 1. համագումարներում, կոնֆերանսներում, կոնգրեսներում ստեղծված հանձնաժողովներ՝ պատգամավորների լիազորությունն ստուգելու համար: 2. ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի պալատներում, միութենական և ինքնավար հանրապետությունների Գերագույն սովետներում և ժողովրդական դեպուտատների տեղական սովետներում ստեղծվող հանձնաժողովներ՝ դեպուտատների լիազորությունն ստուգելու համար: Ընտրվում է տվյալ գումարման սովետի առաջին նստաշրջանում՝ դեպուտատների կազմից:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱՏԱՅԻՆ ՏԵՐԻՏՈՐԻԱՆԵՐ''', առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Գերմանիայի նախկին գաղութների և Թուրքիայի որոշ տիրույթների ընդհանուր անվանումը, որոնք Ազգերի լիգայի մանդատով հանձնվել էին հաղթող պետությունների կառավարմանը: Մանդատային համակարգով փաստորեն սահմանվում էր գաղութային տիրապետության նոր՝ քողարկված կարգ, հօգուտ Անգլիայի ու Ֆրանսիայի: Ըստ Ազգերի լիգայի ստատուտի, Մ. տ–ի մեջ ներառվող տերիտորիաները այս կամ այն պետության կառավարման էին հանձնվում, նկատի ունենալով, որ նրանք տվյալ պահին ի վիճակի չեն պետական իշխանությունն իրականացնել ինքնուրույն: Մ. տ. բաժանվում էին «Α», «В», «С» խմբերի: «А» խմբի տերիտորիաներում ձևականորեն կազմակերպվում էին պետություններ՝ սեփական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/403 ''քաղաքացիությամբ''] և վարչական ապարատով: Իրականում օրենսդրության, ներքին քաղաքականության և արտաքին հարաբերության բոլոր հարցերը, ընդհուպ մինչև լիակատար ինքնուրույնություն ստանալը, լուծում էր կառավարող՝ հանձնակատար պետությունը (Անգլիան՝ Իրաքում, Պաղեստինում, Անդրհորդանանում, Ֆրանսիան՝ Սիրիայում և Լիբանանում): «В» խմբի տերիտորիաներն անմիջականորեն կառավարում էր (որոշ պայմանների պահպանմամբ) հանձնակատար պետությունը (Կամերունի, Տոգոյի և Տանգանիկայի մի մասը՝ Մեծ Բրիտանիան, Կամերունի, Տոգոյի մի մասը՝ Ֆրանսիան, Ռուանդա–Ուրունդին՝ Բելգիան): «С» խմբի Մ. տ. ամբողջությամբ կառավարվում էր հանձնակատար պետության օրենքներով և համարվում այդ պետության բաղկացուցիչ մասը (Հարավ–Արևմտյան Աֆրիկա, Նոր Գվինեա, Արևմտյան Սամոա, Նաուրու, Կարոլինյան, Մարիանյան, Մարշալյան խաղաղօվկիանոսյան կղզիները): «В» և «С» խմբերի տերիտորիաներում հանձնակատար պետությունների իշխանությունն անսահմանափակ էր, չնայած ձևականորեն արգելվում էր ստրկավաճառությունը, զենքի և ալկոհոլի առևտուրը: Մ. տ–ում հանձնակատար պետությունները պարտավոր էին ապահովել խղճի ազաաություն, չկառուցել ռազմ. բազաներ, չսովորեցնել հիմնական բնակչությանը ռազմ. գործ: Սովետական պետությունը մանդատային կարգը չի ճանաչել և խստորեն քննադատել է: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո մանդատային կարգին փոխարինել է ՄԱԿ–ի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/576 ''միջազգային խնամակալության''] համակարգը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԱՐԻՆ''' (ֆրանս. mandarine, &lt; իսպան. mandarin), սապատազգիների ընտանիքի Citrus ցեղի մշտադալար բույս: Ըստ որոշ հետազոտողների Մ–ի բոլոր ձևերը պատկանում են մեկ տեսակի՝ սովորական Մ–ին (C. reticulata), իսկ մյուսներն առանձնացնում են դրա մինչև 13 տեսակ: Առավել տարածված է {{լայն|ճապոնական}} Մ. (C. unshiu), որը թույլ աճեցողությամբ, 2-3 մ բարձրության ծառ է: Տերևները խոշոր են, օվալաձև, երբեմն՝ ծալքավոր, վերևի մակերեսը՝ մուգ կանաչ գույնի, թույլ զարգացած տերևակիցներով: Ծաղիկները՝ երկսեռ, սպիտակ: Ինքնափոշոտվող բույս է: Պտուղները՝ տափակ–կլորավուն, կեղևը՝ կաշենման, հաստ, բաց նարնջագույն, հեշտությամբ անջատվում է պտղամսից, կազմված է առանձին բաժնյակներից (ճաղերից), որոնք պատված են շատ բարակ, սպիտակ, թելանման հավելվածքներով: Հյութալի է, քաղցր, թթվաշ, հաճելի համով և բույրով: Պարունակում է մինչև 12% շաքարներ, 0,9-1,0% կիտրոնաթթու, 0,45% պեկտինային նյութեր, ինչպես նաև հանքային նյութեր ու վիտամիններ: Պտուղներն օգտագործվում են թարմ և վերամշակված վիճակում (հյութեր, մուրաբաներ): Մ. աճում է արևադարձային և մերձարևադարձային այն շրջաններում, որտեղ ձմռանը ջերմաստիճանը –8°C-ից ցածր չի լինում: ՍՍՀՄ–ում մշակվում է Վրաց. ՍՍՀ–ում, Աբխազ. և Աջար. ԻՍՍՀ–ներում, Ադրբ. ՍՍՀ Լենքորանի և Ղրիմի մարզի որոշ շրջաններում: Մ. բերք է տալիս տնկումից 3–4 տարի հետո: Ապրում է 30-40 տարի: Բազմանում է աչքապատվաստով, ինչպես նաև կտրոններով: Որպես պատվաստակալ օգտագործվում է վայրի եռտերևային կիտրոնը (C. trifoliata): Վեգետացիայի ընթացքում կարող է տալ 3-4 աճ: ՍՍՀՄ–ում հիմնականում տարածված են ունշիու տեսակի Պիոներ–80, Կարտալի, Սադերիս, Սոչինսկի–23 սորտերը: Մշակվում է նաև {{լայն|իտալական}} Մ. (C. deliciosa):{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մարգարյան}}
'''ՄԱՆԴԱՐԻՆ''' (պորտուգ. mandarin, &lt; սանսկրիտ. մանարին — խորհրդական), ֆեոդալական Չինաստանի աստիճանավորներին պորտուգալացիների տված անվանումը: Պորտուգալերենից անցել է ռուս. և եվրոպական լեզուներին: Ժամանակակից գիտական գրականության մեջ «Մ.» տերմինը չի օգտագործվում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԵ ԼԵԶՈՒՆԵՐ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/182 ''Աֆրիկյան լեզուներ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ''' Անդրեյ (1869-1939), ռուս դիվանագետ: Միջազգային իրավունքի դոկտոր: Եղել է Կ. Պոլսում ռուս. դեսպանության թարգման (դրագոման): 1912-1914-ին մասնակցել է հայկ. բարենորոգումների (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/170 ''Հայկական բարենորոգումներ 1913-14'']) խնդրի դիվանագիտական քննարկումներին, 1914-ի ռուս–թուրքական համաձայնագրի հոդվածների մշակմանը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-18) տարիներին ակտիվորեն հանդես է եկել արևմտահայության իրավունքների պաշտպանությամբ, երիտթուրքերի չարագործությունների դատապարտմամբ, մասնակցել է հայ գաղթականության օգտին ռուս հասարակության ձեռնարկած միջոցառումներին: Գրել է աշխատություններ միջազգային հարաբերությունների, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/185 ''Հայկական հարցի''], Թուրքիայի նոր և նորագույն պատմության վերաբերյալ:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Երիտասարդ թուրքերի պետությունը, Էջմիածին, 1916: Օսմանյան կայսրության ճակատագիրը և հայկական հարցը, մաս 1, ԿՊ, 1919: Le sort de L’Empire ottoman, Lausanne-P., 1917; La societe des Nations et les Puissances devant la Probleme Armenirn, P., 1926.{{ՀՍՀ հեղ|Ջ. Կիրակոսյան}}
'''ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ''' Լեոնիդ Իսահակովիչ (1879-1944), սովետական ֆիզիկոս: ՍՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս (1929), Մոսկվայի համալսարանի պրոֆեսոր (1925): Աշխատանքները վերաբերում են օպտիկային, տեսական ֆիզիկային, ռադիոֆիզիկային, ռադիոտեխնիկային: Առաջինն է ապացուցել (1907), որ օպտիկապես անհամասեռ միջավայրերում լույսի ցրումը պայմանավորված է միկրոանհամասեռությունների առաջացումով: 1918-ին կանխագուշակել է Ռելեյի գծի նուրբ կառուցվածքի երևան գալը (նման տեսություն մշակել է նաև Լ. Բրիլուենը, 1922-ին): 1928-ին Գ. Ս. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/484 ''Լանդսբերգի''] հետ հայտնագործել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/683 ''լույսի կոմբինացիոն ցրումը''] (Չ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/591 ''Ռամանից''] և Կ. Ս. Կրիշնանից անկախ): Ն. Գ. Պապալեկսիի հետ հիմնարար աշխատանքներ է կատարել տատանումների ոչ գծային տեսության բնագավառում: Նրանք առաջարկել են էլեկտրական տատանումների գրգռման նոր մեթոդ, ստեղծել (1931) փոփոխական հոսանքի պարամետրական գեներատոր՝ պարբերաբար փոփոխվող ինդուկտիվությամբ, մշակել (1938) հեռավորությունների ճշգրիտ չափման ռադիոինտերֆերենցիոն մեթոդ: Արժանացել է Վ. Ի. Լենինի անվ. (1929) և ՍՍՀՄ պետ. (1942) մրցանակների:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԴԵԼՇՏԱՄ''' Օսիպ Էմիլևիչ (3(15).1. 1891, Վարշավա – 27.12.1938), ռուս սովետական բանաստեղծ, արվեստի տեսաբան, թարգմանիչ: 1907-10-ին սովորել է Սորբոնի և Հայդելբերգի համալսարաններում, 1911-ին՝ Պետերբուրգի համալսարանի ռոմանա–գերմ. բաժնում: Տպագրվել է 1910-ից՝ «Ապոլլոն» ամսագրում (№ 9): Վաղ շրջանի բանաստեղծություններում նկատելի է սիմվոլիզմի ազդեցությունը: Մ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/224 ''ակմեիզմի''] հիմնադիրներից է (1912-ից): 1918-21-ին աշխատել է կուլտուր–լուսավորական հիմնարկներում, եղել Ղրիմում, Վրաստանում:&lt;br&gt;
Հրատարակել է «Քար» (1913, 2-րդ լրացված հրտ. 1916), «Tristia» (1922, «Երկրորդ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wnwcgzhogkt3qnodvh9bun2fkol1v1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/219</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24941</id>
    <revision>
      <id>393514</id>
      <parentid>254715</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393514</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11575" sha1="rm62477zddjeu6vzh4nygfkoa99sous" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գիրք» վերնագրով՝ 1923), «Բանաստեղծություններ» (1928) և «Ժամանակի աղմուկը» (1925, ինքնակենսագրական պատմվածքներ) ժողովածուները, «Եգիպտական մակնիշ» (1928) վիպակը: Մ. Միջագետքը, Հայաստանն ու Անդրկովկասը համարել է մարդկային քաղաքակրթության օրրաններից մեկը: Նա ցուցաբերել է մեծ հետաքրքրություն Հայաստանի և հայ մշակույթի հանդեպ:&lt;br&gt;
1930 թվականի մայիսից մինչև նոյեմբերը Մ. եղել է Հայաստանում, այցելել պատմաճարտարապետական հուշարձաններն ու կոթողները, մտերմացել Ե. Չարենցի, Ա. Հովհաննիսյանի, Ա. Կարինյանի և ուրիշների հետ: Փորձել է գրաբար սովորել, որոշել է «Արշակ և Շապուհ» թեմայով գործ գրել:&lt;br&gt;
Հայաստան կատարած ուղևորության արգասիք է Մ–ի 13 բանաստեղծությունների շարքը («Новый мир», 1931, № 3), որտեղ նա անդրադարձել է հայոց լեզվին ու մշակույթին, Հայաստանի պատմությանը, նրա ազդեցությանը եվրոպական մշակույթի վրա, փաոաբանել հայ աշխատավորին: «Ճանապարհորդություն Հայաստանում» («Звезда», 1933, №  5) էսսեում խորհրդածում է մարդկության պատմության և աշխարհի լեզուների, ֆրանս. իմպրեսիոնիզմի և Լուսավորականության շուրջը: Մ–ի համար Հայաստանը «Երկրի գիրքն է… որով սովորել են առաջին մարդիկ»: Տեսական լուրջ արժեք են ներկայացնում «Բառ և մշակույթ», «Բառի բնության մասին» (երկուսն էլ՝ «Պոեզիայի մասին» ժողովածուի մեջ, 1928) հոդվածները, «Զրույցներ Դանթեի մասին» (1933, հրտ. 1967) գրական–քննադատական էսսեն, Պ. Չաադաևին, Ֆ. Վիյոնին, Ա. Շենիեին նվիրված ուսումնասիրությունները: Մ. թարգմանել է Վ. Սկոտի, Շարլ դը Կոստերի, Ժ. Ռոմենի, Ժ. Դյուամելի, Ռ. Ստիվենսոնի և ուրիշների ստեղծագործություններից:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Մակուչյան}}
'''ՄԱՆԴԻՆՅԱՆ''' Ամիրան Մանդենի (19.4 (1.5).1848, Թիֆլիս – 15(28).5.1913, Թիֆլիս), հայ, մանկավարժ, դերասան, թարգմանիչ: I860-69-ին սովորել է Լազարյան ճեմարանում: 1870-1900-ին դասավանդել է Ներսիսյան, 1878-79-ին՝ Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Պրոֆեսիոնալ բեմ է բարձրացել 1873-ին, Թիֆլիսում, Գիժ Մոզու (Սունդուկյանի «Քանդած օջախ») դերով: 1879-81-ին աշխատել է Թիֆլիսի հայոց դերասանական մշտական խմբում, ապա, մինչև 1910-ը, մասնակցել պատահական ներկայացումների: Մ. ռեալիստական ուղղության դերասան էր, կատակերգական և բնութագրային դերերի լավագույն կատարող: Դերերից են՝ Կակուլի (Սունդուկյանի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»), Պոլոնիուս (Շեքսպիրի «Համլետ»): Թարգմանել է Շեքսպիրի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը», Շիլլերի «Սեր և խարդավանք», Մոլիերի «Դոն Ժուան» պիեսները:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՆԴԻՆՅԱՆ''' Սեդրակ Ավետի (22.9.1844, Թիֆլիս – 28.11. 1915, Թիֆլիս), հայ մանկավարժ, դերասան, հասարակական, գրական–թատերական գործիչ:	Կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում (1857-63), Պետերբուրգի համալսարանում (1869), ապա՝ Գոթայի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Հայդելբերգի, Լայպցիգի և Վիեննայի համալսարաններում: Խորացել է մանկվ. և հոգեբանական գիտություններում: 1864-1868-ին աշխատել է Թիֆլիսի հայկ. թատրոնում, Գ. Չմշկյանի, Մ. Ամրիկյանի հետ շրջագայել Շուշիում, Ալեքսանդրապոլում և Երևանում (1865): 1879-80-ին եղել է Թիֆլիսի Հայոց դերասանական մշտական խմբի դերասան ու ռեժիսոր: Որպես տեսուչ աշխատել է Թիֆլիսի Ներսիսյան (1874-78), դասավանդել՝ Շուշիի թեմական դպրոցներում: 1881-1900-ին (ընդհատումով) եղել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի մանկավարժության և հոգեբանության դասատու: Մ. զբաղվել է դիդակտիկայի հարցերի ուսումնասիրությամբ, կարևորել դպրոցականի տարիքային և հոգեկան զարգացման առանձնահատկությունները, հանդես է եկել սխոլաստիկ մանկավարժության դեմ: Գրել է կրթությանն ու դաստիարակությանը նվիրված մոտ 200 հոդված: Կազմել է «Դպրոցական սահմանադրություն» (1875), «Նահապետական ու հայրենի աշխարհ» (1878), «Ազգային ընտանեկան աշխարհ» (1880), «Համառոտ մանկավարժություն» (1878), «Կյանքի հանգամանքների համեմատ թվաբանություն» (1881), «Ռուսաց լեզվի դասատվության եղանակ» (1886), «Ռուսերենի տարրական քրեստոմատիա հայերի համար» (1906) և բազմաթիվ այլ դասագրքեր ու ձեռնարկներ: Գրախոսել է Ռ. Պերպերյանի, Ս. Շահազիզի, Հովհ. Հովհաննիսյանի, Ղ. Աղայանի, Հ. Թումանյանի և ուրիշների գրքերը: Կատարել է թարգմանություններ:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Դանիելյան Ա. Գ}}., Սեդրակ Մանդինյան, Ե., 1964:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Դանիելյան, Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՆԴՈԼԻՆ''' (իտալ. mandolino), լարավոր կսմիթային նվագարան: Ստեղծվել է Իտալիայում, վերջնական տեսք ստացել XVII դ.: Ամենատարածված տեսակը նեապոլիտանական Մ. է, ունի ուռուցիկ, ձվաձև իրան, կարճ վզիկ, 4 զույգ լարեր: Լարվածքը կվինտային է: Նվազում են կնտնտոցով: Մ. հիմնականում մենակատարային գործիք է, երբեմն մտնում է օպերային և սիմֆոնիկ նվագախումբ: Մ–ների նվագախումբը (որպես կանոն՝ կիթառների հետ) կոչվում է նեապոլիտանական:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵ''' (Manet) Էդուարդ (1832-1883), ֆրանսիացի նկարիչ: Ապրել է հիմնականում Փարիզում, ուր սովորել է Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում (1850-56): Ընդօրինակել է իտալ. Վերածննդի և XVII դ. վարպետների (Ջորջոնե, Տիցիան, Դ. Վելասկեզ, Ֆ. Հալս), ինչպես և Ֆ. Գոյայի, Է. Դելակրուայի ստեղծագործությունները, կրել նրանց ազդեցությունը: Վաղ շրջանի աշխատանքներում (1850-ական թթ. վերջ — 1860-ական թթ. սկիզբ) կերպարների կենսական հավաստիությունը զուգորդված է ռոմանտիկ հոգեվիճակների հետ («Վալենսիացի Լոլան», 1862, Իմպրեսիոնիզմի թանգարան, Փարիզ): Օգտագործելով և վերաիմաստավորելով հին վարպետների սյուժեներն ու մոտիվները՝ Մ. ձգտել է լուծել գեղանկարչական նոր խնդիրներ («Նախաճաշ բնության գրկում», 1863, «Օլիմպիա», 1863, երկուսն էլ՝ Իմպրեսիոնիզմի թանգարան, Փարիզ): Աստիճանաբար հրաժարվելով մուգ, հոծ երանգներից և սև ստվերներից՝ Մ. իր պատկերները հարստացրել է թափանցիկ անդրադարձումներով ու վալյորներով: Մ. դիմել է արդի պատմությանը, արձագանքել 1871-ի Փարիզի կոմունայի իրադարձություններին («Կոմունարների գնդակահարությունը», ջրաներկ, 1871, Կերպարվեստի թանգարան, Բուդապեշտ), սակայն նրա ուշադրության կենտրոնում ժամանակակից կյանքն էր, առօրյան («Նախաճաշ արվեստանոցում», 1868, Նոր պատկերասրահ, Մյունխեն): Իր արվեստով կանխորոշելով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/329 ''իմպրեսիոնիզմը'']՝ Մ. 1860-ական թթ. վերջերին մերձեցել է նրա վարպետների (Է. Դեգա, Կ. Մոնե, Օ. Ռենուար) հետ և 1870-ական թթ. սկզբին անցել պլենէրային նկարչությանը («Մոնեն և տիկին Մոնեն նավակում», 1874, Նոր պատկերասրահ, Մյունխեն), միաժամանակ, իմպրեսիոնիստներին հակառակ, պահպանել է գծանկարի կառուցվածքային պարզությունը: Մեծ քաղաքի խայտաբղետության մեջ Մ. ընտրել է առավել բնորոշ իրավիճակներ՝ զուգորդելով գեղանկարչական և հոգեբանական նրբագծերը («Պարահանդես–դիմակահանդես օպերայում», 1873, Հավեմեյեր հավաքածու, Նյու Յորք): Իր ամենանշանակալից և վերջին՝ «Ֆոլի-Բերժեր» բարը» (1881-82, Կուրտո ինստիտուտ, Լոնդոն) գործում, որ մարմնավորում է երազանքի և իրականության բախման, ամբոխի մեջ մարդու միայնակության թեման, Մ. հասել է մտահղացման, կոմպոզիցիոն լուծման և գեղանկարչական բովանդակության լիակատար ամբողջականության: 1870-ական թթ. ստեղծել է նատյուրմորտներ, բնանկարներ, գծանկարներ, հիմնականում՝ դիմանկարներ, ընդլայնել այդ ժանրի հնարավորությունները (Մ. Մալարմեի դիմանկարը, 1876,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rm62477zddjeu6vzh4nygfkoa99sous</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393518</id>
      <parentid>393514</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393518</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11575" sha1="ctatdwspvaepsmecv2stlew9f7hds6u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գիրք» վերնագրով՝ 1923), «Բանաստեղծություններ» (1928) և «Ժամանակի աղմուկը» (1925, ինքնակենսագրական պատմվածքներ) ժողովածուները, «Եգիպտական մակնիշ» (1928) վիպակը: Մ. Միջագետքը, Հայաստանն ու Անդրկովկասը համարել է մարդկային քաղաքակրթության օրրաններից մեկը: Նա ցուցաբերել է մեծ հետաքրքրություն Հայաստանի և հայ մշակույթի հանդեպ:&lt;br&gt;
1930 թվականի մայիսից մինչև նոյեմբերը Մ. եղել է Հայաստանում, այցելել պատմաճարտարապետական հուշարձաններն ու կոթողները, մտերմացել Ե. Չարենցի, Ա. Հովհաննիսյանի, Ա. Կարինյանի և ուրիշների հետ: Փորձել է գրաբար սովորել, որոշել է «Արշակ և Շապուհ» թեմայով գործ գրել:&lt;br&gt;
Հայաստան կատարած ուղևորության արգասիք է Մ–ի 13 բանաստեղծությունների շարքը («Новый мир», 1931, № 3), որտեղ նա անդրադարձել է հայոց լեզվին ու մշակույթին, Հայաստանի պատմությանը, նրա ազդեցությանը եվրոպական մշակույթի վրա, փառաբանել հայ աշխատավորին: «Ճանապարհորդություն Հայաստանում» («Звезда», 1933, №  5) էսսեում խորհրդածում է մարդկության պատմության և աշխարհի լեզուների, ֆրանս. իմպրեսիոնիզմի և Լուսավորականության շուրջը: Մ–ի համար Հայաստանը «Երկրի գիրքն է… որով սովորել են առաջին մարդիկ»: Տեսական լուրջ արժեք են ներկայացնում «Բառ և մշակույթ», «Բառի բնության մասին» (երկուսն էլ՝ «Պոեզիայի մասին» ժողովածուի մեջ, 1928) հոդվածները, «Զրույցներ Դանթեի մասին» (1933, հրտ. 1967) գրական–քննադատական էսսեն, Պ. Չաադաևին, Ֆ. Վիյոնին, Ա. Շենիեին նվիրված ուսումնասիրությունները: Մ. թարգմանել է Վ. Սկոտի, Շարլ դը Կոստերի, Ժ. Ռոմենի, Ժ. Դյուամելի, Ռ. Ստիվենսոնի և ուրիշների ստեղծագործություններից:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Մակուչյան}}
'''ՄԱՆԴԻՆՅԱՆ''' Ամիրան Մանդենի (19.4 (1.5).1848, Թիֆլիս – 15(28).5.1913, Թիֆլիս), հայ, մանկավարժ, դերասան, թարգմանիչ: 1860-69-ին սովորել է Լազարյան ճեմարանում: 1870-1900-ին դասավանդել է Ներսիսյան, 1878-79-ին՝ Ալեքսանդրապոլի վիճակային դպրոցներում: Պրոֆեսիոնալ բեմ է բարձրացել 1873-ին, Թիֆլիսում, Գիժ Մոզու (Սունդուկյանի «Քանդած օջախ») դերով: 1879-81-ին աշխատել է Թիֆլիսի հայոց դերասանական մշտական խմբում, ապա, մինչև 1910-ը, մասնակցել պատահական ներկայացումների: Մ. ռեալիստական ուղղության դերասան էր, կատակերգական և բնութագրային դերերի լավագույն կատարող: Դերերից են՝ Կակուլի (Սունդուկյանի «Պեպո»), Յուսով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»), Պոլոնիուս (Շեքսպիրի «Համլետ»): Թարգմանել է Շեքսպիրի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը», Շիլլերի «Սեր և խարդավանք», Մոլիերի «Դոն Ժուան» պիեսները:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՆԴԻՆՅԱՆ''' Սեդրակ Ավետի (22.9.1844, Թիֆլիս – 28.11. 1915, Թիֆլիս), հայ մանկավարժ, դերասան, հասարակական, գրական–թատերական գործիչ: Կրթությունն ստացել է Թիֆլիսում, Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում (1857-63), Պետերբուրգի համալսարանում (1869), ապա՝ Գոթայի (Գերմանիա) ուսուցչական սեմինարիայում, Հայդելբերգի, Լայպցիգի և Վիեննայի համալսարաններում: Խորացել է մանկվ. և հոգեբանական գիտություններում: 1864-1868-ին աշխատել է Թիֆլիսի հայկ. թատրոնում, Գ. Չմշկյանի, Մ. Ամրիկյանի հետ շրջագայել Շուշիում, Ալեքսանդրապոլում և Երևանում (1865): 1879-80-ին եղել է Թիֆլիսի Հայոց դերասանական մշտական խմբի դերասան ու ռեժիսոր: Որպես տեսուչ աշխատել է Թիֆլիսի Ներսիսյան (1874-78), դասավանդել՝ Շուշիի թեմական դպրոցներում: 1881-1900-ին (ընդհատումով) եղել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանի մանկավարժության և հոգեբանության դասատու: Մ. զբաղվել է դիդակտիկայի հարցերի ուսումնասիրությամբ, կարևորել դպրոցականի տարիքային և հոգեկան զարգացման առանձնահատկությունները, հանդես է եկել սխոլաստիկ մանկավարժության դեմ: Գրել է կրթությանն ու դաստիարակությանը նվիրված մոտ 200 հոդված: Կազմել է «Դպրոցական սահմանադրություն» (1875), «Նահապետական ու հայրենի աշխարհ» (1878), «Ազգային ընտանեկան աշխարհ» (1880), «Համառոտ մանկավարժություն» (1878), «Կյանքի հանգամանքների համեմատ թվաբանություն» (1881), «Ռուսաց լեզվի դասատվության եղանակ» (1886), «Ռուսերենի տարրական քրեստոմատիա հայերի համար» (1906) և բազմաթիվ այլ դասագրքեր ու ձեռնարկներ: Գրախոսել է Ռ. Պերպերյանի, Ս. Շահազիզի, Հովհ. Հովհաննիսյանի, Ղ. Աղայանի, Հ. Թումանյանի և ուրիշների գրքերը: Կատարել է թարգմանություններ:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Դանիելյան Ա. Գ}}., Սեդրակ Մանդինյան, Ե., 1964:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Դանիելյան, Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՆԴՈԼԻՆ''' (իտալ. mandolino), լարավոր կսմիթային նվագարան: Ստեղծվել է Իտալիայում, վերջնական տեսք ստացել XVII դ.: Ամենատարածված տեսակը նեապոլիտանական Մ. է, ունի ուռուցիկ, ձվաձև իրան, կարճ վզիկ, 4 զույգ լարեր: Լարվածքը կվինտային է: Նվազում են կնտնտոցով: Մ. հիմնականում մենակատարային գործիք է, երբեմն մտնում է օպերային և սիմֆոնիկ նվագախումբ: Մ–ների նվագախումբը (որպես կանոն՝ կիթառների հետ) կոչվում է նեապոլիտանական:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵ''' (Manet) Էդուարդ (1832-1883), ֆրանսիացի նկարիչ: Ապրել է հիմնականում Փարիզում, ուր սովորել է Գեղեցիկ արվեստների դպրոցում (1850-56): Ընդօրինակել է իտալ. Վերածննդի և XVII դ. վարպետների (Ջորջոնե, Տիցիան, Դ. Վելասկեզ, Ֆ. Հալս), ինչպես և Ֆ. Գոյայի, Է. Դելակրուայի ստեղծագործությունները, կրել նրանց ազդեցությունը: Վաղ շրջանի աշխատանքներում (1850-ական թթ. վերջ — 1860-ական թթ. սկիզբ) կերպարների կենսական հավաստիությունը զուգորդված է ռոմանտիկ հոգեվիճակների հետ («Վալենսիացի Լոլան», 1862, Իմպրեսիոնիզմի թանգարան, Փարիզ): Օգտագործելով և վերաիմաստավորելով հին վարպետների սյուժեներն ու մոտիվները՝ Մ. ձգտել է լուծել գեղանկարչական նոր խնդիրներ («Նախաճաշ բնության գրկում», 1863, «Օլիմպիա», 1863, երկուսն էլ՝ Իմպրեսիոնիզմի թանգարան, Փարիզ): Աստիճանաբար հրաժարվելով մուգ, հոծ երանգներից և սև ստվերներից՝ Մ. իր պատկերները հարստացրել է թափանցիկ անդրադարձումներով ու վալյորներով: Մ. դիմել է արդի պատմությանը, արձագանքել 1871-ի Փարիզի կոմունայի իրադարձություններին («Կոմունարների գնդակահարությունը», ջրաներկ, 1871, Կերպարվեստի թանգարան, Բուդապեշտ), սակայն նրա ուշադրության կենտրոնում ժամանակակից կյանքն էր, առօրյան («Նախաճաշ արվեստանոցում», 1868, Նոր պատկերասրահ, Մյունխեն): Իր արվեստով կանխորոշելով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/329 ''իմպրեսիոնիզմը'']՝ Մ. 1860-ական թթ. վերջերին մերձեցել է նրա վարպետների (Է. Դեգա, Կ. Մոնե, Օ. Ռենուար) հետ և 1870-ական թթ. սկզբին անցել պլենէրային նկարչությանը («Մոնեն և տիկին Մոնեն նավակում», 1874, Նոր պատկերասրահ, Մյունխեն), միաժամանակ, իմպրեսիոնիստներին հակառակ, պահպանել է գծանկարի կառուցվածքային պարզությունը: Մեծ քաղաքի խայտաբղետության մեջ Մ. ընտրել է առավել բնորոշ իրավիճակներ՝ զուգորդելով գեղանկարչական և հոգեբանական նրբագծերը («Պարահանդես–դիմակահանդես օպերայում», 1873, Հավեմեյեր հավաքածու, Նյու Յորք): Իր ամենանշանակալից և վերջին՝ «Ֆոլի-Բերժեր» բարը» (1881-82, Կուրտո ինստիտուտ, Լոնդոն) գործում, որ մարմնավորում է երազանքի և իրականության բախման, ամբոխի մեջ մարդու միայնակության թեման, Մ. հասել է մտահղացման, կոմպոզիցիոն լուծման և գեղանկարչական բովանդակության լիակատար ամբողջականության: 1870-ական թթ. ստեղծել է նատյուրմորտներ, բնանկարներ, գծանկարներ, հիմնականում՝ դիմանկարներ, ընդլայնել այդ ժանրի հնարավորությունները (Մ. Մալարմեի դիմանկարը, 1876,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ctatdwspvaepsmecv2stlew9f7hds6u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/220</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24942</id>
    <revision>
      <id>393515</id>
      <parentid>393010</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T06:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393515</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10782" sha1="rfny6o73eob11yfdgf04m3sss75g2mn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Իմպրեսիոնիզմի թանգարան): Մ–ի ստեղծագործությունը ավարտում է XIX դ. ֆրանս. ռեալիստական արվեստի ավանդույթների կազմավորումը, միաժամանակ նորոգում դրանք: Նրա առաջադրած և լուծած գեղարվեստական խնդիրները շատ բանով կանխորոշել են կերպարվեստի հետագա պատմական շրջանին բնորոշ որոնումների ուղղվածությունը:&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 224-րդ էջից հետո՝ ներդիրում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Эдуард Мане. Жизнь. Письма. Воспоминания. Критика современников, (пер. с франц.), М., 1965.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵԵՎ''' Իվան (Հովհաննես (1763 - 1790, Իզմայիլ)), ռուսական բանակի հայազգի զինվորական, գնդապետ (1790): Ծնվել է առևտրականի ընտանիքում: Ընդհանուր և ռազմ. կրթությունն ստացել է Պետերբուրգում: 1780-ից ծառայել է Ռուս. կայսրության հարավային սահմանամերձ շրջանները պաշտպանող զորքերի կազմում: 1787-1791-ի ռուս–թուրք. պատերազմի ժամանակ եղել է գումարտակի, ապա՝ գնդի հրամանատար, մասնակցել Սև ծովի Կինբուռնի ցամաքաշերտի կարևոր ամրոցի պաշտպանությանը և 1787-ի հոկտ. 1-2-ի արյունահեղ ճակատամարտին, որտեղ գլխովին ջախջախվեց թուրք. 6-հազարանոց դեսանտը: Մասնակցել է Ֆոկշանի (1789-ի հուլիս), Ռիմնիկի–Գալացի (1789-ի սեպտեմբեր) ճակատամարտերին: Մարտերում դրսևորած քաջության համար պարգևատրվել է շքանշաններով: Զոհվել է Իզմայիլի գրավման ժամանակ (1890-ի սեպտեմբեր) և թաղված է քաղաքի եղբայրական գերեզմանոցում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Собрание актов, относящихся к обозрению истории армянского народа, ч. 3, М., 1838; Письма и бумаги А. В. Суворова, т. 1, СПБ, 1916; А. В. {{լայն|Суворов.}} (Документы), т. 2, М., 1951; {{լայն|Нерсисян М}}., Из истории русско-армянских отношений, кн. 1, Е., 1956. {{ՀՍՀ հեղ|Հ. Խաչատրյան}}
