Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/252

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/252</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24974</id>
    <revision>
      <id>393674</id>
      <parentid>257063</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393674</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9120" sha1="302q9nw58ifayod4v4gnqsp1ze6bsr9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱՆՑՈՒ''' (Manzu) Ջակոմո (ծն. 24.12. 1907), իտալացի քանդակագործ: 1930-ական թթ. Միլանում հարել է հակաֆաշիստ–նկարիչների խմբին: Խաչելություն և խաչից իջեցնելու տեսարաններ պատկերող «նույն թեմայով վարիացիաներ» ռելիեֆների շարքով Մ. բողոքել է ֆաշիզմի գազանությունների դեմ («Խաչելություն գեներալի ներկայությամբ», 1942, հեղինակի սեփականություն): «Կարդինալներ» արձանաշարում ձգտել է բացահայտել կաթոլիկ եկեղեցու դերը ժամանակակից աշխարհում («Մեծ կարդինալ», 1955, Ժամանակակից արվեստի միջազգային պատկերասրահ, Վենետիկ): 1950-ական թթ. ստեղծել է կնոջ գեղեցկության ընդհանրական կերպարն արտահայտող աշխատանքներ: Զալցբուրգի տաճարի (1955-58) և Ռոտերդամի Սինտ–Լաուրենսկերկ եկեղեցու (1966-68) բրոնզյա դռներում, Հռոմի Ս. Պետրոսի տաճարի «Մահվան դարպասներ»-ում (1947-64) կրոնական, պատմախորհրդանշական և ժանրային մոտիվների համարձակ զուգորդմամբ արտահայտվել է Մ–ի կենսական և գեղ. նպատակադրումը՝ պայքարը բռնության դեմ մարդու ազատության համար: 1969-70-ին Կապրի կղզում ստեղծել է Վ. Ի. Լենինին նվիրված մարմարյա մոնումենտ: Մ. նաև գեղանկարիչ է, բնանկարիչ և նկարազարդող: Արժանացել է «Ժողովուրդների միջև խաղաղության ամրապնդման համար» միջազգային լենինյան մրցանակի (1966): ՍՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայի պատվավոր անդամ է (1967):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' ({{լայն|Либман М}}.), Джакомо Манцу, (М., 1961).&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԵԼ''' (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), հայ ճարտարապետ, քանդակագործ և նկարիչ: Ստեղծագործել է Վասպուրականում, X դ. 1-ին կեսին: Եղել է Արծրունյաց իշխանական տան գլխավոր ճարտարապետը: Կառուցել է Ոստան ավանը և նրա պալատական համալիրը, Աղթամարի բերդ–քաղաքը, պալատը, հարակից շենքերը և նշանավոր պալատական տաճարը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/253 ''Աղթամար'']):&lt;br&gt;
Մ–ի մասին տեղեկություններ է հաղորդում Թովմա Արծրունու պատմությունը շարունակող Անանունը: Աղթամարի պալատի շինարարության առնչությամբ նա Մ–ին անվանել է «իմաստուն ճարտարապետ և հանճարեղ մարդ», իսկ տաճարի կառուցման մասին նույն պատմիչը գրում է, որ նրա «…ճարտարապետն էր Մանուելը, իմաստնությամբ լի և իր գործում զորավոր մի մարդ» («Պատմություն Արծրունյաց տան», 1978, էջ 300): Մ. ղեկավարել է նաև տաճարի ներքին ձևավորումը: Պատմիչը գրում է. որ «…սուրբ խորանի ներսի կողմը հրաշալիորեն կարգավորեց նկարապաճույճ գույներով, արծաթապատ դռներով և լի ոսկեհուռ զարդերով ոսկեզօծ պատկերներով…» (նույն տեղում, էջ 301):&lt;br&gt;
Մ–ի ամենանշանավոր գործը՝ Աղթամարի տաճարը, արվեստների սինթեզի առավել կատարյալ օրինակն է միջնադարյան Հայաստանում և հնագույնը՝ քրիստոնեական արվեստում ընդհանրապես:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Տեր–Ներսեսյան Ս}}., Հայ արվեստը միջնադարում, Ե., 1975: {{լայն|Մնացականյան Ս}}., Աղթամարի բարձրաքանդակների պատկերագրական համակարգը, «ՍԳ», 1975, № 1:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Մնացականյան}}
'''ՄԱՆՈՒԵԼՅԱՆ''' Մակաբե Մեկենասի (28.2. 1929, Նովոչերկասկ – 1.3.1980, Երևան), հայ սովետական ճարտարապետ, ՀՍՍՀ վաստակավոր ճարտարապետ (1972): Ավարտել է Երևանի Կ. Մարքսի անվ. պոլիտեխնիկական ինստ-ը (1951): Մ–ի նախագծերով կառուցվել են բնակելի տուն Կալինինի փողոցի վրա (1951), ՀՍՍՀ ԳԱ մաթեմատիկայի, մեխանիկայի և երկրաբանության ինստ-ների մասնաշենքերը (Ս. Սաֆարյանի հետ, 1960-ական թթ.), ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտի համալիրը Աշտարակում (Ս. Գուրզադյանի հետ, 1961), ֆիզիկական հետազոտությունների ինստ–ի համալիրը բնակելի ավանով Աշտարակում (1965), ակումբ Արարատ գյուղում, պրոֆիլակտորիում Արզնիում, հյուրանոցներ Էջմիածնում և Թալինում, Երկաթուղայինների մշակույթի տունը Երևանում (Ս. Գուրզադյանի հետ, 1966), Մեծամորի թանգարանը (1969):&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԻ ՕՐԵՆՔՆԵՐ''', հին հնդկական կրոնա–բարոյախոսական, իրավական նորմերի ժողովածու՝ կազմված մ. թ. ա. III դարում: Ըստ Մ. о-ի, քաղ. կարգը Հնդկաստանում եղել է աստվածապետական բռնակալությունը, կառավարող խավերը՝ հոգևորականությունն ու ստրկատերերը: Ստրուկներն առանձին կաստա չեն կազմել: Մ. օ. կարգավորել են պետ., վարչական, քրեական, քաղաքացիական, ամուսնաընտանեկան, դատական իրավահարաբերությունները: Պետությունն ու սահմանված կարգերը, բռնությունը, այդ թվում պատիժը, համարվել են աստծո ստեղծած, ուստի իրավախախտողների դեմ կիրառվող անողոք միջոցառումները՝ արդարացի ու անհրաժեշտ: Պատիժը միաժամանակ համարվել է բոլոր էակների պաշտպանությունն ու արդարությունն իրականացնելու միջոց:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Թովմասյան}} 
'''ՄԱՆՈՒԻԼ I''' {{լայն|Կոմնենոս}} (Μανουήλ ό Κομνηνός) (1123-1180), Բյուզանդիայի կայսր 1143-ից: Կոմնենոսների դինաստիայից: Հոր՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/560 ''Հովհաննես II Կոմնենոսի''] օրոք մասնակցել է թուրքերի դեմ արշավանքներին, աչքի ընկել ռազմ. տաղանդով: Բյուզանդիայից կախման մեջ է դրել Անտիոքի դքսությունը, կայսրությանը ենթարկել հունգարներին ու սերբերին, պարտության մատնել պեչենեգներին (1150-53), Կիևի իշխանի գահի համար պայքարում՝ պաշտպանել Յուրի Դոլգորուկիին: Նրա օրոք նորմանները գրավել են Հունաստանի մի շարք շրջաններ ու կղզիներ: 1154-ին Մ. նրանց է զիջել Հարավային Իտալիան, իսկ 1176-ին Միրիոկեֆալոնի ճակատամարտում պարտվել է սելջուկներից:&lt;br&gt;
Մ. I-ի կառավարման սկզբին Կիլիկիայի Հայոց իշխան ''Թորոս Բ'' Կիլիկիայից վտարեց բյուզանդացիներին, ընդարձակեց իշխանության սահմանները: 1152-ին բյուզանդական զորավար Անդրոնիկոս Կոմնենոսը արշավեց Կիլիկիա և Մամեստիայի մոտ ծանր պարտություն կրեց հայերից: 1158-ին Մ. I-ին հաջողվեց գրավել Դաշտային Կիլիկիան, իսկ 1159-ին դաշնակցեց Թորոս Բ–ի և Երուսաղեմի թագավորի հետ՝ ընդդեմ Հալեպի ամիրա Նուր ադ Դինի: Մ. I դիմել է հայկ. եկեղեցու պետերին&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>302q9nw58ifayod4v4gnqsp1ze6bsr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/253</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24975</id>
    <revision>
      <id>393675</id>
      <parentid>257096</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:41:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393675</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11525" sha1="iqpoleczbieyqk3kb268k6f0f1raolo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հայ և բյուզանդական եկեղեցիների միության հարցով ու մերժվել: Ներսես Շնորհալու «Թուղթ ընդհանրական»-ում պահպանվել է Մ. I-ի՝ հայերին ուղղված նամակների հայերեն թարգմանությունը, որոնց հուն. բնագրերը կորել են:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Օրմանյան Մ}}., Ազգապատում, հ. 1, ԿՊ, 1912: {{լայն|Микаелян Г}}., История Киликийского армянского государства, Е., 1952.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Բարթիկյան}}
'''ՄԱՆՈՒԻԼՍԿԻ''' Դիմիտրի Զախարովիչ (1883-1959), սովետական պետական և կուսակցական գործիչ: ՈւՍՍՀ ԳԱ իսկական անդամ (1945): Կոմունիստական կուսակցության անդամ 1903-ից: Մ. Կրոնշտադտի, ապա Սվեաբորգի զինված ապստամբությունների (1906) կազմակերպիչներից է. ձերբակալվել և դատապարտվել է աքսորի, բանտից փախել է Կիև, այստեղ մտել է ՌՍԴԲԿ կոմիտեի մեջ: 1907-12-ին տարագրվել է Ֆրանսիա, մտել «Վպերյոդ» խմբի մեջ: 1912-13-ին կուսակցական աշխատանք է կատարել Պետերբուրգում և Մոսկվայում, ապա նորից տարագրվել Ֆրանսիա: 1917-ի մայիսին վերադարձել է Ռուսաստան:&lt;br&gt;
ՌՍԴԲ(բ)Կ VI համագումարում մտել է բոլշևիկյան կուսակցության մեջ: 1922-ից աշխատել է Կոմինտերնում, 1924-ից՝ Կոմինտերնի ԳԿ–ի (ԿԻԳԿ) Նախագահության անդամ, 1928-43-ին՝ ԿԻԳԿ քարտուղար: 1942–44-ին աշխատել է ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ–ում և Կարմիր բանակի գլխավոր քաղ. վարչությունում, 1944-ից՝ ՈւՍՍՀ ԺԿԽ նախագահի տեղակալ և ՈւՍՍՀ արտաքին գործերի ժողկոմ, 1946–53-ին՝ ՈւՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի նախագահի տեղակալ: Կուսակցության X-XIX համագումարների պատգամավոր, XI համագումարում ընտրվել է ԿԿ անդամության թեկնածու, XII-XVIII-ում՝ անդամ: ՍՍՀՄ II-III գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ: Հեղինակ է միջազգային բանվորական և կոմունիստական շարժման ստրատեգիայի ու տակտիկայի հարցերին նվիրված մի շարք աշխատությունների: Պարգևատրվել է Լենինի 3 և Կարմիր դրոշի շքանշաններով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԼ''' (Felis manul), կատվազգիների ընտանիքի գիշատիչ կաթնասուն: Մարմնի երկարությունը 52-65 սմ է, պոչինը՝ 21-25: Մարմինը զանգվածեղ է, կարճ ոտքերով, գլուխը՝ տափակ, պոչը՝ հաստ, ունի այտամորուքներ: Դեղնագորշ, երկար, խիտ ու փափուկ մազերով մորթու վրա կան սև խալեր (գլխին) ու շերտեր (մարմնին ու պոչին): Տարածված է լեռնային քարքարոտ տափաստաններում ու կիսաանապատներում: ՍՍՀՄ–ում հանդիպում է Միջին Ասիայում, Անդրբայկալում, ՀՍՍՀ–ում (Արարատի շրջանում): Հազվագյուտ կենդանի է: Ակտիվ է մթնշաղին և գիշերը, սնվում է կրծողներով, թռչուններով, մողեսներով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿ ԲԵՅ''', {{լայն|Միրզաջան Մանուկ Մարտիրոսի}} (1769, Ռուշչուկ – 20.6.1817, Հնչեշտ (այժմ՝ Կոտովսկ)), ռումինահայ դիվանագետ, առևտրական գործիչ: 1802-ին Վալաքիայի իշխանից ստացել է ազնվականի տիտղոս, 1806-ին նշանակվել Ռուշչուկի գավառապետի խորհրդական: 1807-ին թուրք–դանուբյան զորքի հրամանատար Մուսաաֆա փաշան Մ. Բ–ին է հանձնել բանակի մատակարարման, ռուսների հետ հաշտության բանակցություններ վարելու գործը: 1808-ին թուրք. սուլթանից ստացել է Մոլդովայի իշխանի և բեյի աստիճան, բայց ունեցել է ռուս. կողմնորոշում: Ռուս. հրամանատարությանն աջակցելու համար 1810-ին պարգևատրվել է Ս. Վլադիմիրի III աստիճանի խաչով: Դանուբյան ռուս. բանակի հրամանատար Մ. Ի. Կուտուզովը Մ. Բ–ի իջևանատանն էր հաստատել իր բանակի շտաբը: Գործուն մասնակցություն է ունեցել 1812-ի ռուս–թուրքական հաշտության պայմանագրի կընքմանը: Խուսափելով թուրք. կառավարության հաշվեհարդարից, 1813-ին Բուխարեստից անցել է Տրանսիլվանիա, ապա հաստատվել Քիշնևում և դարձել ռուսահպատակ: 1814-ին Մ. Բ–ին շնորհվել է պետ. խորհրդականի աստիճան:&lt;br&gt;
Մ. Բ. մեծ ծառայություններ է մատուցել Ռուշչուկի և բալկանյան այլ քաղաքների տնտ. զարգացմանը (տրամադրել է փոխառություններ, հիմնել մանուֆակտուրաներ, կալվածքներ ևն): Նրա անվամբ կոչվել են ռումին. երկու գյուղ: Մ. Բ. Հայաստանի ազատազրումը կապել է Ռուսաստանի հետ: Այցելել է Հայաստան, նյութական օժանդակություն ցույց տվել Էջմիածնի, Մուշի, Երուսաղեմի և այլ վայրերի վանքերին: Բուխարեստի հայոց եկեղեցու մերձակայքում հիմնել է քաղաքում առաջին հայկ. դպրոցը (1817): Մ. Բ–ի արխիվը պահվում է Բուխարեստի Պատմության թանգարանում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Հովնանյան Ղ}}., Միրզայան Մանուկ Բեյին վարուց պատմությունը, Վնն., 1852: {{լայն|Սիրունի Հ. Ճ}}., Էջեր Մանուկ Բեյի կյանքեն, «ԲՀԱ», 1969, № 3, 1970, № 2-3:
{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Քոլանջյան}}
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Ազատ Մինասի (3(15).12. 1878, զ. Մեծ Ագարակ (Երզնկայի գավառ) – 7.5.1958, Երևան), հայ սովետական կոմպոզիտոր, մանկավարժ և խմբավար: ՎՍՍՀ (1936) և ՀՍՍՀ (1952) արվեստի վաստ. գործիչ և վաստ. ուսուցիչ, ՀՍՍՀ աշխատանքի հերոս (1935): Սովորել է Ք. Կարա–Մուրզայի խմբավարական (1899) և Պետերբուրգի պալատական երգչախմբի դասընթացներում (1903-05): Որպես մանկավարժ և խմբավար աշխատել է Թբիլիսիի և Երևանի հայկ. դպրոցներում: Հեղինակ է բազմաթիվ մանկական երգերի և խմբերգերի (ամփոփված «Փնջիկ»-ների 10 ժողովածուներում) և մի շարք մանկական օպերաների՝ «Չարի վերջը» (ըստ Հ. Թումանյանի, բեմ. 1936), «Ոսկե ձկնիկի հեքիաթը» (ըստ Պուշկինի, 1937), «Սասունցի մանուկ Դավիթ» (ըստ Վ. Մանվելյանի, 1939), «Համառ գորտը» (1946) և «Կամակոր Նունիկը» (ըստ Վ. Մխիթարյանի, 1952): Կազմել և հրատարակել է «Ա. Ս. Պուշկինը դպրոցական երգերում» (1937) և «Դպրոցական երգարան» (1940): Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և Լենինի շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մուրադյան Մ}}., Ազատ Մանուկյան, 1977: {{լայն|Атаян Р., Мурадян М., Тадевосян Ал}}., Армянские композиторы, Е., 1956.{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Մուրադյան}}
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Ալեք Թագվորի (ծն. 1901, Զմյուռնիա), սփյուռքահայ հասարակական գործիչ, մեծահարուստ արդյունաբերող, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/75 ''Հայկական բարեգործական ընդհանուր միության''] նախագահ: Մասնագիտությամբ ինժեներ: 1920-ից ապրում	է ԱՄՆ–ում (1924-ից՝ Դետրոյտում): 1943-ին ընտրվել է ՀԲԸՄ վարչական խորհրդի կազմում, 1953-ից ՀԲԸՄ նախագահն է (ցմահ): 1968-ին 1 մլն դոլլար հիմնադրամով հիմնել է «Ալեք Մանուկյան մշակութային հիմնադրամը», որի նպատակն է զարկ տալ հայկ. մշակույթի զարգացմանը սփյուռքում, նյութապես օժանդակել և խրախուսել սփյուռքահայ ստեղծագործողներին: Գումարներ է նվիրաբերում նաև հայկ. դպրոցներին, մշակութային միություններին, մարզական ու երիտասարդական կազմակերպություններին, ծերանոցներին, գրադարաններին (1980-ին այդ նվիրատվություններն անցել են 10 մլն դոլլարից): Հանդես է գալիս հօգուտ սփյուռքի և Սովետական Հայաստանի կապերի ամրապնդման:{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Մարտիրոսյան}} 
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Անդրանիկ Ալեքսանդրի (ծն. 17.5.1917, գ. Բնունիս (այժմ՝ ՀՍՍՀ Սիսիանի շրջանում)), Սովետական Միության հերոս (27.2.1945), գվարդիայի կապիտան: ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից: Հայրենական մեծ պատերազմում աչքի է ընկել Սևաստոպոլի, Ստալինգրադի, Կուրսկի պաշտպանության, Ուկրաինայի ազատագրման համար մղված մարտերում: Սովետական Միության հերոսի կոչման արժանացել է 1945-ի հունվարին Լեհաստանի ազատագրման ժամանակ կատարած հետախուզական գործողությունների համար: Մասնակցել է նաև Օդերի գետանցմանը, Օդերի, Ֆրանկֆուրտի և Բեռլինի գրավմանը: Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 2, Կարմիր աստղի շքանշաններով: 1946-ին զորացրվել է, աշխատանքի անցել Բաքվում:&lt;br&gt;
Դիմանկարը տես հաջորդ էջում:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Գրիգորյան}}
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Աշիկ Ավետի (1.10.1903–10.1.1977), սովետական տնտեսագետ:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iqpoleczbieyqk3kb268k6f0f1raolo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/254</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24976</id>
    <revision>
      <id>393676</id>
      <parentid>257152</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393676</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12175" sha1="e66uvqjdqbfzxfzafb5gq3pclpnqezi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Տնտ. գիտություների դ-ր (1963), պրոֆեսոր (1966): ՍՄԿԿ անդամ 1920-ից: 1926-ին ավարտել է Անդրկովկասյան կոմունիստական համալսարանը, 1929-ին՝ Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստ-ը (Մոսկվա): 1930-35-ին Ամերիկա–սովետական բաժնետիրական ընկերության (Ամտորգ) տնտ. վարչության պետ Նյու Յորքում: 1935-ից ՍՍՀՄ արտաքին առևտրի մենաշնորհի ինստ-ի դիրեկտոր: 1939-41-ին և 1947-56-ին գիտական աշխատանք է կատարել ՍՍՀՄ ԱԱՄ կոնյունկտուրայի ԳՀԻ-ում, միաժամանակ դասախոսել Արտաքին առևտրի ինստ-ում և Արտաքին առևտրի ակադեմիայում: 1956-ից ՍՍՀՄ ԳԱ համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստ-ի սեկտորի վարիչ: Եղել է միջազգային մի շարք կոնֆերանսների ու բանակցությունների տնտ. փորձագետ ու խորհրդական, ՍՍՀՄ ԱԱՄ կոնյունկտուրայի ԳՀԻ-ի, ՍՍՀՄ ԳԱ համաշխարհային էկոնոմիկայի և միջազգային հարաբերությունների ինստ-ի կազմակերպիչներից: Գիտական աշխատությունները (թարգմանվել են աշխարհի տարբեր լեզուներով) վերաբերում են համաշխարհային կապիտալիստական էկոնոմիկայի պրոբլեմների ուսումնասիրությանը: Պարգևատրվել է Ժողովուրդների բարեկամության և այլ շքանշաններով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Капиталистический рынок нефти, М., 11953 (соавтор Козарев К. Н.); Проблемы послевоенного развития экономики капиталистических стран, М., 1966.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Արամ, {{լայն|Արամ Փաշա}} (իսկական անունը՝ Հովհաննիսյան Սարգիս (1879, Շուշի – 29.1.1919, Երևան)), դաշնակցական գործիչ: Ավարտել է Երևանի թեմական դպրոցը (1901): 1905-ին հաստատվել է Վանում, պայքարել թուրք. կառավարության հայահալած քաղաքականության դեմ: Մեծ եղեռնի ժամանակ մասնակցել է Վանի ինքնապաշտպանությանը: Ռուս. զորքերի՝ Վան մտնելուց (1915 մայիս) հետո 4 ամիս եղել է Վանի և նրա շրջակայքի կառավարիչը (նահանգապետ): Վանի հայության գաղթից հետո, 1916–17-ին, հաստատվել է Թիֆլիսում, աշխատել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/106 ''Ազգային բյուրոյում'']: Որպես վերջինիս լիազոր–ներկայացուցիչ, 1917-ի վերջին տեղափոխվել է Երևան, եղել է Հայաստանի բուրժ. հանրապետության ներքին գործերի նախարար:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Գուժ Ալեքսանդրի (ծն. 6.5. 1937, Լենինական), հայ սովետական դերասան: ՀՍՍՀ ժող. արտիստ (1980): 1957-ին ավարտել է Երևանի գեղարվեստա–թատերական ինստ-ի դերասանական ֆակուլտետը: 1958-59-ին՝ Ղափանի դրամատիկական, 1959-67-ին՝ Երևանի պատանի հանդիսատեսի, 1967-ից՝ Երևանի դրամատիկական թատրոնների դերասան: Լավագույն անձնավորումներից են՝ Միտրոֆան (Ֆոնվիզինի «Տհասը»), Սարո («Անուշ», ըստ Հ. Թումանյանի), Պյոտր (Գորկու «Քաղքենիներ»), Բուկինգհայմ (Շեքսպիրի «Ռիչարդ III»), Բլյունչլի (Շոուի «Շոկոլադ ուտող զինվորը»), Կարանդիշև (Ա. Օստրովսկու «Անօժիտը»): Կինոյում նկարահանվում է 1964-ից: Դերերից են՝ Մարսելին («Սգավոր ձյունը», ըստ Ա. Թրուայայի, ռեժ. Յու. Երզնկյան, 1978, հեռուստատեսային կինոնկար), Արմեն («Կյանքի լավագույն կեսը», ռեժ. Ա. Մկրտչյան, 1979), Գայ («Մեռիր ձիու վրա», ռեժ. Գ. Մելիք–Ավագյան, 1980):&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Էդվարդ Վահանի (ծն. 16(29).9.1908, Նոր Բայազետ (այժմ՝ Կամո)), հայ սովետական բալետմայստեր: ՀՍՍՀ ժող. արտիստ (1965): 1927-ին ավարտել է Երևանի՝ Վ. Արիստակեսյանի ղեկավարած պարարվեստի ուսումնարանը: 1932-ից եղել է Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի բալետային խմբի արտիստ: 1937-ից՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/177 ''Հայկական ժողովրդական երգի–պարի անսամբլի''] բալետմայստեր: Մ. մեծ ավանդ է ներդրել հայկ. ազգային պարը պրոֆեսիոնալ բեմում ցուցադրելու գործում: 1958-ին կազմակերպել և մինչև 1966-ը ղեկավարել է Հայաստանի պարի անսամբլը: 1966-74-ին եղել է Հայֆիլհարմոնիայի գլխավոր բալետմայստերը, 1974-ից ժող. ստեղծագործության տան պարարվեստի բաժնի վարիչն է:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ստեփանյան}}
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Լիպարիտ Խաչատուրի (ծն. 28.11. 1909, Բաքու), հայ սովետական անատոմ: Բժշկ. գիտ. թեկնածու (1953): 1935-ին ավարտել է Երևանի բժշկ. ինստ-ի բուժական ֆակուլտետը: 1935-ից աշխատել է նույն ինստ-ի մարդու նորմալ անատոմիայի ամբիոնում (1966-77-ին՝ ամբիոնի վարիչ): Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին: 1970-73-ին եղել է մանկաբուժական ֆակուլտետի դեկան: Մ–ի գիտական աշխատանքները վերաբերում են ծայրամասային նյարդերի և զարկերակային ու երակային անոթների ուսումնասիրությանը: Հայտնաբերել է պարանոցային նյարդա–անոթային կապոցի տեղադրության մի քանի տարբերակներ, որոնք մեծ նշանակություն ունեն գործնական վիրաբուժության համար:&lt;br&gt;
1966–79-ին եղել է ՀՍՍՀ անատոմների, հյուսվածաբանների և սաղմնաբանների ընկերության վարչության նախագահի տեղակալ: Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի և Կարմիր աստղի շքանշաններով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Հակոբ Բալաբեկի (ծն. 1916, Արմավիր), Սովետական Միության հերոս (15.5.1946), ավիացիայի մայոր: ՍՄԿԿ անդամ 1943-ից: Ավարտել է Սևաստոպոլի Ա. Ֆ. Մյասնիկյանի անվ. օդաչուական դպրոցը (1937): 1938-ին մասնակցել է Խասան լճի շրջանում ճապոնական միլիտարիստների դեմ մղված մարտերին, 1942-ի վերջից (որպես էսկադրիլիայի հրամանատար)՝ Հայրենական մեծ պատերազմին: Աչքի է ընկել Կովկասի պաշտպանության, Կուբանի, Ուկրաինայի, Ղրիմի, Բելոռուսիայի ազատագրման, Բեռլինի գրավման համար մղված մարտերում: Սովետական Միության հերոսի կոչմանն արժանացել է էսկադրիլիան (որի 5 անդամներ նույնպես արժանացել են այդ կոչմանը) հմտորեն ղեկավարելու և ցուցաբերած անձնական խիզախության համար: Պատերազմից հետո ծառայել է ԳԴՀ–ի սովետական զորամասերում: Զորացրվելուց (1949) հետո աշխատանքի է անցել Խարկովում, 1952-ից՝ Երևանում: Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի 3, Հայրենական պատերազմի I աստիճանի ևն շքանշաններով:{{ՀՍՀ հեղ|Ք. Գրիգորյան}}
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Միքայել Մանուկի (15.8. 1911, գ. Մոկս (Վանի նահանգում) - 11.8. 1976, Երևան), հայ սովետական մեխանիկ: Ֆիզմաթ գիտ. դ-ր (1965), պրոֆեսոր (1966), ՀՍՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1970): ՍՄԿԿ անդամ 1952-ից: Ավարտել է Երևանի պետ. համալսարանը (1936): 1940-ից դասավանդել է նույն համալսարանում, 1959-76-ը՝ մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ, 1961-65-ը՝ մեխմաթ ֆակ–ի դեկան: Աշխատությունները վերաբերում են ծերացող նյութերի սողքի ժառանգականության տեսությանը:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Кручение тел с учетом ползучести, Е., 1973.&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Ռաֆայել Գևորգի (1912-1953), կրկեսի հայ արտիստ, էկվիլիբրիստ (կայունորդ): ՀՍՍՀ վաստակավոր արտիստ (1940): ՍՄԿԿ անդամ 1941-ից: Կրկեսում աշխատել է 1921-ից: Եղել է ձողախաղացների համարի ղեկավարը և մասնակիցը: Ունեցել է հավասարակշռության եզակի զգացողություն, ճակատի վրա պահել է երեք և չորս մարմնամարզիկով ձողի հավասարակշռությունը, ավարտին՝ երեք անիվ, պտույտներ գործող խաղընկերուհիներով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Ռուբեն Խաչատուրի (26.12. 1906, գ. Գյամրեզ (այժմ՝ Կամարիս, ՀՍՍՀ Աբովյանի շրջան) - 24.8.1978, Երևան), ծանր աթլետ: ՍՍՀՄ սպորտի վաստ. վարպետ (1942), աշխարհի և ՍՍՀՄ ռեկորդակիր (1937, ձախ ձեռքով պոկում վարժությունից): ՍՄԿԿ անդամ 1943-ից: Եղել է ծանրամարտի հանրապետական ֆեդերացիայի անդամ, համամիութենական կարգի մրցավար: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Սարգիս Նազարի (1883, գ. Բաշչիֆթլիկ (Քղիի գավառում) - 1938), մանկավարժ, գրականագետ, թարգմանիչ: Պրոֆեսոր 1935-ից: Սովորել է Կարինի Արծնյան վարժարանում, Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1903), Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում (1903-05): Մ. ուսանել է նաև Բեռլինում (1905-08), Լայպցիգում (1908-10), մասնագիտացել գերմաներենի, գրականության և փիլիսոփայության մեջ: 1910-12-ին աշխատել է Կարինի Սանասարյան վարժարանում, իսկ մինչև 1915-ը՝ Սեբաստիայում, ուր տեղափոխվել էր Սանասարյան վարժարանը: 1918-22-ին մանկավարժական–գրական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e66uvqjdqbfzxfzafb5gq3pclpnqezi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/255</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24977</id>
    <revision>
      <id>393677</id>
      <parentid>257378</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:07:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393677</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11036" sha1="o0n5jlny9bu0slayxia61s5alxcxv0p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;աշխատանք է կատարել Կ. Պոլսում: Դասավանդել է Կեդրոնական, Պեզեզյան, Դպրոցասեր տիկնանց, Նոր դպրոց վարժարաններում: 1922-ին տեղափոխվել է Սովետական Հայաստան, աշխատել Երևանում՝ Մյասնիկյանի անվ. միջնակարգ դպրոցում (1923-29), միաժամանակ, Երևանի համալսարանում և Խ. Աբովյանի անվ. մանկավարժական ինստ-ում, եղել է օտար լեզուների ամբիոնի վարիչ, դասավանդել գերմ. և անտիկ գրականություն: Մ. հեղինակ է «Հովհ. Թումանյանի «Անուշը» (1931), «Րաֆֆիի  Ջալալեդդինի ծագումը» (1932) աշխատությունների: Նշանակալի ավանդ  ունի Հ. Պարոնյանի երկերի առաջին գիտական լիակատար հրատարակման  գործում: Նրա ջանքերով հատորները լույս են տեսել գիտական բանասիրական հմուտ ու հարուստ ծանոթագրություններով: Թարգմանել է (տողացի) Հայնեի «Երգերի գիրք»-ը (1935) (չափածոյի են վերածել Վ. Նորենցը և Գ. Սարյանը), Գյոթեի «Ֆաուստը» (Ե. Չարենցի հետ) և այլ գործեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Սարիբեկ Արմենակի (ծն. 10.2.1917, Երևան), հայ սովետական գրականագետ: Բանասիրական գիտ. դ-ր (1972): ՍՄԿԿ անդամ 1955-ից: Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին: 1945-ին ավարտել է Երևանի համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը: 1949-ից աշխատում է ՀՍՍՀ ԳԱ Մ. Աբեղյանի անվ. գրականության ինստ-ում: Հրատարակել է «Գեղամ Սարյան» (1954), «Ժողովուրդների բարեկամության արտացոլումը սովետահայ գրականության մեջ» (1956), «Վահան Թոթովենց» (1959), «Պերճ Պռոշյան» (1964), «Լևոն Բաշալյան» (1969), «Հակոբ Հակոբյան» (1975) աշխատությունները: Մասնակցել է «Հայ նոր գրականության պատմության» (հ. 1-5, 1962-79, ՀՍՍՀ պետ. մրցանակ, 1980) ստեղծման գործին: Պարգևատրվել է Հայրենական պատերազմի II աստիճանի և Կարմիր աստղի շքանշաններով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Սոս Մնացականի (ծն. 15(28).1.1911, գ. Չիբուխլու (այժմ՝ ՀՍՍՀ Սևանի շրջանի գ. Ծովագյուղ)), հայ սովետական ճարտարապետ: ՀՍՍՀ վաստ. ճարտարապետ (1961): Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստ-ը (1937): 1936–41-ին կազմել է մի շարք բնակավայրերի (Էջմիածին, Սևան ևն) գլխավոր հատակագծերը: Մ–ի նախագծերով կառուցվել են Թումանյանի (1945-55), «ԿԱՆԱԶ» գործարանի (1948-62) բանավանները, Էջմիածնի (1945-46) և «ԿԱՆԱԶ» գործարանի (1953-54) մշակույթի պալատները, կույրերի տուն–կոմբինատը Երևանում (1947), բնակելի տներ Ազատության (1949-52), Օրջոնիկիձեի (1950-52) պողոտաների վրա (երկուսն էլ՝ Զ. Տոնիկյանի հետ) ևն,  Լենինականում, ակումբներ Զեյվայում (1949), Սևանա թերակղզում (1952-53), Ծովագյուղում (1965-1966), Աշտարակում (1972), երկաթուղային կայարաններ (1965-70), Հայրենական պատերազմում զոհվածների հուշարձան Ծովագյուղում (1967): Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով: &lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ''' Փայլակ Սարգսի (ծն. 14(27). 12.1909, ք. Կարս), հայ սովետական ճարտարապետ: ՀՍՍՀ վաստ. շինարար (1961): ՍՄԿԿ անդամ 1943-ից: Ավարտել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստ-ի շինարարական ֆակուլտետը (1935): Ստեղծագործություններից են՝ Լենինականի (1933), Աշտարակի (1949), Ջերմուկի (1952) գլխավոր հատակագծերը, բնակելի և վարչական շենքեր, Երևանի Կիրովի այգում կանգնեցված կարմիր բանակի մարտիկներին նվիրված հուշասյունը (1940, ճարտ. Հ. Դավթյանի հետ): &lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՄ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/239 ''մանող մեքենայով''] (հնում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/57 ''ճախարակով''] և ձեռքի իլիկով) մանվածքի կամ նախաթելի պատրաստում: Լայն իմաստով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/211 ''մանածագործությունը''] կազմող տեխնոլոգիական պրոցեսների ամբողջություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՇԱԿ''' (Viola), մանուշակազգիների ընտանիքի բազմամյա կամ միամյա խոտաբույսերի, երբեմն կիսաթփերի ցեղ: Տերևները հերթադիր են կամ արմատամերձ վարդակով, սովորաբար՝ տերևակիցներով: Ծաղիկները  միայնակ են, երկսեռ, հնգաթերթ, մանուշակագույն, սպիտակ կամ բազմագույն: Պտուղը եռափեղկ տուփիկ է: Հայտնի է Մ–ի շուրջ 500 տեսակ, գլխավորապես Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն գոտում և Անդերում (ՍՍՀՄ–ում՝ 100 տեսակ, ՀՍՍՀ–ում՝ 14): Մ–ի որոշ տեսակներ օգտագործվում են ծաղկաբուծության (Վիտրոկի պարտեզային Մ. իր բազմաթիվ սորտերով), եթերայուղերի արտադրության (բուրավետ Մ.) և բժշկության (եռագույն Մ.) մեջ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՇԱԿ''', հայաբնակ գյուղ Թուրքիայում, Իզմիրի վիլայեթի Նիկոմեդիա գավառում: Հիմնադրել են համշենահայերը, 1892-ին: 1915-ին գյուղն ուներ 123 տուն (898 շունչ) բնակիչ: Զբաղվում էին ծխախոտի մշակությամբ, անասնապահությամբ, մեղվաբուծությամբ, թռչնաբուծությամբ, նաև շերամապահությամբ: Կար եկեղեցի և երկսեռ վարժարան (վեցամյա և քառամյա): 1915-ին գյուղի բնակչությունը բռնի տեղահանվել և ոչնչացվել է: Կոտորածից փրկված 3 ընտանիք 1918-ին վերադարձել է Մ., իսկ 1923-ին՝ տեղափոխվել Սովետական Հայաստան:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Թոռլաքյան}}
'''ՄԱՆՈՒՇՅԱՆ''' Միսաք Գևորգի (1906, Ադիյաման (Արևմտյան Հայաստան) - 21.2. 1944, Փարիզ), հայ բանաստեղծ, ֆրանսիական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/388 ''Դիմադրության շարժման''] գործիչ: Ֆրանսիայի կոմկուսի անդամ 1933-ից: Ծնվել է այգեգործի ընտանիքում: Ծնողները զոհվել են Մեծ եղեռնի օրերին: 1920-ական թթ. սկզբից ապաստանել է Լիբանանի Ճյունիա քաղաքի հայկ. որբանոցում, որտեղ և կրթություն է ստացել: 1925-ին տեղափոխվել է Ֆրանսիա: 1932-ին Ա. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/132 ''Սեմայի''] հետ լույս է ընծայել «Ջանք» գրական–գեղարվեստական հանդեսը: 1933-ին դարձել է ՀՕԿ–ի, ապա՝ նրա կենտրոնական վարչության անդամ: Լայն գործունեություն է ծավալել ֆրանսահայությանը Սովետական Հայաստանի նվաճումներին ծանոթացնելու, գաղթավայրը մայր հայրենիքի հետ կապելու ասպարեզում: 1935-37-ին խմբագրել է «Զանգու» շաբաթաթերթը, որի էջերում պաշտպանել է բանվոր դասակարգի շահերը, ՍՍՀՄ արտաքին քաղաքականությունը, պայքարել իմպերիալիզմի ու պատերազմի ուժերի դեմ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939-45) ժամանակ մասնակցել է Ֆրանսիայում գերմ. զավթիչների դեմ պայքարին: 1943-ի մարտին նշանակվել է «Ստալինգրադ» ջոկատի հրամանատար, մայիսից՝ Փարիզի ու Փարիզի շրջանի ազատ հրաձիգների և պարտիզանական բոլոր ինտերնացիոնալ ջոկատների հրամանատար: 1943-ի նոյեմբ. 16-ին ձերբակալվել է և երեք ամիս անց գնդակահարվել իր 22 մարտական ընկերների հետ:&lt;br&gt;
1930-ական թթ. սկզբներից Մ–ի բանաստեղծությունները տպագրվել են սփյուռքահայ, մասնավորապես՝ ֆրանսահայ մամուլում: Վաղ շրջանի ստեղծագործություններում իշխել են անձնական հույզերն ու ապրումները: Այնուհետև երգել է աշխատավոր մարդու ցավն ու դասակարգային մաքառումները, ներբողել մայր հայրենիքը, հայ ժողովրդի վերածնունդը: 1947-ին (ետմահու) Փարիզում լույս է տեսել նրա բանաստեղծությունների ժողովածուն, որը վերահրատարակվել է Երևանում՝ «Իմ երգը» (1956) խորագրով: Պարգևատրվել է ֆրանս. «Պատվո լեգեոն» շքանշանով (ետմահու):&lt;br&gt;
Մ–ի խմբի անունով փողոցներ կան Փարիզում, Մարսելում, Մ–ի անունով փողոցներ՝&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o0n5jlny9bu0slayxia61s5alxcxv0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/256</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24978</id>
