Նավակները

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Նավակները</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1312</id>
    <revision>
      <id>398126</id>
      <parentid>298520</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Karineeeeal</username>
        <id>14258</id>
      </contributor>
      <origin>398126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="975" sha1="oyly2jydba8607844elzvv38agyx13r" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նավակները
|section = 
|previous =
|next =  
|notes = 
|author =Միսաք Մեծարենց}}

{{Poemx|Նավակները |&lt;poem&gt;Նավակներ մեկնեցան ամենն ալ, բաղձանքով ակաղձուն. 
հեռացան ամենն ալ` ծըփանուտ Երազիս ափունքեն. 
անձուկին բոցը զիս պաշարե՜ց. Ըսպասման հիվա՜նդն եմ. 
հոգեսարս դողերով և հուրքով միշտ ցայգերն են. 
գիշերներն ես համբուն կը սպասեմ ծիրանի այն դարձին. 
ու ցայգուն ալ կ’անցնիմ ավազուտ ափունքեն` դողահար` 
սրտաթափ ու խանդոտ երազի կայծերով առլըցուն: 
Դարձուցե՜ք նավակներս հողմավար, ջրանո՜ւյշ պայիկներ, 
դարձուցե՜ք նավակներս դյութավար, իրիկվա՜ն հովիկներ…։&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>oyly2jydba8607844elzvv38agyx13r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398127</id>
      <parentid>398126</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/Karineeeeal|Karineeeeal]] ([[User talk:Karineeeeal|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:GeoO|GeoO]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>298520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="984" sha1="97n0w8t5m87nxdmxpskhakh6vsy28y6" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նավակները
|section = 
|previous =
|next =  
|notes = 
|author =Միսաք Մեծարենց}}

{{Poemx|Նավակները |&lt;poem&gt;Նավակներ մեկնեցան ամենն ալ, բաղձանքով ակաղձուն. 
հեռացան ամենն ալ` ծըփանուտ Երազիս ափունքեն. 
անձուկին բոցը զիս պաշարե՜ց. Ըսպասման հիվա՜նդն եմ. 
հոգեսարս դողերով և հուրքով միշտ ցայգերն են հըղի. 
գիշերներն ես համբուն կը սպասեմ ծիրանի այն դարձին. 
ու ցայգուն ալ կ’անցնիմ ավազուտ ափունքեն` դողահար` 
սրտաթափ ու խանդոտ երազի կայծերով առլըցուն: 
Դարձուցե՜ք նավակներս հողմավար, ջրանո՜ւյշ պայիկներ, 
դարձուցե՜ք նավակներս դյութավար, իրիկվա՜ն հովիկներ…։&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>97n0w8t5m87nxdmxpskhakh6vsy28y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Ավետիք Իսահակյան</title>
    <ns>100</ns>
    <id>1396</id>
    <revision>
      <id>397990</id>
      <parentid>389913</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:18:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57836-03</username>
        <id>14254</id>
      </contributor>
      <origin>397990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="gcfgjpbd13pi2p9g8e26zqxbxjo40t7" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Խաղերի աշխարհ
|դասակարգում = Խաղեր
|սկզբնատառ = Խ
|պատկեր = Games.jpg
|ծնվել է = 2000
|մահացել է = 
}}
{{ՀԻ|Տարի=2026}}
==Հեքիաթներ==
* [[Minecraft]]
* [[Roblox]]
* [[Brawl Stars]]

==Հայդուկի երգեր==
* [[Counter-Strike 2]]

==Առասպելներ==
* [[God of War Ragnarök]]

==Բանաստեղծություններ==
* [[Grand Theft Auto V]]
* [[Cyberpunk 2077]]
* [[Marvel's Spider-Man]]
* [[Red Dead Redemption 2]]
* [[The Last of Us]]
* [[Elden Ring]]
* [[Clash Royale]]
* [[Standoff 2]]
* [[Dota 2]]
* [[League of Legends]]
* [[Fortnite]]
* [[PUBG Mobile]]
* [[Call of Duty]]
* [[Valorant]]
* [[Among Us]]
* [[Terraria]]
* [[Subnautica]]
* [[Hollow Knight]]
* [[Assassin's Creed]]
* [[The Witcher 3]]

==Պոեմներ==
* [[EVE Online]]</text>
      <sha1>gcfgjpbd13pi2p9g8e26zqxbxjo40t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397993</id>
      <parentid>397990</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57836-03</username>
        <id>14254</id>
      </contributor>
      <origin>397993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1240" sha1="i9i5zxrc972xqnphyvhx8qgygk6zc61" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Ավետիք Իսահակյան
|դասակարգում = Իսահակյան, Ավետիք
|սկզբնատառ = Ի
|պատկեր = Իսահակյան.jpg
|ծնվել է = 1875
|մահացել է = 1957
}}
{{ՀԻ|Տարի=1957}}
==Հեքիաթներ==
* [[Արևի մոտ]]
* [[Նուկիմ քաղաքի խելոքները]]
* [[Ազգային երգը]]

==Հայդուկի երգեր==
* [[Ա՜խ, ո՞ր քարի տակ...]]

==Առասպելներ==
* [[Լիլիթ (Իսահակյան)|Լիլիթ]]

==Բանաստեղծություններ==
* [[Արազի ափին]]
* [[Հայրենիքիս]]
* [[Մայրիկիս (Ավետիք Իսահակյան)|Մայրիկիս]]
* [[Մեկը չեղավ, որ իմանար...]]
* [[Մի մրահոն աղջիկ տեսա]]
* [[Մոր սիրտը (Իսահակյան)]]
* [[Նորից եկան գարնան անո՜ւշ օրերը]]
* [[Սև-մութ ամպեր ճակտիդ դիզվան]]
* [[Սիրեցի, յարս տարան]]
* [[Ցաված սիրտս երգեր հյուսեց]]
* [[Քույր իմ նազելի...]]
* [[Օտար, ամայի ճամփեքի վրա...]]
* [[Ռավեննայում]]

==Պոեմներ==
* [[Աբու-Լալա Մահարի]]</text>
      <sha1>i9i5zxrc972xqnphyvhx8qgygk6zc61</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Վարդան Արևելցի</title>
    <ns>100</ns>
    <id>20373</id>
    <revision>
      <id>397991</id>
      <parentid>72054</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>397991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="l2jrc7xgnwcuj27m7h0gxkygwsxtsdg" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Վարդան Արևելցի
|դասակարգում = Արեւելցի, Վարդան
|սկզբնատառ = Ա
|պատկեր = 
|ծնվել է = 1200
|մահացել է = 1271
}}
{{ՀԻ|Տարի=1271}}
==Գործեր==
*[[Տիեզերական պատմություն]]
* Աշխարհացույց ([http://gradaran.ejmiatsin.am/ashx-vardan-%20arevelci.html Առցանց])</text>
      <sha1>l2jrc7xgnwcuj27m7h0gxkygwsxtsdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խոհ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35479</id>
    <revision>
      <id>398123</id>
      <parentid>397983</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>398123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="fp4kxxhu38go1fruhljwcbfx7uddpsi" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Խոհ
|section = 
|previous =[[Թուղթ Ակսել Բակունցին, գրված Լենինգրադից]]
|next = [[էպիքական առավոտ]] 
|notes = 
|author =Եղիշե Չարենց}}
&lt;center&gt;
&lt;poem&gt;Սերը — ահա՛ նրա միակ մեղքը։

''ՕՎԻԴԻՈՍ ՆԱԶՈՆ''

Շա՜տ էր լեցուն հոգվույս, ո՛վ Տեր,
բազմազեղումն այս շրջասփյուռ...

''ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ''

Ես մարդ եմ, պոետ ու քաղաքացի,
Ապրում եմ ահա լենինյան դարում,
Գրում եմ երգեր, գնում եմ գործի,—
Ապրում եմ այնպես, ինչպես աշխարհում
Ապրել է մարդը բազմաթիվ դարեր.
Իմ երակներում արյունն է եռում
Եվ սիրում եմ ես «աշխարհ ու արև»։—
Իմ սրտում ունեմ ես անթիվ սերեր.
Ու ցանկություններ, ու խոհեր բազում.—
Ես ինձ հետ այսօր աշխարք եմ բերել
Հազա՛ր մտորում, հազար զգացում։—

Եվ այնպես, ինչպես բոլո՛ր դարերում
Կապված է եղել մարդը իր դարին,—
Ես իմ մեջ այսօր տենչերն եմ կրում
Մեր ժամանակի անդուլ պայքարի։
Եվ ինչպես ճորտը շվայտ Հռոմում
Պատրիկների հետ չի՛ նստել ճաշի—
Այնպես ես այսօր, լենինյան դարում,
Չե՛մ կարող լինել բռնակալ դասի՝
Պատրիկների հետ... Հազա՛ր թելերով
Կապված եմ ես այս հսկա պայքարին—
Եվ մաքառումի այս ճանապարհին
Ես ամե՛ն տանջանք տարել եմ սիրով։

Ես դարիս ահեղ փորձության պահուն
Ո՛չ միայն հատու երգեր եմ կռել,
Այլ մարտ եմ մղել կյանքի ու մահու,
Որպես մի զինվոր։— Պատրաստ եմ կրել
Ես կրկի՛ն սվին, երբ օրերը գան.
Հազար թելերով քաշում է ներկան
Ինձ հորձանուտը իր լուռ պայքարի.—
Իմ բոլո՛ր, բոլո՛ր նյարդերով, որ կան,
Ես կապված եմ իմ վիթխարի դարին։—

Բայց չե՛մ մոռանում ես երբե՛ք, երբե՛ք,
Որ տրված է ինձ մարդկային մի սիրտ,
Տրված են սերեր, կարոտներ, կրքեր,
Եվ կա աշխարհում... մի «հիմար լուսին»։—
Վարդե՜ր կան կյանքում, կրքե՜ր կան անանց,
Կան գրքե՜ր, գրքե՜ր հազարաչքանի,
Մրգե՜ր կան հասուն, մարգե՜ր կան կանաչ—
Եվ ես աշխարհում ապրում եմ քանի,—
Չե՛մ կարող սիրով, սրտով իմ անհագ
Զգացմունքներիս հորձանքով բեղուն
Չսիրել կյանքի լիությունն անհաս,
Ամբողջությունը այս բազմաբեղուն...

Հազար հույզերով հուզում է ներկան
Ու փռում իմ դեմ հուզումների բերք.—
— Ողջո՜ւյն քեզ, կարո՛տ, ու խո՜հ, ու պայքա՛ր,
Ողջո՜ւյն քեզ, կյանքի բազմալեզու ե՛րգ:
Պայծա՜ռ եմ նայում աշխարհին հիմա,
Իմաստություն է իմ սրտին իջել.
Հնձի եմ ելել հնձվորի նման—
Եվ ո՛չ մի ցողուն չե՛մ ուզում զիջել։
Չե՛մ ուզում լինել արճիճ ու երկաթ,
Այլ, սիրտս սրբած վաղվա հավատով՝
Ընդունում եմ ինձ այնպես, ինչպես կամ՝
Իմ ոգու ամբո՛ղջ տենդով ու տապով։

Եվ դո՛ւ, գալիքի երջանի՛կ ընկեր,
Համաշխարհային դու քաղաքացի.
Լսո՞ւմ ես՝ մարտիկ լինելուց բացի
Ես է՛լ քեզ նման մի մարդ եմ եղել։
Ես է՛լ քեզ նման ունեցել եմ բյուր
Կարոտներ, կրքեր ու զգացմունքներ,
Տքնել եմ, հոգնել, պայքարել անքուն,
Թափել խնդության, ցավի արցունքներ,—
Սիրել եմ, սիրվել, ատել ու ներել,
Ընկել եմ հաճախ, բարձրացել էլի՛—
Եվ բազմապիսի երգեր եմ գրել՝
Խոհով, պայքարով ու կրքերով լի՛։—

Եվ երբ հուշ դառնա այսօրվա ներկան,
Ու դարը այս մեծ փոխվի երազի,
Եվ դու, իմ հեռու, գալի՛ք բարեկամ,
Կարդալու լինես իմ կյանքի մասին,—
Իմացի՛ր, որ մեր օրերի խորքում
Ե՛ս էլ եմ եղել կրքերի գերի,—
Հասկացիր սրտիս հույզերը հորդուն
Եվ պայծա՜ռ նայիր անցած պատկերիս...&lt;/poem&gt;&lt;/center&gt;[[Կատեգորիա:Եղիշե Չարենցի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>fp4kxxhu38go1fruhljwcbfx7uddpsi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398124</id>
      <parentid>398123</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Protected &quot;[[Խոհ]]&quot; ([Խմբագրում=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ) [Տեղափոխել=Պաշտպանել նոր և չգրանցված մասնակիցներից] (անժամկետ))</comment>
      <origin>398123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="fp4kxxhu38go1fruhljwcbfx7uddpsi" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Խոհ
|section = 
|previous =[[Թուղթ Ակսել Բակունցին, գրված Լենինգրադից]]
|next = [[էպիքական առավոտ]] 
|notes = 
|author =Եղիշե Չարենց}}
&lt;center&gt;
&lt;poem&gt;Սերը — ահա՛ նրա միակ մեղքը։

''ՕՎԻԴԻՈՍ ՆԱԶՈՆ''

Շա՜տ էր լեցուն հոգվույս, ո՛վ Տեր,
բազմազեղումն այս շրջասփյուռ...

''ՄԻՍԱՔ ՄԵԾԱՐԵՆՑ''

Ես մարդ եմ, պոետ ու քաղաքացի,
Ապրում եմ ահա լենինյան դարում,
Գրում եմ երգեր, գնում եմ գործի,—
Ապրում եմ այնպես, ինչպես աշխարհում
Ապրել է մարդը բազմաթիվ դարեր.
Իմ երակներում արյունն է եռում
Եվ սիրում եմ ես «աշխարհ ու արև»։—
Իմ սրտում ունեմ ես անթիվ սերեր.
Ու ցանկություններ, ու խոհեր բազում.—
Ես ինձ հետ այսօր աշխարք եմ բերել
Հազա՛ր մտորում, հազար զգացում։—

Եվ այնպես, ինչպես բոլո՛ր դարերում
Կապված է եղել մարդը իր դարին,—
Ես իմ մեջ այսօր տենչերն եմ կրում
Մեր ժամանակի անդուլ պայքարի։
Եվ ինչպես ճորտը շվայտ Հռոմում
Պատրիկների հետ չի՛ նստել ճաշի—
Այնպես ես այսօր, լենինյան դարում,
Չե՛մ կարող լինել բռնակալ դասի՝
Պատրիկների հետ... Հազա՛ր թելերով
Կապված եմ ես այս հսկա պայքարին—
Եվ մաքառումի այս ճանապարհին
Ես ամե՛ն տանջանք տարել եմ սիրով։

Ես դարիս ահեղ փորձության պահուն
Ո՛չ միայն հատու երգեր եմ կռել,
Այլ մարտ եմ մղել կյանքի ու մահու,
Որպես մի զինվոր։— Պատրաստ եմ կրել
Ես կրկի՛ն սվին, երբ օրերը գան.
Հազար թելերով քաշում է ներկան
Ինձ հորձանուտը իր լուռ պայքարի.—
Իմ բոլո՛ր, բոլո՛ր նյարդերով, որ կան,
Ես կապված եմ իմ վիթխարի դարին։—

Բայց չե՛մ մոռանում ես երբե՛ք, երբե՛ք,
Որ տրված է ինձ մարդկային մի սիրտ,
Տրված են սերեր, կարոտներ, կրքեր,
Եվ կա աշխարհում... մի «հիմար լուսին»։—
Վարդե՜ր կան կյանքում, կրքե՜ր կան անանց,
Կան գրքե՜ր, գրքե՜ր հազարաչքանի,
Մրգե՜ր կան հասուն, մարգե՜ր կան կանաչ—
Եվ ես աշխարհում ապրում եմ քանի,—
Չե՛մ կարող սիրով, սրտով իմ անհագ
Զգացմունքներիս հորձանքով բեղուն
Չսիրել կյանքի լիությունն անհաս,
Ամբողջությունը այս բազմաբեղուն...

Հազար հույզերով հուզում է ներկան
Ու փռում իմ դեմ հուզումների բերք.—
— Ողջո՜ւյն քեզ, կարո՛տ, ու խո՜հ, ու պայքա՛ր,
Ողջո՜ւյն քեզ, կյանքի բազմալեզու ե՛րգ:
Պայծա՜ռ եմ նայում աշխարհին հիմա,
Իմաստություն է իմ սրտին իջել.
Հնձի եմ ելել հնձվորի նման—
Եվ ո՛չ մի ցողուն չե՛մ ուզում զիջել։
Չե՛մ ուզում լինել արճիճ ու երկաթ,
Այլ, սիրտս սրբած վաղվա հավատով՝
Ընդունում եմ ինձ այնպես, ինչպես կամ՝
Իմ ոգու ամբո՛ղջ տենդով ու տապով։

Եվ դո՛ւ, գալիքի երջանի՛կ ընկեր,
Համաշխարհային դու քաղաքացի.
Լսո՞ւմ ես՝ մարտիկ լինելուց բացի
Ես է՛լ քեզ նման մի մարդ եմ եղել։
Ես է՛լ քեզ նման ունեցել եմ բյուր
Կարոտներ, կրքեր ու զգացմունքներ,
Տքնել եմ, հոգնել, պայքարել անքուն,
Թափել խնդության, ցավի արցունքներ,—
Սիրել եմ, սիրվել, ատել ու ներել,
Ընկել եմ հաճախ, բարձրացել էլի՛—
Եվ բազմապիսի երգեր եմ գրել՝
Խոհով, պայքարով ու կրքերով լի՛։—

Եվ երբ հուշ դառնա այսօրվա ներկան,
Ու դարը այս մեծ փոխվի երազի,
Եվ դու, իմ հեռու, գալի՛ք բարեկամ,
Կարդալու լինես իմ կյանքի մասին,—
Իմացի՛ր, որ մեր օրերի խորքում
Ե՛ս էլ եմ եղել կրքերի գերի,—
Հասկացիր սրտիս հույզերը հորդուն
Եվ պայծա՜ռ նայիր անցած պատկերիս...&lt;/poem&gt;&lt;/center&gt;[[Կատեգորիա:Եղիշե Չարենցի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>fp4kxxhu38go1fruhljwcbfx7uddpsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Սամվել Կոսյան</title>
    <ns>100</ns>
    <id>37175</id>
    <revision>
      <id>397987</id>
      <parentid>77562</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:01:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58152-64</username>
        <id>14256</id>
      </contributor>
      <origin>397987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="296" sha1="azidaqe2o18qd301ni4keuzt6fybpqr" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Սամվել Կոսյան | դասակարգում =Կոսյան, Սամվել| սկզբնատառ = Կ | պատկեր =|հայրանուն=Նորայրի| ծնվել է =1947| մահացել է  =2026| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=-}}</text>
      <sha1>azidaqe2o18qd301ni4keuzt6fybpqr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397988</id>
      <parentid>397987</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:02:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>23artashes</username>
        <id>612</id>
      </contributor>
      <origin>397988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="63tav1rfolhrgw9ar7qwmkquhtlxmfv" xml:space="preserve">{{Հեղինակ |լրիվ անուն =Սամվել Կոսյան | դասակարգում =Կոսյան, Սամվել| սկզբնատառ = Կ | պատկեր =|հայրանուն=Նորայրի| ծնվել է =1947| մահացել է  =2026| մասնագիտություն =}}	{{ՀԻ|Տարի=2026}}</text>
      <sha1>63tav1rfolhrgw9ar7qwmkquhtlxmfv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan</title>
    <ns>3</ns>
    <id>130911</id>
    <revision>
      <id>398125</id>
      <parentid>384728</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:57:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տիերզերական պատմություն էջ */ Նոր բաժին</comment>
      <origin>398125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27028" sha1="40jgdzn96c1ahzfe507gt6lovq2kfo5" xml:space="preserve">== Ստեղծած էջերի տեղափոխում ==

Հարգելի @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], շնորհակալություն Րաֆֆու «Գաղտնիք Ղարաբաղի» ստեղծագործությունը սրբագրելու և ստեղծելու համար։ Ձեր ստեղծած մի քանի էջը ես հենց նոր տեղափոխեցի, քանի որ էջի վերնագրերը սխալ էին ընտրված։ Երբ Վիքիդարանում ստեղծում ենք ծավալուն ստեղծագործության գլուխները, էջերի համար ընտրում են Ստեղծագործություն/Գլուխ վերնագրի ձևը։ Այս դեպքում, օրինակ, Ձեր ստեղծած «Է» էջը տեղափոխեցի «[[Գաղտնիք Ղարաբաղի/Է]]»։ Թարմացրեցի նաև գլուխների վերևի «հաջորդ» և «նախորդ» գլուխների հղումները։ Եթե ինչ-որ բան պարզ չէ կամ օգնության կարիք ունեք, խնդրում եմ այստեղ պատասխանեք և սիրով կօգնեմ։ -- [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 14:32, 2 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)