'''ՄԱՆԵԹՈՆ''', {{լայն|Մանեթոս}} (մ. թ. ա. IV դ. 2-րդ կես – III դ. սկիզբ), հին եգիպտացի պատմիչ, քրմապետ Հելիոպոլսում: Գրել է «Եգիպտոսի պատմությունը» (հուն.), որից պատառիկներ են պահպանվել Հովսեպոս Փլավիոսի, Հուլիոս Ափրիկանոսի և Եվսեբիոս Կեսարացու երկերում: Մ. Եգիպտոսի պատմությունը բաժանել է 30 դինաստիայի և Հին, Միջին, Նոր թագավորությունների ժամանակաշրջանների (որոշ ճշտումներով ընդունված է նաև ժամանակակից գիտության մեջ): Սովետական պատմաբան Վ. Ստրուվեն ապացուցել է, որ Մ. օգտագործել է հուսալի սկզբնաղբյուրներ. նրա բերած փաստերի մեծամասնությունը ճշգրիտ է:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Струве В. В}}., Манефон и его время, «Записки коллегии востоковедов», Л., 1928, т. 3, в. 1, 1930, т. 4.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵԿ''', պարուրակային միացման կամ պտուտակային փոխանցման դետալ, որն ունի պարուրակով անցք: Հեղույսի կամ գամասեղի վրա հագցված ամրակման Մ–ները կազմում են հեղույսային միացում: Ըստ ձևի լինում են վեցանիստ, կլոր, պսակաձև, թևավոր և այլ Մ–ներ, որոնք աշխատում են ուժային կամ ընթացքային պտուտակի հետ զույգում: Հանգույցի կոնստրուկցիային համապատասխան Մ–ները պատրաստվում են տարբեր ձևերի ու չափերի: Որոշ դեպքերում կիրառում են 2 մասից բաղկացած երկատվող Մ–ներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵԿԱԴԱՐՁԻՉ''', էլեկտրական կամ պնևմատիկ հաղորդակով ձեռքի մեքենա, ծառայում է մանեկների, պտուտակների և ամրակման այլ դետալների ամրացման և քանդման համար: Տարբերում են հիմնականում միա- և երկկողմանի հասարակ, բացովի, լծակավոր, գլխանիստավոր, սահմանային և այլ Մ–ներ: Լայն կիրառում են գտել արդյունաբերության ավիացիոն, ավտոմոբիլային և այլ ճյուղերում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵԿԱԿՏՐԻՉ ՀԱՍՏՈՑ''', երկարացված կոնստրուկցիայի հատուկ մեքենայական ներպարուրակիչներով (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/218 ''Պարուրակա-մշակման գործիքներ'']) մանեկների պարուրակահանման մետաղահատ հաստոց: Տարբերում են միա- և բազմաիլ, ավտոմատ, կիսաավտոմատ և ոչ ավտոմատ (հիմնականում միաիլ) ցիկլով աշխատող Մ. հ–ներ: Մշակված մանեկները հագցնում են ներպարուրակիչի վրա, և երբ ձողը լրացվում է, իլը ձեռքով հանում են ու ազատում մանեկներից: Այդպիսի հաստոցների վրա պարուրակահանվող մանեկների տրամագիծը 1,5-ից 20 մմ է: Կիսաավտոմատ և ավտոմատ ցիկլով աշխատող Մ. հ–ները լինում են 2-, 4-, 6- և 8-իլանի: Առավել տարածված են 90°-ով ծռված պոչամասով, պտտվող ներպարուրակիչով հորիզոնական կամ թեք միաիլ կամ երկիլ ավտոմատ Մ. հ–ներ:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Ճենտերեճյան}}
'''ՄԱՆԵՍ''' (Manes), չեխ նկարիչների ընտանիք: {{լայն|Անտոնին Մ}}. (1784-1843), բնանկարիչ, գեղանկարչության ազգային դպրոցի հիմնադիրներից: 1800-ական թթ. սկզբին սովորել է Պրագայի Գեղարվեստի ակադեմիայում, որտեղ դասավանդել է 1836-ից: Կրել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/473 ''կլասիցիզմի''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/696 ''ռոմանտիզմի''] ազդեցությունը: Գործերից է՝ «Գրադչանիի տեսարանը» (1821, Քաղաքային թանգարան, Պրագա): Որդին՝ {{լայն|Յոսեֆ Մ}}. (1820-1871), 1835-45-ին սովորել է Պրագայի, 1843-48-ին՝ Մյունխենի Գեղարվեստի ակադեմիաներում: Սկզբնական շրջանում կրել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/145 ''նազովրեցիների''] ազդեցությունը: Մասնակցել է 1848-ի Պրագայի ապստամբությանը: Ստեղծել է դիմանկարներ, բնանկարներ, նկարազարդել գրքեր. նշանավոր է Պրագայի ռատուշայի ժամացույցի թվատախտակի չեխ գյուղացու հերոսականացված, մոնումենտալ պատկերը (յուղաներկ, 1864-66, այժմ՝ Քաղաքային թանգարանում): Նրա եղբայրը՝ {{լայն|Կվիդո Մ}}. (1828-1880), 1838-1851-ին սովորել է Պրագայի Գեղարվեստի ակադեմիայում, 1868-70-ին՝ Դյուսելդորֆում: Ստեղծել է քաղաքացիների կենցաղը և երեխաների կյանքը պատկերող նկարներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵՍ''', Ալավերդի քաղաքի նախկին (մինչև 1939-ը) անվանումը: Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/139 ''Ալավերդի'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵՐԻԶՄ''' (&lt; իտալ. manierismo, &lt; maniera — մաներա, ոճ, եղանակ), ուղղություն XVI դարի եվրոպական արվեստում, որն արտացոլում է Բարձր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/385 ''Վերածննդի''] հումանիստական մշակույթի ճգնաժամը: Մ–ի գեղագիտական հիմնական չափանիշ է դարձել ոչ թե բնությանը հետևելը, այլ արվեստագետի ներաշխարհում ծնված գեղարվեստական կերպարի սուբյեկտիվ «ներքին գաղափարը»: Ոճական ելակետ ընդունելով Միքելանջելոյի, Ռաֆայելի և Վերածննդի այլ վարպետների ստեղծագործությունները՝ մաներիստները խեղաթյուրում էին դրանց հիմքում ընկած ներդաշնակության սկզբունքները, արմատավորում աշխարհի վաղանցիկության և իռացիոնալ ուժերին հլու մարդկային ճակատագրի երերունության մասին պատկերացումները: Մ–ի արվեստում վերածնվել են միջնադարյան պալատական–ասպետական մշակույթի առանձին գծեր: Մ. ցայտուն կերպով է դրսևորվել իտալ. արվեստում: Վաղ շրջանի մաներիստների (Պոնտորմո, Ռոսսո, Ֆիորենտինո, Պարմիջանինո) երկերին բնորոշ են ողբերգականությունն&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rfny6o73eob11yfdgf04m3sss75g2mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/221</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24943</id>
    <revision>
      <id>393519</id>
      <parentid>393009</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393519</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13420" sha1="d3du57mvzp7wlod7rmj7rymzy8omvf7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու միստիկական հուզավառությունը, գունային ու լուսաստվերային հակադրությունները, դիրքերի ու մոտիվների ընդգծված արտահայտչականությունը, ֆիգուրների համամասնությունների ձգվածությունը, վիրտուոզ, ինքնաբավ գծանկարը: Մաներիստական դիմանկարում (Բրոնզինո և ուրիշներ), որը այդ ժանրի զարգացման նոր ուղիներ է հայտնաբերել, կերպարների ազնվականական ներփակվածությունը զուգորդվել է բնորդի նկատմամբ արվեստագետի սուբյեկտիվ–հուզական վերաբերմունքին: 1540-ական թթ, պալատական արվեստում Մ. դարձել է իշխող ուղղություն, այդ շրջանի գեղանկարչությունը աչքի է ընկնում սառը, «ակադեմիական» պաշտոնականությամբ (Ջ. Վազարի, Ջ. Պ. Լոմացցո): Մ–ի քանդակագործությանը (Բ. Ամմանատի, Բ. Չելլինի) բնորոշ են մարմնաձևերի ոճավորումը, ծավալների մանրատվածությունը, ինչպես և բացարձակ կլոր քանդակի պրոբլեմների համարձակ լուծումը: Մ–ի ճարտ–յան մեջ (Բ. Ամմանատի, Ջ. Վազարի, Պ. Լիգորիո, Ջուլիո Ռոմանո) կերպարի հումանիստական պարզությունը իր տեղը զիջել է թատերական էֆեկտներին, հարդարանքի պաճուճավորմանը: Մ–ի իտալ. վարպետների գործունեությունը երկրի սահմաններից դուրս նպաստել է այդ ուղղության համաեվրոպական դառնալուն: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/511 ''Բոլոնիայի դպրոցի''] ակադեմիստների և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/310 ''Կարավաջոյի''] հանդես գալով Մ. անկում է ապրել՝ իր տեղը զիջելով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/332 ''բարոկկոյին'']: Ժամանակակից արևմտյան արվեստաբանության մեջ «Մ.» անհիմն կերպով տարածվում է նաև իրենց ուրույն ճանապարհով ընթացած կամ մասամբ ազդված վարպետների (Տինտորետտո, Էլ Գրեկո, Լ. Լոտտո, Պ. Բրեյգել Ավագ) վրա:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Виппер Б. Р}}., Борьба течений в итальянском искусстве XVI века..., М., 1956.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԵՐՀԱՅՄ''' (Mannerheim) Կարլ Գուստավ Էմիլ (1867-1951), բարոն, ֆիննական պետական և ռազմական գործիչ, մարշալ (1933): Մինչև 1917-ը ծառայել է ռուս. բանակում: 1914-18-ի առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ եղել է միավորման հրամանատար: 1918-19-ին Ֆինլանդիայի ռեգենտն էր, 1939-ից՝ ֆին. բանակի գլխավոր հրամանատարը, Պետական պաշտպանության խորհրդի նախագահը (1931-ից): 1939-40-ին, սովետա–ֆինլանդական պատերազմի ժամանակ, և 1941–44-ին, որպես ֆաշիստական Գերմանիայի դաշնակից, ղեկավարել է ֆին. բանակի գործողությունները: 1944-ին հարկադրված որոշում է ընդունել՝ երկիրը դուրս բերել Բեռլինի ագրեսիվ պակտից և պատերազմից՝ սովետական կառավարության առաջադրած պայմաններով: 1944-ի օգոստոսից Ֆինլանդիայի պրեզիդենտն էր, 1946-ի մարտին, դեմոկրատական ուժերի ճնշման տակ, հեռացել է պաշտոնից:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՆԵՐՀԱՅՄԻ ԳԻԾ»''', նախկին ֆիննական սահմանային ամրությունների համակարգ Կարելյան պարանոցում: «Մ. գ.» է կոչվել ֆին. մարշալ Կ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/221 ''Մաներհայմի''] անունով: Կառուցվել է 1927-39-ին: Շինարարությունն ավարտվել է բելգ. գեն. Բադուի (մասնակցել է «Մաժինոյի գծի» կառուցմանը) ղեկավարությամբ: «Մ. գ.» ճակատի գծով ուներ 135 կմ լայնություն և 95 կմ խորություն: Սովետա–ֆինլանդական պատերազմի (1939-40) ժամանակ սովետական զորքերը ճեղքեցին «Մ. գ.»: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-45) ժամանակ ֆին. զորքերը մասամբ վերականգնեցին «Մ. գ.»-ի ամրությունները, սակայն 1944-ին սովետական զորքերը երկրորդ անգամ ճեղքեցին այն (վիբորգյան ուղղությամբ) և այնուհետև, հիմնովին ոչնչացրին նրա պաշտպանական կառույցները:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Карбышев Д. М}}., Линия Маннергейма, в его кн.: Избр. научные труды,, М., 1962.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԶԵԼԵՐ''', գյուղ Տրապիզոնի վիլայեթում, Տրապիզոն քաղաքից մոտ 12 կմ հեռավորության վրա: 1915-ին ուներ 10 տուն հայ բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Կար եկեղեցի և դպրոց: 1895-ի հայկական կոտորածների ժամանակ գյուղը հիմնովին թալանվել է, տների մեծ մասը հրկիզվել: Բնակիչների որոշ մասը ստիպված հեռացել է Ռուսաստան (Սուխումի, Սոչի): Մնացած բնակչությունը 1915-ին բռնի տեղահանվել և բնաջնջվել է:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Թոռլաքյան}}
'''«ՄԱՆԶՈՒՄԵԻ ԷՖՔՅԱՐ»''' (բառացի՝ «Կարծիքների շարք»), հայատառ թուրքերեն և հայերեն օրաթերթ, շաբաթաթերթ: Լույս է տեսել 1866-1917-ին (երկու շրջանով), Կ. Պոլսում: Խմբագիրներ՝ Կ. Փանոսյան, Մ. Գոչունյան (Քասիմ) և ուրիշներ: Սկզբում ունեցել է չափավոր ուղղություն: Այնուհետև, ռուս–թուրքական պատերազմի տարիներին, ընդունել է համարձակ դիրքորոշում, քննադատել թուրք. կառավարության ազգային քաղաքականությունը, պաշտպանել հայ ժողովրդի դատը: Լուսաբանել է գավառների տնտ., քաղ. և մշակութային կյանքը, ներկայացրել թուրք պաշտոնյաների կեղեքումներն ու հարստահարումները: 1880-ական թթ. գրաքննության խստացման հետևանքով թերթը կրկին չափավոր դիրք է գրավել: Երկրորդ շրջանում (1896-ից), պահպանելով անվանումը, թերթը հիմնականում լույս է տեսել հայերեն, վերածվել գլխավորապես գրական–մշակութային պարբերականի: Այս շրջանում աշխատակցել են Թեոդիկը, Ա. Անտոնյանը, Ե. Թոլայանը և ուրիշներ: «Մ. է.»-ում տպագրվել են վեպեր, վիպակներ, պատմվածքներ, չափածո գործեր, բանասիրական հոդվածներ:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ստեփանյան}}
'''ՄԱՆԹԱՇ''' (ստորին հոսանքում՝ {{լայն|Քառանգու}}), գետ Հայկական ՍՍՀ Արթիկի և Ախուրյանի շրջանում, Ախուրյանի ձախ վտակը: Երկարությունը 55 կմ է, ավազանը՝ 1020 կմ²: Սկիզբ է առնում Արագած լեռնազանգվածի արմ. մասից, 3150 մ բարձրությունից: Վերին մասում հոսում է տրոգային հովտով, ապա խոր, V-անման ձորով դեպի հս–արմ. ու արմ.: Գետք գյուղի մոտ թափվում է Ախուրյանի մեջ: Ունի խառը սնում: Հորդանում է մայիս–հունիսին: Տարեկան միջին ծախսը 1,27 մ³/վրկ է, հոսքը՝ 40 մլն մ³: Գետի վրա (վերին հոսանքում) կառուցվել է Մ–ի ջրամբարը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԹԱՇԻ ՋՐԱՄԲԱՐ''', գտնվում է Հայկական ՍՍՀ Արթիկի շրջանում, շրջկենտրոնից մոտ 14 կմ հեռավորության վրա, Արագածի հս–արմ լանջին: Շահագործման է հանձնվել 1967-ին: Երկարությունը 2.8 կմ է, խորությունը՝ 25 մ: Պատնեշը հողային է, ունի 29 մ բարձրություն, 400 մ երկարություն, կատարային մասում՝ 4,5 մ լայնություն: Ոռոգում է 3780 հա հողատարածություն: Սնումը խառն է: Ընդհանուր ծավալը 8,2 մլն մ³ է, օգտակարը՝ 7.9 մլն մ³, հայելու մակերեսը՝ 76,4 հա: Տարեկան բաց է թողնում 25 մլն մ³ ջուր, որից 12 մլն մ³ օգտագործվում է ոռոգման, իսկ 13 մլն մ³՝ Արթիկ քաղաքի և շրջանի բնակավայրերի ջրամատակարարման համար:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Թադևոսյան}}
'''ՄԱՆԹԱՇՅԱՆ''' Ադոլֆ Հայրապետի (ծն. 16. 3.1932, Երևան), հայ սովետական քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դոկտոր (1974), պրոֆեսոր (1976): Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստ. (1956): 1962-ից աշխատել է ՀՍՍՀ ԳԱ քիմ. ֆիզիկայի լաբորատորիայում (1975-ից՝ ինստ.) որպես գիտնական քարտուղար, 1975-77-ին՝ դիրեկտորի տեղակալ գիտության գծով և 1977-ից՝ ածխաջրածինների օքսիդացման լաբորատորիայի վարիչ: Գիտ. աշխատանքները նվիրված են շղթայական ռեակցիաների, մասնավորապես ածխաջրածինների օքսիդացման մեխանիզմների ուսումնասիրությանը: Մ. մշակել է (Ա. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/149 ''Նալբանդյանի''] հետ) ռադիկալների սառեցման կինետիկ մեթոդ, ածխաջրածինների գազաֆազային օքսիդացման պրոցեսներում հայտնաբերել գլխավոր ակտիվ կենտրոնները՝ ալկիլ, պերօքսիդային և ալկօքսի ռադիկալները: Ածխաջրածինների օքսիդացման և սառը բոցերի նրա հետազոտությունները կարևոր են այլասեռված շղթայական ռեակցիաների տեսության զարգացման համար: Արժանացել է (Ա. Նալբանդյանի հետ) ՀՍՍՀ պետական մրցանակի (1976):&lt;br&gt;
''Երկ.'' Элементарные процессы в медленных газофазных реакциях, Е.,1975 (հեղինակակից՝ Налбандян А. Б.).&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԹԱՇՅԱՆՆԵՐ''', {{լայն|Մանթաշևներ, Մանթաշովներ}}, խոշոր նավթարդյունաբերողներ Անդրկովկասում, XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին: Թավրիզցի, ապա թիֆլիսաբնակ հայ առևտրական Հովհաննեսի որդի Ալեքսանդրը (1849-1911) հոր մահից (1878) հետո Բաքվում զբաղվել է նավթարդյունաբերությամբ: Դարձել է «Թիֆլիսի առևտրական բանկ»-ի (մասնաճյուղեր է ունեցել Բաքվում և Բաթումում) գլխավոր բաժնետերը, 1899-ին՝ հիմնել «Ա. Մանթաշյանց և ընկ. առևտրական տուն» բաժնետիրական ընկերությունը (կապիտալը 1899-ին՝ 22 մլն, 1914-ին՝ 30 մլն ռ.): Ռուս. կառավարության հովանավորությամբ օտարերկրյա ընկերությունների հետ կատարել է մի շարք առևտրա–ֆինանսական գործարքներ և դարձել Ռուսաստանի մեծահարուստներից մեկը:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d3du57mvzp7wlod7rmj7rymzy8omvf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/222</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24944</id>
    <revision>
      <id>393520</id>
      <parentid>393008</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:24:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393520</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14000" sha1="4ra3fbrub4gzqxhe7s3up54y54wdrkh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Նրա ընկերությունը մասնաճյուղեր է ունեցել Ռուսաստանի, Լեհաստանի, Թուրքիայի, Ռումինիայի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Եգիպտոսի, Իրանի, Հնդկաստանի տարբեր քաղաքներում: Ունեցել է բազմաթիվ շոգենավեր, կալվածքներ, տներ: Բավականին գումարներ է ծախսել բարեգործական նպատակներով (Թիֆլիսում հիմնել է «Մանթաշյան առևտրական դպրոցը», կառուցել Ներսիսյան դպրոցի նոր շենքը, վերանորոգել Մայր եկեղեցին ևն): 1894-ին նվիրատվություն է կատարել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/631 ''Կովկասի հայոց բարեգործական ընկերությանը''] և ընտրվել նրա Կենտրոնական խորհրդի փոխնախագահ: Ալեքսանդրի մահից հետո որդիները (Հովհաննես, Լևոն, Հովսեփ, Գեորգ) «Ա. Մանթաշյանց և ընկ. առևտրական տան» բաժնետոմսերի մի մասը վաճառել են Պետերբուրգի ռուս. բանկերին, և 1913-ին ընկերության վարչությունը Բաքվից (մինչև 1911-ի վերջը Թիֆլիսում էր) տեղափոխվել է Պետերբուրգ: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո Մ. վտարանդվել են: Մ–ին հաջողվել է անգլո-հոլանդ. «Ռոյալ դատչ–Շելլ» տրեստին 10 տարի ժամկետով վաճառել սովետական կառավարության դեկրետով ազգայնացված իրենց նախկին նավթահանքերի շահագործման իրավունքը: Հետագայում պայմանագիրը չեղյալ է հայտարարվել, և Մ. հեռացել են «գործարար աշխարհից»:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻ''', հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսների 16-րդ օրվա անունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻ''', {{լայն|Մանիքեոս}} (հուն. Μάνης, Μάνητος, Μανυχαίοι, Μάνου, լատ. Manes, Manichaeus, 216/217-276), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/224 ''մանիքեության''] հիմնադիրը: Ծնվել է Տիզբոնում, պահլավական մեծատոհմիկ ընտանիքում: Մ–ի հայրը՝ Պաթակ Պապակը, եղել է Եկբատանա քաղաքի մեծահարուստ, մայրը՝ Պարթև Արշակունիների ազգակից, Կամսարական տոհմից: Սասանյանների գահակալումից հետո Մ–ի ընտանիքը տեղափոխվել է Տիզբոն, որտեղ Մ. կրթվել է մաքրակրոն մագդասիլահների մկրտարաններում: Նա իր վարդապետությունը բացահայտ սկսել է քարոզել 242-ից: Սկզբում հաջողություն չգտնելով՝ հեռացել է Պարսկաստանից՝ քարոզիչներ ուղարկելով Արևելքի տարբեր երկրներ: Կարճ ժամանակամիջոցում մանիքեական համայնքներ են ստեղծվել Պարսկաստանում, Հայաստանում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և այլուր: Մտերմիկ հարաբերություններ է հաստատել Շապուհ I Սասանյան թագավորի եղբայր Պերոզի հետ, որի ջանքերով ստացել է իր գաղափարները քարոզելու ազատություն: Սակայն մոգերի պահանջով Մ. կրկին հալածվել է, ձերբակալվել և մորթազերծվել Խուժաստանի Գունդ–ի Շապուհ քաղաքում՝ Բահրամ I արքայի հրամանով: Մ–ի գաղափարները շարադրվել են «Գաղտնիքների գիրք», «Պատվիրանների գիրք ունկնդիրների համար», «Կենդանացուցիչ գիրք» և այլ երկերում: Մ–ի ուսմունքը զգալի տարածում է ունեցել Հայաստանում, հետագայում որոշակի ազդեցություն գործել հատկապես պավլիկյան և թոնդրակյան աղանդների վրա:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Տեր–Մինասյան Ե. Գ}}., Միջնադարյան աղանդների ծագման և զարգացման պատմությունից, Ե., 1968:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻԱԿԱԼ–ԴԵՊՐԵԱԻՎ ՊՍԻԽՈԶ''', {{լայն|ցիկլոֆրենիա, ցիրկուլյար պսիխոզ}}, հոգեկան հիվանդություն, որը բնորոշվում է պարբերաբար ընթացող տրամադրության խանգարումներով: Նկարագրել է գերմանացի հոգեբույժ Է. Կրեպելինը: Հիվանդության առաջացմանը նպաստում են ժառանգական նախատրամադրվածությունը, հիվանդի կոնստիտուցիան (առավել հաճախ տառապում են պիկնիկ և ցիկլոիդ խառնվածքի անձնավորությունները): Կարևոր նշանակություն ունեն նաև ներզատական գործոնը (կանանց մոտ հիվանդությունը մեծ մասամբ կապված է հղիության, ծննդաբերության, դաշտանի հետ) և տարվա եղանակը (գարուն, աշուն): Հիվանդությունը սովորաբար առաջանում է 15-30 տարեկանում, երբեմն՝ 40-ից հետո: Բնորոշ է պարբերականությունը և ընթանում է 1-2-ից մինչև 5-6 ամիս տևող՝ մանիակալ կամ դեպրեսիվ փուլերով, որոնց հաջորդականությունն օրինաչափ չէ: Հետագայում փուլերն ավելի ծանր են ընթանում և դառնում երկարատև: Երիտասարդ տարիքում գերակշռում է մանիակալ, իսկ մեծահասակների մոտ՝ դեպրեսիվ խանգարումները: Միջփուլային (լուսավոր) շրջանում հիվանդները դառնում են հոգեպես լրիվ առողջ, որը կարող է տևել մի քանի օրից մինչև մի քանի տարի: Հիվանդությունն սկսվում է կարճատև նախանշաններով, որից հետո տրամադրության խանգարումները (մանիակալ կամ դեպրեսիվ) հարաճում են և ընթանում մտածողության պրոցեսների արագացմամբ ու հոգեշարժական գրգռվածությամբ: {{լայն|Մանիակալ}} փուլը բնորոշվում է տրամադրության բարձրացմամբ, լավազգացությամբ (էյֆորիա), արտասովոր թարմության, առույգության և ուժեղ լինելու զգացումով: Ողջ շրջապատը հիվանդն ընկալում է վառ գույներով: Շփման մեջ է մտնում բոլորի հետ, հաշվի չի առնում ուրիշների տրամադրությունը և ամեն ինչ անում է իր ցանկությամբ: Մտածողության պրոցեսներն արագանում են. հիվանդը խոսում է անընդհատ, արագ, մի թեմայից անցնում մյուսին (թեմատիկ շեղում, մտքերի թռիչք): Արտահայտում է անձի գերագնահատման, մեծամոլական մտքեր: Խոսակցական գրգռվածությունն ուղեկցվում է ժեստերով, միմիկայի շարժումներով: Ուշադրությունը խիստ լարված է, անկայուն, հակումները (հատկապես սննդի և սեռական) ուժեղացած են: Մեծահասակների մոտ մանիակալ վիճակի կլինիկական պատկերը կարող է փոխվել՝ հաճախ ուղեկցվելով զայրույթով, չարությամբ, բծախնդրությամբ (զայրույթի մանիա): {{լայն|Դեպրեսիվ}} փուլը բնորոշվում է տրամադրության անկմամբ: Հիվանդի դեմքն արտահայտում է թախիծ ու վիշտ: Հակառակ մանիակալ փուլին, այստեղ շրջապատն ընկալվում է մռայլ գույներով: Հաճախ նկատվում է հարազատներին սիրելու ունակության կորուստ, որը մեծ վիշտ է պատճառում հիվանդին: Ունենում է ինքնամեղադրման, ինքնանվաստացման զառանցական մտքեր, որոնք կարող են հասցնել ինքնասպանության մտքերի ու գործողությունների: Նկատվում է նաև ասոցիացիաների արգելակում, հիվանդը խոսում է ցածրաձայն, դանդաղ, դժվարությամբ, դառնում է ինքնամփոփ, զառանցական մտքերի մեջ խորասուզված: Առաջանում է նաև հոգեշարժական արգելակում, որը կարող է հանգեցնել կաշկանդվածության (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/286 ''Կատատոնիա'']): Դեպրեսիան կարող է ուղեկցվել նաև շարժողական անհանգստությամբ, վախի և տագնապի երևույթներով (թախծի բռնկում կամ գրգռված մելանխոլիա): Նման վիճակներում հիվանդը կարող է կատարել ինքնավնասումներ և ինքնասպանություն: Դեպրեսիան ավելի արտահայտված է լինում առավոտյան ժամերին: Մ–դ. պ–ի ինչպես մանիակալ, այնպես էլ դեպրեսիվ փուլերին բնորոշ են մարմնա–վեգետատիվ մի շարք ախտանշաններ (քաշի անկում, փորկապություն, բերանի չորություն, պուլսի հաճախացում, բբերի լայնացում, արյան ճնշման բարձրացում, կանանց մոտ՝ դաշտանային ցիկլի խանգարումներ ևն): Գոյություն ունեն նաև Մ–դ. պ–ի խառը և ատիպիկ ձևեր: Խառը ձևերի դեպքում մանիակալ և դեպրեսիվ ախտանշանները միահյուսվում են, արտահայտվելով չարության մանիայի, մանիակալ ստուպորի, գրգռված մելանխոլիայի կլինիկական պատկերներով: Ատիպիկ ձևերից է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/156 ''ցիկլոթիմիան'']:&lt;br&gt;
{{լայն|Բուժումը}}. հիմնականում պայմանավորված է պսիխոտիկ նոպաների (փուլերի) բնույթով և արտահայտվածության աստիճանով, մանիակալ փուլի դեպքում նշանակվում է պսիխոտրոպ դեղամիջոցներ (ամինազին, ստելազին, հալոպերիդոլ): Դեպրեսիվ փուլի դեպքում լավ արդյունքներ են ստացվում անտիդեպրեսանտների (մելիպրամին, տոֆրանիլ, ամիտրիպտիլին) կիրառումից: Գրգռված մելանխոլիայի դեպքում ամիտրիպտիլինը պետք է զուգորդել տիզերցինի (նոզինան) հետ: Ինչպես մանիակալ, այնպես էլ դեպրեսիվ վիճակների դեպքում արդյունավետ դեղամիջոց է համարվում ածխաթթվային լիթիումը: Դեպրեսիվ վիճակների դեպքում կարևոր է ինքնասպանության փորձերի կանխումը:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Հովհաննիսյան}} 
'''ՄԱՆԻԶԵՐ''' Մատվեյ Գենրիխովիչ (5(17).3. 1891, Պետերբուրգ – 20.12.1966, Մոսկվա), ռուս սովետական քանդակագործ: ՍՍՀՄ ժող. նկարիչ (1958): ՍՄԿԿ անդամ 1941-ից: 1911-16-ին սովորել է Պետերբուրգի Գեղարվեստի ակադեմիայում: Մասնակցել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/20 ''մոնումենտալ պրոպագանդայի''] իրագործմանը («Բանվորը», բարձրաքանդակ, ցեմենտ, 1920-21, Մոսկվա): ԱԽՌՈ–ի անդամ էր (1926-ից): Դասավանդել է Լենինգրադի Գեղարվեստի ակադեմիայում (1921-29, 1935-41, 1945-47), Մոսկվայի կիրառական և դեկորատիվ արվեստի ինստ-ում (1946-52) և Գեղարվեստի ինստ-ում (1952-ից): 1947-ից՝ ՍՍՀՄ Գեղարվեստի ակադեմիայի փոխպրեզիդենտ: Ստեղծագործել է հիմնականում մոնումենտալ քանդակագործության բնագավառում: Աշխատանքներից են. Լենինգրադում՝ Վ. Վոլոդարսկու (1925) և «1905 թվականի հունվարի 9-ի զոհերի» (1931),&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ra3fbrub4gzqxhe7s3up54y54wdrkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/223</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24945</id>
    <revision>
      <id>393521</id>
      <parentid>393011</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393521</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12219" sha1="26862ln2yekor2ou6j3bu8qm37sqmnv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Կույբիշևում՝ Վ. Ի. Լենինի (1925), Վ. ի. Չապաևի (1932) և Վ. Վ. Կույբիշևի (1938), Խարկովում և Կիևում՝ Տ. Գ. Շևչենկոյի (1935 և 1938), Ուլյանովսկում՝ Վ. Ի. Լենինի (1940, ՍՍՀՄ պետ. մրցանակ, 1941), Ռյազանում՝ Ի. Պ. Պավլովի (1949, ՍՍՀՄ պետ. մրցանակ, 1950) հուշարձանները, Զոյա Կոսմոդեմյանսկայայի արձանը (1942, բրոնզ, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա, ՍՍՀՄ պետ. մրցանակ, 1943), Մոսկվայի մետրոպոլիտենի մի շարք բրոնզյա արձաններ ու խմբաքանդակներ (1936-39), ինչպես և բազմաթիվ դիմաքանդակներ: Մ–ի գործերից ջութակահար Հ. Ա. Նալբանդյանի դիմաքանդակը (գիպս, 1920) գտնվում է Հայաստանի պետ. պատկերասրահում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻԹՈԲԱ''' (Manitoba), նահանգ Կանադայում: Տարածությունը 650,1 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 1021 հզ. (1978): Վարչական կենտրոնը՝ Վիննիպեգ: Ունի զարգացած արդյունաբերություն, որի հիմքը գյուղատնտ. արտադրանքի մշակումն է, ինչպես նաև հանքային և անտառային հարստությունների արդյունահանումը: Մ. տալիս է Կանադայի վարսակի բերքի 20%-ը, գարու՝ 15%-ը, ցորենի՝ 10%-ը: Մ–ին բաժին է ընկնում Կանադայում արդյունահանվող նիկելի մոտ 1/4-ը, մսի պահածոների արտադրության 1/5-ը: Տրանսպորտային, արդ. և առևտրական խոշոր կենտրոնը Վիննիպեգն է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻԼԱ''' (Manila), Ֆիլիպինների փաստական մայրաքաղաքը, տնտեսական, քաղաքական և մշակութային կենտրոնը: Գտնվում է Լուսոն կղզում, Պասիգի գետաբերանի մոտ: Առևտրա–տրանսպորտային հանգույց է, նավահանգիստ, ունի օդանավակայան: Տարածությունը 832 կմ² է, բնակչությունը՝ 6 մլն (արվարձաններով, 1979): Մ–ում է կենտրոնացած երկրի արդ. ձեռնարկությունների 2/3-ը՝ կարի, կոշիկի, պոլիգրաֆ, սննդի, փայտամշակման արդյունաբերության ճյուղերը, տեքստիլ, քիմ., մետաղամշակման ձեռնարկությունները: Կա տնայնագործական արտադրություն:&lt;br&gt;
Գործում են Մանիլայի, կաթոլիկական Սանտո Թոմաս, Հեռավորարևելյան, Ֆիլիպինյան իգական համալսարանները և այլ բուհեր, Ազգային գրադարանը, Ազգային և Սանտո Թոմաս (ազգագրական, բանասիրական հավաքածուների պատկերասրահ) թանգարանները: Կառուցվել է Մայնիյա և Տոնդո բնակավայրերի տեղում՝ 1571-ին: Պահպանվել են XVI-XVIII դդ. հուշարձաններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻԼԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՌԵՎՏՈՒՐ''', XVI–XVIII դարերում հայ վաճառականների մասնակցությունը Մանիլայի միջազգային սանտրին: XVII-XVIII դդ. իսպանական կաթոլիկական օրդենները Ֆիլիպիններում դառնում են հիմնական քաղ. և տնտ. ուժը: Նրանք իրենց ձեռքում կենտրոնացնում են հսկայական կալվածքներ, և գաղութային տերությունների դեմ պայքարելու նպատակով սահմանափակում են Ֆիլիպինների կապերը արտաքին աշխարհի հետ: Մյուս գաղութային տերությունները իրենց հերթին արգելում են իսպանացիների մուտքը ոչ իսպանական գաղութները: Այս պայմաններում Ֆիլիպիններ մուտք ունեին միայն չինացի, հնդիկ և հայ առևտրականները, Մանիլայի ու Ակապուլկոյի (Մեքսիկա) միջև թույլատրվում էր առևտրական նավերի տարեկան երկու ուղերթ: Այդ շրջանում արծաթը, ոսկու հետ համահավասար, դառնում է փոխանակման համարժեք, որը նոր աշխարհի իսպանական գաղութներից Եվրոպա էր արտահանվում հիմնականում Մանիլայի միջոցով, և Արևելքի երկրների հետ առևտուրը ուղղակի կախվածության մեջ էր արծաթի առկայությունից: Այդ պատճառով արծաթը եվրոպական գաղութային տերությունների ուշադրության կենտրոնում էր և դարձել էր հիմնական գործոն Իսպանիայի և այդ տերությունների փոխհարաբերություններում:&lt;br&gt;
Այս պայմաններում հայ առևտրականները, որոնք չունենալով պետականություն, չէին կարող գաղութային քաղաքականության ոլորտում մրցակից լինել, ստանում են համեմատաբար արտոնյալ պայմաններ: Արդեն XII դ. Կանտոնում ունենալով առևտրական գաղութ, սկսում են անմիջականորեն մասնակցել մանիլյան սանտրին, չին. մետաքսը Կանտոնից և Մակաոյից տեղափոխել Մանիլա, իսկ այստեղից ամերիկյան արծաթը՝ Հնդկաստան: XVII դ. հայ առևտրականների դերը մանիլյան սանտրում ավելի է աճում, որովհետև մրցակցության հետևանքով իսպանական առևտրական նավերի ուղերթները չափազանց կրճատվում են, իսկ 1640-ից ընդհանրապես դադարեցվում: Աճող հակասությունները հանգեցնում են երկարատև պատերազմների, և եվրոպական տերությունների դերը մանիլյան սանտրում խիստ սահմանափակվում է: Մանիլա մուտք են գործում միայն հնդիկ մահմեդական և հայ առևտրականները: Արդյունքը լինում է այն, որ առևտրի գերակշռող մասը մնում է հայ առևտրականների տնօրինության տակ: Եվրոպական առևտրականները ստիպված դիմում են վերջիններիս ծառայությանը: Սովորաբար հայերը Ֆիլիպիններ նավարկում էին սեփական նավերով (հայ նավապետների ղեկավարությամբ և հայկ. դրոշի ներքո), որոնք այդ շրջանում կազմել են, այսպես կոչված, «տեղական նավերի» (աշխարհի այդ շրջանի բոլոր նավերը, բացառությամբ եվրոպական փոքրաթիվ նավերի, որոնք իրավունք ունեին նավարկելու Եվրոպա՝ Աֆրիկան շրջանցելով) գերակշռող մասը:&lt;br&gt;