    <revision>
      <id>393678</id>
      <parentid>257418</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393678</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11603" sha1="mq4n380p7ql7m0yw3mmwp77mvztxild" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Առնուվիլ Լե Գոնեսում, Գառդանում, Բանյոյում (Ֆրանսիա), դպրոցներ՝ Երևանում, Լենինականում: {{ՀՍՀ հեղ|Շ. Տատուրյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐ''' Մելիք–Շահնազարյանց (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), Գեղարքունիքի մելիք 1730-40-ական թթ.: Հաջորդել է հորը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/392 ''Մելիքջան''] Մելիք–Շահնազարյանցին: Վայելել է Նադիր շահի վստահությունը, իր զորքերով մասնակցել Հնդկաստան կատարած նրա արշավանքներին: Արարատյան երկրի (Չուխուր–Սա’դ) բեկլարբեկը, վախենալով Մ–ի աճող հեղինակությունից, նրան հրավիրել է Երևան և դավադրաբար սպանել:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Լեո}}, Երկ. ժողովրդական, հ. 3, գիրք 2, Ե., 1973:	{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Փափազյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' Ալեքսանդր Բագրատի (25.9.1908, Գանձակ (այժմ՝ Կիրովաբադ) - 10.11.1979, Երևան), հայ սովետական անասնաբույծ–սելեկցիոներ: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1958), պրոֆեսոր (1963): Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ-ը (1933), 1956–59-ին աշխատել է Ադրբեջանի անասնապահության ԳՀԻ-ում: 1959-1965-ին եղել է ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի և կազմակերպման ԳՀԻ-ի դիրեկտորի տեղակալ՝ գիտության գծով, 1965-75-ին՝ Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ-ի գյուղատնտ. արտադրության էկոնոմիկայի և կազմակերպման ամբիոնի վարիչ: Մ. ապացուցել է, որ տեղական տավարի, շվիցի և զեբուի խառնածինների և հիբրիդների նպատակադիր ընտրությամբ ու զույգ ընտրությամբ «իր մեջ» բուծումից ստացված սերունդը համատեղում է մսատվության, կաթնառատության և կաթի բարձր յուղայնության հատկություններ: Դրա հիման վրա Ադրբ. ՍՍՀ–ում ստեղծվեց [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/634 ''կովկասյան գորշ տավարի ցեղը''], որի հեղինակներից է նաև Մ.:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Внутрихозяйственное планирование производства и реализации продуктов животноводства, Е., 1970։ Вопросы экономики и организации горного скотоводства, Е., 1972.{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Աբրահամյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' Արամ Վահանի (3.5. 1893, Իգդիր – 1937), կուսակցական և պետական աշխատող: Հայաստանում սովետական կարգերի համար մղված պայքարի մասնակից: ՍՄԿԿ անդամ 1917-ից: Սկզբնական կրթությունն ստացել է Իգդիրի քաղաքային դպրոցում: 1914-ին ուսման նպատակով մեկնել է Ռումինիա: Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-18) տարիներին հեղափոխական գործունեություն է տարել ռուս. բանակում, մասնավորապես հայ զինվորների մեջ: 1918-ին վերադարձել է Հայաստան, պրոպագանդիստական ու կազմակերպչական աշխատանք տարել տարբեր վայրերում: 1920-ին ընտրվել է ՌՍԴԲ(բ)Կ Երևանի կոմիտեի անդամ, մասնակցել է Մայիսյան ապստամբությանը, որի պարտությունից հետո ձերբակալվել է: Բանտում եղել է կուսակցական ընդհատակյա բջջի անդամ: Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո աշխատել է առողջապահության, հողագործության, կապի բնագավառներում և Հայկոմկուսի Կենտկոմի ապարատում: 1936-37-ին Մ. Անդրֆեդերացիայի կապի ժողկոմատի հայկ. գրասենյակի լիազորն էր:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Հուշեր և փաստեր ընդհատակյա կյանքից, Ե.,1933:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' Լևոն Նիկոլայի (7.8. 1890, Թիֆլիս – 11.7.1974, Երևան), գեոդեզիստ: Տեխնիկական գիտ. դ-ր (1961), պրոֆեսոր (1939), ՀՍՍՀ գիտ. և տեխ. վաստ. գործիչ (1960): 1916-ին ավարտել է Մոսկվայի գեոդեզիական ինստ-ը: Աշխատել է ՀՍՍՀ հողժողկոմատի հողաշինարարական վարչությունում, ղեկավարել հանրապետության տարածքի խոշոր մասշտաբի տեղագրական հանույթի  աշխատանքները: 1930-68-ին ղեկավարել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստ-ի գեոդեզիայի ամբիոնը: 1968-ից՝ պրոֆեսոր-կոնսուլտանտ: Հեղինակ է «Գեոդեզիա» (1933) բուհական ուս. ձեռնարկի: Պարգևատրվել է Կարմիր դրոշի շքանշանով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' (Մանուչարով) Հովհաննես Ասլանի (1863, Թիֆլիս–1909), հայ նարոդնիկ: Գրիգոր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/257 ''Մանուչարյանցի''] տոհմից: Սովորել է Թիֆլիսի և Քութայիսի գիմնազիաներում, 1882-ին ընդունվել Պետերբուրգի համալսարանի մաթեմատիկական ֆակուլտետը: Ուսանողական շարժումներին մասնակցելու համար 1883-ին հեռացվել է համալսարանից: Նույն թվականին «Նարոդնայա վոլյա» նարոդնիկական կազմակերպության անդամների հետ հեղափոխական աշխատանք է ծավալել Խարկովում (հիմնել են ընդհատակյա տպարան, տպագրել և տարածել հեղափոխական գրականություն): 1885-ին դատապարտվել է կախաղանի: Բայց դատավճիռը փոխարինվել է 10 տարվա բանտարկությամբ, և Մ. նետվել է Շլիսելբուրգի ամրոցը: Բանտում շարունակել է հեղափոխական աշխատանքը, սերտ կապ պահպանել նարոդովոլեցներ Ն. Ա. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/55 ''Մորոզովի''] և Վ. Ն. Ֆիգների հետ: Ազատազրկման ժամկետը լրանալուց (1895) հետո Մ. հրաժարվել է հեռանալ Շլիսելբուրգից, քանի դեռ այնտեղ էին իր հեղափոխական ընկերները: Ցարական ոստիկանությունը Մ–ին աքսորել է Սախալին: Մ–ի անձնական բախտով հետաքրքրվել և փորձել է նրան օգնել գրող Ա. Պ. Չեխովը: Աքսորում Մ. գրել է «Իմ դատավարությունը» («Բիլոյե» («Былое»), 1906, № 7), «Շլիսելբուրգից դեպի Սախալին» («Բիլոյե» («Былое»), 1907, № 6) հուշագրությունները: Թաղվել է Բլագովեշչենսկ քաղաքում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Калантар Е}}., Человек с «Маяка», Е., 1968.{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Պարսամյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' (Մանուչարով) Միքայել Ծատուրի (1885, գ. Արծվանիկ (այժմ՝ ՀՍՍՀ Ղափանի շրջանում) - 1963, Բաքու), բանվոր–հեղափոխական: ՍՄԿԿ անդամ 1905-ից: Հեղափոխական գործունեությունն սկսել է Բաքվի նավթարդյունաբերողների մեխանիկական արհեստանոցներում: 1909-ին ձերբակալվել է և 4 տարով աքսորվել Ղափանի պղնձահանքերը: 1914-19-ին գործուն մասնակցություն է ցուցաբերել Բաքվի պրոլետարիատի հեղափոխական շարժմանը: Եղել է Ս. Շահումյանի կազմակերպած մարտական դրուժինայի շարքերում, ընտրվել բանվորների և զինվորների Բաքվի խորհրդի անդամ: Նշանակվել է Բաքվի կոմունայի արտակարգ հանձնաժողովի օպերատիվ մասի պետ: Կոմունայի պարտությունից հետո տեղափոխվել է Աստրախան: Աշխատել է 11-րդ և 12-րդ կարմիր բանակների հատուկ բաժիններում: 1919-ին ընդգրկվել է Կամոյի մարտական ջոկատի կազմում:&lt;br&gt;
Անդրկովկասում սովետական կարգեր հաստատվելուց հետո՝ 1921-25-ին, տնտ. աշխատանք է կատարել Բաքվում: 1925-ին տեղափոխվել է Հայաստան, նշանակվել Ղափանի պղնձաձուլական գործարանի և հանքերի շահագործման դիրեկտորի տեղակալ (1925-28): 1928-36-ին վերստին աշխատել է Բաքվում՝ եղել է ԱԿ(բ)Կ Կենտկոմի, ԱՍՍՀ Կենտգործկոմի, ԱԿ(բ)Կ և ԱՍՖՍՀ կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովների անդամ:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Առաքելյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆ''' Նինա Նիկողայոսի (5(17).2.1885, Թիֆլիս – 3.9.1972, Երևան), հայ սովետական դերասանուհի: ՀՍՍՀ ժող. արտիստուհի (1949): Բեմ է բարձրացել 1909-ին, Թիֆլիսում, հիմնականում հանդես եկել Զուբալովի անվ. ժողտանը: Ա. Խարազյանի և Հ. Զարիֆյանի թատերախմբերի հեա ելույթներ է ունեցել Անդրկովկասի մի շարք քաղաքներում: 1920-ից հաստատվել է Երևանում: 1920-ական թթ. խաղացել է Երևանի (Առաջին պետ. և Հեղափոխության), Լենինականի, Դիլիջանի թատրոններում: 1929-1957-ին աշխատել է Երևանի պատանի հանդիսատեսի թատրոնում, եղել նրա հիմնադիրներից:&lt;br&gt;
Հիմնականում խաղացել է խիստ բնութագրական և կատակերգական դերեր: Լավագույններից են՝ Սալոմե, Քալի, Էփեմիա (Սունդուկյանի «Էլի մեկ զոհ», «Քանդած օջախ», «Պեպո»), Սուսան, Սուսամբար (Շիրվանզադեի «Նամուս»), Դեդի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mq4n380p7ql7m0yw3mmwp77mvztxild</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/257</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24979</id>
    <revision>
      <id>393680</id>
      <parentid>257692</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393680</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11927" sha1="n8o857jsvnzqea18ftajkbhk6wo10jt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(«Գիքոր», ըստ Թումանյանի), Պրոստակովա (Ֆոնվիզինի «Տհասը»), Տրուդվուդ (Չ. Գիքենսի «Դավիթ Կոպերֆիլդ»): 1925-35-ին նկարահանվել է կինոյում: Դերերից են՝ Շպպանիկ («Նամուս»), Զառնիշան («Չար ոգի»), Եղսան («Ղուլը»), Նաթել («Պեպո»):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Դզնունի Դ}}., Նինա Մանուչարյան, Ե., 1960:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Հովակիմյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆՑ''' Գրիգոր (1773, գ. Հախում (այժմ՝ ՀՍՍՀ Շամշադինի շրջանում) - 1846, գ. Հախում), հայ ազատագրական շարժման գործիչ, արքեպիսկոպոս: Կրթությունն ստացել է Նոր Վարագա վանքի վարժարանում: Հայ ժողովրդի ազատագրումը կապելով Ռուսաստանի օգնության հետ՝ առաջին ռուս–պարսկական պատերազմի (1804-13) ժամանակ Ղազախի և Շամշադինի հայ երիտասարդներից կազմել է 500 հոգուց բաղկացած հեծյալ ջոկատ և մասնակցել ռազմ. գործողություններին: Մ–ի ջոկատը աչքի է ընկել ռուս. զորքերի երևանյան առաջին (1804), երկրորդ (1808) արշավանքներում և հատկապես Նախիջևանի գրավման (1808-ի նոյեմբեր) ժամանակ, որոնց համար պարգևատրվել է Ս. Գեորգի IV աստիճանի, Ս. Վլադիմիրի և Ս. Աննայի շքանշաններով: Երկրորդ ռուս–պարսկական պատերազմում (1826-28) Մ–ի ջոկատը պաշտպանել է Լոռի–Փամբակի, Դիլիջանի և Ղազախ–Շամշադինի բնակչությանը, ճնշել Բորչալուի խաների ու աղալարների հրահրած խռովությունը, պաշտպանել ռազմաստրատեգիական նշանակություն ունեցող ճանապարհները, ապահովել ռուս. բանակին պարենի և զինամթերքի մատակարարումը ևն: 1826-ի ամռանը Մ–ի ջոկատը հաղթական կռիվներ է մղել Զուրաբ խանի և Պարսկաստանի կողմն անցած վրաց արքայորդի Ալեքսանդրի զորքերի դեմ: Մասնակցել է նաև Երևանի խանի զորքերի դեմ մարտերին և Երևանի գրավմանը: Մ–ի նախաձեռնությամբ և ջանքերով Շամշադինի գյուղացիները ազատվել են խանաբեկական կախումից և ճանաչվել պետ. գյուղացիներ: Արևելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միացվելուց հետո Մ. վերադարձել է հայրենի գյուղ: Ղեկավարել է Նոր Վարագա վանքի վերանորոգման աշխատանքները, բացել ծխական դպրոց:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Երիցյան Ա}}., Ամենայն հայոց կաթողիկոսությունը և Կովկասի հայք XIX դարում, մաս 1, Թ., 1894: {{լայն|Գեղամյան Ե}}., Պատմական քաղվածներ, պր. 3, Բաքու, 1909: {{լայն|Գրիգորյան Ա}}., Գրիգոր Մանուչարյանցի պարտիզանական ջոկատը, Ե., 1978:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Պարսամյան, Գ. Սարգսյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՅԱՆՑ''' Շուշանիկ Մկրտչի (1889, Ստավրոպոլ – 1969, Մոսկվա), սովետական կուսակցական աշխատող: ՍՄԿԿ անդամ 1918-ից: Ավարտել է Պետերբուրգի կանանց բարձրագույն (Բեստուժևյան) դասընթացները: 1917-ին ղեկավարել է հեղափոխական Պետրոգրադի հեռագրական գործակալության գրական բյուրոն: 1918-ին աշխատել է Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի հրատարակչությունում, այնուհետև՝ Պետհրատում: 1920-24-ին եղել է Վ. Ի. Լենինի, իսկ այնուհետև, մինչև 1930-ը, Ն. Կ. Կրուպսկայայի գրադարանավարը: 1930-35-ին աշխատել է ՍՄԿԿ Կենտկոմին առընթեր մարքսիզմ–լենինիզմի ինստ-ում, որպես ավագ գիտաշխատող: Պարբերական մամուլում բազմիցս հանդես է եկել Վ. Ի. Լենինին նվիրված հուշերով: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Առաքելյան}} 
'''ՄԱՆՈՒՉԱՐՈՎ''' Անդրեյ Արսենի (ծն. 7.6. 1917, Խարկով), ավիացիայի հայ սովետական գեներալ–մայոր, ՍՍՀՄ վաստ. փորձարկող օդաչու (1967): ՍՄԿԿ անդամ 1941-ից: Ավարտել է Մոսկվայի Չկալովի անվ. աերոակումբը, Մոսկվայի ավիացիոն ինստ-ը (1940): Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին (1941-45): Փորձարկել է գլխավոր կոնստրուկտորներ Ա. Ս. Յակովլևի, Ա. Ի. Միկոյանի, Պ. Օ. Սուխոյի, Ա. Ն. Տուպոլևի, Մ. Վ. Իլյուշինի ստեղծած ինքնաթիռները: Թռիչքներ է կատարել 106 տիպի ինքնաթիռներով: Լենինյան (1967) և պետական (1975) մրցանակների դափնեկիր է: Պարգևատրվել է Լենինի, Հայրենական մեծ պատերազմի I աստիճանի, Կարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի 4 շքանշաններով:&lt;br&gt;
'''ՄԱՆՈՒՉԵ''' (ծն.. անհտ. – 1110), ամիրա [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/412 ''Շադդադյանների''] տոհմից, Դվինի Աբուլ-Ասվար ամիրայի որդին: Մ–ի կինը Բագրատունի Աշոտ Դ–ի դուստրն էր: Մ–ի պապը՝ Գանձակի Փատլուն ամիրան (1072-75), 1072-ին գնեց Անին՝ սելջուկների Ալփ–Արսլան սուլթանից և հանձնեց մանկահասակ Մ–ին, որը իշխեց Անի–Շիրակում՝ մինչև 1110-ը: Ստանալով Անին կիսավեր վիճակում՝ Մ. վերակառուցեց քաղաքը և նրա պարիսպները: Հայերի նկատմամբ վարել է համեմատաբար մեղմ և բարյացակամ քաղաքականություն: 1081-ին Մ–ի և Կյուրիկե Ա–ի օժանդակությամբ Շիրակի եպիսկոպոս Բարսեղը օծվել է Հայոց կաթողիկոս՝ Անի նստավայրով: Մ–ի օրոք Պահլավունյաց տոհմի ներկայացուցիչները (որոնք Բագրատունիների օրոք բարձր պաշտոններ ունեին հայոց արքունիքում) վերահաստատվեցին Անիում:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Մաթևոսյան}}
'''ՄԱՆՈՒՉԵԻ ՄԶԿԻԹ''', միջնադարյան ճարտարապետական հուշարձան [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/407 ''Անի''] քաղաքի հարավային մասում, Ախուրյան գետի ձորեզերքին: Կառուցվել է Բագրատունյաց օրոք՝ X-XI դդ., որպես քաղաքային մաքսատան կամ պահակատան շենք: Անիի նոր տերերը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/412 ''Շադդադյանները''], 1072-ին շենքի հս. անկյունի հին աշտարակի տեղում կառուցել են ութանիստ, ներսից պտուտակաձև աստիճաններով մինարե ու, նորոգելով շենքի վերևի հարկը, այն հարմարեցրել մզկիթի: Վերին հարկը ընդարձակ (28 մ X 33 մ) դահլիճ է, ուր երկու շարքով դասավորված սյուները (երեքական յուրաքանչյուրում) ներքին տարածությունը բաժանում են երեք երկայնական մասերի: Դահլիճն առատ լուսավորված է դեպի Ախուրյանի ձորը բացվող չորս պատուհաններով, ինչպես և ծածկի երդիկներով: Վերին և ներքևի հարկերը, ինչպես և Անիի Պարոնի պալատում, կապված են միջհարկային թաղածածկի մեջ թողնված անցքի միջոցով, ուր դրված էր սանդուղքը:&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Հարությունյան Վ}}., Անի քաղաքը, Ե., 1964, էջ 79-80: {{լայն|Орбели И}}., Краткий путеводитель по городищу Ани, СПБ, 1910, с. 5-7. {{ՀՍՀ հեղ|Վ. Հարությունյան}}
'''ՄԱՆՈՒՖԱԿՏՈՒՐԱ''' (ուշ լատ. manufactura, &lt; լատ. manus — ձեռք և factura — պատրաստում), կապիտալիստական արդյունաբերության զարգացման փուլ, որը հաջորդել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/263 ''կապիտայիստական պարզ կոոպերացիային''], նախորդել խոշոր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/500 ''մեքենայական արտադրությանը'']. աշխատանքի բաժանման և ձեռքի արհեստագործական տեխնիկայի վրա հիմնված կապիտալիստական ձեռնարկություն: Ծագել է XVI դ. կեսերին Արևմտյան Եվրոպայում և մինչև XVIII դ. վերջին երեսնամյակը եղել է արտադրության կազմակերպման իշխող ձևը: Առաջացել է երկու ուղիով. 1. կապիտալիստը մի ընդհանուր արհեստանոցում միավորել է միևնույն մասնագիտության տեր մի քանի արհեստավորների, որոնցից յուրաքանչյուրը կատարել է միևնույն առանձին օպերացիան (հետերոգեն Մ.), 2. կապիտալիստը մի արհեստանոցում միավորել է տարբեր մասնագիտության տեր առանձին, ինքնուրույն արհեստավորների, որոնք սկզբից մինչև վերջ մասնակցել են արտադրանքի պատրաստմանը (օրգանական Մ.): Մանուֆակտուրային արտադրության զարգացմանը համապատասխանել է Մ–ի 3 ձև. {{լայն|ցրված Մ}}. (երբ ձեռնարկատերը գնում ու վաճառում էր ինքնուրույն արհեստավորների արտադրանքը), {{լայն|խառը Մ}}. (երբ արհեստանոցում առանձին օպերացիաների կատարումը զուգակցվում էր տանը կատարվող աշխատանքի հետ): Առավել զարգացած ձևը {{լայն|կենտրոնացված Մ}}. է (երբ վարձու բանվորները միավորվում էին մի արհեստանոցում):&lt;br&gt;
Մ. էապես նպաստել է կապիտալիզմի զարգացմանը: Արտադրության պրոցեսի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n8o857jsvnzqea18ftajkbhk6wo10jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/258</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24980</id>
    <revision>
      <id>393682</id>
      <parentid>258979</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:48:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393682</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12727" sha1="220i3eiil8m0gzodzrb5k5abqypu35z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մասնատումը պարզագույն գործողությունների, հմուտ բանվորների պատրաստումը, աշխատանքի գործիքների մասնագիտացումն ու կատարելագործումը պայմաններ ստեղծեցին մեքենաների կիրառման համար, բարձրացավ աշխատանքի արտադրողականությունը, արտադրության միջոցները կենտրոնացան կապիտալիստների ձեռքում, առաջացան արդյունաբերության նոր ճյուղեր, ընդլայնվեց ներքին շուկան ևն: Մյուս կողմից, չնայած աշխատուժն արդեն վերածվել էր ապրանքի, բայց մանուֆակտուրային բանվորների ամբողջությունը դեռևս հասարակական դասակարգ՝ պրոլետարիատ, չէր դարձել: Բանվորները պահպանում էին կապը տնայնագործական արտադրության ու հողի հետ, նրանց կազմը սոցիալապես միասեռ չէր: Եվ քանի որ Մ–ի բազան արհեստավորական տեխնիկան ու ձեռքի աշխատանքն էր, ուստի այն վճռական առավելություններ չուներ մանր արտադրության նկատմամբ: «Դրա հետ միասին մանուֆակտուրան ի վիճակի չէր ո՛չ ընդգրկելու հասարակական արտադրությունը նրա ամբողջ ծավալով, ո՛չ էլ այն հեղաշրջելու բուն հիմքից… Նրա սեփական տեխնիկական նեղ բազիսը զարգացման մի որոշ աստիճանում հակասության մեջ մտավ արտադրության հենց իր ստեղծած պահանջների հետ» ({{լայն|Մարքս Կ}}., Կապիտալ, հ. 1, էջ 389), և հասունացավ մեքենայական արտադրությանն անցնելու անհրաժեշտությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/9 ''Արդյունաբերական հեղաշրջում'']):&lt;br&gt;
Ռուսաստանում Մ–ներն առաջացել են XVII դ. երկրորդ կեսին, լայն տարածում ստացել XVIII դ.-XIX դ. 1-ին կեսին: Դրանց առանձնահատկություններն էին՝ ձևավորումը ֆեոդալական–ճորտատիրական հարաբերությունների տիրապետության պայմաններում, սերտ կապը գյուղացիական արտադրության հետ, սկզբում բազմաթիվ Մ–ների (պետ., մասնավոր, պոսեսիոն, վոտչինային) գոյությունը, որոնցում կիրառվում էր ոչ թե վարձու, այլ ճորտային աշխատանքը, հետագայում՝ կապիտալիստական Մ–ների թվի աճը: Ճորտատիրական իրավունքի վերացումից (1861) հետո Մ–ներում հարկադիր աշխատանքի կիրառումն արգելվեց, դրանց մեծ մասը վերաճեց ֆաբրիկաների, իսկ մնացածները սկսեցին երկրորդական դեր խաղալ:&lt;br&gt;
{{լայն|Արևելյան Հայաստանում}} XIX դ. վերջին, XIX դ. սկզբին գործող արդյունաբերական ձեռնարկությունները հիշատակվում են որպես «գործարաններ ու ֆաբրիկաներ», բայց դրանք փոքր Մ–ներ էին միայն, կամ, ավելի հաճախ, բնակարաններին կից կառուցված արհեստանոցներ: Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Նոր Բայազետում, Նախիջևանում, Շուշիում և այլուր կար կաշվի՝ 40, օճառի՝ 10, ներկման՝ 4, օղեգործական՝ 13, բրուտագործական և աղյուսի՝ 11-ական, կրի 9 ձեռնարկություն ևն: Դրանցից յուրաքանչյուրի արտադրության միջին տարեկան ծավալը չէր գերազանցում 700 ռուբլուց, օրավարձը չնչին էր. 1850-ական թթ.՝ 20-25, իսկ 60-ական թթ.՝ 30-50 կոպ.: Արևելյան Հայաստանում մանուֆակտուրային արտադրությունը տիրապետող է դարձել 1860-ական թթ.: Մանուֆակտուրային տիպի ձեռնարկություններ կային աղի, պղնձի, արծաթի, ոսկու, անագի հանքաքարի արդյունահանման ու մշակման գործում՝ Կողբում, Ալավերդիում, Շամլուղում, Ախթալայում, Ագարակում, Հալիձորում ևն: Դրանց արտադրության տեխնիկան խիստ պարզունակ էր, սկզբում կիրառվում էր հարկադիր, հետագայում՝ ազատ վարձու աշխատանք: Առևտրական երկրագործության զարգացման շնորհիվ XIX դ. սկսեց կիրառվել գյուղատնտ. մթերքների տեխ. մշակումը, որի հիման վրա գյուղական Մ–ներ առաջացան գինու և սպիրտի արտադրության, բամբակի և յուղատու բույսերի մշակման գործում: Դարի վերջում դրանք վերաճեցին կապիտալիստական ֆաբրիկաների ու գործարանների:&lt;br&gt;
{{լայն|Արևմտյան Հայաստանում}} և Փոքր Ասիայի հայաշատ քաղաքներում Մ–ների ստեղծման առաջին քայլերը կատարվել են XIX դ. 1-ին քառորդում, իսկ դարի կեսերին մանուֆակտուրային տիպի ձեռնարկություններ կային արդեն մետաղագործության, ջուլհակության, կաշեգործության, մետաքսագործության, գինեգործության և այլ բնագավառներում: Հատկապես հայտնի էին Սվազի, Եվդոկիայի, Ամասիայի, ինչպես և Ուրֆայի արդյունագործական, Ուրֆայի, Դիարբեքիրի, Բրուսայի բամբակագործական և մետաքսագործական, Եվդոկիայի, Երզնկայի պղնձագործական, Վանի արծաթագործական ու ոսկերչական Մ–ները: Դրանց մի մասը հումքը ստանում էր Եվրոպայից, իսկ պատրաստի արտադրանքը վաճառքի էր հանում անգլ., ֆրանս. շուկաներում: Արհեստանոցներում գործադրվում էր վարձու աշխատանքը, աշխատողների թիվն անընդհատ ավելանում էր, արտադրության տեխնիկան՝ կատարելագործվում: Սակայն Արևմտյան Հայաստանում իշխողը ֆեոդալական հետամնաց արտադրաեղանակն էր: Բացի այդ, բուրժուազիան և պրոլետարիատը որպես դասակարգ դեռևս ձևավորված չէին, իսկ եվրոպական գործարանային ապրանքների մրցակցությունը, կյանքի ու գույքի անապահով պայմանները, թուրք. ֆեոդալական բռնակալական կամայականություններն արգելակում էին մանուֆակտուրային արտադրության զարգացումը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մարքս Կ}}․,Կապիտալ, հ, 1, Ե., 1954: {{լայն|Լենին Վ. Ի}}., Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում, Երկ., հ. 3: {{լայն|Թումաևյան Հ. Ե}}., Հայաստանի տնտեսական զարգացման պատմություն, Ե., 1960: {{լայն|Աբրահամյան Ա. Գ}}., Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության, հ. 1--2, Ե.,1964–67: {{լայն|Егиазаров С}}., Исследования по истории учреждений в Закавказье, ч. 1–2, Казань, 1889-91.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Կարապետյան}}
'''ՄԱՇ''' (Vigna sinesis savi), բակլազգիների ընտանիքի միամյա բույս: Արմատն իլիկաձև է, ցողունը՝ կանգուն կամ կիսականգուն՝ 30-150 սմ բարձրությամբ, տերևները եռմասնյա են, հերթադիր, ծաղկաբույլը՝ ողկույզ, պտուղը ունդ է՝ դեղին կամ մուգ դեղին: Սերմերը՝ ձվաձև, երիկամաձև, սպիտակ, վարդագույն, շագանակագույն: 1000 սերմի կշիռը 300 գ է: Ջերմասեր և խոնավասեր բույս է: Օգտագործվում է որպես պարեն, կեր, ինչպես նաև կանաչ պարարտացման համար: Ունի աֆրիկական ծագում: Մշակվում է ԱՄՆ–ում, Մեքսիկայում, Կուբայում, Հնդկաստանում, Չինաստանում և այլն, ՍՍՀՄ–ում՝ Միջին Ասիայում, Մոլդավիայում, Ուկրաինայում, Կրասնոդարի և Ստավրոպոլի երկրամասերում: ՀՍՍՀ–ում մշակվում է Արարատյան դաշտում, Մեղրու, Եղեգնաձորի, Ղափանի շրջաններում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇԱԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ''', նյութերի, մեքենաների դետալների և այլ շինվածքների դիմադրությունը շփումից մաշվելու նկատմամբ: Գնահատվում է շահագործման դեպքում կամ ստենդի վրա փորձարկումներ կատարելիս՝ նյութերի կամ շինվածքների մինչև մաշվելը աշխատելու տևողությամբ: Շինվածքների Մ–յան բարձրացմանը նպաստում են դրանց կոնստրուկտիվ կատարելագործումը (Մ–յան կոմպենսացում, դրա հավասարաչափ բաշխում մակերևույթով ևն), դետալների շփումը փոքրացնող պայմանների ստեղծումը (յուղում, քսուքանյութերի հատկությունների բարելավում, հղկանյութային ներգործությունից պաշտպանություն ևն): &lt;br&gt;
'''ՄԱՇԵՐՈՎ''' Պյոտր Միրոնովիչ (13(26).2. 1918, գ. Շիրկի (այժմ՝ Վիտեբսկի մարզի Սենենսկի շրջանում) — 4.10.1980, ք. Մինսկ), սովետական պետական և կուսակցական գործիչ, Սովետական Միության հերոս (1944), սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1978): ՍՄԿԿ անդամ 1941-ից: Հայրենական մեծ պատերազմի (1941-45) սկզբից ղեկավարել է ԲՍՍՀ Ռոսոնի շրջանի կոմերիտական ընդհատակյա կազմակերպությունը, եղել է այդ շրջանի պարտիզանական շարժման ղեկավարներից: 1943-46-ին՝ Բելոռուսիայի ԼԿԵՄ Վիլեյկայի, Մոլոդեչնոյի մարզկոմների առաջին քարտուղար, 1946-54-ին՝ Բելոռուսիայի ԼԿԵՄ ԿԿ քարտուղար, ապա՝ առաջին քարտուղար: 1955-59-ին՝ Բելոռուսիայի կոմկուսի Բրեստի մարզկոմի առաջին քարտուղար, 1959-62-ին՝ Բելոռուսիայի կոմկուսի ԿԿ քարտուղար, 1962-65-ին՝ երկրորդ քարտուղար, 1965-ի մարտից՝ առաջին քարտուղար: ՍՄԿԿ XIX-XXV համագումարների պատգամավոր էր, XXII համագումարում ընտրվել էր ՍՄԿԿ ԿԿ անդամության թեկնածու, ՍՄԿԿ ԿԿ Հոկտեմբերյան (1963) պլենումում, XXIII-XXV համագումարներում՝ անդամ: 1966-ի ապրիլից ՍՄԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի անդամության թեկնածու էր: ՍՍՀՄ III-V և VII-X գումարումների Գերագույն սովետի դեպուտատ: Մ. 1966-ից ՍՍՀՄ Գերագույն սովետի Նախագահության անդամ է: Պարգևատրվել է Լենինի 7 շքանշաններով:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>220i3eiil8m0gzodzrb5k5abqypu35z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/259</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24981</id>
    <revision>
      <id>393685</id>
      <parentid>259020</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T09:08:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393685</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11304" sha1="2i3my8akh3onirqlst8pp6ca81l2l8e" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱՇԿ''', կենդանիների և մարդու մարմնի արտաքին ծածկույթ, որը կատարում է շոշափողական, զգացողության, նյութափոխանակության, ջերմակարգավորման, միջավայրի վնասակար ազդեցությունների դեմ պաշտպանական ֆունկցիաներ։ Կենդանիների Մ․ բաղկացած է արտաքին՝ էպիթելային (էպիդերմիս), և ներքին՝ շարակցահյուսվածքային շերտերից։ {{լայն|Էպիթելային}} շերտում կան բազմաթիվ միա– կամ բազմաբջիջ գեղձեր։ Էպիթելային բջիջների կոշտ արտազատուկը և բջջապլազմայի մի մասի կազմափոխման արգասիքները կարող են առաջացնել կմախքային և պաշտպանական տարրեր (փափկամորթների խեցին, հոդվածոտանիների խիտինային զրահը ևն)։ Անողնաշարավորների էպիթելը բաղկացած է բջիջների մեկ շերտից, ողնաշարավորներինը բազմաշերտ է, ընդ որում՝ ցամաքային ձևերի արտաքին շերտերն առաջացնում են էպիդերմիսի եղջերացած մասը, եղջերային թեփուկներ, մազեր, փետուրներ, եղունգներ։ {{լայն|Շարակցահյուսվածքային}} շերտն առաջացնում է Մ–ին ամրություն և առաձգականություն հաղորդող կոլագենային և էլաստինային թելերի ցանց (ողնաշարավորներ, գլխոտանի փափկամորթներ), ոսկրային և այլ թեփուկներ (ձկներ), ինչպես նաև զրահի դեր կատարող մաշկային ոսկրացումներ (սողուններ)։&lt;br&gt;
Հասուն {{լայն|մարդու Մ}}–ի մակերեսը 1,5–2 մ² է, հաստությունը՝ 0,5–4 մմ։ Մ–ի քաշը ենթամաշկային բջջանքի հետ կազմում է մարմնի կշռի մոտ 16%–ը։ Մարդու Մ․ կազմված է 3 շերտից, վերնամաշկ՝ էպիդերմիս (նկ․ 1), բուն մաշկ (դերմա) և ենթամաշկ։ Մ․ օժտված է արյան ու ավշային անոթների խիտ ցանցով, նյարդաթելերով ու հատուկ նյարդային ապարատներով,․ ինչպես նաև քրտնագեղձերով ու ճարպագեղձերով, որոնց քանակը տարբեր հատվածներում միատեսակ չէ (նկ․ 2)։ Բնական անցքերի շրջանում (բերան, քիթ, հետանցք, միզուկի և հեշտոցի արտաքին բացվածքներ) Մ․ փոխվում է լորձաթաղանթի։ Մ–ի գույնը կախված է գունակների (մելանին, մելանոիդ, կարոտին, օքսիհեմոգլոբին, վերականգնված հեմոգլոբին) քանակից և մի շարք լրացուցիչ գործոններից: Նշված գունակները պահպանում են օրգանիզմը ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունից։&lt;br&gt;
Մ–ի մակերեսն ունի յուրահատուկ գծանկար՝ կազմված եռանկյուն և շեղանկյուն դաշտերից, որոնք սահմանազատված են ակոսիկներով։ Ավելի ցայտուն է ափերի և ներբանների, ինչպես նաև մատների ներսի ու դրսի մակերեսների Մ–ի գծանկարը, որը խիստ ուրույն է յուրաքանչյուր մարդու համար և օգտագործվում է անհատներին ճանաչելու նպատակով (մատնադիտում՝ դակտիլոսկոպիա)։ Էվոլյուցիայի պրոցեսում Մ–ի արտաքին շերտից առաջացել են Մ–ի հավելումները՝ (մազեր, եղունգներ, կաթնագեղձեր, քրտնագեղձեր ու ճարպագեղձեր)։ Մ–ում գտնվող մեծ քանակությամբ նյարդային զգացող վերջույթներն ապահովում են օրգանիզմի արագ ռեակցիան արտաքին միջավայրի փոփոխվող ազդեցությունների նկատմամբ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/260 ''Մաշկային զգացողություն''])։ Մ․ կարևոր մասնակցություն ունի ջրաաղային, ածխաջրային, սպիտակուցային, ֆերմենտային ևն փոխանակության պրոցեսներում։ Մարդու Մ–ի հիմնական ֆունկցիաներից է ջերմակարգավորումը, ջերմատվության 80%–ը կատարվում է Մ–ով՝ կոնվեկցիայի, ճառագայթման և գոլորշիացման միջոցով։ Վերջինս պայմանավորված է Մ–ի արտազատական ֆունկցիայով, իրականանում է գլխավորապես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/500 ''քրտնարտադրությամբ'']։ Քրտինքի հետ արտադրվում են փոխանակության որոշ նյութեր, մասնավորապես միզանյութ։ Ճարպագեղձերի արտազատուկով՝ Մ–ի ճարպով, օծվում են վերնամաշկն ու մազերը։{{ՀՍՀ հեղ|Է. Դանիելյան}}
'''ՄԱՇԿԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|դերմատոլոգիա}}, գիտություն, որն ուսումնասիրում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/259 ''մաշկի''] կառուցվածքը, ֆիզիոլոգիական ֆունկցիաները, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/260 ''մաշկային հիվանդությունների''] առաջացման պատճառները, ընթացքը, մշակում ախտորոշման, բուժման և կանխարգելման մեթոդներ։ Մ․ սերտորեն առնչվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/375 ''վեներոլոգիայի''], վարակիչ ախտաբանության, մանկաբուժության, թերապիայի, ալերգոլոգիայի, էնդոկրինոլոգիայի, վիրաբուժության, գինեկոլոգիայի և մանկաբարձության, նյարդախտաբանության հետ։ Մ․, հետազոտման կլինիկական եղանակներից բացի, օգտվում է հյուսվածաբանական, հյուսվածաբանա–քիմիական, ֆիզիոլոգիական, իմունակենսաբանական, մանրէակենսաբանական, կենսաքիմիական, փորձառական, էլեկտրոնային միկրոսկոպիայի, էնդոկրինոլոգիական, ֆիզիկական ևն մեթոդներից։ Մաշկային երևույթների մանրակրկիտ հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս պարզաբանել բժշկ․ և ֆիզիոլոգիական մի շարք բարդ պրոբլեմներ․ ալերգիան, գերզգայնաթյունը, օրգանիզմի ռեակտիվությունը, ներքին որոշ օրգանների վիճակը ևն։ Մաշկային հիվանդությունները մարդկությանը հայտնի են վաղուց (մ․ թ․ ա․ 3-րդ հազարամյակ)։ Դրանց բուժման մեթոդների մասին տեղեկություններ կան եգիպտական պապիրուսներում, չինական ձեռագրերում, ռուս. տարեգրություններում։ Մաշկային որոշ հիվանդությունների հստակ նկարագրություններ կան Հիպոկրատի (V դ․ մ․ թ․ ա․), Ցելսոսի (1 դ․ մ․ թ․ ա․), Գալենի (I դ․), Ավիցեննայի (X–XI դ․) աշխատություններում։ Գիտական Մ․ ձևավորվել է XVIII դ․ վերջին և XIX դ․ սկզբին։ 1776-ին ավստրիացի բժիշկ Ի․ Պլենկը, 1798-ին անգլիացի Ռ․ Ուիլենը ստեղծել են մաշկային հիվանդությունների նախնական դասակարգումը՝ հիմնվելով ձևաբանական սկզբունքի վրա։ XIX դ․ գերմ․ գիտնական Ֆ․ Հեբրան և Մ․ Կապոշին մշակել են մաշկային հիվանդությունների ախտաբանա–անատոմիական դասակարգումը (1845)։ Ֆրանսիացի գիտնականներ Ժ․ Ալիբերը, Ա․ Բազենը, Ա․ Արդին հիմնել են հումորալ տեսությունը և հաստատել դիաթեզի (նախատրամադրվածության) դերը մաշկային հիվանդությունների զարգացման պրոցեսում։ XIX դ․ հանդես է եկել պատճառագիտական ուղղությունը՝ պայմանավորված բակտերիալոգիայի զարգացմամբ։ Ֆրանսիայում Է․ Վիդալը հիմնել է փորձառական Մ–յան հիմունքները, XX դ․ զարգացել է Մ–յան փորձառական–կլինիկական ուղղությունը։ Գերմ․ մաշկաբան Յո․ Յադասոնը մշակել է մաշկային հիվանդությունների առաջացման մեխանիզմների, մաշկային ռեակցիաների, գերզգայնության, ալերգիայի, իմունիտետի ևն հարցերը։ Ռուսաստանում Մ–յան հիմնադիրը Ա․ Պոլոտեբնովն է, ըստ որի մաշկային հիվանդությունների առաջացման մեխանիզմների հիմքում ընկած է օրգանիզմի ամբողջականության գաղափարը։ Սովետական Մ–յան զարգացմանը նպաստել են նաև Ա․ Պոսպելովի, Տ․ Պավլովի, Պ․ Նիկոլսկու, հայ մաշկաբան–վեներոլոգ Վ․ Հարությունովի, Կ․ Աստվածատուրովի, Հ․ Ղալամքարյանի, Ռ․ Բաբայանցի (Մոսկվա), Ա․ Հակովբյանի (Տաշքենդ), Մ․ Վարդապետովի (Թբիլիսի) և ուրիշների աշխատանքները։ Ժամանակակից Մ․ հետազոտում է նյարդային, էնդոկրին ևն խանգարումների, ալերգիական և իմունոլոգիական տեղաշարժերի ժամանակ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2i3my8akh3onirqlst8pp6ca81l2l8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/260</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24982</id>