:Հարգելի @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]], շնորհակալություն ուղղումների և նոր գիտելիքի համար։ 
:Ինձ մոտ նոր հարց է առաջացել։ Անգլալեզու Վիքիդարանի օգնության էջից իմացել եմ, որ ծանոթագրության մեջ պարբերությունների առկայության դեպքում դրանք կարելի է բաժանել &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{paragraph break}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կաղապարով (կարճ ձևերը &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{pbr}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կամ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{parabr}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;)։ Նաև գրված է, որ կարելի է օգտագործել &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կամ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; թեգերը, սակայն այս նպատակի համար թեգերը օգրագործելը խորհուրդ չի տրվում, որովհետև կարող են լավ չաշխատել PDF և EPUB ձևաչափերի փոխարկելիս։ Կաղապարները, ցավոք, չաշխատեցին, բայց թեգերը գործում են։ Պարզապես կցանկանայի լավագույն տարբերակը օգտագործել։ Ի՞նչ կասեք սրա վերաբերյալ։ Շարունակե՞մ թեգերով աշխատել, թե կաղապարի հարցը հնարավոր է լուծել, միգուցե այն ստեղծելով։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 14:04, 3 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::Բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], հենց նոր ստեղծեցի &lt;nowiki&gt;{{paragraph break}}&lt;/nowiki&gt; կաղապարը, հայերեն՝ &lt;nowiki&gt;{{պարբերություն}}&lt;/nowiki&gt; կամ &lt;nowiki&gt;{{պարբ}}&lt;/nowiki&gt; օգտագործելի անվանումներով։ Հուսով եմ՝ սա կօգնի լուծել ծանոթագրությունների պարբերությունների հարցը։ Եթե այլ բացակայող բաներ հանդիպեք կամ այլ հարցեր կան, սիրով կօգնեմ։ -- [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 16:54, 3 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]]: Շնորհակալություն կաղապարն ավելացնելու համար: Եվս մեկ հարց: Որտեղի՞ց են հեղինակների էջերը համալրվում ստեղծագործություններով: Մասնավորապես կցանկանայի սրբագրել և ինքս ընթերցել Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին» կատակերգությունը, բայց չեմ գտնում համացանցում ո՛չ հենց ստեղծագործության ֆայլը, ո՛չ էլ առհասարակ Շիրվանզադեի ժողովածուներինը, որոնցում այն լինի: Միգուցե Վիքիդարանը ունի ինչ-որ ելք: [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 06:10, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], հեղինակի էջերը համալրվում են այլ մասնակիցների ջանքերով։ Վիքիդարանում համալրումը գործում է հետևյալ տրամաբանությամբ։ 
::::# Ինչ-որ մեկը թվայնացնում է գիրքը կամ գտնում թվայնացված ազատ տարբերակ և վերբեռնում համակարգ։ 
::::# Ստեղծվում է սրբագրման «ինդեքս» էջը։ Այլ կամ նույն մասնակիցները տառաճանաչում և սրբագրում են էջերը։ 
::::# Այլոք ստեղծում են արդեն հենց ստեղծագործության էջը։ Խմբագրվում է հեղինակի էջը և ավելացվում ստեղծագործությունը հեղինակի էջում։
::::#* Եթե ստեղծագործությունը արդեն սրբագրված առկա է համացանցում և ազատ է, հնարավոր է առանց նախորդ կետերի ուղղակի տեղափոխել Վիքիդարան։
::::Տարբեր ստեղծագործություններ տարբեր փուլերում են, շատ ստեղծագործություններ բացակայում են, որովհետև ոչ ոք չի սկսել թվայնացնել գիրքը։ 
::::Շիրվանզադեի ստեղծագործությունները բոլորը հիմնականում առկա են, որովհետև ժամանակին թվայնացրել ենք նրա [[:Կատեգորիա:Շիրվանզադե հեղինակի գրքեր|բոլոր լիակատար երկերը]]։ «Մորգանի խնամին» 7-րդ հատորում է, [[Էջ:Shirvanzade, Collection works, vol. 7.djvu/409|սկսած էջ 409-ից]]. եթե ցանկանում եք, կարող եք կարդալ և հաստատել էջերը, և ստեղծագործությունը կստեղծենք մյուսների համար, ովքեր կցանկանան այն ընթերցել։ Էջերը արդեն սրբագրված են, բայց սխալներ հաստատ կլինեն։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:35, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::Շնորհակալ եմ շատ։ Անպայման կվերանայեմ, կուղղեմ և սխալներից խուսափելու համար կտեղեկացնեմ Ձեզ, որպեսզի հենց դուք ստեղծեք ստեղծագործության էջը։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:23, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ես էլ եմ շնորհակալ։ Ընդհանրապես խնդիր չկա եթե Դուք փորձեք ստեղծել և սխալներ լինեն՝ ես կշտկեմ։ Քանի որ ստեղծագործությունը փոքր է, ընդամենը պետք է ստեղծեք [[Մորգանի խնամին]] էջը, ավելացնեք վերնագրի տողը և ավոտամատ ներառեք սրբագրված էջերը հետևյալ տողով՝
::::::&lt;nowiki&gt;&lt;pages index=&quot;Shirvanzade, Collection works, vol. 7.djvu&quot; from=&quot;409&quot; to=&quot;485&quot;/&gt;&lt;/nowiki&gt; [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 10:25, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::Գիտեմ, որ եթե բնագրում հիմնական տեքստը շեղատառ է տպագրված, սրբագրելիս շեղատառ չենք գրում ամբողջ տեքստը։ Բայց որոշ տեղերում տպագիր տարբերակում առանձին բառեր կամ նախադասություններ ուղղահայաց են գրված՝ հիմնական տեքստից տարբերվելու համար։ Այս դեպքերի համար ինչպե՞ս արտահայտել տեքստում ձևավորման այդ տարբերությունը։ Մինչև այս պահը ես առանց այդ էլ գրված ուղիղ տեքստը մտածում էի շեղատառ դարձնել, որ տարբերությունը երևա, բայց հիմա մտածում եմ, որ եթե բնագրի մեջ բառը շեղատառ չէ, չարժե շեղատառ դարձնել, այլ փոխարենը թավատառ դարձնել (մանավադ, որ հաճախ այդ ուղղահայաց գրված տարբերվող բառերը կարծես նաև թավատառ են)։ 
:::::Եվ մի ուրիշ հարց. անգլալեզու Վիքիդարանի սրբագրման մասին հոդվածներից մեկում գրված է, որ ստորագիրի մեջ պետք է գրել տվյալ էջի համարը, եթե այն տպագիր տեքստում նշվում է էջի ներքևում։ Բայց իմ տեսնելով, շատ սրբագրված էջերում այդ պրակտիկան չկա. էջը չեն նշում, ինչը տրամաբանական է, որովհետ Վիքիդարանի էջի վերնագրի մեջ էջի համարը արդեն նշվում է։ Ամեն դեպքում կցանկանայի ձեր կարծիքը լսել։
:::::Եվ եթե կարծում եք, որ ձևավորման հարցերով Ձեզ չարժե ծանրաբեռնել, ասեք։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 10:22, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::# Մենք դեռ հստակ ոճական ու ձևավորման ուղեցույցներ չունենք, քանի որ մասնակիցների թիվը մեծ չէ։ Ավելի մեծ Վիքիդարաններում յուրաքանչյուր գրքի համար համաձայնում են ձևավորման որոշակի կանոնների շուրջ։ Մեզ մոտ Դուք ինքներդ կարող եք որոշում կայացնել ձևավորման շուրջ։ Իմ կարծիքով՝ կարևորը բոլոր էջերում նույնական ոճ օգտագործելն է։ Ու Ձեզ հետ համաձայն եմ, որ այդ ուղիղ գիրը թավատառով փոխարինելը ավելի ճիշտ է։
::::::# Իհարկե, լավ կլինի ստորագրում ավելացնել սրբագրված էջի թիվը, եթե առկա է։ Բայց հաճախ թվայնացման ժամանակ դուրս է թողնված, կամ չի երևում, կամ լրացուցիչ աշխատանք է և այլն։ Քանի որ մեր մասնակիցների թիվը շատ փոքր է, մենք փորձում ենք երկրորդական բաները թողնել և կենտրոնանալ առաջնային խնդրի շուրջ, որը ստեղծագործությունը ընթերցողին հասցնելն է։ Այս դեպքում ընթերցողը ավելի շատ մտածում է ստեղծագործությունը գտնելու, քան էջերի համարների առկայության մասին։ Դրա համար շատ հաճախ բաց ենք թողնում կամ չենք կարևորում։ Նույնը նաև խորհուրդ կտայի Ձեզ. եթե էջերի թվերի առկայությունը Ձեզ համար կարևոր է՝ կարող եք ավելացնել, բայց եթե ոչ՝ կարող եք բաց թողնել։
::::::[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 10:37, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::Նորից բարև Ձեզ։ «Մորգանի խնամին» ստեղծագործության վրա աշխատելիս տեսա, որ էջ 419-ից սկսած օգտագործվում է Պիես կաղապարը, որը սակայն անթերի չէ։ Կերպարներից մեկի համեմատաբար երկար անունը խառնվում է տեքստի հետ։ Բացի այդ իմ կարծիքով այդ կաղապարը տարբերվում է բնագրի ձևավորումից։ Միգուցե կոնկրետ այս ձևավորման համար ուրիշ կաղապար է պետք։ Փորձել էի Պիես մոդուլը ձևափոխել, բայց եկա նույն արդյունքին, որից հետո մոդուլը բերեցի նախնական տեսքի, այնպես որ, կարող եք չանհանգստանալ, նախկին կոդը չեմ աղավաղել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 12:28, 7 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::Բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ես մի փոքր ավելի լայնացրեցի պիես կաղապարի սկզբնանունների համար նախատեսված տիրույթը։ Խնդիր չկա, որ ձևավորումը մի փոքր տարբերվում է սկզբնաղբյուրի ձևավորումից, կարևորը ընդհանուր պիեսին բնորոշ ձևավորման առկայությունն է։ Այս կաղապարը ինքնին արդեն մի փոքր խնդրահարույց է, քանի որ օգտագործվում է տիրույթների ֆիքսված արժեքներ։ Ամեն դեպքում, կառաջարկեմ շարունակեք օգտագործել այն, քանի որ բոլոր էջերը ամբողջովին փոխելը շատ ջանք կպահանջվի, և դեռ չունենք որևէ այլընտրանք։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 15:38, 7 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::::Մի անգամ էլ բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]]։ Շտկելու տարբեր անհաջող փորձերից հետո ստեղծագործությունը ավտոմատ մաքրեցի պիես կաղապարից, քանի որ բազմաթիվ խնդիրներ էր առաջացնում։ Չեմ կարծում, թե կարևոր է այդ կաղապարը օգտագործել. ներկայիս ձևավորումն էլ իմ կարծիքով լավ է։ 
:::::::::Մի մանր խորհուրդ ունեմ, որը կապված չէ այս կաղապարի հետ։ Երբ ցանկանում եք նոր պարբերություն տանել տողը, խնդրում եմ օգտագործեք երկու նոր տող («enter»), այլ ոչ &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 09:33, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::::Բարև Ձեզ։ Կաղապարը հնարավոր է գոյություն ունենալու իմաստ ունի, բայց համաձայն եմ որ այն շատ խնդրահարույց էր. նախ սլզբնանունների երկարության խնդիրը, հետո պարզվեց որ էջից էջ կերպարի խոսքը անջատվում է, որովհետև ամեն էջի համար կաղապարը պետք է առանձին բացել ու փակել։ Մի խոսքով իրոք անհարմար կաղապար էր։ Իսկ &lt;br/&gt; թեգը օգտագործում էի, երբ պետք էր տեքստը հաջորդ տող տանել առանց տող բաց թողնելու։ Մասնավորապես ցուցակների համար, որոնք ոչ համարակալված են, ոչ ել bullet-ներ ունեն, զուտ բառացանկ է։ Նման դեպքերում եթե ուղղակի enter-ով եմ անում, տեքստը նույն տողի վրա է արտածվում։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:42, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::::::Շնորհակալություն։ Նման դեպքերում կարող եք &lt;nowiki&gt;&lt;poem&gt;&lt;/poem&gt;&lt;/nowiki&gt; թեգերը օգտագործել, և ամբողջ հատվածը ներառել թեգերի մեջ։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 09:45, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::::::Բարև ձեզ։ Այս անգամ ուզում եմ Շիրվանզադեի Արտիստը ընթերցել և նկատում եմ, որ հեղինակի էջում՝ «Պատմվածքներ և վիպակներ բաժնում», կա մի տարբերակ, որը կրճատումներով է։ Մտածեցի, որ նրա երկերի 5-րդ հատորի «Արտիստը» ամբողջական է, քանի որ սկզբում գրված չէ, որ այն կրճատումներով է։ Այդ 5-րդ հատորը ամբողջությամբ դուրս եմ բերել հեղինակի էջ, բայց բովանդակության էջից երբ սեղմում եմ Արտիստը, հղում է այն կրճատումով տարբերակին։ Նշեմ, որ դեռ 5-րդ հատորից որպես առանձին գործ պատմվածքը չեմ հանել, բայց ցանկություն կա, որ մարդկանց միայն կրճատումներով տարբերակը հասանելիմչլինի։ Ուղղակի որ երկուսի վերնագիրն է «Արտիստը», վախենում եմ մի բան այնպես չլինի։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 15:27, 15 հունվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::Բարև Ձեզ, շնորհակալություն նկատելու համար։ Նախկին տարբերակը տեղափոխեցի [[Արտիստը (կրճատումներով)]] և ստեղծեցի [[Արտիստը]] էջը՝ արդեն ամբողջական տարբերակով։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 15:37, 15 հունվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::Շնորհակալություն։ Իսկ կասե՞ք ինչու ներբեռնելու ֆունկցիան չի աշխատում։ Չեմ կարում Արտիստը ոչ մի ֆորմատով ներբեռնել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 10:12, 16 հունվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::Աշխատում է, ուղղակի դանդաղ է։ Պետք է սեղմելուց հետո երկար սպասեք, մոտ մի 10 րոպե սպասեք, ֆայլը կգեներացվի ու կարող եք ներբեռնել։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 16:15, 16 հունվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::Բարև ձեզ։ Մի հարց ունեմ։ Ո՞րն է պատճառը, որ [[Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա]] էջում կա բովանդակության մենյու, ընդ որում հենց էջի խմբագրման մեջ դա որևէ կերպով չի գրվում։ Իսկ [[Պատվի համար]] էջում այդ բովանդակությունը չի գեներացվում։ Ի՞նչ անել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 07:41, 18 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ճիշտն ասած, ես էլ չկարողացա հասկանալ։ Այսօր երեկոյան էլի կփորձեմ հասկանալ խնդիրը։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 13:58, 18 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], պարզվում է՝ չի աշխատելու, որը հենց այդպես էլ նախատեսած է։ Առաջին դեպքում աշխատում է, քանի որ «Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա»-ն ամբողջական գիրք չէ, այլ առանձին նկարներ։ Բայց ձեռքով հնարավոր է սարքել բովանդակության պես մի բան, ինչպես որ [[Պատվի համար|այստեղ]] ես սարքեցի երկու գլխի համար։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 08:03, 19 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::::Ափսոս, իսկ չկա՞ ոչ մի ձև ծրագրավորելու այդ բովանդակությունը։ Այն շատ ավելի հարմար է և գեղեցիկ է երևում ու հնարավորություն կտա միանման սարքել բոլոր գործերի բովանդակությունները։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 18:03, 19 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::::Ցավոք, ես չեմ կարող։ Հնարավոր է մեկ այլ տարբերակով ստանալ այն ինչ ցանկանում եք, երբ բոլոր վերնագրերը ոչ թե գրքի մեջ են այլ ստեղծվող էջում, բայց էջի ստեղծումը շատ ավելի երկար ջանք կպահանջի, քան հիմա է։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 14:33, 21 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::::::@[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան բարև։ Խորհրդարանի գրառումների մասին մնացածները տեղեկանում են, թե միայն այն ժամանակ են իմանում, որ մեկը այնտեղ գրել է, երբ ստուգում են։ Ուղղակի մտածեցի որ ամեն անգամ որևէ հարցով կոնկրետ մարդու չգրեմ, խորհրդարանում գրեմ, բայց արձագանք չկա։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 14:01, 24 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::::::Բարև @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], մեր համայնքը հիմա շատ փոքր է, ու կարծում եմ հաճախ չենք ստուգում Խորհրդարանը, եթե հատուկ չենք նշվում։ Ես կարդացի Ձեր առաջարկը Խորհրդարանում. կարծում եմ կարող եք ինքներդ ստեղծել նման կատեգորիա ու ավելացնել համապատասխան գործերը այդ կատեգորիայում։ Նման այլ առաջարկների պարագայում՝ կարող եք ուղղակի անել առանց որևէ մեկին հարցնելու կամ եթե օգնության կարիք ունեք՝ դիմեք ինձ կամ այլ մասնակցի։ Կարող եք մեր էջերում էլ հաղորդագրություն թողնել կամ այստեղ գրել՝ մեզ նշելով։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 17:07, 24 փետրվարի 2025 (UTC)

== Շքանշան ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Պատկեր:Wikisource Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''Վիքիդարանի շքանշան'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Slava Seyranyan ջան, այս շքանշանը Ձեզ՝ որպես շնորհակալություն Հայերեն Վիքիդարանի արդեն հաստատված էջերի վրիպակներն ուղղելու համար։ --[[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]]
|}

== Կաղապար:Էջ-ի օգտագործման վերաբերյալ ==

@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ջան, բարև Ձեզ։ Տեսա, որ «[[Պատվի համար]]» էջի բովանդակության հարցը լուծել եք էջերը առանձին-առանձին &lt;nowiki&gt;{{Էջ}}&lt;/nowiki&gt; կաղապարով ներառելու միջոցով։ Ուզում եմ Ձեր ուշադրությունը դարձնել նրան, որ ցավոք, այդ կաղապարի միջոցով էջերի ներառումը համարվում է հնացած ձև և չի խրախուսվում Վիքիդարաններում (օրինակ՝ [[:en:Template:Page]] կամ [[:ru:Шаблон:Страница]])։ Տվյալ ստեղծագործության դեպքում մեծ խնդիր չէ, բայց խնդրում եմ, եթե հնարավոր է, այսուհետ խուսափեք այդ կաղապարը օգտագործել մյուս էջերում. օգտագործեք &lt;nowiki&gt;&lt;page&gt;&lt;/nowiki&gt; պիտակների միջոցով ներառման ձևը։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 13:35, 2 մարտի 2025 (UTC)

== Տիերզերական պատմություն էջ ==
@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ջան, բարև Ձեզ։ Տեսա, որ ստեղծել եք [[Տիեզերական պատմություն]] էջը։ Նման էջերը մենք ստեղծում ենք, երբ սկզբնական ստեղծագործությունը սրբագրված է կամ գոնե ընթերցելի տեսք ունի։ Ես այդ էջը ստիպված եմ ջնջել, բայց երբ սկզբնական ստեղծագործությունը սրբագրված լինի՝ կարող եք վերստեղծել։ Եթե հարցեր ունեք, խնդրում եմ ասեք ու կներեք անհանգստության համար։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:57, 2 նոյեմբերի 2026 (UTC)</text>
      <sha1>40jgdzn96c1ahzfe507gt6lovq2kfo5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398129</id>
      <parentid>398125</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:04:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58532-32</username>
        <id>14259</id>
      </contributor>
      <comment>/* Տիերզերական պատմություն էջ */ Պատասխան</comment>
      <origin>398129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27635" sha1="dzgop3x8trn37lc53z9kbppvx9cq9m2" xml:space="preserve">== Ստեղծած էջերի տեղափոխում ==

Հարգելի @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], շնորհակալություն Րաֆֆու «Գաղտնիք Ղարաբաղի» ստեղծագործությունը սրբագրելու և ստեղծելու համար։ Ձեր ստեղծած մի քանի էջը ես հենց նոր տեղափոխեցի, քանի որ էջի վերնագրերը սխալ էին ընտրված։ Երբ Վիքիդարանում ստեղծում ենք ծավալուն ստեղծագործության գլուխները, էջերի համար ընտրում են Ստեղծագործություն/Գլուխ վերնագրի ձևը։ Այս դեպքում, օրինակ, Ձեր ստեղծած «Է» էջը տեղափոխեցի «[[Գաղտնիք Ղարաբաղի/Է]]»։ Թարմացրեցի նաև գլուխների վերևի «հաջորդ» և «նախորդ» գլուխների հղումները։ Եթե ինչ-որ բան պարզ չէ կամ օգնության կարիք ունեք, խնդրում եմ այստեղ պատասխանեք և սիրով կօգնեմ։ -- [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 14:32, 2 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)

:Հարգելի @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]], շնորհակալություն ուղղումների և նոր գիտելիքի համար։ 
:Ինձ մոտ նոր հարց է առաջացել։ Անգլալեզու Վիքիդարանի օգնության էջից իմացել եմ, որ ծանոթագրության մեջ պարբերությունների առկայության դեպքում դրանք կարելի է բաժանել &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{paragraph break}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կաղապարով (կարճ ձևերը &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{pbr}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կամ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;{{parabr}}&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;)։ Նաև գրված է, որ կարելի է օգտագործել &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;br/&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; կամ &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;&lt;p&gt;&lt;/p&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; թեգերը, սակայն այս նպատակի համար թեգերը օգրագործելը խորհուրդ չի տրվում, որովհետև կարող են լավ չաշխատել PDF և EPUB ձևաչափերի փոխարկելիս։ Կաղապարները, ցավոք, չաշխատեցին, բայց թեգերը գործում են։ Պարզապես կցանկանայի լավագույն տարբերակը օգտագործել։ Ի՞նչ կասեք սրա վերաբերյալ։ Շարունակե՞մ թեգերով աշխատել, թե կաղապարի հարցը հնարավոր է լուծել, միգուցե այն ստեղծելով։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 14:04, 3 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::Բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], հենց նոր ստեղծեցի &lt;nowiki&gt;{{paragraph break}}&lt;/nowiki&gt; կաղապարը, հայերեն՝ &lt;nowiki&gt;{{պարբերություն}}&lt;/nowiki&gt; կամ &lt;nowiki&gt;{{պարբ}}&lt;/nowiki&gt; օգտագործելի անվանումներով։ Հուսով եմ՝ սա կօգնի լուծել ծանոթագրությունների պարբերությունների հարցը։ Եթե այլ բացակայող բաներ հանդիպեք կամ այլ հարցեր կան, սիրով կօգնեմ։ -- [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 16:54, 3 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]]: Շնորհակալություն կաղապարն ավելացնելու համար: Եվս մեկ հարց: Որտեղի՞ց են հեղինակների էջերը համալրվում ստեղծագործություններով: Մասնավորապես կցանկանայի սրբագրել և ինքս ընթերցել Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին» կատակերգությունը, բայց չեմ գտնում համացանցում ո՛չ հենց ստեղծագործության ֆայլը, ո՛չ էլ առհասարակ Շիրվանզադեի ժողովածուներինը, որոնցում այն լինի: Միգուցե Վիքիդարանը ունի ինչ-որ ելք: [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 06:10, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], հեղինակի էջերը համալրվում են այլ մասնակիցների ջանքերով։ Վիքիդարանում համալրումը գործում է հետևյալ տրամաբանությամբ։ 
::::# Ինչ-որ մեկը թվայնացնում է գիրքը կամ գտնում թվայնացված ազատ տարբերակ և վերբեռնում համակարգ։ 
::::# Ստեղծվում է սրբագրման «ինդեքս» էջը։ Այլ կամ նույն մասնակիցները տառաճանաչում և սրբագրում են էջերը։ 
::::# Այլոք ստեղծում են արդեն հենց ստեղծագործության էջը։ Խմբագրվում է հեղինակի էջը և ավելացվում ստեղծագործությունը հեղինակի էջում։
::::#* Եթե ստեղծագործությունը արդեն սրբագրված առկա է համացանցում և ազատ է, հնարավոր է առանց նախորդ կետերի ուղղակի տեղափոխել Վիքիդարան։
::::Տարբեր ստեղծագործություններ տարբեր փուլերում են, շատ ստեղծագործություններ բացակայում են, որովհետև ոչ ոք չի սկսել թվայնացնել գիրքը։ 
::::Շիրվանզադեի ստեղծագործությունները բոլորը հիմնականում առկա են, որովհետև ժամանակին թվայնացրել ենք նրա [[:Կատեգորիա:Շիրվանզադե հեղինակի գրքեր|բոլոր լիակատար երկերը]]։ «Մորգանի խնամին» 7-րդ հատորում է, [[Էջ:Shirvanzade, Collection works, vol. 7.djvu/409|սկսած էջ 409-ից]]. եթե ցանկանում եք, կարող եք կարդալ և հաստատել էջերը, և ստեղծագործությունը կստեղծենք մյուսների համար, ովքեր կցանկանան այն ընթերցել։ Էջերը արդեն սրբագրված են, բայց սխալներ հաստատ կլինեն։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:35, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::Շնորհակալ եմ շատ։ Անպայման կվերանայեմ, կուղղեմ և սխալներից խուսափելու համար կտեղեկացնեմ Ձեզ, որպեսզի հենց դուք ստեղծեք ստեղծագործության էջը։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:23, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ես էլ եմ շնորհակալ։ Ընդհանրապես խնդիր չկա եթե Դուք փորձեք ստեղծել և սխալներ լինեն՝ ես կշտկեմ։ Քանի որ ստեղծագործությունը փոքր է, ընդամենը պետք է ստեղծեք [[Մորգանի խնամին]] էջը, ավելացնեք վերնագրի տողը և ավոտամատ ներառեք սրբագրված էջերը հետևյալ տողով՝
::::::&lt;nowiki&gt;&lt;pages index=&quot;Shirvanzade, Collection works, vol. 7.djvu&quot; from=&quot;409&quot; to=&quot;485&quot;/&gt;&lt;/nowiki&gt; [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 10:25, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::Գիտեմ, որ եթե բնագրում հիմնական տեքստը շեղատառ է տպագրված, սրբագրելիս շեղատառ չենք գրում ամբողջ տեքստը։ Բայց որոշ տեղերում տպագիր տարբերակում առանձին բառեր կամ նախադասություններ ուղղահայաց են գրված՝ հիմնական տեքստից տարբերվելու համար։ Այս դեպքերի համար ինչպե՞ս արտահայտել տեքստում ձևավորման այդ տարբերությունը։ Մինչև այս պահը ես առանց այդ էլ գրված ուղիղ տեքստը մտածում էի շեղատառ դարձնել, որ տարբերությունը երևա, բայց հիմա մտածում եմ, որ եթե բնագրի մեջ բառը շեղատառ չէ, չարժե շեղատառ դարձնել, այլ փոխարենը թավատառ դարձնել (մանավադ, որ հաճախ այդ ուղղահայաց գրված տարբերվող բառերը կարծես նաև թավատառ են)։ 
:::::Եվ մի ուրիշ հարց. անգլալեզու Վիքիդարանի սրբագրման մասին հոդվածներից մեկում գրված է, որ ստորագիրի մեջ պետք է գրել տվյալ էջի համարը, եթե այն տպագիր տեքստում նշվում է էջի ներքևում։ Բայց իմ տեսնելով, շատ սրբագրված էջերում այդ պրակտիկան չկա. էջը չեն նշում, ինչը տրամաբանական է, որովհետ Վիքիդարանի էջի վերնագրի մեջ էջի համարը արդեն նշվում է։ Ամեն դեպքում կցանկանայի ձեր կարծիքը լսել։
:::::Եվ եթե կարծում եք, որ ձևավորման հարցերով Ձեզ չարժե ծանրաբեռնել, ասեք։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 10:22, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::# Մենք դեռ հստակ ոճական ու ձևավորման ուղեցույցներ չունենք, քանի որ մասնակիցների թիվը մեծ չէ։ Ավելի մեծ Վիքիդարաններում յուրաքանչյուր գրքի համար համաձայնում են ձևավորման որոշակի կանոնների շուրջ։ Մեզ մոտ Դուք ինքներդ կարող եք որոշում կայացնել ձևավորման շուրջ։ Իմ կարծիքով՝ կարևորը բոլոր էջերում նույնական ոճ օգտագործելն է։ Ու Ձեզ հետ համաձայն եմ, որ այդ ուղիղ գիրը թավատառով փոխարինելը ավելի ճիշտ է։
::::::# Իհարկե, լավ կլինի ստորագրում ավելացնել սրբագրված էջի թիվը, եթե առկա է։ Բայց հաճախ թվայնացման ժամանակ դուրս է թողնված, կամ չի երևում, կամ լրացուցիչ աշխատանք է և այլն։ Քանի որ մեր մասնակիցների թիվը շատ փոքր է, մենք փորձում ենք երկրորդական բաները թողնել և կենտրոնանալ առաջնային խնդրի շուրջ, որը ստեղծագործությունը ընթերցողին հասցնելն է։ Այս դեպքում ընթերցողը ավելի շատ մտածում է ստեղծագործությունը գտնելու, քան էջերի համարների առկայության մասին։ Դրա համար շատ հաճախ բաց ենք թողնում կամ չենք կարևորում։ Նույնը նաև խորհուրդ կտայի Ձեզ. եթե էջերի թվերի առկայությունը Ձեզ համար կարևոր է՝ կարող եք ավելացնել, բայց եթե ոչ՝ կարող եք բաց թողնել։
::::::[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 10:37, 6 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::Նորից բարև Ձեզ։ «Մորգանի խնամին» ստեղծագործության վրա աշխատելիս տեսա, որ էջ 419-ից սկսած օգտագործվում է Պիես կաղապարը, որը սակայն անթերի չէ։ Կերպարներից մեկի համեմատաբար երկար անունը խառնվում է տեքստի հետ։ Բացի այդ իմ կարծիքով այդ կաղապարը տարբերվում է բնագրի ձևավորումից։ Միգուցե կոնկրետ այս ձևավորման համար ուրիշ կաղապար է պետք։ Փորձել էի Պիես մոդուլը ձևափոխել, բայց եկա նույն արդյունքին, որից հետո մոդուլը բերեցի նախնական տեսքի, այնպես որ, կարող եք չանհանգստանալ, նախկին կոդը չեմ աղավաղել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 12:28, 7 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::Բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ես մի փոքր ավելի լայնացրեցի պիես կաղապարի սկզբնանունների համար նախատեսված տիրույթը։ Խնդիր չկա, որ ձևավորումը մի փոքր տարբերվում է սկզբնաղբյուրի ձևավորումից, կարևորը ընդհանուր պիեսին բնորոշ ձևավորման առկայությունն է։ Այս կաղապարը ինքնին արդեն մի փոքր խնդրահարույց է, քանի որ օգտագործվում է տիրույթների ֆիքսված արժեքներ։ Ամեն դեպքում, կառաջարկեմ շարունակեք օգտագործել այն, քանի որ բոլոր էջերը ամբողջովին փոխելը շատ ջանք կպահանջվի, և դեռ չունենք որևէ այլընտրանք։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 15:38, 7 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::::Մի անգամ էլ բարև Ձեզ, @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]]։ Շտկելու տարբեր անհաջող փորձերից հետո ստեղծագործությունը ավտոմատ մաքրեցի պիես կաղապարից, քանի որ բազմաթիվ խնդիրներ էր առաջացնում։ Չեմ կարծում, թե կարևոր է այդ կաղապարը օգտագործել. ներկայիս ձևավորումն էլ իմ կարծիքով լավ է։ 
:::::::::Մի մանր խորհուրդ ունեմ, որը կապված չէ այս կաղապարի հետ։ Երբ ցանկանում եք նոր պարբերություն տանել տողը, խնդրում եմ օգտագործեք երկու նոր տող («enter»), այլ ոչ &lt;nowiki&gt;&lt;br /&gt;&lt;/nowiki&gt;։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 09:33, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::::Բարև Ձեզ։ Կաղապարը հնարավոր է գոյություն ունենալու իմաստ ունի, բայց համաձայն եմ որ այն շատ խնդրահարույց էր. նախ սլզբնանունների երկարության խնդիրը, հետո պարզվեց որ էջից էջ կերպարի խոսքը անջատվում է, որովհետև ամեն էջի համար կաղապարը պետք է առանձին բացել ու փակել։ Մի խոսքով իրոք անհարմար կաղապար էր։ Իսկ &lt;br/&gt; թեգը օգտագործում էի, երբ պետք էր տեքստը հաջորդ տող տանել առանց տող բաց թողնելու։ Մասնավորապես ցուցակների համար, որոնք ոչ համարակալված են, ոչ ել bullet-ներ ունեն, զուտ բառացանկ է։ Նման դեպքերում եթե ուղղակի enter-ով եմ անում, տեքստը նույն տողի վրա է արտածվում։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 09:42, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
:::::::::::Շնորհակալություն։ Նման դեպքերում կարող եք &lt;nowiki&gt;&lt;poem&gt;&lt;/poem&gt;&lt;/nowiki&gt; թեգերը օգտագործել, և ամբողջ հատվածը ներառել թեգերի մեջ։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 09:45, 8 Դեկտեմբերի 2024 (UTC)
::::::::::::Բարև ձեզ։ Այս անգամ ուզում եմ Շիրվանզադեի Արտիստը ընթերցել և նկատում եմ, որ հեղինակի էջում՝ «Պատմվածքներ և վիպակներ բաժնում», կա մի տարբերակ, որը կրճատումներով է։ Մտածեցի, որ նրա երկերի 5-րդ հատորի «Արտիստը» ամբողջական է, քանի որ սկզբում գրված չէ, որ այն կրճատումներով է։ Այդ 5-րդ հատորը ամբողջությամբ դուրս եմ բերել հեղինակի էջ, բայց բովանդակության էջից երբ սեղմում եմ Արտիստը, հղում է այն կրճատումով տարբերակին։ Նշեմ, որ դեռ 5-րդ հատորից որպես առանձին գործ պատմվածքը չեմ հանել, բայց ցանկություն կա, որ մարդկանց միայն կրճատումներով տարբերակը հասանելիմչլինի։ Ուղղակի որ երկուսի վերնագիրն է «Արտիստը», վախենում եմ մի բան այնպես չլինի։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 15:27, 15 հունվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::Բարև Ձեզ, շնորհակալություն նկատելու համար։ Նախկին տարբերակը տեղափոխեցի [[Արտիստը (կրճատումներով)]] և ստեղծեցի [[Արտիստը]] էջը՝ արդեն ամբողջական տարբերակով։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 15:37, 15 հունվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::Շնորհակալություն։ Իսկ կասե՞ք ինչու ներբեռնելու ֆունկցիան չի աշխատում։ Չեմ կարում Արտիստը ոչ մի ֆորմատով ներբեռնել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 10:12, 16 հունվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::Աշխատում է, ուղղակի դանդաղ է։ Պետք է սեղմելուց հետո երկար սպասեք, մոտ մի 10 րոպե սպասեք, ֆայլը կգեներացվի ու կարող եք ներբեռնել։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 16:15, 16 հունվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::Բարև ձեզ։ Մի հարց ունեմ։ Ո՞րն է պատճառը, որ [[Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա]] էջում կա բովանդակության մենյու, ընդ որում հենց էջի խմբագրման մեջ դա որևէ կերպով չի գրվում։ Իսկ [[Պատվի համար]] էջում այդ բովանդակությունը չի գեներացվում։ Ի՞նչ անել։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 07:41, 18 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::Բարև Ձեզ @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], ճիշտն ասած, ես էլ չկարողացա հասկանալ։ Այսօր երեկոյան էլի կփորձեմ հասկանալ խնդիրը։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 13:58, 18 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], պարզվում է՝ չի աշխատելու, որը հենց այդպես էլ նախատեսած է։ Առաջին դեպքում աշխատում է, քանի որ «Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա»-ն ամբողջական գիրք չէ, այլ առանձին նկարներ։ Բայց ձեռքով հնարավոր է սարքել բովանդակության պես մի բան, ինչպես որ [[Պատվի համար|այստեղ]] ես սարքեցի երկու գլխի համար։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 08:03, 19 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::::Ափսոս, իսկ չկա՞ ոչ մի ձև ծրագրավորելու այդ բովանդակությունը։ Այն շատ ավելի հարմար է և գեղեցիկ է երևում ու հնարավորություն կտա միանման սարքել բոլոր գործերի բովանդակությունները։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 18:03, 19 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::::Ցավոք, ես չեմ կարող։ Հնարավոր է մեկ այլ տարբերակով ստանալ այն ինչ ցանկանում եք, երբ բոլոր վերնագրերը ոչ թե գրքի մեջ են այլ ստեղծվող էջում, բայց էջի ստեղծումը շատ ավելի երկար ջանք կպահանջի, քան հիմա է։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 14:33, 21 փետրվարի 2025 (UTC)
:::::::::::::::::::::@[[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ջան բարև։ Խորհրդարանի գրառումների մասին մնացածները տեղեկանում են, թե միայն այն ժամանակ են իմանում, որ մեկը այնտեղ գրել է, երբ ստուգում են։ Ուղղակի մտածեցի որ ամեն անգամ որևէ հարցով կոնկրետ մարդու չգրեմ, խորհրդարանում գրեմ, բայց արձագանք չկա։ [[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Slava Seyranyan|քննարկում]]) 14:01, 24 փետրվարի 2025 (UTC)
::::::::::::::::::::::Բարև @[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]], մեր համայնքը հիմա շատ փոքր է, ու կարծում եմ հաճախ չենք ստուգում Խորհրդարանը, եթե հատուկ չենք նշվում։ Ես կարդացի Ձեր առաջարկը Խորհրդարանում. կարծում եմ կարող եք ինքներդ ստեղծել նման կատեգորիա ու ավելացնել համապատասխան գործերը այդ կատեգորիայում։ Նման այլ առաջարկների պարագայում՝ կարող եք ուղղակի անել առանց որևէ մեկին հարցնելու կամ եթե օգնության կարիք ունեք՝ դիմեք ինձ կամ այլ մասնակցի։ Կարող եք մեր էջերում էլ հաղորդագրություն թողնել կամ այստեղ գրել՝ մեզ նշելով։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 17:07, 24 փետրվարի 2025 (UTC)