Հայկ. նավերը խարսխվում էին ոչ միայն եվրոպական գաղութներում, այլև Արևելքի պետություններում, որտեղ վայելում էին մեծ արտոնություններ: Այդ երկրների տիրակալները, շահագրգռված լինելով հայ վաճառականների առևտրի խրախուսմամբ, հովանավորում էին նրանց, անհրաժեշտության դեպքում թույլ տալիս նավարկելու իրենց դրոշի ներքո: Մանիլյան սանտրում հայ վաճառականները բախվել են մեծ դժվարությունների: Եվրոպական գաղութարարները հնարավորություն չունենալով ազնվորեն մրցակցել հայ վաճառականների հետ, որոնք գերազանցում էին փորձով, կապերով, պայմանների գիտակությամբ և վայելում էին տեղական տիրակալների հովանավորությունը, դիմում էին անսքող կամայականությունների, խտրականության, օգտվելով այդ պետությունների քաղ., դիվանագիտական, տնտ. և ռազմ. աջակցությունից: Հետագայում, երբ մանիլյան առևտուրը կորցրեց իր սկզբնական նշանակությունը, հայ վաճառականների առևտուրը շարունակում էր կապող օղակ մնալ Հնդկաստանի, Չինաստանի և Արևելքի այլ երկրների հետ ծավալվող սանտրում: XVIII դ. կեսից [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/135 ''ծովահենության''] ու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/252 ''կապերության''] և շարունակվող խտրականության հետևանքով Մանիլայի առևտրի հայկ. մենաշնորհին վերջ տրվեց:{{ՀՍՀ հեղ|Յու. Բարսեղով}}
'''ՄԱՆԻՆԵՐ''', հայ ժողովրդական քնարական երգվող քառատողեր, {{լայն|խաղիկներ}} (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/468 ''Քնարական երգեր'']): Անվանումը նույն նշանակությամբ գործածական է նաև ադրբ. ու թուրք. ֆոլկլորում: Երբեմն նույնացվում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/450 ''վիճակի երգերի''] հետ:&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|&lt;poem&gt;Մանի ասեմ ու շարեմ, 
Ջան, ծաղիկ, ջան, ջան,
Լցնեմ տոպրակ ու կարեմ,
Ջան, վիճակ, ջան, ջան,
Առնեմ գյուղե գյուղ ընկնեմ.
Սրտիս սիրածին ճարեմ:&lt;/poem&gt;}}
(Կոմիտաս, Երկերի ժողովածու, հ. 5):&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻՆԻԼ''', հակաշաքարախտային սուլֆանիլմիզանյութի ածանցյալ, դեղանյութ: Արյան մեջ շաքարի քանակության իջեցման մեխանիզմը պայմանավորված է ենթաստամոքսային գեղձի &lt;math&gt;\beta&lt;/math&gt;-բջիջների խթանմամբ, որն ուղեկցվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/349 ''ինսուլինի''] սինթեզման և արտազատման ուժեղացմամբ: Մ. ուժեղացնում է նաև օրգանիզմ ներմուծած ինսուլինի ազդեցությունը՝ արգելակելով այն քայքայող ֆերմենտի՝ ինսուլինազի ակտիվությունը: Օգտագործվում է ներքին ընդունման ձևով (օրական 1–2 հաբ, ուտելուց հետո): Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/471 ''Շաքարային հիվանդություն'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻՊՈԻՐ''', նահանգ (1972-ից) Հնդկաստանի հյուսիս–արևելքում, Բիրմայի սահմանի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>26862ln2yekor2ou6j3bu8qm37sqmnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/224</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24946</id>
    <revision>
      <id>393516</id>
      <parentid>393012</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393516</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13720" sha1="8ru719ts3oskz2ax0dd9wctpg5agsdw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մոտ: Տարածությունը 22,4 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 1,1 մլն (1971): Վարչական կենտրոնը՝ Իմփհալ: Ռելիեֆում տիրապետում են միջօրեականի ուղղությամբ ձգված լեռնաշղթաների և միջլեռնային լայն հովիտների հերթագայությունը: Կլիման չափավոր տաք է: Տարեկան տեղումները 1500-2500 մմ են: Լեռների հողմակողմ լանջերին գերակշռում են խոնավ արևադարձային անտառները, հողմահակառակ լանջերին՝ տերևաթափ, ավելի վեր՝ լայնատերև և սոճու անտառներն ու մարգագետինները: Մ. հետամնաց գյուղատնտ. շրջան է: Մշակում են բրինձ, յուղատուներ, ծխախոտ, բամբակենի, պատիճավոր բույսեր: Զբաղվում են նաև այգեգործությամբ և շերամապահությամբ: Զարգացած է ջուլհակությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻՔԵՈՒԹՅՈՒՆ''', կրոնական–աղանդավորական ուսմունք միջնադարում: Առաջացել է III դ. Մերձավոր Արևելքում: Ուղղված է եղել մի կողմից [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/193 ''Սասանյանների''] տիրապետության դեմ, որպես սոցիալական բողոք, մյուս կողմից՝ պաշտոնական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/710 ''զրադաշտականության''] դեմ: Մ. սովորաբար կապվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/140 ''գնոստիցիզմի''] հետ: Անվանումն ստացել է իր սկզբնավորողի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/222 ''Մանիի''] անունից, որին վերագրում են մոտավորապես 7 կրոնա–բարոյախոսական գրվածք: Մ. հիմնականում ձգտում էր երկնայինի և երկրայինի փոխհաշտեցման և փորձում էր համաձայնեցնել միմյանցից արմատապես տարբեր կրոնական ուսմունքներ (ըստ Մանիի՝ նոր ուսմունքը պետք է փոխարիներ մինչ այդ եղած բոլոր կրոններին, ուստի Մ. ներառնում էր զրադաշտականության, քրիստոնեության և բուդդայականության մի շարք տարրեր): Մ–յան հիմնական գաղափարը դուալիստական էր՝ լույսի (բարու) և խավարի (չարի) նախասկիզբը աշխարհում: Մանին ուսուցանում էր, որ չարը որպես նախասկիզբ, նույնքան ինքնակա է, որքան բարին: Արտացոլելով ժող. խավերի բողոքը տիրող դասակարգի դեմ՝ Մ. կոչ էր անում ճգնակեցության, ինքնազրկման, քարոզում հեռու մնալ ամուսնական կյանքից: Ըստ Մ–յան՝ մարդն իր կյանքով ու վարքագծով պետք է նպաստի միջավայրի լուսավոր (բարի) կողմերի ազատագրմանը, դրանով օգնելով բարուն և չարի դեմ նրա պայքարին, ուստի մարդը չպետք է սպանի իր նմանին ու կենդանիներին (Մ. մերժում էր նաև մսակերությունը):&lt;br&gt;
Ուղղված լինելով Սասանյան պետության և սոցիալական անհավասարության դեմ՝ Մ. տարածվեց (հատկապես՝ քաղաքային բնակչության միջավայրում) Մերձավոր Արևելքում, Հռոմեական կայսրության արլ. ծայրագավառներում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և այլուր: Այն Հայաստան և Վրաստան ներթափանցեց IV դ., Պարսկաստանից: V դ. պաշտոնական քրիստոնեական միջավայրում Մ. համարվել է վտանգավոր աղանդ, որի դեմ պայքար է սկսվել: Եզնիկ Կողբացին իր «Եղծ աղանդոց» գրքում մերժել է Մ.: Նա բանավիճում է Մ–յան հետ «միասնականի» գաղափարի պաշտպանության դիրքերից: Աստիճանների թվարկումը (միակ, բանական, ոգի, բնություն) և ապա համեմատությունը («Ամեն ստեղծված կախված է նրանից՝ միասնականից և նախնականից, ինչպես արևի ճառագայթներն արեգակնային գնդից») վկայում են, որ Կողբացին պաշտպանում է նեոպլատոնականների մոնիստական հայացքներն ընդդեմ դուալիզմի և նախնական Մ–յան: Թեև Մ. քարոզել է հիմնականում պայքարի պասսիվ եղանակներ, բայց ենթարկվել է խիստ հալածանքների: VIII-IX դդ. Մ–յանը հալածում էր մահմեդականությունը: Սակայն Միջին Ասիայի մանիքեական համայնքները գոյատևել են բավական երկար: VIII դ. վերջին Մ. դարձել է Ույգուրական թագավորության պետական կրոնը: Հետագայում այն դադարել է գոյություն ունենալ որպես ինքնուրույն կրոն: Չինաստանում Մ. վերջնականապես արգելվել է XIV դ.: Մ. խոշոր ազդեցություն է թողել հետագայի աղանդավորական շարժումների վրա:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Տեր–Մինասյան Ե. Գ}}., Միջնադարյան աղանդների ծագման և զարգացման պատմությունից, Ե.,	1968: {{լայն|Дъяконов М. М}}., Очерк истории древнего Ирана, М., 1961.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Մկրտումյան}}
'''ՄԱՆԻՖԵՍՏ 1905-Ի ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 17-Ի''' «{{լայն|Պետական կարգի կատարելագործման մասին}}», Նիկոլայ II-ի հրապարակած մանիֆեստը 1905-ի հոկտեմբերի համառուսաստանյան գործադուլի օրերին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/516 ''Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլ 1905'']), երբ հաստատվել էր պայքարող ուժերի՝ հեղափոխության և ցարիզմի ժամանակավոր հավասարակշռություն: Մանիֆեստը նախապատրաստել էր Ս. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/468 ''Վիտտեն''], որը ինքնակալության պահպանման միակ միջոցը համարում էր սահմանադրական զիջումները: Մանիֆեստը խոստանում էր քաղաքացիական ազատություններ, անձի անձեռնմխելիություն, խղճի, խոսքի, ժողովների և միությունների ազատություն, Պետ. դումայի ընտրություններին մասնակցելու (հնարավորին չափ) իրավունք (գլխավորապես բանվորներին և քաղաքային մտավորականությանը): Դուման ճանաչվում էր օրենսդիր մարմին, առանց որի հավանության ոչ մի օրենք ուժ չէր ստանա: Վիտտեն կազմեց նոր կառավարություն, հոկտ. 21-ին հարկադրված հայտարարվեց քաղ. ներում, այնուհետև վերացվեց նախնական գրաքննությունը: Սկսվեց նոր ընտրական օրենքի (հաստատվել է 1905-ի դեկտ. 11-ին) նախապատրաստությունը:&lt;br&gt;
Լիբերալ բուրժուազիան մանիֆեստը ընդունեց բացահայտ հրճվանքով: Բոլշևիկները մերկացնելով մանիֆեստի խոստումների խաբեությունը՝ այն գնահատեցին որպես ապստամբած ժողովրդի առջև ցարիզմի հարկադրական կապիտուլյացիա:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՆԻՖԵՍՏ ՀԱՅ ՍՈՑԻԱԼ–ԴԵՄՈԿՐԱՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ»''', հայ առաջին լենինյան իսկրայական կազմակերպության՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/129 ''«Հայ սոցիալ–դեմոկրատների միության»''] ծրագրային փաստաթուղթը: Գրել է Ս. Շահումյանը՝ Բ. Կնունյանցի և Ա. Զուրաբյանի ակտիվ մասնակցությամբ: Հրատարակվել է 1902-ի հոկտեմբերին, «Պրոլետարիատ» թերթի առաջին համարում: Մանիֆեստում հայ ս–դ–ները ազդարարում էին, որ իրենց միությունը հանդիսանում է ՌՍԴԲԿ մի ճյուղը, որը կռվելու է հանուն Ռուսաստանի պրոլետարիատի շահերի ընդհանրապես և հայկականի՝ մասնավորապես: Մանիֆեստում առաջ են քաշված սոցիալական հեղափոխության, միապետական–բուրժուական կարգերը տապալելու, արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության և սոցիալական անհավասարության վերացման խնդիրներ: Ազգային հարցում մանիֆեստը պահանջում էր կազմակերպել բոլոր ազգերի ս–դ–ների միասնական կուսակցություն, հասնել ազգերի իրավահավասարության, նրանց քաղ. ազատության ու ինքնորոշման: Այն անհրաժեշտ էր համարում ապագա «ազատ Ռուսիայում ֆեդերատիվ հասարակապետության կազմակերպությունը»: Աշխատավորներին բացատրելով տարանջատ, մասնակի կռիվների թույլ և անբավարար լինելու պատճառները, մանիֆեստը առաջադրում էր բոլոր ազգերի պրոլետարների ընդհանուր դասակարգային կռվի տեսակետը՝ «Պրոլետարներ ամբողջ աշխարհի, միացե՛ք» նշանաբանը: Ողջունելով մանիֆեստի հրատարակումը՝ Վ. Ի. Լենինը «Իսկրա» թերթի 1903-ի № 33-ում («Հայ սոցիալ–դեմոկրատների մանիֆեստի մասին») բարձր գնահատեց Հայ սոցիալ–դեմոկրատների միության դերն ու նշանակությունը, «…մանավանդ ազգային հարցի ճիշտ դրվածքը տալու նրա ուշագրավ փորձը» (Երկ., հ. 6, էջ 411):&lt;br&gt;
Գրկ.  {{լայն|Շահումյան Ստ}}., Երկ. լիակտ. ժողովրդական, հ. 1, Ե., 1975, էջ 43-49: {{լայն|Մնացականյան Ա. Ն}}., Վ. Ի. Լենինը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը, Ե., 1963, էջ 83-100; {{լայն|Բարսեղյան Խ. Հ}}., Մարքսիզմի տարածումը Հայաստանում, գիրք 1, Ե., 1967, Էջ 303-314: Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության պատմության ուրվագծեր, Ե., 1967:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մնացականյան}} 
'''ՄԱՆԿԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', բառացի՝ գիտություն երեխաների մասին, փաստորեն՝ երեխաների զարգացման հոգեբանական, անատոմա–ֆիզիոլոգիական, կենսաբանական, սոցիոլոգիական կոնցեպցիաների ամբողջական տեսություն չներկայացնող ընդհանրություն: Մ–յան առաջացումը կապված էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/500 ''հոգեբանության''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/234 ''մանկավարժության''] մեջ էվոլյուցիոն գաղափարների ներթափանցման և հոգեբանության կիրառական ճյուղերի ու փորձարարական մանկավարժության զարգացման հետ: Մ–յան բնույթի առաջին աշխատանքները վերաբերում են XX դ. սկզբին (արտասահմանյան երկրներում՝ Գ. Հոլ, Ջ. Բոլդուին,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ru719ts3oskz2ax0dd9wctpg5agsdw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393517</id>
      <parentid>393516</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T07:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393517</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13724" sha1="gm5zwj9gzojxg7i9aszkv6uqqdc9350" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մոտ: Տարածությունը 22,4 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 1,1 մլն (1971): Վարչական կենտրոնը՝ Իմփհալ: Ռելիեֆում տիրապետում են միջօրեականի ուղղությամբ ձգված լեռնաշղթաների և միջլեռնային լայն հովիտների հերթագայությունը: Կլիման չափավոր տաք է: Տարեկան տեղումները 1500-2500 մմ են: Լեռների հողմակողմ լանջերին գերակշռում են խոնավ արևադարձային անտառները, հողմահակառակ լանջերին՝ տերևաթափ, ավելի վեր՝ լայնատերև և սոճու անտառներն ու մարգագետինները: Մ. հետամնաց գյուղատնտ. շրջան է: Մշակում են բրինձ, յուղատուներ, ծխախոտ, բամբակենի, պատիճավոր բույսեր: Զբաղվում են նաև այգեգործությամբ և շերամապահությամբ: Զարգացած է ջուլհակությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԻՔԵՈՒԹՅՈՒՆ''', կրոնական–աղանդավորական ուսմունք միջնադարում: Առաջացել է III դ. Մերձավոր Արևելքում: Ուղղված է եղել մի կողմից [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/193 ''Սասանյանների''] տիրապետության դեմ, որպես սոցիալական բողոք, մյուս կողմից՝ պաշտոնական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/710 ''զրադաշտականության''] դեմ: Մ. սովորաբար կապվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/140 ''գնոստիցիզմի''] հետ: Անվանումն ստացել է իր սկզբնավորողի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/222 ''Մանիի''] անունից, որին վերագրում են մոտավորապես 7 կրոնա–բարոյախոսական գրվածք: Մ. հիմնականում ձգտում էր երկնայինի և երկրայինի փոխհաշտեցման և փորձում էր համաձայնեցնել միմյանցից արմատապես տարբեր կրոնական ուսմունքներ (ըստ Մանիի՝ նոր ուսմունքը պետք է փոխարիներ մինչ այդ եղած բոլոր կրոններին, ուստի Մ. ներառնում էր զրադաշտականության, քրիստոնեության և բուդդայականության մի շարք տարրեր): Մ–յան հիմնական գաղափարը դուալիստական էր՝ լույսի (բարու) և խավարի (չարի) նախասկիզբը աշխարհում: Մանին ուսուցանում էր, որ չարը որպես նախասկիզբ, նույնքան ինքնակա է, որքան բարին: Արտացոլելով ժող. խավերի բողոքը տիրող դասակարգի դեմ՝ Մ. կոչ էր անում ճգնակեցության, ինքնազրկման, քարոզում հեռու մնալ ամուսնական կյանքից: Ըստ Մ–յան՝ մարդն իր կյանքով ու վարքագծով պետք է նպաստի միջավայրի լուսավոր (բարի) կողմերի ազատագրմանը, դրանով օգնելով բարուն և չարի դեմ նրա պայքարին, ուստի մարդը չպետք է սպանի իր նմանին ու կենդանիներին (Մ. մերժում էր նաև մսակերությունը):&lt;br&gt;
Ուղղված լինելով Սասանյան պետության և սոցիալական անհավասարության դեմ՝ Մ. տարածվեց (հատկապես՝ քաղաքային բնակչության միջավայրում) Մերձավոր Արևելքում, Հռոմեական կայսրության արլ. ծայրագավառներում, Միջին Ասիայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և այլուր: Այն Հայաստան և Վրաստան ներթափանցեց IV դ., Պարսկաստանից: V դ. պաշտոնական քրիստոնեական միջավայրում Մ. համարվել է վտանգավոր աղանդ, որի դեմ պայքար է սկսվել: Եզնիկ Կողբացին իր «Եղծ աղանդոց» գրքում մերժել է Մ.: Նա բանավիճում է Մ–յան հետ «միասնականի» գաղափարի պաշտպանության դիրքերից: Աստիճանների թվարկումը (միակ, բանական, ոգի, բնություն) և ապա համեմատությունը («Ամեն ստեղծված կախված է նրանից՝ միասնականից և նախնականից, ինչպես արևի ճառագայթներն արեգակնային գնդից») վկայում են, որ Կողբացին պաշտպանում է նեոպլատոնականների մոնիստական հայացքներն ընդդեմ դուալիզմի և նախնական Մ–յան: Թեև Մ. քարոզել է հիմնականում պայքարի պասսիվ եղանակներ, բայց ենթարկվել է խիստ հալածանքների: VIII-IX դդ. Մ–յանը հալածում էր մահմեդականությունը: Սակայն Միջին Ասիայի մանիքեական համայնքները գոյատևել են բավական երկար: VIII դ. վերջին Մ. դարձել է Ույգուրական թագավորության պետական կրոնը: Հետագայում այն դադարել է գոյություն ունենալ որպես ինքնուրույն կրոն: Չինաստանում Մ. վերջնականապես արգելվել է XIV դ.: Մ. խոշոր ազդեցություն է թողել հետագայի աղանդավորական շարժումների վրա:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Տեր–Մինասյան Ե. Գ}}., Միջնադարյան աղանդների ծագման և զարգացման պատմությունից, Ե., 1968: {{լայն|Дъяконов М. М}}., Очерк истории древнего Ирана, М., 1961.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Մկրտումյան}}
'''ՄԱՆԻՖԵՍՏ 1905-Ի ՀՈԿՏԵՄԲԵՐԻ 17-Ի''' «{{լայն|Պետական կարգի կատարելագործման մասին}}», Նիկոլայ II-ի հրապարակած մանիֆեստը 1905-ի հոկտեմբերի համառուսաստանյան գործադուլի օրերին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/516 ''Հոկտեմբերյան համառուսաստանյան գործադուլ 1905'']), երբ հաստատվել էր պայքարող ուժերի՝ հեղափոխության և ցարիզմի ժամանակավոր հավասարակշռություն: Մանիֆեստը նախապատրաստել էր Ս. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/468 ''Վիտտեն''], որը ինքնակալության պահպանման միակ միջոցը համարում էր սահմանադրական զիջումները: Մանիֆեստը խոստանում էր քաղաքացիական ազատություններ, անձի անձեռնմխելիություն, խղճի, խոսքի, ժողովների և միությունների ազատություն, Պետ. դումայի ընտրություններին մասնակցելու (հնարավորին չափ) իրավունք (գլխավորապես բանվորներին և քաղաքային մտավորականությանը): Դուման ճանաչվում էր օրենսդիր մարմին, առանց որի հավանության ոչ մի օրենք ուժ չէր ստանա: Վիտտեն կազմեց նոր կառավարություն, հոկտ. 21-ին հարկադրված հայտարարվեց քաղ. ներում, այնուհետև վերացվեց նախնական գրաքննությունը: Սկսվեց նոր ընտրական օրենքի (հաստատվել է 1905-ի դեկտ. 11-ին) նախապատրաստությունը:&lt;br&gt;
Լիբերալ բուրժուազիան մանիֆեստը ընդունեց բացահայտ հրճվանքով: Բոլշևիկները մերկացնելով մանիֆեստի խոստումների խաբեությունը՝ այն գնահատեցին որպես ապստամբած ժողովրդի առջև ցարիզմի հարկադրական կապիտուլյացիա:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՆԻՖԵՍՏ ՀԱՅ ՍՈՑԻԱԼ–ԴԵՄՈԿՐԱՏՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ»''', հայ առաջին լենինյան իսկրայական կազմակերպության՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/129 ''«Հայ սոցիալ–դեմոկրատների միության»''] ծրագրային փաստաթուղթը: Գրել է Ս. Շահումյանը՝ Բ. Կնունյանցի և Ա. Զուրաբյանի ակտիվ մասնակցությամբ: Հրատարակվել է 1902-ի հոկտեմբերին, «Պրոլետարիատ» թերթի առաջին համարում: Մանիֆեստում հայ ս–դ–ները ազդարարում էին, որ իրենց միությունը հանդիսանում է ՌՍԴԲԿ մի ճյուղը, որը կռվելու է հանուն Ռուսաստանի պրոլետարիատի շահերի ընդհանրապես և հայկականի՝ մասնավորապես: Մանիֆեստում առաջ են քաշված սոցիալական հեղափոխության, միապետական–բուրժուական կարգերը տապալելու, արտադրության միջոցների մասնավոր սեփականության և սոցիալական անհավասարության վերացման խնդիրներ: Ազգային հարցում մանիֆեստը պահանջում էր կազմակերպել բոլոր ազգերի ս–դ–ների միասնական կուսակցություն, հասնել ազգերի իրավահավասարության, նրանց քաղ. ազատության ու ինքնորոշման: Այն անհրաժեշտ էր համարում ապագա «ազատ Ռուսիայում ֆեդերատիվ հասարակապետության կազմակերպությունը»: Աշխատավորներին բացատրելով տարանջատ, մասնակի կռիվների թույլ և անբավարար լինելու պատճառները, մանիֆեստը առաջադրում էր բոլոր ազգերի պրոլետարների ընդհանուր դասակարգային կռվի տեսակետը՝ «Պրոլետարներ ամբողջ աշխարհի, միացե՛ք» նշանաբանը: Ողջունելով մանիֆեստի հրատարակումը՝ Վ. Ի. Լենինը «Իսկրա» թերթի 1903-ի № 33-ում («Հայ սոցիալ–դեմոկրատների մանիֆեստի մասին») բարձր գնահատեց Հայ սոցիալ–դեմոկրատների միության դերն ու նշանակությունը, «…մանավանդ ազգային հարցի ճիշտ դրվածքը տալու նրա ուշագրավ փորձը» (Երկ., հ. 6, էջ 411):&lt;br&gt;
''Գրկ''.  {{լայն|Շահումյան Ստ}}., Երկ. լիակտ. ժողովրդական, հ. 1, Ե., 1975, էջ 43-49: {{լայն|Մնացականյան Ա. Ն}}., Վ. Ի. Լենինը և հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը, Ե., 1963, էջ 83-100; {{լայն|Բարսեղյան Խ. Հ}}., Մարքսիզմի տարածումը Հայաստանում, գիրք 1, Ե., 1967, Էջ 303-314: Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության պատմության ուրվագծեր, Ե., 1967:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մնացականյան}} 
'''ՄԱՆԿԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', բառացի՝ գիտություն երեխաների մասին, փաստորեն՝ երեխաների զարգացման հոգեբանական, անատոմա–ֆիզիոլոգիական, կենսաբանական, սոցիոլոգիական կոնցեպցիաների ամբողջական տեսություն չներկայացնող ընդհանրություն: Մ–յան առաջացումը կապված էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/500 ''հոգեբանության''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/234 ''մանկավարժության''] մեջ էվոլյուցիոն գաղափարների ներթափանցման և հոգեբանության կիրառական ճյուղերի ու փորձարարական մանկավարժության զարգացման հետ: Մ–յան բնույթի առաջին աշխատանքները վերաբերում են XX դ. սկզբին (արտասահմանյան երկրներում՝ Գ. Հոլ, Ջ. Բոլդուին,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gm5zwj9gzojxg7i9aszkv6uqqdc9350</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/225</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24947</id>
    <revision>
      <id>393522</id>
      <parentid>393013</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T08:44:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393522</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13360" sha1="sthydaz0r9c51bc7xu849x3wsbt8lus" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Ռուսաստանում՝ Վ. Մ. Բեխտերև, Գ. Ի Ռոսոլիմո, Ա. Պ. Նեչաև և ուրիշներ):&lt;br&gt;
Մինչհեղափոխական Ռուսաստանում Մ. ներկայացվել է մանկավարժական հոգեբանության (1906 և 1909) և փորձարարական մանկավարժության (1910, 1913, 1916) համագումարներում: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո ընդլայնվեց մանկաբանական հիմնարկների ցանցը, հրատարակվեց ծավալուն գրականություն, տեղի ունեցան մանկաբանների կոնֆերանս (1927) և համագումար (1928), սկսվեց հրատարակվել «Պեդոլոգիա» («Педология», 1928-32) հանդեսը: 1920-ական թթ. վերջին Մ. հավակնում էր ստանձնել «Երեխաների մասին մարքսիստական գիտության» դերը, գիտականորեն չհիմնավորված տեստերով, մանկավարժությունը նսեմացնող և հակահոգեբանական ուղղվածությամբ մեծապես վնասում էր սովետական դպրոցին: Մ–յան իդեալիստական, մեխանիստական տեսակետները խստորեն քննադատվեցին: ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ 1936-ի հուլիսի 4-ի «Լուսժողկոմատների համակարգում մանկաբանական խեղաթյուրումների մասին» որոշումից հետո մանկաբանական հիմնարկներն ու հրատարակությունները վերացվեցին, միջոցառումներ իրականացվեցին մանկավարժության ու հոգեբանության հետագա զարգացման համար:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Петровский А.В}}., История советской психологии, М., 1967.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԲԱՐՁՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՆԵԿՈԼՈԳԻԱՅԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ''' {{լայն|գիտահետազոտական՝ Ն. Կ. Կրուպսկայայի անվան}}, հիմնվել է Երևանում, 1937-ին՝ մայրության և մանկության պահպանության գիտահետազոտական ինստիտուտի (կազմակերպված 1931-ին) բազայի վրա: Ինստ-ի ստեղծմանը, գիտական ու գործնական աշխատանքների կազմակերպմանը նպաստել են դիրեկտորներ Գ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/23 ''Արեշյանը''], Պ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/303 ''Մարգարյանը''] և Գ. Օկոևը: Ինստ–ը ունի {{լայն|մանկաբարձության}} բաժին՝ բնականոն մանկաբարձության, վաղաժամ ծննդաբերությունների, օբսերվացիոն, հղիության և արտասեռական ախտաբանության, նորածինների բաժանմունքներով, {{լայն|գինեկոլոգիայի}} բաժին՝ վիրահատական և կոնսերվատիվ բուժման բաժանմունքներով, {{լայն|կանանց կոնսուլտացիա}} (հետագայում վերանվանվել է գիտա–կոնսուլտացիոն պոլիկլինիկա)՝ ֆիզիոթերապևտիկ բաժանմունքով, ամլության, էնդոկրինոլգիական, ստոմատոլոգիական, թերապևտիկ կաբինետներով: Կան նաև կլինիկաախտորոշիչ, բջջաբանության, ախտաբանա–մորֆոլոգիայի, շճաբանության, ռեզուս–անհամատեղելիության, բակտերիալոգիայի, կենսաքիմիայի, էնդոկրինոլոգիայի, թունագիտության և էլեկտրոնային միկրոսկոպիայի լաբորատորիաներ, ռենտգենախտորոշման կաբինետ, ախտաբանա–անատոմիական թանգարան, կազմակերպչա–մեթոդական բաժին ևն: Ինստ-ում գործում է գիտական խորհուրդ: Ինստ-ի հիմնական խնդիրներն են՝ կնոջ օրգանիզմի առանձնահատուկ ֆունկցիայի ֆիզիոլոգիայի և ախտաբանության յուրահատկությունների, պտղի և նորածնի ֆիզիոլոգիայի և ախտաբանության, մեռածածնության, մայրական ու մանկական մահացության, արտադրական ձեռնարկություններում և գյուղատնտեսության մեջ կնոջ աշխատանքի հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ ախտաբանության, առողջության պահպանման հարցերի ուսումնասիրությունը, ծննդօգնության հիմնարկներին և բնակչությանը ցույց տրվող մեթոդական ու բարձրորակ գիտագործնական օգնության կազմակերպումը, երիտասարդ մանկաբարձ–գինեկոլոգների կատարելագործումն ու մասնագիտացումը: Ինստ-ը 1939-73-ին հրատարակել է գիտական աշխատություններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԲԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/431 ''բժշկագիտության''] բաժին, ուսումնասիրում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/435 ''հղիության''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/132 ''ծննդաբերության''] և ետծննդյան շրջանի ֆիզիոլոգիական և ախտաբանական պրոցեսները, մշակում ծննդօգնության, բարդությունների կանխարգելման մեթոդներ: Մ. բժշկագիտության հնագույն ճյուղերից է: Եգիպտական պապիրուսներում (III-II հազարամյակ մ. թ. ա.) տեղեկություններ կան դժվար և բարդացած ծննդաբերությունների ժամանակ օգնության որոշ ձևերի, իսկ հնդիկների սուրբ գրքերում (VIII դ. մ. թ. ա.) հղիների ռացիոնալ սնման, ծննդօգնության մասին: Հիպոկրատը խորհուրդ էր տալիս կատարել պաղաշրջում գլուխն ի վար (ոչ ճիշտ դրությունների ժամանակ) և պտղահատում ({{լայն|կենդանի}} պտղով ծննդաբերության անհնարինության դեպքում): Գալենը և ուրիշներ (II դ.) մշակել ու կիրառել են պտղաշրջում ոտն ի վար: Հին ժամանակներից հայտնի է եղել նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/387 ''կեսարյան հատումը''], որը մեծ կիրառություն ունի նաև այժմ: Միջին դարերում Մ–յան զարգացումը դանդաղել է, և մեծ տարածում են ստացել պտղահատման վիրահատությունները: XVI դ. կնոջ սեռական օրգանների կառուցվածքի մասին ստացվել են անատոմիական առաջին տեղեկությունները, և սկիզբ է դրվել գիտական ու վիրահատական Մ–յան զարգացմանը: Մեծ նշանակություն են ունեցել անգլիացի մանկաբարձ Պ. Չեմբեռլենի (1560-1631) հայտնագործած մանկաբարձական գլխային աքցանները, որոնք մանկաբարձական պրակտիկայում ներդրել է նիդերլանդացի վիրաբույժ Յ. Պալֆեյնը՝ 1723-ին: XVII դ. Փարիզում հիմնադրվել է մանկաբարձական առաջին կլինիկան, ֆրանսիացի մանկաբարձ Ֆ. Մորիսոն գրել է հղի կանանց հիվանդությունների մասին գիրքը: XVIII դ. հիմնվել են Մ–յան ամբիոններ, կլինիկաներ, և սկսվել է Մ–յան սիստեմատիկ դասավանդումը: Ռուսաստանում Մ–յան հիմնադիրը եղել է Ն. Մ. Ամբոդիկ–Մաքսիմովիչը, որը Մ–յան դասավանդման պրոցեսում կիրառել է կնոջ հատուկ մոդել (ֆանտոմ): Հունգարացի մանկաբարձ Ի. Զեմելվեյսը (XIХ) բացահայտել է ետծննդյան սեպտիկ հիվանդությունների վարակելիությունը: Ջ. Սիմպսոնը մանկաբարձական պրակտիկայում կիրառել է նարկոզի, ինչպես նաև հականեխության և աննեխության մեթոդները: XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբից սկսել են ուսումնասիրել դաշտանային ցիկլի և հղիության հետ կապված պրոցեսները: Ռուս մանկաբարձ Վ. Ստրոգանովը մշակել է էկլամպսիայի բուժման եղանակ, որի կիրառումը զգալիորեն իջեցրել է մահացությունը: Մ–յան զարգացմանը նպաստել է ներզատիչ գեղձերի ուսումնասիրումը: Անգլիացի գիտնական Հ. Դեյլը (1906) հաստատել է հիպոֆիզի ետին բլթի հորմոնի (օքսիտոցին) արգանդը կծկող հատկությունը: Հղիության վաղ ախտորոշման նպատակով գերմ. բժիշկներ Զ. Աշհեյմը և Բ. Ցոնդեկը 1928-ին առաջարկել են հորմոնային հետազոտման եղանակ: 50-ական թթ. մանկաբարձական աքցանների փոխարեն սկսեցին կիրառել վակուում–էքստրակտորներ: Ժամանակակից Մ. զբաղվում է ծննդաբերության ընթացքի կարգավորման, ընկերքի կառուցվածքի և ֆիզիոլոգիայի, ինչպես նաև մանկաբարձական էնդոկրինոլոգիայի հարցերով: Ֆոնո- և էլեկտրասրտագրության, ուղեղագրության, ջրաթաղանթադիտման և այլ մեթոդների կիրառումը հնարավորություն են ավել ուսումնասիրելու պտղի և նորածնի ֆիզիոլոգիան ու ախտաբանությունը: Մ. օգտվում է ուսումնասիրման անատոմիական, ֆիզիոլոգիական, բջջաբանական, բակտերիալոզիական և կենսաքիմիական մեթոդներից: Մ. բաղկացած է հետևյալ բաժիններից՝ հղիության, ծննդաբերության, ետծննդյան շրջանի ֆիզիոլոգիա և ախտաբանություն, վիրահատական Մ., նորածնի ֆիզիոլոգիա և ախտաբանություն: ՍՍՀՄ–ում Մ–յան զարգացմանը նպաստում է հղիների բուժսպասարկման դիսպանսերային սկզբունքը և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/207 ''մայրության ու մանկության պահպանության''] նկատմամբ հատուկ ուշադրությունը: Սովետական մանկաբարձները զբաղվել են ծննդաբերության ցավազրկման, պտղի և նորածնի շնչահեղձության կանխարգելման ու բուժման, մայրական մահացության պատճառների և Մ–յան հրատապ հարցերի ուսումնասիրությամբ: Մշակվել է հղիներին ծննդաբերությանը նախապատրաստելու պսիխոպրոֆիլակտիկ եղանակ: Մ–յան ասպարեզում գիտական աշխատանքներ են կատարվում ԳՀԻ-ներում, բժշկ. ինստ-ների մանկաբարձա–գինեկոլոգիական կլինիկաներում, ծննդատներում ևն: ՍՍՀՄ–ում գոյություն ունի մանկաբարձ-գինեկոլոգների ընկերություն (1954-ից՝ Մանկաբարձ–գինեկոլոգների միջազգային կազմակերպության անդամ է): ՍՍՀՄ–ում մանկաբարձ–գինեկոլոգներ պատրաստում են բժշկ. ինստ-ում և համալսարանների բժշկ. ֆակուլտետներում,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sthydaz0r9c51bc7xu849x3wsbt8lus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/226</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24948</id>