    <revision>
      <id>393686</id>
      <parentid>259303</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T09:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393686</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14979" sha1="7om1uycrsk93141gqd645ah4npxzrh9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մաշկի կառուցվածքի և ֆունկցիաների փոփոխությունները, հիմնավորում և ներդնում բուժման նոր մեթոդներ:&lt;br&gt;
Մ–յան պրոբլեմները ուսումնասիրում են մաշկավեներոլոգիական հանրապետական ԳՀԻ-ներում, բժշկ. ուս. հաստատությունների Մ–յան և վեներոլոգիայի ամբիոններում: Մ–յան հարցերը լուսաբանվում են «Վեստնիկ դերմատոլոգիի ի վեներոլոգիի» («Вестник дерматологии и венерологии», 1932-ից) և այլ ամսագրերում: ՀՍՍՀ–ում, 1926-ին Երևանի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետում Մ–յան և վեներոլոգիայի դասընթացներ է կազմակերպել Գ. Տեր–Գրիգորյանը: 1930-ին պրոֆեսոր Ն. Հովսեփյանցի նախաձեռնությամբ հիմնվել է մաշկավեներոլոգիայի ԳՀԻ: Մ–յան զարգացմանը և կադրերի պատրաստման մեջ ՀՍՍՀ–ում զգալի ծառայություններ ունեն նաև Ե. Միրաքյանը, Դ. Խուդադովը, Ռ. Աղասարյանը, Գ. Անդրիասյանը և ուրիշներ: ՀՍՍՀ ազգաբնակչության շրջանում մաշկային ու վեներական հիվանդությունների մասնագիտական բուժման, կանխարգելման միջոցառումներն իրականացվում են դիսպանսերներում ու պոլիկլինիկաների համապատասխան կաբինետներում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Кожевников П. В}}., Общая дерматология, Л., 1970.&lt;br&gt;
'''ՄԱՇԿԱԲՈՐԲ''', {{լայն|դերմատիտ}}, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/259 ''մաշկի''] ախտահարումը արտաքին միջավայրի գործոնների անմիջական ազդեցության հետևանքով: Ազդակները կարող են լինել մեխանիկական (շփում, ճնշում), ֆիզիկական՝ բարձր ու ցածր ջերմաստիճաններ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/354 ''Այրվածք''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/171 ''Ցրտահարություն'']), ուլտրամանուշակագույն և իոնացնող ճառագայթներ, լույս, էլեկտրական հոսանք, քիմ. (թթուներ, հիմքեր, աղեր, պոլիմերներ ևն), կենսաբանական (բույսեր, միջատներ): Որոշ գրգռիչներ (հանքային թթուներ, ուժեղ հիմքեր, աղեր, մարտական թունավոր նյութեր, հրթիռային վառելանյութի բաղադրիչ մասեր) ոչ պայմանական բնույթի են, այսինքն՝ կարող են Մ. առաջացնել յուրաքանչյուր մարդու մոտ: Մյուսները պայմանական են՝ Մ. են առաջացնում միայն մաշկի գերզգայնության առկայությամբ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/152 ''Ալերգիա'']): Հատուկ խումբ են կազմում թունամաշկաբորբերը (տոքսիկոդերմիտներ), որոնք առաջանում են դեղանյութերի (անտիբիոտիկներ, սուլֆանիլամիդային, յոդի, բրոմի պատրաստուկներ, ամինազին ևն), քիմ. նյութերի, սննդանյութերի նկատմամբ օրգանիզմի զգայնության բարձրացումից: Մ–ի կլինիկական պատկերը պայմանավորված է դրանց տեսակով (հասարակ կամ շփումային, ալերգիական կամ էկզեմային ևն) ու ընթացքով (սուր և քրոնիկական): Սուր հասարակ Մ–ի դեպքում հիվանդաբեր գործոնի ազդեցության հատվածում առաջանում են մաշկի վառ կարմրություն, այտուց, երբեմն նաև բշտեր, որոնք ուղեկցվում են այրոցի, ցավի ու քորի զգացումով: Պատճառը վերացնելուց հետո բորբոքային երևույթները մեղմանում են՝ առաջացնելով թեփոտում: Սուր ալերգիական Մ–ի և թունամաշկաբորբերի դեպքում մաշկի ախտահարումը կրում է տարածուն բնույթ և ուղեկցվում ընդհանուր երևույթներով (մարմնի ջերմաստիճանի բարձրացում, քնի խանգարում, դյուրագրգռություն): Գործոնի տևական ազդեցությունից սուր Մ–երը դառնում են քրոնիկական, որոնց դեպքում բորբոքային երևույթները երկարատև են, կայուն, պարբերաբար կրկնություններ տալու և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/38 ''էկզեմայի''] վերածվելու հակումով:&lt;br&gt;
{{լայն|Բուժումը}}. հակաբորբոքային, օրգանիզմի գերզգայնությունը նվազեցնող կամ վերացնող դեղանյութեր և ֆիզիոթերապետիկ պրոցեդուրաներ: {{լայն|Կանխարգելումը}}. անհատական ու զանգվածային մի շարք միջոցառումներ՝ պայմանավորված ազդող գործոնի բնույթով:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Դանիելյան}}
'''ՄԱՇԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|դերմոգրաֆիա}}, հիվանդի հետազոտման եղանակ, որի դեպքում բութ ձողիկով կամ «մաշկագրիչ» կոչվող հատուկ գործիքով մաշկը ենթարկվում է մեխանիկական գրգռման: Մ–յամբ պարզում են արյան անոթները նյարդավորող վեգետատիվ նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ վիճակը: Տարբերում են կարմիր, սպիտակ և այտուցային մաշկագրեր: Կարմիր մաշկագիրն առաջանում է մազանոթների լայնացման հետևանքով (գերակշռում է պարասիմպաթիկ նյարդերի տոնուսի բարձրացումը): Երբեմն, անոթների լայնացումից բացի, տեղի է ունենում նան պլազմայի արտաքիրտում, և մաշկագիրը դառնում է այտուցային: Սպիտակ մաշկագիրն առաջանում է անոթների սեղմման (բնորոշ է սիմպաթիկ նյարդերի տոնուսի բարձրացմանը) հետևանքով: Մաշկագիրը բնականոն է, եթե այն անհետանում է առաջանալուց մի քանի րոպե անց: Տարբեր հիվանդություններին բնորոշ է ախտաբանական որոշակի մաշկագիր. էկզեմայինը կարմիր է, նեյրոդերմիտինը՝ սպիտակ: Մաշկագրի բացակայությունը վկայում է ողնուղեղի կամ ծայրամասային նյարդերի վնասումը:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Դանիելյան}}
'''ՄԱՇԿԱԹԵՎԵՐ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/222 ''Ականջմտուկնեը'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇԿԱՅԻՆ ԶԳԱՑՈՂՈՒԹՅՈՒՆ''', արտաքին գրգռիչների ազդեցությունն ընկալելու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/259 ''մաշկի''] ընդունակություն: Պայմանավորված է մաշկային ընդունիչների պատասխան ռեակցիայով: Տարբերում են շոշափման (հպման, ճնշման), ջերմային, ցրտի և ցավային Մ. զ.: Հպման ընդունիչներ են Մայսների և Մերկելի, ճնշմանը՝ Գոլջի–Մացոնիի, Ֆատեր–Պաչինիի, ջերմայինը՝ Ռուֆինի մարմնիկները, ցրտայինը՝ Կրաուզեի ծայրային (վերջնային) գավաթիկները: Երկարատև գրգռումից ընդունիչների (բացառությամբ ցավայինի) զգայնությունը նվազում է, տեղի է ունենում ադապտացիա (հարմարում): Մ. զ. իրականացվում է սոմատոտոպիկ սկզբունքով, այսինքն՝ մաշկի որոշակի հատվածի գրգռմանը պատասխանում է աղեղի համապատասխան բաժինը, որն օրգանիզմին հնարավորություն է տալիս որոշել գրգռի տեղակայումը: Ախտաբանական երևույթների և որոշ դեղանյութերի ազդեցության դեպքում Մ. զ. կարող է նվազել (հիպոէսթեզիա՝ թերզգայնություն), ավելանալ (հիպերէսթեզիա՝ գերզգայնաթյուն) կամ վերանալ (անզգայնություն): Մ. զ–յան կենտրոնական կարգավորման առանձին հարցեր հետազոտվում են նաև ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոս Լ. Օրբելու անվ. ֆիզիոլոգիայի ինստ-ում:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Ոսկանյան}}
'''ՄԱՇԿԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ''', {{լայն|մաշկախտեր}}, մարդու և կենդանիների հիվանդությունների խումբ, որոնք բնորոշվում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/259 ''մաշկի''], դրա հավելումների (եղունգներ, մազեր) և տեսանելի լորձաթաղանթների ախտաբանական փոփոխություններով: Առաջացման պատճառները կարող են լինել արտաքին և ներքին: {{լայն|Արտաքինը}} պայմանավորված է մեխանիկական (վնասվածքներ, ճնշում, քերծում), ֆիզիկական (արևային ու ռադիոակտիվ ճառագայթներ, բարձր ու ցածր ջերմաստիճան), քիմ. (թթուներ, հիմքեր, պոլիմերներ ևն), կենսաբանական (բույսերի հյութեր, միջատներ, մանրէներ) գործոնների ազդեցությամբ: {{լայն|Ներքինը}}՝ վարակիչ հիվանդությունների, թունավորումների, ներքին օրգանների ու ներզատիչ գեղձերի հիվանդությունների, նյութափոխանակության և արյան շրջանառության խանգարումների հետևանքով: Առանձին և շատ տարածված խումբ են կազմում մաշկի ալերգիական հիվանդությունները, որոնք առաջանում են քիմ. որոշ նյութերի, սննդանյութերի, պոլիմերների, բույսերի ծաղկափոշու ազդեցությունից: Մ. հ–ի առաջացման մեխանիզմում էական նշանակություն ունեն նյարդային համակարգի ֆունկցիոնալ խանգարումները: Մ. հ. բաժանվում են մի քանի խմբերի, թարախաբշտային (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/149 ''Թարախամաշկություն'']), պարազիտային կամ մակաբուծական (քոս, ոջլոտություն, դեմոդիկոզ), վիրուսային (հերպեսներ, գորտնուկներ, հպավարակիչ մոլյուսկ), տուբերկուլոզային, ժառանգական, անհայտ ծագումով, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/260 ''մաշկաբորբեր''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/38 ''էկզեմաներ''], նեյրոմաշկախտեր, բշտային մաշկախտեր ևն: Մ. հ. կարող են դրսևորվել բծերով, բշտիկացանով, թարախաբշտիկացանով, հանգույցներով, թեփոտումով, քերծվածքներով, ճաքերով, խոցերով ևն: Որոշ Մ. հ. ընթանում են քորով, այրոցով, ցավերով:&lt;br&gt;
Մ. հ–ի արդյունավետ բուժման նպատակով ՍՍՀՄ–ում ստեղծվել է հիվանդների դիսպանսերային սպասարկում: {{լայն|Բուժման և կանխարգելման}} միջոցառումները պայմանավորված են Մ. հ. առաջացնող պատճառների բնույթով: Մ. հ. ուսումնասիրում է մաշկաբանությունը:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Դանիելյան}}
'''ՄԱՇԿԵՎՈՐ''', {{լայն|Մաշկավոր}}, վանք, գրչության նշանավոր կենտրոն Կիլիկյան Հայաստանի Ճկեր գավառում (Մարաշից ոչ հեռու): Կառուցել է Թորոս Ա Ռուբինյան իշխանը XII դ. սկզբին: 1130-ին Մ–ում ավարտվել է մի Ճառընտիր, որի գրիչը նույնացվում է «Վայ ողբոց» նշանավոր ստեղծագործության հեղինակ Գրիգոր Մաշկևորի հետ (որոշ ուսումնասիրողներ այս անվան հետ են կապում վանքի անունը): XII դ. վերջերի հայտնի գրիչ և ծաղկող Վարդանից մեզ է հասել մի Ավետարան (1187) և մի Ճաշոց (1192)՝ զարդարված լուսանցազարդերով և զարդագրերով:&lt;br&gt;
XIII դարից հայտնի է հինգ ձեռագիր (գրված 1259, 1265, 1268, 1274 և 1298-ին),&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7om1uycrsk93141gqd645ah4npxzrh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/261</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24983</id>
    <revision>
      <id>393687</id>
      <parentid>259377</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T10:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393687</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12061" sha1="8nn09p61to4sw2xrzhpmald4n0ebuoa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;իսկ XIV դարից՝ երեք (գրված 1301, 1322 և 1335-ին): Նույն շրջանում (XIV դ.) Բարսեղ Մաշկևորցին կատարել է Մարկոսի Ավետարանի մեկնությունը: Մ–ում են գործել նշանավոր գրիչներ Դավիթ վանահայրը (XII դ.), Կիրակոսը, Առաքել Հնազանդեցին (կազմարար), Բարսեղ արքեպիսկոպոսը (բոլորն էլ՝ XIII դ.), Հովհաննեսը, Ներսես Քահանան (XIV ղ.) և ուրիշներ: Մ. XIV դ. եպիսկոպոսանիստ վանք էր: Վանքից մեզ հասած ձեռագրերը պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում, Վենետիկում, Նոր Ջուղայում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Սիսուան, Վնտ., 1885: {{լայն|Ոսկյան Հ}}., Կիլիկիայի վանքերը, Վեն., 1957:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Հակոբյան, Ա. Մաթևոսյան}}
'''ՄԱՇԿԵՐՏ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Խարբերդի վիլայեթի Արաբկիրի գավառում: 1914-ին ուներ 532 հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Գյուղում կար եկեղեցի (Ս. Աստվածածին) և վարժարան՝ 40 աշակերտով: Մ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇԿԻ ՍՆԿԻԿԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ''', {{լայն|մաշկի սնկագարություններ, դերմատոմիկոզներ}}, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/260 ''մաշկային հիվանդություններ''], որոնք առաջանում են մակաբույծ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/481 ''սնկերով''] (դերմատոմիցետներ) ախտահարվելիս: Վարակի աղբյուրը հիվանդ մարդն է կամ կենդանին: Վարակվում են հիվանդի հետ անմիջական շփման, սնկիկներով վարակված զանազան առարկաների, ինչպես նաև բանջարեղենի միջոցով: Վարակի հանդեպ առավել զգայուն են երեխաները:&lt;br&gt;
Մ. ս. հ. բաժանվում են չորս խմբի, {{լայն|կերատոմիկոզներ}} (եղջերասնկագարություն), ախտահարվում է վերնամաշկի միայն եղջերային շերտը, առանց բուն մաշկում բորբոքային երևույթների առաջացման, ունեն թույլ հպավարակելիություն: Այդ խմբից է գունափոփոխ կամ թեփատու որքինը: {{լայն|Էպիդերմոմիկոզներ}} կամ {{լայն|դերմատոֆիտիաներ}}, որոնց ժամանակ սնկերը տեղադրվում են վերնամաշկի հաստության մեջ: Դրանցից երեքով (աճուկային էպիդերմոֆիտիա, ոտնաթաթի էպիդերմոֆիտիա, ռուբրոմիկոզ) վարակվում են հիմնականում հասարակական բաղնիքներում, լողավազաններում ու սպորտհրապարակներում: Խմորասնկային մակերեսային ախտահարումները (կանդիդամիկոզ) առաջանում են անտիբիոտիկների ոչ արդյունավետ օգտագործումից և ածխաջրային փոխանակության խանգարումից ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/471 ''շաքարային հիվանդություն'']): Մաշկից բացի ախտահարվում են նաև եղունգների թերթիկները, լորձաթաղանթները, ներքին օրգանները:&lt;br&gt;
{{լայն|Տրիխոմիկոզների}} դեպքում (մակերեսային տրիխոֆիտիա կամ մակերեսային մաշկասնկագարություն, ինֆիլտրատիվ–թարախակալվող տրիխոֆիտիա, գոնջ) վարակի աղբյուր են հիվանդ մարդը և որոշ կենդանիներ: Մեծ մասամբ ախտահարումն ընդգրկում է նաև մազերն ու եղունգները: {{լայն|Խորը սնկային հիվանդությունների}} ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/231 ''ակտինոմիկոզ''], խոր բլաստոմիկոզ, սպորոտրիխոզ ևն) հարուցիչները ներթափանցում են ենթամաշկ, մկանները, ոսկրերը, ավշային հանգույցները, ներքին օրգանները և առաջացնում ծանր ախտահարումներ:&lt;br&gt;
{{լայն|Բուժումը}}. կախված է հիվանդության տեսակից, ախտահարման տարածվածությունից ու տեղակայումից: ՍՍՀՄ–ում, անցկացվող կանխարգելիչ միջոցառումների շնորհիվ, Մ. ս. հ. զգալիորեն պակասել են:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՀԱԴ''', քաղաք Իրանի հյուսիս–արևելքում, Քաշաֆռուդ գետի հովտում, Խորասան օստանի վարչական կենտրոնը: 584 հզ. բն. (1975): Ավտոճանապարհների հանգույց է, ունի երկաթուղային կայարան: Երկրի հս–արլ. մասի առևտրա-արդյունաբերական կենտրոնն է: Կա մետաղամշակություն, տեքստիլ, կաշվի–կոշիկի, սննդի արդյունաբերություն, շինանյութերի արտադրություն, տնայնագործություն (փիրուզի մշակում, գորգագործություն ևն): Ունի համալսարան: Մահմեդական շիաների ուխտագնացության կենտրոն է: Առաջին անգամ հիշատակվել է X դ.: Մ–ի ճարտ. հուշարձաններից են՝ իմամ Ռզայի գերեզմանը և այն շրջապատող պաշտամունքային վիթխարի անսամբլը (XII-XIX դդ.), մզկիթներ (Գոհար–շադ, 1405-1418), մեդրեսե (XV դ.), աղոթարաններ, սրբարաններ, գրադարաններ, կարավանատներ: XX դ. կառույցներից են Նադիր շահի դամբարանը (1961)՝ շահի հեծյալ արձանով, հիվանդանոցը (1965): Մ–ի շրջակայքում են՝ Մուսալլա մզկիթը (1676), Խոջա Ռաբիի դամբարանը, Ֆիրդուսու գերեզմանը (տապանատաղավարը՝ 1934):&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՈՆԱՆԵՐ''', ժողովուրդ: Բնակվում են առավելապես Հարավային Ռոդեզիայում և Մոզամբիկի սահմանակից շրջաններում: Ընդհանուր թիվը՝ ավելի քան 3,2 մլն (1980): Խոսում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/182 ''բանտու''] լեզվաընտանիքի չիշոնա լեզվով: Մեծամասնությունը պահպանում է հավատալիքների տեղական ավանդույթները (նախնիների, բնության ուժերի պաշտամունք ևն), մնացածները քրիստոնյաներ են: Զբաղվում են հիմնականում հողագործությամբ, մասամբ՝ անասնապահությամբ: XIX դ. վերջից Մ–ի հողերը խլել են գաղութարարները, և նրանք ստիպված են գնալ աշխատելու քաղաքներում ու հանքերում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՏԱԿ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Հայոց ձոր գավառում: 1909-ին ուներ 61 տուն (319 շունչ) բնակիչ: Զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով: Գյուղում կար եկեղեցի և վարժարան: Բնակիչները տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհ է գնացել գաղթի ճանապարհին: Փրկվածները ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում և այլուր:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՏԱԿ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խուլփ գավառում: 1909-ին ուներ 10 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը բռնությամբ աեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին: Փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՏՈՑ''', ծիսարան: Հավանաբար ծագում է մ. թ. ա. I հազարամյակի սկզբին Հայաստանում գործածվող «մաշտու» («սուրբ», «սրբազան») և նույն հազարամյակի 2-րդ կեսին Աքեմենյան Իրանում տարածված «մազդա» անունից: Հին Հայաստանում Մ. է կոչվել հեթանոսական ձոների, ծեսերի, օրհնությունների, աղոթքների գիրքը: Քրիստոնեության մուտքից (301) հետո Հայոց եկեղեցին նույն անունով կոչեց իր ծիսական կարգերի, օրհնությունների ու աղոթքների գիրքը: Հասարակ կամ Փոքր Մ. բովանդակում է քահանային վերաբերող խորհուրդներն ու արարողությունները (մկրտություն, դրոշմ, մեռելաթաղ, սովորական օրհնություններ), Մայր Մ.՝ եպիսկոպոսին վերաբերող ծեսերն ու արարողությունները (ձեռնադրում, գավազան տալը, եկեղեցու օծում, քահանայաթաղ, մեծ օրհնություններ), Հայր Մ.՝ կաթողիկոսին վերաբերող արարողությունները (կաթողիկոսի օծում, մյուռոն–օրհնեք ևն):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Օրմանյան Մ}}., Ծիսական բառարան, Անթիլիաս, 1957:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՇՏՈՑ»''' {{լայն|1266 թվականի}}, հայկական մագաղաթյա պատկերազարդ ձեռագիր: Ընդօրինակվել է 1266-ին Սսում: Գրիչն է Ավետիք քահանան: Նկարազարդել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/208 ''Թորոս Ռոսլինը''] Հռոմկլայում: Պատվիրատուն է Վարդան եպիսկոպոսը: Այժմ պահվում է Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանը վանքում (ձեռ. № 2027): Բացի խորաններից, լուսանցազարդերից, զլխատառերից ու գլխազարդերից ձեռագիրն ունի նաև ամբողջ էջը գրավող տերունական պատկերներ, որոնք պարփակված են թեթև զարդարված շրջանակներում և աչքի են ընկնում հորինվածքի պարզ կառուցվածքով: Մանրանկարների բարձր արվեստով&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8nn09p61to4sw2xrzhpmald4n0ebuoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/262</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24984</id>
    <revision>
      <id>393689</id>
      <parentid>259505</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T10:18:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393689</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11798" sha1="r0ljjij8u8kujizjw3ikuylgwwi18wp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ձեռագիրը դասվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/405 ''Կիլիկիայի մանրանկարչության դպրոցի''] XIII դ. 2-րդ կեսի լավագույն հուշարձանների շարքը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Հովսեփյան Գ}}., Նյութեր և ուսումնասիրություններ հայ արվեստի և մշակույթի պատմության, պր. 2, Նյու Յորք, 1943: {{լայն|Ազարյան Լ}}., Կիլիկյան մանրանկարչությունը XII-XIII դդ., Ե., 1964:{{ՀՍՀ հեղ|Լ. Ազարյան}}
'''ՄԱՇՏՈՑ Ա ԵՂԻՎԱՐԴԵՑԻ''' (833-898), Հայոց կաթողիկոս 887-ից: 860-ից կրոնավորել է Սևանա վանքում, դարձել նրա վանահայրը: 874-ին Սյունյաց Մարիամ իշխանուհու առաջարկով կառուցել է տվել Սևանա վանքի Ս. Առաքելոց և Ս. Աստվածածին եկեղեցիները: Պահպանվել են Մ. Ե–ու երկու թղթերը՝ ուղղված սպարապետ Աբասին (870-ական թթ.) և Դվինի 893-ի երկրաշարժից տուժածներին (բերում է Հովհաննես Դրասխանակերտցի պատմիչը):&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՈՒԿ''', մեկուսացած լեռ Հյուսիսային Կովկասում, Կովկասյան հանքային ջրերի շրջանում (ՌՍՖՍՀ Ստավրոպոլի երկրամաս): Բարձրությունը 993 մ է: Մ. նստվածքային ապարներով ծածկված լակոլիթ է: Կան հանքային աղբյուրներ: Գագաթը հարթեցված գմբեթաձև է: Հվ. լանջին է գտնվում 20 մ խորությամբ «Պրովալ» կարստային իջվածքը: Լանջերը անտառապատ են: Այստեղ է բալնեոլոգիական առողջարան Պյատիգորսկ քաղաքը: Մ–ի ստորոտին Մ. Յու. Լերմոնտովի մենամարտի տեղն է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՇՈՒՐՅԱՆ''' Մկրտիչ (Մակիչ) Մանուչարի (14.11.1897, Գորիս – 20.11.1920, Գորիսի մոտ), Հայաստանում Մայիսյան ապստամբության և քաղաքացիական կռիվների մասնակից: ՌԿ(բ)Կ անդամ՝ 1917-ից: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության հաղթանակից հետո ներգրավվել է հեղափոխական գործունեության մեջ և շուտով դարձել Զանգեզուրի բոլշևիկյան կազմակերպության ղեկավարներից: 1919-ին Մ–ի մասնակցությամբ ստեղծվել է ՌԿ(բ)Կ Զանգեզուրի գավառային ընդհատակյա կոմիտե: Եղել է Զանգեզուրում գործող կարմիր պարտիզանների ջոկատի հրամանատարը: Մասնակցել է 1920-ի սեպտեմբերին Բաքվում գումարված Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների կոնֆերանսին: Զոհվել է դաշնակցական զորքերի դեմ մղված մարտերում:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Մանուկյան}}
'''ՄԱՇՈՒՐՅԱՆ''' Սերգեյ Մանուչարի (21.12, 1910, Գորիս – 21.10.1941, Տագանրոգի մոտ), հայ սովետական մաթեմատիկոս, ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների թեկնածու (1938), դոցենտ (1939): Ավարտել է Երևանի համալսարանի բանվորական ֆակուլտետը (1929), Մոսկվայի պետական համալսարանի մեխանիկա-մաթեմատիկական ֆակուլտետը (1935):&lt;br&gt;
Երևանի համալսարանում դասավանդել է մաթեմատիկական ֆիզիկայի հավասարումներ, թվերի տեսության ընդհանուր և հատուկ դասընթացներ (1938-41): Գիտական աշխատանքները վերաբերում են ոչ գծային պարաբոլական հավասարումների տեսությանը: Զոհվել է Հայրենական մեծ պատերազմում՝ Տագանրոգի պաշտպանության համար մղված մարտում:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Սաղաթելյան}}
'''ՄԱՈ ԴՈՒՆ''' (իսկական անունը՝ {{լայն|Շեն Յան Բին}}, ծն. 1896), չին գրող, հասարակական գործիչ: Մինչև 1927-ը հանդես է եկել որպես հրապարակախոս, գրականագետ, քննադատ և թարգմանիչ: Առաջին գեղ. երկը՝ «Հիասթափություն», «Տատանումներ» և «Որոնումներ» վիպակներից բաղկացած «Խավարում» (1927-28) եռերգությունը, գրել է 1925-27-ի հեղափոխության պարտությունից հետո: 1928-1930-ին Մ. Գ. եղել է տարագրության մեջ՝ Ճապոնիայում, որտեղ գրել է «Մասրենի» (1929) և «Անցած տարվա խոտը» (1929) պատմվածքների ժողովածուները: 1930-ին, վերադառնալով հայրենիք, դարձել է Չինաստանի ձախ գրողների լիգայի առաջատար անդամներից մեկը: Չինական նորագույն գրականության մեջ սոցիալական առաջին էպոպեան դարձավ «Լուսաբացից առաջ» (1933, հայ հրտ. 1957) վեպը, ուր պատկերված է ազգ. բուրժուազիայի դրությունը և բանվորների պայքարը: Ճապոնիայի հետ պատերազմի սարիներին (1937-45) Մ. Դ. խմբագրել է «Վենյի չժենդի» ամսագիրը: 1941-ին	Հոնկոնգում լույս է ընծայել«Քայքայում» վեպը: 1942-ին Մ. Դ. գրել է «Տերևները՝ եղյամով շղարշված, կարմրին են տալիս, ինչպես ծաղիկները գարնանը» (1942) վեպը, իսկ 1945-ին՝ «Մեռելոցի օրերին» դրաման: Պատերազմից հետո մասնակցել է դեմոկրատական շարժումներին, զբաղվել թարգմանությամբ, աշխատել նոր վեպի վրա: 1946-1947-ին այցելել է ՍՍՀՄ, գրել «ՍՍՀՄ–ում իմ տեսածն ու լսածը» (1948) և «Զրույցներ Սովետական Միության մասին» (1949) գրքերը: 1949-64-ին Մ. Գ. եղել է գրականության և արվեստի աշխատողների համաչինական ասոցիացիայի նախագահի տեղակալը, ՉԺՀ կուլտուրայի մինիստրը և ՉԺՀ գրողների միության նախագահը: Զբաղվել է գրականագիտական և հրապարակախոսական գործունեությամբ: Այսպես կոչված կուլտուրական հեղափոխության շրջանում ենթարկվել է հալածանքի:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Соч., Т. 1-3, М., 1956.&lt;br&gt;
'''ՄԱՈ ՑԶԵ ԴՈՒՆ''' (26.12.1893, գ. Շաոշան, Խունանի նահանգ – 9.9.1976, Պեկին), չինական քաղաքական և կուսակցական գործիչ: 1920-ին միացել է կոմունիստական խմբակներին: 1921-ին մասնակցել է Չինաստանի կոմկուսի (ՉԿԿ) I համագումարին: 1923-25-ին և 1928-ից ՉԿԿ ԿԿ անդամ, 1927-ին Ցզինգանշան լեռնային շրջանում Չժու Գեի և ՉԿԿ ղեկավար այլ գործիչների հետ ստեղծել է հեղափոխական հենակետային բազա: 1928-ին նշանակվել է Չինաստանի կարմիր բանակի IV կորպուսի քաղ. կոմիսար: 1931-ին սովետական շրջանների ներկայացուցիչների I համաչինական համագումարում ընտրվել է Չինական Սովետական Հանրապետության ԿԳԿ և ԺԿԽ նախագահ: 1933-ից՝ ՉԿԿ ԿԿ քաղբյուրոյի անդամ: 1935-ին մտել է ՉԿԿ ԿԿ քարտուղարության մեջ: Այդ ժամանակից էլ կուսակցության ղեկավարումն ավելի ու ավելի է կենտրոնացել Մ. Ց. Դ–ի և նրա կողմնակիցների ձեռքում: 1943-ից Մ. Ց. Դ. ՉԿԿ ԿԿ–ի, ՉԺՀ–ի կազմավորումից (1949) հետո՝ ՉԺՀ Ժողովրդա–հեղափոխական ռազմ. խորհրդի, 1954-ից ՉԺՀ և ՉԺՀ Պաշտպանության պետական կոմիտեի նախագահն էր: 1941-45-ին նրա նախաձեռնությամբ անցկացվեց այսպես կոչված կուսակցական աշխատանքային ոճի կարգավորման շարժումը, 1950-ական թթ. վերջին և 1960-ական թթ. սկզբին հռչակեց ՉԿԿ արտաքին քաղ. կուրսը, որին հատուկ են միապետական հեգեմոնիզմը, հակասովետիզմն ու համաշխարհային կոմունիստական շարժման պառակտումը: 1966-ին ծավալված այսպես կոչված կուլտուրական հեղափոխությունը հետապնդում էր Մ. Ց. Դ–ի միանձնյա իշխանությունը ամրապնդելու նպատակ: ՉԿԿ IX (1969) համագումարը Մ. Ց. Դ–ին հռչակեց ցմահ առաջնորդ, իսկ X (1973) և XI (1977) համագումարները ընդգծեցին, որ ՉԿԿ ղեկավար գաղափարախոսության հիմքը «Մ. Ց. Դ–ի գաղափարներն են»:&lt;br&gt;
'''ՄԱՈԻԶՄ''', մարքսիզմ–լենինիզմին թշնամի մանրբուրժուական–նացիոնալիստական հոսանք Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության մեջ: Իրենից ներկայացնում է սուբյեկտիվ–վոլյունտարիստական, գռեհիկ–մատերիալիստական գաղափարների խառնուրդ: Մ. կազմավորվեց XX դ. 50-ական թթ. վերջին, երբ որոշակիորեն դրսևորվեցին ՉԿԿ ղեկավարության պառակտիչ գործողությունները միջազգային կոմունիստական շարժման մեջ: Մ–ի առաջացումը անմիջականորեն կապված է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/262 ''Մաո Ցզե Դունի''] գործունեության հետ: Դեռևս ՉԿԿ VII համագումարի (1945) փաստաթղթերում տեղ գտած «Մարքսիզմ–լենինիզմի չինականացման» գաղափարի ներքո մաոիստները սկսել էին հարձակումները բանվոր դասակարգի հեղափոխական ուսմունքի հիմնական դրույթների դեմ: ՉԿԿ IX համագումարում (1969) Մ. պաշտոնապես հայտարարվեց որպես Չինաստանի կոմկուսի «տեսական–գաղափարական հիմք» և «արդի դարաշրջանի մարքսիզմ–լենինիզմ»: Այս գնահատականը հաստատվեց նաև ՉԿԿ X (1973) և XI (1977) համագումարներում: Մաոիստները կոչ են անում հեղափոխությունը կատարել&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r0ljjij8u8kujizjw3ikuylgwwi18wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/263</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24985</id>
    <revision>
      <id>393690</id>
      <parentid>259737</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393690</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12641" sha1="ilaem0wgnv8ogg6fqx21pvrnhvhbem8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ոչ պրոլետարական ապադասակարգային տարրերի ու երիտասարդության ոչ հասուն խավերի միջոցով: Մ. պնդում է, որ սոցիալիզմի պայմաններում, ներառյալ նրա հասուն փուլը, զարգացման կապիտալիստական ու սոցիալիստական ուղիների միջև տեղի է ունենում մշտական պայքար, որ առկա է կապիտալիզմի վերականգնման վտանգ, որը կանխելու համար անհրաժեշտ են «հեղափոխություններ»: Նման «հեղափոխության» տիպար էր 60-ական թթ. 2-րդ կեսին Մաոի ղեկավարությամբ կազմակերպված այսպես կոչված կուլտուրական հեղափոխությունը: Այդպիսի «հեղափոխությունները», որոնք փաստորեն Մ–ի հնարավոր հակառակորդներից ազատվելու միջոց է, ըստ Մաոի, պետք է կրկնվեն պարբերաբար: Մաոիստները իրենց պրակտիկ գործունեության մեջ անտեսում են ժողովրդի կենսամակարդակի բարձրացման հարցը, հետամնացությունն ու աղքատությունը համարելով նոր հասարակարգի կառուցման բարենպաստ պայմաններ՝ դրանով իսկ արդարացնելով իրենց վարած ռազմա-արկածախնդրական գիծը Չինաստանում: Մ. աչքի է ընկնում ծայրահեղ էկլեկտիզմով և սուբյեկտիվիզմով տեսության մեջ և վոլյունտարիզմով՝ քաղաքականության մեջ: Մ–ի վրա մեծ ազդեցություն են թողել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/376 ''անարխիզմը''] և կոմունիստական շարժման մեջ տեղ գտած ռևիզիոնիստական հոսանքները՝ առանձնապես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/110 ''տրոցկիզմը'']: Մ. պայքարի սլաքն ուղղում է սոցիալիզմի առաջին երկրի՝ Սովետական Միության դեմ, այդ թշնամանքը բացատրելով իբրև գոյություն ունեցող անհաղթահարելի սկզբունքային տարաձայնություններով, մինչդեռ, իրականում, հակասովետիզմի հիմնական պատճառը մեծապետական-խանական շովինիզմի գաղափարախոսությունն է: Մ. դեմ է միջազգային լարվածության թուլացմանը և տարբեր սոցիալական սիստեմ ունեցող երկրների խաղաղ գոյակցության լենինյան սկզբունքին: Համաշխարհային սոցիալիստական հեղափոխության հաղթանակը Մ. կապում է համաշխարհային պատերազմի հետ: Մաոիստները լիովին հեռացել են պրոլետարական ինտերնացիոնալիզմի դիրքերից՝ քարոզելով երկու «գերտերությունների հեգեմոնիայի դեմ պայքարի» տեսությունը: Մաո Ցզե Դունի մահից (1976) հետո նույնպես Մ. շարունակում է մնալ չին. ղեկավարության գաղափարական–քաղաքական գործունեության հիմքը: Մաո Ցզե Դունի առանձին դրույթների և մաոական գործունեության որոշ կողմերի սրբագրումը չի փոխում Պեկինի հակասոցիալիստական կուրսի էությունը: Մ. իր գաղափարներով և պրակտիկ գործունեությամբ դարձել է վտանգավոր հոսանք միջազգային կոմունիստական շարժման մեջ՝ խաղալով հակակոմունիզմի ու իմպերիալիզմի կամակատարի, գործակցի դեր: Կոմունիստական և բանվորական կուսակցությունների 1969-ի Մոսկվայի միջազգային խորհրդակցության պատվիրակությունների մեծամասնությունը դատապարտեց Մ., որը վտանգի տակ է դնում սոց. շինարարությունը Չինաստանում, վարկաբեկում գիտական սոցիալիզմը:&lt;br&gt;
Հակագիտական, հասարակական զարգացման օրինաչափություններին հակասող Մ. իբրև քաղ. հոսանք անհեռանկարային է:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' ՍՄԿԿ XXIV համագումարի նյութերը, Ե., 1971: ՍՄԿԿ XXV համագումարի նյութերը, Ե., 1976: ՍՄԿԿ XXVI համագումարի նյութերը, Ե., 1981: Международное совещание коммунистических и рабочих партий, М., 1969-73; Маоизм глазами коммунистов, М., 1969; Критика теоретических концепций Мао Цзедуна, М., 1970; Маоизм без маски (Сб. статей), М., 1970; Критика теоретических основ маоизма, М., 1973; Маоистский курс: против мира и прогресса, М., 1973; Маоизм-идейный и политический противник марксизма-ленинизма, М., 1974; Маоизм: военная теория и практика, М., 1978; Маоизм без Мао, (Сб. статей), М., 1979.&lt;br&gt;