== Շքանշան ==

{| style=&quot;background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;&quot;
|rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;vertical-align: middle; padding: 5px;&quot; | [[Պատկեր:Wikisource Barnstar Hires.png|100px]]
|style=&quot;font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;&quot; | '''Վիքիդարանի շքանշան'''
|-
|style=&quot;vertical-align: middle; padding: 3px;&quot; | Slava Seyranyan ջան, այս շքանշանը Ձեզ՝ որպես շնորհակալություն Հայերեն Վիքիդարանի արդեն հաստատված էջերի վրիպակներն ուղղելու համար։ --[[User:GeoO|&lt;font color = &quot;orange&quot;&gt;&lt;big&gt;Ջ&lt;/big&gt;&lt;/font&gt;&lt;font color = &quot;black&quot;&gt;եօ&lt;/font&gt;]]
|}

== Կաղապար:Էջ-ի օգտագործման վերաբերյալ ==

@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ջան, բարև Ձեզ։ Տեսա, որ «[[Պատվի համար]]» էջի բովանդակության հարցը լուծել եք էջերը առանձին-առանձին &lt;nowiki&gt;{{Էջ}}&lt;/nowiki&gt; կաղապարով ներառելու միջոցով։ Ուզում եմ Ձեր ուշադրությունը դարձնել նրան, որ ցավոք, այդ կաղապարի միջոցով էջերի ներառումը համարվում է հնացած ձև և չի խրախուսվում Վիքիդարաններում (օրինակ՝ [[:en:Template:Page]] կամ [[:ru:Шаблон:Страница]])։ Տվյալ ստեղծագործության դեպքում մեծ խնդիր չէ, բայց խնդրում եմ, եթե հնարավոր է, այսուհետ խուսափեք այդ կաղապարը օգտագործել մյուս էջերում. օգտագործեք &lt;nowiki&gt;&lt;page&gt;&lt;/nowiki&gt; պիտակների միջոցով ներառման ձևը։ Շնորհակալություն։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 13:35, 2 մարտի 2025 (UTC)

== Տիերզերական պատմություն էջ ==
@[[Մասնակից:Slava Seyranyan|Slava Seyranyan]] ջան, բարև Ձեզ։ Տեսա, որ ստեղծել եք [[Տիեզերական պատմություն]] էջը։ Նման էջերը մենք ստեղծում ենք, երբ սկզբնական ստեղծագործությունը սրբագրված է կամ գոնե ընթերցելի տեսք ունի։ Ես այդ էջը ստիպված եմ ջնջել, բայց երբ սկզբնական ստեղծագործությունը սրբագրված լինի՝ կարող եք վերստեղծել։ Եթե հարցեր ունեք, խնդրում եմ ասեք ու կներեք անհանգստության համար։ [[Մասնակից:Emptyfear|Emptyfear]] ([[Մասնակցի քննարկում:Emptyfear|քննարկում]]) 07:57, 2 նոյեմբերի 2026 (UTC)

:Բարև Ձեզ։ Հասկացա, շնորհակալություն։ Քանի որ Դուք եք իմ նկատած ամենաակտիվ օգտատերը, կցանկանայի որևէ ավելի արագ ուղիղ կապի միջոց ունենալ Ձեզ հետ հարցերի համար։ Եթե դեմ չեք, ասեք, եթե ոչ՝ կշարունակենք նման ֆորմատով հաղորդակցությունը։ [[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-58532-32|~2026-58532-32]] ([[Մասնակցի քննարկում:~2026-58532-32|talk]]) 08:04, 2 նոյեմբերի 2026 (UTC)</text>
      <sha1>dzgop3x8trn37lc53z9kbppvx9cq9m2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վիքիդարան:Համագործակցություն Վիքիակումբների հետ/Վիճակագրություն/Ընդհանուր/Հոկտեմբեր, 2026</title>
    <ns>4</ns>
    <id>152102</id>
    <revision>
      <id>397989</id>
      <timestamp>2026-11-01T12:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ԱշբոտՏՆՂ</username>
        <id>8567</id>
      </contributor>
      <comment>թարմացում</comment>
      <origin>397989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="lsdjvt32t6oai6m6eqjr4fu4iffeja1" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Մասնակցային անուն!!Բայթեր (+)!!Բայթեր (-)!!Խմբագրումներ!!Ստեղծված!!Սրբագրված!!Հաստատված
|-
|Ընդհանուր||0||0||0||0||0||0
|}</text>
      <sha1>lsdjvt32t6oai6m6eqjr4fu4iffeja1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Տիեզերական պատմություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152103</id>
    <revision>
      <id>397992</id>
      <timestamp>2026-11-01T14:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>Created blank page</comment>
      <origin>397992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397997</id>
      <parentid>397992</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:04:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>397997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="85yiq18r739c3ckt3pc6hmjm7pnx3ur" xml:space="preserve">&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' /&gt;</text>
      <sha1>85yiq18r739c3ckt3pc6hmjm7pnx3ur</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397999</id>
      <parentid>397997</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>397999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="dez5ap03uam69hv4k6b3adsp8pzcdw5" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելեցի
|previous = 
|next = 

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' /&gt;</text>
      <sha1>dez5ap03uam69hv4k6b3adsp8pzcdw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398000</id>
      <parentid>397999</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="217" sha1="7dbypgjqgvfsrkvvg0dqr79fov45wa4" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելեցի
|previous = 
|next = 

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='1' to='2' /&gt;</text>
      <sha1>7dbypgjqgvfsrkvvg0dqr79fov45wa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398001</id>
      <parentid>398000</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:07:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="okn8o32v8fu418aoppkancevc9gw6wo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելեցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='1' to='2' /&gt;</text>
      <sha1>okn8o32v8fu418aoppkancevc9gw6wo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398002</id>
      <parentid>398001</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="218" sha1="j3og7hcy36z4yyk0tstkr92rq79ti9v" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='1' to='2' /&gt;</text>
      <sha1>j3og7hcy36z4yyk0tstkr92rq79ti9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398003</id>
      <parentid>398002</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="mz0y9hkogi77zyu0q3ld94wra6va4bx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='1' to='123' /&gt;</text>
      <sha1>mz0y9hkogi77zyu0q3ld94wra6va4bx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398004</id>
      <parentid>398003</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="220" sha1="2twv77aocp53hh5h9la7wbe8yan5lo1" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='1' to='108' /&gt;</text>
      <sha1>2twv77aocp53hh5h9la7wbe8yan5lo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398005</id>
      <parentid>398004</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:12:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="221" sha1="spixgaqcor5z79a8xlhltp1ozzhwl6a" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='15' to='108' /&gt;</text>
      <sha1>spixgaqcor5z79a8xlhltp1ozzhwl6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398130</id>
      <parentid>398005</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>398130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="233" sha1="qbr612otvgilixyj4jkvpyz1ykcum51" xml:space="preserve">{{delete}}

{{Վերնագիր
|title = Տիեզերական պատմություն
|author = Վարդան Արևելցի
|previous = 
|next = 
}}

&lt;pages index='Տիեզերական պատմություն.djvu' from='15' to='108' /&gt;</text>
      <sha1>qbr612otvgilixyj4jkvpyz1ykcum51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ինդեքս:Տիեզերական պատմություն.djvu</title>
    <ns>106</ns>
    <id>152105</id>
    <revision>
      <id>397995</id>
      <timestamp>2026-11-01T14:54:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «»:</comment>
      <origin>397995</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91" sha1="r9idtr382pcdh47v3a1epo8a76zilta" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=գիրք
|Title=Տիեզերական պատմություն
|Language=hy
|Volume=
|Author=Վարդան Արևելցի
|Author2=
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=
|School=
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=djvu
|Image=
|Progress=
|Transclusion=unknown
|Pages=
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>r9idtr382pcdh47v3a1epo8a76zilta</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>397996</id>
      <parentid>397995</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>397996</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="nnsb3ieg59jugt1mny2pl6n21nbs6jg" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=գիրք
|Title=Տիեզերական պատմություն
|Language=hy
|Volume=
|Author=Վարդան Արևելցի
|Author2=
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=
|School=
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=djvu
|Image=
|Progress=
|Transclusion=unknown
|Pages=&lt;pagelist /&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>nnsb3ieg59jugt1mny2pl6n21nbs6jg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398043</id>
      <parentid>397996</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398043</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="rtxhjp3fxg14l93fqk3r7hywvxmm06r" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=գիրք
|Title=[[Տիեզերական պատմություն]]
|Language=hy
|Volume=
|Author=Վարդան Արևելցի
|Author2=
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=
|School=
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=djvu
|Image=
|Progress=
|Transclusion=unknown
|Pages=&lt;pagelist /&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>rtxhjp3fxg14l93fqk3r7hywvxmm06r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398122</id>
      <parentid>398043</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T07:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>398122</origin>
      <model>proofread-index</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103" sha1="8xc7qqu721bvnpfw3u4nkrc3qgufs59" xml:space="preserve">{{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template
|Type=գիրք
|Title=[[Տիեզերական պատմություն]]
|Language=hy
|Volume=
|Author=Վարդան Արևելցի
|Author2=
|Translator=
|Editor=
|Illustrator=
|Publisher=
|Address=
|Year=
|School=
|Key=
|ISBN=
|OCLC=
|LCCN=
|BNF_ARK=
|ARC=
|Source=djvu
|Image=
|Progress=C
|Transclusion=no
|Pages=&lt;pagelist /&gt;
|Volumes=
|Remarks=
|Width=
|Css=
|Header=
|Footer=
}}</text>
      <sha1>8xc7qqu721bvnpfw3u4nkrc3qgufs59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/1</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152106</id>
    <revision>
      <id>397998</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>397998</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="8q5lgaim8jqzzp8zu5hs2izz45a7ytc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Նվիրվում է Հայաստանում քրիստոնեությունը
պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյակին

Տպագրվում է պետական պատվերով&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8q5lgaim8jqzzp8zu5hs2izz45a7ytc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/15</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152107</id>
    <revision>
      <id>398006</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:24:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;  Նախքան բ...»:</comment>
      <origin>398006</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="jze3j6yqyk5f2gjbxznnyoa6qps6kvr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;

Նախքան բոլոր խնդիրներին անցնելը՝ արարածներս նայենք Էին [Աստծուն], սկիզբ առածներս՝ անսկզբին, ստորիններս՝ վերնայինին. ոչ այնքան այն ամենին, ինչ միայն նրան է Հատուկ, այլ անհասական փառքի երևացող կայծին, որով ուղղենք մեր բաղձանքները ոչ թե անձամբ, այլ միջնորդի օգնությամբ, որը Աստծու բարեկամ մեծն Մովսեսն է։ Եվ քանի որ նա հեզ է, քան բոլոր մարդիկ, մեզանից ոչ ոք թող չգարշի այն ձեռքից ու գավազանից, որ Աստծուց են, որպեսզի դրանց ձեռք տալով՝ մենք իմաստնանանք։ Ինչպես որ նա Տիրոջ անունը հարցնելիս լսեց, թե նա է Էն, որից բացվեցին նրա իմաստության խորքերը, և այնտեղից վստահ լինելով՝ նրան կոչեց Աստված ու Տեր, ամեն ինչի արարիչ ու ստեղծող, որովՀետև թեպետև նրանից լսեց ամեն ինչի մասին, բայց Էի միջոցով հասկանալով՝ որ նա Աստված է, որի միջոցով էլ գոյություն ունի Էն, որովհետև «աստ ածող է», և նրա անունը Տեր է, քանի որ իրենից եղածների իշխանն ու դատավորն է։ Եվ որովհետև միշտ գոյություն ունի Էն և եղած չէ, նա է գոյությունը հայտնի դարձնում, իսկ Աստված՝ արարչագործությունը։ Դրա համար էլ [Մովսեսը] իր առաջին գրքի անունը Արարածք և Ծնունդք կոչեց, որովհետև դրանք իր հետ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jze3j6yqyk5f2gjbxznnyoa6qps6kvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398007</id>
      <parentid>398006</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:35:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>398007</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="8bd313v3k8tz841mef4ae7z4tkjll5i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;

Նախքան բոլոր խնդիրներին անցնելը՝ արարածներս նայենք Էին [Աստծուն], սկիզբ առածներս՝ անսկզբին, ստորիններս՝ վերնայինին. ոչ այնքան այն ամենին, ինչ միայն նրան է Հատուկ, այլ անհասական փառքի երևացող կայծին, որով ուղղենք մեր բաղձանքները&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում (մոսկովյան օրինակ, այսուհետև՝ ՄՕ.)՝ «զբաղձանս փափագման մերոյ»՝ մեր բաղձանքն ու փափագը։
{{պարբ}}
Տողատակին արաբական թվանշաններով տրված ծանթոագրությունները վենետիկյան հրատարակչինն են, աստղանիշերով տրվածները՝ թարգմանչինը, իսկ հրատարակչի ծանոթագրությունների վրա թարգմանչի կատարած հավելումները տրված են անկյունավոր փակագծերի մեջ։&lt;/ref&gt; ոչ թե անձամբ, այլ միջնորդի օգնությամբ, որը Աստծու բարեկամ մեծն Մովսեսն է։ Եվ քանի որ նա հեզ է, քան բոլոր մարդիկ, մեզանից ոչ ոք թող չգարշի այն ձեռքից ու գավազանից, որ Աստծուց են, որպեսզի դրանց ձեռք տալով՝ մենք իմաստնանանք։ Ինչպես որ նա Տիրոջ անունը հարցնելիս լսեց, թե նա է Էն, որից բացվեցին նրա իմաստության խորքերը, և այնտեղից վստահ լինելով՝ նրան կոչեց Աստված ու Տեր, ամեն ինչի արարիչ ու ստեղծող, որովՀետև թեպետև նրանից&lt;ref&gt;ՄՕ։-ում՝ ի Տեառնե՝ Տիրոջից&lt;/ref&gt; լսեց ամեն ինչի մասին, բայց Էի միջոցով հասկանալով՝ որ նա Աստված է, որի միջոցով էլ գոյություն ունի Էն, որովհետև «աստ ածող է»&lt;ref&gt;«Աստ ածող է»՝ այստեղ բերող է։&lt;/ref&gt;, և նրա անունը Տեր է, քանի որ իրենից եղածների իշխանն ու դատավորն է։ Եվ որովհետև միշտ գոյություն ունի Էն և եղած չէ, նա է գոյությունը հայտնի դարձնում, իսկ Աստված՝ արարչագործությունը։ Դրա համար էլ [Մովսեսը] իր առաջին գրքի անունը Արարածք և Ծնունդք կոչեց, որովհետև դրանք իր հետ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8bd313v3k8tz841mef4ae7z4tkjll5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398008</id>
      <parentid>398007</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398008</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3103" sha1="n471czbq6p7q4kss1t2l7f9k9jbphwr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ'''&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;

Նախքան բոլոր խնդիրներին անցնելը՝ արարածներս նայենք Էին [Աստծուն], սկիզբ առածներս՝ անսկզբին, ստորիններս՝ վերնայինին. ոչ այնքան այն ամենին, ինչ միայն նրան է Հատուկ, այլ անհասական փառքի երևացող կայծին, որով ուղղենք մեր բաղձանքները&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում (մոսկովյան օրինակ, այսուհետև՝ ՄՕ.)՝ «զբաղձանս փափագման մերոյ»՝ մեր բաղձանքն ու փափագը։
{{պարբ}}
Տողատակին արաբական թվանշաններով տրված ծանթոագրությունները վենետիկյան հրատարակչինն են, աստղանիշերով տրվածները՝ թարգմանչինը, իսկ հրատարակչի ծանոթագրությունների վրա թարգմանչի կատարած հավելումները տրված են անկյունավոր փակագծերի մեջ։&lt;/ref&gt; ոչ թե անձամբ, այլ միջնորդի օգնությամբ, որը Աստծու բարեկամ մեծն Մովսեսն է։ Եվ քանի որ նա հեզ է, քան բոլոր մարդիկ, մեզանից ոչ ոք թող չգարշի այն ձեռքից ու գավազանից, որ Աստծուց են, որպեսզի դրանց ձեռք տալով՝ մենք իմաստնանանք։ Ինչպես որ նա Տիրոջ անունը հարցնելիս լսեց, թե նա է Էն, որից բացվեցին նրա իմաստության խորքերը, և այնտեղից վստահ լինելով՝ նրան կոչեց Աստված ու Տեր, ամեն ինչի արարիչ ու ստեղծող, որովՀետև թեպետև նրանից&lt;ref&gt;ՄՕ։-ում՝ ի Տեառնե՝ Տիրոջից&lt;/ref&gt; լսեց ամեն ինչի մասին, բայց Էի միջոցով հասկանալով՝ որ նա Աստված է, որի միջոցով էլ գոյություն ունի Էն, որովհետև «աստ ածող է»&lt;ref&gt;«Աստ ածող է»՝ այստեղ բերող է։&lt;/ref&gt;, և նրա անունը Տեր է, քանի որ իրենից եղածների իշխանն ու դատավորն է։ Եվ որովհետև միշտ գոյություն ունի Էն և եղած չէ, նա է գոյությունը հայտնի դարձնում, իսկ Աստված՝ արարչագործությունը։ Դրա համար էլ [Մովսեսը] իր առաջին գրքի անունը Արարածք և Ծնունդք կոչեց, որովհետև դրանք իր հետ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n471czbq6p7q4kss1t2l7f9k9jbphwr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398009</id>
      <parentid>398008</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:36:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398009</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="1t0722shsq02fsnzegyql7ld4ga2u9q" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Կենտրոն|'''ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ'''}}&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;