    <revision>
      <id>393523</id>
      <parentid>254951</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:15:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393523</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14284" sha1="pooqqawj2zt05tmq71alji9svt5dp0y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Էմիլիա Գրիգորյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;իսկ որակյալ մասնագետներ՝ բժիշկների կատարելագործման ինստ-ներում: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/226 ''Մանկաբարձուհիներ''] պատրաստում են բժշկ. ուսումնարաններում: ՍՍՀՄ–ում Մ–յան պրոբլեմները լուսաբանվում են «Ակուշերստվո ի գինեկոլոգիա» («Акушерство и гинекология», 1936-ից) ամսագրում:&lt;br&gt;
Հայաստանում Մ. զարգացել է սովետական կարգերի հաստատումից հետո. 1920-ին Երևանի աոաջին կլինիկական հիվանդանոցին կից, Գ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/23 ''Արեշյանի''] նախաձեռնությամբ, բացվել է մանկաբարձական ստացիոնար՝ 20 մահճակալով (հետագայում՝ Արեշյանի անվան № 2 կլինիկական ծննդատուն): 1931-ին կազմակերպվել է մայրության և մանկության պահպանության ԳՀԻ (1937-ից՝ մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստ.): Հետագայում ՀՍՍՀ առողջապահության մինիստրությանը կից հիմնվել է ծննդօգնության խորհուրդ, 1928-ին՝ մանկաբարձ-գինեկոլոգների ասոցիացիա (հետագայում՝ ՀՍՍՀ–ի մանկաբարձ–գինեկոլոգների գիտական ընկերություն): Հայաստանի վերաբերյալ մանրամասն տվյալներ տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/71 ''Գինեկոլոգիա''] հոդվածում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մարգարյան Պ. Հ}}., Մանկաբարձություն, Ե., 1960: {{լայն|Аρутюнян Г. Т}}., Гинекология и акушерство в Армении в древние и средние века, Е., 1974; {{լայն|Бодяжина В. И., Жмакин К. Н}}., Акушерство, 2 изд., перераб. и доп., М., 1979.{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Մարգարյան}}
'''ՄԱՆԿԱԲԱՐՁՈՒՀԻ''', միջնակարգ մասնագիտական կրթությամբ բժշկական աշխատող, որն օգնություն է ցույց տալիս հղիության և ծննդաբերության ժամանակ: Զբաղվում է հղիների պատրոնաժով, կատարում բժշկի նշանակած պրոցեդուրները, ընդունում ծնունդը: Կոլտնտեսային ծննդատներում և մանկաբարձական կետերում Մ. կատարում է հղի կանանց հաշվառում, ընդունում է բնականոն ծնունդները, իսկ սրտի արատով կամ որևէ հիվանդությամբ տառապող և մանկաբարձական բարդություններով հղիներին ժամանակից շուտ տեղափոխում շրջկենտրոնի ծննդատուն: Անհետաձգելի դեպքերում Մ–ուն թույլատրվում է կատարել պտղապարկի պատռում, շեքահատում, ձեռքով ընկերքի հեռացում, միջամտություն պտղի հետույքային առաջադրության դեպքում ևն: Մ. պարտավոր է նաև զրույցներ անցկացնել կնոջ հիգիենայի և երեխաների խնամքի մասին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԲՈՒԺՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|պեդիատրիա}}, բժշկական դիսցիպլին, ուսումնասիրում է մանկական օրգանիզմի անատոմիան ու ֆիզիոլոգիան՝ տարիքային տարբեր շրջաններում, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/230 ''մանկական հիվանդությունները''], դրանց բուժումն ու կանխարգելումը: Երեխաների մտավոր և ֆիզիկական համաչափ զարգացումն ապահովող պայմանների ուսումնասիրությամբ զբաղվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/545 ''երեխաների և դեռահասների հիգիենան'']: Մ., որպես ինքնուրույն գիտություն, ձևավորվել է XIX դ. 2-րդ կեսին: Մ–յան զարգացման ասպարեզում մեծ ներդրում ունեն XVIII դ. անգլիացի բժիշկներ Ու. Կադոգանը, Գ. Արմսթրոնգը, Մ. Ունդերվուդը, Է. Ջենները: Մինչև XIX դ. վերջը մանկաբույժների Փարիզյան դպրոցն ամբողջ Եվրոպայի համար մանկաբույժների պատրաստման կենտրոն էր: Ռուսաստանում երեխաների առողջության պահպանման առաջին հետազոտությունները կատարել են Ս. Զիբելինը, Ն. Ամբոդիկ–Մաքսիմովիչը, Ն. Նովիկովը, Կ. Գրումը, իսկ Ս. Խոտովիցկին հրատարակել է մանկական հիվանդությունների վերաբերյալ առաջին ձեռնարկը՝ «Մանկաբուժություն» (1847): 1834-ին Պետերբուրգում բացվել է առաջին մանկական հիվանդանոցը (ներկայումս՝ Ն. Ֆիլատովի անվ.): 1866-ին Ն. Տոլսկին Մոսկվայի համալսարանին կից կազմակերպել է մանկական կլինիկա, որը հետագայում դարձավ Մ–յան կենտրոն: Մ. արմատապես վերափոխվել է Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո: Այն աստիճանաբար բաժանվել է ավելի նեղ մասնագիտությունների, ստեղծվել է բուժական և կանխարգելիչ մանկական հիմնարկների լայն ցանց: Կազմակերպվել են ԳՀԻ-ներ և մանկաբույժներ պատրաստող հատուկ ֆակուլտետներ, ստեղծվել են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/207 ''մայրության և մանկության պահպանության''], ինչպես նաև երեխաների և դեռահասների առողջության պահպանման համակարգեր, որոնք ապահովել են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/230 ''մանկական մահացության''] խիստ նվազումը: Մ–յան պրոբլեմների գիտական մշակմամբ զբաղվում են ՍՍՀՄ ԲԳԱ մանկաբուժության ինստ-ը, հանրապետական 14 ԳՀԻ, ինչպես նաև բժշկ. ինստ-ների և համալսարանների Մ–յան մոտ 300 ամբիոններ: Առաջինը ՍՍՀՄ–ում է ստեղծվել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/412 ''պտղի նախածննդյան պահպանման''] համակարգը:&lt;br&gt;
Մ–յան ժամանակակից պրոբլեմներն են՝ աճող օրգանիզմի ռեակտիվության ուսումնասիրությունը բնականոն և ախտաբանական վիճակներում, երեխաների ռեակցիան իմունային պատրաստուկների նկատմամբ, քրոնիկական հիվանդությունների ծագման և զարգացման պայմանների, մոր և պտղի օրգանիզմների փոխհարաբերության մեխանիզմների ու խանգարման հետևանքների բացահայտումը, երեխաների մասնագիտական օգնության առավել արդյունավետ ձևերի մշակումը: Մ–յան պրոբլեմները լուսաբանվում են «Պեդիատրիա» («Педиатрия», 1934-ից), «Պեդիատրիա, ակուշերստվո ի գինեկոլոգիա» (1938-40, 1945-ից՝ «Օխորոնա մատերինստվա ի դիտինստվա»), «Վոպրոսի օխրանի մատերինստվա ի դետստվա» («Вопросы охраны материнства и детства», 1956-ից) ամսագրերում: Հայաստանում Մ. զարգացել է սովետական կարգերի հաստատումից հետո: 1918-ին ՀՍՍՀ առժողկոմատին կից ստեղծվել են մայրության և մանկության պահպանության, երեխաների և դեռահասների առողջության պահպանման բաժիններ, 1931-ին՝ մայրության և մանկության պահպանության ինստիտուտ (1937-ին վերանվանվել է մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ինստ.): 1926-ին Հ. Գաբրիելյանի նախաձեռնությամբ Երևանի համալսարանի բժշկ. ֆակուլտետում հիմնվել է Մ–յան ամբիոն և մանկական կլինիկական հիվանդանոց: 1944-ին Երևանի բժշկ. ինստ–ում հիմնվել է երեխաների և դեռահասների հիգիենայի ամբիոնը, 1959-ին՝ մանկաբուժական ֆակուլտետը: 1971-ին ընդհանուր հիգիենայի և պրոֆեսիոնալ հիվանդությունների ԳՀԻ-ում կազմակերպվել է երեխաների և դեռահասների հիգիենայով զբաղվող խումբ: ՀՍՍՀ–ում Մ–յան բնագավառում գիտական հետազոտությունները կենտրոնացվել են 3 ուղղությամբ՝ պուլմոնոլոգիա (ղեկավար՝ Վ. Ասավածատրյան), նեֆրոլոգիա (Ս. Իբոյան) և սիրտ–անոթային ախտաբանություն (Ա. Գալստյան):{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Աստվածատրյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ''', անչափահասների վարձու աշխատանք: Կապիտալիզմի զարգացման վաղ շրջանում Մ. ա. շահագործվել է մեծահասակներին համահավասար, որը հանգեցրել է երեխաների և դեռահասների ֆիզիկական ու բարոյական դեգրադացիայի, նրանց բարձր մահացության: Մ. ա–ի օրենսդրական առաջին սահմանափակումը իրականացվել է Մեծ Բրիտանիայում (1833), սահմանվել է 9–13 տարեկան երեխաների 8-ժամյա աշխատանքային օր, արգելվել 9-18 տարեկան երեխաների և դեռահասների գիշերային աշխատանքը: Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության (ԱՄԿ, МОТ) № 59 (1937) կոնվենցիան երեխաներին աշխատանքի ընդունելու նվազագույն տարիքը սահմանել է 15-ը: Մինչդեռ Իրանում, Թուրքիայում, Թաիլանդում, Կոստա Ռիկայում, Հայիթիում երեխաներին աշխատանքի են ընդունում 12 տարեկանից: Ճապոնիայում, Ավստրալիայում, Իսլանդիայում, Շվեդիայում օգտագործվում է երեխաների և դեռահասների գիշերային աշխատանքը: ԱՄՆ–ի մեծ մասում 16 տարին չլրացրած դեռահասների աշխատանքային օրը 8 ժամ է: Սոցիալիստական երկրներում «մանկական աշխատանք» հասկացություն չկա: Սովետական կառավարության առաջին դեկրետներով արգելվեց երեխաների և կարգորոշվեց դեռահասների աշխատանքը: Այդ իսկ դրույթները մտան ՌՍՖՍՀ 1918 և 1922 թվականների աշխատանքային օրենսգրքերի մեջ: ՍՍՀՄ–ի և սոցիալիստական մյուս երկրների աշխատանքային օրենսդրություններով աշխատանքի կարող են ընդունվել 16, իսկ բացառիկ դեպքերում՝ 15 տարեկանները:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ''' {{լայն|ՍՍՀՄ}}–ում, արտադպրոցական հիմնարկություն, որի գործունեության նպատակը երեխաների և պատանիների կոմունիստական դաստիարակությունն է, սովորողներին օգնելը՝ խորապես տիրապետելու գիտության հիմունքներին, նրանց մեջ ընթերցանության կուլտուրա սերմանելը: Մ. գ–ի ընթերցողները հիմնականում I-VIII դասարանների աշակերտներ են, կարդալ իմացող նախադպրոցականներ և մանկական ընթերցանության ղեկավարներ: Մ. գ–ի ֆոնդերը համալրվում են ընթերցողների տարիքային առանձնահատկություններին ու նախասիրություններին համապատասխան և պարունակում են հասարակական–քաղաքական, գիտահանրամատչելի, գեղարվեստական գրականություն, տեղեկատու հրատարակություններ, մանկական պարբերականներ, ձայնապնակներ, դիաֆիլմեր&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pooqqawj2zt05tmq71alji9svt5dp0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/227</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24949</id>
    <revision>
      <id>393524</id>
      <parentid>254955</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:32:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393524</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11209" sha1="oh65xr74zudx8iolxn4t6q0oi58rlgh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու դիապոզիտիվներ, ինչպես նաև գիտամեթոդական գրականություն ու մատենագիտական հրատարակություններ՝ մանկական ընթերցանության ղեկավարների համար: Ռուսաստանում առաջին Մ. գ–ներն ստեղծվել են XIX դ. 2-րդ կեսին՝ մանկավարժական և կուլտուր–լուսավորական ընկերությունների, մասնավոր անձանց միջոցներով: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո ամենուր երևան եկան ինքնուրույն Մ. գ–ներ: Նախաձեռնողներից մեկը Ն. Կ. Կրուպսկայան էր: 1979-ին ՍՍՀՄ–ում կար մոտ 8,2 հզ. Մ. գ., ավելի քան 19,4 մլն ընթերցող: Երեխաներին սպասարկում են նան դպրոցական գրադարանները և մեծահասակների մասսայական գրադարանների մանկական բաժինները: Հանրապետական և մարզային Մ. գ–ները հրատարակում են հանձնարարական մատենագիտական ուղեցույցներ՝ երեխաների և մանկական ընթերցանության ղեկավարների համար, գրադարանային աշխատանքի առաջավոր փորձը ընդհանրացնող մեթոդական գրականություն, գրադարանագիտական նյութեր ևն: Մ. գ–ների մեթոդական օգնության համամիութենական կենտրոնը Վ. Ի. Լենինի անվան ՍՍՀՄ պետ. գրադարանն է:&lt;br&gt;
ՀՍՍՀ–ում առաջին Մ. գ. հիմնադրվել է 1933-ին, Երևանում, որի հիմքի վրա 1963-ին կազմակերպվել է Խնկո Սպոր անվ. հանրապետական մանկական գրադարանը, որը և ՀՍՍՀ Մ. գ–ների գիտամեթոդական կենտրոնն է: 1981-ին ՀՍՍՀ–ում գործում էին ավելի քան 80 շրջանային, քաղաքային Մ. գ. ու բաժին, 1295 դպրոցական գրադարան:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Աղախանյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ''' {{լայն|Խնկո Ապոր անվան հանրապետական}}, կազմակերպվել է 1963-ին, Երևանի լուսաշխի տանը 1933-ին ստեղծված ՀՍՍՀ առաջին մանկական գրադարանի հիման վրա: Խնկո Ապոր անունով է կոչվում 1935-ից: ՀՍՍՀ մանկական ու դպրոցական գրադարանների գիտա–մեթոդական կենտրոնն է: Գրադարանը պահպանում և պրոպագանդում է կենտրոնական ու հանրապետական հրատարակչությունների լույս ընծայած գրականությունը (տարեկան ստանում է 30-35 հզ. միավոր գրականություն, 154 անուն կենտրոնական ու հանրապետական պարբերական հրատարակություններ): 1974-ից անվճար ստանում է հանրապետությունում լույս տեսնող մանկապատանեկան գրականության պարտադիր օրինակները: Ունի շուրջ 300 հզ. միավոր գրականություն: Հրատարակում է մասնագիտական ցանկեր, մեթոդական հանձնարարականներ, գրադարանագիտական նյութեր, 1963-ից՝ նշանավոր և հիշարժան տարեթվերի օրացույց: Գործում են արվեստի և մշակույթի, պատանի իրավաբանի և գրադարանավարի դպրոցներ, գրական, ասմունքի, թատերական, նկարչական, կազմարարական խմբակներ: Գրադարանն ունի 13 բաժին (նախադպրոցական, 1-ին և 4-8-րդ դասարանների, սպասարկման, երաժշտական գրականության, ընթերցանությունը ղեկավարողների, օտար լեզուներով և ադրբ. գրականության ու մամուլի սպասարկման ևն), 26 ենթաբաժին, գրապահոցներ և ընթերցասրահներ:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Դանիելյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', գեղարվեստական, գիտագեղարվեստական և գիտահանրամատչելի այն ստեղծագործությունները, որոնք հատկապես գրված են նախադպրոցականից մինչև դպրոցական բարձր տարիքի երեխաների համար: Մ. գ. հասկացությունն ընդգրկում է նաև մեծերի համար գրված, բայց մանկական ընթերցանության շրջանակ մտած բազմաթիվ գրքեր, ամենից առաջ՝ ժող. ստեղծագործության առանձին նմուշներ («Սսաունցի Դավիթ», «Ասք Իգորի ճակատամարտի մասին») ու դասականների գործեր: Աշխարհի երեխաների սիրելի գրքերից են Մ. Սերվանտեսի «Դոն Կիխոտ»-ը, Դ. Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո»-ն, Ջ. Սվիֆտի «Գուլիվերի ճանապարհորդությունը», Ֆ. Ռաբլեի «Գարգանտյուա և Պանտագրյուել», Գ. Բիչեր–Սթոուի «Քեռի Թոմասի խրճիթը», Հ. Մալոյի «Առանց ընտանիքի», Է. Վոյնիչի «Բոռը» վեպերը, Մարկ Տվենի, Վ. Սկոտի, Ժյուլ Վեռնի, Չ. Դիքենսի, Ֆ. Կուպերի, Հ. Անդերսենի և համաշխարհային գրականության այլ դասականների ստեղծագործությունները:&lt;br&gt;
Հայ իրականության մեջ մանկապատանեկան ընթերցանության ոսկե ֆոնդն են մտել Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն», Եղիշեի «Վարդանանց և հայոց պատերազմի մասին» երկերը, Ներսես Շնորհալու հանելուկները, Մխիթար Գոշի և Վարդան Այգեկցու առակները, Խ. Աբովյանի «Վերք Հայաստանի»-ն, Ղ. Աղայանի, Պ. Պռոշյանի, Մ. Նալբանդյանի, Րաֆֆու, Ա. Շիրվանզադեի, Հ. Պարոնյանի, Նար–Դոսի, Հ. Թումանյանի, Ա. Իսահակյանի բազմաթիվ ստեղծագործություններ: Մանուկները սիրով են կարդում Հ. Հակոբյանի, Ե. Չարենցի, Ս. Զորյանի, Դ. Դեմիրճյանի, Ա. Բակունցի, Գ. Սարյանի, Ն. Զարյանի, Հ. Շիրազի, Պ. Սևակի, Ս. Կապուտիկյանի, Ս. Խանզադյանի, սովետահայ մյուս նշանավոր գրողների մանկական երկերը: Հայ երեխաների սիրելի ստեղծագործություններից են ռուս գրողներ Ա. Պուշկինի հեքիաթներն ու բանաստեղծությունները, Ի. Կռիլովի առակները, Ն. Գոգոլի, Ի. Տուրգենևի, Լ. Տոլստոյի, Ա. Ֆադենի, Վ. Կատաևի, Ն. Օստրովսկու, Բ. Պոլևոյի և շատ ուրիշների վեպերն ու պատմվածքները:&lt;br&gt;
Մարդասիրական բարձր իդեալները, բարոյական մաքրությունը, երեխայի անհատականության նկատմամբ հարգանքի զգացումը, նրա հոգեբանության, երազանքների խոր արտացոլումը՝ ստեղծագործական բազմազան ձևերի, արտահայտչամիջոցների, ոճական կատարյալ հնարանքների օգտագործումով, սովետական Մ. գ. դարձրել են աշխարհում լավագույններից մեկը: Գաղափարական-գեղարվեստական մակարդակով այն կանգնած է մեծերի համար ստեղծված գրականության կողքին: Սովետական Մ. գ–յան զարգացմանը մեծապես նպաստել են Մ. Գորկին, Ն. Կրուպսկայան, Կ. Չուկովսկին, Ս. Մարշակը, հետագայում նաև՝ Ա. Գայդարը, Ա. Բարտոն. Վ. Կատաևը, Ս. Միխալկովը, Վ. Կավերինը և ուրիշներ:&lt;br&gt;
Հայ գրականության մեջ Խ. Աբովյանն առաջինն էր, որ մանուկների համար կազմեց «Պարապ վախտի խաղալիք» (1838-41, հրտ. 1864) և «Նախաշավիղ կրթության» (1837-40, հրտ. 1862) ժողովածուները: Մեր Մ. գ–յան ավանդույթների ստեղծման, ձևավորման ու հարստացման գործում մեծ դեր են խաղացել Ռ. Պատկանյանը, Ղ. Աղայանը, Հ. Թումանյանը: Նրանց հեքիաթները, պոեմները, պատմվածքները, զրույցներն ու բանաստեղծությունները կրթել ու դաստիարակել են հայ մանուկների շատ սերունդներ: Հայ Մ. գ–յան զարգացման ասպարեզում անգնահատելի է «Աղբյուր» (1883-1918, Թիֆլիս), «Հասկեր» (1905-1916, Թիֆլիս), «Բուրաստան մանկանց» (1882-90, Կ. Պոլիս) և մանկական այլ պարբերականների դերը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/230 ''Մանկական մամուլ'']):&lt;br&gt;
Հայ Մ. գ. սովետական շրջանում նոր աստիճանի բարձրացավ Դ. Դեմիրճյանի, Ե. Չարենցի, Ս. Զորյանի, Մ. Արազու և այլոց ջանքերով: Խնկո Ապերը (Ա. Խնկոյանը) և Հ. Հայրապետյանը դարձան սովետահայ մանկական պոեզիայի դրոշակակիրները: Այդ գործում իր ավանդն ունի նաև Հակոբ Աղաբաբը: Նրանք իրենց պարզ, գրավիչ, պատկերավոր ոտանավորներում փառաբանեցին աշխատանքը և արարող մարդուն, թևավորեցին երեխաների երազանքները: Ընդարձակվեցին Մ.գ–յան թեմատիկ և ժանրային սահմանները: 1920-ական թթ. կեսերից իրեն հաստատեց մանկապատանեկան արձակը: Ծնվեցին Ս. Զորյանի՝ անապաստանության թեմային նվիրված «Խուժան Արշոն» (1928) և «Սև Սեթոն» (1935), Մ. Արմենի «Սկաուտ № 89» (1933), Վ. Անանյանի «Կրակե օղակի մեջ» (1930) և «Քարանձավի բնակիչները» (1930) վիպակները:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oh65xr74zudx8iolxn4t6q0oi58rlgh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/228</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24950</id>
    <revision>
      <id>393525</id>
      <parentid>255175</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T09:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393525</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12967" sha1="d6e2xscxdeo82yhz50qqgal4u0y9i6o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Վ. Անանյանը սովետահայ Մ. գ–յան մեջ դարձավ բնասիրական զրույցի և որսորդական պատմվածքի ժանրերի հիմնադիրը: Հետագայում նրա անվան հետ կապվեց նաև գիտաարկածային վիպակի («Սևանի ափին», 1951, «Հովազաձորի գերիները», 1956), գիտագեղարվեստական արձակի («Հայաստանի կենդանական աշխարհը», հ. 1-5, 1961-75) ժանրերի սկզբնավորումը: Սովետահայ Մ. գ–յան սկզբնավորմանը և զարգացմանը մեծապես օգնել են «Պատկոմ» (1923, 1925-ից՝ «Պիոներ», Երևան), «Կարմիր ծիլեր» (1923-39, 1939-41՝ «Հոկտեմբերյան սերունդ», Թիֆլիս) մանկական ամսագրերը, «Պիոներ կանչ» թերթը (1925, Երևան):&lt;br&gt;
1930-ական թթ. վերջերին սովետահայ Մ. գ. արդեն իր ինքնատիպ դեմքն ուներ, այն աչքի էր ընկնում թեմաների և ժանրերի բազմազանությամբ, գրական նոր ուժերի մուտքով (Սարմեն, Աղավնի, Վ. Տալյան, Վ. Վարդանյան, Ռ. Ղարիբյան, Մ. Կորյուն, Ա. Դարբնի և ուրիշներ):&lt;br&gt;
Ետպատերազմյան հայ մանկապատանեկան արձակի նշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը Խ. Գյուլնազարյանն է: Նրա «Օրերի ճանապարհը» (1962) եռագրությունը, արկածային վիպակները, «Լավ ճանապարհորդները» (1953), «Ոսկի որոնողները» (1964), «Պատվո քարը» (1970), «Զարմանալի հեքիաթներ» (1974), «Դեռ դպրոց չենք գնում» (1978) և այլ ժողովածուներ լայն մասսայականություն են վայելում ընթերցողների շրջանում:&lt;br&gt;
Ետպատերազմյան Մ. գ. հարստացավ նաև մեկ ուրիշ՝ գիտաֆանտաստիկ ժանրով, որի հիմնադիրն է Աշոտ Շայբոնը («Սպիտակ ստվերների աշխարհում», 1951, «Գիշերային ծիածան», 1954, «Տիեզերական օվկիանոսի կապիտանները», 1955 ևն): Գիտաֆանտաստիկ ժանրով ինքնատիպ երկեր է ստեղծում Կ. Սիմոնյանը («Թափառող մոլորակը», 1961, «Ներսես Մաժան դեղագործը», 1974 ևն):&lt;br&gt;
Վերջին տասնամյակների մեր մանկապատանեկան գրականության մեջ ճանաչված անուններ են դարձել Հ. Ղուկասյանը, Խ. Հրաչյանը, Հ. Սևանը, Ս. Մուրադյանը, Գ. Գաբրիելյանը, Պ. Խաչատրյանը, Ն. Միքայելյանը, Ս. Խարազյանը, Է. Ավագյանը, Լ. Միրիջանյանը, Ա. Շահինյանը և ուրիշներ: Նրանց ստեղծագործություններն աչքի են ընկնում մանկան հոգեկան աշխարհի հետաքրքրական դիտումներով, ժամանակակից հրատապ թեմաների մեկնաբանությամբ: Սովետահայ մանկապատանեկան գրականության լավագույն երկերի մեծ մասը թարգմանված է Սովետական Միության ժողովուրդների և արտասահմանյան բազմաթիվ լեզուներով:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Գյուլնազարյան Խ. Մ}}., Ակնարկներ հայ մանկական գրականության պատմությունից, Ե.,	1961: {{լայն|Բալագյան Լ. Լ}}., Սովետահայ մանկապատանեկան գրականության, Ե., 1969: {{լայն|Լալախանյան Ս. Գ}}., Հայ մանկական գրականության պատմության ուրվագծեր, Ե., 1973: {{լայն|Крупская Η. К}}., С детской литературе и детском чтении. М.. 1954. {{լայն|Горький М}}., О детской литературе, 3 изд., М., 1968; Советские детские писатели. Библиографический словарь (1917-57), М., 1961; Советская детская литература, М., 1978.{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Կարապետյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԵՎ ՊԱՏԱՆԵԿԱՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆՆԵՐ''', գիտամասսայական տեղեկատու գրականություն՝ նախատեսված երեխաների և պատանիների ինքնակրթության ու դաստիարակության համար: Մ. և պ. հ. ընթերցողներին ծանոթացնում են շրջապատող աշխարհին, գիտական հիմնական դիսցիպլիններին, գիտության, տեխնիկայի, մշակույթի նվաճումներին, հայրենի երկրին, արտասահմանյան երկրներին: Ձևավորվել է Մ. և պ. հ–ի երկու հիմնական տեսակ՝ սիստեմատիկ և այբբենական–բառարանային. երբեմն երկու տեսակները զուգակցվում են:&lt;br&gt;
Պատանեկան հանրագիտարանի նախատիպ է համարվել Յա. Ա. Կոմենսկու «Զննական աշխարհ նկարներով» (1658) գիրքը: Ռուսաստանում առաջին մանկական հանրագիտարանը՝ «Մանկական հանրագիտարան կամ Բոլոր գիտությունների նոր կճատումներ»-ը, հրատարակվել է 1802-ին: Մինչհեղափոխական շրջանի լավագույնը համարվում է Ի. Դ. Սիտինի 10-հատորանոց «Մանկական հանրագիտարանը» (1913-14):&lt;br&gt;
ՍՍՀՄ–ում հրատարակվել են սիստեմատիկ «Մանկական հանրագիտարան» (1 հրտ. 1958-62, հ. 1-10, 2 հրտ. 1964-1969, հ. 1-12), այբբենական–բառարանային հրատարակությունը՝ «Ինչ է, Ով է», հ. 1-3, 1978: Մ. և պ. հ. հրատարակվել են արտասահմանյան շատ երկրներում. առավել նշանավոր են. {{լայն|Մեծ Բրիտանիայում}}՝ «Օքսֆորդի պատանեկան հանրագիտարան»-ը («Oxford Junior Encyclopaedia», v. 1-13, Oxf., 1964), «Պատանեկան գիտական հանրագիտարան» («Junior Science Encyclopaedia», v. 1-8, L., 1966), «Մանկական հանրագիտարան»-ը («Բրիտանական հանրագիտարան» («Children’s Britannica», v. 1-12, L., 1964), {{լայն|Հնդկաստանում}}՝ «Մանկական հանրագիտարան» («Սաչիտրա Վիշվակոշ», հ. 1-10, Դելի, 1967, հինդի լեզվով), {{լայն|Իտալիայում}}՝ «Այբբենական հանրագիտարան տղաների և աղջիկների համար» («Enciclopedia alfabetica per ragazzi», v., 3, Milano, 1956), «Իտալացի երեխայի գանձը» («II tesoro del ragazzo italiano», v. 1-8, Torino, 1968), {{լայն|ԱՄՆ}}–ում՝ «Գիտության նոր գիրք»: Մանկական հանրագիտարան («The New Book of Knowledge», The Children’s Encyclopaedia, v. 1-20, N. Y., 1969), {{լայն|Ֆրանսիայում}}՝ Ռ. Գիյոյի «Լարուսի հանրագիտարանը երեխաների համար» (Guillot R., «Encyclopedic Larousse des enfants», P., 1956), «Հանրագիտարան երիտասարդության համար» («Encyclopedie pour lajeunesse», t. 1-4, P., 1958-62), {{լայն|ԳՖՀ}}–ում՝ «Մեյերի մանկական բառապաշար» («Meyers Kinderlexikon», Mannheim, 1960) են: Մ. և պ. հ. են հրատարակում նաև սոցիալիստական շատ երկրներ (ԳԴՀ, Չեխոսլովակիա, Հարավսլավիա):&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹՅՈՒՆ''', մանուկների կատարման կամ նրանց ունկնդրման համար նախատեսված երաժշտությունը: Ընդգրկում է բազմազան ժանրեր՝ երգ, խմբերգ, կանտատ, գործիքային և նվագախմբային երկեր, օպերա, բալետ ևն: Մ. ե–յան լավագույն նմուշներին հատուկ է կերպարների գունեղությունն ու կոնկրետությունը, արտահայտչամիջոցների պարզությունն ու ձևակառուցման հստակությունը, բովանդակության անկաշկանդ զարգացումը: Ունի հնագույն ծագում՝ կապված ժող. երաժշտության հետ: Մ. ե–յան մեջ որոշակի կերպով առանձնանում են ստեղծագործական երկու ոլորտներ, որոնցից մեկը կապված է մանուկներին հասցեագրված, բայց պրոֆեսիոնալ կատարման համար գրված ստեղծագործությունների հետ, մյուսը կապված է մանկական կատարման հատկացված, նրանց տարիքային առանձնահատկություններն ու կատարողական հնարավորությունները նկատի առնող ստեղծագործությունների հետ: Մանուկների համար ստեղծագործություններ են գրել գրեթե բոլոր խոշորագույն դասականները՝ Յո. Ս. Բախ, Հայդն, Մոցարտ, Բեթհովեն, Շուման («Ալբոմ պատանեկության համար», «Մանկական տեսարաններ»), Բրամս («Մանկական ժողովրդական երգեր»), Բիզե («Մանկական խաղեր»), Չայկովսկի («Մանկական ալբոմ», երգեր), Մուսորգսկի («Մանկական»), Դեբյուսի («Մանկական անկյուն»), Պրոկոֆև («Պետյան և գայլը», «Ձմեռային խարույկ», դաշնամուրային պիեսներ), Բարտոկ («Մանուկներին» դաշնամուրային պիեսները), որոնցից շատերը միաժամանակ հետապնդում են ուսուցողական նպատակներ: XX դ. Մ. ե–յան ասպարեզում առանձնակի նշանակություն են ստացել գերմանացի կոմպոզիտոր և մանկավարժ Կ. Օրֆի («Երաժշտություն մանուկների համար» ևն) և սովետական կոմպոզիտոր Դ. Կաբալեսկու (դաշնամուրային պիեսների ժողովածուներ, ջութակի, դաշնամուրի, թավջութակի կոնցերտներ նվագախմբի հետ, երգեր, խմբերգեր) գործունեությունը, որ ընդգրկում է նաև մանուկների երաժշտական դաստիարակության կարևորագույն մեթոդական հարցեր:&lt;br&gt;
Հայաստանում Մ. ե. իր ուրույն նշանակությունն ունի: XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին այն հանդես եկավ իբրև ազգային պրոֆեսիոնալ երաժշտական դպրոցի գոյացման և զարգացման ուղիներից մեկը: Կոմիտասը կարևոր նշանակություն էր տալիս Մ. ե–յանը՝ ստեղծելով ժողովրդական երգերի մշակումների պարզեցված տարբերակներ՝ դրանք նախատեսելով պատանիների համար, նաև հորինում էր հատուկ մանկական երգեր: Նախասովետական շրջանում Մ. ե–յան ասպարեզում աշխատող հայ կոմպոզիտորներից շատերը նաև մանկավարժներ էին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/538 ''«Երաժշտական լիգա»'']): Նրանք ոչ միայն հորինում էին երգեր ու երաժշտական–թատերականացված կենդանի պատկերներ, այլև զբաղվում մանուկների երաժշտական դաստիարակության գործնական խնդիրներով: Կոմպոզիտորները զգալիորեն ընդլայնեցին Մ. ե–յան շրջանակները, հարստացրին այն նոր կերպարներով, նոր բովանդակությամբ և երաժշտա–արտահայտչական միջոցներով, մասնավորապես թատերականացված երաժշտության նոր ձևերով:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d6e2xscxdeo82yhz50qqgal4u0y9i6o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/229</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24951</id>
    <revision>
      <id>393526</id>