'''ՄԱՈՐԻՆԵՐ''', Նոր Զելանդիայի բնիկները: Թիվը՝ մոտ 250 հզ. (1980): Պատկանում են պոլինեզիական ռասային, նմանություններ կան մոնղոլոիդների և ավստրալոիդների հվ. ճյուղի հետ: Խոսում են մաորիական լեզվով, մեծ մասը տիրապետում է նաև անգլերենին: Ժամանակակից Մ. քրիստոնյաներ են (անգլիկաններ, կաթոլիկներ, բապտիստներ ևն): XIX դ. 1-ին կեսին Մ–ի բազմաթիվ ցեղերի մեջ քայքայվել են նախնադարյան համայնական կարգերը: Այժմյան նորզելանդացիների մեջ Մ. կազմում են ազգային փոքրամասնություն: Մ. զբաղվում են հողագործությամբ, անասնապահությամբ, անտառային տնտեսությամբ ևն: XX դ. սկսվեց Մ–ի էթնիկական համախմբումը, որն ընթանում է անգլո–նորզելանդացիների հետ նրանց ձուլմանը զուգահեռ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՉԱԴՈ–Ի–ՌՈՒԻՍ''' (Machadoy Ruiz) Անտոնիո (1875-1939), իսպանացի բանաստեղծ: Հրատարակել է «Անձկություն» (1903), «Կաստիլիայի դաշտերը» (1912), «Նոր երգեր» (1924), «Պատերազմ» (1937) ժողովածուները: 1920-30-ական թթ. եղբոր՝ Մանուել Մաչադո–ի–Ռուիսի հետ գրել է մի քանի չափածո պիես: Իսպ. ժողովրդի ազգային–հեղափոխական կռիվների (1936-39) սկզբից ևեթ նվիրվել է հանրապետության պաշտպանության գործին: Ճառով հանդես է եկել գրողների միջազգային երկրորդ կոնգրեսում (1937)՝ նվիրված մշակույթի պաշտպանությանը: 1939-ի հունվարին բանաստեղծը բաժանել է իսպ. գաղթականների ողբերգությունը և ֆրանս. սահմանն անցնելուց մի փոքր հետո մեռել:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Ալիքյան}}
'''ՄԱՊՈՒՏՈՒ''' (Maputo) (մինչև 1976-ը՝ Լորենսու Մարկիշ), Մոզամբիկի մայրաքաղաքը: Մոտ 400 հզ. բն. (1976): Նավահանգիստ է Հնդկական օվկիանոսի Դելագոա խորշի ափին, երկաթուղիով կապված է Հարավ–Աֆրիկյան Հանրապետության և Զիմբաբվեի հետ: Կան մեքենաշինական, նավթավերամշակման, սննդի, տեքստիլ, քիմ., փայտամշակման և արդ. այլ ձեռնարկություններ, օդանավակայան, համալսարան: Ծովային կուրորտ է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՋԱԴԻԱ''', {{լայն|Մաճատիա}}, հայաբնակ գյուղ Վրացական ՍՍՀ Ախալքալաքի շրջանում, շրջկենտրոնից 7,5 կմ հյուսիս-արևելք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, կարտոֆիլի, բանջարեղենի, մասամբ հացահատիկի մշակությտմբ և այգեգործությամբ: Գյուղում գործում է միջնակարգ դպրոց, գրադարան, ակումբ, բուժկայան և կինո: Մ. հիմնադրել են Էրզրումի նահանգի համանուն գավառի Ումուտում գյուղից գաղթած հայերը (29 ընտանիք), 1830-ին: Գյուղում կա եկեղեցի (1869):&lt;br&gt;
'''ՄԱՋԱՋ''', միջնադարյան գյուղատեղի Վանա լճի արևելյան ափին, Հայոց ձոր գավառում: Ըստ ավանդության Հայկ նահապետը բռնակալ Բելին հաղթելուց հետո այստեղ է դադար առել և հաղթական տոնախմբություն սարքել՝ վառելով հազար խարույկ, որն անշեջ են պահել երեք օր: Մ. երկար դարեր ուխտատեղի է եղել հայերի համար: &lt;br&gt;
'''ՄԱՋԱՐԱ''', գյուղ Աբխազական ԻՍՍՀ Գուլրիփշիի շրջանում, շրջկենտրոնից 11 կմ հյուսիս–արևմուտք: Բնակչությունը՝ հայեր, վրացիներ, աբխազներ, ռուսներ: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է ծխախոտի, ցիտրուսային կուլտուրաների և եգիպտացորենի մշակությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ, անասնապահությամբ: Ունի հայկ., վրաց. և ռուս., տարրական դպրոց, կապի բաժանմունք: Հայերը եկել են Տրապիզոնի շրջանից, 1896-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՋԱՐՆԵՐ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/678 ''Հունգարներ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌ''' Նիկողայոս Յակովլևիչ (25.12.1864, Քութայիս – 20.11.1934, Լենինգրադ), սովետական արևելագետ, հայագետ, լեզվաբան: Ակադեմիկոս (1909-ից): Հայրը շոտլանդացի էր, մայրը՝ վրացուհի: Մանկության տարիներին ապրել է վրաց. Օզուրգեթ (այժմ՝ Մախարաձե) գյուղավանում: 1884-ին ավարտել է Քութայիսի գիմնազիան և ընդունվել Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան ֆակուլտետը, մասնագիտացել հայագիտության, վրացագիտության, իրանագիտության ու դասական բանասիրության բնագավառներում: 1891-ին նշանակվել է Պետերբուրգի համալսարանի հայագիտության ամբիոնի պրիվատ–դոցենտ, 1900-ին՝ հայ–վրացական բանասիրության ամբիոնի վարիչ, 1901-ին ստացել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան և պրոֆեսորի կոչում: 1915-16-ին Հ. Օրբելու հետ մեկնել է Վան և ուսումնասիրել ուրարտ. սեպագիր արձանագրությունները: 1920-1924-ին մշակել է հնէաբանության մեջ վերլուծական մեթոդը և գործադրել մի շարք գիր չունեցող ժողովուրդների լեզուների&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ilaem0wgnv8ogg6fqx21pvrnhvhbem8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/264</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24986</id>
    <revision>
      <id>393691</id>
      <parentid>260015</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T06:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393691</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13940" sha1="9nr4fwhlq8wiwmayv9jc9s8tdvv7zce" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ուսումնասիրման բնագավառներում: 1922-ին Վ. Ի. Լենինի նախաձեռնությամբ և հանձնարարությամբ հիմնել է Նյութական կուլտուրայի պատմության ակադեմիան (ГАИМК) և ղեկավարել մինչև իր մահը: 1925-ին հիմնել է Արևելքի ժողովուրդների ազգագրության և ազգային մշակույթի ուսումնասիրման ինստ–ը (եղել է առաջին դիրեկտորը): 1925-1930-ին եղել է Լենինգրադի հանրային գրադարանի դիրեկտորը: 1930-ին ընտրվել է ՍՍՀՄ ԳԱ վիցեպրեզիդենտ: 1931-ին հիմնել է ՍՍՀՄ ԳԱ հաբեթաբանության ինստ–ը (հետագայում վերանվանվեց լեզվի և մտածողության ինստ.): 1933-34-ին գիտական արշավախումբ է կազմակերպել դեպի Հունաստանի հվ. ափերը և Կիպրոս:&lt;br&gt;
Մ. գիտական գործունեությունն սկսել է իբրև հայ մատենագրության պատմաբան և մանրազնին ուսումնասիրել Եղիշեի, Եզնիկ Կողբացու, Ղազար Փարպեցու, Մխիթար Գոշի գործերը: Մատենագրության պատմության խնդիրներ արծարծելիս Մ. ուսումնասիրել է ձեռագրական հավաքածոները, քրիստոնյա Արևելքի ժողովուրդների լեզուներով պահպանված խմբագրություն–պատումները: Էջմիածին, Սինա և Աթոս կատարած գիտական ուղևորությունների ընթացքում նա բացահայտեց և հրապարակեց բազմաթիվ առաջնակարգ գրավոր հուշարձաններ, այդ թվում՝ Ագաթանգեղոսի արաբ. խմբագրությունը (թարգմ. հունարենից), Գրիգոր Խանձթեցու վարքի վրաց. բնագիրը ևն: Աղբյուրագիտական առումով առանձնահատուկ նշանակություն ունեն Մովսես Խորենացու, Անանունի (Սեբեոսի), Հովհաննես Կոզեռնի, Շոթա Ռուսթավելու, Պետրիծիի և այլոց երկերին նվիրված հոդվածներն ու մենագրությունները: Մ. մասնավորապես բացահայաել է հայ մատենագրության նշանակությունը ասոր. և հուն. հուշարձանների նախնական խմբագրությունները վերականգնելու գործում, ընդգծել նրա ազգային ոգին ու կոչվածությունը՝ չկտրելով Արևելքի ընդհանրական մատենագրական միջավայրից: Նոր, ճշմարիտ ու հեռանկարային էր հայ–վրացական պատմա–մշակութային ընդհանրությունների լուսաբանությունը, via armenica-ի (Անդրկովկասի ժողովուրդների արլ. քրիստոնեական մատենագրությանը հայերենի միջնորդավորմամբ հաղորդակցվելը) հաստատումը: Մշակութային պատմության խնդիրներ քննարկելիս Մ. հաճախ է անդրադարձել Անդրկովկասի ժողովուրդների էթնիկական ու դավանական պատմությանը: Առաջինը նա է ապացուցել, որ VII դ. սկզբին եկեղեցիների ազգայնացմամբ մշակութային ու մատենագրական աղերսները չընդհատվեցին. Տայքի, Կղարջքի և Հերքի տարածքներում հայ քաղկեդոնականությունը պահպանում էր իր դավանակիցների հետ ունեցած գրական փոխթափանցումների ու պաշտամունքային կառույցների ընդհանրականությունը: Հակադրվելով եվրոպացի մի շարք արևելագետների (Գուտշմիդտ, Կարիեր ևն)՝ Մ. հերքեց այն թյուր կարծիքը, թե իբր Մովսես Խորենացին նույն ինքը Մար Աբաս Կատինան է, և ապացուցեց, որ Մովսես Խորենացին իր Պատմությունը գրելիս իրոք ձեռքի տակ ունեցել է իր նշած աղբյուրը: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/156 ''Արքայունի''] առեղծվածին նվիրված մենագրությամբ (1904) Մ. ուրվագծեց այդ բարդ ու ընդգրկուն պրոցեսի պատմությունը: Մերժելով անցյալի վերաբերյալ ավանդական պատկերացումները՝ Մ. առաջադրեց ու հետևողականորեն կիրառեց հոգևոր և նյութական մշակութային արժեքների համադրական ուսումնասիրության մեթոդը: 1890-ին Մ. ուսումնասիրեց Էջմիածնի և Սևանի մատենադարանների հայկ. ձեռագրերը, այնուհետև հետախուզական պեղումներ սկսեց Հայաստանի հնավայրերում: Ակներում, Շիրակավանում, Դվինում, Զվարթնոցում և Գառնիում նախնական պեղումներին զուգընթաց Մ. հիմնավորապես զբաղվեց [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/407 ''Անիի''] պեղումներով (1893-1917, ընդմիջումներով): Դա համակողմանիորեն մտածված ու ծրագրված հնագիտական աշխատանքի առաջին ձեռնարկումն էր Հայաստանում: Պեղումների ընթացքում երևան հանեց Բագրատունյաց Գագիկ Ա թագավորի ամբողջական արձանը, ինչպես և Գագկաշեն եկեղեցին՝ հատակագծով և ձևով նման Զվարթնոցին: Ճարտ. և արվեստի կոթողներից բացի այստեղ ուսումնասիրվում էին միջնադարյան քաղաքաշինությունը, քաղաքի սոցիալական ու վարչական կառուցվածքը, առևտուրն ու արհեստագործությունը ևն: «Անի» աշխատությունը (1934, ռուս.) վերոհիշյալ գիտական ուսումնասիրությունների ամոփոփումն էր, նաև՝ Կովկասի միջնադարյան պատմությունն ուսումնասիրելու մեթոդական ու հետազոտական ծրագիր: Շուրջ երկու տասնամյակ, տևած, պեղումների շնորհիվ արմատապես փոփոխվեցին եղած պատկերացումները, և Հայաստանում դրվեցին ակադեմիական գիտության հիմքերը: Մասնավորապես Անիում աշխատելու ընթացքում Մ. մշակեց ու իր առաջին հրապարակումներով արմատավորեց վիմական աղբյուրների հետազոտման մեթոդներն ու եղանակները: Նյութական մշակույթի ուսումնասիրությունները հաստատեցին ու խորացրին Մ–ի այն դրույթը, թե հայոց պատմությունն ու մշակույթը մեկուսի դրսևորումներ չեն: Լեզվական իրողություններից, մատենագրության պատմությունից ու բանահյուսությունից քաղված փաստերը վավերացվեցին նյութական մշակույթի հետազոտություններով: 1909-10-ին Գեղամա լեռննրի «վիշապների» հայտնաբերումով ու քննությամբ Մ. հավաստեց հայոց պաշտամունքային պատկերացումների առնչությունը սեմական աշխարհի հետ: Գիտ. գործունեության առաջին և երկրորդ տասնամյակներում Մ. զբաղվել է գերազանցապես տարբեր լեզուներով գրված բնագրերի համեմատությամբ ու քննությամբ, ուստի լեզվաբանության բնագավառում գործ է ունեցել տերմինների, գրական–մշակութային փոխառությունների, ներթափանցումների հետ: Այս ընթացքում նա բացահայտել է արլ. լեզուներից հայերեն և ապա՝ հայերենի միջնորդավորմամբ վրաց. լեզու մտած բառային փոխառությունները: Հայ-վրացական բանասիրության այս նվաճումը (նաև հայերենում առկա ոչ հնդեվրոպական բաղադրամասի վերաբերյալ Մ–ի գնահատությունը) ցարդ պահպանել է գիտ. նշանակությունը: Մ–ի՝ լեզուների ծագումնաբանական խնդիրներին նվիրված տեսական աշխատությունները բաժանվում են երեք շրջանի: 1908-16-ին նա հաբեթական էր համարում միայն քարթվելական լեզուները, 1916-20-ին ընդգրկեց աբխազա–ադըղեական ու դաղստանյան լեզուները, իսկ վերջին՝ երրորդ շրջանում նաև պելասգերենը, էտրուսկերենը, բասկերենը: Հետզհետե ձևավորվեց «նոր ուսմունք» հասկացությունը (աստիճանական զարգացման տեսական հիմնավորումով), որը, ըստ էության, Մ–ի վարկածների հանրագումարն էր և հեղինակից անկախ ու ելակետային վրիպումներով հանդերձ վերածվեց դպրոցի՝ հետագայում արդարացիորեն ենթարկվելով քննադատության: Նորագույն հետազոտությունները Մ–ի կռահումների մեջ իրական ու օգտակար շատ մտահանգումներ են գտնում: «Լեզու և մտածողություն», «լեզվի հնէաբանություն» հասկացությունները վերահաստատել են իրենց գոյության իրավունքը: Մ. նաև գիտության խոշորագույն կազմակերպիչ էր: Նրա գլխավորությամբ հայրենական արևելագիտությունը ակնառու նվաճումների հասավ: Մ–ի հիմնադրած «Խրիստիանսկիյ Վոստոկ» («Христианский Восток», 1912-1922) ակադեմիական հանդեսն իր հեղինակությամբ ու կարևորությամբ եզակի հրատարակություն է, իսկ «Հայ–վրացական բանասիրության բնագրեր ու հետազոտություններ», «Հայկական–վրացական մատենադարան», «Անվո շար», «Հայ վիմագրության հուշարձաններ», «Լեզու և մտածողություն», «Կովկասյան բանասիրության բնագրեր և հետազոտություններ», «Հաբեթական տարրերը Հայաստանի լեզուներում» և այլ մատենաշարեր դարձան հայրենական գիտության կազմավորման դպրոցներ: Մ–ի մի շարք աշակերտներ (Ն. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/76 ''Ադոնց''], Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/584 ''Օրբելի''], Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/479 ''Ջավախիշվիլի''], Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/465 ''Մեշչանինով''], Գ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/37 ''Ղափանցյան''], Վ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/12 ''Աբաև''] ևն) գիտ. առանձին բնագավառներում մեծ դեր են կատարել: Մ–ի և նրա աշակերտների անվան հետ է կապված [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/630 ''կովկասագիտության''] նոր շրջանի պատմությունը: Հայ ժողովրդի օրհասական պահերին, հատկապես 1916-ին, Մ–ի ջանքերի շնորհիվ փրկվեցին հայոց մշակույթի բազմաթիվ հուշարձաններ: Նրանց մեջ գիտնականը տեսնում էր մի ողջ ժողովրդի գոյության խորհուրդն ու ազդակը: Մ. 1931-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Նիկողայոս Յակովլևիչ Մառ, Ե., 1965 (Նյութեր հայագիտության գործունեության և&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nr4fwhlq8wiwmayv9jc9s8tdvv7zce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/265</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24987</id>
    <revision>
      <id>393692</id>
      <parentid>260016</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T07:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393692</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13634" sha1="cqgpu79n0tdvkpdhu7mk6nmo35u8010" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;բիբլիոգրաֆիայի համար, 10): Избр работы, т. 1-5, М.-Л., 1933-37.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մովսիսյան Ա}}., Ն. Յա. Մառի կյանքը և ստեղծագործությունը, Ե., 1946: Մառը և հայագիտության հարցերը, Ե., 1968: {{լայն|Մնացականյան Մ. Խ}}., Նիկողայոս Մառը և հայկական ճարտարապետությունը, Ե., 1969: {{լայն|Миханкова В, А}}., Николай Яковлевич Марр. Очерк его жизни и научной деятельности, 3 изд., М.-Л., 1949; {{լայն|Абаев В. И}}., Н. Я. Марр (1864-1934). К 25-летию со дня смерти, «Вопросы языкознания», 1960, № 1; {{լայն|Орбели И. О}}., Н. Я. Марр как археолог, «Избранные труды», Е., 1963.{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Մուրադյան}}
'''ՄԱՌԱԽՈՒՂ''', օդի երկրամերձ շերտում ջրի մանր կաթիլների կամ սառցի բյուրեղների կուտակում, որը նվազեցնում է հորիզոնական տեսանելիությունը մինչև 1 կմ: Հակառակ դեպքում օդի այս կարգի պղտորությունը կոչվում է մշուշ կամ միգաշղարշ: Ավելի լայն իմաստով Մ. կաթիլահեղուկային դիսպերս ֆազով աերոզոլ է, որն առաջանում է գերհագեցած գոլորշիների կոնդենսացումից: Տարբերում են Մ–ի 3 հիմնական տեսակ՝ սառեցման, գոլորշիացման և խառը: Սառեցման Մ. առաջանում է, երբ օդի ջերմաստիճանը նվազելով (ադվեկտիվ կամ ռադիացիոն) իջնում է ցողի կետից, դիտվում է մեծ մասամբ գիշերները կամ վաղ առավոտյան: Գոլորշիացման Մ. Երկրի տաք մակերևույթից դեպի ցուրտ օդը տեղի ունեցող գոլորշիացման արդյունք է, դիտվում է տարվա ցուրտ եղանակներին ջրային մակերևույթների և գետերի վրա: Խառը Մ. առաջանում է տարբեր ջերմաստիճանի և խոնավության օդային զանգվածների խառնվելու հետևանքով: Տարբերում են նաև ներզանգվածային և ճակատային (առաջանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/519 ''մթնոլորտային ճակատի''] շրջակայքում) Մ–ներ: Հաճախ դիտվում են ներզանգվածային և սառեցման Մ–ներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌԱՄԲԻՋԻ''' (Murrumbidgee), գետ Ավստրալիայի հարավ–արևելքում, Մուրեյ գետի աջ վտակն է: Երկարությունը 2172 կմ է, ավազանը՝ 165 հզ. կմ²: Սկիզբ է առնում Ավստրալիական Ալպերի հս. լեռնաճյուղերից: Գլխավոր վտակը Լակլանն է (աջից): Հոսքը կարգավորված է (գետի վրա կա ջրամբար և ՀԷԿ): Ջրի տարեկան միջին ծախսը Բալրանալդ քաղաքի մոտ 77 մ³/վրկ է: Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման համար: Անձրևային շրջանում նավարկելի է մինչև Ուոգա քաղաքը: Չոր եղանակին երբեմն ցամաքում է:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌԱՆ''', տնտեսական օժանդակ կառույց–մթերանոց ժողովրդական տան համալիրի մեջ, ուր պահվում են ուտելիք և ըմպելիք: Մ. լի է լինում հատկապես ձմռանը. կարասների, կճուճների, տկերի, տկճորների մեջ պահվում են կաթնամթերք, թթուներ, խմիչք, չոր և թարմ մրգեր, կախան, պահածո մսեղեն ու անուշեղեն, մեղր ևն: Ճարտ. առումով Մ. լեռնային–նախալեռնային գոտում կազմել է տան համակառույցի անբաժան մասը, իսկ հովտային շրջաններում եղել է նույն համալիրին կից առանձին շինություն՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/493 ''հնձանի''] հետ համատեղ (հնձան–մառան): Հին և միջնադարյան Հայաստանում արքունական, իշխանական և վանքապատկան համակառույցների կազմում Մ. եղել է ոգելից խմիչքների տևական պահեստավորման բաժանմունք և ունեցել տնօրեն–մառանապետ: Հետագայում, կապված ոգելից խմիչքների արդ. արտադրության հետ, Մ. դարձել է նաև գինու, կոնյակի պահեստավորման և հնացման համար նախատեսված կառույց՝ համապատասխան արտադրամասերին առընթեր:&lt;br&gt;
Մ. գեղջկական միջավայրում ձմռանը հաճախ ծառայել է նաև որպես նորապսակների ժամանակավոր կացարան՝ «մեղրամսի» ընթացքում:{{ՀՍՀ հեղ|Դ. Վարդումյան}}
'''ՄԱՌԻԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ 1266''', տեղի է ունեցել օգոստոսի 23-ին, Եգիպտոսի արաբական սուլթանության և Կիլիկյան Հայաստանի զորքերի միջև, Մառի կոչվող կապանում (Սև լեռների շրջան): Եգիպտոսի սուլթան Բիբարսը, օգտվելով մոնղ. տիրակալության տրոհումից ու թուլացումից, վերանվաճեց Հյուսիսային Ասորիքը և 30-հազարանոց զորաբանակով ներխուժեց Կիլիկիա: Հեթում Ա թագավորը շտապեց դաշնակից մոնղոլներից զինական օգնություն խնդրելու, թշնամու դեմ ուղարկելով 15-հազարանոց մի զորամաս՝ իր որդիներ Լևոնի ու Թորոսի հրամանատարությամբ: Հակառակորդի գերակշռող ուժերի (սուլթանի բանակին միացել էր նաև Հալեպի ամիրայության 15-հազարանոց զորամասը) դեմ հայկ. զորքերը նահանջեցին, Թորոսը մարտում զոհվեց, իսկ Լևոնը գերեվարվեց: Մինչև Հեթում Ա–ի վերադարձը թշնամին ավերեց և ավարի մատնեց Սիս մայրաքաղաքը և այլ բնակավայրեր, գերեվարեց շուրջ 40 հզ. բնակիչ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌԼՈ''' (Marlowe) Քրիստոֆեր (1564-1593), անգլիացի բանաստեղծ և դրամատուրգ: Ավարտել է (1583) Քեմբրիջի համալսարանը: Հրաժարվելով հոգևոր պաշտոնից՝ 1587-ին մեկնել է Լոնդոն, դարձել դերասան: Ստեղծագործություններում Մ. հումանիստական հայացքներն ու գիտունությունը զուգորդել է անգլ. ժող. թատրոնի ավանդույթների հետ: Աթեիստական և հանրապետական մտքերի համար կյանքի վերջին տարիներին եղել է գաղտնի ոստիկանության հսկողության տակ: Սպանվել է պանդոկում միտումնավոր սարքված կռվի ժամանակ:&lt;br&gt;
Մ–ի առաջին ողբերգությունը «Մեծ Թամեռլան»-ն է (1587-88, հրտ. 1590)՝ դրամայի վերածված կենսագրությունը Թեմուրի, որի բերանում աստվածամարտ հանդուգն խոսքեր են դրված: «Դոկտոր Ֆաուստի ողբերգական պատմությունը» (1582, հրտ. 1604) պիեսի կենտրոնում կերպարն է գրբացի, ուսյալ դոկտորի, որի համար իմացությունը վեր է ամեն ինչից, հանուն դրա նա ըմբոստանում է նաև կրոնի դեմ: Տիտանականությունն է բնորոշ «Մալթացի հրեան» (մոտ 1588, հրտ. 1633) ողբերգության հերոսի համար: «Էդուարդ II» (1593, հրտ. 1594) պատմական ժամանակագրության մեջ Մ. արդեն հերոսներին զրկել է բացառիկությունից՝ նրանց մոտեցնելով կյանքին: Նրա պատմական ժամանակագրության մեջ, ինչպես հետագայում Շեքսպիրի ժամանակագրության մեջ, քննարկվում են քաղ. այժմեական խնդիրներ: Մ–ի ստեղծած ողբերգությունը նոր փուլ էր այդ ժանրի զարգացման ասպարեզում:&lt;br&gt;
''Երկ''. The Works..., v. 1-6, L., 1930-33.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Парфенов А}}., Кристофер Марло, М., 1964.&lt;br&gt;
'''ՄԱՌՆ''' (Marne), գետ Ֆրանսիայի հյուսիսում, Սենի աջ վտակը: Երկարությունը 525 կմ է, ավազանը՝ 12,7 հզ. կմ²: Սկիզբ է առնում Լանգր սարավանդից, Փարիզի մոտ միախառնվում Սենին: Սնումը անձրևային է: Վարարում է ձմռանը, ծանծաղում՝ ամռանը: Նավարկելի է մինչև Էպոռնե քաղաքը: Ջրանցքներով միացած է Մաաս և Հռենոս գետերի ավազաններին: Մ–ի մոտ առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ տեղի է ունեցել խոշոր ճակատամարտ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/265 ''Մառնի ճակատամարտ 1914'']):&lt;br&gt;
'''ՄԱՌՆԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏ 1914''', խոշոր ճակատամարտ անգլո–ֆրանսիական և գերմանական զորքերի միջև, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/265 ''Մառն''] գետի մոտ, առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-18) ժամանակ, սեպտեմբերի 5-12-ը: Ավարտվել է գերմ. զորքերի պարտությամբ: Երկու կողմից ճակատամարտին մասնակցել են 116 դիվիզիա (մոտ 2 մլն զինվոր), ավելի քան 6.600 թնդանոթ: Գերմ. զորքերի անհաջողության հիմնական պատճառներն էին ռազմաճակատի արմ. թևում ուժերի փոխհարաբերության փոփոխությունը հօգուտ Անտանտի բանակների, գերմ. հրամանատարության համար բավարար քանակությամբ պահեստային ուժերի բացակայությունը, ռուս. բանակի վճռական հարձակումը Արևելյան Պրուսիայում, որը ստիպեց գերմ. հրամանատարությանը արմ. ոազմաճակատից ուժեր փոխադրել արլ.: Գերմ. զորքերի պարտությունը ձախողեց պատերազմում շտապ հաղթանակ ձեռք բերելու գերմ. ստրատեգիական պլանը:&lt;br&gt;
Մառն գետի մոտ ճակատամարտ տեղի է ունեցել նաև 1918-ին, գերմ. և Անտանտի զորքերի միջև, երբ գերմ. հիմնական ուժերը նահանջել են՝ տալով մեծ կորուստներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌՆԿՈՒ–ՄԶՐԵՆ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մուշի գավառում: 1909-ին ուներ 10 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Գյուղի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ: Նրանց մեծ մասը զոհվել է աքսորի ճանապարհին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՌՔ ՀԱՅԿԱՆՈՒՇ''' Մարգարի (1883, Կ. Պոլիս – 1966, Կ. Պոլիս), հայ գրող, հասարակական գործիչ: 1898-ին ավարտել է Էսայան միջնակարգ վարժարանը: Երկար տարիներ ուսուցչություն է արել Կ. Պոլսի հայկ. դպրոցներում: 1905-ին իր ամուսնու՝ Վ. Թոշիկյանի հետ երկու տարի հրատարակել է «Ծաղիկ» հանդեսը: 1907-ին մեկնել է Զմյուռնիա, աշխատակցել «Արշալույս» և «Արձագանք» թերթերին: 1909-ին վերադարձել է Կ. Պոլիս, արձակ ու չափածո գործերով հանդես եկել «Բյուրակն», «Հայաստանի կոչնակ», «Ժամանակ», «Երիտասարդ հայուհի» և այլ պարբերականներում: 1919-32-ին հրատարակել է «Հայ կին» կիսամսյա հանդեսը: 1921-ին լույս է տեսել նրա «Ծուլության&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cqgpu79n0tdvkpdhu7mk6nmo35u8010</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/266</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24988</id>
    <revision>
      <id>393693</id>
      <parentid>260037</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T08:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393693</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12606" sha1="e0xtooxo4a5lcemk92v3nhiyprgrgld" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պահերես» արձակ բանաստեղծությունների ժողովածուն:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Կուրտիկյան}}
'''ՄԱՍ ԵՎ ԱՄԲՈՂՋ''', առարկաների և երևույթների կառուցվածքային կողմը բնութագրող փիլիսոփայական կատեգորիաներ, որոնց հարաբերակցության տարբեր մեկնաբանությունները ծառայում են ճանաչողական տարբեր խնդիրների: Պարզագույն դեպքում ամբողջը մասերի (այն կազմող {{լայն|միատեսակ}} առարկաների) սոսկական գումարն է, ուստի այն վերլուծելով մասերի՝ մենք ճանաչում ենք ամբողջը և, հակառակը, ամբողջի հատկությունները կարող են փոխադրվել մասերի վրա: Այսպիսի գումարային ամբողջից, ըստ էության հավաքականությունից, տարբերվում է բուն իմաստով ամբողջը՝ {{լայն|ամբողջականությունը}}, որն իր հատկություններով համարժեք չէ մասերին, օժտված է կառուցվածքային միասնությամբ և «վարքի» ու զարգացման ինքնուրույնությամբ. մասերը տարատեսակ են և կապված են բազմազան հարաբերություններով, դրանք կոչված են ծառայելու ամբողջին և նրանից դուրս իմաստ չունեն, ամբողջը դրանք «ենթարկում» է իրեն, կարգավորում և ուղղորդում դրանց գործունեությունը: Այս մոդելով կարող են ներկայացվել օրգանիզմները, հասարակությունը՝ որպես տնտ. և սոցիալական օրգանիզմ ևն:&lt;br&gt;
Ամբողջականության կատեգորիային բացառիկ նշանակություն է տվել Ի. Կանտը՝ նպատակի վերաբերյալ իր ուսմունքում: Հեգելը դրա հետ է կապել ինքնազարգացման դիալեկտիկական գաղափարը: Հետագայի մի շարք ուսմունքներ (ռոմանտիզմ, «կյանքի փիլիսոփայություն», հոլիզմ, գեշտալդ հոգեբանություն ևն) պնդել են, թե բնագիտական՝ «մեխանիստական», «պատճառական», «վերլուծական» ճանաչողությունը կարող է ներկայացնել միայն գումարային հավաքականությունները, բայց ոչ ամբողջականությունը: Կ. Մարքսի մեծագույն ծառայություններից է հասարակական օրգանիզմի դիտարկումը որպես ամբողջականություն, որի նկատմամբ նա առաջին անգամ կիրառեց համակարգային կառուցվածքային մոտեցում:&lt;br&gt;
Ներկայումս պարզ է, որ խիստ ինտուիտիվ մակարդակով առանձնացված Մ. և ա–ի հարաբերակցության տարբեր ըմբռնումները կարող են ճշգրտվել համակարգերի տեսության մեջ՝ ձևական մոդելների օգնությամբ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/91 ''Համակարգային մոտեցում'']): Այս ճշգրտությամբ հստակ է դառնում նաև Մ. և ա–ի հարաբերակցության տարբերությունը բազմության և տարրի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/218 ''Բազմությունների տեսություն'']), վերացականի և կոնկրետի, ընդհանուրի, հատկականի ու եզակիի ուրիշ հարակից հակասություններից:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Кант И}},, Критика способности суждения, Соч., т. 5, М., 1966,	§ 65, 77; {{լայն|Гегель Г}}., Наука логики, т. 2, М., 1971, с. 150-157; {{լայն|Берталанфи Л}}., Общая теория систем, «Системные исследования», М., 1969; {{լայն|Блауберг И. В}}., Проблема целостности в марксистской философии, М., 1963; {{լայն|Югай Г. А}}., Диалектика части и целого, Алма-Ата, 1965.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Գևորգյան}}
'''ՄԱՍԱԼԻՏԻՆՈՎ''' Նիկոլայ Օսիպովիչ (24.2. 1880, Ելեց (այժմ՝ Լիպեցկի մարզում) – 22.3.1961, Սոֆիա), թատերական գործիչ, դերասան, ռեժիսոր, մանկավարժ: ԲԺՀ ժող. արտիստ (1948): 1907-19-ին եղել է ՄԳԹ դերասան, ուր կատարելագործվել է Կ. Ս. Ստանիսլավսկու և Վ. Ի. Նեմիրովիչ–Դանչենկոյի ղեկավարությամբ: 1925-ից հաստատվել է Բուլղարիայում: Դերերից են՝ Տարտյուֆ (Մոլիերի «Տարտյուֆ»), Մատիաս Կլաուզեն (Հաուպտմանի «Արևամուտից առաջ»): 1925-44-ին՝ Սոֆիայի ժող. թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր, այնուհետև՝ ռեժիսոր, 1925-ից գլխավորել է այդ թատրոնին կից դպրոց–ստուդիան (1948-ից՝ թատերական արվեստի բարձրագույն ինստ.): Մ. նպաստել է ռեալիզմի հաստատմանը բուլղ. բեմում: Առաջիններից էր, որ Բուլղարիայում բեմադրել է սովետական դրամատուրգների գործեր (Կատաևի «Շրջանի քառակուսի մակերեսը», 1931, Կոռնեյչուկի «Պլատոն Կրեչետ», 1940 ևն): Այլ բեմադրություններից են Օստրովսկու «Անօժիտը» (1937), Զիդարովի «Թագավորական ողորմություն» (1948): Արժանացել է Դիմիտրովյան մրցանակի (1950):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Тихова Н}}., Масалитинов, София, 1959.&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԱԼԻՏԻՆՈՎԱ''' Վարվառա Օսիպովնա (17(29).7.1878, Ելեց – 20.10.1945, Մոսկվա), ռուս սովետական դերասանուհի: ՌՍՖՍՀ ժող. արտիստուհի (1933): 1901-ին ավարտել է Մոսկվայի թատերական ուսումնարանին կից դրամատիկական դասընթացները և ընդունվել Փոքր թատրոն: 1919-20-ին եղել է Պետ. ցուցադրական թատրոնի դերասանուհի: 1922-ին վերադարձել է Փոքր թատրոն, խաղացել իր լավագույն դերերը՝ Խլյոստովա (Գրիբոյեդովի «Խելքից պատուհաս»), Դեմիդևնա (Լեոնովի «Արշավանք»), Կուկուշկինա (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»): 1918-ից նկարահանվել է կինոյում: Արժանացել է ՍՍՀՄ պետ. մրցանակի (1941):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Афанасьева В}}., В. О. Массалитинова, М., 1951.&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԱՐԻԿ''' (Masaryk) Թոմաշ (1850-1937), չեխոսլովակյան պետական և քաղաքական գործիչ, փիլիսոփա: 1882-1914-ին՝ Պրագայի համալսարանի փիլիսոփայության պրոֆեսոր: «Ռեալիստների», որոնք ձգտում էին Չեխիայի ինքնավարությանը Ավստրո–Հունգարիայի կազմում, լիբերալ–քաղաքական խմբի հիմնադիրներից (1889): 1914-18-ի առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին ավստրիական ռեակցիայի, հակասեմականության դեմ և այլ առաջադիմական ելույթներով ձեռք է բերել ժողովրդականություն, քանիցս ընտրվել է ավստր. պառլամենտի դեպուտատ: 1887, 1889, 1910-ին այցելել է Ռուսաստան, հանդիպել Լև Տոլստոյի հետ: 1913-ին հրատարակել է «Ռուսաստանը և Եվրոպան» գիրքը (հ. 1-2): 1914-ից վտարանդվել է: 1917-18-ին եղել է Ռուսաստանում, խրախուսել է ժամանակավոր կառավարության քաղաքականությունը: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը դիմավորել է թշնամաբար: 1918-ին Չեխոսլովակյան կորպուսի հակասովետական, հակահեղափոխական խռովության կազմակերպիչներից էր: 1918-ին վերադարձել է Պրագա, ընտրվել է Չեխոսլովակիայի Հանրապետության պրեզիդենտ: Արտաքին քաղաքականության մեջ կողմնորոշվել է դեպի արևմտյան իմպերիալիստական տերությունները, վարել հակասովետական կուրս: Որպես փիլիսոփա հետևել է անգլ. և ֆրանս. պոզիտիվիստներին, հանդես է եկել մարքսիզմի, հեղափոխական–բանվորական շարժման դեմ:&lt;br&gt;
'''ՄԱՀՏԵՍՅԱՆ''' ({{լայն|Խան–Մահտեսյան}}) Հովհաննես Ծերունիի (11(23).2.1864, Թեհրան – 19.11.1931, Խարբին (Չինաստան), թաղվել է Թեհրանի մոտ՝ Վանագ գյուղի Ս. Գևորգ եկեղեցու գավթում, 1963-ին նրա աճյունը տեղափոխվել է Թեհրանի Ս. Աստվածածին եկեղեցու բակը), հայ թարգմանիչ, պետական հասարակական գործիչ, մանկավարժ, հրապարակախոս, խմբագիր: Ծնվել է արքունական ոսկերչապետի ընտանիքում: Միջնակարգ կրթությունն ստացել է Թեհրանում (1870-78) և Թավրիզում (1879-81): 1884-ին ավարտել է Փարիզի ֆրանս. կոլեժը: Նույն թվականին վերադառնալով Թեհրան՝ նշանակվել է շահի պալատական թարգմանիչ, միաժամանակ ուսուցչություն արել տեղի Հայկազյան դպրոցում: 1887-ին, որպես շահի պատվիրակության ավագ թարգմանիչ, մեկնել է Լոնդոն: 1888-96-ին եղել է Հայկազյան դպրոցի տնօրենը, 1892-ին ընտրվել «Ուսումնասիրաց ընկերության» նախագահ: 1894-ին Մ. հիմնել և խմբագրել է պարսկահայ առաջին տպագիր օրգանը՝ «Շավիղ» շաբաթաթերթը: 1894-ին մեկնել է Պետերբուրգ՝ որպես շահի պատվիրակության թարգմանիչ, 1897-ին՝ Լոնդոն՝ որպես պատվիրակության առաջին քարտուղար: 1895-1901-ին պարսկ. արտաքին գործերի մինիստրությունում վարել է մամուլի բաժնի վարիչի, արլ. երկրների բաժնի պետի, օպերատիվ տեսչի պաշտոնները՝ շարունակելով մնալ շահի թարգմանիչը:&lt;br&gt;
Մեծ է Մ–ի երախտիքը պարսկ. դպրոցների հիմնադրման և ընդարձակման գործում: 1899-ին նրա նախաձեռնությամբ Թեհրանում բացվել է քաղ. գիտությունների դպրոցը, որտեղ Մ. եղել է միջազգային իրավունքի և ընդհանուր պատմության ամբիոնի վարիչը և դասախոս: 1901-ից սկսվել է Մ–ի կյանքի եվրոպական փուլը, որը նշանակալից էր ոչ միայն դիվանագիտական աշխատանքի, այլև գրական–ստեղծագործական և ազգային-հասարակական գործունեության տեսակետից: 1901-ին Մ. նշանակվել է Բեռլինում պարսկ. դեսպանի խորհրդական,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e0xtooxo4a5lcemk92v3nhiyprgrgld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/267</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24989</id>
    <revision>
      <id>393694</id>