Նախքան բոլոր խնդիրներին անցնելը՝ արարածներս նայենք Էին [Աստծուն], սկիզբ առածներս՝ անսկզբին, ստորիններս՝ վերնայինին. ոչ այնքան այն ամենին, ինչ միայն նրան է Հատուկ, այլ անհասական փառքի երևացող կայծին, որով ուղղենք մեր բաղձանքները&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում (մոսկովյան օրինակ, այսուհետև՝ ՄՕ.)՝ «զբաղձանս փափագման մերոյ»՝ մեր բաղձանքն ու փափագը։
{{պարբ}}
Տողատակին արաբական թվանշաններով տրված ծանթոագրությունները վենետիկյան հրատարակչինն են, աստղանիշերով տրվածները՝ թարգմանչինը, իսկ հրատարակչի ծանոթագրությունների վրա թարգմանչի կատարած հավելումները տրված են անկյունավոր փակագծերի մեջ։&lt;/ref&gt; ոչ թե անձամբ, այլ միջնորդի օգնությամբ, որը Աստծու բարեկամ մեծն Մովսեսն է։ Եվ քանի որ նա հեզ է, քան բոլոր մարդիկ, մեզանից ոչ ոք թող չգարշի այն ձեռքից ու գավազանից, որ Աստծուց են, որպեսզի դրանց ձեռք տալով՝ մենք իմաստնանանք։ Ինչպես որ նա Տիրոջ անունը հարցնելիս լսեց, թե նա է Էն, որից բացվեցին նրա իմաստության խորքերը, և այնտեղից վստահ լինելով՝ նրան կոչեց Աստված ու Տեր, ամեն ինչի արարիչ ու ստեղծող, որովՀետև թեպետև նրանից&lt;ref&gt;ՄՕ։-ում՝ ի Տեառնե՝ Տիրոջից&lt;/ref&gt; լսեց ամեն ինչի մասին, բայց Էի միջոցով հասկանալով՝ որ նա Աստված է, որի միջոցով էլ գոյություն ունի Էն, որովհետև «աստ ածող է»&lt;ref&gt;«Աստ ածող է»՝ այստեղ բերող է։&lt;/ref&gt;, և նրա անունը Տեր է, քանի որ իրենից եղածների իշխանն ու դատավորն է։ Եվ որովհետև միշտ գոյություն ունի Էն և եղած չէ, նա է գոյությունը հայտնի դարձնում, իսկ Աստված՝ արարչագործությունը։ Դրա համար էլ [Մովսեսը] իր առաջին գրքի անունը Արարածք և Ծնունդք կոչեց, որովհետև դրանք իր հետ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1t0722shsq02fsnzegyql7ld4ga2u9q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398128</id>
      <parentid>398009</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T08:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>398128</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3122" sha1="8qhkgjoqc4da083gmf7u3s9xsaqo6ns" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Կենտրոն|'''ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ'''&lt;ref&gt;Վարդան Արևելցու երկի մոսկովյան հրատարակությունը (1861 թ.) ունի «Պատմութիւն տիեզերական» խորագիրը, իսկ վենետիկյան հրատարակությունը (1862 թ.)՝ «Հաւաքումն պատմութեան»։ Մենք հարմար գտանք պահել «Տիեզերական պատմություն վերնագիրը»։&lt;/ref&gt;}}

Նախքան բոլոր խնդիրներին անցնելը՝ արարածներս նայենք Էին [Աստծուն], սկիզբ առածներս՝ անսկզբին, ստորիններս՝ վերնայինին. ոչ այնքան այն ամենին, ինչ միայն նրան է Հատուկ, այլ անհասական փառքի երևացող կայծին, որով ուղղենք մեր բաղձանքները&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում (մոսկովյան օրինակ, այսուհետև՝ ՄՕ.)՝ «զբաղձանս փափագման մերոյ»՝ մեր բաղձանքն ու փափագը։
{{պարբ}}
Տողատակին արաբական թվանշաններով տրված ծանթոագրությունները վենետիկյան հրատարակչինն են, աստղանիշերով տրվածները՝ թարգմանչինը, իսկ հրատարակչի ծանոթագրությունների վրա թարգմանչի կատարած հավելումները տրված են անկյունավոր փակագծերի մեջ։&lt;/ref&gt; ոչ թե անձամբ, այլ միջնորդի օգնությամբ, որը Աստծու բարեկամ մեծն Մովսեսն է։ Եվ քանի որ նա հեզ է, քան բոլոր մարդիկ, մեզանից ոչ ոք թող չգարշի այն ձեռքից ու գավազանից, որ Աստծուց են, որպեսզի դրանց ձեռք տալով՝ մենք իմաստնանանք։ Ինչպես որ նա Տիրոջ անունը հարցնելիս լսեց, թե նա է Էն, որից բացվեցին նրա իմաստության խորքերը, և այնտեղից վստահ լինելով՝ նրան կոչեց Աստված ու Տեր, ամեն ինչի արարիչ ու ստեղծող, որովՀետև թեպետև նրանից&lt;ref&gt;ՄՕ։-ում՝ ի Տեառնե՝ Տիրոջից&lt;/ref&gt; լսեց ամեն ինչի մասին, բայց Էի միջոցով հասկանալով՝ որ նա Աստված է, որի միջոցով էլ գոյություն ունի Էն, որովհետև «աստ ածող է»&lt;ref&gt;«Աստ ածող է»՝ այստեղ բերող է։&lt;/ref&gt;, և նրա անունը Տեր է, քանի որ իրենից եղածների իշխանն ու դատավորն է։ Եվ որովհետև միշտ գոյություն ունի Էն և եղած չէ, նա է գոյությունը հայտնի դարձնում, իսկ Աստված՝ արարչագործությունը։ Դրա համար էլ [Մովսեսը] իր առաջին գրքի անունը Արարածք և Ծնունդք կոչեց, որովհետև դրանք իր հետ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qhkgjoqc4da083gmf7u3s9xsaqo6ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152108</id>
    <revision>
      <id>398010</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «առնչություն ունեցողներն են, ինչպես որ հայտնվում և քա- րոզվում է արարածների հարաբերությունը արարչին և ծնունդներինը` ծնողին: Եվ [Մովսեսն] իմացավ, որ Էն մեկն ու միակն է, իսկ եղածները՝ բազմաթիվ, և չկա բազմություն առանց մեկի, բայց կա մեկը առանց բազմության։ Նրանից չթաք...»:</comment>
      <origin>398010</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="qcjneg8yzzdp43imm4gwtkptuaurutj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;առնչություն ունեցողներն են, ինչպես որ հայտնվում և քա-
րոզվում է արարածների հարաբերությունը արարչին և
ծնունդներինը` ծնողին: Եվ [Մովսեսն] իմացավ, որ Էն մեկն
ու միակն է, իսկ եղածները՝ բազմաթիվ, և չկա բազմություն
առանց մեկի, բայց կա մեկը առանց բազմության։ Նրանից
չթաքնվեց Երրորդության իմաստը, քանզի նա ճանաչեց, որ
Էն եռանձնյա է, ինչպես որ նա խոստովանում է եռանձնու-
թյունը մարդուն ստեղծելու, լեզուները բաժանելու և այլ
երևույթների ժամանակ։ Եվ մյուս եղածները կամ մեկից ավե-
լի բարձր են և կամ ավելին են, քան երեքը, որովհետև անկա-
տար են։ Իսկ Էն երեքն է՝ ունենալով սկիզբ, շարունակություն
և ավարտ, քանի որ նա է Աստված առաջին, միջին և վերջին:
Եվ եթե այդպիսի ուրիշներն էլ գտնվեն, ապա դրանք նմա-
նակներ են և ոչ թե հավաստի բաներ։ [Մովսեսը] Էին համա-
րեց ամեն ինչի սկիզբը, քանի որ այն ամենը, ինչ եղել է և լի-
նում է, նախ էությունն է, սկիզբը, և այն Էից է գոյանում։ Նա
նաև իմացավ, որ Էն պարզ է, որովհետև եղածներն ընդունեց,
թանձրն ու մարմնականները՝ ճանաչեց։ Իսկ եթե Էն բարի է,
ապա անփոփոխ է, անվախճան, անորակ, անքանակ և անձև,
քանի որ բարի Էն չկամեցավ բարին միայն իր համար ունե-
նալ, այլ ստեղծեց բարի արարածներ՝ վայելելու համար արար-
չի անսպառ բարիքները: Որը&quot;&quot; [Մովսեսը] սկսում է այսպես:

'''Ա.''' Սկզբում Աստված ստեղծեց երկինքն
երկիրը, բայց
չհայտնեց սրանց նյութը, որովհետև ստեղծողը ոչ մի բանի
կարիք չունի, սակայն ստեղծեց չորս տարրերը՝ հուրն ու օդը՝
տաք ու
թեթև, ջուրն ու Հողը՝ ցուրտ ու ծանր, որոնք ունեն
չորություն և խոնավություն: Եվ սկզբից ասաց, որպեսզի
ցույց տա արարելու ժամանակ չունենալը, քանզի իր արա-
րածները` պատկերացրեց երեք պայմանով՝ անժամանակու-
թյամբ, անբավությամբ և անչափությամբ։ Քանի որ ի
սկզբանե չունի ժամանակ. ոչ տարի, ոչ օր, ոչ ժամ, ոչ [ժամա-
նակի] հատվածի մաս, և ոչ ոք ի վիճակի չէ իմանալու բոլոր
եղածները, որովհետև դրանք որոշակի տեղում չեն գտնվում,
ինչպես ինքն Աստվածն է։ Իսկ փոփոխմամբ, չարժմամբ, քա-
30
ՄՕ-ում` մարմինա՝ մարմինները:
ու
ՎՕ.-ում (վենետիկյան օրինակում, այաու ետև՝ Վ:)՝ ութ, ՄՕ-ում՝ պի։
AL
նակով, որակով և գոյությամբ նրանք զատվում են արարչի
բնությունից։ Այսպիսով, Աստծու իմաստությունը արվեստ է,
զորությունը՝ արարող, բարությունը՝ անմարմին նյութ, որին
նյութականացրեց և գոյացրեց նրա առատ ու կարող կամքը,
ոչնչից ստեղծեց երկնքի երկրի ձևը՝ դնելով անպատրաս
Հիմքի վրա: Քանի որ երեք կամարներ կան, մեկը մյուսից ա-
վելի բարձր՝ հրեղեն, նրանից ներքև՝ ջրեղեն և օդեղեն, որը
Հաստատությունն է։ Այդ երեքն էլ Հողմով խառնվելով` շրջա-
պատում են ամբողջ երկիրը, իսկ երկիրն իր վրա ունի ջուր՝
այն հաստատունը, որ Հողմով այնտեղ է փչված, որին իր բնա-
կան ծանրությունը չի թողնում վերև թռչել, իսկ անդունդնե-
րից դեպի վեր փչելը չի թողնում վայր ընկնելու, իսկ Բանն
Աստված վերցնելով տանում է այդ բոլորը։ Երբ ստեղծվեց եր-
կինքը, այն կենդանածնվեց հրեղեն հրեշտակներով, ինչպես
որ նրանց կացարանն էլ հրեղեն է, ուր զետեղված են տաս-
նյակ խմբեր՝ տեղով, փառքով ու զորությամբ տարբերակված,
չորս տարրերից դուրս։ Ըստ որում նրանք անփոփոխ են, ան-
մահ, իսկ վերին երկինքը վարագույը է նրանց ու Աստծու
միջև, որն անպատմելի օրինակ է։
Իմաստուններն ասում են, թե երկնքի առաջին պտույտի
ժամանակ գոյացավ բնությունը, որն Աստծու արվեստագոր-
ծությունն է, արարող զորությունը Աստծուց հետո այն
թերևս մեր չորս տարրերի ներգործությունն է։
Երկրորդ պտույտի ժամանակ [Աստված] ստեղծեց Լաս-
տատությունը և բարձրացրեց ջրի կեսը երկու պիտանի նպա-
տակների համար, որպեսզի պահի երկրի առավել ծանրու-
թյունը և արգելի, որ Հրեղեն երկինքը չկիզի մարմնավորնե–
րին։
Երրորդ պտույտի ժամանակ ակնարկելով Աստծու կամքը՝
շարժեց բույսերն ու խոտերը, որոնց սկիզբը Հողի բորբոսն է,
իսկ վերջը՝ սերմը, որ նրա մեջ է, ծառերը, որոնց սկիզբը թույ–
սի մոտ եղած մամուռն է, իսկ վերջը՝ արմավենին, որը կենդա-
նիների մոտ է, որոնցում կան արու և էգ:
Չորրորդ պտույտի ժամանակ եղավ Տիրոջ հրամանը լույսի
վերաբերյալ, որը արփուց [երկնային լուսեղեն գոտուց] ան-
ջատվածն է: Այն բաժանեց երեք մասի և բազում ամանների՝
արեգակի, լուսնի ու բազմաթիվ աստղերի։ Արեգակի, լուսնի
և յոթ այլ աստղերի ճանապարհը տասներկու կենդանակերպ-
31.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qcjneg8yzzdp43imm4gwtkptuaurutj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152109</id>
    <revision>
      <id>398011</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:51:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ները եղան։ Արեգակը երեքով գարուն է անում, մյուս երեքը բարձրացնելով՝ ամառ է անում, հավասարակշռության ժա- մանակ ցածրանում է ու երեքով աչուն է անում, իսկ էլ ավե- լի հարավ իջնելով` ձմեռ է անում: Եվ երկրների խիստ բարձ- րության ու ցածրության պատճառով ցերեկը աճում է մինչ...»:</comment>
      <origin>398011</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6485" sha1="bpsi9lx1gip18pmf8x6cdlt4hlsurty" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ները եղան։ Արեգակը երեքով գարուն է անում, մյուս երեքը
բարձրացնելով՝ ամառ է անում, հավասարակշռության ժա-
մանակ ցածրանում է ու երեքով աչուն է անում, իսկ էլ ավե-
լի հարավ իջնելով` ձմեռ է անում: Եվ երկրների խիստ բարձ-
րության ու ցածրության պատճառով ցերեկը աճում է մինչև
քսաներորդ՝ ժամը ու պակասում մինչև չորրորդը&quot;: Եվ ինչ-
պես ասում են իմաստունները, աչխարհում կա տասնչորս կլի-
մա, այսինքն՝ մաս: Յոթ մասը անմարդաբնակ է, որովՀետև
երկրի խիստ ցածրության պատճառով ցուրտ ու խավար է,
որտեղ վեց ամիսը, խոյից մինչև կշիռը, միշտ ցերեկ է, իսկ վեց
միաը, կչից մինչև ձուկը, գիչեր է։ Իսկ խորին Հնդկաստա-
նուք միշտ Հավասար է, ժամերը ոչ աճում են, ոչ պակասում,
այլ մնում են տասներկու։
Իսկ հինգերորդ և վեցերորդ պտույտների&quot; ժամանակ
Հրաման եղավ ջրի ու ցամաքի կենդանիների մասին՝ սկսած
կուտլույսերից ու սպունդներից, վերջացրած մարդով` թա-
նական կատարյալ կենդանով։ Կենդանիները բաժանվում են
հազարավոր տեսակների, իրենց գլխավորներով` վիշապներով
[լևիաթան], որոնք ջրերում են ապրում և գազաններով [բե-
մովթ], որոնք չոր անապատներում են ապրում: Եվ ըստ Ա-
րիստոտելի՝ այս է ընդհանուր Հոգին, այսինքն՝ բոլորին կյանք
ավազը։
Եվ գա նությունը շարժում է երկնքի գունդը, նաև Ժո-
մանակը, տարրերը, բուտերը, կենդանիները, հրահալ նյութե-
Մն-ուս քսան:
**UO.-
¿mp:
1 Սաույր կերպով Հնդկասաանում չկան հասարակածին մոտ ընկած իրար
Հավասար մասերը, որտեղ գիշերվա ու ցերեկվա ժամերը իրար հավասար լինեն
[անրկու ժամ). ուե արին Հնդկաստան ասելով` Աֆրիկան է հասկաց
ՄՕ-ում՝ «Ժակ Հինգերորդ չուշն ելեալ ի վեյն՝ Իսկ հինգերորդ շրշա
նը հասնելով վեցին:
2 Լիթան՝ երրայերենից հայերեն թարգմանվում է վիչազ (Հով., Խ, 20,
Եսայի. է. 13. իակ նկարագրությամբ թվում է, թե դա կետ Հուվն է կամ որկոր-
գիրը {փասւը)։ *cաթը թարգմանվում է բորան, ինչպես թարգմանված
է Հավի լյքում (ծ. 10), և թվում է՝ կամ փիղ է, կա՛մ գտաձի:
32
րը, ոսկին, արծաթը, ակնեղենը և այն ամենը, ինչ բնությունն
է ստեղծում ծծումբով ու սնդիկով [ժիպակ], ինչպես ասում են գի
տեցողները1։
Անդամների հորինվածքը գլուխ Հասցնելով, ինչպես
Հմուտ նկարիչները, որ սկսում են ոտքերից, [Աստված] Հրա-
չագործում է՝ Հորինելով մի նոր բնություն՝ բաղկացած երկրն–
քից ու երկրից ու նրանց միջև եղածներից, որպես մի պատկե
րի վրա շինված վեց խոնարհված ձեռքեր, ուր մեկը նման&quot; է
երեքին, որի հետևանքով ստեղծողի բնությունը, էությունն ու
աստվածությունը մեկն է կարծվում։ Գիտենալով կատարվե-
լիք մեղքերի մասին՝ աստվածային մարգարեությունը չէր կա-
րող արգելել Հորդառատ բարերարության շարժումը, նաև
Հենց նույն բարերարությունից չէր հրաժարվում և իր ոտքե-
րով հիվանդատես էր գալիս նրան, ում իր ձեռքերով էր ստեղ-
ծել։ Եվ նրան հանձնելով երկրին՝ մատնում է մահվան դաԸ-
ճին՝ մեղքերը կրճատելու, նրա միջից չարությունը Հանելու,
չարի նենգությունը, օձի վնասները ցույց տալու Համար, որ
պեսզի նա այլևս չլսի նրան, գիտենալով այն, ինչ որ ստեղծե-
լու էր, այն է՝ վերստին նորոգումը։ Բացի դրանից, նրա գութը
չթողեց, որ նա ի կատար ածեր մահվան վճիռը, որ կտրել էր
նրա համար, որովհետև չմեռավ Հոգին, այլ ողի Հող դար-
ձավ, իսկ բնակիչը մնաց։ Ստեղծողը զորեղ է ու գթած, նյու–
թը նրա ձեռքում է, և Հարության ժամանակը նրա Համար
անմոռաց է։

'''Բ․''' Արդ՝ Աստված սերովբեների բոցով պատեց դրախտը, ո-
րը գտնվում է երկրի արևելյան կողմում, աստատված մի
բարձր լեռան կատարին, որը հավասար է լուսնի դնդին։
Դրախտը [Հարուստ է] անծորելի պտղով և անթառամ սա-
ղարթներով, ուր գիչեր-ցրերեկ չի թափանցում արևը, այլ
1 Այժմյան դիտնականները չեն ասում, թե բոլոր հրահալած նյութերի նշ
ծծումբ կամ սնդիկ կա։
* ՄԾ.-ում՝ նմանիցի՝ կնմանվի։
2 Այստեղ հին` օրինակներն ավելացնում են՝ «Սուրբդ սրբոց, գթության և՛
ողորմության խորք, քեզ փառք և դոՀություն քո արարածների կողմից» [ՍՕ.-
ում՝ «Սուրբդ սրբոց, գթութիւն եւ ողորմութիւն քեզ՝ փառք եւ գոհութիւն»]։
3 Ամենայն հավանականությամբ դրախտը եղել է երկրի մի ինչ-որ բարձ-
րավանդակի վրա և ոչ թե լուսնամերձ տեղում։
3-129
33&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bpsi9lx1gip18pmf8x6cdlt4hlsurty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152110</id>
    <revision>
      <id>398012</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «պայծառանում է արփուց [լուսավոր երկնքից] կամ Աստծու փառքի նչույլներից, ինչպես նրա մեծ գործը և հրաշալի տեղը, որի տեսությանն անգամ արժանի չեղավ Հանցավորը, այլ [Աստված] բոլոր կողմերից ու վերևից վառեց հրով, ինչպես շանթական Հուրը, որը երբ ընկնում է, իրեն ու տեղը թաքց- նո...»:</comment>
      <origin>398012</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6910" sha1="t5qxdh6x39oqzm1t26hljxhre2soac7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պայծառանում է արփուց [լուսավոր երկնքից] կամ Աստծու
փառքի նչույլներից, ինչպես նրա մեծ գործը և հրաշալի տեղը,
որի տեսությանն անգամ արժանի չեղավ Հանցավորը, այլ
[Աստված] բոլոր կողմերից ու վերևից վառեց հրով, ինչպես
շանթական Հուրը, որը երբ ընկնում է, իրեն ու տեղը թաքց-
նում է աչքերից, որպեսզի ոչ ոք չՀամարձակվի փնտրել նրան
առանց Աստծու կամքի։ Ուստի Ադամն ու Եվան երեսուն տա–
րի կուսությամբ ողբացին իրենց անխոՀեմությունը, ապա
ճանաչեցին միմյանց և ընկնելով անասնական անարգանքի
մեջ՝ ծնեցին Կայենին, որպես հիվանդ ծնողների հիվանդ
ծնունդ, ինչպես ասում․ են բժիչկները, Կլիմաս անունով մի
քրոջ միջոցով, իսկ երեսուն տարի անց ծնեցին Արելին ու
նրա Արելուհի քրոջը1։ Եվս երեսուն տարի անց Կայենը սպա-
նեց Աբելին, որովՀետև Աբելը իր ծնողներից սովորել էր Աստ-
ծուն պատվել պատվական ու ընտիր ընծաներով և միմյանց
սիրելու Համար իր ու եղբոր Համար զոՀ մատուցել։ Իսկ Արե-
լը բերեց իր և եղբոր անդրանիկ ու պարարտ գառներից, որի
Համար Աստված նախ նայեց Աբելին ու նրա ընծաներին, բայց
Կայենի վրա չնայեց, որովհետև նա վատն էր բերել և միայն իր
Համար, իսկ եղար համար չէր բերել։ Ի վերուստ Հրով չըն-
դունվեց, ինչպես որ ընդունվել էր Աբելինը։ Դրա համար Կա-
յենը կասկածեց Աբելի վրա, թե Աստված նրան կվերցնի
դրախտ ընդունելի ընծայի համար, և նախանձից վառվելով`
սպանեց նրան: Ադամն ու Եվան, իմանալով այդ մասին, նրա
Համար սուգ պահեցին Հարյուր քառասուն տարի: Աստված
Կայենին ողորմությամբ առաջարկեց զղջալ, բայց նա ստեց և
մեղքերի վրա նոր մեղք ավելացրեց, որի պատճառով ճակատի
վրա պիսակ [նչան]2 ելավ, և, ինչպես ասում են, սկսեցին դող-
դողալ նրա մարմնի բոլոր մասերը: Եվ ծնելով որդիներ ու
թոռներ՝ նա երկար ապրեց տանջանքով ու մեռավ նախա-
տինքներով։ Նրա որդիները` Ենովքը, Գայերիդադը, Մայայե-
1 Կայենի և Աբելի քույրերին ու կանանց Հին պատմիչները զանազան ա-
նուններով են կոչում՝ ըստ հրեական և ասորական ավանդությունների։
Ս.-ում՝ էր է, փոխանակ երլ-ի՝ քրոջով։
2 Կայենի պիսակը Հետևյալն էր. ըստ ոմանց՝ եղբայրասպանի ճակատին հզո
լյուր էր բուսել, ըստ ոմանց՝ ինչ-որ ուռուցք կամ մի այլ նշան, իսկ շատերի
կարծիքով՝ նրա երերալն ու դողդողալը նույն անեծքի արդյունքն են։
34
ու
լը&quot;, Մաթուսաղան և Ղամեքը, հոր նման չար էին։ Ինչպես
Ղամեքն է խոստովանվում կանանց, թե ինքն սպանել է տղա-
մարդկանց երիտասարդների։ Նրա մասին ասում են արդար
Ենովքի եղբայրները, որոնց սպանեց Ղամեքը և առավ նրանց
կանանց և ոչ թե նա սպանեց Կայենին ու նրա որդուն, որի
մասին ասում են, թե նա հոր նման էր, և Աստված ասաց, որ-
պեսզի ոչ ոք չսպանի նրան: Ղամեքի որդիները՝ Թովբելը,
Հուրաղը” և նրանց քույր Նոյոմը&quot; Հնարեցին նվագարան-
ներ, երգեր, սնգույր, և նրանցից սկիզբ առան պղնձագործու-
թյունն ու երկաթագործությունը։

'''Գ.''' Դրախտից դուրս գալուց երկու հարյուր երեսուն տարի
անց Ադամը մխիթարվեց՝ ունենալով իր Սեթ որդուն, որը եր
կու հարյուր հինգ տարի հետո ծնեց Ենովսին, որը ցույարե-
րելով ուղիղ վարք՝ Հույս ուներ Հատուցել Աստծուն և Աստվ
ծու անունը կանչեց օգնության։ Նա տառեր Հնարեց և գրեց
պղնձե և խեցե երկու տախտակի վրա։ Նա կանխատեսեց, որ
մեր աչխարհը երկու անգամ կործանվելու է ջրով ու Հրով։
Գրեց այս բանը և բոլոր իրերի անունները, որոնք գրել էր Ար
դամը, որպեսզի պահպանվեն պնակիտների վրա։ Նա ասում է,
որ [գրածը] ջրից կպահպանվի պղնձի վրա, իսկ հրից՝ թրծված
խեցե աղյուսի վրա։ Եվ դրա Համար նա աստված կոչվեց, իսկ
նրա որդիները՝ աստծու որդիներ։ Ուրիշներն ասում են, թե
նրա որդիներից երկու Հարյուր անձինք Լիչեցին դրախտի
կյանքը և բարձրացան լեռները՝ պահելու կուսությունը և
այդտեղից էլ կոչվեցին Աստծու որդիներ, և ապա ձանձրա-
ցածները իջան ԱՀերմոնի սարից2, և նրանց հալածեցին իրենց
եղբայրները: Եվ Կայենի որդիներն ու դուստրերը, նվագար
րանների ու սնգույրների միջոցով նրանց խարելով, իրենց
կողմը դարձրին և կին առան նրանց, ում ընտրում էին։ Այդ-
պես անելով` նրանք դրժեցին Աստծու ուխտը, որ Աստված
* ՄԾ.-ում` Մայիլ։
* ՄՕ-ում` Հավաղ:
*** ՄԾ.-ում՝ Նոյն։
1 Ըստ Հովսեփոսի և վարդապետական ավանդությունների՝ դրանք Ենովսի
երկու արձանագրություններն են, որոնք ընդունել են նաև [հոգևոր] Հայրերը։
2 ԱՀերմոն լեռան վրա նաՀապետների մենակեցության մասին պատմվում
է Ենովքին վերագրվող անվավեր գրքում:
35&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t5qxdh6x39oqzm1t26hljxhre2soac7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152111</id>
    <revision>
      <id>398013</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «սահմանել էր նրանց համար&quot;, այն է՝ նրանց ետ խնամու- թյուն չանել։ SW-  '''Դ.''' Եվ ասում են, թե դրախտից դուրս գալուց հազար րի հետո Կայենի որդիներն իրենց թագավոր դրեցին Սամի- րոս անունով մեկին, իսկ Սեթի որդիները՝ Աղորոս անունով մեկին, որը Հայտնագործեց կենդանակերպների ու մո...»:</comment>
      <origin>398013</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6507" sha1="md49w82ikugyb7mzn3hrnj1dgazs5k8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սահմանել էր նրանց համար&quot;, այն է՝ նրանց ետ խնամու-
թյուն չանել։
SW-