      <parentid>255176</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:05:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393526</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13916" sha1="setb01f8qiuck33x1pod0lwj15fu9h5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մ․ ե–յան ասպարեզում նշանակալից ավանդ են ներդրել Ռ. Մելիքյանը, Ա. Մանուկյանը, Կ. Զաքարյանը, Մ. Մազմանյանը, Մ. Միրզոյանը, Ա. Մայիլյանը, Ս. Բարխուդարյանը, Դ. Ղազարյանը, Հ. Ստեփանյանը, Վ. Տալյանը, Ա. Խաչատրյանը, Վ. Արարատյանը, Ս. Գալիկյանը, Ս. Ջրբաշյանը: Ներկայումս ստեղծագործող կոմպոզիտորների մեծ մասը այս կամ այն չափով անդրադառնում է Մ. ե–յան տարբեր ժանրերին: Առանձնապես նշանակալից են Գ. Չթչյանի, Ա. Օհանյանի, Ա. Լուսինյանի, Է. Միհրանյանի ստեղծագործությունները:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Ամատունի}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԵՐԿԱԹՈՒՂԻ''', արտադպրոցական հիմնարկ, որը ղեկավարում է երկաթգծի վարչության ուսումնական հիմնարկների բաժինը: Մ. ե. օժանդակում է դպրոցի ուսումնա–դաստիարակչական աշխատանքին, նպաստում սովորողների տեխնիկական ստեղծագործության զարգացմանը և մասնագիտական կողմնորոշմանը: Երևանի Մ. ե. առաջիններից է, կառուցվել է 1936-ին: Մ. ե–ներ են կառուցվել նաև Թիֆլիսում (1935), Դնեպրոպետրովսկում (1936): 1937-40-ին շահագործման են հանձնվել Կրասնոյարսկի, Մոսկվայի, Գորկու, Իրկուտսկի, Դոնի Ռոստովի, Խարկովի, հետագայում նաև Լենինգրադի, Վոլգոգրադի, Չելյաբինսկի, Լվովի, Կիևի, Մինսկի, Ռիգայի, Խաբարովսկի ևն, 1972-ից՝ Լենինականի Մ. ե–ները: ՍՍՀՄ–ում գործում է ավելի քան 40 Մ. ե.: Դրանք տեղավորված են գեղատեսիլ վայրերում, քաղաքային զբոսայգիներում, լճափնյա այգիներում, գետափերին: Մ. ե–ների երկարությունը 1,5-ից մինչև 10-12 կմ է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԷՔՍԿՈՒՐՍԻՈՆ–ՏՈՒՐԻՍՏԱԿԱՆ ԿԱՅԱՆ''', արտադպրոցական հիմնարկ սովորողների հետ տարվող էքսկուրսիոն–տուրիստական և հայրենագիտական աշխատանքի կազմակերպման ու հրահանգչա–մեթոդական կենտրոն: Աշխատում է ժողկրթության մարմինների ղեկավարությամբ, սերտ հարաբերության մեջ է կոմերիտական կոմիտեների, պիոներական կազմակերպության խորհուրդների, տուրիզմի գծով խորհուրդների հետ: Երեխաների հետ տարվող էքսկուրսիոն–տուրիստական աշխատանքի սովետական առաջին հիմնարկը՝ ՌՍՖՍՀ լուսժողկոմատին կից դպրոցական էքսկուրսիաների բյուրոն, ստեղծվել է Մոսկվայում, 1918-ին: Հետագայում վերափոխվել է լուսժողկոմատի Կենտրոնական փորձացուցադրական էքսկուրսիոն բազայի, որի հիմքի վրա 1932-ին բացվել է առաջին կենտրոնական Մ. է–տ. կ. (այժմ՝ ՌՍՖՍՀ լուսավորության մինիստրության կենտրոնական Մ. է–տ. կ.): Սովետական իշխանության տարիներին Մ. է–տ. կ–ներ ստեղծվեցին բոլոր հանրապետություններում, մարզերում, երկրամասերում: Մ. է–տ. կ–ներում ու դրանց օժանդակությամբ դպրոցներում կազմակերպվում են տուրիստների, հայրենագետների, ճանապարհորդների խմբակներ, ակումբներ ու ընկերություններ, վարձութային բազաներ ու տուրիստական հանդերձանքի կետեր: Մ. է–տ. կ–ի աշխատանքում կարևոր տեղ են գրավում տարբեր կազմակերպությունների, հիմնարկների, ձեռնարկությունների հանձնարարությամբ կազմակերպվող արշավներն ու էքսպեդիցիաները: Մ. է–տ. կ. մշակում է էքսկուրսիոն–տուրիստական աշխատանքի բովանդակության, ձևերի և մեթոդների հարցերը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԹԱՏՐՈՆ''', 1. մանուկների ուժերով խաղացվող ներկայացումներ: Սկզբնավորվել է, այսպես կոչված, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/443 ''դպրոցական թատրոնից'']: Սովետական տարիներին մանկական ինքնագործունեության տեսակներից է, որ կազմակերպվում է պիոներների ու դպրոցականների պալատներում, դպրոցներում, ակումբներում և այլն: 2. Մանուկների դաստիարակությանը ծառայող պրոֆեսիոնալ թատրոն (պատանի հանդիսատեսի թատրոն՝ ՊՀԹ): Ստեղծվել է սովետական պետության օրոք: Կազմավորվել է լուսավորության առաջին ժողովրդական կոմիսար Ա. Վ. Լունաչարսկու միջամտությամբ. նա է գլխավորել Մանկական առաջին պետական թատրոնի (Մոսկվա, 1920) դիրեկտորիան: Մ. թ–ի ամրապնդման և զարգացման համար մեծ ավանդ են ներդրել նրա առաջին գործիչներն ու ղեկավարները՝ Ա. Ա. Բրյանցևը, Ն. Ի. Սացը, Դ. Վ. Ռոշալը, Ա. Ա. Թաղաիշվիլին և ուրիշներ: 1920-ական թթ. թատրոններ ստեղծվել են Խարկովում (1920, այժմ՝ Մ. Գորկու անվան ՊՀԹ Լվովում), Մոսկվայում՝ 1921-ին (այժմ՝ Կենտրոնական մանկական թատրոն) և 1924-ին (Պատանի հանդիսատեսի թատրոն), Լենինգրադում (Պատանի հանդիսատեսի թատրոն, 1922), Կիևում (1924), ՊՀԹ–ներ Թիֆլիսում՝ ռուսական (1927) և վրացական (1928), Գորկիում (1928), Բաքվում (1928), Երևանում (1929), Նովոսիբիրսկում (1930) և այլուր: 1930-ին արդեն կար 20 Մ. թ., որոնց ցանցն ամեն տարի ընդարձակվում էր. միաժամանակ աճում էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/8 ''տիկնիկային թատրոնների''] թիվը: Մ. թ–ների խաղացանկը սկզբում կազմվել է հեքիաթների և մանկական ընթերցման համար նախատեսվող վիպակների բեմականացումներից: Կատարվել են նաև Մ. թ–ի բեմադրական առանձնահատկությունների որոնումներ՝ ձգտելով ներկայացման հատուկ գունեղության և սինթետիկության կամ օգտագործելով մանկական խաղի սկզբունքները: 1920-ական թթ. կեսերին ժամանակակից թեմայով գրվել են առաջին պիեսները մանուկների համար: Հերոսը սովետական պատանին էր, որի մարմնավորումը առաջին պլան մղեց բազմաթիվ երիտասարդ տրավեստ–դերասանուհիների: 1930-ական թթ. սկզբից սովետական դրամատուրգիան հիմնական տեղ գրավեց Մ. թ–ների խաղացանկում՝ նպաստելով դպրոցի և պիոներական կազմակերպության դաստիարակչական աշխատանքին: 1930-ական թթ. կեսերին վերջնականապես կազմավորվել են խորհրդային Մ. թ–ի գաղափարա–գեղարվեստական և մանկավարժական հիմնական սկզբունքները, փոքր տարիքի դպրոցականների համար մշակվել է հիմնականում թատերական հեքիաթի ժանրը, պատանիների համար՝ արկածալին, պատմահեղափոխական պիեսներ, կատակերգություններ, ավելի խոր խնդիրներ առաջ քաշող ներկայացումները (այդ թվում դասականների գործերը) հասցեագրված են բարձր դասարանցիներին: Մ. թ. ունի մանկավարժական մաս, որ կապ է պահպանում դպրոցի հետ: Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին հատուկ նշանակություն է ստացել հայրենասիրության թեման: 1940-ական թթ. 2-րդ կեսին ներկայացումներում մեծ ուշադրություն է նվիրվել խաղաղության, պատանու բնավորության ձևավորման, նրա բարոյաքաղաքացիական ինքնագիտակցության ձևավորման հարցերին: ՍՍՀՄ–ում 1971-ին գործել է 46 դրամատիկական և մեկ երաժշտական Մ. թ.: Մանուկների համար ներկայացումներ են բեմադրվում նաև մեծահասակների թատրոններում: Սոցիալիստական մյուս երկրներում Մ. թ–ները լայնորեն օգտվում են սովետական թատրոնի փորձից, խաղացանկից, հովանավորվում են պետության կողմից, ունեն մշտական շենքեր: Կապիտալիստական երկրներում Մ. թ–ները մեծ մասամբ կիսապրոֆեսիոնալ շրջիկ կոլեկտիվներ են: 1965-ին ստեղծվել է մանուկների և պատանիների միջազգային ասոցիացիա (ԱՍՍԻՏԵԺ), որի նախագահը 1968-ից Կ. Յա. Շահ–Ազիզովն է (Մոսկվայի կենտրոնական մանկական թատրոնի ղեկավարը), գլխավոր քարտուղարը՝ Ռ. Մ. Բոդեուսը (Ֆրանսիա):&lt;br&gt;
Առաջին հայկական Մ, թ. ստեղծվել է Թիֆլիսում, 1927-ին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/159 ''Թբիլիսիի պատանի հանդիսատեսի հայկական թատրոն'']): 1929-ին կազմակերպվել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/576 ''Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնը''], 1935-ին՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/555 ''Լենինականի տիկնիկային թատրոնը''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/579 ''Երևանի տիկնիկային թատրոնը''], 1931–36-ին գործել է Լենինականի դրամատիկական թատրոնին կից պատանի հանդիսատեսի թատրոնը: Հայաստանի Մ. թ–ները յուրովի օգտվել են միութենական, հատկապես ռուսական նույնատիպ թատրոնների փորձից, խաղացանկից, գաղափարա–գեղարվեստական և մանկավարժական հիմնական սկզբունքներից, թարգմանական պիեսներին հաղորդել հայ մանկան, պատանու հոգեբանությանը, պատկերացումներին ու դաստիարակությանը համահնչուն երանգներ, որոնել ազգային Մ. թ–ին բնորոշ արտահայտչամիջոցներ: Հայկ. Մ. թ–ները նոր սերնդի դաստիարակման, ապագա քաղաքացու գաղափարա–բարոյական կերպարի կազմավորմանն օժանդակող կարևոր մշակութային օջախներ են: Մանուկների համար ներկայացումներ են բեմադրում նաև Երևանի Սպենդիարյանի անվ. օպերայի և բալետի, Սունդուկյանի անվ., Ստանիսլավսկու անվ. ռուսական, Լենինականի դրամատիկական թատրոնները: Հայկ. Մ թ–ի զարգացմանը մեծապես նպաստել են ռեժիսորներ Ա. Բուրջալյանը, Տ. Շամիրխանյանը, Ա. Աբարյանը, Ս. Քափանակյանը, Ա. Աղասյանը, Ս. Քոչարյանը, Հ. Ղափլանյանը, Զ. Տատինցյանը, բեմանկարիչ Գ. Վարդանյանը, դերասան-դերասանուհիներ Ն. Մանուչարյանը, Վ. Միրզոյանը, Պ. Սանթրոսյանը, Պ. Գևորգյանը, Ա. Ղազարյանը, Վ. Ամիրբեկյանը, Բ. Մուրադյանը, Է. Ամիրբեկյանը, Է. Վարդանյանը, Է. Էլբակյանը, Ի. Ղարիբյանը,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>setb01f8qiuck33x1pod0lwj15fu9h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/230</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24952</id>
    <revision>
      <id>393528</id>
      <parentid>255248</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393528</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15151" sha1="lc9o4zjnzck9bjzdg3sq8tqqef6xtzt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;շնորհալի տրավեստի–դերասանուհի Մ. Թամրազյանը, Գ. Ստամբոլցյանը, Մ. Սիմոնյանը, Ն. Դալլաքյանը, Զ. Տեր–Կարապետյանը, Ն. Չալիկյանը, Խ. Նազարեթյանը, Ի. Մկրտչյանը և ուրիշներ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ավագյան Խ}}., Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոն, 1929-1970, Ե., 1973: {{լայն|Шпет Л}}., Советский театр для детей. Страницы истории, М. 1971.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ԽԱՂԵՐ''', երեխաների ակտիվ գործունեության տեսակ, որը սովորաբար շրջապատող աշխարհի, մեծերի գործողությունների և փոխհարաբերությունների ընդօրինակում է: Մ. խ. իրենց ծագումով, բնույթով և բովանդակությամբ սոցիալական են, կրում են ազգային, ժող. բնույթ և փոխանցվում սերնդե սերունդ: Դրանցում ձևավորվում և դրսևորվում է աշխարհը ճանաչելու, նրա վրա ներգործելու երեխայի պահանջը, զարգանում են նրա կամային, ֆիզիկական հատկությունները:&lt;br&gt;
Մանկավարժության մեջ տարբերում են {{լայն|մանիպուլացված}} (մինչև 3 տարեկանների), {{լայն|սյուժետային}} (դերային, թատերականացված, բեմականացված), {{լայն|շարժական և դիդակտիկ}} Մ. խ.: Մսուրային տարիքի երեխաներին խաղի ընթացքում սովորեցնում են առարկաներով գործողություններ կատարել, ծանոթացնում են դրանց ձևին, գույնին, նշանակությանը ևն: Նախադպրոցականների սյուժետային խաղերի համար հաճախ փոքրածավալ թեմաներ են ընտրվում գեղարվեստական գրքերից, ռադիո- և հեռուստատեսային հաղորդումներից, մանկական ու ժող. հեքիաթներից: Խաղն սկսվում է դերերի բաշխումով: Երեխաներին տրվում է կենդանու, մեքենայի, ծառի և այլ իրի դեր, խաղի մեջ են մտնում նաև կենցաղային առարկաներ, խաղալիքներ, գործիքներ: Խաղային իրադրությունը նպաստում է երեխաների գիտելիքների, մտածողության ու երևակայության զարգացմանը: Թատերականացված խաղերում երեխաները սովորաբար դերերը բաշխում են խաղալիքների միջև և գործում նրանց փոխարեն:&lt;br&gt;
Բեմականացված խաղերում նախադպրոցական և դպրոցական ցածր տարիքի երեխաները թատերականացված ձևով վերարտադրում են գրական ստեղծագործությունների բովանդակությունը: Երեխաներին դերի հետ միասին տրվում են խաղալիքներ, օգտագործվում է նաև տիկնիկային թատրոնը: Մի շարք խաղեր ունեն կանոններ: 4-5 տարեկանները, խաղալով, մրցում են վազքում, թռիչքում ևն ձևերում: 5-6 տարեկանների մոտ շարժուն խաղերը ստանում են մարզական բնույթ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/645 ''Ֆիզիկական դաստիարակություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/82 ''Սպորտային խաղեր'']):&lt;br&gt;
Երեխաների, մանավանդ նախադպրոցականների մտավոր դաստիարակության գործուն միջոցներից են դիդակտիկ խաղերը, որոնց նպատակն է նոր գիտելիքներ հաղորդել առարկաների, նրանց դասակարգման, նշանակության, հատկությունների, աշխատանքի տեսակների, բնության երևույթների ևնի մասին: Լայն տարածում ունեն առանց խաղալիքի, բանավոր Մ. խ.՝ հանելուկները, վանկախաղերը ևն:&lt;br&gt;
Հաճախ դիդակտիկ Մ. խ. կրում են ճանաչողական–մարզական խաղ–վարժությունների և խաղ–մրցույթների բնույթ:&lt;br&gt;
Համամիութենական են «Կաշվե գնդակ» և «Ոսկե տափօղակ» մրցանակային խաղերը, դպրոցականների սպարտակիադաները, ռադիո- և հեռուստավիկտորինաները ևն: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/708 ''Խաղալիք'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ''', հիվանդությունների խումբ, որոնք հանդիպում են առավելապես կամ բացառապես մանկական տարիքում և պայմանավորված են երեխայի օրգանիզմի անատոմիա-ֆիզիոլոգիական առանձնահատկություններով: Ըստ ծագման և կլինիկական արտահայտության տարբերում են աճման ու զարգացման հիվանդություններ, մանկան օրգանիզմի ու արտաքին պայմանների կապի խախտման հիվանդություններ, մանկական վարակիչ հիվանդություններ: {{լայն|Աճման ու զարգացման}} որոշ հիվանդություններ (էմբրիոֆետոպաթիաներ) սկսվում են դեռևս ներարգանդային կյանքում՝ զանազան բացասական ազդեցություններից (վիրուսային հիվանդություններ, քրոմոսոմային շեղումներ, իոնացնող ճառագայթներ ևն): Որոշ հիվանդությունների առաջացման մեխանիզմում դեր են խաղում ժառանգական գործոնները (հայտնի են հարյուրից ավելի ժառանգական հիվանդություններ ու ախտանշախմբեր, որոնք արձանագրվում են միայն մանուկների մոտ): Այդ հիվանդությունների ժամանակին հայտնաբերման և արդյունավետ բուժման նպատակով ՍՍՀՄ խոշոր քաղաքներում կազմակերպվում են բժշկա–գենետիկական կոնսուլտացիաներ: Աճման ու զարգացման հիվանդություններից են նաև ռախիտը, թերսնուցումները (հիպոտրոֆիաներ), մարսողական օրգանների անկանոնությունները, բնածին արատները ևն: {{լայն|Մանկան օրգանիզմի ու արտաքին միջավայրի կապի խախտման}} հիվանդությունները (ծննդաբերական վնասվածքներ, հիպօքսիաներ, հեմոլիտիկ հիվանդություններ, էքսուդատիվ դիաթեզ, թոքերի բորբոքումներ, մարսողության սուր խանգարումներ ևն) հիմնականում պայմանավորված են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/539 ''հոմեոստազն''] ապահովող ֆիզիոլոգիական մեխանիզմների թերզարգացմամբ: {{լայն|Մանկական վարակիչ հիվանդություններն}} ունեն յուրահատուկ հարուցիչներ, վարակվում են օդա–կաթիլային, շփման, սննդային և այլ ճանապարհներով: Առավել տարածված են օդա–կաթիլային ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/339 ''կարմրուկ''], գրիպ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/267 ''կապույտ հազ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/67 ''խոզուկ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/544 ''ջրծաղիկ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/501 ''քութեշ'']) և աղիքային ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/382 ''դիզենտերիա''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/120 ''սալմոնելոզ''], որովայնային տիֆ) վարակիչ հիվանդությունները:&lt;br&gt;
Մ. հ. ուսումնասիրում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_107.djvu/226 ''մանկաբուժությունը''], ինչպես նաև հարակից մի շարք գիտություններ (մանկաբարձություն, մանկական վիրաբուժություն, ֆիզիոլոգիա, ախտաբանական ֆիզիոլոգիա, կլինիկական կենսաքիմիա և կլինիկական մորֆոլոգիա):&lt;br&gt;
{{լայն|Կանխարգելումը}}. պտղի նախածննդյան պահպանություն, ծննդաբերական վնասվածքների կանխում, նորածինների խնամք, սննդի ռեժիմի կարգավորում, պայքար վարակիչ հիվանդությունների դեմ (տուբերկուլոզի, ծաղկի, դիֆթերիայի, կարմրուկի կանխարգելիչ պատվաստումներ), երեխայի բնականոն ֆիզիկական զարգացման ապահովում (ֆիզկուլտուրա, սպորտ, օրգանիզմի կոփում վաղ մանկական տարիքից):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Աստվածատրյան Վ. Ա}}., Մանկական հիվանդություններ, Ե., 1975: {{լայն|Նույնի}}, Առողջ մանուկ, Ե., 1979: {{լայն|Իբոյան Ս. Ռ}}., Մինչև մեկ տարեկան երեխաների թոքերի բորբոքումները, Ե., 1976: {{լայն|Նույնի}}, Առողջ երեխաների սնուցում, Ե., 1976: {{լայն|Սփոք Բ}}., Երեխան և նրա խնամքը, Ե., 1977:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Իբոյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՄԱՀԱՑՈՒԹՅՈՒՆ''', երեխաների մահացության թիվը կյանքի առաջին տարում: Բնակչության բնական աճի վիճակագրական ցուցանիշ է. արտահայտվում է մահացած երեխաների թվով (100 կամ 1000 ողջ ծնվածներից): Մ. մ. հիմնականում կախված է սոցիալ–տնտեսական պատճառներից: Մ. մ–յան ը նպաստող գործոններն են՝ վաղաժամ ծննդաբերությունը (անհաս երեխաների մահացությունը 15-20 անգամ ավելի է), նորածինների կրած հիվանդությունները, մոր տարիքը, առողջական վիճակը հղիության և ծննդաբերության ժամանակ, ընտանիքի սանիտարական կուլտուրայի, կանանց և երեխաներին սպասարկող բժշկ. ծառայության ցածր մակարդակը: ՍՍՀՄ–ում Մ. մ. խիստ նվազել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/207 ''մայրության և մանկության պահպանության''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/412 ''պտղի նախածննդյան պահպանության''] համակարգերի միջոցառումների շնորհիվ: ՍՍՀՄ–ում ողջ ծնված է համարվում այն երեխան, որը թեկուզ մեկ անգամ շնչել է: Կապիտալիստական որոշ երկրներում երեխաների մահը՝ մինչև ծննդի գրանցումը, համարում են մեռածածնություն, որի պատճառով էլ Մ. մ–յան ցուցանիշն այդ երկրներում չի համապատասխանում իրականությանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼ''', պարբերական հրատարակություններ՝ նախադպրոցական, կրտսեր, միջին ու բարձր տարիքի դպրոցական երեխաների համար: Ռուսաստանում առաջին մանկական ամսագիրը հիմնել է Ն. Ի. Նովիկովը՝ «Դետսկոյե չտենիե դլյա սերդցա ի ռազումա» («Детское чтение для сердца и разума», 1785-1809): Այդ տարիներից մինչև 1917-ի հոկտեմբերը Ռուսաստանում լույս է տեսել ավելի քան 100 մանկապատանեկան ամսագիր: Դրանցից էին «Նովայա բիբլիոտեկա դլյա վոսպիտանիյա» («Новая библиотека для воспитания», 1848-49), «Պոդսնեժնիկ» («Подснежник», 1858-62), «Ռոդնիկ» («Родник», 1882-1917), «Զոլոտոյե դետսավո» («Золотое детство», 1907-1917), «Մայակ» («Маяк», 1909-18) ևն: Սովետական առաջին մանկական ամսագիրը՝ «Սեվերնոյե սիյանիե»-ն («Северное сияние», 1919-20), հիմնադրել է Մ. Գորկին: Պիոներական կազմակերպություն ստեղծվելուց հետո լույս տեսան «Բարաբան» («Барабан», 1923-26), «Պիոներ» («Пионер», 1924-ից), «Չիժ» («Чиж», 1930-41) և այլ ամսագրեր: Մեծ մասսայականություն են վայելում «Պիոներսկայա պրավդա» («Пионерская правда»,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lc9o4zjnzck9bjzdg3sq8tqqef6xtzt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/231</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24953</id>
    <revision>
      <id>393536</id>
      <parentid>255390</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393536</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13874" sha1="3bqdj01c5zvvavelvmlwf4fjljgl8hy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1925-ից) թերթը, «Վեսյոլիե կարտինկի» («Весёлые картинки»), «Մուրզիլկա» («Мурзилка»), «Կոստյոր» («Костер»), «Յունի տեխնիկ» («Юный техник») ամսագրերը:	Արտասահմանյան առաջին մանկական պարբերականներից են «Լայպցիգեր վոխենբլաթ»-ը («Leipziger Wochenblatt», 1772-74), «Բոյգ օուն փեյփը» («Boy’s Own Paper», 1879-ից) և այլ հրատարակություններ: &lt;br&gt;
Սոցիալիստական երկրներում երեխաների դաստիարակության գործում կարևոր դեր են կատարում «Դրուժինկա»-ն («Дружинка», 1949-ից, Բուլղարիա), «ԱԲՑ պիոնիերով»-ը («ABC pionierov», 1960-ից, Չեխոսլովակիա), «Բումմի»-ն («Bummi», 1957-ից, ԳԴՀ) ևն:&lt;br&gt;
Հայկ. առաջին մանկական հրատարակություններ են «Բուրաստան Սուրբ Սահակյան»-ը (1851-55, Կ. Պոլիս) և «Թութակ Հայկազյան»-ը (1854-55, Զմյուռնիա): XIX դ. վերջին քառորդում Կ. Պոլսում լույս են տեսել «Երկրագունդ»-ը (1870-71), «Ավետաբեր տղայոց համար»-ը (1872-78), «Բուրաստան մանկանց»-ը (1882-93), «Թատրոն բարեկամ մանկանց»-ը (1876-78): Նշանակալի էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/250 ''«Աղբյուր»'']-ի (1883-1918, Թիֆլիս) գործունեությունը, որը, ելակետ ընդունելով Խ. Աբովյանի և Մ. Նալբանդյանի դաստիարակչական սկզբունքները, նպաստեց հայ մանկական ռեալիստական գրականության զարգացմանը: Տարբեր ժամանակներում շուրջ երկու տասնյակ այլ պարբերականներ են լույս տեսել Թիֆլիսում, Լոնդոնում, Ալեքսանդրիայում, Բուխարեստում, Փարիզում, Թեհրանում, Հալեպում և այլ քաղաքներում: Սովետահայ առաջին մանկական հրատարակությունը «Պատկոմ»-ն էր (1923-24), որին փոխարինեց [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/300 ''«Պիոներ»'']-ը (1925-ից): 1923-41-ին հրատարակվել է «Կարմիր ծիլեր»-ը, 1925-ից լույս է տեսնում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/300 ''«Պիոներ կանչ»''] թերթը, 1978-ից՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/125 ''«Ծիծեռնակ»'']-ը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Գյուլնազարյան Խ. Մ}}., Ակնարկներ հայ մանկական գրականության պատմությունից, Ե., 1961: {{լայն|Նազարյան Ս}}., Հայ մանկա–պատանեկան մամուլը (1861-1917), Ե., 1979:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Նազարյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ''' {{լայն|Երևանում}}, մանկական ստեղծագործության պատկերասրահը: Հիմնվել է 1970 թվականին՝ Երևանում, արվեստաբաններ Հ. Իգիթյանի և Ժ. Աղամիրյանի (1936-1975, եղել է առաջին դիրեկտորը) նախաձեռնությամբ: Թանգարանի էքսպոզիցիայի հիմք է հանդիսացել 1968-ին Երևանի նկարչի տանը կազմակերպված «Աշխարհը երեխաների աչքերով» մանկական ստեղծագործությունների ցուցահանդեսը: Մ. պ. Հ. ունի մշտական էքսպոզիցիա և ցուցասրահ, որտեղ կազմակերպվում են անհատական և թեմատիկ ցուցահանդեսներ: Այն սերտ կապեր ունի հանրապետության միջնակարգ և գեղարվեստական դաստիարակության թեքումով դպրոցների, պիոներական պալատների նկարչական խմբակների հետ: Մ. պ. Հ. աշխատանքներ է ստանում Սովետական Միության հանրապետություններից, աշխարհի տարբեր երկրներից, կատարում փոխանակումներ: 1975-ին Անգլիայի պրեմիեր մինիստր Հարոլդ Վիլսոնը պատկերասրահին է նվիրաբերել անգլիացի երեխաների 150 աշխատանք: Այժմ Մ. պ. Հ. ֆոնդերում կան մոտ 100 հզ. մանկական ստեղծագործություններ (գեղանկար, քանդակ, գրաֆիկա, խեցեգործություն, ապլիկացիա, գորգ, կարպետ, ձեռագործ), այդ թվում՝ աշխարհի 90 երկրներից: Նրա ֆոնդերից աշխատանքներ են ուղարկվել ԱՄՆ–ում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Չեխոսլովակիայում կազմակերպված ցուցահանդեսներին: Ամեն տարի մայիսի 20-ին Ալ. Սպենդիարյանի անվ. օպերայի և բալետի թատրոնի ասֆալտապատ հրապարակում կազմակերպվում է մրցույթ՝ «Երեխաները նկարում են ասֆալտի վրա», իսկ երեխաների պաշտպանության միջազգային օրը՝ հունիսի մեկին՝ միջազգային մեծ ցուցահանդես: Մ. պ. Հ. դերին և մատաղ սերնդի գեղագիտական դաստիարակությանն է նվիրված Ժ. Աղամիրյանի «Հայաստանի մանկական պատկերասրահը» (1980, Մոսկվա, ռուս.) աշխատությունը: 1962-ին Մ. պ. Հ–ին շնորհվել է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի դափնեկրի կոչում: 1980-ին {{լայն|Գեղագիտական դաստիարակության կենտրոնի}} համալիրի հիմնադրումով Մ. պ. Հ. վերածվել է Հայաստանի մանկական ստեղծագործության թանգարանի (մասնաճյուղեր ունի Ախուրյանում, Լենինականում, Կիրովականում): Համալիրն ունի մանկական արվեստի ակադեմիա, ֆիլհարմոնիա, թատրոն, կինոստուդիա: Ակադեմիան բաղկացած է կերպարվեստի ստուդիաներից՝ գեղանկարչության, գրաֆիկայի, քանդակագործության, խեցեգործության, փայտի և քարի փորագրության: Մանկական ֆիլհարմոնիայում գործում են սիմֆոնիկ, կամերային, ազգագրական, էստրադային անսամբլներ: Թատրոնում երեխաները ինքնուրույն բեմադրություններ են կատարում, խաղում դերեր: Կինոստուդիայում նկարահանվում են վավերագրական ու գեղարվեստական ֆիլմեր:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Նալբանդյան}}
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՊՈԼԻԿԼԻՆԻԿԱ''', ՍՍՀՄ–ում պետական բուժ–կանխարգելիչ հիմնարկություն. մանկական հիվանդանոցի ենթաբաժինը կամ բժշկական ինքնուրույն հիմնարկ: Կազմակերպում է երեխաների արտահիվանդանոցային բուժօգնությունը (նորածիններից մինչև 14 տարեկանը ներառյալ), ապահովում երեխաների առողջության, ֆիզիկական, նյարդա–հոգեկան զարգացման դիսպանսերային հսկողությունը, երեխաների և ծնողների սան–հիգիենային դաստիարակությունը: Ինքնուրույն Մ. պ–ներն ունեն մանկաբուժական հիմնական բաժանմունքներ, մասնագիտացված (մանկական վիրաբուժության, քիթ–կոկորդ–ականջի, աչքի, երիկամային հիվանդությունների), ախտորոշիչ, բուժական ֆիզկուլտուրայի և մերսումների կաբինետներ: Խոշոր քաղաքներում գոյություն ունեն կոնսուլտացիոն Մ. պ–ներ, ուր գործում են միջշրջանային մասնագիտացված (մանկական ուրոլոգիայի, ալերգոլոգիայի ևն) կաբինետներ: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/178 ''Պատրոնաժ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/226 ''Մանկաբուժություն'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆԿԱԿԱՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ''', ստեղծագործության պրոցեսում զարգանում է երեխայի բանականությունն ու հուզականությունը, նա կարողանում է ճանաչել կյանքն ու որոշել իր տեղը, ձեռք է բերում կոլեկտիվ աշխատանքի փորձ, տարբեր նյութերով ու գործիքներով աշխատելու հմտություն, ինքնատիրապետում: Սոցիալիզմի պայմաններում Մ. ս. զարգացնում է կոմունիզմի ապագա կառուցողների ստեղծագործական կարողությունները, ինչպես նաև նյութ տալիս երեխաների տարիքային առանձնահատկություններն ու անձի ձևավորման օրինաչափություններն ուսումնասիրելու համար:&lt;br&gt;
{{լայն|Տեխնիկական}} Մ. ս. պոլիտեխնիկական կրթության ու մասնագիտական կողմնորոշման կարևոր միջոցներից է: Նպաստում է տեխնիկայի հանդեպ երեխայի կայուն հետաքրքրության ձևավորմանը, նորարարական ու գյուտարարական հակումների, մտածողության զարգացմանը, խթանում կրթության գիտական մակարդակի բարձրացմանը: Տեխնիկական Մ. ս. ավելի շատ իրականացվում է արտադասարանական պարապմունքներում և դրսևորվում է մոդելներ, սարքեր, մեխանիզմներ, ոչ բարդ մեքենաներ նախագծելու և պատրաստելու ընթացքում: 1924-ին առաջին անգամ Մոսկվայում անցկացվեց ավիամոդելիստ դպրոցականների մրցույթ: Տուլայում բացվեց երկրում առաջին տեխնիկական Մ. ս–յան ցուցահանդեսը: 1926-ին Մոսկվայում հիմնադրվեց առաջին մանկական տեխ. կայանը՝ ՄՏԿ (այժմ՝ ՌՍՖՍՀ–ի պատանի տեխնիկների կենտրոնական կայան): 1920-30-ական թթ. վերջին ՄՏԿ–ներ են կազմակերպվել երկրի շատ քաղաքներում: 1939-ին ՍՍՀՄ պատանի տեխնիկների աշխատանքները ցուցադրվել են Նյու Յորքի համաշխարհային, 1941-ին՝ Համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսներում: Հայրենական պատերազմի տարիներին (1941-45) պատանի տեխնիկները մասնակցել են գյուղատնտեսական մեքենաների և սարքավորումների պատրաստման, վերապատրաստման, զինվորական հիվանդանոցների ռադիոֆիկացման ևն աշխատանքների: 1967-ից ՍՍՀՄ–ում անց է կացվում երիտասարդության տեխ. ստեղծագործության ստուգատես (ԵՏՍՍ): Տեխ. Մ. ս–յան բնագավառի լավագույն աշխատանքները ցուցադրվում են ՍՍՀՄ ժողտնտեսության նվաճումների ցուցահանդեսում: Տեխ. Մ. ս–յան ամենամյա ցուցահանդեսներ են անցկացվում բոլոր միութենական հանրապետություններում, մարզերում և շրջաններում: 1968-ից շարունակաբար անց են կացվում հրթիռամոդելիստ դպրոցականների համամիութենական մրցումներ: Տեխ. Մ. ս–յան խմբակներում են իրենց գործունեությունը սկսել ակադեմիկոս Բ. Ե. Պատոնը, ավիակոնստրուկտորներ Ս. Վ. Իլյուշինը, Ա. Ս. Յակովլևը, Օ. Կ. Անտոնովը, օդաչու–տիեզերագնացներ Գ. Ս. Տիտովը, Ա. Վ. Ֆիլիպչենկոն և ուրիշներ:&lt;br&gt;
Տեխ. Մ. ս-յան հիմնական սովետական հանդեսներ են «Մոդելիստ–կոնստրուկտոր»-ը («Моделист-конструктор», 1966-ից) և «Յունի տեխնիկ» («Юный техник», 1956-ից):&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3bqdj01c5zvvavelvmlwf4fjljgl8hy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Եվ այսպիսի ճակատագիր</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68518</id>
    <revision>
      <id>393538</id>
      <parentid>388643</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38492" sha1="br9kvh72eqpu3wahiqrpmgcqhn00kxe" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Եվ այսպիսի ճակատագիր''
|section = 
|previous =
|next =
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Եվ այսպիսի ճակատագիր (ակնարկ)&quot;&gt;Եվ այսպիսի ճակատագիր (ակնարկ)&lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, «Պոլիգրաֆ» հրատ., 1998, 64 էջ, տպ.՝ 350։ 
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|'''ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ'''}}