      <parentid>260101</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T08:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393694</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11293" sha1="7175q4roa1yap9chkza14bms7zn1rl6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1905-ին՝ գործերի հավատարմատար: Պարսկաստանը ներկայացրել է միջազգային մի շարք խորհրդաժողովներում՝ Բեռլինում, Փարիզում, Լոնդոնում և այլուր: 1911-ին վերադարձել է Թեհրան՝ շահի խնամակալի խորհրդականի պաշտոնով: 1912-ին նշանակվել է դեսպան Գերմանիայում: 1916-ին Լոնդոնում մասնակցել է Շեքսպիրի մահվան 300-ամյակի հանդիսություններին: Նույն թվականին մտել է Պողոս Նուբարի գլխավորած հայկ. ազգային պատվիրակության կազմի մեջ: 1927-ին նշանակվել է դեսպան Անգլիայում, 1930-ին՝ Ճապոնիայում: 1931-ի նոյեմբերին, ծանր հիվանդության պատճառով, հրաժարական է ներկայացրել: Մահացել է Տոկիոյից Թեհրան վերադառնալու ճանապարհին:&lt;br&gt;
Հայ իրականության մեջ Մ. հայտնի է ամենից առաջ որպես Շեքսպիրի ամենախոշոր թարգմանիչը: Տիրապետել է պարսկ., թուրք., հուն., ֆրանս., գերմ., անգլ., ռուս. լեզուներին: Դեռևս արքունի թարգմանիչ եղած տարիներին եվրոպական մի շարք գրողներից թարգմանություններ է կատարել շահի և նրա ընտանիքի անդամների համար: 1890-ական թթ. սկզբներից ձեռնամուխ է եղել Շեքսպիրի երկերի հայերեն թարգմանությանը: 1894-ին Թիֆլիսում հրատարակել է «Համլետ»-ը: Այդ առիթով դրվատական հոդվածներ են գրել Հ. Թումանյանի, Հ. Հովհաննիսյանը, Ա. Չոպանյանը և ուրիշներ: Այնուհետև հաջորդաբար թարգմանել և հրատարակել է «Ինչպես կուզեք» (1895), «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1896), «Վենետիկի վաճառականը» (1897), «Արքա Լիր» (1898) պիեսները: Թարգմանել է «Մակբեթ»-ը և «Փոթորիկ»-ը, բայց չի հրատարակել: Շեքսպիրին թարգմանելիս Մ. ստեղծագործական երկու շրջան է ապրել: Սկզբում այն կարծիքին է եղել, թե սրբապղծություն է «որևիցե խոտորում շեքսպիրյան «Սուրբ գրքի» բնագրի բառից ու տառից»: Տարիներ անց վերանայել է իր այդ սկզբունքը. «Գեղարվեստական թարգմանությունը շատ անգամ պահանջում է որոշ խոտորում բնագրի բառական հանդերձից՝ ոգին և իմաստն ավելի հարազատորեն տալու համար» (Շեքսպիր, «Համլետ», 1921, էջ V-VI): Այս համոզմունքով էլ Մ. նորից է թարգմանել Շեքսպիրի՝ արդեն հրատարակած և անտիպ մնացած թարգմանությունները, կատարել նոր թարգմանություններ: Վիեննայի Մխիթարյանների մոտ հրատարակել է «Համլետ»-ը (1921), «Օթելլո»-ն (1922), «Վենետիկի վաճառականը» (1922) և «Մակբեթ»-ը (1923): Ետմահու լույս են տեսել Թեհրանում՝ «Ռոմեո և Ջուլիետ» (1962), Վենետիկում՝ «Կորիոլան» (1962), «Հուլիոս Կեսար» (1962), Բեյրութում՝ «Անտոնիոս և Կլեոպատրա», «Փոթորիկ» (երկուսն էլ՝ 1966) ողբերգությունները և «Բազում աղմուկ վասն ոչնչի» (1967) կատակերգությունը; Մ. թարգմանել է նաև Գյոթեի, Բայրոնի, Օմար Խայամի, Թագորի, Սաադիի, Շիլլերի և ուրիշների ստեղծագործություններից, որոնք տպագրվել են առանձին գրքերով, պարբերական մամուլում («Մուրճ», «Արեգ»): Մ–ի թարգմանությունների մեջ կերպարային զգացողություն կա, ողբերգականի և կատակերգականի համատեղություն, երկնայինի և երկրայինի ներդաշնակություն, լեզվական ճոխություն, երևակայության թռիչք: Մ. իր թարգմանություններով նպաստեց հայ գրական լեզվի զարգացմանը, մի կողմից ստեղծելով նոր բառեր, մյուս կողմից՝ օգտագործելով գրաբարյան բառապաշարը: Մ. թարգմանական արվեստի ճանաչված դասականներից է. նա ստեղծեց թարգմանական դպրոց, որն ունեցավ իր արժանավոր հետևորդները (Խ. Դաշտենց և ուրիշներ):&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Դարֆի Գ}}., Հովհաննես Մասեհյան, 1864-1931, մահվան 30-ամյակի առիթով, Թեհրան, 1963: Շեքսպիրական, հ. 6, Ե., 1980: Hovhaness khan Massehian (1864-1931), Tehran, 1963. {{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Զարյան}}
'''ՄԱՍԵՅՍ''', {{լայն|Մետսեյս}} (Massys, Matsys), Քվինտեն (1465 կամ 1466 – 1530), նիդերլանդացի նկարիչ: 1491-ին ընդունվել է նկարիչների անտվերպենյան գիլդիա: Կրել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/685 ''Ռոգիր վան դեր Վեյդենի''], Դ. Բաուտսի, Ա. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/426 ''Դյուրերի''] ազդեցությունը: Ճանաչվել է «Սուրբ Աննան Մարիամի, մանուկ Քրիստոսի և Հովհաննես Մկրտչի հետ» (1507-09, Հնագույն արվեստի թանգարան, Բրյուսել), «Ողբ առ Քրիստոս» (1508-11, Գեղեցիկ արվեստների թագավորական թանգարան, Անտվերպեն) եռանկարներով: Մի շարք նկարներում դրսևորվել է Մ–ի ծանոթությունը Լեոնարդո դա Վինչիի արվեստին («Տիրամայրը մանկան հետ», Ազգային թանգարան, Պոզնան, «Ծերունու դիմանկար», 1513, Ժակմար–Անդրե թանգարան, Փարիզ): Ձգտելով պատկերել իրական կյանքը, երբեմն բախվելով ուշ գոթական ավանդույթների հետ՝ Մ. ստեղծել է ժանրային կոմպոզիցիաներ («Դրամափոխը կնոջ հետ», 1514, Լուվր, Փարիզ) և դիմանկարներ (այդ թվում՝ Էրազմ Ռոտերդամցու):&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԵՈ''' (Maceo) Անտոնիո (1845-1896), Կուբայի ազգային–ազատագրական շարժման գործիչներից: Ծնվել է գյուղացու ընտանիքում: 1868-78-ին Իսպանիայի դեմ անկախության պատերազմի ժամանակ մտել է Ազատագրական բանակի մեջ, 1878-ին ստացել գեներալ–մայորի աստիճան: Պատերազմից հետո գտնվել է տարագրության մեջ Ամերիկայի տարբեր երկրներում՝ նախապատրաստելով նոր ապստամբություն Կուբայում: 1895-ի ապրիլին վերադարձել է Կուբա և գլխավորել Օրիենտե նահանգի ապստամբական ուժերը, սեպտեմբերին դարձել է Ազատագրական բանակի գլխ. հրամանատարի տեղակալ: Զոհվել է մարտում:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԵՐՈՒ''' (Maseru), Լեսոթոյի մայրաքաղաքը: Մինչև 1966-ը Բասուտոլենդ բրիտ. պրոտեկտորատի վարչական կենտրոնն էր: 30 հզ. բն. (1978): Ավտոճանապարհների հանգույց է, առևտրակենտրոն: Կան սննդարդյունաբերության ձեռնարկություններ: Ունի օդանավակայան: Հարավ-Աֆրիկյան Հանրապետության ոսկու արդ. շրջանների բանվորական ուժի հավաքագրման կայան է: Հիմնադրվել է 1869-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԻԿՅԱՆ''' Պարույր Զաքարիայի (ծն. 1914, Ադանա), հայ գրող: 1920-ից ապրում է Կահիրեում: Սկզբնական կրթությունն ստացել է Պերպերյան վարժարանում: 1935-ին ավարտել է Փարիզի համալսարանի իրավաբանության ու նոտարագիտության և Բրյուսելի համալսարանի գրականության ու փիլ. ֆակուլտետները: Հրատարակվել են Մ–ի «Մեր կյանքը» (1946), «Կոտրած խաչեր» (1959) և «Տեղատարափ» (1961)	երգիծական ժողովածուները: Վերջինիս մեջ զետեղված են նաև հեղինակի «Թոռնիկս», «Խաչը», «Միլիոնը», «Աղջիկտես» պիեսները: Մ–ի «Էրզրումի կլոր պարը» օպերետը բեմադրվել է Կահիրեում, Նյու Յորքում և այլուր:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Յափուջյան}}
'''ՄԱՍԻՆՈ''' Բորիս Գրիգորևիչ (1889-1957), սովետական հելմինթոլոգ: Կ. Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/447 ''Սկրյաբինի''] աշակերտը: Պրոֆեսոր (1928): Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ-ի հիմնադիրներից: Ավարտել է Կազանի անասնաբուժական ինստ-ը (1915): 1915-28-ին եղել է նույն ինստ-ի մակաբուծաբանության ամբիոնի վարիչ: 1928-39-ին՝ Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստ-ի դիրեկտոր և միաժամանակ մակաբուծաբանության ամբիոնի վարիչ: 1938-ից՝ Լենինգրադի անասնաբույծների կատարելագործման ինստ-ի դիրեկտոր և մակաբուծաբանության ամբիոնի պրոֆեսոր: Գիտական աշխատանքները նվիրված են մակաբուծական հիվանդությունների (մասնավորապես ՀՍՍՀ–ում տարածված) պատճառագիտության, բուժման և կանխարգելման հարցերին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԻՍ''' {{լայն|Մեծ և Փոքր}}, Հայկական լեռնաշխարհի ամենաբարձր գագաթը (5165 մ): Հնում Մեծ Մ. կոչվել է Ազատ Մ., ի տարբերություն նրա կողքին&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7175q4roa1yap9chkza14bms7zn1rl6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/268</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24990</id>
    <revision>
      <id>393695</id>
      <parentid>260267</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T08:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393695</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10770" sha1="8ww0qbpjzo7dof1me1inxgcaq9njbc8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գտնվող Փոքր Մասիսի (3925 մ), որը ժողովուրդը կոչում է Սիս: Մ. անունը տարածված է եղել հնագույն ժամանակներից: Հուն. և հռոմ. հեղինակները Հայաստանի լեռնապարերը սովորաբար անվանում են Masius, Masion: Նեխ–Մասիք է կոչվել Սիփանա սարը: Օտարները Մասիսն անվանում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/691 ''Արարատ''], որ կապված է ջրհեղեղի ավանդության հետ: Այս անվան հնագույն հիշատակությունը պահպանվել է ասորեստանյան թագավոր Սարգոն Բ–ի արձանագրություններից մեկում, որը թվագրվում է մ. թ. ա. 713 թվականով, Arartu ձևով: Այսպես էր կոչվում այն ժամանակ Մոսուլից հս. գտնվող Ջուդի–դաղ լեռը, որի հետ է կապում մինչև օրս ջրհեղեղի ավանդությունը շրջակա ազգաբնակչությունը: Արարտու կամ Ուրարտու էր կոչվում ասորեստանցիների մոտ նրանից հս. գտնվող Վանի թագավորությունը: Իսկ նրանց ժամանակակից եբրայեցիները Ուրարտուի թագավորությունը, ինչպես և Մասիս սարը, կոչում էին Արարատ (Arartu): Աստվածաշնչում Ուրարտուի թագավորությունը կոչվում էր Այրարատյան թագավորություն: Մ. թ. առաջին դարերում Հին Ուխտի քրիստոնյա մեկնաբանները ջրհեղեղի ավանդության Նոյի տապանի Արարատ գագաթը նույնացրին Մասիսի հետ, և այնուհետև քրիստոնյա աշխարհը, ապա ամբողջ աշխարհը, Մասիս սարը գիտի Արարատ անվան տակ: Հայերը ևս գրականության մեջ հաճախ այդ անունով են կոչում Մասիսը: Արարատ–Մասիսի հս–արլ. փեշերին փռված տարածքը իբրև առանձին գավառ կոչվում է Մասյացոտն կամ Ոտն Մասյաց: Այս գագաթի անվան հետ է կապվում Մեծ Հայքի թագավորության սիրտը հանդիսացող «Այրարատ» նահանգի անունը, որ հին Ուրարտուի անվան հիշատակն է: Այնուհետև Արարատ–Մասիսը դառնում է հայկ. պետականության խորհրդանիշ և պատահական չէ, որ այն պատկերված է Սովետական Հայաստանի գերբի վրա:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Երեմյան}}
'''ՄԱՍԻՍ''', հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսների 18-րդ օրվա անունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԻՍ''' (1953-69-ին՝ {{լայն|Հրազդան}}), քաղաքատիպ ավան (1971-ից), Հայկական ՍՍՀ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/269 ''Մասիսի շրջանի''] վարչական կենտրոնը: Գտնվում է Արարատյան հարթավայրում, Հրազդան գետի ստորին հոսանքի ձախ ափին: Երկաթուղային կայարան է Թբիլիսի–Երևան երկաթուղու վրա: Մ–ի սովետական տնտեսությունն զբաղվում է բանջարաբուծությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ում կան ատաղձագործական իրերի, կենցաղսպասարկման կոմբինատներ, «Հայբնագույնքարեր» արտադրական միավորում, պահածոների, մեխանիկական նորոգման գործարաններ, Ա. Մյասնիկյանի անվ. կահույքի ֆաբրիկայի, «Հայգորգ» միավորման, Երևանի թղթի–ստվարաթղթի ֆաբրիկայի մասնաճյուղեր, Փարաքարի գինու գործարանի հումքի ընդունման կետ, «Հայգյուղտեխնիկա» շրջանային բաժանմունքը, ոռոգման համակարգի վարչություն, ճանապարհաշինարարական տեղամաս, գազի գրասենյակ, տպարան: 1981-1982 ուս. տարում Մ–ում կային 6 միջնակարգ (1-ը հեռակա), երաժշտական, սպորտդպրոցներ, պրոֆտեխնիկական ուսումնարան, 3 մսուր–մանկապարտեզ: Մ–ում կան (1981) կուլտուրայի տուն, 2 ակումբ, 3 գրադարան (1-ը՝ մանկական), կապի հանգույց, կինոսարքավորում: Գործում են շրջանային հիվանդանոցը, ծննդատունը, պոլիկլինիկան, դեղատունը, 2 բուժ. առողջապահական, շտապօգնության և սանիտարա-հակահամաճարակային կայաններ: Մ–ում են գտնվում ՀՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի նյութատեխիկական և նավթամթերքների մատակարարման գլխավոր վարչությունների բազաները, արտասահմանից վերադարձող հայերի ընդունման և տեղավորման կոմիտեի Մ–ի ընդունման կայանը:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Ղուկասյան}}
'''ՄԱՍԻՍ''', գյուղ Հայկական ՍՍՀ Արտաշատի շրջանում, Երևան–Արտաշատ խճուղու վրա, շրջկենտրոնից 7 կմ հյուսիս-արևմուտք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է սերմնաբուծությամբ (1941-ից բանջարաբոստանային կուլտուրաների սերմնաբուծական տնտեսություն), խաղողագործությամբ, պտղաբուծությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ և անասնապահությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, կուլտուրայի տուն, գրադարան, կապի բաժանմունք, կինո, մանկապարտեզ բուժկայան:&lt;br&gt;
'''«ՄԱՍԻՍ»''', քաղաքական, տնտեսական, գրական և բանասիրական օրաթերթ, շաբաթաթերթ, ամսաթերթ: Լույս է տեսել 1852-1908-ին, Կ. Պոլսում: Խմբագիրներ՝ Կ. Ութուճյան, Ա. Արփիարյան, Գ. Զոհրապ, Հ. Ասատուր, Մ. Շամտաճյան, Տ. Արփիարյան, Ե. Արմեն: Սկզբում ունեցել է չափավոր ուղղություն, հաշտվողական դիրք գրավել թուրք. կառավարության, հայ հոգևորականության և հարուստ դասի նկատմամբ: Ա. Արփիարյանի և Գ. Զոհրապի խմբագրության տարիներին (1884-93) ձեռք է բերել շեշտված դեմոկրատական ուղղություն, արձագանքել հայ ժողովրդին հուզող քաղ. և տնտ. խնդիրներին, քննադատել սուլթանական կառավարության և նրան աջակցող օտար պետությունների հայահալած քաղաքականությունը, լայն տեղ հատկացրել գրական–քննադատական նյութերին, համախմբել արևմտահայ ռեալիստական արձակի գրեթե բոլոր ներկայացուցիչներին: Թարգմանաբար ներկայացրել է նաև ռուս. և եվրոպական գրականությունը (Պուշկին, Լերմոնտով, Ա. Դյումա, Հյուգո և ուրիշներ): Դարավերջին, համիդյան կոտորածների և քաղ. ներքին կացության խստագույն պայմաններում «Մ.», հեռանալով ավանդույթներից, հիմնականում տպագրել է մանր լուրեր, գիտական կարճառոտ հոդվածներ, տեղեկություններ ևն: Տարբեր տարիների պարբերականին աշխատակցել են Հ. Պարոնյանը, Տ. Կամսարականը, Լ. Բաշալյանը, Ե. Օտյանը, Մ. Աճեմյանը, Վ. Մալեզյանը, Սիպիլը, Ս. Չոպանյանը, Ա. Հարությունյանը, Ե. Տեմիրճիպաշյանը, Ալփասլանը (Ա. Փանոսյան) և ուրիշներ:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Ստեփանյան}}
'''«ՄԱՍԻՍ»''', կրոնական ազգային, քաղաքական, գրական, հասարակական շաբաթաթերթ: Կիլիկիո Տան հայ կաթողիկե պատրիարքության հրատարակություն: Լույս է տեսնում 1947-ից, Բեյրութում: Խմբագիր՝ Հ. Քաջարենց: Ելնելով պապականության շահերից՝ ձգտում է հեղինակազրկել Հայ Առաքելական եկեղեցին, մերժում է նրա ավանդույթները, միջազգային կյանքը լուսաբանում բուրժ. մամուլի ու գործակալությունների տվյալներով, հաճախ՝ հակակոմունիստական դիրքերից: Քարոզում է հայ քաղ. կուսակցությունների համերաշխություն: Մեծ տեղ է հատկացնում սփյուռքահայ գաղթօջախների, հայրենիքի, ինչպես նաև Մխիթարյան միաբանության կրթական, մշակութային ու կրոնական կյանքին: Հոդվածներ է տպագրել Սիամանթոյի, Դ. Վարուժանի, Մ. Մեծարենցի, Սայաթ–Նովայի, Ա. Իսահակյանի, Պ. Սևակի, Դ. Դեմիրճյանի, Սարմենի, Ա. Վշտունու, Գ. Էմինի և այլոց մասին, զետեղել այդ հեղինակների, ինչպես նաև ֆրանս., իտալ. և եվրոպական այլ գրողների ստեղծագործություններ: Ունի նաև բժշկ. բաժին:{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Գույումշյան}}
'''«ՄԱՍԻՍ» ՍՈՎԽՈԶԻՆ ԿԻՑ ԱՎԱՆ''', (1978-ից՝ Դարակերտ), գյուղ Հայկական ՍՍՀ Մասիսի շրջանում, շրջկենտրոնից 7 կմ հյուսիս–արևմուտք: Սովետական տնտեսությունն&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ww0qbpjzo7dof1me1inxgcaq9njbc8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/269</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24991</id>
    <revision>
      <id>393696</id>
      <parentid>260414</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T09:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393696</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="1tt4nql0hjdmf639mkixrepr4hhy67i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;զբաղվում է պտղաբուծությամբ, բանջարաբոստանային կուլտուրաների մշակությամբ, անասնապահությամբ: Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, կինո, կապի բաժանմունք, մանկապարտեզ, բուժկայան: Ավանում է ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրության բանջարաբոստանային կուլտուրաների սելեկցիոն սերմնաբուծական կայանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԻՍԻ ՇՐՋԱՆ''' (1937-53-ը՝ Զանգիբասարի շրջան), վարչական շրջան Հայկական ՍՍՀ–ում: Առաջին անգամ կազմվել է 1935-ի դեկտ. 1-ին: 1953-ի մարտին լուծարքի է ենթարկվել: Վերակազմվել է 1969-ի հունվ. 14-ին՝ Էջմիածնի, Արտաշատի և Երևան քաղաքի Լենինյան ու Շահումյան շրջանների նախկին տերիտորիաներից: Հվ–արմ-ում սահմանակից է Թուրքիային: Տարածությունը 170 կմ² է, բնակչությունը՝ 55300 (1979), վարչական կենտրոնը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/268 ''Մասիս''] քտա:&lt;br&gt;
Քարտեզը տես 352-րդ էջից հետո՝ ներդիրում:&lt;br&gt;
{{լայն|Բնական պայմանները}}: Մ. շ. գտնվում է Արարատյան դաշտի կենտրոնական մասում, Հրազդանի ստորին հոսանքի ավազանում: Մակերևույթը հարթավայրային է, միջին բարձրությունը՝ 800 մ: Գտնվում է 7-9-բալանոց սեյսմիկ գոտում: Կան մարմարի (Մարմարաշեն), ավազի (Ռանչպար), կավի (Այնթապ) հանքավայրեր: Կլիման չոր ցամաքային է: Տարեկան միջին ջերմաստիճանը 8-12°C է, առավելագույնը՝ 42°C, նվազագույնը՝–30°C, տարեկան տեղումները՝ 250-300 մմ (առավելագույնը՝ ապրիլ–մայիսին): Շրջանի տերիտորիայով հոսում է Հրազդան գետը, հվ–ում, պետական սահմանի երկարությամբ՝ Արաքսը: Կան արհեստական լճեր (Սարվանլարում): Բնական լանդշաֆտը կիսաանապատային է՝ անապատային տեղամասերով: Տիրապետում են բաց շագանակագույն, գորշ, ալկալի, տեղ–տեղ՝ աղակալած կիսաանապատային հողերը: Բնորոշ բուսատեսակներն են՝ օշինդրը, անթառամը, օշանը, հավամրգին ևն: Կենդանիներից տարածված են սողուններն ու կրծողները: Շատ են թռչունները:&lt;br&gt;
{{լայն|Բնակչությունը}}: Մ. շ. հանրապետության խիտ բնակեցված շրջաններից է, միջին խտությունը 1 կմ² վրա՝ 325 մարդ: Բնակվում են հայեր (70%), ադրբեջանցիներ, ռուսներ, քրդեր: Ունի 26 բնակավայր (այդ թվում՝ 2 քտա՝ Մասիս, Նոր Խարբերդ), 2 ավանային, 9 գյուղական սովետ:&lt;br&gt;
{{լայն|Պատմական ակնարկ}}: Հին և միջին դարերում Մ. շ–ի տարածքը մտնում էր Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Արագածոտն և Կոտայք գավառների մեջ: Արշակունիների թագավորության շրջանում արքունի սեփականություն էր: 428-640-ին եղել է Մարզպանական Հայաստանի կազմում, այնուհետև այն գրավել են արաբները: 885-ից մտել է հայ Բագրատունիների թագավորության կազմի մեջ, XI դ. կեսից տիրել են սելջուկ–թուրքերը, XII դ. վերջին և XIII դ. սկզբին՝ Զաքարյանները: 1230-ական թթ. Մ. շ–ի տարածքը գրավել են մոնղոլ–թաթարները: XVI դ. մտել է Իրանի Չուխուր–Սաադ վարչական միավորի, XVIII դ. կեսից՝ Երևանի խանության կազմի մեջ: Մ. շ–ի տարածքի բնակչությունը հատկապես տուժել է 1604-ին, Իրանի շահ Աբբաս I-ի կազմակերպած բռնագաղթից: 1827-ին շրջանի տարածքը միացվեց Ռուսաստանին և կազմեց Երևանի նահանգի մասը, որի կազմում մնաց մինչև ՀՍՍՀ նոր վարչատերիտորիալ բաժանումը: Մ. շ–ի կուսակցական կազմակերպությունը 1969-81-ին ունեցել է 6 կոնֆերանս (վերջինը՝ 1980-ին): 1981-ին շրջանում կար 122 սկզբնական կազմակերպություն՝ 2173 կոմունիստով և 140 ՀԼԿԵՄ կազմակերպություն՝ 8363 կոմերիտականով:&lt;br&gt;
{{լայն|Տնտեսությունը}}: Մ. շ. գյուղատնտ–արդ. շրջան է, սակայն զարգացող արդյունաբերությունը համախառն արտադրանքի արժեքով գերազանցում է գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի արժեքը: Արդ. ձեռնարկություններում աշխատում են ավելի քան 2450 բանվորներ ու ծառայողներ: Արդ. հիմնական ձեռնարկություններն են Նոր Խարբերդի ոչ գործվածքային կտորեղենի, Այնթապի ժանյակի ֆաբրիկաները, «Հայբնագույնքարեր» արտադրական միավորումը, ատաղձագործական իրերի կոմբինատը (Մասիսում), Մասիսի պահածոների գործարանը (տարեկան արտադրանքը 33,2 մլն պայմանական տուփ, 1981), Երևանի թղթի–ստվարաթղթի գործարանի Մասիսի մասնաճյուղը, դիատոմիտների գործարանը, ԴՕՍԱԱՖ–ի արտադրական կոմբինատը (Նոր Խարբերդում), Մասիսի ձկան կոմբինատը (Սարվանլարում), «Հայգյուղտեխնիկա»-ի շրջանային բաժանմունքը և «Հայգյուղտեխնիկա» միավորման կենտրոնական բազան (Մասիսում), Հայկոոպի հանրապետական արդ. միավորման Մասիսի տարայի ֆաբրիկան, մեխանիկական վերանորոգման գործարանը, տպարանը (Մասիսում):&lt;br&gt;
Մ. շ–ում են գտնվում ՀՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի նյութատեխնիկական մատակարարման գլխավոր վարչության բազաները («Հայանտառթուղթմատառ», «Հայէլեկտրամեքմատ», «Հայշինմատվաճ», «Հայքիմմատառ»), նավթամթերքների մատակարարման գլխավոր վարչության Մասիսի նավթաբազան:&lt;br&gt;
Մ. շ. մտնում է Երևանի քաղաքամերձ գյուղատնտ. գոտու մեջ: Շրջանում կա 19 սովետական, 5 կոլեկտիվ տնտեսություն: Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերն են բանջարաբուծությունը (տարեկան արտադրանքը 50-55 հզ. տ), խաղողագործությունն ու պտղաբուծությունը: Կարևոր նշանակություն ունեն նաև կարտոֆիլի ու հացահատիկի մշակումը: Շրջանում մեծ աշխատանքներ են կատարվում աղուտային հողերը գյուղատնտ. օգտագործման հանձնելու համար: Ընդլայնվում են ոռոգվող հողատարածությունները (4326 հա, 1981): Ոռոգման համար օգտագործվում են Հրազդան գետի և արտեզյան ջրհորների ջրերը (ընդհանուր ծախսը 6-8 մ³/վրկ): Գյուղատնտ. նպատակներով օգտագործվող հողային ֆոնդը 9159 հա է (1981), որից 5174 հա վարելահող (այդ թվում՝ 1500 հա բանջարանոցային կուլտուրաներ, 2498 հա կերային կուլտուրաներ), 1226 հա բազմամյա տնկարկներ (823 հա խաղողի այգի, 329 հա պտղատու այգի, 44 հա պտղատնկարան), 451 հա խոտհարք, 1287 հա արոտավայր, 1053 հա անձնական օգտագործման տնամերձ հողեր, 96 հա դաշտապաշապան անտառաշերտեր ու անտառներ: Մասիսում ու Նոր Խարբերդում կան ջերմոցային տնտեսություններ: Շրջանի տնտեսության կարևոր ճյուղերից են նաև տավարաբուծությունն (8000 գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, Դարակերտ, Այնթապ, Ղուկասավան) ու թռչնաբուծությունը (Այնթապ, Նոր Խարբերդ, Հովտաշատ, Դոստլուգ, 47 հզ. թռչուն): Կալինինի անվ. ավանում և Հովտաշատում կա կաթնաանասնապահական համալիր, Սարվանլարում՝ ձկնաբուծական տնտեսություն: Գյուղատնտեսության բնագավառում աշխատում են բարձրագույն կրթությամբ ավելի քան 100 մասնագետ: Մ. շ–ի տարածքով անցնում է Թբիլիսի–Երևան երկաթուղու 10 կմ հատվածը:	Բնակավայրերը խճուղային ճանապարհներով կապվում են շրջկենտրոնի և Երևանի հետ, ռադիոֆիկացված են, օգտվում են հեռուստատեսային հաղորդումներից: Շրջանում կա կապի հանգույց (Մասիսում), 19 կապի բաժանմունք:&lt;br&gt;
{{լայն|Առողջապահությունը}}: Մ. շ–ում գործում է բուժմիավորում (95 բժիշկ, 436 միջին և կրտսեր բուժաշխատող, 1981): Կա հիվանդանոց (320 մահճակալով), պոլիկլինիկա, ծննդատուն, 13 բուժմանկաբարձական կետ, 3 դեղատուն, շտապ բժշկ. օգնության և սանիտարա-հակահամաճարակային կայաններ, 4 առկայան, զառամյալների տուն ինտերնատ (Նոր Խարբերդում):&lt;br&gt;
{{լայն|Մշակույթը}}: 1981/82 ուս. տարում շրջանում կար 29 միջնակարգ (1-ը՝ հեռակա), 2 ութամյա դպրոց (13415 աշակերտ, 1179 ուսուցիչ, այդ թվում՝ 926-ը բարձրագույն կրթությամբ): 1981-ին Մ. շ-ում գործում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1tt4nql0hjdmf639mkixrepr4hhy67i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/270</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24992</id>
    <revision>
      <id>393697</id>
      <parentid>261032</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T09:18:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-40713-29</username>
        <id>14065</id>
      </contributor>
      <origin>393697</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12167" sha1="98zi9luxpj6st78rj0srrfhgyzrqaaj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;էին 3 երաժշտական (Մասիսում, Նոր Խարբերդում, Արբաթում), 1 մարզական, 1 գեղարվեստի դպրոց, մեկ պրոֆ–տեխ. ուսումնարան (Մասիսում), 1 սովխոզ տեխնիկում (ադրբ., Դեմուրչիում), 26 մսուր–մանկապարտեզ: Կա 26 գրադարան, 20 ակումբ, 12 կուլտուրայի տուն, 21 ստացիոնար կինոսարք: Ղուկասավանում գործում է Ղ. Ղուկասյանի անվ. Հայաստանի կոմերիտմիության պատմության թանգարանը: Մ. շ–ում է ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրության բանջարաբոստանային կուլտուրաների սելեկցիոն սերմնաբուծական կայանը (Դարակերտում), ԳԱ ֆիզիոլոգիայի ինստ-ի ինկուբացիոն թռչնաբուծական կայանը (Նոր Խարբերդում), արտասահմանից վերադարձող հայերի ընդունման ու տեղավորման կոմիտեի Մասիսի ընդունման կայանը: 1969-ից լույս է տեսնում «Նոր ուղի» շրջանային թերթը: Մ. շ–ի բնակավայրերն են՝ Ազատաշեն, Այնթապ, Արբաթ, Արգավանդ, Արևաբույր, Գեղանիստ, Գետափնյա, Դաշտավան, Դարակերտ, Դեմուրչի, Դոստլուգ, Զահմեթ, Զանգիլար, Կալինինի անվ. ավան, Հովտաշատ, Ղուկասավան, Մասիս, Մարմարաշեն, Նիզամի, Նորաբաց, Նոր Խարբերդ, Ջրահովիտ, Ռանչպար, Սայաթ–Նովա, Սարվանլար, Սարջալար:{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Ղուկասյան}}
Պատկերազարդումը տես 368-369-րդ էջերի միջև՝ ներդիրում, աղյուսակ II:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԿԱՆՅԻ''' (Mascagni) Պիետրո (1863-1945), իտալացի կոմպոզիտոր: Իտալ. ակադեմիայի անդամ (1929): 1881-84-ին սովորել է Միլանի կոնսերվատորիայում՝ Ա. Պոնկիելլիի և Մ. Սալադինոյի մոտ: 1885-ից եղել է ոչ մեծ օպերային և օպերետային թաարոնների դիրիժոր: Մ–ին համաշխարհային ճանաչում է բերել «Գեղջկական պատիվ» օպերան (ըստ Ջ. Վերդիի դրամայի, 1889, բեմ. 1890), որը, ինչպես և Լեոնկավալլոյի «Պայացներ» օպերան, հիմք դրեց օպերային [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/402 ''վերիզմ''] նոր ուղղությանը: Գրել է նաև «Վիլյամ Ռատկլիֆ» (1895, Միլան), «Ձանետտո» (1896, Պեզարո), «Դիմակներ» (1901, Միլան), «Ներոն» (1935, Միլան) և այլ օպերաներ, օպերետներ, նվագախմբային երկեր, կինոերաժշտություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԿԱՏ''', Օմանի մայրաքաղաքը, Արաբական թերակղզու արևելյան ափին: Մոտ 85 հզ. բն. արվարձաններով (1980): Նավահանգիստ է Օմանի ծոցի ափին: Ունի օդանավակայան: Կարավանային ճանապարհների հանգույց է: Արտահանվում են արմավ, մրգեր, չորացրած ձուկ: Կա արհեստագործություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԿԱՐԵՆՅԱՆ ԿՂԶԻՆԵՐ''' (անգլ. Mascarene Islands), կղզիների խումբ Հնդկական օվկիանոսում, Մադագասկար կղզուց արևելք: Բաղկացած են Ռեյունիոն (ֆրանս. տիրույթ), Ռոդրիգես և Մավրիկիոս (պատկանում է Մավրիկիային) կղզիներից: Կազմված է հրաբխային ապարներից, բարձրությունը՝ մինչև 3069 մ: Կան գործող հրաբուխներ: Կլիման արևադարձային է, պասսատային, հողմակողմ լանջերին տարածված են մշտականաչ արևադարձային անտառներ, հողմատակ լանջերին՝ սավաննաներ: Կան շաքարեղեգի, կոկոսյան արմավենու, թեյի, հալվեի, սուրճի, վանիլի պլանտացիաներ: Հայտնաբերել է պորտուգալացի Պեդրու դը Մասկարենհասը՝ 1507-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԿԱՐՈՆ''' (ֆրանս. mascaron, &lt; իտալ. mascherone - մեծ դիմակ), դիմակ, մարդու դեմքի և կենդանու գլխի տեսքով դեկորատիվ ռելիեֆ: Մ–ները առավելապես տեղադրվում են պալատների կամարակողպեքներին, լուսամուտների և դռների բացվածքների վերևում, շատրվանների ցայտիչների, ինչպես և կահույքի ու անոթների վրա:&lt;br&gt;
'''ՄԱՍԿՈՒԼԻՆԻԶԱՑԻԱ''' (&lt; լատ. masculiռստ – արական), {{լայն|արականացում}}, էգ կենդանիների կամ կանանց օրգանիզմում արական սեռին հատուկ հատկանիշների առաջացումը: Կանանց Մ–ի բնորոշ ձևերը պայմանավորված են պտղի մակերիկամների կեղևի անդրոգենային բնածին գերֆունկցիայով և գլյուկոկորտիկոստերոիդ հորմոնների (հատկապես կորտիզոլի) անբավարարությամբ (այսպես կոչված, ադրենո–գենիտալ սինդրոմ): Անդրոգեն հորմոնների ազդեցության ներքո պաղի արտաքին սեռական օրգանները զարգանում են արական տիպի, ներքին սեռական օրգանները (արգանդ, ձվարան) ետաճում են (կեղծ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/380 ''հերմաֆրոդիտիզմ'']): Երբեմն այս ձևը կարող է դրսևորվել ավելի ուշ՝ պատանեկան, երիտասարդական շրջանում, դեմքը մազակալում է՝ ձայնը կոպտանում, դաշտանային ցիկլը խանգարվում: Մ. կարող է զարգանալ նաև ձվարանների կամ մակերիկամների անդրոգեն հորմոններ արտադրող ուռուցքների դեպքում, ինչպես նաև կանանց սեռական օրգանների (հատկապես արգանդի) և կրծքագեղձի ուռուցքների ու դրանց մետաստազների տարածումը կանխելու նպատակով արական հորմոնների (տեստոստերոն) տևական օգտագործումից:&lt;br&gt;
{{լայն|Բուժումը}}. հորմոնային պատրաստուկներ՝ հիմնականում գլյուկոկորտիկոիդներ:{{ՀՍՀ հեղ|Պ. Վարդապետյան}}
'''«ՄԱՍՅԱՑ ԱՂԱՎՆԻ»''', ամսագիր («Ավետաբեր Հայաստանյայց» ենթավերնագրով): Լույս է տեսել 1855-58, Փարիզում, I860-65-ին՝ Թեոդոսիայում հայերեն և ֆրանս.: Խմբագիր–հրատարակիչ Գ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/349 ''Այվազովսկի'']: Նպատակն էր ծանոթացնել եվրոպական քաղաքակրթության և գիտության նվաճումներին, սեր առաջացնել արվեստների ու արհեստների հանդեպ, նպաստել ժողովրդի բարոյական դաստիարակությանը: Կարևոր նշանակություն է տվել կրթությանն ու գիտությանը, տպագրել գիտամասսայական զրույցներ, մանկավարժական ու պատմական բնույթի հոդվածներ ևն: Հանդեսի գրական բաժնում տեղ են գտել Մ. Պեշիկթաշլյանի, Խ. Գալֆայանի, Մ. Պալյանի, Լաֆոնտենի, Լամարթինի, Բայրոնի, Դերժավինի, Լոմոնոսովի, Լերմոնտովի ստեղծագործությունները: Խմբագրի թարգմանությամբ ընթերցողին են հասել Ի. Կռիլովի բազմաթիվ առակները: «Մ. ա.» որպես կղերա–ֆեոդ. հոսանքի գաղափարակիր պայքարել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/450 ''«Հյուսիասափայլի»''] և նրա հրատարակիչների (Ս. Նազարյան, Մ. Նալբանդյան) դեմ: 1860-ից լույս է տեսել «Մասյաց աղավնի և Ծիածան Հայաստանյայց» անվամբ, ունեցել է «Радуга» («Ծիածան») ռուս. հավելվածը:{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Մխիթարյան}}
'''ՄԱՍՅԱՑՈՏՆ''', {{լայն|Ոտն Մասեաց}}, գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, Մեծ և Փոքր Մասիսների հյուսիսային և արևելյան ստորոտներին: Արմ–ից սահմանակից է Ճակատք, հվ–արլ-ից՝ Արտազ գավառներին, հվ–արմ-ից Հայկական լեռնապարով բաժանվում էր Կոգովիտ գավառից, հս–ից և արլ–ից Երասխ գետով սահմանակցվում էր Արագածոտն, Կոտայք, Ոստան և Շարուր գավառներին: Մակերևույթը լեռնադաշտային է, կլիման՝ ցամաքային: Մ–ի գետակներից են Սև ջուրը (սկզբնավորվում է Մասիսի հյուսիսային ստորոտից), Տամբատը (սկզբնավորվում է Մասյաց թիկունքից) և Գին (սկիզբ է առնում Մասսի ձյունոտ լանջերից և Ս. Հակոբա աղբյուրից), որոնք միախառնվում են Երասխին: Մ. հռչակված էր որդան կարմիր ներկով, հարուստ բուսականությամբ, մրգատու ծառերով (խնձորենի, տանձենի, կեռասենի, ծիրանենի, դեղձենի, ընկուզենի), բազմազան վայրի հավքերով ու կենդանիներով: Հնում եղել է արքունի տիրույթ և հայ թագավորների որսատեղի: IX-XI դդ. պատկանել է Բագրատունիներին, XII-XIII դդ.՝ Զաքարյաններին: XYI-XIX դդ. մտել է Երևանի խանության Սուրմալու մահալի, իսկ 1850-ից՝ Երևանի նահանգի Սուրմալու գավառի մեջ: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո անցել է Թուրքիայի տիրապետության տակ:&lt;br&gt;
Մ–ի հնագույն բնակավայրերից հիշատակվում են Ակոռին, Փառախոտը, Ցոլակերտը, Տամբատը, Ոսկիողան, Դաժգույնքը, Վարազկերտը, Կռուակսը, Ուղյացը: XX դ. սկզբին Մ–ում կար ավելի քան 30 բնակավայր (մեծ մասամբ թուրք. և պարսկ. անվանումներով), որոնցից նշանավոր էին Մուսա–Կետիկը, Նոր Ակոռին, Որկովը, Դաշբուռունը (Քարաքիթ) ևն:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Այրարատ, Վետ., 1890: {{լայն|Երեմյան Ս. Տ}}., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե., 1963: {{լայն|Հակոբյան Թ. Խ}}., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն. Ե.. 1968:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Հակոբյան}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>98zi9luxpj6st78rj0srrfhgyzrqaaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149746</id>
    <revision>
      <id>393670</id>
      <parentid>393003</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T06:03:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17960" sha1="ae478872u89jnonccs1vn5kgedskbjt" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2013, 264 էջ, տպ. 300 օր.։