'''Դ.''' Եվ ասում են, թե դրախտից դուրս գալուց հազար
րի հետո Կայենի որդիներն իրենց թագավոր դրեցին Սամի-
րոս անունով մեկին, իսկ Սեթի որդիները՝ Աղորոս անունով
մեկին, որը Հայտնագործեց կենդանակերպների ու մոլորակ-
ների քանակը։ Նրանցից սկիզբ առավ քաղղիությունը, այն է՝
աստղահմայությունը (աստղագուշակությունը], և այդտեղից
սկսած թվում են տասը թագավոր, իսկ նրանց ժամանակը՝
Հազար Հարյուր ութսուն տարի։ Ենովսը Հարյուր իննսուն
տարեկանում ծնում է Մաղաղիելին Մաղաղիելը հարյուր
վաթսունհինգ տարեկանում ծնում է Հարեդին. Հարեդը՝ Հա-
րյուր վաթսուներկու տարեկանում ծնում է Ենովքին։ Ենովքը
Հարյուր վաթսունհինգ տարեկանում ծնում է Մաթուսաղա-
յին. Մաթուսաղան Հարյուր վաթսունհինգ տարեկանում
ծնում է Ղամեքին. Ղամեքը հարյուր ութսունութ տարեկա-
նում ծնում է Նոյին և լինելով յոթ հարյուր յոթանասուներեք
տարեկան՝ մեռավ, Հորից քսանինը տարի առաջ: Ադամի
[դրախտից] դուրս գալուց Հազար վեց հարյուր վաթսունվեց
տարի Հետո ծնվեց Նոյը, որի ժամանակ բազմացան չարիք-
ներն ու անիրավությունը։
Սատանան նախ՝ որպես իրեն զենք գտավ որկրամոլությու-
նը, ապա՝ կնասիրությունը, և ապա՝ սպանությունը։ Եվ սա-
տանան այս ամենն արեց, որպեսզի շատ խառնակվելուց կա-
նայք լինեն անծնունդ, իսկ կենդանիները սպանեն միմյանց, և
վերանա մարդկությունը։ Քանի որ մի կնոջ համար քառա-
սուն'' տղամարդ էր մեռնում, խաղաղությունը միայն կա-
նանց Հետ էր լինում, ասում է սուրբ Հայր Եփրեմը: Իսկ Հա-
կառակ չարի՝ Տիրոջ խնամքից լինում են բազում խառնակու-
ՄՕ-ում՝ ընդ նոսա՝ նրանց հետ:
1 Այս ավանդությունը Հեղինակը վերցնում է պատմիչ Միքայել Ասորույց։
Սամիրոսի հաջորդները ոչ մի տեղ չեն հիշվում, իսկ Աղորոսի հաջորդներից
տասը սերունդ քաղդԽացիները թվում են մինչև ջրհեղեղը։ Եվ չատերը նույնն
են ընդունում նահապետների Հետ Ադամից մինչև Նոյը, ինչպես որ ընդունում
է նաև մեր Խորենացին (Ա., դ.)։
36
** ՄԾ.-ում` յոթ հարյուր հիսուներեք։
** 10-ում` քսան:
թյուններ, որոնք էլ դառնում են անճոռնի Հսկաների ծննդյան
պատճառը: Եվ քանի որ կանանցից սկսվեց կամքի հիվանդու-
թյունը, հաղթանդամ կորյուններ ծնելիս մայրերը մեռնում
էին, իսկ ծնվածներն ապրում: Նրանք աճելով՝ իրենց Հսկա
Հասակներին էին նայում, Հպարտանում և իրենց հավիտենա-
կան մարդ անվանում։ Դրա Համար Աստված նրանց երկարա-
կյաց դարձրեց, որպեսզի գրի փոխարեն շատ զավակներ լի-
նեն: Նրանք այնքան գոռոզացան, որ ամենևին մահվան ակըն-
կալիք չունեին։ Նրանց [կյանքը] կարճելով` արարիչն առավ
նրանց կեղտոտված հոգու չնորհը և ասաց. «Դրանց տարիքը
թող լինի հարյուր քսան տարի, և իմ Հոգին թող չմնա դրանց
մեջ »։ Դրանից հետո Հարյուր քսան տարին առհասարակ ո-
լոր մարդկանց չտրվեց, այլ միայն ամուսիններին՝ զղջման Հա-
մար: Նոյը եղավ Հինգ Հարյուր տարեկան՝ ապրելով մաքուր
կյանքով ու կուսությամբ։ Աստված նրան հրամայում է կին
առնել, որդիներ ծնել և տապան շինել, որ բարձրանա ջրերի
վրա: Կատարվեցին Հետևյալ դեպքերը։ Հարյուր տարին
ապաչխարության ժամանակ տվեց, և որովհետև
չապաչավեցին [չզղջացին], քսան տարով պակասեցրեց: Ա-
սում են, որ այն գումարվեց Մաթուսաղայի՝ ջրերի տակ անց-
կացրած ինը հարյուր վաթսուներկու տարիներին։ Ըստ այդմ
էլ ջրհեղեղը Նոյի վեց հարյուրերորդ տարում եղավ և կործա-
նեց բոլորին՝ կենդանիներին ու մարդկանց, բացի նրանցից,
ովքեր Նոյի Հետ ութ մարդով գտնվում էին տապանում:

'''Ե.''' Ադամի դրախտում մնալու ժամանակը ոչ ոք չի կարող
ասել” [Հետևյալ պատճառներով]. նախ՝ որովհետև ժամանա-
կաչափ արեգակը դրախտին չէր սպասարկում, և երկրորդ՝
քանի անմեղ էր Ադամը, նա անմահների շարքում էր, իսկ ան–
ՄՕ-ում` nu. դա՝ դրանց մոտ։
1 Հին ՍՕ.-ում` «Եվ ինքը եղավ վեց հարյուր տարիկան» [այդպես է նաև
ՄՕ-ում]:
2 Ըստ յոթանասնից թարգմանության օրինակների՝ ջրհեղեղի թվականը
Մաթուսաղայի մահվանից տասնչորս կամ յոթ տարով առաջ է եղել, իսկ ուրիչ-
ների կարծիքով կամ ըստ բնագրի՝ ջրհեղեղը Համընկնում է նրա մահվան տա-
րուն։
* ՄՕ-ում` դվակ՝ իմանալ, գիտենալ:
-
37&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>md49w82ikugyb7mzn3hrnj1dgazs5k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152112</id>
    <revision>
      <id>398014</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:52:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «այլ հողմին գործ Հանձնարարեց ու նրանցից ոչ ոքի չսպանեց, քանի որ նրանց չկործանեց, այլ ցրեց։ Եվ դրանից չատ բան բարի եղավ. նախ՝ մարդիկ իմացան իրենց տկարությունը և երկրորդ՝ գիտության և գեղեցկության պատճառները. առա– ջին դժվար ու կոպիտ լեզվից առաջացան] Հելլենացիների ա...»:</comment>
      <origin>398014</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="amlv5m8o9kmj598grop0acy0pyfyl1n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;այլ հողմին գործ Հանձնարարեց ու նրանցից ոչ ոքի չսպանեց,
քանի որ նրանց չկործանեց, այլ ցրեց։ Եվ դրանից չատ բան
բարի եղավ. նախ՝ մարդիկ իմացան իրենց տկարությունը և
երկրորդ՝ գիտության և գեղեցկության պատճառները. առա–
ջին դժվար ու կոպիտ լեզվից առաջացան] Հելլենացիների ա-
վելի փափուկ, Հռոմեացիների սաստկագին, Հոների սպառնա-
կան, ասորիների աղաչական, պարսիկների պերճաբան, ալան-
ների գեղեցկաձև լեզուները, զվարճալի գոթերենը [գուդը'],
խլաձայն եգիպտականը, ճնճղուկաձայն Հնդկականը, Համեղ
ու ամենազարդարուն Հայկականը,- և ինչպես որ տեսակ-տե-
սակ գույներն ու Հասակների տարբերություններն են գեղեց-
կություն ստեղծում, այդպես էլ լեզուների տարբերություններ-
րը։ Եվ առաջին լեզուն մնաց Երերի մոտ, որը չմիաբանեց ու-
րիչների Հետ։ Եվ ինչպես որ մեղքը մարդկանց բաժանեց եր-
կու տան՝ Կայենինը և Սեթինը, այդպես էլ մարդիկ այստեղ եր
կու տեսակ եղան՝ Երերը և յոթանասուներկու տանուտերերը՝
նմանությամբ միազոր և մեզ Համար միշտ քաղցը
Աստծուն,
որը մեր պատճառով ստիպված՝ նաև պատժում է մեզ և կոչ-
վում է Աստված Տեր։ Եվ եթե կեսի Հարության մեջ Երերից
են խոսում, ապա պետք է նաև ասել, որ ցեղեցեղ, շատ բանե-
րի կարիք ունեցող և բազմանուն մեր բնությունը, երբ մաքրր-
վի ու պարզվի, պակասություն չի ունենա, և, ինչպես ասում
է սուրբ Եղիշեն, կստանա հրեչտակների լեզուն, որով խոսում
են Աստծու ու միմյանց Հետ: Բայց Տերը լրացրեց մարդկանց
կարիքները, իր խաչը տալով նրանց որպես աշտարակ՝ երկինք
բարձրանալու Համար և առաքինության օրինակները Հակոբի
օրինակով ցույց տալով, այնտեղ կանչեց Հոգուն, որը փոխեց
նրանց լեզուները, մարդկանց փոխարեն կանչեց Աստծու
Հրեշտակներին, որպեսզի մարդիկ Համաձայնեն բարձրանալ
Հրեշտակների մոտ։ Ասում են, որ ազգերի համար սաՀմաններ
կարգեց. ըստ Աստծու հրեշտակների թվի` նրանց աժանեց
հրեշտակների մեջ և բոլոր լեզուների Համար Աստծու հրեչ-
տակներից վերակացուներ նչանակեց, որպեսզի հեթանոսները
ամենևին չօտարանան Աստծուց:
42
* Վ0.-ում
ML
60.-ում՝ լավ
** ՄՕ-ում` բաժանեց։

'''Զ.''' Բայց Բելը, գոռոզանալով իր վաթսուն կանգուն ան-
ճոռնի Հասակով, բոլոր իշխաններին Հնազանդեցրեց իրեն,
ինչպես աստծու, և ապա արձակեց, բացի Հայկից, որը Նոյի
որդի Հաբեթի, նրա որդի Գամիրի, նրա որդի Թիրասի, նրա
որդի Թորգոմի որդին էր։ Հայկը Բելին չպաչտեց որպես աստ-
ված, այլ նրան չուն կոչեց&quot; ։ Եվ որովհետև Բելը մեծ ամբոխով
եկավ նրա վրա, Հայկը սպանեց նրան՝ խփելով պղնձյա տախ-
տակով պատած նրա սրտին։
Իսկ Քամի որդիները, երբ գնացին իրենց երկրի կալվածք-
ները, տեսան, որ Պաղեստինի և Հորդանանի կողմերը բարե-
pbp ու հարուստ են, իրենց ազգական Բելի զորությամբ բնակ-
վեցին այնտեղ՝ զրկելով Սեմի որդիներին, և եղավ սաստիկ
պատերազմ: Բացի դրանից, Հեկտանի որդիներ Սարան, Եվի-
լան և Ուփիրը իմացան նրանց սպառազինության մասին և
սկսեցին փնտրել իրենց համար ընդարձակ տեղ, որովհետև ա-
ճել ու բազմացել էին։ Նրանց պատճառով մարդիկ գաղթում
էին բնական ամրոցները, և ապա սկսեցին չինել բերդեր։ Բայց
պատերազմողները գտան ամրոցները գրավելու մեքենաներ,
մինչև որ այդ ցեղերը ձանձրացան ու թողին նրանց՝ գրավե-
լու այն երկիրը, որ նրանք կամենում էին: Սարան առավ խըն-
կաբեր երկիրը, որը Սաբա կոչեց, Ուփիրը՝ ոսկեբեր աչխարհը,
որը Հնդկաստանն է, իսկ Եվիլան՝ թանկագին քարերով Հա-
րուստ երկիրը, որն իր անվամբ Եվիլատ կոչեց։
Իսկ Ռագավը հարյուր երեսուներկու տարեկանում ծնեց
Սերուքին. Սերուքը հարյուր երեսուն տարեկանում ծնեց Նա-
քովրին: Սերուքը չինեց Սրուճը: Նաքովրը յոթանասունինը.
տարեկանում ծնեց Թարային։ Թարան յոթանասուն տարեկա-
նում ծնեց Աբրահամին։ Եվ ասում են, որ այն ժամանակ էին
1 Նաբուգոդոնոսորի արձանի Հտ Համեմատելով՝ թվում է, որ Բելի բարձ-
րությունը վաթսուն կանգուն էր։ Մեր Հեղինակը իր մյուս դրքերում Հսկաների
Հասակը տասնհինգ կանգուն է ասում: Եվ այգ նույն չափով էլ ջրհեղեղի ջուրը
բարձրանալով լեռներից վերև՝ իսպառ բնաջնջում է նրանց։
* Մ0.-ում «այլ շուն կոչեց նրան» նախադասությունը չկա։
43&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>amlv5m8o9kmj598grop0acy0pyfyl1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152113</id>
    <revision>
      <id>398015</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ապրում ամազոնները), որոնք զինված կանայք էին։ Պատմում են, որ Թորգոմի ցեղի արու զավակներին կոտորելիս որպես թագավորության ժառանգ մնաց միայն մի կին, որը լինելով քաջասիրտ ու արի՝ կոտորում է բազմաթիվ ազգերի։ Բայց գըժ- տություն է առաջանում զորքի մեջ, և նա կոտորում է նր...»:</comment>
      <origin>398015</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6803" sha1="8xq8zp3wwxniiallliwlpkcztl1ft6g" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ապրում ամազոնները), որոնք զինված կանայք էին։ Պատմում
են, որ Թորգոմի ցեղի արու զավակներին կոտորելիս որպես
թագավորության ժառանգ մնաց միայն մի կին, որը լինելով
քաջասիրտ ու արի՝ կոտորում է բազմաթիվ ազգերի։ Բայց գըժ-
տություն է առաջանում զորքի մեջ, և նա կոտորում է նրանց,
կանանցից զորք կազմում ու կրկին գրավում է Ալիոնե քաղա-
քում գտնվող իր թագավորական աթոռը:

'''Է.''' Համառոտ կերպով հիշենք նաև մեր նախնի Հաբեթին,
որը ջրհեղեղից հետո ծնեց Գամիրին, որից էլ գամիրներն են,
Մագոգին, որից կելտերն ու գաղատացիներն են, Մեդային, ո-
րը չինեց Մարքը, Թոբելին, որից էլ թետալներն են, Մոսոքին,
որ առավ Լյուրիկիան, Թիրասին, որից սերում են մեր Ասքան
նազն ու Թորգոմը, Հավանից հույներն են, Թարչիչից՝ վրացի-
ներն ու տյուրենացիները, Կիտիմից՝ Հռոմեացիներն ու լատի-
նացիները։ Թորգոմը ծնեց Հայկին
Քարթլոսին, Կովկասին և ուրիչներին, որոնք ժառանգեցին
ու նրա յոթ եղբայրներին,
Հյուսիսը։ Հայկից է սերում Արամանյակը, որի անունով կոչ-
վեց Արագած լեռը, իսկ Արամանյակից սերում է Արամայիսը&quot;,
որը չինեց Արմավիրը։ Արամայիսը ծնեց Ամասիային, որի
նունով կոչվեց Մասիս լեռը։ Ամասիան ծնեց Գեղամին, որը
շինեց Գեղարքունին: Գեղամը ծնեց Սիսակին, որից էլ Սյու-
E-
1 Ամազոնների (կռվող կանանց) մասին կան զանազան առասպելներ ու
զրույցներ։ Նրանց երկիրը Հավանաբար ընկած էր Պոնտոսի Թերմոդոն գետի
ավազանում, որն այժմ կոչվում է Թերմե–չայ, որտեղ ցարդ լսվում է Մազոն-
դաղ լեռան անունը։
2 Ալիոն քաղաքը նույն Իլիոն, այսինքն՝ Տրովս քաղաքն է։
3 Ըստ Ս. որքի՝ Թորգոմը Հաբեթի որդի Գամերի որդին է: Ըստ Խորենացու
(որն ասում է ըստ Աբյուդենոսի և Մար Աբասի)՝ Թորգոմը Գամերի որդի ԹԷ-
րասի, նրա որդի Հայկի հայրն էր, թեև, ինչպես ասում է ինքը Խորենացին, Ս.
Գրքի մեր թարգմանության մեջ և այլ տեղերում այդ բանը չկա: Ս. գիրքը Ա–
քանազ Գոմերի որդին է համարում, իսկ մեր պատմիչները համարում են ԹԷ-
րասի որդին՝ շփոթելով կամ էլ մանրամասնորեն կարգելով Գոմների ազդարա-
նությունը և համանուն եղբորորդիներին, որոնց և ուրիշ շատերին անտեսում է
Ս. գիրքը։
44
Եվ վենետիկյան, և՛ սկովյան օրինակներում` Արմանյակ, Արմայիս:
ու
նիքն է, և Հարմային, որը ծնեց Արամին, որի անունով էլ ո-
լոր ցեղերը մեզ կոչում են Արմեն: Եվ նա ընդարձակեց Հար
յաստանի սահմանները՝ նվաճելով կապադովկացիների
Պռոտոնի1 կողմերը, որ Արամանյակ էր կոչվում։ Եվ Արամա-
նյակից մինչև Պոնտոս ընկած է Առաջին Հայքը, Պոնտոսից
մինչև Մելտենի քաղաքը՝ Երկրորդ Հայքը, այնտեղից մինչև
Ծոփաց գավառը՝ Երրորդ Հայքը, այնտեղից մինչև Մարտիրո-
սաց քաղաքն ու Աղձնիք՝ Չորրորդ Հայքը, իսկ իր սեփական
աշխարհը կոչում է Մեծ Հայք։ Նա ծնեց Արա Գեղեցիկին, որը
սպանվեց Շամիրամի կողմից՝ թողնելով Անուշավան որդուն,
որին հաջորդում են Պարետը, Արբակը, Զավանը, Փառանը,
Սուրը՝ Հեսուի օրերում, Հոնակը, Համբակը, Առնակը, Նորայ-
րը, Վստամը, Կարը, Գռակը, Հուանը, Ընձակը, Գռակը, Հա-
վանը, Զարմայրը, որը Իլիական պատերազմում մեռնում է Խ-
թովպացիների զորքի Հետ միասին։ Պերճը՝ Դավիթ արքայի օ-
րերում, Արյունը, Հույնը, Հուսակը, Կայպակը, որին պսակում
է Վարբակես Մարը, որը թագը` խլելով Սարդանապալլեից՝
տիրում է Ասորեստանին և Նինվեին: Սրա մոտ եկան Սենեքե-
րիմի որդիները և պատվի արժանացան նաև Պարույրի կող-
մից։ Նրան հաջորդում է իր որդին՝ Հրաչեն, որը Նաբուգոդո-
նոսորի Հետ Երուսաղեմում էր գտնվում. նա Շամբատին իր
Հետ բերեց Հայաստան, որից սերեց Բագրատունյաց ցեղը։
Հրաչեին հաջորդում են Փառնավազը&quot;, Պաճույճը, Կայինա-
կը, Փովան, Հայկակը, Երվանդը, որը ծնեց մեծ Տիգրանին,
րը սպանեց Աժդահակին և բռնեց Կրիսոսին ու բաց թողեց։
Այնուհետև գալիս են Բարը, Տիրանը, Վահագնը, Առավանը,
n-
1 Ակնարկում է Խորենացու խոսքը (Ա., Ժդ.). «Այդ երկրամասը՝ ֆոտոնը
(Բրոդին), (Հույները) կոչում են Արմենիա, որ թարգմանվում է Հայք»։ Մեր Հե-
ղինակը Ա Հայքը կամ Կեսարիայի գավառը համարում է Արամանյակ կոչվա-
ծը: Խորենացին և ուրիշները Արամանյակ գավառի եզը նշում են այժմյան
Ագչեգրովայի կողմերում, որ Հայերը կոչում են Աշխարհաբերդ։
2 0.-ում՝ փառնան։
3 00.-ում՝ Կարգակ կամ Կարդտակ [ՄՕ-ում՝ Կարա}: ջուր
4 Հնում` Հուակ... Գլակ [ՍՕ.-ում՝ Գռակ]։
* ՄԾ-ում` զթագաւորն՝ թագավորին։
** Մ0-ում` Փանուազ՝ Փառնվազ։
SNO
ՄՕ.-ում` Կրեսաս:
45&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8xq8zp3wwxniiallliwlpkcztl1ft6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152114</id>
    <revision>
      <id>398016</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «որից սերում են Առավեղյանները, Ներսեհը, Զարեհը, Արմոգը, Պայգամը, Վանը, Վահեն, որին սպանեց Ալեքսանդր Մակեդո- նացին: Մեզ մնաց ասելու, որ Քամից են սերում Քուշը, Մեստրի մը, Նեբրովթը, այն է՝ Բելը, Բարը, Աներիսը, Արբելը, Քայա- ղը, մյուս Աբելը, Նինոսը` Շամիրամի ամուսինը։  '''Ը.'''...»:</comment>
      <origin>398016</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6509" sha1="4kd3ow3vhjcv9mn9tv21ph8wwda6uj5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;որից սերում են Առավեղյանները, Ներսեհը, Զարեհը, Արմոգը,
Պայգամը, Վանը, Վահեն, որին սպանեց Ալեքսանդր Մակեդո-
նացին:
Մեզ մնաց ասելու, որ Քամից են սերում Քուշը, Մեստրի
մը, Նեբրովթը, այն է՝ Բելը, Բարը, Աներիսը, Արբելը, Քայա-
ղը, մյուս Աբելը, Նինոսը` Շամիրամի ամուսինը։