{{Կենտրոն|'''Աբգար Դանիելյանի կյանքն ու գործունեությունը'''}}


{{Կենտրոն|'''ԾՆՈՒՆԴ, ՈՒՍՈՒՄՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԵՐԱԶՄ'''}}

Տարեց մարդիկ մինչև հիմա էլ հիշում են. 1918-ի գարնանը սով էր լեռնային Կոճողոտ գյուղում։ Ամենից շատ մահանում էին փոքր երեխաները։ Գրեթե ամեն օր թաղման արարողություն էր։ Երիտասարդ կանայք խուսափում էին ծննդաբերելուց և տատմերների օգնությամբ ոչնչացնում իրենց արգանդում ձևավորվող պտուղները։ Այդպես էր որոշել նաև հարևան Վաղուհաս գյուղից Կոճողոտ հարս եկած Վարդի Դանիելյանը, ով արդեն երկու աղջիկ երեխա ուներ՝ Եսթերն ու Մարիամը։ Վախենում էր երրորդն էլ աղջիկ ծնվի։

— Այդպիսի բան չանես, երեխայից վնաս չկա, ո՞վ գիտի, գուցե տղա է ծնվելու,- զգուշացնում է սկեսուրը՝ Ջավահիր տատը։

— Չգիտեմ՝ ինչպես վարվեմ, սկեսուր, վախենում եմ տունս աղջիկներով լցնեմ ու կրակի մեջ գցեմ բոլորիդ։

— Մի վախեցիր, աղջիկս, վերևում Աստված կա, տեսնում է, այդ մեկը պիտի տղա ծնվի։

Հարսը հավատաց սկեսրոջը և նրա խոսքից դուրս չեկավ։

Այդպես էլ եղավ. Սուրբ Համբարձման տոնին հարսը տղա բերեց։ Դա 1918-ի մայիսի 15-ին էր։

— Դե, որ Համբարձման տոնին է ծնվել՝ անունն էլ Համբարձում դնենք,- ասում է հայրը՝ Սարգիսը, ում, գեղեցիկ տղամարդ լինելու համար, ընկերները կատակով Սիրական էին անվանում։

Այդպես էլ որոշում են ծնողները՝ Համբարձման ծնունդ է, թող անունով էլ Համբարձում լինի։

— Չէ,- առարկում է Վան քաղաքից 1916-ին ներգաղթած քահանա Տեր-Օհանեսը,- Համբարձում անունով տղաներ շատ կան Արցախում։ Եկեք այս երեխայի անունը Աբգար դնենք՝ հայոց երևելի թագավորներից մեկի անունով, ով խելոք էր ու խաղաղասեր և շատ մտերիմ՝ Աստծո որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի հետ, որի ժամանակակիցն էր ինքը։

Ոչ ոք չի առարկում ուսյալ քահանային, ասել է՝ Աբգար, ուրեմն՝ Աբգար էլ պիտի լինի...

''''''

Մեծանում է Աբգարը հայրենի Կոճողոտ գյուղում, չիմանալով, թե ինչ կյանք ու ճակատագիր է սպասում իրեն։ Դեռ գյուղի յոթնամյակում սովորելու տարիներին էր, երբ մահանում է հայրը։ Ընտանիքի ծանրությունն ընկնում է պատանի Աբգարի ուսերին։ Հայրը բժշկական խնամքից զուրկ էր, որովհետև գյուղում ոչ բժիշկ կար, ոչ բուժակ ու բուժքույր, ու մտածում էր պատանի Աբգարը, որ եթե ինքը բժիշկ լիներ՝ անպայման կկանխեր հոր մահը։

— Ես անպայման բժիշկ պիտի դառնամ,- ինքն իրեն մխիթարում է նա,- գնամ Ստեփանակերտի բժշկական տեխնիկում, սկզբում՝ բուժակ կդառնամ, հետո կշարունակեմ ուսումս բարձրագույնում և ինձանից լավ բժիշկ կստացվի։ Պետք է շտապել, մորս օգնել է պետք։

Գնաց ու ընդունվեց տեխնիկում և ուսմանը զուգընթաց սկսեց աշխատել այն ժամանակ Ստեփանակերտում լույս տեսնող «Երիտասարդ բոլշևիկ» թերթում։ Եվ ի զարմանս շատերի՝ նա լիովին արդարացնում էր ինչպես խմբագրի, այնպես էլ բժիշկ-ուսուցիչների հույսերը։ Սակայն պատանի Աբգարին վիճակված չէր ուսումն ավարտին հասցնել. 1939-ին զորակոչվում է Կարմիր բանակի շարքերը։ Լենինգրադյան զինվորական օկրուգի կարմիրբանակային Աբգար Դանիելյանը մասնակցում է խորհրդաֆիննական պատերազմին՝ կապավոր էր, գնդակների տարափի տակ հեռախոսագիծ էր անցկացնում հրամանատարական կետերը, հսկում կապի անխափան աշխատանքը։ Բայց պատերազմի ավարտին տասն օր մնացած, 1940-ի մարտի 3-ին, նա վիրավորվում ու տեղափոխվում է զինվորական հոսպիտալ։

Ապաքինվելուց հետո կրկին շարք է վերադառնում և շարունակում ծառայությունը սահմանային Բրեստ քաղաքում։
1941-ի ամռանը լրանում էր Աբգարի զինվորական ծառայության ժամկետը։ Ինչքա՜ն էր ցանկանում շուտ վերադառնալ տուն և շարունակել ուսումը։ Այս անգամ էլ չի ստացվում. 1941-ի հունիսի 22-ի առավոտը արյունով է բացվում աշխարհի վրա։ 447-րդ հրետանային գնդի կազմում, պատերազմի հորձանուտում հայտնված Ա.Դանիելյանը՝ որպես շարքային հրետանվոր ու, միաժամանակ, սանհրահանգիչ, անցնում է բազում փորձությունների միջով, ապրում նահանջի ողջ դառնությունը, մասնակցում Մոսկվայի ու Տուլայի պաշտպանությանը, ապա արևմտյան շատ շրջանների ու քաղաքների ազատագրման համար մղված մարտերին։ Պատերազմը նրա համար ավարտվում է Մերձբալթյան հանրապետությունների ազատագրումից հետո։ Նա հպարտանում է, որ կռվել է այն ժամանակ՝ գեներալ, իսկ հետագայում՝ մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի զորամասերից մեկի կազմում։ Նա կրում է Կարմիր աստղի ու Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշաններ և մեկուկես տասնյակ տարբեր մեդալներ։ Գրեթե յոթ տարի Աբգար Դանիելյանը մնում է ծառայության մեջ, հաղթահարում բազում դժվարություններ ու փորձություններ։

1942-ի հուլիսյան մարտերից մեկի ժամանակ Ա.Դանիելյանն ընդունվում է ԽՄԿԿ շարքերը։ Երաշխավորողներից մեկը՝ գնդի կոմիսար Իվան Ստեպանովիչ Կովալևը, ով անչափ սիրում էր կովկասցի տղային, իմանալով երիտասարդ զինվորի գրական ձիրքի մասին, նրան կուստոմս հանձնելիս պատգամում է.

— Ես ցանկանում եմ, որ դու ողջ մնաս և հաղթանակը նվաճելուց հետո սերունդներին պատմես մեր բանակի, քո մարտական ընկերների մասին։

...Նախկին զինվորը հետագայում սրբությամբ է կատարում կոմիսարի այդ պատգամը։

''''''

Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Աբգար Դանիելյանն առաջին հերթին լրացնում է ուսման պակասը՝ ավարտում է միջնակարգը, հետո՝ Բաքվի կուսակցական դպրոցը, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ հեռակա կարգով՝ Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։
Մի շարք տարիներ աշխատում է որպես Մարտակերտի շրջանային «Սոցիալիզմի ուղիով» թերթի խմբագիր, կուսշրջկոմի երկրորդ քարտուղար, իսկ այնուհետև վերջնականապես հաստատվելով Ստեփանակերտում՝ մոտ չորս տասնամյակ «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունում էր (բաժնի վարիչ ու խմբագրի տեղակալ), կարճ ընդմիջումով՝ նաև ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեի նախագահ։ Այդ ամբողջ ընթացքում լրագրող Աբգար Դանիելյանը չի մոռանում գնդի կոմիսարի պատգամը՝ գրել մարտական ընկերների սխրագործությունների ու նրանց հետագա ճակատագրերի մասին։ Աշխատանքը ոչ թե խանգարում, այլ, ընդհակառակը, օգնում է լրագրողին՝ գրողական որակներ ձեռք բերելու և ի բարին օգտագործելու ուղղությամբ։ Հարուստ կենսափորձը հնարավորություն է տալիս նրան թափանցել կյանքի երևույթների մեջ և «հավաքել» հետագա ստեղծագործությունների «նեկտարը»։


{{Կենտրոն|'''ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ'''}}

Աբգար Դանիելյանը գրում է հանգիստ, առանց շտապելու, ամեն կերպ ձգտելով ճշմարտացիորեն արտացոլել կյանքի առաջադրած հիմնախնդիրներն ու մտահոգությունները, և, ինչպես ինքն է ասում, գրում է «ուղիղ քայլող մարդկանց» մասին, նրանց միջոցով բացահայտում մեր կյանքի խոցելի կողմերը, նրանց միջոցով էլ փորձում ելք գտնել բարդ կացությունից։

Բազմաբնույթ ու բազմերանգ են գրողի ստեղծագործական ոլորտները՝ պատերազմական արհավիրք, ետպատերազմյան խաղաղ շինարարություն, խեղված ճակատագրեր և այլն։ Ստեղծվող երկերն էլ ըստ ամենայնի կրում են իրենց խաչը։ Հեղինակին ճանաչում են բերում հատկապես «Գոհար» վիպակը, «Այրվող պատիվ» պիեսը, բազում պատմվածքներ։ Արցախի գյուղաշխարհից վերցված ու գրական տեսքի բերված դրվագները, որ հետագայում Աբգար Դանիելյանի գրչի տակ պատմվածք են դառնում, վիպակ կամ պիես՝ ամենուր ընդունվում են հարազատորեն. մարդիկ տեսնում ու ճանաչում են այդ ստեղծագործությունների գործող անձանց, պաշտպանում կամ դատապարտում նրանց արարքները։


{{Կենտրոն|'''«Գոհար» վիպակը'''}}

Գոհարը և Արամը («Գոհար»), երկուսն էլ՝ Սարալանջ գյուղից են։ Իրար սիրել են դպրոցական նստարանից, բայց կյանքը նրանց տարբեր ճանապարհներով է տարել, Արամը մեկնել է ռազմաճակատ, վերադառնալուց՝ գյուղատնտեսական կրթություն է ստացել, իսկ Գոհարը միջնակարգն ավարտելուց հետո ամուսնացել է հարևան Լուսաշեն գյուղում և ամուսնու ճակատ մեկնելուց հետո փոքրիկ դստրիկի հետ ամբողջ կյանքում մնացել դաշտում։ Իմանալով Գոհարի ճակատագրի մասին, Արամը խնդրում է իրեն, որպես գյուղատնտես,աշխատանքի ուղարկել Լուսաշենի կոլտնտեսություն։ Հենց առաջին հանդիպումներից Գոհարին հայտնի է դառնում Արամի նպատակը. նրա հոգում չի մարել Գոհարի հանդեպ ունեցած սերը։ Գոհարն արտակարգ գեղեցիկ, խելոք, առաքինի կին է, և Արամը, հաշվի չառնելով նրա ամուսնացած լինելն ու երեխա ունենալը, որոշում է կյանքը կապել նրա հետ։ Գոհարն էլ, իր հերթին, սիրում է Արամին, բայց այլ կարծիքի է. Արամը պետք է ամուսնանա իրեն համապատասխան, այսինքն՝ չամուսնացած աղջկա հետ, որ ամբողջ կյանքում երջանիկ լինի։ Արամին գերում է Գոհարի պարզամտությունը, անկեղծությունը, համեստությունը, կանացիությունը։ Ամեն անգամ տեսնելով նրա սլացիկ հասակը, ուսերին թափված մազերի խուրձը, լսելով չափված-հավասարակշռված դատողությունները՝ այնպես է սքանչանում, որ անկարելի է համարում մեկ ուրիշին ընտրելը։

Փոխադարձ սերն ու մարդկային ազնիվ հատկանիշներն Արամին ու Գոհարին այնպես են ջերմացնում, որ բաժանվելն այլևս անհնար է դառնում։ Երկուսն էլ աշխատում են անձնվիրաբար՝ հանուն Լուսաշենի պայծառ ապագայի, բայց, ահա, համարձակ ու նորարար գյուղատնտեսը բախվում է պահպանողական ղեկավարների հետ և, աջակցություն չգտնելով գյուղում, թողնում է Լուսաշենը։ Երբ արդեն խորհրդային երկրի հեռավոր շրջաններից մեկում Արամը փայլում է իր նորարարությամբ, շրջանի ղեկավարությունը նրան պահանջում և գլխավոր գյուղատնտես է նշանակում «Արևածագ» խաղողագործական տնտեսությունում։ Նա արդեն ամուսնացած էր, երկրամաս է վերադառնում ընտանիքով։ Աշխատանքի անցնելով՝ կարճ ժամանակաընթացքում փոխում է տնտեսության վիճակը, այն դարձնում է առաջավոր փորձի դպրոց։ Այստեղ, բաց երկնքի տակ, անցկացվում են տնտեսությունների ղեկավարների ու մասնագետների սեմինար-խորհրդակցություններ։ Ու մի օր էլ Արամը ցուցադրում է խաղողի իր ստեղծած նոր տեսակը՝ բարձրացնելով սրտաձև մի ողկույզ, որն ասես ձեռքին բռնկում-շողարձակում է։

— Ինչպե՞ս է կոչվում խաղողի այդ տեսակը,- հարցնում է կուսշրջկոմի քարտուղարը։

— Որոշել եմ անվանել... «Գոհար»։

Նրան ակնապիշ նայող Գոհարի աչքերից գլորվում են գոհար-գոհար արցունքները։ Զղջո՞ւմ է, որ մերժել է ամուսնության առաջարկը, թե՞... Երևի՝ ոչ։ Առաջնային է համարել իր՝ առաքինի բնավորության դրսևորումները պահպանելը,հավատարիմ մնալով նահապետական-բարոյական համոզմունքներին՝ կրել առաջին ամուսնության դժբախտ լուծը, թեկուզ՝ անվերադարձ կորստյան ցավի վերապրումներով։ Բայց և՝ ուրախ է Արամի՝ իր առաջին սիրո, աշխատանքային ձեռքբերումներով։


{{Կենտրոն|'''«Այրվող պատիվ» պիեսը'''}}

Հուզիչ ու այրող է «Այրվող պատիվ» պիեսի թեման. վարդաբլուրցի Արմեն Ազատյանը կռվում է ճակատում, կինը՝ Զարուհին, ուսուցչուհի է գյուղի դպրոցում։

Տարբեր պատրվակներով զինծառայությունից խուսափած, թիկունքային տաքուկ պաշտոններում տեղավորված մի քանի թափթփուկներ «մատների վրա պար են ածում» համագյուղացիներին։

...Խորամանկ ու ճարպիկ պահեստապետ Բուդաղը, աչք ունենալով Զարուհու վրա, գյուղում լուրեր է տարածում, թե նրա ամուսինը դավաճանել է Հայրենիքին ու, զենքը վերցրած, կռվում է յուրայինների դեմ։ Մեկին՝ կաշառելու, մյուսին՝ շանտաժելու, երրորդին՝ քծնելու միջոցով Բուդաղին հաջողվում է Ազատյանների ընտանիքը՝ հարսին, կեսրայրին ու սկեսրոջը լարելով մեկը մյուսի դեմ։ Արդյունքում՝ Զարուհին վռնդվում է Ազատյանների տնից։ Նրանից խլում են անգամ երեխային, որ... չխանգարի մոր «երջանկությանը»։ Ամբողջ մի տարի ապրելով խուցի մեջ, Զարուհին սակայն չի ընկրկում դժվարություներից։ Նա համոզված է, որ Արմենը խիզախ տղա է, երբեք ողջ անձնատուր չի լինի թշնամուն, և հավատով սպասում է նրա վերադարձին։

Զրուցելով ամուսնու լուսանկարի հետ, հավաստիացնում է նրան. «Հանգիստ եղիր, սիրելիս, որքան հողմածեծ եմ լինում, այնքան կարծրանում եմ, որքան խտանում են որոգայթները, այնքան զգուշանում եմ։ Ես քեզ սպասում եմ, սիրելիս»։ Եվ խոստանում է՝ ցույց տալ իր սերնդին, թե ինչպես պետք է սպասել...

Այդպես սպասելով՝ հաղթում է Զարուհին, թշնամու թիկունքում մարտնչած ամուսինը վերադառնում է հաղթանակով, իսկ Բուդաղն ու մյուս թափթփուկներն իրենք են մերկացնում միմյանց արարքները։ Վերականգնվում է ավերված օջախը, Ազատյանների հարկի տակ կյանքը մտնում է բնականոն հունի մեջ...