{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;
[[Լենա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազնիվ մղումների բանաստեղծը]]

*[[Խոսք ընթերցողիս]] 

[[Բարձունք տանող արահետով|'''ԲԱՐՁՈՒՆՔ ՏԱՆՈՂ ԱՐԱՀԵՏՈՎ]] 
(1973-1984)
[[Կարոտների հովիտ|''Կարոտների հովիտ]] 
*[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)|Նախերգ]] 
*[[Ընկերոջ համար...]] 
*[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]] 
*[[Հիշողության մեղեդի]] 
*[[Խաչունց աղբյուրը]] 
*[[Նորից այցի կգնամ]] 
*[[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 
*[[Կյանք, շատ ես նման...]] 
*[[Մի պարծենա...]] 
*[[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]] 
*[[Գարնանային բնանկար]] 
*[[Օրորվում են ծաղիկները]] 
*[[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]]
*[[Անցնում է կյանքը...]] 
*[[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]] 
*[[Դեղին գույն]] 
*[[Ճանապարհները]] 
*[[Այս ճանապարհը...]] 
*[[Մինա մայրիկը]] 
*[[Հավատարմություն]] 
*[[Իմ ժողովրդին]] 
*[[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 
*[[Խորհում ես...]] 
*[[Շիրազական]] 
*[[Հովհ.Թումանյանին]] 
*[[Ավ. Իսահակյանին]] 
*[[Նորից լեռներ են ծնվում...]] 
*[[Ֆիրդուսուն]] 
*[[Իմ ուսուցիչը]] 
*[[Բանաստեղծությունն իմ էությունն է...]] 
*[[Վերադարձի մտորում]] 
*[[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 
*[[Աշուն]] 
*[[Ինչքա՜ն դժվար է...]] 
*[[Ճակատամարտ]] 
*[[Անձրևը]] 
*[[Որոնում]] 
*[[Ես նորից քեզ հետ եմ...]] 
*[[Ի՜նչ են ցանկանում...]] 
*[[Վրաստանում]] 
*[[Դու տարվում ես...]] 
*[[Մաղթանք]] 
*[[Պատգամ (Արիս Արսենի)|Պատգամ]] 
*[[Վերջերգ (Լույսը բացվում է...)|Վերջերգ]] 

*[[Ես չեմ մոռացել|''Ես չեմ մոռացել]] 
*[[Նախերգ-ընծայական «գալիքից»]]
*[[Ասում են, թե աղջիկները ...]]
*[[Ո՞ւր են իմ սիրո...]]
*[[Արի կամաց քայլենք...]]
*[[Քաղցր հուշ]]
*[[Քո աչքերը (Արիս Արսենի)|Քո աչքերը]]
*[[Քեզ հետ և առանց քեզ]]
*[[Պատասխան]]
*[[Վերհուշ (Արիս Արսենի)|Վերհուշ]]
*[[Առաջին անգամ]]
*[[Շատ մանր արի ու ինձ տես...]]
*[[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
*[[Ես գիտեմ...]]
*[[Դու եկա՞ր...]]
*[[Կգնամ...]]
*[[Քո մասին...]]
*[[Այդպես չէի որոշել...]]
*[[Երանի, թե...]]
*[[Մի՞թե վաղուց է...]]
*[[Մեկի սիրով...]]
*[[Ուշացած... կանչ]]
*[[Լուռ եմ հավատում...]]
*[[Շիկանում-մարում են...]]
*[[Ես չեմ մոռանա...]]
*[[Ո՞վ է անցել...]]
*[[Նորից կգաս...]]
*[[Սայաթ-Նովա (Արիս Արսենի)|Սայաթ-Նովա]]
*[[Միք. Նալբանդյան]]
*[[Ի՞նչ անեմ...]]
*[[Հույսի ճրագ]]
*[[Երբ եկար...]]
*[[Վիշտս տվի...]]
*[[Ասա, ո՞ւր...]]
*[[Երկար նայեցի...]]
*[[Նա երազ էր...]]
*[[Դու մնա...]]
*[[Էլ մի տենչա...]]
*[[Վերջացա՞վ...]]
*[[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
*[[Չմոռանաս...]]
*[[Վերջերգ (Մնաս բարով...)|Վերջերգ]]

[[Վեներա... Սիրո խորհուրդը|''Վեներա... Սիրո խորհուրդը]] ''(հատվածներ չգրված պոեմից) 

[[Ցնորք|''Ցնորք]] ''(պոեմ) 

*[[Բարձունք տանող…|Բարձունք տանող արահետով]]


'''[[ՆՈՐ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ]] 
(1977-1985)
[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|Ես ու դու]]
*[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]] 
*[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...|Դու...]]
*[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...|Ես...]]
*[[Դու իմ աչքերին...|Դու...]]
*[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]]
*[[Դու ո՞ւր ես...|Դու...]]
*[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...|Ես...]]
*[[Դու արի՛...|Դու...]]
*[[Ես քեզ չեմ ասել...|Ես...]]
*[[Դու ինձ չթողիր...|Դու...]]
*[[Ես քեզ սպասել եմ...|Ես...]]
*[[Դու գայիր նորից...|Դու...]]
*[[Ես չիմանայի՜...|Ես...]]
*[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...|Դու...]]
*[[Ես ա՛յլ կանչով եմ...|Ես...]]
*[[Դու ինձ աչքերիդ...|Դու...]]
*[[Ես քեզ տեսա՛...|Ես...]]
*[[Դու մի պահ դեմքիս...|Դու...]]
*[[Ես ուխտավորի...|Ես...]]
*[[Դու խոհերիս մեջ...|Դու...]]
*[[Ես այսօր խոսեմ...|Ես...]]
*[[Դու, այնպես լիներ...|Դու...]]
*[[Ես քո անունը...|Ես...]]
*[[Դու հարցնում ես...|Դու...]]
*[[Ես ուրիշների...|Ես...]]
*[[Դու Արև՛ եղիր...|Դու...]]
*[[Ես գիտեի՞...|Ես...]]
*[[Դու` սեր իմ մաքուր...|Դու...]]

[[Պահի վկայումներ|''Պահի վկայումներ]]
*[[Վկայում-1]]
*[[Վկայում-2]]
*[[Վկայում-3]]
*[[Վկայում-4]]
*[[Վկայում-5]]
*[[Վկայում-6]]
*[[Վկայում-7]]
*[[Վկայում-8]]
*[[Վկայում-9]]
*[[Վկայում-10]]
*[[Վկայում-11]]
*[[Վկայում-12]]
*[[Վկայում-13]]
*[[Վկայում-14]]
*[[Վկայում-15]]
*[[Վկայում-16]]
*[[Վկայում-17]]
*[[Վկայում-18]]
*[[Վկայում-19]]
*[[Վկայում-20]]
*[[Վկայում-21]]

[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը|''Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]] ''(պոեմ)


[[Ճաքած լռություն|'''ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ]]
(1982-1994)

[[Ճաքած լռություն (1993)|''Ճաքած լռություն]]
*[[Արցախի հավերժությունը]]
*[[Տունը]]
*[[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
*[[Հայոց պատմության դասին]]
*[[Նամակներ Իզաբելային]]
*[[Տխրություն (Արիս Արսենի)|Տխրություն]]
*[[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)|Շիրազականչ]]
*[[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
*[[Սիրում եմ ձեզ...]]
*[[Մենք]]
*[[Ժամադրություն]]
*[[Լեռները]]
*[[Ես կուզեի լինել...]]
*[[Զրույց Պ․ Սևակի դիմանկարի հետ]]
*[[Պատգամ որդուս]]
*[[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
*[[Աշնանային պատկեր]]
*[[Տխուր նոր տարի]]
*[[Մի կյանքի պատմություն]]
*[[Նվագներ արարվող լույսի]]
*[[Առաջին սերը (Արիս Արսենի)|Առաջին սերը]]
*[[Ջանգյուլումներ]]
*[[Սիրո տողերից]]
*[[Պապիս հեքիաթը]]
*[[Տատս]]
*[[Խոստովանություն (Արիս Արսենի)|Խոստովանություն]]
*[[Հավատ]]

[[Գազելների պսակ|''Գազելների պսակ]]
*[[Գազել մուտքի]]
*[[Գազել բողոքի]]
*[[Գազել մայրիկիս]]
*[[Գազել սիրո]]
*[[Գազել պապիս]]
*[[Գազել տատիս]]
*[[Գազել մեղսական]]
*[[Գազել պատրանքի]]
*[[Գազել մտերմական]]
*[[Գազել ցավի]]
*[[Գազել կարոտի]]
*[[Գազել տխրության]]
*[[Գազել որոնման]]
*[[Գազել մոռացման]]

[[1988, փետրվար 27-29|''1988, փետրվար 27-29]] ''(պոեմ)


[[Լռության րոպե|'''ԼՌՈՒԹՅԱՆ ՐՈՊԵ]] (պոեմ)
(2000)


[[Ծովածաղկի աչքեր|'''ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ]]
(2000-2002)

*[[Նախերգ (Այնպես լավ ես...)]]
*[[Ծաղկանց փունջ ես...]]
*[[Ռուզանին (Դու արժանի ես...)]]
*[[Թվաբանական սեր]]
*[[3 x նույնին]]
*[[Թող այսպես լինի...]]
*[[Ուրիշի... սեր]]
*[[Դու քնել ես հոգնած...]]
*[[Պատահական հանդիպում]]
*[[Ես ի՞նչ անեմ...]]
*[[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
*[[Այրում է կարոտդ...]]
*[[Լույսն ուղեկից լինի քեզ...]]
*[[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
*[[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
*[[Անունդ եռք է...]]
*[[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
*[[Բառախաղ-2 (Թողնենք գինին...)]]
*[[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
*[[Ես այդ գիշեր...]]
*[[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
*[[Ընդամենը` ցանկություն]]
*[[Անքնության]]
*[[Հրաժեշտի փոխարեն]]
*[[Դու տանը...]]
*[[Սիրո տողերն այս քեզ նվեր...]]
*[[Արի...]]
*[[Չգաս, կգա՞ս...]]
*[[Չափածո բացիկ` վերջաբանի փոխարեն]]


[[Համանվագ|'''ՀԱՄԱՆՎԱԳ]]
(1982-1994)

[[Հայրենի կարգավ|''Հայրենի կարգավ]]
*[[Այնպես է անուշ գերում...]]
*[[Անունդ` երազ տխուր...]]
*[[Բարևեց աղջիկն այդ քեզ...]]
*[[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում...]]
*[[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...]]
*[[Դուր եկար կնոջս դու....]]
*[[Դավեր ես նյութում, թախիծ...]]
*[[Ոչի՞նչ, որ սիրագարված...]]
*[[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...]]
*[[Խայտում ես նորից...]]
*[[Մենության ուշ գիշեր էր...]]
*[[Կայտառ է, զվարթ է նա...]]
*[[Մի՛ գոցիր, բաց արա, թող...]]
*[[Վանդակված-գերված...]]
*[[Մի՛ եղիր ուրագի պես...]]
*[[Գնացել ու չես գալիս...]]
*[[Եկել եմ, նստել այստեղ...]]
*[[Չգիտեմ` գնա՞մ, մնա՞մ...]]

[[Մատս՝ ձգանին|''Մատս՝ ձգանին]]
*[[Քո... շքանշանը]]
*[[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս)...]]
*[[Եղբա՛յրս, արի...]]
*[[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]]
*[[Փոքրիկը]]
*[[Սեյսուլանի ավերակներում]]
*[[Ճակատագիր]]
*[[Կարճատև մարտ]]
*[[Պատգամ հայրական]]
*[[Զինվորական խճանկար]]

[[40-ից հետո|''40-ից հետո]]
*[[Վաղվա մասին, և այսօրվա]]
*[[Ժայռի ճակատին...]]
*[[Խոսենք շշուկով]]
*[[Ճանապարհին...]]
*[[Բաժանվում էին...]]
*[[Գարնան... փոխարեն]]
*[[Այլակերպություն]]
*[[Երկրաշարժ]]
*[[Լավ մարդուն` բարի ցանկություններով]]
*[[Բայց` ոչ ափսոսանք]]
*[[Անակնկալ հանդիպում (Արիս Արսենի)|Անակնկալ հանդիպում]]
*[[Մաղթանք վերջին զանգի]]
*[[Հարմար առիթով]]
*[[Երեխաները Սևանում]]
*[[Մեր հին, հնամյա...]]
*[[Հավատո հանգանակ]]

[[Ծաղկած տխրություն|''Ծաղկած տխրություն]]
*[[Հորս հիշատակին]]
*[[Ո՞ւր ես, հայրիկ]]
*[[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]]
*[[Ծննդյան ավետիս]]
*[[Կգա]]
*[[Խաղաղ էր պահը...]]
*[[Կարոտի անրջանք]]
*[[Եղբորս «լուսանկարներից»]]
*[[Այլ... «պատկերներ»]]
*[[Տխուր հանդիպում]]
*[[Կարոտի լեզվով]]

[[Մտերմիկ տողեր|''Մտերմիկ տողեր]]
Մակագրություններ գրքի վրա


[[Կատակապահեր|'''ԿԱՏԱԿԱՊԱՀԵՐ]]
(1977-2008)
[[Այլապատում-Փարվանա|''Այլապատում-Փարվանա]]
:PARODIA-ներ ԱԺ-ային եղանակով

Առաջին եռօրյա
Օր առաջին
*[[Խոսնակ.]]
Առաջին խոսափող՝ Հովհաննես Թումանյան
*[[Գուսանները Փարվանա]]
Երկրորդ խոսափող՝ Եղիշե Չարենց
*[[Գուսանները սիրահարված]]
Երրորդ խոսափող՝ Հովհաննես Շիրազ
*[[Գուսանական]]
Չորրորդ խոսափող՝ Համո Սահյան
*[[Յոթ գուսանների բալլադը]]
Հինգերորդ խոսափող՝ Գևորգ Էմին
*[[«Փարվանա» լեգենդը]]

Օր երկրորդ
Առաջին խոսափող՝ Վարդան Հակոբյան
*[[Անլսելի-անպատմելի]]
Երկրորդ խոսափող՝ Հրաչյա Բեգլարյան
*[[Ամենից առաջ...]]
Երրորդ խոսափող՝ Դավիթ Միքայելյան
*[[Փրկանք]]
Չորրորդ խոսափող՝ Կիմ Գաբրիելյան
*[[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]]

Օր երրորդ
Առաջին խոսափող՝ Էռնեստ Եսայան
*[[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]]
Երկրորդ խոսափող՝ Ռոբերտ Եսայան
*[[Ճանապարհս...]]
Երրորդ խոսափող՝ Արիս Արսենի
*[[Անշեջ երգի մասին...]]
*[[Խոսնակ|Խոսնակ.]]

[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ|''Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]]
*[[Parodia Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ...» քառյակի]]
*[[Էպիգրամ-ձոն]]
*[[Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ]]
*[[Բայց՝ հավատում է...]]
*[[Բեմի վրա...]]
*[[Տրիոլետ-անկամ]]
*[[Բրիգադավարի մենախոսությունը]]
*[[Էպիգրամ-պատասխան]]
*[[«Ուսուցիչը»]]
*[[Իբրև խորհուրդ]]
*[[Էպիգրամ-տրիոլետ]]
*[[Էպիգրամ]]
*[[Պարզամիտ զրույց]]
*[[«Անհամբերը»]]
*[[Մտահոգություն]]
*[[Ղարաբա՜ղս...]]

[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք|''Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]]
:Ուսանողական հումորեսկներ
::''&lt;small&gt;&lt;sup&gt;Համակուրսեցիներիս՝ մշտավառ սիրով&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;
*[[Նախերգ (Մոռացած տարիք...)|Նախերգ]]
*[[Լենսերի դասը]]
*[[Պարգևն ու Նինան]]
*[[Մեր Զինան]]
*[[Աշանի հմայքը]]
*[[Մեր Անահիտները]]
*[[Անահիտ «Ժ»-ն]]
*[[Անահիտ «Դ»-ն]]
*[[Հիմա ի՞նչ անենք...]]
*[[Սեր սպասումը]]
*[[Մենք ամուսնանանք...]]
*[[Պարգևի «հինգերը»]]
*[[Անձրևի տակ]]
*[[Խորենացու «հետ»]]
*[[Գրախանութի մոտ]]
*[[Հրաժեշտի խոսք]]

[[Փոքրիկների մոլորակում|'''ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ]]
(1989-2012)
[[Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները|''Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները]]
*[[Երեխաները Գանձասարում]]
*[[Սամվելիկի պատմածից]]
*[[Սուսանիկի պատմածից]]
*[[Մարիամիկի պատմածից]]
*[[Անդրանիկի պատմածից]]
*[[Զորայրի պատմածից]]
*[[Նորայրի պատմածից]]
*[[Հայկի պատմածից]]
*[[Արևիկի պատմածից]]
*[[Անուշիկի պատմածից]]
*[[Սուրիկի պատմածից]]
*[[Ալվարդիկի պատմածից]]
*[[Սիրանիկի պատմածից]]
*[[Գոհարիկի պատմածից]]
*[[Ռուզանիկի պատմածից]]
*[[Նելսոնի պատմածից]]

[[Իմ պապը Խաչունց Անդրին է|''Իմ պապը Խաչունց Անդրին է]]
*[[Իմ պապը]]
*[[Ակամա պատասխան]]
*[[Սուսանի «արդարացումը»]]
*[[Սամվելի հանելուկը]]
*[[Առաջին ուսուցչուհուս]]
*[[«Միամիտ» Արևիկը]]
*[[Համլետիկը]]
*[[Դպրոցականը]]
*[[«Ամաչկոտ» Արարատը]]
*[[Սոսի ցանկությունը]]
*[[Ի՞նչ է սիրում Ռեգինան]]
*[[Թարթառ]]
*[[Էդուլիկի խորհուրդը]]
*[[Հրաժեշտի զանգ]]
*[[Սամվելի երդումը]]

[[Իմ թոռնիկները|''Իմ թոռնիկները]]
*[[Քաղցրիկը]]
*[[Այսպես խոսեց Քաղցրիկը]]
*[[Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը]]
*[[Փոքրիկ Անին]]
*[[Եղբայրը]]
*[[Ես սիրում եմ մայրիկիս]]
*[[Երբ պապիկ ես դառնում...]]

[[Իսկ գրքի վերջում...|'''ԻՍԿ ԳՐՔԻ ՎԵՐՋՈՒՄ...]]
...Հրապարակումներ հեղինակի մասին
(1978-2011)
*[[Բարի լույս]]
*[[Կարծիքներ]]
*[[Մեկ հարց բանաստեղծ Արիս Գրիգորյանին]]
*[[Հոբելյան]] 
*[[Յակոբ ՉՈԼԱՔԵԱՆ, Արցախեան ինքնաճանաչման բանաստեղծութիւնը]] 
*[[Սվետլանա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Գիրքն իբրև հուշարձան]]
*[[Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ. Արիս Գրիգորյանի բանաստեղծական աշխարհը]]
*[[Ռոբերտ ԵՍԱՅԱՆ. «Համանվագ»]]
*[[Ռոբերտ ԵՍԱՅԱՆ. Ապրում է տարածությունը, որպես միջոց լույսի]]
*[[Սոկրատ ԽԱՆՅԱՆ. Ջերմ առինքնող քնարերգություն]]

[[Հեղինակի նախորդ գրքերը]]
[[Տպագրության պատրաստ գրքերը]]

[[Այբբենական ցանկ|'''ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]]&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>ae478872u89jnonccs1vn5kgedskbjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արիս Արսենիի բանաստեղծությունները՝ այբբենական կարգով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149755</id>
    <revision>
      <id>393669</id>
      <parentid>393499</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T05:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="mfudhbjnijm8ixotubizt48225kbkq4" xml:space="preserve">{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
* [[1988 (Հոգնածությունս զգում եմ արդեն…)|1988]]
* [[Այս գիշեր]]
* [[Այս ճանապարհը...]] 
* [[Այս տանը|Այս «տանը»]]
* [[Այսպես ապրել ենք, այսպես ապրում ենք, այսպես կապրենք...|Այսպես ապրե՜լ ենք, այսպես ապրո՜ւմ ենք, այսպես կապրե՜նք...]]
* [[Անձրևը]] 
* [[Անցնում է կյանքը...]] 
* [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* [[Աշնան տերևներ]] 
* [[Աշնանային պատկեր]]
* [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* [[Աչքերդ տանում են...]] 
* [[Ապրենք սիրով]]
* [[Առաջին սերը (Արիս Արսենի)|Առաջին սերը]]
* [[Ավ.Իսահակյանին]] 
* [[Արցախի հավերժությունը]]

* [[Բանաստեղծությունն իմ էությունն է...]]

* [[Գազել բողոքի]]
* [[Գազել կարոտի]]
* [[Գազել մայրիկիս]]
* [[Գազել մեղսական]]
* [[Գազել մոռացման]]
* [[Գազել մտերմական]]
* [[Գազել մուտքի]]
* [[Գազել որոնման]]
* [[Գազել պապիս]]
* [[Գազել պատրանքի]] 
* [[Գազել սիրո]] 
* [[Գազել տատիս]] 
* [[Գազել տխրության]] 
* [[Գազել ցավի]] 
* [[Գարնանային բնանկար]]
* [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* [[Գարնան... փոխարեն]]
* [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* [[Գիշերային տրիոլետներ]]

* [[Դադարի պահին]]
* [[Դեղին գույն]] 
* [[Դու ապրում ես...]]

* [[Եղբայրս, արի...]]
* [[Ես կուզեի լինել...]]
* [[Ես նորից քեզ հետ եմ...]]
* [[PARODIA Շ. Ազնավուրի «Ես ցանկանում եմ քեզ մնաս բարով ասել» բանաստեղծության|Ես ցանկանում եմ քեզ գնաս բարով ասել]]
* [[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]]
* [[Երջանկությունս...]]

* [[Զինվոր Թոփալյանը]]
* [[Զինվորական խճանկար]]
* [[Զրույց Պ․ Սևակի դիմանկարի հետ]]

* [[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս...)]]
* [[Էքսպրոմտ (Մեր տան պատի տակ...)]]

* [[Ընկերոջ համար...]] 

* [[Ժամադրություն]]

* [[Իզաբելլային]]
* [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* [[Իմ ժողովրդին]] 
* [[Իմ ուսուցիչը]] 
* [[Ինձ ցավ տուր...]]
* [[Ինչ են ցանկանում...]] 
* [[Ինչ որ մի մոռացված առիթով]]
* [[Ինչքան դժվար է...]] 
* [[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 
* [[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]]

* [[Լեյտենանտ Հրոն, Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]]
* [[Լեռները]]
* [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 

* [[Խաչունց աղբյուրը]] 
* [[Խոստովանություն (Արիս Արսենի)|Խոստովանություն]]
* [[Խոսք ընթերցողիս]]
* [[Խորհում ես...]]

* [[Ծաղիկներն են միշտ...]] 

* [[Կանչե, կռունկ]]
* [[Կարճատև մարտ]]
* [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 
* [[Կյանք, շատ ես նման...]] 

* [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* [[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 
* [[Հայոց պատմության դասին]]
* [[Հավատ]] 
* [[Հավատարմություն]] 
* [[Հիշողության մեղեդի]] 
* [[Հովհ.Թումանյանին]]

* [[Ձոն գազելին]]

* [[Ղարաբա՜ղս...]] 

* [[Ճակատագիր]] 
* [[Ճանապարհները]] 

* [[Մաղթանք ծննդյան օրվա]]
* [[Մենք]]
* [[Մենք հանդիպո՞ւմ ենք]]
* [[Մեր հին, հնամյա...]]
* [[Մի ծխամոլի]]
* [[Մի կյանքի պատմություն]]
* [[Մի պարծենա...]] 
* [[Միայն մի բառ|Միայն՝ մի բառ]]
* [[Մինա մայրիկը]] 

* [[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
* [[Նամակներ Իզաբելային]]
* [[Նորից այցի կգնամ]] 
* [[Նորից լեռներ են ծնվում...]]
* [[Նվագներ արարվող լույսի]]

* [[Շիրազական]] 
* [[Շիրազականչ]]
* [[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)]]

* [[Որոնում]] 

* [[Պապիս հեքիաթը]]
* [[Պատգամ հայրական]]
* [[Պատգամ որդուս]]
* [[Պարզապես՝ ցանկություն]]

* [[Ջանգյուլումներ]]

* [[Ռեքվիեմ (Թափորն է քայլում…)|Ռեքվիեմ]]

* [[Սա հուլի՞ս է...]]
* [[Սեգուլիկի պատմածից]]
* [[Սեյսուլանի ավերակներում]]
* [[Սիրո տողերից]]
* [[Սիրում եմ ձեզ...]]

* [[Վերադարձի մտորում]]
* [[Վրաստանում]]

* [[Տատս]]
* [[Տխրություն (Ես ապրում եմ այսօր…)|Տխրություն]]
* [[Տխուր նոր տարի]]
* [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* [[Տունը]] 

* [[Փոքրիկը]]

* [[Քո... շքանշանը]]

* [[Օրորվում են ծաղիկները]] 

* [[Ֆիրդուսուն]]
 &lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>mfudhbjnijm8ixotubizt48225kbkq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նախերգանք (պիես)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150138</id>
    <revision>
      <id>393667</id>
      <parentid>393296</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T00:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Նախերգանք_(պիես)_2.png|Նախերգանք_(պիես)_2.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 24 June 2026.</comment>
      <origin>393667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17103" sha1="162eqkzs3t8srbinov1hjs7fbpkw9dx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Նախերգանք (պիես)
|section = 
|previous = 
|next = 
|notes =
|author = Արմինե Նալբանդյան
}}

&lt;div style=&quot;text-align:justify; line-height:1.6; padding:10px;&quot;&gt;

[[Պատկեր:Նախերգանք (պիես) 3.png|աջից|400x400փքս]]
''Մթության մեջ հնչում է Մենդելսոնի «Հարսանեկան քայլերգ»-ը։''
''Տղամարդը գլուխը ձեռքերի մեջ առած նստած է։''
''Ներս է մտնում կինը, լույսը վառում է, երաժշտությունն անջատում.''

* '''Տ.''' — Ինչու անջատեցիր: Միացրու:

* '''Կ.''' — Ջղերիս վրա ազդում է : Մի տարի է՝ նույն բանն ես լսում:

* '''Տ.''' — Ուրիշ բան չկա լսելու: ''(նորից միացնում է)''

* '''Կ.''' — ''(Անջատում է, դիսկը վերցնում, պատուհանից նետում է)'' 

* '''Տ.''' — ''(Տեղից վեր թռչելով, կախիչից վերցնում է կնոջ զգեստը, պատուհանից նետում)''

* '''Կ.''' — Ախ այդպե՜ս… ''(Տղամարդու հողաթափերը վերցնում շպրտում է պատուհանից)''

''（դրսից ինչ-որ մեկի հուզված ձայնը）''

* '''Ձայն''' — Հերիք է ձեր տան աղբը գլխիս թափեք , Էստեղ կանգառ է, ուղևորներ են կանգնած:

''（Պատուհանից ներս՝ հետ են շպրտվում զգեստը, հողաթափերը, և դիսկը:）''

* '''Կ.''' — Ձայնասկավառակը պետք չէ, կարող եք ձեզ պահել: ''(դիսկը հետ է նետում պատուհանից)'' 

* '''Ձայն''' — Վախ աչքը՜ս… ես ձեր..

* '''Տ.''' — Ինչու հանեցիր ուղևորի աչքը:

* '''Կ.''' — Թող քիթը չխոթի իմ ընտանեկան գործերի մեջ:

* '''Տ.''' — Հիմա ոստիկանությունը կգա:

* '''Կ.''' — Ավելի լավ, վերջապես կազատվեմ քեզանից:

* '''Տ.''' — Ինչու ինձանից: Դու ես հանել աչքը:

* '''Կ.''' — Հետո ինչ: Ձայնասկավառակը քոնն է՝ նյարդեր սղոցող հարսանեկան քայլերգով հանդերձ:

* '''Տ.''' — Բայց քայլերգը ես չեմ գրել , Մենդելսոնն է գրել:

* '''Կ.''' — Ինձ համար մեկ է , թե ով է գրել: Ով գրել է, թող նա էլ պատասխան տա: ''(գնում է)'' 

* '''Տ.''' — ''(Կատաղած խփում է սեղանին)'' 
Գրողը տանի: Քեզ թվում է, եթե դիսկը նետես , գլխիս մեջ կդադարի՞ հնչել այդ քայլերգը : 

* '''Կ.''' — ''(ներս է մտնում)'' Դու ես մեղավոր : Քեզ ով էր ստիպում հինգ անգամ ամուսնանալ և այն էլ միևնույն քայլերգի տակ: 

* '''Տ.''' — Ու՝խ ես ձեր… Դե սրանց բացատրի , որ ամուսնության ամենահուզիչ պահը քայլերգն է ինձ համար: ''(նկատելով ճամպրուկը)'' Էդ ի՞նչ ճամպրուկ է ձեռքիդ:

* '''Կ.''' — Ես հեռանում եմ: 

* '''Տ.''' — Ընդմի՞շտ :

* '''Կ.''' — Չէ , Ժամանակավորապես: Մինչև գլխուղեղիդ բջիջները կվերականգնվեն:

* '''Տ.''' — Էդ դեպքում իմ ճամպրուկն ինչի՞ ես տանում:

* '''Կ.''' — Քո ճամպրուկը չի: 

* '''Տ.''' — Իմի վրա ութոտնուկ էր դաջված, ահա՛ խնդրեմ:

* '''Կ.''' — ի՞նչ կա որ , իմի վրա էլ է դաջված:

* '''Տ.''' — Քոնն աջ անկյունում էր, իսկ սա ձախում է:

* '''Կ.''' — ''(Ճամպրուկը շրջելով գլխիվայր)'' Հիմա է՞լ է ձախում:

* '''Տ.''' — Հիմարություն: Մե՛ջը ցույց տուր : Հաստատ իմ շորերն են:

* '''Կ.''' — Համոզվա՞ծ ես : 

* '''Տ.''' — Միանգամայն:

* '''Կ.''' — Խնդրեմ : ''(բացում է կափարիչը , միջից հնչում է Մենդելսոնի քայլերգը: Արագ փակում է)'' Գրողը տանի , նորից շփոթել եմ : Վերցրու քո տխմար Ճամպրուկը ․ ''(Շպրտում է, գնում)'': 

* '''Տ.''' — ''(Հավաքելով ճամպրուկը)'' Անսիրտ կին է, ոչ մի հարգանք չունի երաժշտության հանդեպ: ''(Կողքի սենյակում ուժեղ գմբոց է լսվում :)'' Այդ ի՞նչ էր: 

* '''Կ.''' — ''(ներս մտնելով գզգզված)'' Դու՞ էիր պահածոները շարել ճամպրուկիս մեջ: 

* '''Տ.''' — Ոչ : Դու:

* '''Կ.''' — Ես ինչո՞ւ պիտի նման հիմար բան անեմ;

* '''Տ.''' — Թաքցրել էիր , որ հանկարծ չուտեմ:

* '''Կ.''' — Իսկ սա ի՞նչ է։

* '''Տ.''' — ի՞նչը:

* '''Կ.''' — Այս երկտողը: Դու՞ ես փակցրել ճամպրուկիս ;

* '''Տ.''' — Տուր տեսնեմ: ''(կարդում է)'' Ո՛չ, սա իմ ձեռագիրը չէ: 

* '''Կ.''' — Խզբզոցի է նման, հաստատ դու ես գրել:

* '''Տ.''' — Սա 19-րդ դարի ձեռագիր է, ''(հոտ է քաշում)'' , փետուրով է գրված:

* '''Կ.''' — ''(խլում է ձեռքից , հոտ է քաշում)'' Ի՞նչ գիտես 19 -րդ դարի է: 

* '''Տ.''' — Տակը նայիր՝ գրված է՝ 1842 թիվ :

* '''Կ.''' — Ուզում ես ասել 173 տարի ճամպրուկս չե՞մ բացել ; 

* '''Տ.''' — Այդպես է ստացվում: 

* '''Կ.''' — Հիմարություն: ''(նետում է)'' Բռնի՛ր քո անտիկվար երկտողը․ Սրանից լիքն է խոհանոցում: ''(գնում է :)''

* '''Տ.''' — Լիքն է ՞ ''(վերցնում է երկտողը կարդում , գերմաներեն)'' -&lt;Հարսանեկան քայլերգ ավանակի և վհուկի ամուսնության տեսարանի համար: Ուվերտյուրա նվիրված «Ամառային գիշերվա երազը» կոմեդիային : Մենդելսոն: ''(երկտողը դնում է գրպանը , հուզված սրբում ճակատի քրտինքը)'' ''(դռան զանգ)'' ''(վախեցած գերմաներեն)'' --Ով է : — Այս ի՞նչ է սա:

* '''Կ.''' — ''(Ներս մտնելով ձեռքին ծռմռված երկաթե ջահ՝ լյուստրա)'' -- Սա մե՞նք ենք նետել պատուհանից :

* '''Տ.''' — Չեմ հիշում:

* '''Կ.''' — Հիշիր: Էդ մարդը պատասխանի է սպասում դռան մոտ :

* '''Տ.''' — Ինչ մարդ :

* '''Կ.''' — Աչքը կապտած ուղևորը :

* '''Տ.''' — Ասա կորի գրողի ծոցը : Էս շենքում մենակ մենք չենք ապրում:

* '''Կ.''' — Այդպես էլ ասացի : Չի գնում:

* '''Տ.''' — Ասա թող կողքի դուռը զանգի , էնտեղ նորապսակներ են ապրում, հաստատ իրենցն է : ''(կինը գնում է , դռան մոտ աղմուկ չխկոց թխկոց , գոռգոռոց)'': ''(Նորից է հանում գրությունը կարդում)'': -- 1842 թիվ․

* '''Կ.''' — ''(կինը ներս մտնելով)'' Խայտառակություն, նորապսակներն ամուսնալուծվել են , դռան վրա հսկա չափերի երկտող է փակցված:

* '''Տ.''' — Ինչ է գրված:

* '''Կ.''' — Ես ինչ իմանամ, գերմաներեն է : Մի աչքանին կարդաց ու հուզված փախավ․

* '''Տ.''' — Գրողը տանի ․․․''(հոտոտում է երկտողը)'' Սա պատերազմ է , մարտահրավեր ողջ քաղաքակիրթ մարդկությանը ...