'''Ը.''' Թվարկենք նաև թագավորների շարքը։ Բաբելոնում Սե-
րուքի հիսունվեցերորդ տարում առաջինը թագավորեց Ներ-
րովթը՝ պսակվելով հյուսած թագով և ոչ թե կռածո։ Սա չի-
նեց Շոչ քաղաքը, որ անվանում են Ասպահան։ Նա սպանվեց
Թորգոմի որդի Հայկի կողմից: Հետո թագավորեց Թիրոս
քաղդեացին, որի օրոք զարգացան ոսկեՀանության ու արծա-
թագործության արհեստները։ Նրանից հետո յոթանասուներ-
կու տարի թագավորեց Սամիրոսը որը Սեմի ցեղից էր։ Նա սկը-
սևց պատրաստել գրով դրվագված դաՀեկան և դրամ իր անու–
նով։ Նրա օրոք զարգացան քանդակագործությունը, ջուլհա-
կագործությունը, չափ ու կչիռը և այլ արհեստներ։ Մենա-
դրոս՝ մոգը նրա մասին ասում է, թե նա երեք աչք ուներ։ Նա–
քովրի քսանհինգերորդ տարում ճգնում էր Հորը՝ Եսավի որդի
Ռագուելի, նրա որդի Զարեհի որդին, որը երեսունութ տարի
պատերազմելով սատանայի դեմ, Հաղթեց Համբերությամբ
փառավորվեց։ Թարայի յոթերորդ տարում թագավորեց Ար-
փիազատը, տասնութ տարի, իսկ նրանից հետո՝ Վիլոս Աթու-
րացին, վաթսունութ տարի՝ աթոռը Բաբելոնից տեղափոխե-
լով`Աթուրիա, այն է՝ Նինվե, բայց ոմն Քսարոս թագավորեց
Բաբելոնում։ Եվ Թարայի եղբայր ՍաՀերոնը սպանեց նրան՝
Կայնան կուռքը հանելու պատճառով, որովհետև նա քրմա-
պետ էր։ Այստեղ չինվեց Դամասկոսը Հեթացի Արամի կող-
մից։ Աբրահամի մոր անունը Մալքաթու էր։ Աբրահամին
ծնելուց տասը տարի Հետո Թարան ծնեց Սառային իր կին Զըմ-
րութից և ոչ թե Աբրահամի մորից, ինչպես ինքն ասաց Արի-
մելեքին. «Իմ քույրն է, ասում է, Հորից և ոչ մորից»։ Աբրա-
Համը տասնհինգ տարեկանից մինչև յոթանասուն տարեկանը
փնտրեց Աստծուն, քանի որ քաղդեացիների հարուստ և շատ
46
* ՄՕ-ում` Մենանդրոս։
..
օգտակար երկիրը նրանց դրդեց ամեն մի չարիքի, որին այցե-
լեց Աստված և բազմաթիվ սերմնագռավների Հրամայեց արա-
ծել նրանց դա չտերն ու այգիները երկար ժամանակ։ Ամեն
մարդ քիչ էր աչխատում և քիչ պաչար էր ունենում, և մար-
դիկ ընկան աղքատության մեջ: Աբրահամը իր հայրենիքի
պահապանն էր, գիչերը ուսումնասիրում էր աստղագիտու-
թյունը, իսկ ցերեկը աչխատում էր պահպանել դաչտերը:
Մարդիկ չնայած իրենց պաչտելի աստվածներին մատուցում
էին ամեն տեսակի զոհեր, ուխտեր ու աղոթքներ, բայց նրանց
դրությունը չէր թեթևանում: Նույն բանն անում էր նաև Ար-
րահամը և ապա խորհում, թե այդ պատուհասներն արդյո՞ք
մեր պաշտելիներից չեն, որովՀետև իրենք չեն կարող վերաց-
նել, նաև պետք է կարծել, որ դրանք նաև աստղերի ազդեցու-
թյունից չեն, որոնք միշտ չարժման մեջ են և ծառայության
տակ։ Ուրեմն Հայտնի է, որ կա դրանց կառավարող մեկը, որ
մեզ անծանոթ է։ Եվ ապա նա սկսեց աղաչանքով ասել. «Ան-
ծանոթ Աստված՝ ամեն ինչի և այս թռչունների արարիչ, դու
Հալածի՛ր սրանց», և իսկույն թռչուններն անհայտացան: Եվ
Աբրահամն ասաց. «Ահա գտանք Աստծուն. օրհնյալ` է քո տե-
րությունը, և քո փառքը կլցնի ամբողջ աչխարհը»։ Այդ բանը
նա պատմեց իր Հոր տանը, բայց ոչ ոք դրա վրա ուշադրու-
թյուն չդարձրեց։ Այն ժամանակ մեռավ Վիլոս թագավորը, և
թագն առավ նրա որդի Նինոսը, որը չինեց իր Հոր ոսկեղեն
կառքը, ընդարձակեց Աթուր քաղաքը և իր անունով կոչեց
Նինվե։
Սրա ժամանակ Մելքիսեդեկը1 չինեց Երուսաղեմը, իսկ Աբ-
րահամը չէր դադարում Աստծու Հայտնությունը փնտրելուց։
Աստված լսեց նրան, և ինչքան կարող էր տանել Աբրահամը,
Աստված հայտնվեց նրան և ասաց. «Դո՛ւրս ելիր քո երկրից ու
քո ցեղի միջից, և ես քեզ կտանեմ ձեր զրկված տեղը և այն
կտամ քեզ ու քո զավակին»։ Աբրահամն այդ բանն ասաց իր
Հորը, և նրանք դուրս ելան ու եկան մինչև Խառան ու այնաեղ
տուն ստացան: Թարան այնտեղ չինեց կռատուն, որն այրեց
Աբրահամը, իսկ նրա եղբայր Առանը կամեցավ Հանգցնել
կրակը, բայց ինքն այրվեց: Ոմանք ասում են, թե ջորին նա
1 Ըստ ավանդության՝ Մելքիսեդեկը Սեմի որդի Արփաքսադի` նրա որդի
Մալքեոսի որդին էր։
47&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4kd3ow3vhjcv9mn9tv21ph8wwda6uj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152115</id>
    <revision>
      <id>398017</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:54:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Հնարեց և որի պատճառով էլ մեռավ Տիրոջ կողմից։ Եվ դարձյալ Աբրահամին է հասնում Աստծու ձայնը՝ դուրս գալ Խառանից, և նա դուրս ելավ՝ ըստ Տիրոջ խոսքի։ Ասում են, թե Աբրահամը այլ կին ուներ՝ և Օվրեստես անունով ոթ- դի, որոնց բոլորին թողնելով` յոթանասունհինգ տարեկանում գնաց Պ...»:</comment>
      <origin>398017</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6139" sha1="6zxdfnh5mh5yy1togxqmo2l15i0leb9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Հնարեց և որի պատճառով էլ մեռավ Տիրոջ կողմից։
Եվ դարձյալ Աբրահամին է հասնում Աստծու ձայնը՝ դուրս
գալ Խառանից, և նա դուրս ելավ՝ ըստ Տիրոջ խոսքի։ Ասում
են, թե Աբրահամը այլ կին ուներ՝ և Օվրեստես անունով ոթ-
դի, որոնց բոլորին թողնելով` յոթանասունհինգ տարեկանում
գնաց Պաղեստինից և ութսունութ տարեկանում հասավ Ե-
գիպտոս ու այնտեղից դուրս ելավ` չմոռացվելով Տիրոջ կող-
մից։ Երբ նա եղավ Հարյուր տասնյոթ&quot; տարեկան, իր որդուն
բերեց զո` մատուցելու։ Հարյուր քառասունութ&quot;&quot;&quot; տարեկա-
նում նա կնության առավ Կենտուրին'''' և նրանից վեց որդի
ունեցավ։ Նա վախճանվեց հարյուր յոթանասունհինգերորդ
տարեկանում՝ Հակոբի երեսունյոթերորդ տարում: Քառա-
սուն տարեկանում ԻսաՀակն առավ Ռեբեկային, որը վաթսուն
տարեկանում հղիացավ և գնաց հարցնելու Մելքիսեդեկին,
վերջինս նրան ասաց. «Քո արգանդում երկու ազգ կա, երկու
ժողովուրդ»: Սահակի յոթանասուներկուերորդ տարում Ե-
գիպտոսում Ապիսը տիրացավ տասնհինգերորդ Հարըս-
տությանը և աստված համարվեց. նրան ոմանք Սարապիս են
անվանում։ Սահակի հարյուր երեսունյոթերորդ տարում Հա-
կորը գնաց Խառան, Լաբանի մոտ, և ութսուն տարեկանում
կնության առավ Լարանի դուստր Լիային։ Հակորի ժամանակ
Եգիպտոսի Փորոն մար թագավորը օրենքներ և դատավորներ
կարգեց, իսկ Օվգեգիսը Ատտիկեում չինեց Ելևսինեյան '''''' ։
Հակորը հարյուր տարեկանում բարձրացավ իր Հայր Իսահա-
կի մոտ, և Ղևին [այդ ժամանակ] տասնմեկ տարեկան էր, քա–
նի որ նրան ծնել էր ութսունիններորդ տարեկանում: Տասնյո-
թերորդ տարում Հովսեփը վաճառվեց, երեսուներորդ տարում
կանգնեց Փարավոնի առաջ: Հարյուր երեսուներորդ տարում
48
* Մ-ում դին անել՝ ամուսնանալ:
• Մ0.-ում` Հարյուր տասնհինգ:
*** ՄԾ-ում՝ Հարյուր քսանութ։
:, **** 0-ում՝ Քետուրա։
* {00-ում տասներորդ։
*** Մ-ում՝ Փարավոն։
....... Ծ.-ում՝ Ելևիա:
ww
Հակոբն իջավ Եգիպտոս. Հարյուր քառասունյոթերորդ
րում մեռավ: Ղևին քառասունվեց տարեկանում ծնեց ԿաՀա-
թին: Ոմանք ասում են, թե Հորի փորձանքն այստեղից է գա-
լիս։ Կահաթը վաթսուն տարեկանում ծնեց Ամրամին։ Ամրա-
մը յոթանասուն տարեկանում ծնեց Մովսեսին։ Հովսեփը
վախճանվեց Հարյուր տասը տարեկանում՝ Ամրամի վեցերորդ
և Աստծու ավետիքի երկու հարյուր վաթսունվեցերորդ տա-
րում: Այդ տարվանից սկսած Եգիպտոսում տասներեք տարի
թագավորեց Քեբրոնը, իսկ նրանից Հետո՝ Մենափտիսը, քա-
ռասուներեք տարի։ Նա գետում խեղդում էր Իսրայելի երե-
խաներին, որոնցից փրկվեց Մովսեսը, որին վերցրեց նույն
թագավորի դուստր Թերմոտիսը, որը դարձավ Մեմփիս քաղա-
քի Քանդար թագավորի կինը. դա Աստծու ավետիքի երեք
Հարյուր հիսուներորդ տարին էր։ Մովսեսը երբ տասը
տարի-
կան եղավ, տրվեց ուսման Հանեսին Համրեսին՝ ։ Մովսեսի
քսաներկուերորդ տարում Իսրայելի որդիներն սկսեցին աղյու-
սագործությունը: Քսանութերորդ տարում Մովսեսը իչխան
եղավ և չինեց Թերմուպոլիս քաղաքը՝ Թերմոտիսի անունով,
որին նաև Մառիս էին կոչում:
AL
ПL

'''Թ.''' Իսկ եթովպացիները, որոնք Հարկատու էին եգիպտացի-
ներին, ապստամբելով ասպատակեցին և գերեցին Եգիպտոսն
Մովսեսի մայրագրին [մայրացուին]։ Մովսեսը գնալով պա-
տերազմեց տասը տարի, առավ նրանց թագուհի Թեսբասին,
իր մորը և վերադարձավ Եգիպտոս։ Նրան նախանձեց Մառի-
սի, այն է՝ Թերմոտիսի ամուսինը, և երբ մեռավ Մառիսը, նրան
թաղեց Մովսեսը: Եվ նրա ամուսինն ուղարկեց Իսրայելի չար-
չարիչ Քսանտիսին՝ սպանելու Մովսեսին, բայց Մովսեսը սպա-
նեց նրան և փախավ Մադիամ։ Հանեսն ու Համրեսը վերցրին
Իսրայելի որդիներին և նրանց անապատով տարան տասնՀինգ
օրվա ճանապարՀ ու տասնհինգ տարում շինեցին իրենց
դրախտը: Շենքի կառուցումն ավարտելուց հետո Իսրայելի
որդիներից վերցրին ինը հարյուր ութսուն երեխա և զոհեցին
դևերին։ Հավաքվեցին նրանց մոտ, դրախտին պահապաններ
նչանակեցին, և դրանից Հետո դևերն էլ ավելի Հնազանդվի-
* ՄԾ.-ում՝ Հանեսին ու Համրեսին։
4-129
49&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6zxdfnh5mh5yy1togxqmo2l15i0leb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152116</id>
    <revision>
      <id>398018</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ցին կախարդներին։ Ասում են, որ չորս հարյուր դև չինա- զանդվեց, մինչև որ կրկին նրանց անունով չզոՀեցին, և ապա գալով առան նրանց հավանությունը, բայց փետրվար [շվոտ] ամսին նրանք գործում են անհնազանդորեն, իրենց կամքով և տանում են մարդկանցից ոմանց: Իսկ Մովսեսը կնության առա...»:</comment>
      <origin>398018</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6576" sha1="aiyjh652uw5jrn9d0zkm9jyobvkiskm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ցին կախարդներին։ Ասում են, որ չորս հարյուր դև չինա-
զանդվեց, մինչև որ կրկին նրանց անունով չզոՀեցին, և ապա
գալով առան նրանց հավանությունը, բայց փետրվար [շվոտ]
ամսին նրանք գործում են անհնազանդորեն, իրենց կամքով և
տանում են մարդկանցից ոմանց:
Իսկ Մովսեսը կնության առավ այն Կենդուրի&quot;&quot; որդիներից
մեկի` Հեսկանի որդի Դադանի, նրա որդի Ռագուելի դուստր
Սեփովրային և նրանից ունեցավ երկու որդի։ Եվ ասում են, որ
այնտեղ, Թեսալիայում'''' է եղել ջրհեղեղը Դևկալիոնի1 ժա-
մանակ, իսկ Եթովպիայում Փայեթոնի ժամանակ եղել են Հրք-
դեհներ և տարբեր տեղերում բազում այլ ավերածություններ,
ինչպես որ պատմում է Պլատոնը։ Դևկալիոնը թագավորում էր
պառնասցիների կողմերում։ Յոթանասուն տարեկան լինելով՝
Մովսեսը արժանի եղավ տեսնելու Աստծուն, որը հրամայում է
նրան գնալ Եգիպտոս և դուրս Հանել Իսրայելին։ Բայց նա ու-
չանում է տասը տարի և լինելով ութսուն տարեկան՝ գնում է
Եգիպտոս, Աստծու ավետիքի չորս հարյուր երեսուներորդ
տարում։ Աբրահամի յոթանասունհինգերորդ տարուց սկը-
սած կամ Հակոբի Եգիպտոս մտնելուց երկու հարյուր Հինգ
տարի առաջ երկու հարյուր քսանյոթ
գիպտոսում։ Եգիպտացիները, տասը հարվածով ստիպելով,
տարի մնացին Ե-
դուրս Հանեցին Իսրայելի որդիներին` դրախտից դուրս գա-
լուց Հետո երեք Հազար ութ հարյուր քառասուներկուերորդ
տարում: Նրանք դուրս եկան Հինգչաբթի օրը և կիրակի օրն
անցան Կարմիր ծովով, և այստեղից էլ կոչեցին երրայեցիք,
* ՄՕ-ում` շատ՝ չվատ:
ՄՕ-ում՝ Քտտուր:
*** ՄO.-ում` Հեկտան: -
**** ՄՕ.-ում` Թտալիա։
n-
1 Թալիայի Դևկալիոն թագավորը կառավարել է ԺԶ դարում փրկչի թվա
կանությունից առաջ։ Նրա ժամանակ հիշատակվում է Հայտնի լրհեղեղը, որը
Հիշում է Պլատոնը Ատլանտ կղզու կամ աչխարհի մասին ճառլիս։ Իսկ Փայ
թոնը, ըստ առասպելների, արեգակի որդին էր, որի կառւքը տխմարաբար վար
վելով ու շեղվելով, հրկիզում է երկիրը։ Այդ պատճառով նա չանթահարվեց Ա-
րամազդի ձեռքով և ընկավ Իտալիայի Պադոս (Պո) գետի մեջ։
ՄՕ-ում` յոթանասուն:
*** ՄO-ում` երկու հարյուր քառասունհինգ։
րովհետև այն թարգմանվում է Եբրայն անցիկ։ Պարգևով նոր
լեզու ստացան և նրանով երգում էին Հին օրինանքը, որը
նման էր նրանց Հայրենի լեզվին։ Եգիպտոսում յոթ ամիս երկ-
րաշարժ եղավ, փուլ եկան չատ չենքեր, և բնակիչները դուրս
ելան չենքերից։ Նույն տարում Ամաղեկը պարտվեց Հեսուից,
և նույն տարվա երրորդ ամսին Մովսեսը բարձրացավ Սինա
լեռը։ Երրայեցի Ապոլիմոս իմաստասերն ասում է, թե Մովսե-
սը, Աստծու կողմից իմաստնանալով, քսաներկու տառ ստեղ-
ծեց, և դրանցով Աստված գրեց տասը պատգամներն ու տվեց
Մովսեսին։ Մովսեսը դրանցով նախ՝ գրեց Ելից գիրքը և ապա՝
Ծննդոց գրքի քսաներկու գլուխները և երեք այլ գրքեր։ Եվ
զգայուն արարածների օրինակը Մովսեսը ցույց տվեց խորա-
նով, որ կատարվեց յոթ ամիս յոթնօրյա արարածների Հետ:
Մովսեսի հինգ գրքերն ունեն երեք Հազար յոթ հարյուր երե-
սուն տարվա պատմություն, ըստ Եվսեբիոսի։

'''Ժ.''' Աստվածածանոթ Մովսեսը վախճանվեց հարյուր քսան
տարեկանում, և նրա իշխանությունը խլեց Հեսու Նավեն,
քսանյոթ տարի։ Հեսուի վեցերորդ տարում Եգիպտոսի
թագավորի եղբայր Դավանոսը եգիպտացիների Հիսուն
դուստրերով կոտորեց իր եղբոր հիսուն որդիներին, ազատ-
վեց միայն Լինգոսը` և թագավորեց։ Նրա մասին ասում են,
որ ամենուրեք աչքի ընկավ&quot;, որովհետև իմաստուն էր։ Հե-
սուի տասնութերորդ տարում Փյունիկսն ու Կադմոսը, թե-
բացիների երկրից գալով Ասորիք, թագավորեցին։ Եվ երկրա-
մասը կոչվեց Փյունիկե և Կադմոսի տուն: Նրանք այնտեղ գի-
տություն տարածեցին. այսպես, օրինակ՝ Կիկրոփսը Մեմփիս
քաղաքից Աթենքի բնակիչներ բերեց և գիտության տուն
ստեղծեց, նա Հնարեց նաև Հունական գիրը, որը ոմանք Կադ-
մոսին են վերագրում: Հեսուն վախճանվեց Հարյուր յոթ տարե-
կանում, և Գոթոնիելը դատավոր եղավ քառասուն տարի։ Աֆ-
րիկանոսը Հեսուի և Գոթոնիելի արանքում դնում է երեսուն
տարի, իսկ Հույները հիսուն տարի են ասում Գոթոնիելին, որով–
Հետև ութ տարի ծառայեցին Քուսին, որը Հաչվում են դրա Հետ։ Այր
տեղ թագավորեց արգիացիների Պելապոսը, որտեղից Փիլս-
• ՄԾ.-ում՝ Լիմբոս:
* ՄՕ-ում` քաջացեալ՝ հերոսանալով:
51
50.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aiyjh652uw5jrn9d0zkm9jyobvkiskm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152117</id>
    <revision>
      <id>398019</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:54:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ըր եբրայական օրինակի, իսկ ըստ Յոթանասնից օրինակի՝ քսան տարի, որովՀետև նրա քսաներորդ տարում որոնեցին թագավոր, և դրանից հետո է նչվում թագավորների Հաջոր- դականությունը։ Քանի դեռ կենդանի էր Սամվելը, Սավուղի տարիները, որոնք Հաճո չէին Աստծուն, բացի երկու տարուց, վերա...»:</comment>
      <origin>398019</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6259" sha1="lgpzhkmnr40vbktrnwods8sedp8ibbz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ըր եբրայական օրինակի, իսկ ըստ Յոթանասնից օրինակի՝
քսան տարի, որովՀետև նրա քսաներորդ տարում որոնեցին
թագավոր, և դրանից հետո է նչվում թագավորների Հաջոր-
դականությունը։ Քանի դեռ կենդանի էր Սամվելը, Սավուղի
տարիները, որոնք Հաճո չէին Աստծուն, բացի երկու տարուց,
վերագրված էին Սամվելին։ Սավուղը թագավորեց քառասուն
տարի։ Նրա թագավորության տասներորդ տարում ծնվեց
Դատվիթը, քսաներեքերորդ տարում օծվեց, իսկ Գողիաթին
տալանելու ժամանակ նա քսանութ տարեկան էր։ Դավթի ու
ծննդյան երեսուներորդ տարում մեռավ Սամվելը: Սամվելի
մահից հինգ տարի Հետո սպանվեցին Սավուղն Հովնաթա-
նը, և քառասուն տարի թագավորեց Դավիթը։ Իր թագավո-
րության տասներորդ տարում Աբեդդարի&quot; տնից Հանեց տա-
պանակը, երբ քահանայապետն էր` Աբիաթարը, իսկ մարգա-
րեները՝ Գադը, Ասափը և Նաթանը, որը հանդիմանում էր՝
Դավթին։ Իր թագավորության երեսունութերորդ տարում
Դավիթը ղևտացիներից ընտրեց Հարյուր ութսունութ մար-
դու և բաժանեց քսանչորս խմբի, ամեն խմբում [կարգելով]
տասներկու սաղմոսասացներ և Տիրոջ տապանակի սպասա-
վորներ։
ПL
Ապրելով յոթանասուն տարի՝ նա վախճանվում է՝ թագը
տալով Սողոմոնին, քառասուն տարի։ Վերջինս տասներկու
տարեկան էր, և առաջին տարում ծնվեց Ռոբովամը ամանացի
Նամա կնոջից։ Իր թագավորության չորրորդ տարում նա սկը-
րեց շինել տաճարը, Եգիպտոսից նրանց դուրս գալուց չորս
Հարյուր ութսուն տարի հետո՝ ըստ յոթանասնից թարգմանու-
թյան գրքերի, իսկ ըստ եբրայական օրինակի՝ չորս Հարյուր
քառասուն տարի Հետո: Բայց ճիչտը այսպիսին է. քառասուն
տարի Մովսեսինը և քսանյոթ տարի Հեսուինը, որոնք միասին
կոզմում են վաթսունյոթ տարի, չորս հարյուր հիսուն տարի
դատավորներինը՝ այլազգիներին ծառայելով, որը Հինգ Հա-
թյուր տասնյոթ տարի է։ Նրանից Հետո՝ Շմուելն
54
ՄՕ.-ում` Արփաթար։
•ՄՆ-ում՝ խնամէր՝ խնորմում էր։
• ՄԾ-ում՝ երկու հարյուր ութսունութ:
.... ՄԾ.-ում` Հինգ հարյուր անէինդ:
ու Շար
վուղը&quot;, քառասուն տարի, քառասուն տարի էլ Դավթինը, լի-
նում
է իննսունյոթ&quot; տարի և չորս տարի էլ Սողոմոնինը,- բր-
լորը միասին կազմում է վեց հարյուր մեկ տարի: Տաճարի
չափսը վաթսուն կանգուն է, լայնությունը՝ քսան, բարձրու–
թյունը՝ Հարյուր քսան։ Նա չինեց յոթ քաղաք։ Նրա մոտ եկավ
Հարավի թագուհին, գովեց տաճարի սպասավորներին, Դավ-
թի կարգած քսանչորս դասերը, որ Սողոմոնը տասներկու դաս
դարձրեց. մի դասում քսանչորս հազար մարդ, վեց Հազար
դատավոր, չորս հազար քնարահար, չորս Հազար դռնապան և
այլ հորինվածքներ։ Նրա մոտից գնաց այն տիկինը: Սողոմոնը
իր թագավորության երեսունյոթերորդ տարում մեղք գործեց
և մեռավ Հիսուներկու տարեկանում: [Այդ ժամանակ] մար-
գարեներն էին Սադովկը, Աքիասը և Սամյան '' : Իմաստասեր-
ներն էին Հոմերոսն ու Սիդոսը, քահանայապետը՝ Սադովկը Ե-
ղիազարի ցեղից, իսկ ոմանք Թամարից են ասում, ինչպես որ
գրված է թագավորությունների գրքերում։ Փյունիկեցիների
գրքում գրված է, թե Երուսաղեմում տաճարը չինվեց Հարյուր
քառասուներեք՝ տարի առաջ, քան տյուրացիների Կարքե
դոն քաղաքի կառուցումը։ Սողոմոնն ու Քիրամը միմյանց ա-
ռակներ էին գրում, և Քիրամը չէր կարողանում
մեկնել Սողո-
մոնի առակները, բայց Տյուրոսում գտնվեց Ադամանոս ա-
նունով մի մարդ, որը ոչ միայն կարողանում էր մեկնել, այլ
նաև առակներ էր գրում Սողոմոնին, և Սողոմոնը ընկնում էր
տարակուսանքի մեջ։
****

'''ԺԱ.''' Սողոմոնի որդի Ռոբովամը Հորից հետո թագավորեց
Հուդայում և Բենիամինում տասնյոթ տարի։ Եվ այլ տասը ցե-
ղեր իրենց թագավոր նչանակեցին Ռոտվամին՝ Նարատի
որդուն, Եփրեմի ցեղից։ Սրա օրոք եգիպտական Սոսակիմ ար-
քան եկավ, կողոպտեց Տիրոջ տաճարը և գնաց: Ռոբովամից
Հետո երեք տարի թագավորեց նրա որդի Արիան, իսկ նրանից
Հետո՝ նրա որդի Ասան, քառասունմեկ տարի։ Ռոբովամից
• ՄԾ-ում՝ Սամվել և Սավուղ:
•• ՄՕ-ում` հինգ հարյուր իննսունյոթ:
••• ՄՕ-ում* Սամա:
.... ՍO.-ում` հարյուր քառասունչորս:
..... UO.-ում՝ Բերավար Հերոբովամ:
55&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lgpzhkmnr40vbktrnwods8sedp8ibbz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152118</id>
    <revision>
      <id>398020</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:55:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կավ Սաղմանասարը, հարկ դրեց Իսրայելի վրա և գնաց։  '''ԺԲ.''' Աքազից հետո թագավորում է Եզեքիան, որի երրորդ՝ տարում եկավ Սաղմանասարը, գրավեց Սամարիան, գերեց տասը ցեղերի և տարավ Բաբելոն: Եվ վերացվեց Իսրայելի թագավորությունը՝ գոյատևելով երկու հարյուր հիսուն տա- րի, որը Ա...»:</comment>
      <origin>398020</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5890" sha1="4ftam6fupguchoa5a69bqlypoi6myjp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կավ Սաղմանասարը, հարկ դրեց Իսրայելի վրա և գնաց։