Պիեսը բեմադրվել է Ստեփանակերտի Մ. Գորկու (այժմ՝ Վ. Փափազյանի) անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում և 207 անգամ ներկայացվել հանդիսատեսի դատին։


{{Կենտրոն|'''Մյուս պիեսները'''}}

Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում նաև «Վերադարձիր, Նադյա» և «Սերը կրակի տակ» պիեսները։
'''«Վերադարձիր, Նադյա»''' պիեսում պատկերված է տանկիստ Ռուբենի և բուժքույր Նադյայի ճակատային կյանքը։ Պիեսը բեմ չի բարձրացվել։

Իր բեմական կյանքին է սպասում նաև '''«Սերը կրակի տակ»''' պիեսը, ուր Արցախի քաջազուն երիտասարդների՝ արցախյան պատերազմում ցուցաբերած անօրինակ հերոսությունն է նկարագրված և նրանց անաղարտ սերը։


{{Կենտրոն|'''Պատմվածքները'''}}

Թեմատիկայի ընտրությամբ ու գեղարվեստական կատարումով ուշադրության են արժանի Ա. Դանիելյանի «Հայրական դատ», «Պարտություն», «Վթար», «Գործուղում», «Բախում», «Երկրորդ հայրը», «Վերջին բեկորը» և տասնյակ ուրիշ պատմվածքներ, որոնք ժամանակին տպագրվել են պարբերական մամուլում («Գրական Ադրբեջան» հանդես, «Կոմունիստ» (հայերեն) հանրապետական և «Սովետական Ղարաբաղ» մարզային թերթեր)։
Ի՞նչն է ուսանելի Ա. Դանիելյանի պատմվածքներում. զննողականությունը, ժամանակաշրջանին բնորոշ երևույթների ընկալումը և դրանց մեկնաբանությունը։


'''«Հայրական դատ»'''-ում խարազանվում է մի այնպիսի երևույթ, որը բնորոշ է շատ ընտանիքների։ Ամուսինը՝ պատերազմի հաշմանդամ Սեդրակյանը, ազնիվ ու անձնուրաց մարդ է, ապրում է անխոնջ վաստակով, իսկ դա դուր չի գալիս «Յուվելիրտորգի» աշխատակցուհի կնոջը՝ Օֆելյային։ Վատ սովորող դպրոցական տղան ևս վարակվում է մոր հոգեբանությամբ, իսկ դուստրը հոր կողմնակիցն է և բոլոր հարցերում պաշտպանում է նրան։
Օֆելյան ապօրինի ճանպարհով փող կուտակելու փորձ ունի, ուստի, որդուն ամուսնու անուն-ազգանունով հերթագրում է մեքենա ստանալու համար, հույս ունենալով, որ հետագայում մեքենայատեր տղային կարող է դյուրությամբ ամուսնացնել գինեկոլոգ-բժշկուհու հետ, որ ապրի ապահով ու երջանիկ։
Երբ Սեդրակյանին կանչում են շրջսպառկոոպ՝ մեքենան ստանալու, ծանոթանալով իր անվամբ ձևակերպված փաստաթղթերին, նա հանում է գրիչն ու խազ քաշում դրանց վրայով։ «Ինձ առայժմ մեքենա պետք չէ»,- ասում է ու վերադառնալով տուն՝ դատաստան է տեսնում կնոջ ու տղայի հետ, զգուշացնելով, որ մեքենա պետք է առնել ոչ թե գողացված, այլ ազնիվ ճանապարհով վաստակած փողով։


'''«Պարտություն»''' պատմվածքում հեղինակը դատապարտում է անանուն նամակներով մարդկանց զրպարտելու, նրանց հետ հաշիվ մաքրելու երևույթը։
Կոլտնտեսության նախագահի և դպրոցի տնօրենի միջև առաջացած բախման հիմքն այն է, որ նախագահի աղջիկը, զրկվելով ոսկե մեդալից, չի կարողացել բուհ ընդունվել։ Տնօրենի դեմ անանուն նամակը հորինել է ինքը՝ նախագահը, և չորս տասնյակ անուն-ազգանուններ շարել դրա տակ, իսկ ստուգումներ անցկացնելու համար գյուղ են ուղարկվել նախագահին «մոտիկից ճանաչող» մարդիկ։ Նրանք պետք է ձգտեն հաշիվ մաքրել ավանդույթը խախտել հանդգնող տնօրենի հետ, ով մեդալակիր է «դարձրել»... հավաքարարուհու տղային։ Ի դեպ, կուսշրջկոմի բյուրոյում հարցի քննարկման ժամանակ պարզվում է, որ շրջանում նախագահների երեխաները «տաղանդավոր» են, իսկ մյուսներինը՝ ապաշնորհ։ Շրջկոմի առաջին քարտուղարը տարակուսանք է ապրում. «Ուրեմն՝ ի՞նչ է ստացվում, եթե տնտեսության նախագահի ու դպրոցի տնօրենի միջև բախում է առաջացել, անպայման մեղավորը տնօրենն է... Եթե ոսկե մեդալը տրվում է նախագահի երեխային՝ օրինական է, իսկ հավաքարարուհու երեխային՝ անօրեն»։


{{Կենտրոն|'''ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ'''}}

Աբգար Դանիելյանի ստեղծագործությունների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա ընտրած թեմաները կրկնություն չեն, գրված են սեփական ոճով, առանց անհավանականությունների, չկան պասիվ ու երկրորդական հերոսներ, յուրաքանչյուրին հատուկ է գործարարությունը։ Եվ բոլոր դեպքերում էլ վճռվում են առաջադրված հիմնախնդիրները։
Մի հանգամանք սակայն, որ ափսոսանք է հարուցում, դա հեղինակի ստեղծագործությունների հրատարակման հարցն է։ Ծերունազարդ արձակագիրն առայժմ չունի պատմվածքների տպագրված ժողովածու։ Նրա շատ ստեղծագործություններ, մեքենագիր վիճակում, շարունակում են «քնած մնալ» տարբեր հրատարակչությունների գզրոցներում։ Ի դեպ, և ի զարմանս շատերի, արձակագիր, լրագրող, թատերագիր Աբգար Դանիելյանը մինչև այժմ գրողների միության անդամ չէ։ Իսկ թե ինչու է այդպես ստացվել, չէ՞ որ Արցախում գրողների թիվը մի քանի տասնյակի է հասնում և արդեն կա կայուն գրողական կազմակերպություն, նա մտահոգված է մի քիչ, բայց հանգիստ է ընկալում այս ամենը։
— Գրականության ասպարեզում,- ասում է նա,- հաջողությունները գրողների թվական աճով չի պայմանավորված։ Մի ժամանակ Տուլայի նահանգում ընդամենը մեկ գրող կար՝ Լև Տոլստոյը, բայց նրա ստեղծագործությունները վաղուց համամարդկային հարստություն են դարձել։
Հասկանալի է նրա միտքը, թեև՝ չպարզաբանված։ Եվ չի տրտնջում իր վիճակից. շարունակում է ստեղծագործել, թղթին հանձնել նոր պատմվածքներ, հրատապ թեմաներով հանդես գալիս պարբերական մամուլում։ Չի տրտնջում, որ «Գոհարն» առանձին գրքով չի հրատարակվել, բազում պատմվածքները՝ նույնպես, որ հովանավոր է պահանջվում Արցախյան ազատամարտում մեր քաջազուն մարտիկների անօրինակ սխրագործությունները վավերագրող «Սերը կրակի տակ» պիեսը բեմ բարձրացնելու համար։ «Փույթ չէ,- ասում է,- մի օր հովանավոր կգտնվի»։
Չի տրտնջում՝ հավատալով, որ մի օր, իրոք, արդարությունը դուրս կգա ընդհատակից, կպարզի թևերն ու կպահանջի ճանապարհ տալ իրեն՝ առաջ շարժվելու համար։
Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում Բաքվում և  Երևանում հրատարակված «Հանուն կյանքի» և «Հարազատ օջախ» գրքերը, որոնք նվիրված են Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանի և գյուղատնտեսական տեխնիկումի անցած ուղուն և առօրյա գործերին, հաստատություններ, որոնք անգնահատելի գործ են կատարել Լեռնային Ղարաբաղի բնակավայրերն ու տնտեսությունները մասնագիտական կադրերով ապահովելու գործում և այսօր էլ շարունակում են իրենց պատվավոր առաքելությունը։ Նրա մի շարք ստեղծագործություններ տպագրվել են «Լեռնային վտակ» և «50 գարուն» գրական ալմանախներում։
Արտաքուստ հանդարտ ու խաղաղաբարո մարդ է Աբգար Դանիելյանը, բայց հոգով ու բնավորությամբ՝ տագնապող ու տառապող։ Նրան խիստ մտահոգում են այն անարդարություններն ու չարաշահումները, որ նկատում է հասարակական կյանքում և առանձին անհատների գործունեության մեջ։ Բայց հավատում է, որ դրանք ժամանակավոր են, անցողիկ, որ Արցախում հաստատված տնտեսական ու քաղաքական կառույցներն ի վիճակի են հաղթահարելու և վերացնելու նաև այդ խոչընդոտները։ Նա հավատում է, որ ազատություն և անկախություն նվաճած Արցախը դուրս է եկել այն ճանապարհը, որի մասին երազել են ավագ սերնդի մարդիկ, բռնել այն ուղին, որ տանում է լուսավոր ափեր։


{{Կենտրոն|'''ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԸ'''}}
{{Կենտրոն|'''Հասարակական դիրքորոշումն ու ճակատագրի դաժան հարվածները'''}}

Աբգար Դանիելյանը հասարակական կյանքում ունեցել է առողջ ու կայուն կենսադիրք, հանձնարարված բոլոր տեղամասերում բարեխղճորեն կատարել իր պարտականությունները։ Իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում նա՝ որպես հասարակության անդամ, ծնող՝ երեխաների հայր։ Չնայած ճակատագրից կրած  արհավիրքներին՝ չի շեղվել ճանապարհից։ Արու զավակ չի ունեցել, բայց չորս դուստրերը լիովին արդարացրել են ծնողների սպասելիքները։ Ավագ դուստրը՝ Նաիրան, բարձրագույն կրթությամբ ռուսաց լեզվի և գրականության մասնագետ ուսուցչուհի է, Սիլվան՝ բժշկուհի, Սվետլանան՝ տնտեսագետ էր աշխատում, Նվարդը՝ հանրակրթական դպրոցի բարձրագույն կրթությամբ ուսուցչուհի լինելով հանդերձ, որպես երաժիշտ՝ դաշնամուրի դասեր է վարում արվեստի դպրոցում։

Ամեն ինչ լավ էր ստացվում և հայրը միայն հպարտանալ կարող էր իր խելոք և ընդունակ դուստրերի հաջողություններով։ Սակայն ճակատագիրն այս անգամ էլ կատարեց իր խարդախ միջամտությունը։

1990-ի մարտի սկզբին Մոսկվայում քննարկվում էր Արցախի շուրջ ստեղծված իրադրությունը, և Գորբաչովը համառորեն ձգտում էր Արցախը պատանդ պահել ԽՍՀՄ ժողովուրդների «եղբայրական ընտանիքում», այն համարելով Ադրբեջանի անբաժանելի մասը։ Աբգար Դանիելյանի կինը՝ տիկին Իզաբելան, հեռուստացույցով դիտեց այդ ապօրինությունը, գիշերը, սրտի կաթվածից մահացավ։ Մի քանի ամիս անց, օգոստոսի 1-ին Լաչինի երկնքում խփվեց «ՅԱԿ-40» ինքնաթիռը, որով Սվետլանան ամուսնու՝ Ալեքսեյ Ավետիսյանի և որդու՝ փոքրիկ Հայկի հետ Երևանից վերադառնում էր Ստեփանակերտ։ Ցնորվել կարող էր մարդը, բայց դա տեղի չունեցավ, Ա. Դանիելյանը դիմացավ, որպեսզի շարունակի պառապել ճակատագրի հասցրած հարվածներից։

Կարծես՝ դա էլ քիչ էր. Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի վերջին օրերին, մարտի դաշտում, զոհվեց Նվարդի ամուսինը՝ Լավրենտ Սաղյանը։ Տեղեկանալով այս ամենի մասին՝ ակամայից ուզում ես անիծել այն ճակատագիրը, որ վիճակվել է Դանիելյանների ընտանիքին։ Բայց տեսնելով սենյակում միամիտ խաղացող թոռնիկներին՝ Արմենին ու Բելային, սթափվեցի նման մտքից, համոզված, որ այս փոքրիկներին գոնե կվիճակվի նոր ճակատագիր. նրանք կապրեն նոր Արցախում, ազատ ու խաղաղ երկրամասում։

'''1998 թ.'''

'''ՀԳ'''

Աբգար Սիրականի Դանիելյանը մահացել է 2002-ի ապրիլի 9-ին, կյանքի 84-րդ տարում։
&lt;/div&gt;


&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|'''ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ՝ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ, ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍՆԵՐՈՒՄ ՈՒ ԱԼՄԱՆԱԽՆԵՐՈՒՄ ՏՊԱԳՐՎԱԾ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԸ'''}}
{{Կենտրոն|'''(1950-1988)'''}}

''Վիպակ''

*Գոհար


''Պատմվածքներ''

*Ակունք

*Ապոլդայի կապիտանը

*Արտաշեսի լորենին

*Գիշերամարտ (չհորինված պատմվածք)

*Գործուղում

*Դատ սեփական հարկի տակ

*Երկրորդ հայրը

*Զինվորի լռությունը

*Զինվորի սիրտը

*Իմ շքանշանը

*Ինֆարկտ

*Լեհուհին

*Լուսանկարը

*Կոծոծը

*Տարիներ հետո (չհորինված պատմվածք)

*Հայրական դատ

*Հայրական իղձ

*Ճերմակ պատիվ

*Միջնորդ Սողոն

*Որդիները

*Պարտություն

*Ռուս մարդը

*Սանմաքրում

*Սիրտը չի սխալվում

*Վարպետի դասը

*Վերջին բեկորը

*Վթար

*Ուղիղ քայլիր, մարդ


''Հոդվածներ և ակնարկներ''

*Ամեն ինչ կիսատ թողած

*Ամեն ինչո՞ւմն է անցյալը մեղավոր

*Այդպես, մեր քաջազուններ (հոդվածաշար)

*Այդպես պատգամել են անմահները

*Այսօր էլ՝ առաջին գծում

*Բարի գործեր

*Դասը շարունակվում է

*Եվ Տուլան աներեր մնաց

*Երեք հանդիպում Հրաչյա Քոչարի հետ

*Երիտասարդական խոյանքով

*Երկուսը՝ նույն գյուղից

*Զինվոր էլ մնում է

*«Թե ուզում ես երգդ լսեն...»

*Խաչունց Անդրին

*Խիզախ կապավորը

*Կուրծքը զրահ դարձրած

*Համեստ ու հասարակ

*Հայաստանի կենացը

*Հարազատ հանգրվան

*Հողի դուստրը

*Մեծ պայքարի մարդիկ (հոդվածաշար)

*Մեր անուշ, մեր վիրավոր հող

*Նա պարտք չմնաց կյանքին

*Ներիր, խիղճ իմ

*Ներսես քեռին հիշում է

*Նրան ճախրելու թևեր էին տրված

*Նրանք պաշտպանել են մայրաքաղաքը

*Նևան՝ աչքերի առաջ

*«Չմոռանաք մեզ, մարդիկ»

*Սիրտ այրող տողերով

*Փառքի ճանապարհով


''Չափածո''

*Այդպես էլ չգտա իմ տեղը

*Ժամանակակից մարդը

*Նամակը

*Վերադարձ


'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ'''

(Ոչ լրիվ ցանկ)


''Պիեսներ''

*Այրվող պատիվ (բեմադրվել է Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում, 1969-ին)

*Սիրտը չի սխալվում (չի բեմադրվել)

*Սերը կրակի տակ (չի բեմադրվել)

*Վերադարձիր, Նադյա (չի բեմադրվել)


''Վիպակներ''

*Գիշերային ստուգարք

*Զգույշ, մարդը թևեր ունի

*Խոշտանգված սեր

*Սառը գիշերներ

*Ցատկ սեփական գերեզմանի վրայով

*Ուռուցք


''Չափածո''

*Քայլերգ ազատամարտիկների

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>br9kvh72eqpu3wahiqrpmgcqhn00kxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149747</id>
    <revision>
      <id>393527</id>
      <parentid>392416</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T10:49:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7113" sha1="h1jkccw7lzg1d7oau7u4nxrjaki7zcp" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ 
(էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր.։

{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;

*[[Խոսք ընթերցողին (ԵԺ, գ.II)|Խոսք ընթերցողին]]

[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|'''ԱՆԴՐԱՆԻԿ, ԱՅՍԻՆՔՆ՝ ԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ]]
(1997)
*[[Որպես սկիզբ, կամ` նախ ծանոթացման կարգով...]]
*[[...Եվ հետո]]

[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|'''ՈՒՇԱՑԱԾ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ԱՐԱՐԱՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ ՀԵՏ]]
(1997)
*[[Որպես սկիզբ...]]
*[[...Ու շարունակություն]]

[[Եվ այսպիսի ճակատագիր|'''ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
(1998)
*[[Ծնունդ, ուսումնառություն, պատերազմ]]
*[[Ստեղծագործությունը]]
:::[[«Գոհար» վիպակը]]
:::[[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]]
:::[[Պատմվածքները]]
*[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]]
*[[Կյանքի վերջին շրջանը. Հասարակական դիրքորոշումն ու ճակատագրի դաժան հարվածները]]
*[[Աբգար Դանիելյանի տպագիր և անտիպ երկերի ոչ լրիվ ցանկերը]]

[[Ղողանջ հիշատակի|'''ՂՈՂԱՆՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻ]]
*[[Անունդ` որպես անձնազոհության խորհրդանիշ]]

[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր|'''ԻՆՉՈՒ Է ԱՐԱՔՍԻ ՋՈՒՐԸ ՊՂՏՈՐ]]
(1982-1994)
*[[Մուտքի խոսք]]
*[[Աննվաճ բարձունք]]
*[[Ապրած-չապրած կյանք]]
*[[Ճակատագիր (ակնարկ)|Ճակատագիր]]
*[[Հրադադարը պահպանվում է։ Կան նաև կրակոցներ]]
*[[Այրվիր, որ լուսավորես շրջապատդ]]
*[[Լեյտենանտ Կարոն]]
*[[Անցած օրերի ձայնը]]
*[[Հավերժ տրոփող մի սիրտ]]
*[[Գյուղի առաջին նահատակը]]
*[[Այս խաղաղ առավոտի համար]]
*[[Մեր առավոտները կրկին խաղաղվեցին]]
*[[21-ը դեռ չբոլորած]]
*[[Նայելով մահվան աչքերին]]
*[[Նվիրումով ու անձնուրացաբար]]
*[[Տաք շնչառություն]]
*[[Հաղթելու համար նաև զոհվել է պետք]]
*[[Ճուտոյի բաժին պատերազմը]]
*[[Բազում նվիրյալներից մեկը]]
*[[Իր մասնագիտությանը սիրահարված]]
*[[Պատերազմական կենսագրություն]]
*[[Սահման քաջաց...]]
*[[Հայրենանվիրում]]
*[[Ելենա մայրիկի երազանքը]]
*[[Հիշենք և կապրի ճշմարտությունը]]
*[[Պատրանքի գոյությունը]]
*[[Դժվար ճակատագիր]]
*[[Մի գերդաստանի պատմություն (Արիս Արսենի)|Մի գերդաստանի պատմություն]]
*[[Երկու եղբայր՝ մեկ ճակատագիր]]
*[[Չորսից երկուսը` զոհասեղանին]]
*[[Քայլելով պատերազմական ճանապարհներով]]
*[[Ցավի զգացումով]]
*[[Արմատների կանչին ունկնդիր]]
*[[Թեկուզ՝ բարի խոսք, ջերմ վերաբերմունք]]
*[[Հանդիպում (Արիս Արսենի)|Հանդիպում]]
*[[Անցյալի ու ներկայի որոշակի համադրումներով]]
*[[Մի ձեռքում ինքնաձիգը, մյուսում վրձինը` Արցախ աշխարհի կանաչ-կարմիր գույներով թաթախված]]
*[[Օրեր, որ հուշ են արդեն]]
*[[Հուշ և հպարտություն]]
*[[Որ չմոռացվի ոչինչ]]
*[[Հրաժեշտից առաջ]]

[[Արձակ երգիծանք|'''ԱՐՁԱԿ ԵՐԳԻԾԱՆՔ]]
(1978-2019)
[[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները|''Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
*[[Թղթի... վաճառք]]
*[[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
*[[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
*[[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
*[[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
*[[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
*[[Զգո՜ւյշ…]]
*[[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…|Ահա այսպիսի բանե՜ր...]]
*[[Խաղողի... ժավել]]

[[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|''Արմանք, զարմանք, տարակուսանք]]
*[[Զարմացած-հիացած]]
*[[Արմանք]]
*[[Զարմանք]]
*[[Տարակուսանք]]
*[[«Հնարամիտը»]]
*[[Արդյո՞ք հայերեն կարդալ գիտեն]]
*[[Խիստ հրահանգ]]
*[[Ծառայության նոր վայրում]]
*[[Աստիճանազրկում]]
*[[Նոր գլխավոր խմբագիրը]]
*[[Հերթապահը]]
*[[Անվան առեղծված]]
*[[Մարտիկը` «Մարտիկին»]]
*[[Մամուլի քարտուղար էի...]]
*[[Ոչ մի բանաստեղծություն]]
*[[Նամակ զինվորին]]
*[[Զինվորներին չեն ծեծում]]
*[[Տհաճ հոտ]]
*[[«Դժգոհը»]]
*[[«ՀԲ»]]
*[[Աշխատանքային առաջին օրը]]
*[[Ձկների՜ն խրատեք...]]
*[[Անմիջապես ազատիր...]]
*[[Հայոց լեզվի դասին]]
*[[Անդավաճան... սեր]]
*[[Երկխոսություն]]
*[[Պարտքով փող]]
*[[«Անհյուրընկալ» գյուղում]]
*[[«Չափսը»]]
*[[Բարևին` ի պատասխան]]
*[[«Միշտ հասանելի»]]
*[[«ՂՏ»-ի առանձնահատկությունը]]
*[[Յուրօրինակ քվեարկություն]]
*[[Նախընտրական «արկած»]]

[[Իսկ գրքի վերջում...|'''ԻՍԿ ԳՐՔԻ ՎԵՐՋՈՒՄ...]]
...Հրապարակումներ հեղինակի մասին
(1978-2018)
*[[Կարծիքներ]]
*[[Արփիկ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Արձագանք]]
*[[Նորայր ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Երգը ծնվում է ցավից]]
*[[Էռնէստ ԵՍԱՅԱՆ. Ժամանակին ասված խոսք]] 
*[[Մարսել ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Լույս է տեսել նոր գիրք]] 
*[[Հոմեր ՎԱՆՅԱՆ. Մի գրավոր հուշարձան]]
*[[Միքայել ԲԱԼՅԱՆ. «Բանաստեղծությունն իմ էությունն է...»]]
*[[Երվանդ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Խոսք՝ երախտիքի]]
*[[Գալինա ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չգիտեմ՝ ինչպես է...]]
*[[Ջամալ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Սրտի խոսք]]
*[[Հեղինակի նախորդ գրքերը]]
*[[Տպագրության պատրաստ գրքերը]]

[[Այբբենական ցանկ (ԵԺ, գ.II)|'''ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]]&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>h1jkccw7lzg1d7oau7u4nxrjaki7zcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393529</id>
      <parentid>393527</parentid>
      <timestamp>2026-06-30T11:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7152" sha1="7ofviqiax0a1638fe3ikm0z1x1ahwxv" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ 
(էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր.։

{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;

*[[Խոսք ընթերցողին (ԵԺ, գ.II)|Խոսք ընթերցողին]]

[[Անդրանիկ, այսինքն՝ առաջամարտիկ|'''ԱՆԴՐԱՆԻԿ, ԱՅՍԻՆՔՆ՝ ԱՌԱՋԱՄԱՐՏԻԿ]]
(1997)
*[[Որպես սկիզբ, կամ` նախ ծանոթացման կարգով...]]
*[[...Եվ հետո]]

[[Ուշացած երկխոսություն Արարատ Ղազարյանի հետ|'''ՈՒՇԱՑԱԾ ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ ԱՐԱՐԱՏ ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ ՀԵՏ]]
(1997)
*[[Որպես սկիզբ...]]
*[[...Ու շարունակություն]]

[[Եվ այսպիսի ճակատագիր|'''ԵՎ ԱՅՍՊԻՍԻ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ]]
(1998)
*[[Ծնունդ, ուսումնառություն, պատերազմ]]
*[[Ստեղծագործությունը]]
:::[[«Գոհար» վիպակը]]
:::[[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]]
:::[[Պատմվածքները]]
*[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]]
*[[Կյանքի վերջին շրջանը|Կյանքի վերջին շրջանը. Հասարակական դիրքորոշումն ու ճակատագրի դաժան հարվածները]]
*[[Աբգար Դանիելյանի տպագիր և անտիպ երկերի ոչ լրիվ ցանկերը]]

[[Ղողանջ հիշատակի|'''ՂՈՂԱՆՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻ]]
*[[Անունդ` որպես անձնազոհության խորհրդանիշ]]

[[Ինչու է Արաքսի ջուրը պղտոր|'''ԻՆՉՈՒ Է ԱՐԱՔՍԻ ՋՈՒՐԸ ՊՂՏՈՐ]]
(1982-1994)
*[[Մուտքի խոսք]]
*[[Աննվաճ բարձունք]]
*[[Ապրած-չապրած կյանք]]
*[[Ճակատագիր (ակնարկ)|Ճակատագիր]]
*[[Հրադադարը պահպանվում է։ Կան նաև կրակոցներ]]
*[[Այրվիր, որ լուսավորես շրջապատդ]]
*[[Լեյտենանտ Կարոն]]
*[[Անցած օրերի ձայնը]]
*[[Հավերժ տրոփող մի սիրտ]]
*[[Գյուղի առաջին նահատակը]]
*[[Այս խաղաղ առավոտի համար]]
*[[Մեր առավոտները կրկին խաղաղվեցին]]
*[[21-ը դեռ չբոլորած]]
*[[Նայելով մահվան աչքերին]]
*[[Նվիրումով ու անձնուրացաբար]]
*[[Տաք շնչառություն]]
*[[Հաղթելու համար նաև զոհվել է պետք]]
*[[Ճուտոյի բաժին պատերազմը]]
*[[Բազում նվիրյալներից մեկը]]
*[[Իր մասնագիտությանը սիրահարված]]
*[[Պատերազմական կենսագրություն]]
*[[Սահման քաջաց...]]
*[[Հայրենանվիրում]]
*[[Ելենա մայրիկի երազանքը]]
*[[Հիշենք և կապրի ճշմարտությունը]]
*[[Պատրանքի գոյությունը]]
*[[Դժվար ճակատագիր]]
*[[Մի գերդաստանի պատմություն (Արիս Արսենի)|Մի գերդաստանի պատմություն]]
*[[Երկու եղբայր՝ մեկ ճակատագիր]]
*[[Չորսից երկուսը` զոհասեղանին]]
*[[Քայլելով պատերազմական ճանապարհներով]]
*[[Ցավի զգացումով]]
*[[Արմատների կանչին ունկնդիր]]
*[[Թեկուզ՝ բարի խոսք, ջերմ վերաբերմունք]]
*[[Հանդիպում (Արիս Արսենի)|Հանդիպում]]
*[[Անցյալի ու ներկայի որոշակի համադրումներով]]
*[[Մի ձեռքում ինքնաձիգը, մյուսում վրձինը` Արցախ աշխարհի կանաչ-կարմիր գույներով թաթախված]]
*[[Օրեր, որ հուշ են արդեն]]
*[[Հուշ և հպարտություն]]
*[[Որ չմոռացվի ոչինչ]]
*[[Հրաժեշտից առաջ]]

[[Արձակ երգիծանք|'''ԱՐՁԱԿ ԵՐԳԻԾԱՆՔ]]
(1978-2019)
[[Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները|''Մուկուչ Թոփալյանի ֆելիետոնները]]
*[[Թղթի... վաճառք]]
*[[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
*[[Բարձրագույն... թվաբանություն]]
*[[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
*[[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
*[[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
*[[Զգո՜ւյշ…]]
*[[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…|Ահա այսպիսի բանե՜ր...]]
*[[Խաղողի... ժավել]]

[[Արմանք, զարմանք, տարակուսանք|''Արմանք, զարմանք, տարակուսանք]]
*[[Զարմացած-հիացած]]
*[[Արմանք]]
*[[Զարմանք]]
*[[Տարակուսանք]]
*[[«Հնարամիտը»]]
*[[Արդյո՞ք հայերեն կարդալ գիտեն]]
*[[Խիստ հրահանգ]]
*[[Ծառայության նոր վայրում]]
*[[Աստիճանազրկում]]
*[[Նոր գլխավոր խմբագիրը]]
*[[Հերթապահը]]
*[[Անվան առեղծված]]
*[[Մարտիկը` «Մարտիկին»]]
*[[Մամուլի քարտուղար էի...]]
*[[Ոչ մի բանաստեղծություն]]
*[[Նամակ զինվորին]]
*[[Զինվորներին չեն ծեծում]]
*[[Տհաճ հոտ]]
*[[«Դժգոհը»]]
*[[«ՀԲ»]]
*[[Աշխատանքային առաջին օրը]]
*[[Ձկների՜ն խրատեք...]]
*[[Անմիջապես ազատիր...]]
*[[Հայոց լեզվի դասին]]
*[[Անդավաճան... սեր]]
*[[Երկխոսություն]]
*[[Պարտքով փող]]
*[[«Անհյուրընկալ» գյուղում]]
*[[«Չափսը»]]
*[[Բարևին` ի պատասխան]]
*[[«Միշտ հասանելի»]]
*[[«ՂՏ»-ի առանձնահատկությունը]]
*[[Յուրօրինակ քվեարկություն]]
*[[Նախընտրական «արկած»]]

[[Իսկ գրքի վերջում...|'''ԻՍԿ ԳՐՔԻ ՎԵՐՋՈՒՄ...]]
...Հրապարակումներ հեղինակի մասին
(1978-2018)
*[[Կարծիքներ]]
*[[Արփիկ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ. Արձագանք]]
*[[Նորայր ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ. Երգը ծնվում է ցավից]]
*[[Էռնէստ ԵՍԱՅԱՆ. Ժամանակին ասված խոսք]] 
*[[Մարսել ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. Լույս է տեսել նոր գիրք]] 
*[[Հոմեր ՎԱՆՅԱՆ. Մի գրավոր հուշարձան]]
*[[Միքայել ԲԱԼՅԱՆ. «Բանաստեղծությունն իմ էությունն է...»]]
*[[Երվանդ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ. Խոսք՝ երախտիքի]]
*[[Գալինա ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ. Չգիտեմ՝ ինչպես է...]]
*[[Ջամալ ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ. Սրտի խոսք]]
*[[Հեղինակի նախորդ գրքերը]]
*[[Տպագրության պատրաստ գրքերը]]

[[Այբբենական ցանկ (ԵԺ, գ.II)|'''ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]]&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>7ofviqiax0a1638fe3ikm0z1x1ahwxv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ծնունդ, ուսումնառություն, պատերազմ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150230</id>
    <revision>
      <id>393530</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԾՆՈՒՆԴ, ՈՒՍՈՒՄՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԵՐԱԶՄ |section =  |previous = [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] |next =[[Ստեղծագործությունը]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ.,...»:</comment>
      <origin>393530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10548" sha1="gwi9i17bi67v8rmvccb2v9wpd04b7by" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԾՆՈՒՆԴ, ՈՒՍՈՒՄՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԵՐԱԶՄ
|section = 
|previous = [[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]]
|next =[[Ստեղծագործությունը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԾՆՈՒՆԴ &lt;br&gt; ՈՒՍՈՒՄՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ &lt;br&gt; ՊԱՏԵՐԱԶՄ}}
&lt;br&gt;
Տարեց մարդիկ մինչև հիմա էլ հիշում են. 1918-ի գարնանը սով էր լեռնային Կոճողոտ գյուղում։ Ամենից շատ մահանում էին փոքր երեխաները։ Գրեթե ամեն օր թաղման արարողություն էր։ Երիտասարդ կանայք խուսափում էին ծննդաբերելուց և տատմերների օգնությամբ ոչնչացնում իրենց արգանդում ձևավորվող պտուղները։ Այդպես էր որոշել նաև հարևան Վաղուհաս գյուղից Կոճողոտ հարս եկած Վարդի Դանիելյանը, ով արդեն երկու աղջիկ երեխա ուներ՝ Եսթերն ու Մարիամը։ Վախենում էր երրորդն էլ աղջիկ ծնվի։

— Այդպիսի բան չանես, երեխայից վնաս չկա, ո՞վ գիտի, գուցե տղա է ծնվելու,- զգուշացնում է սկեսուրը՝ Ջավահիր տատը։

— Չգիտեմ՝ ինչպես վարվեմ, սկեսուր, վախենում եմ տունս աղջիկներով լցնեմ ու կրակի մեջ գցեմ բոլորիդ։

— Մի վախեցիր, աղջիկս, վերևում Աստված կա, տեսնում է, այդ մեկը պիտի տղա ծնվի։

Հարսը հավատաց սկեսրոջը և նրա խոսքից դուրս չեկավ։

Այդպես էլ եղավ. Սուրբ Համբարձման տոնին հարսը տղա բերեց։ Դա 1918-ի մայիսի 15-ին էր։

— Դե, որ Համբարձման տոնին է ծնվել՝ անունն էլ Համբարձում դնենք,- ասում է հայրը՝ Սարգիսը, ում, գեղեցիկ տղամարդ լինելու համար, ընկերները կատակով Սիրական էին անվանում։

Այդպես էլ որոշում են ծնողները՝ Համբարձման ծնունդ է, թող անունով էլ Համբարձում լինի։

— Չէ,- առարկում է Վան քաղաքից 1916-ին ներգաղթած քահանա Տեր-Օհանեսը,- Համբարձում անունով տղաներ շատ կան Արցախում։ Եկեք այս երեխայի անունը Աբգար դնենք՝ հայոց երևելի թագավորներից մեկի անունով, ով խելոք էր ու խաղաղասեր և շատ մտերիմ՝ Աստծո որդու՝ Հիսուս Քրիստոսի հետ, որի ժամանակակիցն էր ինքը։

Ոչ ոք չի առարկում ուսյալ քահանային, ասել է՝ Աբգար, ուրեմն՝ Աբգար էլ պիտի լինի...

''''''

Մեծանում է Աբգարը հայրենի Կոճողոտ գյուղում, չիմանալով, թե ինչ կյանք ու ճակատագիր է սպասում իրեն։ Դեռ գյուղի յոթնամյակում սովորելու տարիներին էր, երբ մահանում է հայրը։ Ընտանիքի ծանրությունն ընկնում է պատանի Աբգարի ուսերին։ Հայրը բժշկական խնամքից զուրկ էր, որովհետև գյուղում ոչ բժիշկ կար, ոչ բուժակ ու բուժքույր, ու մտածում էր պատանի Աբգարը, որ եթե ինքը բժիշկ լիներ՝ անպայման կկանխեր հոր մահը։

— Ես անպայման բժիշկ պիտի դառնամ,- ինքն իրեն մխիթարում է նա,- գնամ Ստեփանակերտի բժշկական տեխնիկում, սկզբում՝ բուժակ կդառնամ, հետո կշարունակեմ ուսումս բարձրագույնում և ինձանից լավ բժիշկ կստացվի։ Պետք է շտապել, մորս օգնել է պետք։

Գնաց ու ընդունվեց տեխնիկում և ուսմանը զուգընթաց սկսեց աշխատել այն ժամանակ Ստեփանակերտում լույս տեսնող «Երիտասարդ բոլշևիկ» թերթում։ Եվ ի զարմանս շատերի՝ նա լիովին արդարացնում էր ինչպես խմբագրի, այնպես էլ բժիշկ-ուսուցիչների հույսերը։ Սակայն պատանի Աբգարին վիճակված չէր ուսումն ավարտին հասցնել. 1939-ին զորակոչվում է Կարմիր բանակի շարքերը։ Լենինգրադյան զինվորական օկրուգի կարմիրբանակային Աբգար Դանիելյանը մասնակցում է խորհրդաֆիննական պատերազմին՝ կապավոր էր, գնդակների տարափի տակ հեռախոսագիծ էր անցկացնում հրամանատարական կետերը, հսկում կապի անխափան աշխատանքը։ Բայց պատերազմի ավարտին տասն օր մնացած, 1940-ի մարտի 3-ին, նա վիրավորվում ու տեղափոխվում է զինվորական հոսպիտալ։

Ապաքինվելուց հետո կրկին շարք է վերադառնում և շարունակում ծառայությունը սահմանային Բրեստ քաղաքում։
1941-ի ամռանը լրանում էր Աբգարի զինվորական ծառայության ժամկետը։ Ինչքա՜ն էր ցանկանում շուտ վերադառնալ տուն և շարունակել ուսումը։ Այս անգամ էլ չի ստացվում. 1941-ի հունիսի 22-ի առավոտը արյունով է բացվում աշխարհի վրա։ 447-րդ հրետանային գնդի կազմում, պատերազմի հորձանուտում հայտնված Ա.Դանիելյանը՝ որպես շարքային հրետանվոր ու, միաժամանակ, սանհրահանգիչ, անցնում է բազում փորձությունների միջով, ապրում նահանջի ողջ դառնությունը, մասնակցում Մոսկվայի ու Տուլայի պաշտպանությանը, ապա արևմտյան շատ շրջանների ու քաղաքների ազատագրման համար մղված մարտերին։ Պատերազմը նրա համար ավարտվում է Մերձբալթյան հանրապետությունների ազատագրումից հետո։ Նա հպարտանում է, որ կռվել է այն ժամանակ՝ գեներալ, իսկ հետագայում՝ մարշալ Հովհ. Բաղրամյանի զորամասերից մեկի կազմում։ Նա կրում է Կարմիր աստղի ու Հայրենական պատերազմի երկրորդ աստիճանի շքանշաններ և մեկուկես տասնյակ տարբեր մեդալներ։ Գրեթե յոթ տարի Աբգար Դանիելյանը մնում է ծառայության մեջ, հաղթահարում բազում դժվարություններ ու փորձություններ։

1942-ի հուլիսյան մարտերից մեկի ժամանակ Ա.Դանիելյանն ընդունվում է ԽՄԿԿ շարքերը։ Երաշխավորողներից մեկը՝ գնդի կոմիսար Իվան Ստեպանովիչ Կովալևը, ով անչափ սիրում էր կովկասցի տղային, իմանալով երիտասարդ զինվորի գրական ձիրքի մասին, նրան կուստոմս հանձնելիս պատգամում է.