* '''Կ.''' — Չգիտեմ որտեղ ինչ պատերազմ է , բայց ինձ հիմա քո մեքենայի բանալիներն են հարկավոր; 


* '''Տ.''' — Ոչ մի դեպքում․ իմ մեքենան բեռներ փոխադրելու համար չի նախատեսված;

* '''Կ.''' — Քո կարծիքով ճամպրուկս գրկա՞ծ եմ հասնելու կայարան :

* '''Տ.''' — Ոնց կուզես․ Քո ճամպրուկը էս պահին ինձ չի հուզում:

* '''Կ.''' — Ախ չի՜ հուզում.. ''(արագ մոտենում է , վերցնում տղամարդու ճամպրուկը պատուհանից նետում)''

* '''Տ.''' — Էդ ինչ արեցիր այ անմի՝տ․․․ երաժշտական ճամպրուկս․․

* '''Կ.''' — Վաղուց էր պետք ազատվել քո այդ տխմար ճվճվան արկղից: ''(դրսում , փողոցով մեկ սկսում է հնչել հարսանեկան քայլերգը)'' ''(երկուսով վազում են պատուհանից կախվում, նայում ներքև)''

* '''Տ.''' — Բազմություն է հավաքվել 

* '''Կ.''' — Վայրենի ամբոխ է 

* '''Տ.''' — Հիմա կհոշոտեն ճամպրուկս

* '''Կ.''' — Իջիր ներքև , անջատիր էդ մղձավանջը

* '''Տ.''' — Ոտքերով խփում են ճապրուկիս․ Անկիրթ ժողովուրդ է , ոչ մի հարգանք չունեն երաժշտության հանդեպ :

* '''Կ.''' — Սա մարդկության հաշվեհարդարն է հարսանեկան քայլեգի հանդեպ․ ''(բարձր ծիծաղում է)'' ''(քայլերգի ձայնը կտրվում է)''

* '''Տ.''' — Վերջ․ Ջարդեցին:

* '''Կ.''' — Հիմա մի աչքանին կգա:

* '''Տ.''' — ''(լաց է լինում)''

* '''Կ.''' — ''(ձեռքը պարզելով)'' - Բանալիները․ 

* '''Տ.''' — ''(լացելով հանում է բանալիները գրպանից տալիս ․)'' 

* '''Կ.''' — Երբ մտքովդ անցնի կրկին ամուսնանալ, ինձ տեղյակ պահիր: ''(հիստերիկ ծիծաղում է , գնում է)'' 

* '''Տ.''' — Ծիծաղիր ծիծաղիր․ Մեկ է ձեզ չի հաջողվի kոտրել ամուսնության․․վեհ․․գերազնիվ գաղափարը , համամարդկային այդ մոլուցքը իմ արմատներում է, չեք վերացնի՝ ոչ դու , ոչ վայրենի ամբոխը, ոչ էլ անգամ Մենդելսոնի այս ․․ծաղրական երկտողը: Մեկ է չեմ հավատում , սուտ է սուտ է ․․․ բարբաջանք․․ ''(պատռում, օդ է նետում երկտողը , և երկնքից բազում երկտողներ են սկսում թափվել)'' Տղամարդը խելագար պտտվում է թռուցիկների տակ, երկնքից լսվում է թավ ազդեցիկ ծիծաղ 

* '''Տ.''' — Ով ես դու․․․

* '''Թավ ձայն''' — Ֆելիքս․ 

* '''Տ.''' — Ֆելի՞քս … 

* '''Թավ ձայն''' — Ֆելիքս Աբրահամ Բերտոլդի Մենդելսոն : 

* '''Տ.''' — Հաստա՞տ ․․Էն ռոմանտիկ հրեա՞ն ․․ում քայլերգի տակ հպարտ ամուսնանում է ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը ; 

* '''Թավ ձայն''' — Ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը մոլորության մեջ է ապու՝շ Դա պարզապես կոմիկական ուվերտյուրա է Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազը» կոմեդիայում, որտեղ հարսանեկան քայլերգս գրել եմ ոչ թե մարդկանց, այլ Ավանակի և Վհուկի ամուսնական արարողության համար, Հատվածն այդպես էլ կոչվում է՝ Ավանակի պսակադրությունը : 

* '''Տ.''' — Ստում ես : Դու հավանաբար էս տան նախկին տերն ես , քեզ կինս է վարձել, որ ինձ գժվացնես․ 

* '''Թավ ձայն''' — Լռիր ոչնչություն․ Ասացի ես Մենդելսոնն եմ, բանկիր Աբրահամի որդին՝ Ֆելիքսը 

* '''Տ.''' — Ինչ է ուզածդ, Ֆե՛լիքս, 

* '''Թավ ձայն''' — ''(կատաղած)'' Ամոթ է վերջ տվեք ․իմ երաժշտական քմծիծաղը վերածել եք հարսանեկան հանդիսության ու լուրջ դեմքերով բազմանում եք իմ ծաղրական պաթետիկ քայլերգի տակ․Այդ քայլերգը ավանակի ամուսնության համար է գրված պա՞րզ է: Հումորի զգացում չունե՞ք ինչ է : 

* '''Տ.''' — Մի ասեք այդպես : Լռեք․․․ես 5 անգամ ամուսնացել եմ ձեր քայլերգի տակ․ 

* '''Թավ ձայն''' — Պարզվում է ․․ ամենա անհումորը էս մարդկության մեջ, դու ես ՝ որդյակ իմ․

* '''Տ.''' — Մի վիրավորեք, ինչու եք ծաղրում, ես ախր էդ ձեր.. անիծյալ քայլեգի երդվյալ երկրպագուն եմ :

* '''Թավ ձայն''' — Դրա համար էլ ավանակի կերպարում ես հայտնվել եղբայր․ վհուկ կանայք երբ ուզում լքում են քեզ ; ''(բարձր ծիծաղում է , ֆանագրաման ավարտվում է:)'' ''(Կինը վառում է լույսը; Տղամարդը կարծես երազի մեջ սթափվում է:)'' 

* '''Կ.''' — ''(մեղմ ձայնով)'' - Ինչու ես մթության մեջ նստել․ ''(նստում է կողքը, շոյում գլուխը)'' Ամբողջովին ջրի մեջ ես :

* '''Տ.''' — Ուր է ճամպրուկս:

* '''Կ.''' — Քո ճամպրուկը հոշոտված տեսք ուներ , վաղուց եմ դեն նետել:

* '''Տ.''' — ''(գլուխը ձեռքերի մեջ առնելով)'' Աստված իմ՝․․

* '''Կ.''' — Ուզու՞մ ես այսօր մեր գիշերը տոնի վերածենք ;

* '''Տ.''' — Ինչ տոն ;

* '''Կ.''' — Դե թեկուզ․․․ քո սիրած ռիտուալը ; ''(վերցնում է դիսկը, որ միացնի)''

* '''Տ.''' — Ոչ ոչ , միայն ոչ դա ․․ ''(դիսկը կնոջ ձեռքից խլում է պատուհանից շպրտում)''
''（Դրսում հնչում է Մենդելսոնի քայլերգը :）''

---

Հետաքրքիր է նշել, որ Շեքսպիրի մոտ «Հարսանեկան քայլերգի» ներքո ամուսնություն են գրանցում կատակերգության հերոսները՝ Էշն ու կախարդված Թագուհին։ Այլ կերպ ասած՝ այս քայլերգը կարելի է անվանել «էշի ամուսնության գրանցում», իսկ ընդհանուր առմամբ «Հարսանեկան քայլերգը» ոչ այլ ինչ է, քան կոմպոզիտորի հեգնանքը ամուսնության շքեղ հանդիսության հանդեպ։

Տասնյոթ տարեկանում Մենդելսոնը գրել է իր հռչակավոր «Ամառային գիշերվա երազը» ուվերտյուրան՝ Ուիլյամ Շեքսպիրի կատակերգության համար (այս կատակերգության մյուս երաժշտական համարները Մենդելսոնն ավարտել է 16 տարի անց)։ Այս ուվերտյուրան հատկապես հայտնի է իր մասերից մեկով՝ «Հարսանեկան քայլերգով»։
Այս քայլերգն ավանդաբար ուղեկցում է հարսանիքները ողջ աշխարհում՝ Ամերիկայից մինչև Ճապոնիա, Իսլանդիայից մինչև Ավստրալիա։ «Հարսանեկան քայլերգն» առաջին անգամ հնչել է 1843 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Պոտսդամում՝ «Ամառային գիշերվա երազը» ներկայացման ժամանակ։ Սակայն լայն ժողովրդականություն այն ձեռք է բերել 15 տարի անց՝ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ի և Վիկտորյա թագուհու ավագ դստեր՝ անգլիական արքայադուստր Վիկտորյա Ադելհայդի հարսանիքին կատարվելուց հետո։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արմինե Նալբանդյանի ստեղծագործություններ]]
[[Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգիա]]</text>
      <sha1>162eqkzs3t8srbinov1hjs7fbpkw9dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393668</id>
      <parentid>393667</parentid>
      <timestamp>2026-07-21T00:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>2</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Նախերգանք_(պիես)_3.png|Նախերգանք_(պիես)_3.png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: [[:c:COM:VRT|No permission]] since 24 June 2026.</comment>
      <origin>393668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17027" sha1="qimsz2uu877gu3fhmqhktkjwcnffuic" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Նախերգանք (պիես)
|section = 
|previous = 
|next = 
|notes =
|author = Արմինե Նալբանդյան
}}

&lt;div style=&quot;text-align:justify; line-height:1.6; padding:10px;&quot;&gt;

''Մթության մեջ հնչում է Մենդելսոնի «Հարսանեկան քայլերգ»-ը։''
''Տղամարդը գլուխը ձեռքերի մեջ առած նստած է։''
''Ներս է մտնում կինը, լույսը վառում է, երաժշտությունն անջատում.''

* '''Տ.''' — Ինչու անջատեցիր: Միացրու:

* '''Կ.''' — Ջղերիս վրա ազդում է : Մի տարի է՝ նույն բանն ես լսում:

* '''Տ.''' — Ուրիշ բան չկա լսելու: ''(նորից միացնում է)''

* '''Կ.''' — ''(Անջատում է, դիսկը վերցնում, պատուհանից նետում է)'' 

* '''Տ.''' — ''(Տեղից վեր թռչելով, կախիչից վերցնում է կնոջ զգեստը, պատուհանից նետում)''

* '''Կ.''' — Ախ այդպե՜ս… ''(Տղամարդու հողաթափերը վերցնում շպրտում է պատուհանից)''

''（դրսից ինչ-որ մեկի հուզված ձայնը）''

* '''Ձայն''' — Հերիք է ձեր տան աղբը գլխիս թափեք , Էստեղ կանգառ է, ուղևորներ են կանգնած:

''（Պատուհանից ներս՝ հետ են շպրտվում զգեստը, հողաթափերը, և դիսկը:）''

* '''Կ.''' — Ձայնասկավառակը պետք չէ, կարող եք ձեզ պահել: ''(դիսկը հետ է նետում պատուհանից)'' 

* '''Ձայն''' — Վախ աչքը՜ս… ես ձեր..

* '''Տ.''' — Ինչու հանեցիր ուղևորի աչքը:

* '''Կ.''' — Թող քիթը չխոթի իմ ընտանեկան գործերի մեջ:

* '''Տ.''' — Հիմա ոստիկանությունը կգա:

* '''Կ.''' — Ավելի լավ, վերջապես կազատվեմ քեզանից:

* '''Տ.''' — Ինչու ինձանից: Դու ես հանել աչքը:

* '''Կ.''' — Հետո ինչ: Ձայնասկավառակը քոնն է՝ նյարդեր սղոցող հարսանեկան քայլերգով հանդերձ:

* '''Տ.''' — Բայց քայլերգը ես չեմ գրել , Մենդելսոնն է գրել:

* '''Կ.''' — Ինձ համար մեկ է , թե ով է գրել: Ով գրել է, թող նա էլ պատասխան տա: ''(գնում է)'' 

* '''Տ.''' — ''(Կատաղած խփում է սեղանին)'' 
Գրողը տանի: Քեզ թվում է, եթե դիսկը նետես , գլխիս մեջ կդադարի՞ հնչել այդ քայլերգը : 

* '''Կ.''' — ''(ներս է մտնում)'' Դու ես մեղավոր : Քեզ ով էր ստիպում հինգ անգամ ամուսնանալ և այն էլ միևնույն քայլերգի տակ: 

* '''Տ.''' — Ու՝խ ես ձեր… Դե սրանց բացատրի , որ ամուսնության ամենահուզիչ պահը քայլերգն է ինձ համար: ''(նկատելով ճամպրուկը)'' Էդ ի՞նչ ճամպրուկ է ձեռքիդ:

* '''Կ.''' — Ես հեռանում եմ: 

* '''Տ.''' — Ընդմի՞շտ :

* '''Կ.''' — Չէ , Ժամանակավորապես: Մինչև գլխուղեղիդ բջիջները կվերականգնվեն:

* '''Տ.''' — Էդ դեպքում իմ ճամպրուկն ինչի՞ ես տանում:

* '''Կ.''' — Քո ճամպրուկը չի: 

* '''Տ.''' — Իմի վրա ութոտնուկ էր դաջված, ահա՛ խնդրեմ:

* '''Կ.''' — ի՞նչ կա որ , իմի վրա էլ է դաջված:

* '''Տ.''' — Քոնն աջ անկյունում էր, իսկ սա ձախում է:

* '''Կ.''' — ''(Ճամպրուկը շրջելով գլխիվայր)'' Հիմա է՞լ է ձախում:

* '''Տ.''' — Հիմարություն: Մե՛ջը ցույց տուր : Հաստատ իմ շորերն են:

* '''Կ.''' — Համոզվա՞ծ ես : 

* '''Տ.''' — Միանգամայն:

* '''Կ.''' — Խնդրեմ : ''(բացում է կափարիչը , միջից հնչում է Մենդելսոնի քայլերգը: Արագ փակում է)'' Գրողը տանի , նորից շփոթել եմ : Վերցրու քո տխմար Ճամպրուկը ․ ''(Շպրտում է, գնում)'': 

* '''Տ.''' — ''(Հավաքելով ճամպրուկը)'' Անսիրտ կին է, ոչ մի հարգանք չունի երաժշտության հանդեպ: ''(Կողքի սենյակում ուժեղ գմբոց է լսվում :)'' Այդ ի՞նչ էր: 

* '''Կ.''' — ''(ներս մտնելով գզգզված)'' Դու՞ էիր պահածոները շարել ճամպրուկիս մեջ: 

* '''Տ.''' — Ոչ : Դու:

* '''Կ.''' — Ես ինչո՞ւ պիտի նման հիմար բան անեմ;

* '''Տ.''' — Թաքցրել էիր , որ հանկարծ չուտեմ:

* '''Կ.''' — Իսկ սա ի՞նչ է։

* '''Տ.''' — ի՞նչը:

* '''Կ.''' — Այս երկտողը: Դու՞ ես փակցրել ճամպրուկիս ;

* '''Տ.''' — Տուր տեսնեմ: ''(կարդում է)'' Ո՛չ, սա իմ ձեռագիրը չէ: 

* '''Կ.''' — Խզբզոցի է նման, հաստատ դու ես գրել:

* '''Տ.''' — Սա 19-րդ դարի ձեռագիր է, ''(հոտ է քաշում)'' , փետուրով է գրված:

* '''Կ.''' — ''(խլում է ձեռքից , հոտ է քաշում)'' Ի՞նչ գիտես 19 -րդ դարի է: 

* '''Տ.''' — Տակը նայիր՝ գրված է՝ 1842 թիվ :

* '''Կ.''' — Ուզում ես ասել 173 տարի ճամպրուկս չե՞մ բացել ; 

* '''Տ.''' — Այդպես է ստացվում: 

* '''Կ.''' — Հիմարություն: ''(նետում է)'' Բռնի՛ր քո անտիկվար երկտողը․ Սրանից լիքն է խոհանոցում: ''(գնում է :)''

* '''Տ.''' — Լիքն է ՞ ''(վերցնում է երկտողը կարդում , գերմաներեն)'' -&lt;Հարսանեկան քայլերգ ավանակի և վհուկի ամուսնության տեսարանի համար: Ուվերտյուրա նվիրված «Ամառային գիշերվա երազը» կոմեդիային : Մենդելսոն: ''(երկտողը դնում է գրպանը , հուզված սրբում ճակատի քրտինքը)'' ''(դռան զանգ)'' ''(վախեցած գերմաներեն)'' --Ով է : — Այս ի՞նչ է սա:

* '''Կ.''' — ''(Ներս մտնելով ձեռքին ծռմռված երկաթե ջահ՝ լյուստրա)'' -- Սա մե՞նք ենք նետել պատուհանից :

* '''Տ.''' — Չեմ հիշում:

* '''Կ.''' — Հիշիր: Էդ մարդը պատասխանի է սպասում դռան մոտ :

* '''Տ.''' — Ինչ մարդ :

* '''Կ.''' — Աչքը կապտած ուղևորը :

* '''Տ.''' — Ասա կորի գրողի ծոցը : Էս շենքում մենակ մենք չենք ապրում:

* '''Կ.''' — Այդպես էլ ասացի : Չի գնում:

* '''Տ.''' — Ասա թող կողքի դուռը զանգի , էնտեղ նորապսակներ են ապրում, հաստատ իրենցն է : ''(կինը գնում է , դռան մոտ աղմուկ չխկոց թխկոց , գոռգոռոց)'': ''(Նորից է հանում գրությունը կարդում)'': -- 1842 թիվ․

* '''Կ.''' — ''(կինը ներս մտնելով)'' Խայտառակություն, նորապսակներն ամուսնալուծվել են , դռան վրա հսկա չափերի երկտող է փակցված:

* '''Տ.''' — Ինչ է գրված:

* '''Կ.''' — Ես ինչ իմանամ, գերմաներեն է : Մի աչքանին կարդաց ու հուզված փախավ․

* '''Տ.''' — Գրողը տանի ․․․''(հոտոտում է երկտողը)'' Սա պատերազմ է , մարտահրավեր ողջ քաղաքակիրթ մարդկությանը ...

* '''Կ.''' — Չգիտեմ որտեղ ինչ պատերազմ է , բայց ինձ հիմա քո մեքենայի բանալիներն են հարկավոր; 


* '''Տ.''' — Ոչ մի դեպքում․ իմ մեքենան բեռներ փոխադրելու համար չի նախատեսված;

* '''Կ.''' — Քո կարծիքով ճամպրուկս գրկա՞ծ եմ հասնելու կայարան :

* '''Տ.''' — Ոնց կուզես․ Քո ճամպրուկը էս պահին ինձ չի հուզում:

* '''Կ.''' — Ախ չի՜ հուզում.. ''(արագ մոտենում է , վերցնում տղամարդու ճամպրուկը պատուհանից նետում)''

* '''Տ.''' — Էդ ինչ արեցիր այ անմի՝տ․․․ երաժշտական ճամպրուկս․․

* '''Կ.''' — Վաղուց էր պետք ազատվել քո այդ տխմար ճվճվան արկղից: ''(դրսում , փողոցով մեկ սկսում է հնչել հարսանեկան քայլերգը)'' ''(երկուսով վազում են պատուհանից կախվում, նայում ներքև)''

* '''Տ.''' — Բազմություն է հավաքվել 

* '''Կ.''' — Վայրենի ամբոխ է 

* '''Տ.''' — Հիմա կհոշոտեն ճամպրուկս

* '''Կ.''' — Իջիր ներքև , անջատիր էդ մղձավանջը

* '''Տ.''' — Ոտքերով խփում են ճապրուկիս․ Անկիրթ ժողովուրդ է , ոչ մի հարգանք չունեն երաժշտության հանդեպ :

* '''Կ.''' — Սա մարդկության հաշվեհարդարն է հարսանեկան քայլեգի հանդեպ․ ''(բարձր ծիծաղում է)'' ''(քայլերգի ձայնը կտրվում է)''

* '''Տ.''' — Վերջ․ Ջարդեցին:

* '''Կ.''' — Հիմա մի աչքանին կգա:

* '''Տ.''' — ''(լաց է լինում)''

* '''Կ.''' — ''(ձեռքը պարզելով)'' - Բանալիները․ 

* '''Տ.''' — ''(լացելով հանում է բանալիները գրպանից տալիս ․)'' 

* '''Կ.''' — Երբ մտքովդ անցնի կրկին ամուսնանալ, ինձ տեղյակ պահիր: ''(հիստերիկ ծիծաղում է , գնում է)'' 

* '''Տ.''' — Ծիծաղիր ծիծաղիր․ Մեկ է ձեզ չի հաջողվի kոտրել ամուսնության․․վեհ․․գերազնիվ գաղափարը , համամարդկային այդ մոլուցքը իմ արմատներում է, չեք վերացնի՝ ոչ դու , ոչ վայրենի ամբոխը, ոչ էլ անգամ Մենդելսոնի այս ․․ծաղրական երկտողը: Մեկ է չեմ հավատում , սուտ է սուտ է ․․․ բարբաջանք․․ ''(պատռում, օդ է նետում երկտողը , և երկնքից բազում երկտողներ են սկսում թափվել)'' Տղամարդը խելագար պտտվում է թռուցիկների տակ, երկնքից լսվում է թավ ազդեցիկ ծիծաղ 

* '''Տ.''' — Ով ես դու․․․

* '''Թավ ձայն''' — Ֆելիքս․ 

* '''Տ.''' — Ֆելի՞քս … 

* '''Թավ ձայն''' — Ֆելիքս Աբրահամ Բերտոլդի Մենդելսոն : 

* '''Տ.''' — Հաստա՞տ ․․Էն ռոմանտիկ հրեա՞ն ․․ում քայլերգի տակ հպարտ ամուսնանում է ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը ; 

* '''Թավ ձայն''' — Ողջ քաղաքակիրթ աշխարհը մոլորության մեջ է ապու՝շ Դա պարզապես կոմիկական ուվերտյուրա է Շեքսպիրի «Ամառային գիշերվա երազը» կոմեդիայում, որտեղ հարսանեկան քայլերգս գրել եմ ոչ թե մարդկանց, այլ Ավանակի և Վհուկի ամուսնական արարողության համար, Հատվածն այդպես էլ կոչվում է՝ Ավանակի պսակադրությունը : 

* '''Տ.''' — Ստում ես : Դու հավանաբար էս տան նախկին տերն ես , քեզ կինս է վարձել, որ ինձ գժվացնես․ 

* '''Թավ ձայն''' — Լռիր ոչնչություն․ Ասացի ես Մենդելսոնն եմ, բանկիր Աբրահամի որդին՝ Ֆելիքսը 

* '''Տ.''' — Ինչ է ուզածդ, Ֆե՛լիքս, 

* '''Թավ ձայն''' — ''(կատաղած)'' Ամոթ է վերջ տվեք ․իմ երաժշտական քմծիծաղը վերածել եք հարսանեկան հանդիսության ու լուրջ դեմքերով բազմանում եք իմ ծաղրական պաթետիկ քայլերգի տակ․Այդ քայլերգը ավանակի ամուսնության համար է գրված պա՞րզ է: Հումորի զգացում չունե՞ք ինչ է : 

* '''Տ.''' — Մի ասեք այդպես : Լռեք․․․ես 5 անգամ ամուսնացել եմ ձեր քայլերգի տակ․ 

* '''Թավ ձայն''' — Պարզվում է ․․ ամենա անհումորը էս մարդկության մեջ, դու ես ՝ որդյակ իմ․

* '''Տ.''' — Մի վիրավորեք, ինչու եք ծաղրում, ես ախր էդ ձեր.. անիծյալ քայլեգի երդվյալ երկրպագուն եմ :

* '''Թավ ձայն''' — Դրա համար էլ ավանակի կերպարում ես հայտնվել եղբայր․ վհուկ կանայք երբ ուզում լքում են քեզ ; ''(բարձր ծիծաղում է , ֆանագրաման ավարտվում է:)'' ''(Կինը վառում է լույսը; Տղամարդը կարծես երազի մեջ սթափվում է:)'' 

* '''Կ.''' — ''(մեղմ ձայնով)'' - Ինչու ես մթության մեջ նստել․ ''(նստում է կողքը, շոյում գլուխը)'' Ամբողջովին ջրի մեջ ես :

* '''Տ.''' — Ուր է ճամպրուկս:

* '''Կ.''' — Քո ճամպրուկը հոշոտված տեսք ուներ , վաղուց եմ դեն նետել:

* '''Տ.''' — ''(գլուխը ձեռքերի մեջ առնելով)'' Աստված իմ՝․․

* '''Կ.''' — Ուզու՞մ ես այսօր մեր գիշերը տոնի վերածենք ;

* '''Տ.''' — Ինչ տոն ;

* '''Կ.''' — Դե թեկուզ․․․ քո սիրած ռիտուալը ; ''(վերցնում է դիսկը, որ միացնի)''

* '''Տ.''' — Ոչ ոչ , միայն ոչ դա ․․ ''(դիսկը կնոջ ձեռքից խլում է պատուհանից շպրտում)''
''（Դրսում հնչում է Մենդելսոնի քայլերգը :）''

---

Հետաքրքիր է նշել, որ Շեքսպիրի մոտ «Հարսանեկան քայլերգի» ներքո ամուսնություն են գրանցում կատակերգության հերոսները՝ Էշն ու կախարդված Թագուհին։ Այլ կերպ ասած՝ այս քայլերգը կարելի է անվանել «էշի ամուսնության գրանցում», իսկ ընդհանուր առմամբ «Հարսանեկան քայլերգը» ոչ այլ ինչ է, քան կոմպոզիտորի հեգնանքը ամուսնության շքեղ հանդիսության հանդեպ։

Տասնյոթ տարեկանում Մենդելսոնը գրել է իր հռչակավոր «Ամառային գիշերվա երազը» ուվերտյուրան՝ Ուիլյամ Շեքսպիրի կատակերգության համար (այս կատակերգության մյուս երաժշտական համարները Մենդելսոնն ավարտել է 16 տարի անց)։ Այս ուվերտյուրան հատկապես հայտնի է իր մասերից մեկով՝ «Հարսանեկան քայլերգով»։
Այս քայլերգն ավանդաբար ուղեկցում է հարսանիքները ողջ աշխարհում՝ Ամերիկայից մինչև Ճապոնիա, Իսլանդիայից մինչև Ավստրալիա։ «Հարսանեկան քայլերգն» առաջին անգամ հնչել է 1843 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Պոտսդամում՝ «Ամառային գիշերվա երազը» ներկայացման ժամանակ։ Սակայն լայն ժողովրդականություն այն ձեռք է բերել 15 տարի անց՝ Պրուսիայի թագավոր Ֆրիդրիխ Վիլհելմ IV-ի և Վիկտորյա թագուհու ավագ դստեր՝ անգլիական արքայադուստր Վիկտորյա Ադելհայդի հարսանիքին կատարվելուց հետո։

&lt;/div&gt;

[[Կատեգորիա:Արմինե Նալբանդյանի ստեղծագործություններ]]
[[Կատեգորիա:Հայ դրամատուրգիա]]</text>
      <sha1>qimsz2uu877gu3fhmqhktkjwcnffuic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150283</id>
    <revision>
      <id>393671</id>
      <parentid>393666</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T06:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14525" sha1="bw6dl7yxtqt3ks9u589l3y2gz29ebwz" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միու-թյունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստե-փանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տա-

րեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակեր-տի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզա-յին տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսու թյան թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գե-ղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմա-տպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մաս-նակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդ-հատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց՝ Ընկերվարական Արցա-խական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հա-սարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկ-րորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբ-րայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում

3տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծ-տեղ համար մղված մի շարք բազմացվել է 1994-ինների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվա -րի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկ-վելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միու-թյան («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարա-կումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափ-նեկիր է:

T

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայի սի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայու-թյուն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքե-րի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկ-րի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգա-յին-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կա-պակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրակա-նության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպ-լոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտի-վորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղ-ծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդինե-րին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրա-մանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարա-րության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկ րուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի

շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
1973-1982

 6 [[Լույսը բացվում է...]]
 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
 7 [[Ընկերոջ համար]]
 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
10 [[Նորից այցի կգնամ]]
10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
12 [[Գարնանային բնանկար]]
12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
13 [[Այս ճանապարհը]]
15 [[Ճանապարհները]]
16 [[Մինա մայրիկը]]
16 [[Հավատարմություն]]
17 [[Շիրազական]]
17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
19 [[Ճակատամարտ]]
21 [[Անձրևը]]
22 [[Մեկ-երկու տողով]]
24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]

Susuyty

ՇԱՐՔԻՑ

1977-1982

26 Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»

27 Քաղցր հուշ

28 Արի կամա՛ց քայլենք...

28|Պատասխան

28 Վերհուշ

29 Ասում են, թե աղջիկները...

29 Չէ՞ որ ես քեզ...

30 Առաջին անգամ...

30 Ես գիտեմ...

31 Դու եկար...

31 Կգնամ...

32 Ուշացած... կանչ

33 Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...

34 Նորից կգաս...

34 Երբ եկար...

35 Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին

39 Քառատողեր

41 Մեկ-երկու տողով

42

Վեներա... սիրո խորհուրդը

46 Վերջերգ


ՇԱՐՔԻՑ

48 Ես ու դու

49 Դո՛ւ ես իմ կյանքը...

49 Ես քո շրթունքն եմ...

50 Դու իմ աչքերին...

51 Ես լո՛ւռ եմ սիրում...

52 Դու ո՞ւր ես...

53 Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...

54 Դու արի...

55 Ես քեզ չեմ ասել...

56 Դու ինձ չթողիր...

56 Ես քեզ սպասել եմ...

57| Դու գայիր նորից...

57|Ես չիմանայի...

58 Դու խռո՞վ ես ինձանից...

59 Ես ա՛յլ կանչով եմ...

59

Դու ինձ աչքերիդ...

60 Ես քեզ տեսա...

60 Դու մի պահ դեմքիս...

61 Ես ուխտավորի...

62

Դու, այնպե՜ս լիներ...

1977-1985

62 Ես քո անունը...

63 Դու հարցնում ես...

63 Ես այսօր խոսեմ...

64 Դու խոհերիս մեջ...

64

Ես ուրիշների...

65

Դու Արև՛ եղիր ինձ...

65

Ես գիտեի...

66

Դու՝ սեր իմ մաքուր...스트들이

ՇԱՐՔԻՑ

1982-1993

76

Արցախի հավերժությունը

77

Տունը

78

Հայ ժողովրդի ճակատագիրը

79

Հայոց պատմության դասին

80 Նամակներ Իզաբելային

82

Տխրություն

82 Շիրազականչ

83

Աշխարհընդդեմ հառաչանք

83 Սիրում եմ ձեզ...

84 Մենք

85 ժամադրություն

86 Լեռները

87 Ես կուզեի լինել...

87

Պատգամ որդուս

88 Տրիոլետներ՝ պարետային

88

ժամի շրջանակներում

Աշնանային պատկեր

89

Տխուր նոր տարի

90 Մի կյանքի պատմություն

91

Նվագներ արարվող լույսի

92 Առաջին սերը

93

Ջանգյուլումներ

94

Սիրո տողերից.

95

Պապիս հեքիաթը

96 Տատս

97

Խոստովանություն

97 Հավատ

98

1988, փետրվար 27-29ՇԱՐՔԻՑ

1977-1985

68 Քամին ծառերից...

68 Բարեկամներ են...

68 Պատուհանիս տակ...

69 Մրսում էին քարերը...

69 Մենավոր կաղնուն...

69|Սառը նիրհում էր...

70 Անտառը այնքա՜ն...

70 Անտառն ինձ...

70 Միշտ, երբ փողոցով...

71 Ողբերգական դեպք էր այն...

71 Ես երազներով...

71 Կապույտ են լինում...

72 Երբ հայ են ասում...

72 Քարերին ձյան...

72 Մեծերի մահով...

73 Տեսնես մահամերձն...

73 Ամպը սարին...

73 Թև է առնում...

74 Ես միշտ ժպտում եմ...102 Գազել մուտքի

103 Գազել սիրո

104

Գազել պապիս

105 Գազել տատիս

106 Գազել մայրիկիս

107 Գազել բողոքի

107 Գազել մտերմական

108 Գազել մեղսական

108 Գազել որոնման

109

| Գազել պատրանքի

109

Գազել տխրության

110

Գազել կարոտի

110

Գազել մոռացման

ՇԱՐՔԻՑ

1981-1994currs

112 Նախերգ

112 Ծաղկանց փունջ ես...

113 Ռուզանին

113 Թվաբանական սեր

1143 x նույնին

114 Թող այսպես լինի...

115 Ուրիշի... սեր

115 Դու քնե՜լ ես...

116 Պատահական հանդիպում

116 Ես ի՞նչ անեմ...

116 Միայն դո՞ւ տեսար...

117 Այրո՛ւմ է կարոտդ...

117 Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...

118 Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...

118 Անունդ եռք է...

119 Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)

119 Բառախաղ-2 (Թողնենք...)

119 Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)

120 Ես այդ գիշեր...

120 Անորոշություն

120 Անքնություն

121 Հրաժեշտի փոխարեն

121 คน นทพ...

122 Ընդամենը՝ ցանկություն

122 Լո՛ւյսն ուղեկից....

122 Սիրո տողերն այս...

123 Uph...

124 Չգա՛ս... Կգա՞ս...
*[[]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>bw6dl7yxtqt3ks9u589l3y2gz29ebwz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393672</id>
      <parentid>393671</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T06:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15054" sha1="eoc0l410ljdvg10x2i4uqj9n4930fsx" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միու-թյունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
1973-1982

 6 [[Լույսը բացվում է...]]
 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
 7 [[Ընկերոջ համար]]
 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
10 [[Նորից այցի կգնամ]]
10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
12 [[Գարնանային բնանկար]]
12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
13 [[Այս ճանապարհը]]
15 [[Ճանապարհները]]
16 [[Մինա մայրիկը]]
16 [[Հավատարմություն]]
17 [[Շիրազական]]
17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
19 [[Ճակատամարտ]]
21 [[Անձրևը]]
22 [[Մեկ-երկու տողով]]
24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
1977-1982

26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
27 [[Քաղցր հուշ]]
28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
28 [[Պատասխան]]
28 [[Վերհուշ]]
29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
30 [[Առաջին անգամ...]]
30 [[Ես գիտեմ...]]
31 [[Դու եկար...]]
31 [[Կգնամ...]]
32 [[Ուշացած... կանչ]]
33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
34 [[Նորից կգաս...]]
34 [[Երբ եկար...]]
35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
39 [[Քառատողեր]]
41 [[Մեկ-երկու տողով]]
42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
46 [[Վերջերգ]]


«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
1977-1985

48 [[Ես ու դու]]
49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
49 [[Ես քո շրթունքն եմ...]]
50 [[Դու իմ աչքերին...]]
51 [[Ես լո՛ւռ եմ սիրում...]]
52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
54 [[Դու արի...]]
55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
57 [[Դու գայիր նորից...]]
57 [[Ես չիմանայի...]]
58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
60 [[Ես քեզ տեսա...]]
60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
61 [[Ես ուխտավորի...]]
62 [[Դու, այնպե՜ս լիներ...]]
62 [[Ես քո անունը...]]
63 [[Դու հարցնում ես...]]
63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
64 [[Ես ուրիշների...]]
65 Դու Արև՛ եղիր ինձ...]]
65 [[Ես գիտեի...]]
66 [[Դու՝ սեր իմ մաքուր...]]