'''ԺԲ.''' Աքազից հետո թագավորում է Եզեքիան, որի երրորդ՝
տարում եկավ Սաղմանասարը, գրավեց Սամարիան, գերեց
տասը ցեղերի և տարավ Բաբելոն: Եվ վերացվեց Իսրայելի
թագավորությունը՝ գոյատևելով երկու հարյուր հիսուն տա-
րի, որը Ադամից սկսած լինում է չորս հազար երեք հարյուր
երեսուն տարի: [Թագավորներն էին] Րոբովամը, Նաբատը,
Բայասը, Ելան&quot;, Զամբրին, Ամրին, Աքաաբը, Ոքոզիան, Հով-
րամը, Հեուն, որն սպանեց Հովրամին և իր մայր Եզաբելին,
Հովաքազը, Հովազը, Ռոբովամը՝ &quot;, Զաքարիան, Սելլո-
մը''''', Մանասեմը՝ Փակեեն, Փակեին՝ &quot;&quot;, Վերջին
Օվսեեն։ Եզեկիայի վեցերորդ տարում գերվեց Իսրայելը, որը
Հուդայում թագավորեց քսանինը տարի։ Նրա իննե-
րորդ տարում Հռոմելոսը շինեց Հռոմը։ Մանասեն [թա-
դավորից] հիսուներեք տարի, Ամոնը՝ տասնյոթ տարի, Օվ-
սիան * երեսունմեկ տարի, Հովաքազը՝ երեք ա-
միս նրա եղբայր Եղիակիմը` տասնմեկ տարի, Հեքո-
նիան՝ երեք ամիս, Սեդեկիան՝ տասնմեկ տարի, որը գերվեց, և
տաճարն էլ ավերվեց։ Հուդայի թագավորների ամբողջ ժամա-
նակաշրջանը չորս հարյուր երեսուներկու տարի է, իսկ տաճար
րի շենքը կանգուն մնաց չորս Հարյուր քառասուներկու տա-
րի:
.
. Նաբուգոդոնոսորը իր թագավորության ութերորդ տարում
տարավ Հեքոնիային և բանտարկեց` բանտում պահելով] ե-
րեսունհինգ՝ տարի, քանզի Նաբուգոդոնոսորը՝ Նա-
58
• ՄՕ. ում՝ ութերորդ։
** Մ0.-ում` Էլա:
*** Մ0.-ում` Հովաս:
* ՄԾ-ում` Հերոբովամ:
-----
*** ՄԾ.-ում՝ Սեում։
******
ՄՕ.-ում` Մանայեմ:
2000 ՄO-ում՝ մյուս փակին:
...a” ՄO--ւմ` երեսուներորդ։
---------
ՄՕ.-ում` Հովսիա:
....* ՄՕ-ում՝ երեք տարի։
........... Ծ.-ում՝ երսունյոթ։
թուպալսարի՝ որդին, թագավորեց քառասուներկու տարի։ Ու
թերորդ տարում գերեց Հեքոնիային և պաՀեց բանտում իր
թագավորության ամբողջ ժամանակաչրջանում, այն է՝ մնա-
ցած երեսունչորս տարին։ Իլմարովդակը երեք տարով փոխա-
րինելով իր Հորը՝ իր թագավորության առաջին տարում բան-
տից ազատեց Հեքոնիային, որը [դրանից Հետո] ուտում էր
արքայի սեղանից։ Նրանից Հետո մեկ տարի թագավորեց նրա
եղբայր Բաղդասարը, որի ժամանակ Դանիելը ընթերցեց քաղ-
դեացիների թագավորության վերացման արձանագրությու-
նը։ Այդ թագավորությունը գրավեց մարերի Դարեհ արքան,
որը, թվում է, ԱժդաՀակն է, որովհետև նրան կոչում ենք եր-
կու անունով, որը Մարաստանում իր թագավորության երե-
սունվեցերորդ տարում տիրեց նաև քաղդեացիներին, երկու
տարի։ Պարսիկ Կյուրոսը սպանեց նրան և երեսուն տարի տի-
րեց Մարաստանին, Ասորիքին և քաղդեացիներին։ Նրա մա-
սին ասում են, որ նա առաջին տարում չարչարեց հրեաներին
և սպանեց Անանիաններին։ Երազում նրան չարչարեց Տերը,
սպառնաց նրան, որից վախենալով՝ նա հրաման տվեց արձա-
կել հրեա գերուն՝ տաճարի սպասքները տալով Հուդայի
Հանդերձապետ Սամանասարին, ոսկյա և արծաթյա Հազար
չորս հարյուր քառասուներեք - ամաններ, բայց Երուսաղեմ
չբերվեց մինչև Զորաբաբելի գալը: Եվ այստեղ լրացավ Երե-
միայի կողմից ասված յոթանասուն տարվա վճիռը, որը Հաչվը-
վում է Հովսիա արքայի տասնութերորդ տարուց, ինչպես որ
Եզեկիելը երեսուն տարի է ասում՝ Հեքոնիայի գերության հին-
գերորդ տարուց սկսած, երբ [Երեմիան] սկսեց մարգարնա-
նալ, քանզի Հովսիան թագավորեց երեսունմեկ տարի, և տաս–
նութերորդ տարում յոթանասուն տարվա վճիռը կայացվեց։
Հովսիայի տասնչորս տարին և Հովակիմի տասնմեկ տարին
միասին կազմում է քսանհինգ տարի, գերության Հինգ տարին
էլ հետը լինում է երեսուն, նաև Նաբուգոդոնոսորի երեսուն-
չորս տարին, մնում է վաթսունչորս տարի, դրանցից բացի, ե-
***
* ՄԾ.-ում՝ Բոպալսար. Մ. Էմինը ծանոթագրում է՝ Նարսպալլասար։
1 Մարաստանի Դարեհ արքան արդարև Աժդահակն է։
** ՄԾ.-ում՝ զգերիան՝ գերիներին:
ՄՕ-ում՝ յոթերորդ
59&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4ftam6fupguchoa5a69bqlypoi6myjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152119</id>
    <revision>
      <id>398021</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:57:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րեքն էլ Իլմարոդայինն են, մեկը՝ Բաղդասարինը, երկուսը՝ ԴարեՀինը, ամբողջը կազմում է յոթանասուն տարի։ Եվ որով- Հետև լրացել էր յոթանասունը, և Կյուրոսն ուշանում էր, Տե- րը բարկացավ նրա վրա: Եվ հրեշտակն ասում է Դանիելին. «Պարսից իշխանը կռվում է իմ դեմ՝ թույլ չտալով արձակ...»:</comment>
      <origin>398021</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6436" sha1="937gcg7n15az93odarbvui4raegv9so" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րեքն էլ Իլմարոդայինն են, մեկը՝ Բաղդասարինը, երկուսը՝
ԴարեՀինը, ամբողջը կազմում է յոթանասուն տարի։ Եվ որով-
Հետև լրացել էր յոթանասունը, և Կյուրոսն ուշանում էր, Տե-
րը բարկացավ նրա վրա: Եվ հրեշտակն ասում է Դանիելին.
«Պարսից իշխանը կռվում է իմ դեմ՝ թույլ չտալով արձակել
գերուն՝ ըստ քո աղոթքի»։ Հրեաներն առաջին գալու ժամա-
նակ Հինգ՝ բյուր էին, որոնք կառուցեցին սուրբ պատարագի
սկղանը և գցեցին տաճարի հիմքերը, բայց նեղվելով չրջակա
ցեղերից, տաճարը մնաց անավարտ մինչև Դարեհ արքան։
Կյուրոսից Հետո ութ տարի [թագավորում է] նրա որդի Կամ-
յուսոսը հրեաները Նաբուգոդոնոսոր սրան են անվանում.
Մոլք երկու եղբայրները՝ յոթ&quot; ամիս։ Դարեհ Վշտասպը*** ե-
րեսունվեց տարի. Դարեհի որդի Քսերքսեսը քսանմեկ
տարի։ Սրա Հոր երկրորդ տարում Զորաբաբելը գնաց Երու-
սաղեմ և չինեց տաճարը, նրա օրոք երկրորդ անգամ լրացավ
յոթանասուն տարին, որին պետք է ավելացնել երկու տարի ևս
տաճարի ավերումից հետո. Նաբուգոդոնոսորինը և որդիների-
նը՝ երեսուներկու տարի, Մար Դարեհինը՝ երկու, Կյուրոսինն
ու որդունը՝ երեսունութ, և ամբողջը կազմում է յոթանասուն-
երկու տարի։ Դրան գումարելով ԴարեՀ երկրորդի տարիները՝
լինում է յոթանասունչորս տարի։ Այդ տարիները ավելացրին
Հրեաների չարությունն ու ծուլությունը և ոչ
և Աստծու
րությունը։
քաղցր

'''ԺԳ.''' Արտաչես երկայնաբազուկը [թագավորեց] քառա-
սունմեկ տարի. նրա օրոք Եզրասը և Նոյեմի տակառապետը -
կան Երուսաղեմ և չինեցին պարիսպը: Նրան Հաջորդում են՝
Դարեհը, տասնինը՝ տարի, Արտաշեսը, քառասուն տարի,
նրա օրոք ապրում էր Իսթերը` ”. Արտաչես Ոքոսը, չորս
տարի։ Արչամա
Դարեհը՝ վեց տարի, որին սպանեց Ա-
զեքսանդրը և գահին ինքը մնաց ևս վեց տարի։ ԴարեՀ` Վրչ-
60
• ՄԾ.-ում՝ յոթ։
• ՄՕ.-ում` Հինդ:
... Ս.-ում Վեչտաս։
.... ՄԾ.-ում` քառասունմեկ
....• ՄԾ-ում` տասնհինգ:
...... ՄԾ.-ում` Եսթեր:
....... ՄԾ-ում` Արւմա։
տասպի երկրորդ տարուց մինչև Աղեքսանդրի մահը լինում է
Հարյուր յոթանասունմեկ տարի՛։ Դրանից հետո Եգիպտոսում
թագավորեցին՝ Պտղոմեոսը, որը Լագոսյան է կոչվում, քառա–
սուն տարի, Պտղոմեոս Փիլադելփոսը՝ երեսունութ տարի, որի
ժամանակ թարգմանվեցին Հրեական գրքերը, Պտղոմեոս Ե-
վերգետեսը՝ քսանչորս տարի, - Պտղոմեոս Փիլուպատորը՝
քսանմեկ տարի, Պտղոմեոս Եպիփանեսը՝ քսաներկու տարի,
Պտղոմեոս Փիլոպատորը՝ երեսուներեք տարի, որի օրոք Ան–
տիոքոս Եպիփանեսը, որը թագավորեց տասնմեկ տարի, նե–
ղում էր հրեաներին, Անտիոքոս Եվպատորը՝ երկու տարի,
նույն այդ և Փիլուպատոր` Պտղոմեոսի տասնյոթերորդ ա-
րում [գահին] բարձրացավ Հուդա Մակաբեոսը, երեք տարի։
Եվ Զորաբաբելի թագավորությունից մինչև Հուդա Մակարնո-
սը լինում է երեք հարյուր երեսուներկու տարի. [թագավորել
են]՝ Հուդա Մակաբեոսը՝ երեք տարի, Հովնաթանը՝ տասը տա–
րի, Շմավոնը՝ ինը&quot; տարի, Հյուրկիանոսը, որն անվանվում է
նաև Հովհաննես, քսանվեց տարի, Արիստարոլոսը՝ մեկ տար
րի, Հաննեոսը, որն անվանվում է նաև Աղեքսանդրոս, քսա-
նութ տարի, Աղեքսանդրոսի կինը՝ ինը տարի, Հյուրկիանոսը՝
երեսունչորս տարի, այլազգի Հերովդեսը՝ երեսունյոթ տարի։
Նրա երեսուներկուերորդ տարում ծնվում է Քրիստոս Աստ-
ված: Հուդա Մակաբոսից մինչև Քրիստոսի ծնունդը լինում
է Հարյուր հիսունմեկ տարի, իսկ Զորաբաբելից մինչև Հերով-
դիսի երեսուներկուերորդ տարին, երբ ծնվեց Տերը, լինում է
չորս հարյուր ութսուներեք տարի։ Իսկ ըստ Դանիելի՝ լինում
է յոթ յոթներորդ և վաթսուներկու յոթներորդ, որը կազմում
է վաթսունինը, ևս մեկ կես յոթներորդ. վրան գումարած
ևս մեկ յոթներորդ և բազմապատկած մեկ յոթներորդով, լի-
ու
1 Դարն` Վշտասպի երկրորդ տարուց սկսած (521 թ. նախքան Քրիստոսը)
մինչև մեծն Աղեքսանդրի մահը (324 թ. նախքան Քրիստոսը) լինում է 197
տարի։ Բայց մեր Հեղինակը այլ տեղերում Հիշատակում է թագավորների այն–
պիսի հաջորդականություն ու տարիներ, որոնցում կան սխալներ։ Նկատի ու-
նենալով, որ դրանք հեշտությամբ կարելի է ստուդել ժամանակագրություններ
րի միջոցով, մենք անտեսեցինք դրանց անդրադառնալ այստեղ։
ՄՕ.-ում` Հիսունմեկ:
* ՄՕ-ում` հինգ:
61&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>937gcg7n15az93odarbvui4raegv9so</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152120</id>
    <revision>
      <id>398022</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նում է յոթանասուն յոթներորդ, ընդամենը լինում է չորս Հա- րյուր իննսուն։ Եվ եթե այս թվից Հանենք յոթ տարի, որի ըն– թացքում մոդերը թագավորեցին, կլինի չորս Հարյուր ութսու- ներեք. այդ նշանակում է՝ մեկ յոթներորդը չի հաչվբված,- այն դի՛ր չորս հարյուր ութսուներեքի վրա, կլի...»:</comment>
      <origin>398022</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="2g3uck5b3tbiksundd03bxxyh13xbe1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նում է յոթանասուն յոթներորդ, ընդամենը լինում է չորս Հա-
րյուր իննսուն։ Եվ եթե այս թվից Հանենք յոթ տարի, որի ըն–
թացքում մոդերը թագավորեցին, կլինի չորս Հարյուր ութսու-
ներեք. այդ նշանակում է՝ մեկ յոթներորդը չի հաչվբված,- այն
դի՛ր չորս հարյուր ութսուներեքի վրա, կլինի չորս հարյուր
իննսուն, որովՀետև այս յոթնյակը ամիսներով&quot; է, իսկ յոթնե-
րորդի կեսը կլինի երեսուներեք տարի ու կես, երբ սպանվեց
Օծյալը: Իսկ մյուս յոթ յոթներորդը քառասունինն է հաչվ-
ված, որը դեռևս լրիվ չէ, այսինքն՝ պակաս է, որովհետև մենք
սովոր ենք կես ասել պակասին։ Թե կամենում ես, ընդունի՛ր,
իսկ եթե ոչ՝ թողություն շնորհիր :
ու

'''ԺԴ.''' Բազմազավակ հայր մեծն Աբրահամը մարմնով և Հո-
լով մեր ազգի համար պարծանքի հայր եղավ, քանզի Կենդու-
րից ես ունեցավ վեց որդի՝ Եմրանին, Եսկանին”, Մադանին,
Մադիմանին
&quot;, Եսատկին և Սովիեին այլ։ Իսկ ավագ որդի
Եմրանը սպանեց Եսկանին Մադանին։ Այդ պատճառով
Հայրը նրան ուղարկեց արևելք՝ [Հեռացնելով` իր որդի Իսա-
Հակից, որից սերեց պարթևների ցեղը, որից էլ՝ քաջն Արշակը։
Աղեքսանդրի մահվանից վաթսուն տարի անց նրա դեմ ապս-
տամբեցին մակեդոնացիները, և նա թագավորեց քուշանների
երկրում, Բահլ մայրաքաղաքում, քսանվեց`
րելով ամբողջ արևելքին ու Ասորխստանին, սպանելով Ան-
տարի՝ տի-
տիոքոսին, Բարելոնից ու քաղդեացիների երկրից հալածելով
մակեդոնացիներին։ Ասում են, թե սա
րիաննա, որը Մարաստանի արքան էր։ Նա կին առավ Մով-
որդին էր Արշավի-
* ՎՕ-ում ամիս, ՍՕ.-ում՝ ամոլ է՝ տարիներով է։
*******
&quot; ՄՕ.-ում՝ «թող ու ապաստան արա ի տէր:- Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մե
րոյ փառք յափտեանս. ամէն»՝ թո՛ղ և ապավինի՛ր տիրոջը։- Եւ մեր Քրիստոս
Աստծուն փառք հավիտյանս. ամեն:
*** ՄՕ-ում` Քետտուր։
**** Ս.-ում՝ Հեկտան։
••• ՄՕ-ում` Մադիան։
»*** ՄO-ում` Սովիվ։
•
ՄԾ-ում` վեց։
- Մ0 -ում` որդի Արչօրայ` Արչորի որդին. Մ. Էմինը ծանոթագրում
է՝ «թերևս Արշաւրայ»։
62
ու
սեսի որդիների սերնդից, որոնք բնակվում էին Տափնասում:
Խնամի դառնալով տաճիկների ցեղի Հետ և գալով այնտեղ՝
բնակվեց Մարաց Պարսից, Հայոց ու Քուչանաց միջև։ Եվ
որովՀետև դիմացից, թիկունքից, աջից, ձախից չրջապատել
էին չորս ազգեր, նրանք պարթևներ կոչվեցին, որոնք իրենց
մեջ են առնում չորս ցեղեր։ Իսկ արքունական Բահլ քաղաքի
անունով էլ պահլավներ կոչվեցին ։
Նրան փոխարինում է իր որդի Արչանը, որն անվանվում է
նաև Արտաչես՝ մի չքնաղ, մարմնեղ տղամարդ ու զորեղ կրու-
վող։ Նա ունենում է Արշակ անունով որդի, որը կոչվեց Մեծ։
Նրա մասին ասում են, թե նա տիրել է աչխարհի մեկ երրորդ
մասին՝ Ասիային, Լիբիային և Եվրոպայի մեծ մասին։ Նա Հա-
յաստանում թագավոր է նչանակում իր եղբայր Վաղարշակին
և նրա [տերության] սահմաններ է նչանակում Պաղեստինը,
Ասորեստանը, Միջերկրայքը, Թետալիան, այսինքն՝ Պոնտոս
ծովից մինչև Կովկասի այն տեղը, որտեղ այն արևմտյան ծո-
վին է խառնվում. նա նաև ասում է. «որքան իմաստությունն
ու զենքն է կտրում»։ Սպանելով Մար-փիլիկային&quot;, որ տիրել
էր Պոնտոսի կողմին, Հաստատ հիմքերի վրա Հայրենական
ցեղապետությամբ բարձրացնում է իր թագավորությունը։
Ցեղապետներին կոչում է իրենց աստիճաններով ու գեղեցիկ
անուններով, [այսպես]՝ Բագրատունի թագավորներին կոչում
է Բագարատ անունից, որը Հրեա Սմբատի ազգից էր, Հուդա-
յի ցեղից, իրեն Հագցնող Գնթունիներին՝ Քանանի ցեղից, իր
թիկնապահ Խոռխոռունիներին&quot;&quot;` Հայկի ցեղից, իսկ Վարա-
ժունիներին, Արծրունիներին, Գնունիներին, Գարեղյաններին,
Ձյունականներին, Հավունիներին և Սիսակյաններին՝ Սյու-
1 Պարթևների, ծագման և թագավորների հաջորդականության մասին բաս-
ում տարակարծություններ կան մեր և օտար պատմիչների մոտ, որոնք թույլ
չեն տալիս խորամուխ լինելու այդ գործերի մեջ։ Իսկ պարթև բառը, ըստ շատ–
րի կարծիքի, նչանակում է փախստական կամ գաղթական։
2 Թիտալիան, ըստ Եղիչեի, Իտալիան է, այսինքն՝ Թուրքատանի մի մապը,
որն ընկած է Ջահան գստի և պարսկական Խորասանի միջև։
• ՄՕ-ում` Մորփիլիկեն. Մ. Էմինը ծանոթագրում է՝ զմօրն Փիւնիկիա։
3 00.-ում՝ Պովտու [ՍՕ.-ում` Պոնտոսի]։
• ՄՕ.-ում՝ և Արծրունիս՝ նաև Արծրունիներին։
63 .
:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2g3uck5b3tbiksundd03bxxyh13xbe1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398115</id>
      <parentid>398022</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398115</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6483" sha1="p9lq0ro7m8ec1jmnl4dqhsia56evvrb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նում է յոթանասուն յոթներորդ, ընդամենը լինում է չորս Հա-
րյուր իննսուն։ Եվ եթե այս թվից Հանենք յոթ տարի, որի ըն–
թացքում մոդերը թագավորեցին, կլինի չորս Հարյուր ութսու-
ներեք. այդ նշանակում է՝ մեկ յոթներորդը չի հաչվբված,- այն
դի՛ր չորս հարյուր ութսուներեքի վրա, կլինի չորս հարյուր
իննսուն, որովՀետև այս յոթնյակը ամիսներով&quot; է, իսկ յոթնե-
րորդի կեսը կլինի երեսուներեք տարի ու կես, երբ սպանվեց
Օծյալը: Իսկ մյուս յոթ յոթներորդը քառասունինն է հաչվ-
ված, որը դեռևս լրիվ չէ, այսինքն՝ պակաս է, որովհետև մենք
սովոր ենք կես ասել պակասին։ Թե կամենում ես, ընդունի՛ր,
իսկ եթե ոչ՝ թողություն շնորհիր :
ու

'''ԺԴ.''' Բազմազավակ հայր մեծն Աբրահամը մարմնով և Հո-
լով մեր ազգի համար պարծանքի հայր եղավ, քանզի Կենդու-
րից ես ունեցավ վեց որդի՝ Եմրանին, Եսկանին”, Մադանին,
Մադիմանին
&quot;, Եսատկին և Սովիեին այլ։ Իսկ ավագ որդի
Եմրանը սպանեց Եսկանին Մադանին։ Այդ պատճառով
Հայրը նրան ուղարկեց արևելք՝ [Հեռացնելով` իր որդի Իսա-
Հակից, որից սերեց պարթևների ցեղը, որից էլ՝ քաջն Արշակը։
Աղեքսանդրի մահվանից վաթսուն տարի անց նրա դեմ ապս-
տամբեցին մակեդոնացիները, և նա թագավորեց քուշանների
երկրում, Բահլ մայրաքաղաքում, քսանվեց`
րելով ամբողջ արևելքին ու Ասորխստանին, սպանելով Ան-
տարի՝ տի-
տիոքոսին, Բարելոնից ու քաղդեացիների երկրից հալածելով
մակեդոնացիներին։ Ասում են, թե սա
րիաննա, որը Մարաստանի արքան էր։ Նա կին առավ Մով-
որդին էր Արշավի-
* ՎՕ-ում ամիս, ՍՕ.-ում՝ ամոլ է՝ տարիներով է։
*******
&quot; ՄՕ.-ում՝ «թող ու ապաստան արա ի տէր:- Եւ Քրիստոսի Աստուծոյ մե
րոյ փառք յափտեանս. ամէն»՝ թո՛ղ և ապավինի՛ր տիրոջը։- Եւ մեր Քրիստոս
Աստծուն փառք հավիտյանս. ամեն:
*** ՄՕ-ում` Քետտուր։
**** Ս.-ում՝ Հեկտան։
••• ՄՕ-ում` Մադիան։
»*** ՄO-ում` Սովիվ։
•
ՄԾ-ում` վեց։
- Մ0 -ում` որդի Արչօրայ` Արչորի որդին. Մ. Էմինը ծանոթագրում
է՝ «թերևս Արշաւրայ»։
62
ու
սեսի որդիների սերնդից, որոնք բնակվում էին Տափնասում:
Խնամի դառնալով տաճիկների ցեղի Հետ և գալով այնտեղ՝
բնակվեց Մարաց Պարսից, Հայոց ու Քուչանաց միջև։ Եվ
որովՀետև դիմացից, թիկունքից, աջից, ձախից չրջապատել
էին չորս ազգեր, նրանք պարթևներ կոչվեցին, որոնք իրենց
մեջ են առնում չորս ցեղեր։ Իսկ արքունական Բահլ քաղաքի
անունով էլ պահլավներ կոչվեցին ։
Նրան փոխարինում է իր որդի Արչանը, որն անվանվում է
նաև Արտաչես՝ մի չքնաղ, մարմնեղ տղամարդ ու զորեղ կրու-
վող։ Նա ունենում է Արշակ անունով որդի, որը կոչվեց Մեծ։
Նրա մասին ասում են, թե նա տիրել է աչխարհի մեկ երրորդ
մասին՝ Ասիային, Լիբիային և Եվրոպայի մեծ մասին։ Նա Հա-
յաստանում թագավոր է նչանակում իր եղբայր Վաղարշակին
և նրա [տերության] սահմաններ է նչանակում Պաղեստինը,
Ասորեստանը, Միջերկրայքը, Թետալիան&lt;ref&gt;Թետալիան, ըստ Եղիշեի, Իտալիան է, այսինքն՝ Թուրքետանի մի մասը, որն ընկած է Ջահան գետի և պարսկական Խորասանի միջև։&lt;/ref&gt;, այսինքն՝ Պոնտոս
ծովից մինչև Կովկասի այն տեղը, որտեղ այն արևմտյան ծո-
վին է խառնվում. նա նաև ասում է. «որքան իմաստությունն
ու զենքն է կտրում»։ Սպանելով Մար-փիլիկային&quot;, որ տիրել
էր Պոնտոսի կողմին, Հաստատ հիմքերի վրա Հայրենական
ցեղապետությամբ բարձրացնում է իր թագավորությունը։
Ցեղապետներին կոչում է իրենց աստիճաններով ու գեղեցիկ
անուններով, [այսպես]՝ Բագրատունի թագավորներին կոչում
է Բագարատ անունից, որը Հրեա Սմբատի ազգից էր, Հուդա-
յի ցեղից, իրեն Հագցնող Գնթունիներին՝ Քանանի ցեղից, իր
թիկնապահ Խոռխոռունիներին&quot;&quot;` Հայկի ցեղից, իսկ Վարա-
ժունիներին, Արծրունիներին, Գնունիներին, Գարեղյաններին,
Ձյունականներին, Հավունիներին և Սիսակյաններին՝ Սյու-
1 Պարթևների, ծագման և թագավորների հաջորդականության մասին բաս-
ում տարակարծություններ կան մեր և օտար պատմիչների մոտ, որոնք թույլ
չեն տալիս խորամուխ լինելու այդ գործերի մեջ։ Իսկ պարթև բառը, ըստ շատ–
րի կարծիքի, նչանակում է փախստական կամ գաղթական։