— Ես ցանկանում եմ, որ դու ողջ մնաս և հաղթանակը նվաճելուց հետո սերունդներին պատմես մեր բանակի, քո մարտական ընկերների մասին։

...Նախկին զինվորը հետագայում սրբությամբ է կատարում կոմիսարի այդ պատգամը։

''''''

Պատերազմի հաղթական ավարտից հետո Աբգար Դանիելյանն առաջին հերթին լրացնում է ուսման պակասը՝ ավարտում է միջնակարգը, հետո՝ Բաքվի կուսակցական դպրոցը, իսկ որոշ ժամանակ անց՝ հեռակա կարգով՝ Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի պատմության ֆակուլտետը։
Մի շարք տարիներ աշխատում է որպես Մարտակերտի շրջանային «Սոցիալիզմի ուղիով» թերթի խմբագիր, կուսշրջկոմի երկրորդ քարտուղար, իսկ այնուհետև վերջնականապես հաստատվելով Ստեփանակերտում՝ մոտ չորս տասնամյակ «Սովետական Ղարաբաղ» թերթի խմբագրությունում էր (բաժնի վարիչ ու խմբագրի տեղակալ), կարճ ընդմիջումով՝ նաև ռադիոհաղորդումների մարզային կոմիտեի նախագահ։ Այդ ամբողջ ընթացքում լրագրող Աբգար Դանիելյանը չի մոռանում գնդի կոմիսարի պատգամը՝ գրել մարտական ընկերների սխրագործությունների ու նրանց հետագա ճակատագրերի մասին։ Աշխատանքը ոչ թե խանգարում, այլ, ընդհակառակը, օգնում է լրագրողին՝ գրողական որակներ ձեռք բերելու և ի բարին օգտագործելու ուղղությամբ։ Հարուստ կենսափորձը հնարավորություն է տալիս նրան թափանցել կյանքի երևույթների մեջ և «հավաքել» հետագա ստեղծագործությունների «նեկտարը»։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>gwi9i17bi67v8rmvccb2v9wpd04b7by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ստեղծագործությունը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150231</id>
    <revision>
      <id>393531</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:19:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ |section =  |previous = [[Ծնունդ, ուսումնառություն, պատերազմ]] |next =[[«Գոհար» վիպակը]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օ...»:</comment>
      <origin>393531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2403" sha1="tv44a4mgk8bbbh5iy2wzksy0bzgwnle" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ
|section = 
|previous = [[Ծնունդ, ուսումնառություն, պատերազմ]]
|next =[[«Գոհար» վիպակը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ}}
&lt;br&gt;
Աբգար Դանիելյանը գրում է հանգիստ, առանց շտապելու, ամեն կերպ ձգտելով ճշմարտացիորեն արտացոլել կյանքի առաջադրած հիմնախնդիրներն ու մտահոգությունները, և, ինչպես ինքն է ասում, գրում է «ուղիղ քայլող մարդկանց» մասին, նրանց միջոցով բացահայտում մեր կյանքի խոցելի կողմերը, նրանց միջոցով էլ փորձում ելք գտնել բարդ կացությունից։

Բազմաբնույթ ու բազմերանգ են գրողի ստեղծագործական ոլորտները՝ պատերազմական արհավիրք, ետպատերազմյան խաղաղ շինարարություն, խեղված ճակատագրեր և այլն։ Ստեղծվող երկերն էլ ըստ ամենայնի կրում են իրենց խաչը։ Հեղինակին ճանաչում են բերում հատկապես «Գոհար» վիպակը, «Այրվող պատիվ» պիեսը, բազում պատմվածքներ։ Արցախի գյուղաշխարհից վերցված ու գրական տեսքի բերված դրվագները, որ հետագայում Աբգար Դանիելյանի գրչի տակ պատմվածք են դառնում, վիպակ կամ պիես՝ ամենուր ընդունվում են հարազատորեն. մարդիկ տեսնում ու ճանաչում են այդ ստեղծագործությունների գործող անձանց, պաշտպանում կամ դատապարտում նրանց արարքները։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>tv44a4mgk8bbbh5iy2wzksy0bzgwnle</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Գոհար» վիպակը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150232</id>
    <revision>
      <id>393532</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=«ԳՈՀԱՐ» ՎԻՊԱԿԸ |section =  |previous = [[Ստեղծագործությունը]] |next =[[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (...»:</comment>
      <origin>393532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5639" sha1="ii9v76nvh3yscd9hnbgvq3b03jje2e7" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=«ԳՈՀԱՐ» ՎԻՊԱԿԸ
|section = 
|previous = [[Ստեղծագործությունը]]
|next =[[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''«ԳՈՀԱՐ» ՎԻՊԱԿԸ}}
&lt;br&gt;
Գոհարը և Արամը («Գոհար»), երկուսն էլ՝ Սարալանջ գյուղից են։ Իրար սիրել են դպրոցական նստարանից, բայց կյանքը նրանց տարբեր ճանապարհներով է տարել, Արամը մեկնել է ռազմաճակատ, վերադառնալուց՝ գյուղատնտեսական կրթություն է ստացել, իսկ Գոհարը միջնակարգն ավարտելուց հետո ամուսնացել է հարևան Լուսաշեն գյուղում և ամուսնու ճակատ մեկնելուց հետո փոքրիկ դստրիկի հետ ամբողջ կյանքում մնացել դաշտում։ Իմանալով Գոհարի ճակատագրի մասին, Արամը խնդրում է իրեն, որպես գյուղատնտես,աշխատանքի ուղարկել Լուսաշենի կոլտնտեսություն։ Հենց առաջին հանդիպումներից Գոհարին հայտնի է դառնում Արամի նպատակը. նրա հոգում չի մարել Գոհարի հանդեպ ունեցած սերը։ Գոհարն արտակարգ գեղեցիկ, խելոք, առաքինի կին է, և Արամը, հաշվի չառնելով նրա ամուսնացած լինելն ու երեխա ունենալը, որոշում է կյանքը կապել նրա հետ։ Գոհարն էլ, իր հերթին, սիրում է Արամին, բայց այլ կարծիքի է. Արամը պետք է ամուսնանա իրեն համապատասխան, այսինքն՝ չամուսնացած աղջկա հետ, որ ամբողջ կյանքում երջանիկ լինի։ Արամին գերում է Գոհարի պարզամտությունը, անկեղծությունը, համեստությունը, կանացիությունը։ Ամեն անգամ տեսնելով նրա սլացիկ հասակը, ուսերին թափված մազերի խուրձը, լսելով չափված-հավասարակշռված դատողությունները՝ այնպես է սքանչանում, որ անկարելի է համարում մեկ ուրիշին ընտրելը։

Փոխադարձ սերն ու մարդկային ազնիվ հատկանիշներն Արամին ու Գոհարին այնպես են ջերմացնում, որ բաժանվելն այլևս անհնար է դառնում։ Երկուսն էլ աշխատում են անձնվիրաբար՝ հանուն Լուսաշենի պայծառ ապագայի, բայց, ահա, համարձակ ու նորարար գյուղատնտեսը բախվում է պահպանողական ղեկավարների հետ և, աջակցություն չգտնելով գյուղում, թողնում է Լուսաշենը։ Երբ արդեն խորհրդային երկրի հեռավոր շրջաններից մեկում Արամը փայլում է իր նորարարությամբ, շրջանի ղեկավարությունը նրան պահանջում և գլխավոր գյուղատնտես է նշանակում «Արևածագ» խաղողագործական տնտեսությունում։ Նա արդեն ամուսնացած էր, երկրամաս է վերադառնում ընտանիքով։ Աշխատանքի անցնելով՝ կարճ ժամանակաընթացքում փոխում է տնտեսության վիճակը, այն դարձնում է առաջավոր փորձի դպրոց։ Այստեղ, բաց երկնքի տակ, անցկացվում են տնտեսությունների ղեկավարների ու մասնագետների սեմինար-խորհրդակցություններ։ Ու մի օր էլ Արամը ցուցադրում է խաղողի իր ստեղծած նոր տեսակը՝ բարձրացնելով սրտաձև մի ողկույզ, որն ասես ձեռքին բռնկում-շողարձակում է։

— Ինչպե՞ս է կոչվում խաղողի այդ տեսակը,- հարցնում է կուսշրջկոմի քարտուղարը։

— Որոշել եմ անվանել... «Գոհար»։

Նրան ակնապիշ նայող Գոհարի աչքերից գլորվում են գոհար-գոհար արցունքները։ Զղջո՞ւմ է, որ մերժել է ամուսնության առաջարկը, թե՞... Երևի՝ ոչ։ Առաջնային է համարել իր՝ առաքինի բնավորության դրսևորումները պահպանելը,հավատարիմ մնալով նահապետական-բարոյական համոզմունքներին՝ կրել առաջին ամուսնության դժբախտ լուծը, թեկուզ՝ անվերադարձ կորստյան ցավի վերապրումներով։ Բայց և՝ ուրախ է Արամի՝ իր առաջին սիրո, աշխատանքային ձեռքբերումներով։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>ii9v76nvh3yscd9hnbgvq3b03jje2e7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150233</id>
    <revision>
      <id>393533</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԱՅՐՎՈՂ ՊԱՏԻՎԸ» &lt;br&gt;ԵՎ ՄՅՈՒՍ ՊԻԵՍՆԵՐԸ |section =  |previous = [[Ստեղծագործությունը]] |next =[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմ...»:</comment>
      <origin>393533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4688" sha1="mrjgbgmh5nengnbov5zm56jvjt7ph0i" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՅՐՎՈՂ ՊԱՏԻՎԸ» &lt;br&gt;ԵՎ ՄՅՈՒՍ ՊԻԵՍՆԵՐԸ
|section = 
|previous = [[Ստեղծագործությունը]]
|next =[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱՅՐՎՈՂ ՊԱՏԻՎԸ» &lt;br&gt; ԵՎ ՄՅՈՒՍ ՊԻԵՍՆԵՐԸ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«Այրվող պատիվ» պիեսը'''}}

Հուզիչ ու այրող է «Այրվող պատիվ» պիեսի թեման. վարդաբլուրցի Արմեն Ազատյանը կռվում է ճակատում, կինը՝ Զարուհին, ուսուցչուհի է գյուղի դպրոցում։

Տարբեր պատրվակներով զինծառայությունից խուսափած, թիկունքային տաքուկ պաշտոններում տեղավորված մի քանի թափթփուկներ «մատների վրա պար են ածում» համագյուղացիներին։

...Խորամանկ ու ճարպիկ պահեստապետ Բուդաղը, աչք ունենալով Զարուհու վրա, գյուղում լուրեր է տարածում, թե նրա ամուսինը դավաճանել է Հայրենիքին ու, զենքը վերցրած, կռվում է յուրայինների դեմ։ Մեկին՝ կաշառելու, մյուսին՝ շանտաժելու, երրորդին՝ քծնելու միջոցով Բուդաղին հաջողվում է Ազատյանների ընտանիքը՝ հարսին, կեսրայրին ու սկեսրոջը լարելով մեկը մյուսի դեմ։ Արդյունքում՝ Զարուհին վռնդվում է Ազատյանների տնից։ Նրանից խլում են անգամ երեխային, որ... չխանգարի մոր «երջանկությանը»։ Ամբողջ մի տարի ապրելով խուցի մեջ, Զարուհին սակայն չի ընկրկում դժվարություներից։ Նա համոզված է, որ Արմենը խիզախ տղա է, երբեք ողջ անձնատուր չի լինի թշնամուն, և հավատով սպասում է նրա վերադարձին։

Զրուցելով ամուսնու լուսանկարի հետ, հավաստիացնում է նրան. «Հանգիստ եղիր, սիրելիս, որքան հողմածեծ եմ լինում, այնքան կարծրանում եմ, որքան խտանում են որոգայթները, այնքան զգուշանում եմ։ Ես քեզ սպասում եմ, սիրելիս»։ Եվ խոստանում է՝ ցույց տալ իր սերնդին, թե ինչպես պետք է սպասել...

Այդպես սպասելով՝ հաղթում է Զարուհին, թշնամու թիկունքում մարտնչած ամուսինը վերադառնում է հաղթանակով, իսկ Բուդաղն ու մյուս թափթփուկներն իրենք են մերկացնում միմյանց արարքները։ Վերականգնվում է ավերված օջախը, Ազատյանների հարկի տակ կյանքը մտնում է բնականոն հունի մեջ...

Պիեսը բեմադրվել է Ստեփանակերտի Մ. Գորկու (այժմ՝ Վ. Փափազյանի) անվան հայկական պետական դրամատիկական թատրոնում և 207 անգամ ներկայացվել հանդիսատեսի դատին։


{{Կենտրոն|'''Մյուս պիեսները'''}}

Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում նաև «Վերադարձիր, Նադյա» և «Սերը կրակի տակ» պիեսները։
'''«Վերադարձիր, Նադյա»''' պիեսում պատկերված է տանկիստ Ռուբենի և բուժքույր Նադյայի ճակատային կյանքը։ Պիեսը բեմ չի բարձրացվել։

Իր բեմական կյանքին է սպասում նաև '''«Սերը կրակի տակ»''' պիեսը, ուր Արցախի քաջազուն երիտասարդների՝ արցախյան պատերազմում ցուցաբերած անօրինակ հերոսությունն է նկարագրված և նրանց անաղարտ սերը։


&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>mrjgbgmh5nengnbov5zm56jvjt7ph0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պատմվածքները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150234</id>
    <revision>
      <id>393534</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐԸ |section =  |previous = [[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]] |next =[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ.,...»:</comment>
      <origin>393534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5327" sha1="f6safmt3ywg9k4xg1xdcqtcnao0w1jo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐԸ
|section = 
|previous = [[«Այրվող պատիվը» և մյուս պիեսները]]
|next =[[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐԸ}}
&lt;br&gt;
Թեմատիկայի ընտրությամբ ու գեղարվեստական կատարումով ուշադրության են արժանի Ա. Դանիելյանի «Հայրական դատ», «Պարտություն», «Վթար», «Գործուղում», «Բախում», «Երկրորդ հայրը», «Վերջին բեկորը» և տասնյակ ուրիշ պատմվածքներ, որոնք ժամանակին տպագրվել են պարբերական մամուլում («Գրական Ադրբեջան» հանդես, «Կոմունիստ» (հայերեն) հանրապետական և «Սովետական Ղարաբաղ» մարզային թերթեր)։
Ի՞նչն է ուսանելի Ա. Դանիելյանի պատմվածքներում. զննողականությունը, ժամանակաշրջանին բնորոշ երևույթների ընկալումը և դրանց մեկնաբանությունը։


'''«Հայրական դատ»'''-ում խարազանվում է մի այնպիսի երևույթ, որը բնորոշ է շատ ընտանիքների։ Ամուսինը՝ պատերազմի հաշմանդամ Սեդրակյանը, ազնիվ ու անձնուրաց մարդ է, ապրում է անխոնջ վաստակով, իսկ դա դուր չի գալիս «Յուվելիրտորգի» աշխատակցուհի կնոջը՝ Օֆելյային։ Վատ սովորող դպրոցական տղան ևս վարակվում է մոր հոգեբանությամբ, իսկ դուստրը հոր կողմնակիցն է և բոլոր հարցերում պաշտպանում է նրան։
Օֆելյան ապօրինի ճանպարհով փող կուտակելու փորձ ունի, ուստի, որդուն ամուսնու անուն-ազգանունով հերթագրում է մեքենա ստանալու համար, հույս ունենալով, որ հետագայում մեքենայատեր տղային կարող է դյուրությամբ ամուսնացնել գինեկոլոգ-բժշկուհու հետ, որ ապրի ապահով ու երջանիկ։
Երբ Սեդրակյանին կանչում են շրջսպառկոոպ՝ մեքենան ստանալու, ծանոթանալով իր անվամբ ձևակերպված փաստաթղթերին, նա հանում է գրիչն ու խազ քաշում դրանց վրայով։ «Ինձ առայժմ մեքենա պետք չէ»,- ասում է ու վերադառնալով տուն՝ դատաստան է տեսնում կնոջ ու տղայի հետ, զգուշացնելով, որ մեքենա պետք է առնել ոչ թե գողացված, այլ ազնիվ ճանապարհով վաստակած փողով։


'''«Պարտություն»''' պատմվածքում հեղինակը դատապարտում է անանուն նամակներով մարդկանց զրպարտելու, նրանց հետ հաշիվ մաքրելու երևույթը։
Կոլտնտեսության նախագահի և դպրոցի տնօրենի միջև առաջացած բախման հիմքն այն է, որ նախագահի աղջիկը, զրկվելով ոսկե մեդալից, չի կարողացել բուհ ընդունվել։ Տնօրենի դեմ անանուն նամակը հորինել է ինքը՝ նախագահը, և չորս տասնյակ անուն-ազգանուններ շարել դրա տակ, իսկ ստուգումներ անցկացնելու համար գյուղ են ուղարկվել նախագահին «մոտիկից ճանաչող» մարդիկ։ Նրանք պետք է ձգտեն հաշիվ մաքրել ավանդույթը խախտել հանդգնող տնօրենի հետ, ով մեդալակիր է «դարձրել»... հավաքարարուհու տղային։ Ի դեպ, կուսշրջկոմի բյուրոյում հարցի քննարկման ժամանակ պարզվում է, որ շրջանում նախագահների երեխաները «տաղանդավոր» են, իսկ մյուսներինը՝ ապաշնորհ։ Շրջկոմի առաջին քարտուղարը տարակուսանք է ապրում. «Ուրեմն՝ ի՞նչ է ստացվում, եթե տնտեսության նախագահի ու դպրոցի տնօրենի միջև բախում է առաջացել, անպայման մեղավորը տնօրենն է... Եթե ոսկե մեդալը տրվում է նախագահի երեխային՝ օրինական է, իսկ հավաքարարուհու երեխային՝ անօրեն»։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>f6safmt3ywg9k4xg1xdcqtcnao0w1jo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ստեղծագործական առանձնահատկությունները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150235</id>
    <revision>
      <id>393535</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ |section =  |previous = [[Պատմվածքները]] |next =[[Կյանքի վերջին շրջանը]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ....»:</comment>
      <origin>393535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6056" sha1="8ivrz5wb0p5mceoqqef7st0jk247xn2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
|section = 
|previous = [[Պատմվածքները]]
|next =[[Կյանքի վերջին շրջանը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ}}
&lt;br&gt;
Աբգար Դանիելյանի ստեղծագործությունների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ նրա ընտրած թեմաները կրկնություն չեն, գրված են սեփական ոճով, առանց անհավանականությունների, չկան պասիվ ու երկրորդական հերոսներ, յուրաքանչյուրին հատուկ է գործարարությունը։ Եվ բոլոր դեպքերում էլ վճռվում են առաջադրված հիմնախնդիրները։
Մի հանգամանք սակայն, որ ափսոսանք է հարուցում, դա հեղինակի ստեղծագործությունների հրատարակման հարցն է։ Ծերունազարդ արձակագիրն առայժմ չունի պատմվածքների տպագրված ժողովածու։ Նրա շատ ստեղծագործություններ, մեքենագիր վիճակում, շարունակում են «քնած մնալ» տարբեր հրատարակչությունների գզրոցներում։ Ի դեպ, և ի զարմանս շատերի, արձակագիր, լրագրող, թատերագիր Աբգար Դանիելյանը մինչև այժմ գրողների միության անդամ չէ։ Իսկ թե ինչու է այդպես ստացվել, չէ՞ որ Արցախում գրողների թիվը մի քանի տասնյակի է հասնում և արդեն կա կայուն գրողական կազմակերպություն, նա մտահոգված է մի քիչ, բայց հանգիստ է ընկալում այս ամենը։
— Գրականության ասպարեզում,- ասում է նա,- հաջողությունները գրողների թվական աճով չի պայմանավորված։ Մի ժամանակ Տուլայի նահանգում ընդամենը մեկ գրող կար՝ Լև Տոլստոյը, բայց նրա ստեղծագործությունները վաղուց համամարդկային հարստություն են դարձել։
Հասկանալի է նրա միտքը, թեև՝ չպարզաբանված։ Եվ չի տրտնջում իր վիճակից. շարունակում է ստեղծագործել, թղթին հանձնել նոր պատմվածքներ, հրատապ թեմաներով հանդես գալիս պարբերական մամուլում։ Չի տրտնջում, որ «Գոհարն» առանձին գրքով չի հրատարակվել, բազում պատմվածքները՝ նույնպես, որ հովանավոր է պահանջվում Արցախյան ազատամարտում մեր քաջազուն մարտիկների անօրինակ սխրագործությունները վավերագրող «Սերը կրակի տակ» պիեսը բեմ բարձրացնելու համար։ «Փույթ չէ,- ասում է,- մի օր հովանավոր կգտնվի»։
Չի տրտնջում՝ հավատալով, որ մի օր, իրոք, արդարությունը դուրս կգա ընդհատակից, կպարզի թևերն ու կպահանջի ճանապարհ տալ իրեն՝ առաջ շարժվելու համար։
Աբգար Դանիելյանի գրչին են պատկանում Բաքվում և  Երևանում հրատարակված «Հանուն կյանքի» և «Հարազատ օջախ» գրքերը, որոնք նվիրված են Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանի և գյուղատնտեսական տեխնիկումի անցած ուղուն և առօրյա գործերին, հաստատություններ, որոնք անգնահատելի գործ են կատարել Լեռնային Ղարաբաղի բնակավայրերն ու տնտեսությունները մասնագիտական կադրերով ապահովելու գործում և այսօր էլ շարունակում են իրենց պատվավոր առաքելությունը։ Նրա մի շարք ստեղծագործություններ տպագրվել են «Լեռնային վտակ» և «50 գարուն» գրական ալմանախներում։
Արտաքուստ հանդարտ ու խաղաղաբարո մարդ է Աբգար Դանիելյանը, բայց հոգով ու բնավորությամբ՝ տագնապող ու տառապող։ Նրան խիստ մտահոգում են այն անարդարություններն ու չարաշահումները, որ նկատում է հասարակական կյանքում և առանձին անհատների գործունեության մեջ։ Բայց հավատում է, որ դրանք ժամանակավոր են, անցողիկ, որ Արցախում հաստատված տնտեսական ու քաղաքական կառույցներն ի վիճակի են հաղթահարելու և վերացնելու նաև այդ խոչընդոտները։ Նա հավատում է, որ ազատություն և անկախություն նվաճած Արցախը դուրս է եկել այն ճանապարհը, որի մասին երազել են ավագ սերնդի մարդիկ, բռնել այն ուղին, որ տանում է լուսավոր ափեր։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>8ivrz5wb0p5mceoqqef7st0jk247xn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Կյանքի վերջին շրջանը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150236</id>
    <revision>
      <id>393537</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:29:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԸ. &lt;br&gt; ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆ ՈՒ ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ ԴԱԺԱՆ ՀԱՐՎԱԾՆԵՐԸ |section =  |previous = [[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]] |next =[[Աբգար Դանիելյանի տպագիր և անտիպ երկերի ոչ լրիվ ցանկերը]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;Երկերի ժողովածու, գիրք երկ...»:</comment>
      <origin>393537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4786" sha1="2v63us8qfvrviovgb3qiuzzbzavmey1" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԸ. &lt;br&gt; ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆ ՈՒ ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ ԴԱԺԱՆ ՀԱՐՎԱԾՆԵՐԸ
|section = 
|previous = [[Ստեղծագործական առանձնահատկությունները]]
|next =[[Աբգար Դանիելյանի տպագիր և անտիպ երկերի ոչ լրիվ ցանկերը]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԿՅԱՆՔԻ ՎԵՐՋԻՆ ՇՐՋԱՆԸ. &lt;br&gt; ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆ ՈՒ ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ ԴԱԺԱՆ ՀԱՐՎԱԾՆԵՐԸ}}
&lt;br&gt;
Աբգար Դանիելյանը հասարակական կյանքում ունեցել է առողջ ու կայուն կենսադիրք, հանձնարարված բոլոր տեղամասերում բարեխղճորեն կատարել իր պարտականությունները։ Իսկ ի՞նչ է իրենից ներկայացնում նա՝ որպես հասարակության անդամ, ծնող՝ երեխաների հայր։ Չնայած ճակատագրից կրած  արհավիրքներին՝ չի շեղվել ճանապարհից։ Արու զավակ չի ունեցել, բայց չորս դուստրերը լիովին արդարացրել են ծնողների սպասելիքները։ Ավագ դուստրը՝ Նաիրան, բարձրագույն կրթությամբ ռուսաց լեզվի և գրականության մասնագետ ուսուցչուհի է, Սիլվան՝ բժշկուհի, Սվետլանան՝ տնտեսագետ էր աշխատում, Նվարդը՝ հանրակրթական դպրոցի բարձրագույն կրթությամբ ուսուցչուհի լինելով հանդերձ, որպես երաժիշտ՝ դաշնամուրի դասեր է վարում արվեստի դպրոցում։

Ամեն ինչ լավ էր ստացվում և հայրը միայն հպարտանալ կարող էր իր խելոք և ընդունակ դուստրերի հաջողություններով։ Սակայն ճակատագիրն այս անգամ էլ կատարեց իր խարդախ միջամտությունը։

1990-ի մարտի սկզբին Մոսկվայում քննարկվում էր Արցախի շուրջ ստեղծված իրադրությունը, և Գորբաչովը համառորեն ձգտում էր Արցախը պատանդ պահել ԽՍՀՄ ժողովուրդների «եղբայրական ընտանիքում», այն համարելով Ադրբեջանի անբաժանելի մասը։ Աբգար Դանիելյանի կինը՝ տիկին Իզաբելան, հեռուստացույցով դիտեց այդ ապօրինությունը, գիշերը, սրտի կաթվածից մահացավ։ Մի քանի ամիս անց, օգոստոսի 1-ին Լաչինի երկնքում խփվեց «ՅԱԿ-40» ինքնաթիռը, որով Սվետլանան ամուսնու՝ Ալեքսեյ Ավետիսյանի և որդու՝ փոքրիկ Հայկի հետ Երևանից վերադառնում էր Ստեփանակերտ։ Ցնորվել կարող էր մարդը, բայց դա տեղի չունեցավ, Ա. Դանիելյանը դիմացավ, որպեսզի շարունակի պառապել ճակատագրի հասցրած հարվածներից։

Կարծես՝ դա էլ քիչ էր. Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի վերջին օրերին, մարտի դաշտում, զոհվեց Նվարդի ամուսինը՝ Լավրենտ Սաղյանը։ Տեղեկանալով այս ամենի մասին՝ ակամայից ուզում ես անիծել այն ճակատագիրը, որ վիճակվել է Դանիելյանների ընտանիքին։ Բայց տեսնելով սենյակում միամիտ խաղացող թոռնիկներին՝ Արմենին ու Բելային, սթափվեցի նման մտքից, համոզված, որ այս փոքրիկներին գոնե կվիճակվի նոր ճակատագիր. նրանք կապրեն նոր Արցախում, ազատ ու խաղաղ երկրամասում։

{{Աջաթև|'''1998 թ.
}}
'''''ՀԳ

''Աբգար Սիրականի Դանիելյանը մահացել է 2002-ի ապրիլի 9-ին, կյանքի 84-րդ տարում։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>2v63us8qfvrviovgb3qiuzzbzavmey1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Աբգար Դանիելյանի տպագիր և անտիպ երկերի ոչ լրիվ ցանկերը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150237</id>
    <revision>
      <id>393539</id>
      <timestamp>2026-06-30T11:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՏՊԱԳԻՐ ԵՎ ԱՆՏԻՊ ԵՐԿԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԵՐԸ |section =  |previous = [[Կյանքի վերջին շրջանը]] |next =[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ)...»:</comment>
      <origin>393539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3980" sha1="al3hlwdylafqbgucwlox3155btmdsp2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՏՊԱԳԻՐ ԵՎ ԱՆՏԻՊ ԵՐԿԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԵՐԸ
|section = 
|previous = [[Կյանքի վերջին շրջանը]]
|next =[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&gt;[[Երկերի ժողովածու, գիրք երկրորդ]] (էսսեներ, ակնարկներ, հոդվածներ, երգիծապատումներ և ֆելիետոններ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 240 էջ, տպ. 250 օր. (էջ 3-4)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;

{{Կենտրոն|'''ԱԲԳԱՐ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ ՏՊԱԳԻՐ ԵՎ ԱՆՏԻՊ ԵՐԿԵՐԻ ՈՉ ԼՐԻՎ ՑԱՆԿԵՐԸ}}
{{Կենտրոն|'''(1950-1988)'''}}&lt;br&gt;

''Վիպակ''

*Գոհար


''Պատմվածքներ''

*Ակունք

*Ապոլդայի կապիտանը

*Արտաշեսի լորենին

*Գիշերամարտ (չհորինված պատմվածք)

*Գործուղում

*Դատ սեփական հարկի տակ

*Երկրորդ հայրը

*Զինվորի լռությունը

*Զինվորի սիրտը

*Իմ շքանշանը

*Ինֆարկտ

*Լեհուհին

*Լուսանկարը

*Կոծոծը

*Տարիներ հետո (չհորինված պատմվածք)

*Հայրական դատ

*Հայրական իղձ

*Ճերմակ պատիվ

*Միջնորդ Սողոն

*Որդիները

*Պարտություն

*Ռուս մարդը

*Սանմաքրում

*Սիրտը չի սխալվում

*Վարպետի դասը

*Վերջին բեկորը

*Վթար

*Ուղիղ քայլիր, մարդ


''Հոդվածներ և ակնարկներ''

*Ամեն ինչ կիսատ թողած

*Ամեն ինչո՞ւմն է անցյալը մեղավոր

*Այդպես, մեր քաջազուններ (հոդվածաշար)

*Այդպես պատգամել են անմահները

*Այսօր էլ՝ առաջին գծում

*Բարի գործեր

*Դասը շարունակվում է

*Եվ Տուլան աներեր մնաց

*Երեք հանդիպում Հրաչյա Քոչարի հետ

*Երիտասարդական խոյանքով

*Երկուսը՝ նույն գյուղից

*Զինվոր էլ մնում է

*«Թե ուզում ես երգդ լսեն...»

*Խաչունց Անդրին

*Խիզախ կապավորը

*Կուրծքը զրահ դարձրած

*Համեստ ու հասարակ

*Հայաստանի կենացը

*Հարազատ հանգրվան

*Հողի դուստրը

*Մեծ պայքարի մարդիկ (հոդվածաշար)

*Մեր անուշ, մեր վիրավոր հող

*Նա պարտք չմնաց կյանքին

*Ներիր, խիղճ իմ

*Ներսես քեռին հիշում է

*Նրան ճախրելու թևեր էին տրված

*Նրանք պաշտպանել են մայրաքաղաքը

*Նևան՝ աչքերի առաջ

*«Չմոռանաք մեզ, մարդիկ»

*Սիրտ այրող տողերով

*Փառքի ճանապարհով


''Չափածո''

*Այդպես էլ չգտա իմ տեղը

*Ժամանակակից մարդը

*Նամակը

*Վերադարձ


'''ԱՆՏԻՊ ԳՈՐԾԵՐ'''

(Ոչ լրիվ ցանկ)


''Պիեսներ''

*Այրվող պատիվ (բեմադրվել է Ստեփանակերտի պետական դրամատիկական թատրոնում, 1969-ին)

*Սիրտը չի սխալվում (չի բեմադրվել)

*Սերը կրակի տակ (չի բեմադրվել)

*Վերադարձիր, Նադյա (չի բեմադրվել)


''Վիպակներ''

*Գիշերային ստուգարք

*Զգույշ, մարդը թևեր ունի

*Խոշտանգված սեր

*Սառը գիշերներ

*Ցատկ սեփական գերեզմանի վրայով

*Ուռուցք


''Չափածո''

*Քայլերգ ազատամարտիկների

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>al3hlwdylafqbgucwlox3155btmdsp2</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>