«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
1977-1985

68 [[Քամին ծառերից...]]
68 [[Բարեկամներ են...]]
68 [[Պատուհանիս տակ...]]
69 [[Մրսում էին քարերը...]]
69 [[Մենավոր կաղնուն...]]
69 [[Սառը նիրհում էր...]]
70 [[Անտառը այնքա՜ն...]]
70 [[Անտառն ինձ...]]
70 [[Միշտ, երբ փողոցով...]]
71 [[Ողբերգական դեպք էր այն...]]
71 [[Ես երազներով...]]
71 [[Կապույտ են լինում...]]
72 [[Երբ հայ են ասում...]]
72 [[Քարերին ձյան...]]
72 [[Մեծերի մահով...]]
73 [[Տեսնես մահամերձն...]]
73 [[Ամպը սարին...]]
73 [[Թև է առնում...]]
74 [[Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
1982-1993

76 [[Արցախի հավերժությունը]]
77 [[Տունը]]
78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
79 [[Հայոց պատմության դասին]]
80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
82 [[Տխրություն]]
82 [[Շիրազականչ]]
83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
84 [[Մենք]]
85 [[ժամադրություն]]
86 [[Լեռները]]
87 [[Ես կուզեի լինել...]]
87 [[Պատգամ որդուս]]
88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
88 [[Աշնանային պատկեր]]
89 [[Տխուր նոր տարի]]
90 Մի կյանքի պատմություն]]
91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
92 [[Առաջին սերը]]
93 [[Ջանգյուլումներ]]
94 [[Սիրո տողերից]]
95 [[Պապիս հեքիաթը]]
96 [[Տատս]]
97 [[Խոստովանություն]]
97 [[Հավատ
98 [[1988, փետրվար 27-29]]


«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
1981-1994

102 [[Գազել մուտքի]]
103 [[Գազել սիրո]]
104 [[Գազել պապիս]]
105 [[Գազել տատիս]]
106 [[Գազել մայրիկիս]]
107 [[Գազել բողոքի]]
107 [[Գազել մտերմական]]
108 [[Գազել մեղսական]]
108 [[Գազել որոնման]]
109 [[Գազել պատրանքի]]
109 [[Գազել տխրության]]
110 [[Գազել կարոտի]]
110 [[Գազել մոռացման]]

«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
1981-1994

112 [[Նախերգ]]
112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
113 [[Ռուզանին]]
113 [[Թվաբանական սեր]]
114 [[3 x նույնին]]
114 [[Թող այսպես լինի...]]
115 [[Ուրիշի... սեր]]
115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
116 [[Պատահական հանդիպում]]
116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
118 [[Անունդ եռք է...]]
119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
120 [[Ես այդ գիշեր...]]
120 [[Անորոշություն]]
120 [[Անքնություն]]
121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
121 [[Դու տանը...]]
122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
122 [[Սիրո տողերն այս...]]
123 [[Արի...]]
124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]
*[[]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>eoc0l410ljdvg10x2i4uqj9n4930fsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393673</id>
      <parentid>393672</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T07:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15413" sha1="45cl7mhmjfr6k8dvj0hnvxrsj716aqv" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթունքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՛ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպե՜ս լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 Դու Արև՛ եղիր ինձ...]]
* 65 [[Ես գիտեի...]]
* 66 [[Դու՝ սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Սառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Ես երազներով...]]
* 71 [[Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Ամպը սարին...]]
* 73 [[Թև է առնում...]]
* 74 [[Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>45cl7mhmjfr6k8dvj0hnvxrsj716aqv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393679</id>
      <parentid>393673</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15511" sha1="62h4cmx0cyl99o6r3cel3b8o0lfewpn" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթունքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՛ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպե՜ս լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 Դու Արև՛ եղիր ինձ...]]
* 65 [[Ես գիտեի...]]
* 66 [[Դու՝ սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Սառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Ես երազներով...]]
* 71 [[Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Ամպը սարին...]]
* 73 [[Թև է առնում...]]
* 74 [[Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>62h4cmx0cyl99o6r3cel3b8o0lfewpn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393681</id>
      <parentid>393679</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15553" sha1="1tilxdanj1u6op37comtsio3nnx3awk" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթունքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՛ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպե՜ս լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 Դու Արև՛ եղիր ինձ...]]
* 65 [[Ես գիտեի...]]
* 66 [[Դու՝ սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Սառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Ես երազներով...]]
* 71 [[Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Ամպը սարին...]]
* 73 [[Թև է առնում...]]
* 74 [[Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>1tilxdanj1u6op37comtsio3nnx3awk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393683</id>
      <parentid>393681</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T08:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15562" sha1="b0qp9t1egm0mnlbifijmtrhzn27j3lt" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի՛...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի՜...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա՛...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպես լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 [[Դու Արև՛ եղիր ինձ...]]
* 65 [[Ես գիտեի՞...]]
* 66 [[Դու` սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Սառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Ես երազներով...]]
* 71 [[Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Ամպը սարին...]]
* 73 [[Թև է առնում...]]
* 74 [[Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>b0qp9t1egm0mnlbifijmtrhzn27j3lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393684</id>
      <parentid>393683</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T09:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15889" sha1="q9l69bityepn5cstbu14rsopscohn0p" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի՛...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի՜...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա՛...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպես լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 [[Դու Արև՛ եղիր...]]
* 65 [[Ես գիտեի՞...]]
* 66 [[Դու` սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Վկայում-1|Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Վկայում-2|Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Վկայում-3|[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Վկայում-4|Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Վկայում-5|Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Վկայում-6|Ծառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Վկայում-7|Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Վկայում-8|Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Վկայում-9|Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Վկայում-10|Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Վկայում-11|Ես երազներով...]]
* 71 [[Վկայում-12|Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Վկայում-14|Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Վկայում-15|Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Վկայում-16|Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Վկայում-17|Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Վկայում-18|Ամպը սարին...]]
* 73 [[Վկայում-19|Թև է առնում...]]
* 74 [[Վկայում-21|Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>q9l69bityepn5cstbu14rsopscohn0p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393688</id>
      <parentid>393684</parentid>
      <timestamp>2026-07-22T10:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23978" sha1="rvpjbvxyut8rzx57jl2nmw7nm494z9k" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնե-լու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյա-կի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի՛...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի՜...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա՛...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպես լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 [[Դու Արև՛ եղիր...]]
* 65 [[Ես գիտեի՞...]]
* 66 [[Դու` սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Վկայում-1|Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Վկայում-2|Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Վկայում-3|[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Վկայում-4|Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Վկայում-5|Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Վկայում-6|Ծառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Վկայում-7|Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Վկայում-8|Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Վկայում-9|Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Վկայում-10|Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Վկայում-11|Ես երազներով...]]
* 71 [[Վկայում-12|Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Վկայում-14|Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Վկայում-15|Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Վկայում-16|Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Վկայում-17|Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Վկայում-18|Ամպը սարին...]]
* 73 [[Վկայում-19|Թև է առնում...]]
* 74 [[Վկայում-21|Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


'''''«ՀԱՅՐԵՆԻ ԿԱՐԳԱՎ» շարքից
'''2000-2018


'''''«ՄԱՏՍ ՁԳԱՆԻՆՐ» շարքից
'''1995-2001


'''''«40-ԻՑ ՀԵՏՈ» շարքից
'''1993-2009


'''''«ԾԱՂԿԱԾ ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1981-1994


170

Ես քո որդին եմ նորից լինելո

172 Հորս հիշատակին

172 Ո՞ւր ես, հայրի՛կ

173

Ծննդյան ավետիս

174

Խաղաղ էր պահը...

174

Տխուր հանդիպում

1994-2012


'''''«ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ» անտիպ գրքից
'''1977-2018

«ԻՆՉ ԵՆ ՊԱՏՄՈՒՄ ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԸ» շարքից

188

Երեխաները Գանձասարում

189

Սամվելիկի պատմածից

189

Սուսանիկի պատմածից

190

Մարիամիկի պատմածից

190

Անդրանիկի պատմածից

191

Զորայրի պատմածից

192

Նորայրի պատմածից

193

Արևիկի պատմածից

193

Անուշիկի պատմածից

«ԻՄ ՊԱՊԸ ԽԱՉՈՒՆՑ ԱՆԴՐԻՆ Է» շարքից

194

Իմ պապը

195

Ակամա պատասխան

195

Սուսանի «արդարացումը»

196

Սամվելի հանելուկը

197

Առաջին ուսուցչուհուս

197

«Միամիտ» Արևիկը

197

Դպրոցականը

198

«Ամաչկոտ» Արարատը

198

«Անհամբերը»

199

Հեքիաթ

200

Ձյուն-ծաղիկ

200

Հրաժեշտի զանգ

«ԹՈՌՆԻԿՆԵՐԻՍ ՀԵՏ» շարքից

201

Քաղցրիկը

202

Այսպես խոսեց Քաղցրիկը

202

Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը

203

Փոքրիկ Անին

203

Եղբայրը

204

Սեգուլիկի պատմածից

204

Ես սիրում եմ մայրիկիս

204

Երբ պապիկ ես դառնում...


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1982-2016

ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ (հատվածներ)

176

Գուսանները Փարվանա

177

Գուսանները սիրահարված

179

Գուսանական

180

Յոթ գուսանների բալլադը

181

Անլսելի-անպատմելի

182

ժպիտդ երգ է անշեջ...

182

Փրկանք

183

Xանապարհս...

183

Հիմա տաքսի կվարձեմ...

184

Անշեջ երգի մասին, և՝

կույսին Փարվանա

185

ԷՊԻԳՐԱՄՆԵՐ

PARODIA Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ իրար կից...» քառյակի

185

Էպիգրամ-ձոն

185

Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ

Էպիգրամ-տրիոլետ

186 186

Տրիոլետ-անկամ

186 Մի ծխամոլի


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1988, 2015-2018

206

Ղարաբա՜ղս...

208

Պարզապես՝ ցանկություն

208

Աշնան տերևներ

208

Սա հուլի՞ս է...

209

Ինչ-որ մի մոռացված առիթով

210

Միայն՝ մի բառ

211

Մաղթանք ծննդյան օրվա

211

Մենք հանդիպո՞ւմ ենք

212

Այս տանը

212

Ապրենք սիրով


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

214 Հեղինակի մասին

217 Հեղինակի մտքերից

220

|Այբբենական ցանկ
ՇԱՐՔԻՑ

2000-2018

126 Այնպե՜ս է անուշ գերում...

126 Անունդ՝ երազ տխուր...

127 Բարևեց աղջիկն այդ...

127 Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում... 127 Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...

128 Դո՛ւր եկար կնոջս դու...

128 Դավեր ես նյութում, թախիծ...

128 Ոչի՜նչ, որ սիրագարված...

129 Խայտում ես նորից...

129 Կայտառ է, զվարթ է նա...

129 Մի՛ եղիր ուրագի պես...

130 Մենության ուշ գիշեր էր...

130 Մի՛ գոցիր, բա՛ց արա...

130 Վանդակված–գերված...

131 Գնացել ու չես գալիս...

131 Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...

131 Ե՛վ վեճի ընկեր եղանք...

132 Եկել եմ, նստել այստեղ...

132 Չգիտեմ՝ գնա՞մ, մնա՞մ...

nsr

ՇԱՐՔԻՑ

1995-2001

134 Էքսպրոմտ

134 Xակատագիր

135 Քո... շքանշանը

136 Եղբայրս, արի...

137 Փոքրիկը

137Իսկ առավոտն այս...

138 Սեյսուլանի ավերակներում

139 Կարճատև մարտ

140 Պատգամ հայրական

141 Զինվորական խճանկար

141 Այս գիշեր

142 Դադարի պահին

143 Լռության րոպե (պոեմ)


40-18

ՇԱՐՔԻՑ

1993-2009

158| Վաղվա մասին, և՝ այսօրվա

159 Խոսենք շշուկով

160 Xանապարհին...

160

ժայռի ճակատին...

161

Բաժանվում էին...

161 Գարնան... փոխարեն

162

Այլակերպություն

162 Երկրաշարժ

163

Բայց՝ ոչ ափսոսանք

164

Անակնկալ հանդիպում

165

Մաղթանք վերջին զանգի

166

Երեխաները Սևանում

167

Հավատո հանգանակ

167

Հարմար առիթով

168

Կարոտի լեզվով

168

Մեր հին, հնամյա...

ՇԱՐՔԻՑ

170

Ես քո որդին եմ նորից լինելո

172 Հորս հիշատակին

172 Ո՞ւր ես, հայրի՛կ

173

Ծննդյան ավետիս

174

Խաղաղ էր պահը...

174

Տխուր հանդիպում

1994-2012


ՇԱՐՔԻՑ

1982-2016

ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ (հատվածներ)

176

Գուսանները Փարվանա

177

Գուսանները սիրահարված

179

Գուսանական

180

Յոթ գուսանների բալլադը

181

Անլսելի-անպատմելի

182

ժպիտդ երգ է անշեջ...

182

Փրկանք

183

Xանապարհս...

183

Հիմա տաքսի կվարձեմ...

184

Անշեջ երգի մասին, և՝

կույսին Փարվանա

185

ԷՊԻԳՐԱՄՆԵՐ

PARODIA Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ իրար կից...» քառյակի

185

Էպիգրամ-ձոն

185

Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ

Էպիգրամ-տրիոլետ

186 186

Տրիոլետ-անկամ

186 Մի ծխամոլի


ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ

ԱՆՏԻՊ ԳՐՔԻՑ

1977-2018

«ԻՆՉ ԵՆ ՊԱՏՄՈՒՄ ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԸ» շարքից

188

Երեխաները Գանձասարում

189

Սամվելիկի պատմածից

189

Սուսանիկի պատմածից

190

Մարիամիկի պատմածից

190

Անդրանիկի պատմածից

191

Զորայրի պատմածից

192

Նորայրի պատմածից

193

Արևիկի պատմածից

193

Անուշիկի պատմածից

«ԻՄ ՊԱՊԸ ԽԱՉՈՒՆՑ ԱՆԴՐԻՆ Է» շարքից

194

Իմ պապը

195

Ակամա պատասխան

195

Սուսանի «արդարացումը»

196

Սամվելի հանելուկը

197

Առաջին ուսուցչուհուս

197

«Միամիտ» Արևիկը

197

Դպրոցականը

198

«Ամաչկոտ» Արարատը

198

«Անհամբերը»

199

Հեքիաթ

200

Ձյուն-ծաղիկ

200

Հրաժեշտի զանգ

«ԹՈՌՆԻԿՆԵՐԻՍ ՀԵՏ» շարքից

201

Քաղցրիկը

202

Այսպես խոսեց Քաղցրիկը

202

Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը

203

Փոքրիկ Անին

203

Եղբայրը

204

Սեգուլիկի պատմածից

204

Ես սիրում եմ մայրիկիս

204

Երբ պապիկ ես դառնում...


1988, 2015-2018

206

Ղարաբա՜ղս...

208

Պարզապես՝ ցանկություն

208

Աշնան տերևներ

208

Սա հուլի՞ս է...

209

Ինչ-որ մի մոռացված առիթով

210

Միայն՝ մի բառ

211

Մաղթանք ծննդյան օրվա

211

Մենք հանդիպո՞ւմ ենք

212

Այս տանը

212

Ապրենք սիրով


214 Հեղինակի մասին

217 Հեղինակի մտքերից

220

|Այբբենական ցանկ
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>rvpjbvxyut8rzx57jl2nmw7nm494z9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393698</id>
      <parentid>393688</parentid>
      <timestamp>2026-07-23T10:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24859" sha1="4idd9s33x716613jpqo93dd6mplklou" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ԸՆՏՐԱՆԻ. Բարձունք տանող արահետով 
(բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, «Արմավ» հրատ., 2019, 224 էջ, տպ. 100 օր.։

:::::''Ա. Արսենիի ստեղծագործությունները հիմնականում հայրենասիրության, սիրո, մարդկայնության ու խաղաղության, բազմաթիվ այլ թեմաներով են, նվիրված են ազգային ազատագրական պայքարին, հայրենիքին, պատերազմին ու խաղաղությանը, հայրենի բնաշխարհին: Գրքում առկա թեմատիկ բազմազանությունը, կառուցվածքային նրբություններն ու բանաստեղծական ասելիքը փոխկապակցված են և ընթերցողի հոգում հուշերի, կարոտի զգացումներ արթնացնելու, աշխարհը, կյանքի բազմազան երևույթները բանաստեղծորեն վերարտադրված տեսնելու նպատակաուղղվածություն ունեն:

:::::''Գիրքը հեղինակի չափածոյի ընտրանին է, ուր ներկայացված գործերն ընտրված են նրա բանաստեղծական բոլոր շարքերից և տեղադրված են ժամանակագրական կարգով: Գրքում տեղ է հատկացվել նաև հեղինակի երգիծական ու մանկական, ինչպես նաև վերջին տարիներին գրված գործերին:

:::::''Ընտրանին լույս է ընծայվել հեղինակի ծննդյան 60-ամյակի կապակցությամբ:
{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt;

Արիս Արսենին (Գրիգորյան) Հայաստանի ու Արցախի գրողների, ինչպես նաև Արցախի ժուռնալիստների միությունների անդամ է:

Ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում:

1966-74-ին սովորել է հայրենի գյուղի ութամյա (այժմ՝ միջնակարգ) և Մարտակերտի միջնակարգ-գիշերօթիկ (1971-73) դպրոցներում:

1977-ին ավարտել է Դիլիջանի թիվ 12 միջնակարգ պրոֆտեխուսումնարանը՝ ստանալով դերձակի մասնագի տություն և միջնակարգ կրթություն, իսկ 1986-ին՝ Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը:

1978-80-ին ծառայել է Խորհրդային բանակում:

Գրել սկսել է 6-րդ դասարանից, տպագրվում է 16 տարեկանից:

Աշխատանքային գործունեությունն սկսել է Մարտակերտի խաղողագործական պետտնտեսությունում, այնուհետև տեղափոխվել է Ստեփանակերտ, աշխատել որպես մարզային տպարանի գրաշար գրաշար (1983), Արցախի հեռուստատեսության թղթակից (1988-90, 1996), «Արցախ» գրական-գեղարվեստական, հասարակական-քաղաքական հանդեսի ավագ խմբագիր (1990-93), «Մարտիկ» թերթի թղթակից (1995-2009 թթ.), խմբագրել է «Մետաքսագործ» (բազմատպաքանակ, 1988 թ.), «Պայքար» (ընդհատակյա, 1990-91 թթ.), «Ջրաբերդ» (Մարտակերտի շրջանային, 2009 թ.), «Նոր Շահումյան» (Շահումյանի շրջանային, 2012-2014 թթ.) թերթերը, 2013-ից ԼՂ կոմկուսի Կենտկոմի «Արցախի կոմունիստ» ամսաթերթի խմբագիրն է:

Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման մասնակիցներից է, 1990-91-ին ակտիվորեն ներգրավվել է ընդհատակյա պայքարին՝ Դավիթ Ջրաբերդ կուսակցական ծածկանունով խմբագրել է Հայոց Ընկերվարական Արցախական կուսակցության «Պայքար» (ընդհատակյա) հասարակական-քաղաքական, մշակութային պարբերականը: 1993-ի սեպտեմբերի 24-ից մինչև 2009-ի հուլիսի 21-ը ծառայել է ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում, եղել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) երկրորդ հրաձգային գումարտակի 4-րդ, իսկ այնուհետև՝ 6-րդ վաշտի հրամանատարի տեղակալը, մասնակցել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար մղված մի շարք ռազմագործողությունների ու պաշտպանական մարտերի, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին` Ֆիզուլու շրջանի Վերին Սեիդահմեդլի գյուղի մերձակայքում մղված պաշտպանական մարտում։ 1995-ի հուլիսի 1-ից մինչև Զինված ուժերի պահեստազոր ուղարկվելը (1 օգոստոսի 2009 թ.) ծառայությունը շարունակել է բանակային «Մարտիկ» թերթի խմբագրությունում՝ որպես զինվորական լրագրող: Պահեստազորի կապիտան է: 

ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան («Լրագրության բնագավառ», 2004) և Արցախի ժուռնալիստների միության («Զինվորական թեմաներով լավագույն հրապարակումների համար», 2005) ամենամյա մրցանակների դափնեկիր է:

Արցախի Հանրապետության Նախագահի 2012 թ. մայիսի 4-ի (ՆՀ-26-Ա) և 2018 թ. փետրվարի 16-ի (ՆՀ-13-Ա) հրամանագրերով պարգևատրվել է «Մարտական ծառայություն» («մարտական առաջադրանքների կատարմանը նպաստող հմուտ, համարձակ գործողությունների, զորքերի մարտական պատրաստվածության ապահովման, երկրի սահմանները պաշտպանելիս ցուցաբերած արիության համար») և «Վաչագան Բարեպաշտ» («Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման 30-րդ տարեդարձի կապակցությամբ և Արցախի Հանրապետությանը մատուցած ծառայությունների համար») մեդալներով, ՀՀ մշակույթի նախարարության պատվոգրով (2008, արդի հայ գրականության զարգացման և տարածման գործում ունեցած վաստակի համար) և Արցախի գրողների միության դիպլոմով (2012, պոեզիայի միջազգային փառատոնին ակտիվորեն մասնակցելու համար) ու պատվոգրով (2012, ստեղծագործական ակտիվության համար):

Պարգևատրվել է նաև ԱՀ «Մայրություն» հիմնադրամի «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և ՀՀ պաշտպանության նախարարության «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով, ԱՀ Պաշտպանության բանակի հրամանատարության (2001), ԱՀ պաշտպանության նախարարության (2006), ԽՍՀՄ ԶՈՒ Մերձբալթյան զինվորական օկրուգի 78684 զորամասի հրամանատարության (1980), ԱԼԿԵՄ Մարտակերտի շրջկոմի (1981), Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի (1984) և մի շարք այլ պատվոգրերով ու կրծքանշաններով: 
Հրատարակել է 17 գիրք (չափածո և արձակ): 
Ամուսնացած է, ունի չորս զավակ, վեց թոռ:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

____________________________________________________________________________________________


{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''''«ԿԱՐՈՏՆԵՐԻ ՀՈՎԻՏ» շարքից
'''1973-1982

* 6 [[Լույսը բացվում է...]]
* 7 [[Կարոտներիս կանաչ հովտում...]]
* 7 [[Ընկերոջ համար]]
* 8 [[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]]
* 8 [[Հիշողության մեղեդի]]
* 9 [[Խաչունց աղբյուրը]]
* 10 [[Նորից այցի կգնամ]]
* 10 [[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]]
* 11 [[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]]
* 12 [[Գարնանային բնանկար]]
* 12 [[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]]
* 13 [[Այս ճանապարհը]]
* 15 [[Ճանապարհները]]
* 16 [[Մինա մայրիկը]]
* 16 [[Հավատարմություն]]
* 17 [[Շիրազական]]
* 17 [[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]]
* 18 [[Աշուն (Արիս Արսենի)|Աշուն]]
* 19 [[Ճակատամարտ]]
* 21 [[Անձրևը]]
* 22 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 24 [[Բարձունք տանող...|Բարձունք տանող արահետով]]


'''''«ԵՍ ՉԵՄ ՄՈՌԱՑԵԼ» շարքից
'''1977-1982

* 26 [[Նախերգ-ընծայական՝ «գալիքից»]]
* 27 [[Քաղցր հուշ]]
* 28 [[Արի կամա՛ց քայլենք...]]
* 28 [[Պատասխան]]
* 28 [[Վերհուշ]]
* 29 [[Ասում են, թե աղջիկները...]]
* 29 [[Չէ՞ որ ես քեզ...]]
* 30 [[Առաջին անգամ...]]
* 30 [[Ես գիտեմ...]]
* 31 [[Դու եկար...]]
* 31 [[Կգնամ...]]
* 32 [[Ուշացած... կանչ]]
* 33 [[Ես չեմ մոռանա, իսկ դու...]]
* 34 [[Նորից կգաս...]]
* 34 [[Երբ եկար...]]
* 35 [[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]]
* 39 [[Քառատողեր]]
* 41 [[Մեկ-երկու տողով]]
* 42 [[Վեներա... սիրո խորհուրդը]]
* 46 [[Վերջերգ]]


'''''«ԵՍ ՈՒ ԴՈՒ» շարքից
'''1977-1985

* 48 [[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]]
* 49 [[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]]
* 49 [[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]]
* 50 [[Դու իմ աչքերին...]]
* 51 [[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...]]
* 52 [[Դու ո՞ւր ես...]]
* 53 [[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]]
* 54 [[Դու արի՛...]]
* 55 [[Ես քեզ չեմ ասել...]]
* 56 [[Դու ինձ չթողիր...]]
* 56 [[Ես քեզ սպասել եմ...]]
* 57 [[Դու գայիր նորից...]]
* 57 [[Ես չիմանայի՜...]]
* 58 [[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]]
* 59 [[Ես ա՛յլ կանչով եմ...]]
* 59 [[Դու ինձ աչքերիդ...]]
* 60 [[Ես քեզ տեսա՛...]]
* 60 [[Դու մի պահ դեմքիս...]]
* 61 [[Ես ուխտավորի...]]
* 62 [[Դու, այնպես լիներ...]]
* 62 [[Ես քո անունը...]]
* 63 [[Դու հարցնում ես...]]
* 63 [[Ես այսօր խոսեմ...]]
* 64 [[Դու խոհերիս մեջ...]]
* 64 [[Ես ուրիշների...]]
* 65 [[Դու Արև՛ եղիր...]]
* 65 [[Ես գիտեի՞...]]
* 66 [[Դու` սեր իմ մաքուր...]]


'''''«ՊԱՀԻ ՎԿԱՅՈՒՄՆԵՐ» շարքից
'''1977-1985

* 68 [[Վկայում-1|Քամին ծառերից...]]
* 68 [[Վկայում-2|Բարեկամներ են...]]
* 68 [[Վկայում-3|[Պատուհանիս տակ...]]
* 69 [[Վկայում-4|Մրսում էին քարերը...]]
* 69 [[Վկայում-5|Մենավոր կաղնուն...]]
* 69 [[Վկայում-6|Ծառը նիրհում էր...]]
* 70 [[Վկայում-7|Անտառը այնքա՜ն...]]
* 70 [[Վկայում-8|Անտառն ինձ...]]
* 70 [[Վկայում-9|Միշտ, երբ փողոցով...]]
* 71 [[Վկայում-10|Ողբերգական դեպք էր այն...]]
* 71 [[Վկայում-11|Ես երազներով...]]
* 71 [[Վկայում-12|Կապույտ են լինում...]]
* 72 [[Վկայում-14|Երբ հայ են ասում...]]
* 72 [[Վկայում-15|Քարերին ձյան...]]
* 72 [[Վկայում-16|Մեծերի մահով...]]
* 73 [[Վկայում-17|Տեսնես մահամերձն...]]
* 73 [[Վկայում-18|Ամպը սարին...]]
* 73 [[Վկայում-19|Թև է առնում...]]
* 74 [[Վկայում-21|Ես միշտ ժպտում եմ... ]]


'''''«ՃԱՔԱԾ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1982-1993

* 76 [[Արցախի հավերժությունը]]
* 77 [[Տունը]]
* 78 [[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]]
* 79 [[Հայոց պատմության դասին]]
* 80 [[Նամակներ Իզաբելային]]
* 82 [[Տխրություն]]
* 82 [[Շիրազականչ]]
* 83 [[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]]
* 83 [[Սիրում եմ ձեզ...]]
* 84 [[Մենք]]
* 85 [[ժամադրություն]]
* 86 [[Լեռները]]
* 87 [[Ես կուզեի լինել...]]
* 87 [[Պատգամ որդուս]]
* 88 [[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում]]
* 88 [[Աշնանային պատկեր]]
* 89 [[Տխուր նոր տարի]]
* 90 Մի կյանքի պատմություն]]
* 91 [[Նվագներ արարվող լույսի]]
* 92 [[Առաջին սերը]]
* 93 [[Ջանգյուլումներ]]
* 94 [[Սիրո տողերից]]
* 95 [[Պապիս հեքիաթը]]
* 96 [[Տատս]]
* 97 [[Խոստովանություն]]
* 97 [[Հավատ
* 98 [[1988, փետրվար 27-29]]


'''''«ԳԱԶԵԼՆԵՐԻ ՊՍԱԿ» շարքից
'''1981-1994

* 102 [[Գազել մուտքի]]
* 103 [[Գազել սիրո]]
* 104 [[Գազել պապիս]]
* 105 [[Գազել տատիս]]
* 106 [[Գազել մայրիկիս]]
* 107 [[Գազել բողոքի]]
* 107 [[Գազել մտերմական]]
* 108 [[Գազել մեղսական]]
* 108 [[Գազել որոնման]]
* 109 [[Գազել պատրանքի]]
* 109 [[Գազել տխրության]]
* 110 [[Գազել կարոտի]]
* 110 [[Գազել մոռացման]]


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

* 112 [[Նախերգ]]
* 112 [[Ծաղկանց փունջ ես...]]
* 113 [[Ռուզանին]]
* 113 [[Թվաբանական սեր]]
* 114 [[3 x նույնին]]
* 114 [[Թող այսպես լինի...]]
* 115 [[Ուրիշի... սեր]]
* 115 [[Դու քնե՜լ ես...]]
* 116 [[Պատահական հանդիպում]]
* 116 [[Ես ի՞նչ անեմ...]]
* 116 [[Միայն դո՞ւ տեսար...]]
* 117 [[Այրո՛ւմ է կարոտդ...]]
* 117 [[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]]
* 118 [[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]]
* 118 [[Անունդ եռք է...]]
* 119 [[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]]
* 119 [[Բառախաղ-2 (Թողնենք...)]]
* 119 [[Բառախաղ-3 (Կրծքածալ...)]]
* 120 [[Ես այդ գիշեր...]]
* 120 [[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]]
* 120 [[Անքնություն (Արիս Արսենի)|Անքնություն]]
* 121 [[Հրաժեշտի փոխարեն]]
* 121 [[Դու տանը...]]
* 122 [[Ընդամենը՝ ցանկություն]]
* 122 [[Լո՛ւյսն ուղեկից....]]
* 122 [[Սիրո տողերն այս...]]
* 123 [[Արի...]]
* 124 [[Չգա՛ս... Կգա՞ս...]]


'''''«ՀԱՅՐԵՆԻ ԿԱՐԳԱՎ» շարքից
'''2000-2018

126 [[Այնպե՜ս է անուշ գերում...
126 [[Անունդ՝ երազ տխուր...
127 [[Բարևեց աղջիկն այդ...
127 [[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում... 
127 [[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...
128 [[Դո՜ւր եկար կնոջս դու...
128 [[Դավեր ես նյութում, թախիծ...
128 [[Ոչի՜նչ, որ սիրագարված...
129 [[Խայտ՜ում ես նորից...
129 [[Կայտառ է, զվարթ է նա...
129 [[Մի՛ եղիր ուրագի պես...
130 [[Մենության ուշ գիշեր էր...
130 [[Մի՛ գոցիր, բա՛ց արա...
130 [[Վանդակված–գերված...
131 [[Գնացել ու չես գալիս...
131 [[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...
131 [[Ե՛վ վեճի ընկեր եղանք...
132 [[Եկել եմ, նստել այստեղ...
132 [[Չգիտեմ՝ գնա՞մ, մնա՞մ...


'''''«ՄԱՏՍ ՁԳԱՆԻՆՐ» շարքից
'''1995-2001


'''''«40-ԻՑ ՀԵՏՈ» շարքից
'''1993-2009


'''''«ԾԱՂԿԱԾ ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ» շարքից
'''1981-1994

170 [[Ես քո որդին եմ նորից լինելո
172 [[Հորս հիշատակին
172 [[Ո՞ւր ես, հայրի՛կ
173 [[Ծննդյան ավետիս
174 [[Խաղաղ էր պահը...
174 [[Տխուր հանդիպում

1994-2012


'''''«ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ ՄՈԼՈՐԱԿՈՒՄ» անտիպ գրքից
'''1977-2018

«ԻՆՉ ԵՆ ՊԱՏՄՈՒՄ ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԸ» շարքից

188 [[Երեխաները Գանձասարում
189 [[Սամվելիկի պատմածից
189 [[Սուսանիկի պատմածից
190 [[Մարիամիկի պատմածից
190 [[Անդրանիկի պատմածից
191 [[Զորայրի պատմածից
192 [[Նորայրի պատմածից
193 [[Արևիկի պատմածից
193 [[Անուշիկի պատմածից

«ԻՄ ՊԱՊԸ ԽԱՉՈՒՆՑ ԱՆԴՐԻՆ Է» շարքից

194 [[Իմ պապը
195 [[Ակամա պատասխան
195 [[Սուսանի «արդարացումը»
196 [[Սամվելի հանելուկը
197 [[Առաջին ուսուցչուհուս
197 [[«Միամիտ» Արևիկը
197 [[Դպրոցականը
198 [[«Ամաչկոտ» Արարատը
198 [[«Անհամբերը»
199 [[Հեքիաթ
200
Ձյուն-ծաղիկ
200
Հրաժեշտի զանգ

«ԹՈՌՆԻԿՆԵՐԻՍ ՀԵՏ» շարքից
201
Քաղցրիկը
202
Այսպես խոսեց Քաղցրիկը
202
Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը
203
Փոքրիկ Անին
203
Եղբայրը
204
Սեգուլիկի պատմածից
204
Ես սիրում եմ մայրիկիս
204
Երբ պապիկ ես դառնում...


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1982-2016

ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ (հատվածներ)

176

Գուսանները Փարվանա

177

Գուսանները սիրահարված

179

Գուսանական

180

Յոթ գուսանների բալլադը

181

Անլսելի-անպատմելի

182

ժպիտդ երգ է անշեջ...

182

Փրկանք

183

Xանապարհս...

183

Հիմա տաքսի կվարձեմ...

184

Անշեջ երգի մասին, և՝

կույսին Փարվանա

185

ԷՊԻԳՐԱՄՆԵՐ

PARODIA Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ իրար կից...» քառյակի

185

Էպիգրամ-ձոն

185

Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ

Էպիգրամ-տրիոլետ

186 186

Տրիոլետ-անկամ

186 Մի ծխամոլի


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1988, 2015-2018

206

Ղարաբա՜ղս...

208

Պարզապես՝ ցանկություն

208

Աշնան տերևներ

208

Սա հուլի՞ս է...

209

Ինչ-որ մի մոռացված առիթով

210

Միայն՝ մի բառ

211

Մաղթանք ծննդյան օրվա

211

Մենք հանդիպո՞ւմ ենք

212

Այս տանը

212

Ապրենք սիրով


'''''«ԾՈՎԱԾԱՂԿԻ ԱՉՔԵՐ» շարքից
'''1981-1994

214 Հեղինակի մասին

217 Հեղինակի մտքերից

220

|Այբբենական ցանկ
ՇԱՐՔԻՑ

2000-2018

126 Այնպե՜ս է անուշ գերում...

126 Անունդ՝ երազ տխուր...

127 Բարևեց աղջիկն այդ...

127 Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում... 127 Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...

128 Դո՛ւր եկար կնոջս դու...

128 Դավեր ես նյութում, թախիծ...

128 Ոչի՜նչ, որ սիրագարված...

129 Խայտում ես նորից...

129 Կայտառ է, զվարթ է նա...

129 Մի՛ եղիր ուրագի պես...

130 Մենության ուշ գիշեր էր...

130 Մի՛ գոցիր, բա՛ց արա...

130 Վանդակված–գերված...

131 Գնացել ու չես գալիս...

131 Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...

131 Ե՛վ վեճի ընկեր եղանք...

132 Եկել եմ, նստել այստեղ...

132 Չգիտեմ՝ գնա՞մ, մնա՞մ...

nsr

ՇԱՐՔԻՑ

1995-2001

134 Էքսպրոմտ

134 Xակատագիր

135 Քո... շքանշանը

136 Եղբայրս, արի...

137 Փոքրիկը

137Իսկ առավոտն այս...

138 Սեյսուլանի ավերակներում

139 Կարճատև մարտ

140 Պատգամ հայրական

141 Զինվորական խճանկար

141 Այս գիշեր

142 Դադարի պահին

143 Լռության րոպե (պոեմ)


40-18

ՇԱՐՔԻՑ

1993-2009

158| Վաղվա մասին, և՝ այսօրվա

159 Խոսենք շշուկով

160 Xանապարհին...

160

ժայռի ճակատին...

161

Բաժանվում էին...

161 Գարնան... փոխարեն

162

Այլակերպություն

162 Երկրաշարժ

163

Բայց՝ ոչ ափսոսանք

164

Անակնկալ հանդիպում

165

Մաղթանք վերջին զանգի

166

Երեխաները Սևանում

167

Հավատո հանգանակ

167

Հարմար առիթով

168

Կարոտի լեզվով

168

Մեր հին, հնամյա...

ՇԱՐՔԻՑ

170

Ես քո որդին եմ նորից լինելո

172 Հորս հիշատակին

172 Ո՞ւր ես, հայրի՛կ

173

Ծննդյան ավետիս

174

Խաղաղ էր պահը...

174

Տխուր հանդիպում

1994-2012


ՇԱՐՔԻՑ

1982-2016

ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ (հատվածներ)

176

Գուսանները Փարվանա

177

Գուսանները սիրահարված

179

Գուսանական

180

Յոթ գուսանների բալլադը

181

Անլսելի-անպատմելի

182

ժպիտդ երգ է անշեջ...

182

Փրկանք

183

Xանապարհս...

183

Հիմա տաքսի կվարձեմ...

184

Անշեջ երգի մասին, և՝

կույսին Փարվանա

185

ԷՊԻԳՐԱՄՆԵՐ

PARODIA Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ իրար կից...» քառյակի

185

Էպիգրամ-ձոն

185

Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ

Էպիգրամ-տրիոլետ

186 186

Տրիոլետ-անկամ

186 Մի ծխամոլի


ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԻ

ԱՆՏԻՊ ԳՐՔԻՑ

1977-2018

«ԻՆՉ ԵՆ ՊԱՏՄՈՒՄ ՓՈՔՐԻԿՆԵՐԸ» շարքից

188

Երեխաները Գանձասարում

189

Սամվելիկի պատմածից

189

Սուսանիկի պատմածից

190

Մարիամիկի պատմածից

190

Անդրանիկի պատմածից

191

Զորայրի պատմածից

192

Նորայրի պատմածից

193

Արևիկի պատմածից

193

Անուշիկի պատմածից

«ԻՄ ՊԱՊԸ ԽԱՉՈՒՆՑ ԱՆԴՐԻՆ Է» շարքից

194

Իմ պապը

195

Ակամա պատասխան

195

Սուսանի «արդարացումը»

196

Սամվելի հանելուկը

197

Առաջին ուսուցչուհուս

197

«Միամիտ» Արևիկը

197

Դպրոցականը

198

«Ամաչկոտ» Արարատը

198

«Անհամբերը»

199

Հեքիաթ

200

Ձյուն-ծաղիկ

200

Հրաժեշտի զանգ

«ԹՈՌՆԻԿՆԵՐԻՍ ՀԵՏ» շարքից

201

Քաղցրիկը

202

Այսպես խոսեց Քաղցրիկը

202

Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը

203

Փոքրիկ Անին

203

Եղբայրը

204

Սեգուլիկի պատմածից

204

Ես սիրում եմ մայրիկիս

204

Երբ պապիկ ես դառնում...


1988, 2015-2018

206

Ղարաբա՜ղս...

208

Պարզապես՝ ցանկություն

208

Աշնան տերևներ

208

Սա հուլի՞ս է...

209

Ինչ-որ մի մոռացված առիթով

210

Միայն՝ մի բառ

211

Մաղթանք ծննդյան օրվա

211

Մենք հանդիպո՞ւմ ենք

212

Այս տանը

212

Ապրենք սիրով


214 Հեղինակի մասին

217 Հեղինակի մտքերից

220

|Այբբենական ցանկ
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>4idd9s33x716613jpqo93dd6mplklou</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>