• ՄՕ-ում` Մորփիլիկեն. Մ. Էմինը ծանոթագրում է՝ զմօրն Փիւնիկիա։
3 00.-ում՝ Պովտու [ՍՕ.-ում` Պոնտոսի]։
• ՄՕ.-ում՝ և Արծրունիս՝ նաև Արծրունիներին։
63 .
:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p9lq0ro7m8ec1jmnl4dqhsia56evvrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152121</id>
    <revision>
      <id>398023</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:57:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նյաց տերեր, Մուրացաններին&quot;, որոնց իր երկրորդն է կար- թում՝ Մարաց արքա Աժդահակի արյունից. Մուրացանը Տեր է անվանվում, իսկ Աղվանիսին ու Առանիսին1 նչում է Հայկի թոռներից: Ոմն Առանին) կարգում է հյուսիս-արևելքի կողմ- նապևտ, որից սկիզբ առան ուտեցիների, գարդմանացիների, ար...»:</comment>
      <origin>398023</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6753" sha1="rbcwbpaquykhao7ywzpmz0c4vg1csfj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նյաց տերեր, Մուրացաններին&quot;, որոնց իր երկրորդն է կար-
թում՝ Մարաց արքա Աժդահակի արյունից. Մուրացանը Տեր է
անվանվում, իսկ Աղվանիսին ու Առանիսին1 նչում է Հայկի
թոռներից: Ոմն Առանին) կարգում է հյուսիս-արևելքի կողմ-
նապևտ, որից սկիզբ առան ուտեցիների, գարդմանացիների,
արդարացիների, ծավդացիների ցեղերը: Գուշարացիները
սերում են Շարայի մնացած որդիներից, որոնց տալիս է Մթին
լեռը, Կանգարսը և Ջավախքի մի մասը։ Կովկասի Հյուսիսա-
յին մասի կողմնակալին կոչում է գուգարացիների դեշխ և
նրան կարգում վիրիացիների* գերիների վրա, որոնց բերել էր
Նաբուգոդոնոսորը Վիրիայից՝ Լիբիայի արևմտյան կողմից, ո-
րոնց մի մասին բնակեցնում է Պոնտոս ծովի ափին։ Բասենի
մեծ նաՀապետին Դունին է կոչում, որը սերում է Հայկի զա-
վակից։ Արևմուտքի կողմնակալին՝ Հայկյան Տուրքին՝, կո-
չում է Անգեայս, որի մասին ասում են, թե նա Հարյուր քսան
փղի ուժ ուներ, որձաքարերն իր ուզածի պես ձևում էր ձեռ-
. • Ս0-ում` լ. Մուլարնան՝ Մուրացյաններին։
1 Ատանի. Աան կոչվում է Սյունիքի Հարավարելյան կողմը, մինչև Կուր
դետն ու Երասխը, որտեղ գտնվում են Հայոց Արցախ և Ուտիք աշխարհները,
որոնց Ե դարում տիրեցին աղվանները: Վաղնջական ժամանակներից Երասխի
Հարավային կողմը սրանց հետ միասին կոչվում էր Առան կամ Իրան, որն ըստ
պարսկական զանդիկ գրքի՝ նույն Էրինե-Վեքո սրբազան ու Լին երկիրն է:
2 Այլ Օ.-ում՝ Առանպատ։
3 Ծավդեից երկիրը [ՄՕ-ում` Ծոփացւց՝ ծոփացիների] դտնվում է Կուր
գետի արևելյան կողմում` Աղվանքում կամ նրան սահմանակից երկրամասում:
Իսկ հիշյալ մյուս ցեղերը գտնվում են արևմտյան կողմում, որը Ուտիքի
րածքում է, իսկ ուշարացիները գրավում էին Գուգարքի մի մասը:
PB-
4 Վերիացիք. Խորենացին (թ, ը.) ըստ Մեգասթենի և Աբյուդենի՝ Հիչում է
Նարուգոդոնոսորի կողմից Լիլիայի ու Իբերիայի (Իսպանիայի) ափերից բեր-
ված գերիներին և Պոնտոս ծովի աջ կողմում բնակվածներին, որոնցից էլ, ինչ-
պես ասում է Ուխտանես պատմիչը, սերել են վրացիները, բայց այդ տեսակետը
Հավանության արժանի չէ, և լիբիացիների գերությունն էլ երկբայական է:
5 Ըստ Խորենացու՝ Որդունին։
64
* ՄԾ․-ում` Տորք:
6 Ըստ Խորենացու՝ Անգեղյա:
քով և բրաչափ ժայռերով բազմաթիվ նավեր էր խորտակում
Պոնտոս1 ծովի ափին։ Հարավարևելյան կողմի կուսակալ Շար-
շանին?, որին Սասանական է կոչում, կարգում է Տիգրիս գետի
վրա, նույն գավառից նաև Մոկացուն, Կորդվացուն, Անձևա-
ցուն, Ակայեցուն, Տրպատունուն*, Անձտային և նման ուրիչ-
ների. այն կորովի ու խոհեմամիտ արքան [կարգում է] նաև
դռնապաններ և բարեՀիչեցուցիչներ արքայի բարկության
պահի համար:

'''ԺԵ.''' Բայց լսեցինք և գրքում տեսանք, որ սա Արչակ մեծի
որդին էր և ոչ թե եղբայրը։ Եվ բանն այսպիսին էր։ Պարսից
թագավորը փնտրեց քարե այն սյունը, որ գտնվում էր Մի-
նում, Հայոց թագավորության արքունիքում։ Եվ առնելու
ժամանակ գտավ Հունարեն գրություն, որի վրա գրված էր.
«Ես՝ Ագաթանգեղոսս, գրեցի, որ մեծն Արշակն ուներ չորս
որդի. առաջինին թագավոր նշանակեց թետալացիների վրա,
երկրորդին՝ լյուրիկեցիների, երրորդին՝ պարթևների, չորրոր
դին՝ Հայերի՝ նրան տալով այն սաՀմանը, որ Հայկն ստացավ
իր զավակներով և իր յոթ որդիներով»։
Արդ՝ Վաղարչակը, կարգավորելով իր արքունիքը, իր մոտ
է պահում իր որդի Արշակին, նրա որդի Արտաչեսին, իսկ
մյուս արքայազուններին ուղարկում է Հաչտյան գավառը։ Եվ.
դա բոլոր թագավորների համար եղավ կարգուկանոն՝ մեկին
պաՀել իրենց մոտ որպես ժառանգ, իսկ մյուսներին ուղարկել
Հաշտենք, որպեսզի ապրեն ազատության մեջ։ Վաղարշակը,
թագավորելով քսանմեկ տարի, մեռնում է Մծբինում, Հետո
թագավորեց նրա որդի Արշակը**, քսաներեք տարի։ Պոնտոս
ծովի ափին, որձաքարի մեջ նա կառուցեց նիզակ, որը թաթա-
խեց թունավոր սողունների արյան մեջ, և այն պոնտացիները
1 Խորենացին (., ը.) Ռոստոմ Սագճիկի, այն է՝ Սևճեստանի Ռյուադամիչ-
խանի մասին ասում է, որ պարսից բաջաղանքի համաձայն՝ նա մեծ ուժի տեր՝
էր և նրան բաղդատում է Հայկազյան Անգեղյա Տորքի հետ։
2 Շարաջանը Սենեքերիմի որդի Սանասարի կամ Սանեսանի սորունդն էր,
որի համար այն պետք է կոչել Սանասնական կամ Սասնական։
* ՄՕ-ում՝ Տրապատտունի։
3 Սա՝ ըստ մյուս պատմիչների, որոնց պատմությունը կցված է Սոսի՝
Հերակլ կայսեր պատմության սկզբին։
* ՄՕ.-ում՝ Արտաշես:
5-129
65&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rbcwbpaquykhao7ywzpmz0c4vg1csfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152122</id>
    <revision>
      <id>398024</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «պաշտում էին իբրև աստծու գործ։ Նրանից հետո, Պարսից արքա Արչականի երրորդ” տարում, թագավորեց նրա որդի Արտաշեսը, քսանչորս տարի, որին իր երկրորդը կարգեց և տիրեց ամբողջ ցամաքին, անցավ օվկիանոսից այն կողմ, Հա- սավ մինչև Իսպանիա ու վերադարձավ` ձերբակալելով Լի- դիայի Կրյ...»:</comment>
      <origin>398024</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6902" sha1="iw91u71y2rc84rouwrzcjczl0u040xm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պաշտում էին իբրև աստծու գործ։ Նրանից հետո, Պարսից
արքա Արչականի երրորդ” տարում, թագավորեց նրա որդի
Արտաշեսը, քսանչորս տարի, որին իր երկրորդը կարգեց և
տիրեց ամբողջ ցամաքին, անցավ օվկիանոսից այն կողմ, Հա-
սավ մինչև Իսպանիա ու վերադարձավ` ձերբակալելով Լի-
դիայի Կրյուսոս թագավորին։ Նա ուներ անՀամար զորք, իսկ
Երկրորդ անգամ արևմուտք գալու ժամանակ մեռնում է ծո-
վում: Եվ թագն առնում է նրա որդի Տիգրանը, Արշակունի
թագավորության քսանյոթերորդ տարում։ Նա գրավեց Երու-
սաղեմը և սպանեց Հռոմեացիների Կրասոս զորավարին։ Մա-
ժաքում թողնում է Միհրդատին, որի որդին ապստամբելով
գնում է Հռոմեացիների մոտ, գրավում Պերգյա քաղաքը, ըն–
դարձակում Մաժաքը և այն կոչում է կայսեր անունով։ Դրա-
նից հետո Բարզափրանը վերստին գրավում է Երուսաղեմը և
գերի վերցնելով Հյուրկիանոս քահանայապետին՝ բնակեցնում
է Վանում։ Տիգրանը, թագավորելով երեսուներեք տարի, մեռ-
նում է, և թագն առնում է նրա որդի Արտավազդը, որն իր եղ-
բայրներին ու քույրերին բնակեցնում է Աղիովտում և Առրե-
րանում, ինչպես որ մյուս Արշակունիներին՝ Հաշտենքում: Ին-
րը շարժվում է դեպի Միջագետք, և Անտոնինոսը լսելով գա-
լիս, կոտորում է նրա զորքը, գերում նրան ու տանում Եգիպ-
տոս՝ Կղեոպատրա թագուհուն նվեր։ Եվ թագն առնում է Ար-
տաշեսի որդի, Տիգրանի եղբայր Արչամը։ Նա Միջագետքից
[ավաքած] Հարկերը տալիս է Հռտմեացիներին, Հերովդեսի
..
ՄՕ-ում՝ նիզակի կառուցումը վերագրված է Վաղարչակին։
ՄԾ.-ում՝ երկրորդ։
1 Ըստ Խորենացու պատմության՝ Արտաչեսի գրավումները Հունաստանից
այն կողմ չեն անցնում։ Նույնպես և Կրեսոսի խնդիրը, որի անպատեհությունը,
Հայտնի է, պատմիչների խոսքերի կամ վրիպումների արդյունք է, որը հիշատա-
կում է նաև Խորենացին, տակավին ոչ այնքան Հայտնի կերպով։
2 Կրոտոս:
3 Տիգրանի հոր՝ Արտաշեսի մահվան և Արշամի թագավորության միջև ըն-
կած է յոթանասուն տարի։ Նկատի ունենալով, որ Տիգրանը թագավորեց քսան
տարի, ավելի նպատակահարմար է նրան Համարել ոչ թե Տիգրանի որդին, այլ
եղբորորդին, Հակառակ դեպքում նրանից մեծ կլինի ինքը, որին Լուկիանոս սո-
փեստոսը (մահացած 85 տարեկանում) Հիչատակում է երկարակյացների Հստ,
իսկ ինքը հիչվելու էր իննսունն անց տարիքում:
66
օրոք, որին Անտոնինոսը կարգեց Հրեաների արքա: Պարսից
Արշավիր թագավորի ժամանակ, քանի որ նա փոքրահասակ
- հնազանդվեց կայսրին և բանվորներ տվեց Հերովդեսին՝ սա
երեխա էր, Արչամին չէր կարող օգնել, որի պատճառով նա
լահատակելու Անտիոքի փողոցը։ Թագավորելով քան տարի՝
նա մեռնում է, և թագն առնում է նրա որդի Ավագայլը, որին
ասորիները Արդար են կոչում: Նրա երկրորդ տարում ծնվեց
Տերը, և Օգոստոս կայսրը հրաման տվեց մարդահամար անց-
կացնելու մասին։ Նրա պատկերը բերվեց Հայաստան, և բոլոր
Հայերը հարկատու դարձան, նմանապես նաև Ասորեստանը,
Եգիպտոսը և ամբողջ Միջերկրայքը: Եվ [այդ ժամանակ] Ա-
դամի՝ դրախտից դուրս գալու չորս Հազար տարին էր՝ ըրտ
Հրեական օրինակի, իսկ ըստ յոթանասնից օրինակի՝ Հինգ Հար
զար հարյուր իննսունութ տարին, ըստ Ենանոսի՝ Հինգ Հա-
զար իննսունմեկ տարին, ըստ ասորիների՝ Հինգ Հազար քսան-
վեց։ Տարին բաղկացած էր լուսնի տասներկու ամիսներից։

'''ԺԶ.''' Օգոստոսը երկրորդ ինքնակալն էր Հուլիոսից Հետո,
որին փորահանՔ են ասում, որը կայսր կոչվեց և թագավորեց
Հռոմի թագավորության խափանումից չորս հարյուր վաթ-
սուներկու տարի Հետո: Օգոստոսն էլ ավելի հռչակվեց մեծ
Աստծու և ամենակալ արքայի ծնվելու ժամանակ։ Նրա օրոք
տասներկու Հազար Հեծյալով եկան մոգերը և լսելով, որ սով է
Պաղեստինում, զորքը թողեցին Աբգարի մոտ, և պետերը, այն
է՝ պարսիկ Մելքոնը, Հնդիկ Գասպարը, արաբ Բաղդասարը,
տասներկու իշխաններով ու Հազար հեծյալով գնացին՝ իրենց
Հետ տանելով ոսկի, կնդրուկ, զմուռ [կնքամոմ]։ Այս մասին
Օգոստոս կայսրին գրել է ոմն Լուկիանոս - Ֆռան, որը
գտնվում էր Ասորիքում. «Թող Հայտնի լինի քո ինքնակալու-
թյանը, որ Հարավ-արևելքից եկան մեծաչուք այրեր և երկրր-
պագեցին Պաղեստինում ծնված մի երեխայի՝ Հրաման ստա-
1 Ըստ Միքայել Ասորու՝ Ենանոս պատմիչը աղեքսանդրացի կրոնավոր էր,
որը գրեց Ադամից մինչև Կոստանդիանոս ընկած ժամանակաչրջանի պատմու-
թյունը։
Հուլիոս Կեսարը փորական է ասվում նրա համար, որ մոր մեռնելուց Հե-
սո նրան հանել են մոր արգանդից [փորից] ։
3 Լուկիանոս Ֆռանկ, այսինքն՝ Հռոմեացի:
..
67&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iw91u71y2rc84rouwrzcjczl0u040xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152123</id>
    <revision>
      <id>398025</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Created blank page</comment>
      <origin>398025</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="e9pf7xmgt76hcc52ixrv77o83g5t58y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e9pf7xmgt76hcc52ixrv77o83g5t58y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398026</id>
      <parentid>398025</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398026</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6751" sha1="71ds75qnb7o5b18d8mdsx42w4bn9aya" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;E-
նալով ի վերու, մենք աստղից, որն առաջնորդում էր
նրանց»։ Իսկ երբ մոգերն այլ ճանապարհով գնացին իրենց
Երկիրը, Հերովդեսը կոտորեց Հազար չորս Հարյուր վաթսու-
ներկու մանուկների Տիրոջ Եգիպտոս գնալու ժամանակ։ 0-
բատոսը գնում է Եգիպտոս ու սպանում իր զորավար Անտո-
նինոսին, որը անկախանալով թագավորում էր: Արդարը չի-
նեց Ուռհա քաղաքը և Սօրինից այնտեղ տեղափոխեց իր
թոռն ու դիվանը, ինչպես որ Տիգրանը չինեց Տիգրանակերտը,
որը Ամիթ է կոչվում։ Մեր Տիրոջ ծննդյան երեսուներեքերորդ
տարում մեռավ Պարսից Արչավիր թագավորը՝ թողնելով երեք
որդի և մեկ դուստր, որոնք վիճում էին միմյանց Հետ թագա-
վորության համար։ Արդարը գնաց այնտեղ և հաչտեցրեց
նրանց. ավագ որդուն՝ Արտաշեսին, թագավոր կարգեց, իսկ
Սուրենին, Կարենին ու նրանց քույր Կոչմին մեծարեց Պահլավ
անվամբ։ Եվ երբ նա վերադառնում է, հիվանդանում է որ
Հիվանդությամբ։ Գալով Եդեսիա՝ նա Հռոմեական Մառինոս
զորավարի մոտ է ուղարկում Աղձնիքի բդեշխ Մարիահային2,
Ապահունիքի նահապետ Շամչագրամին և իրեն հավատարիմ
Անանեին, որպեսզի նրա երթը դեպի արևելք նենգ մտադրու-
թյուն չկարծեն: Եվ Ելևթրապոլիսում՝ Հանդիպելով Մառինո-
սին՝ լսեցին բարի խոսքեր, գնացին Երուսաղեմ և տեսան Տի-
րոջը, որը մեծամեծ հրաշքներ էր կատարում ու Հավատացին
նրան։ Բերեցին Աբգարի տեսած հրաչքները և սկսեցին մեծա-
րել, բերեցին նաև պատկերը, որը մնաց Ուռհայում մինչև Հու-
նաստանի Նիկիփոռ թագավորը, որ տարավ Կոստանդնուպո-
լիս ԱբրաՀամ մետրոպոլիտի միջոցով։
ԺԷ. Նրա մոտ եկավ Թադեոս առաքյալը, մկրտեց նրան ու
ամբողջ քաղաքը և գնալով Սանատրուկի մոտ՝ սպանվեց նրա
կողմից Արտազում։ Նույն բախտին արժանացավ նաև Բար-
1 Այդ Մառինոսը պատմության կամ Արդարի թղթի մեջ Սաբինոս է կոչ-
վում։
2 Այդպես է նաև Օ0.-ում, բայց Հնագույն պատմիչները Մար Իզաբ են ա-
սում (այդպես է նաև մոսկովյան օրինակում]։
. 3 Ճիչը՝ Ելևթերապոլիս (Ազատ քաղաք), նույնը՝ Բեթողաբրա, որ նշանա–
կում է Հսկաների տուն, որը [գտնվում է Ասկաղոնին մոտիկ, այժմ կոչվում է
Բեյթ-Ճնպրին, որը գյուղավան է:
68
..
դուղիմեոսը՝ սպանվելով նույն թագավորի կողմից Արարիոնե
քաղաքում։ Իսկ Աբգարը, թագավորելով երեսունութ տարի,
վախճանվում է, և Միջագետքում տիրում է Սանատրուկը
կառուցում Մծբինը, որը ավերվել էր երկրաշարժից։ Նա, թա-
գավորելով քսան տարի, մեռնում է որսի ժամանակ, և թագն
առնում է Արշակունի կնոջ որդի Երվանդը, որը կոտորում է
Սանատրուկի բոլոր զավակներին, և ազատվում է միայն Ար-
տաչես անունով մի մանուկ, որին վերցնում է Սմբատը ու
փախչում Պարսկաստան, վերջին Դարեհ արքայի մոտ։ Եր-
վանդը Միջագետքը թողնում է Տիտոսին։ Վերափոխելով մե-
ծապես ու կառուցելով Երվանդաքարը՝ նա արքունիքը Արմա-
վիրից տեղափոխում է այնտեղ, որից ավելի հեռու, Ախուրյան
գետի ափին, չինում է Բագարան կռատունը, ուր քուրմ է նչա-
նակում իր եղբայր Երվազին մինչև [իր թագավորության]
քսանմեկերորդ տարին։ Այդ ժամանակ Արտաչեսը դառնում է
թագավոր և ճակատամարտ է տալիս Մարաց Մարգում, Ա-
խուրյան գետի ափին, Երվանդը փախչում է քար, և մեռնում
է չարակն այդ մարդը: Թագն առնում է Արտաչեսը, որը չի–
նում է Արտաշատը այն տեղում, որտեղ Մեծամորը խառնվում
է Երասխին։ Բոլոր կողմերից բերելով գերիներ՝ նա Հայաստան
նում անմշակ տեղ չի թողնում. չորսանկյունի քարերով նշում
է սահմանները [կոպար], կարգում է ամսվա, չարաթվա և
տարվա բոլորման օրերը, զարգացնում է նավագնացությունը,
ձկնորսության արՀեստը։ Թագավորելով քառասունմեկ ա-
րի՝ մահանում է, որի հետ մահակից են լինում ոչ քիչ ծառար
ներ։ Եվ թագն առնում է նրա որդի Արտավազդը, որը մի քա-
նի օր անց որսի ժամանակ խեղդվում է գիտում, Մեծամորի
1
Բարդուղիմեոսի նահատակության քաղաքը գրվում է զանազան ձևերով՝
Արևրանոս, Ուրբանոս, Արաբիոն, Արաբիսոն, Բարմա, որոնցից առաջինն ու
վերջինը ավելի ստույգ են, քանի որ Բարմը, ըստ Խորենացու, քաղաքի մի նչա-
նավոր մասն էր, որը Մեծն Աղբակն էր Պարսկաստանի սահմանին մոտիկ։ Այն
այժմ կոչվում է Սոր-Ալպաղ՝ հայկական հին նշանակությամբ, բայց քաղաքն ու
Բարդուղիմեոսի նահատակության տեղը այժմ մեզ հայտնի չեն։
2 Այսինքն` այն միջնաբերդը, որ գտնվում է Երվանդաշատ քաղաքի քար
րաբլուրում:
3 Հին Օ.-ում՝ ձկան որսի [այդպես է նաև ՄՕ.-ում]։
69&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>71ds75qnb7o5b18d8mdsx42w4bn9aya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398027</id>
      <parentid>398026</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398027</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6758" sha1="ggpmeqmkh1imn1gxil7duvz6fnhyb56" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;E-
նալով ի վերու, մենք աստղից, որն առաջնորդում էր
նրանց»։ Իսկ երբ մոգերն այլ ճանապարհով գնացին իրենց
Երկիրը, Հերովդեսը կոտորեց Հազար չորս Հարյուր վաթսու-
ներկու մանուկների Տիրոջ Եգիպտոս գնալու ժամանակ։ 0-
բատոսը գնում է Եգիպտոս ու սպանում իր զորավար Անտո-
նինոսին, որը անկախանալով թագավորում էր: Արդարը չի-
նեց Ուռհա քաղաքը և Սօրինից այնտեղ տեղափոխեց իր
թոռն ու դիվանը, ինչպես որ Տիգրանը չինեց Տիգրանակերտը,
որը Ամիթ է կոչվում։ Մեր Տիրոջ ծննդյան երեսուներեքերորդ
տարում մեռավ Պարսից Արչավիր թագավորը՝ թողնելով երեք
որդի և մեկ դուստր, որոնք վիճում էին միմյանց Հետ թագա-
վորության համար։ Արդարը գնաց այնտեղ և հաչտեցրեց
նրանց. ավագ որդուն՝ Արտաշեսին, թագավոր կարգեց, իսկ
Սուրենին, Կարենին ու նրանց քույր Կոչմին մեծարեց Պահլավ
անվամբ։ Եվ երբ նա վերադառնում է, հիվանդանում է որ
Հիվանդությամբ։ Գալով Եդեսիա՝ նա Հռոմեական Մառինոս
զորավարի մոտ է ուղարկում Աղձնիքի բդեշխ Մարիահային2,
Ապահունիքի նահապետ Շամչագրամին և իրեն հավատարիմ
Անանեին, որպեսզի նրա երթը դեպի արևելք նենգ մտադրու-
թյուն չկարծեն: Եվ Ելևթրապոլիսում՝ Հանդիպելով Մառինո-
սին՝ լսեցին բարի խոսքեր, գնացին Երուսաղեմ և տեսան Տի-
րոջը, որը մեծամեծ հրաշքներ էր կատարում ու Հավատացին
նրան։ Բերեցին Աբգարի տեսած հրաչքները և սկսեցին մեծա-
րել, բերեցին նաև պատկերը, որը մնաց Ուռհայում մինչև Հու-
նաստանի Նիկիփոռ թագավորը, որ տարավ Կոստանդնուպո-
լիս ԱբրաՀամ մետրոպոլիտի միջոցով։

'''ԺԷ.''' Նրա մոտ եկավ Թադեոս առաքյալը, մկրտեց նրան ու
ամբողջ քաղաքը և գնալով Սանատրուկի մոտ՝ սպանվեց նրա
կողմից Արտազում։ Նույն բախտին արժանացավ նաև Բար-
1 Այդ Մառինոսը պատմության կամ Արդարի թղթի մեջ Սաբինոս է կոչ-
վում։
2 Այդպես է նաև Օ0.-ում, բայց Հնագույն պատմիչները Մար Իզաբ են ա-
սում (այդպես է նաև մոսկովյան օրինակում]։
. 3 Ճիչը՝ Ելևթերապոլիս (Ազատ քաղաք), նույնը՝ Բեթողաբրա, որ նշանա–
կում է Հսկաների տուն, որը [գտնվում է Ասկաղոնին մոտիկ, այժմ կոչվում է
Բեյթ-Ճնպրին, որը գյուղավան է:
68
..
դուղիմեոսը՝ սպանվելով նույն թագավորի կողմից Արարիոնե
քաղաքում։ Իսկ Աբգարը, թագավորելով երեսունութ տարի,
վախճանվում է, և Միջագետքում տիրում է Սանատրուկը
կառուցում Մծբինը, որը ավերվել էր երկրաշարժից։ Նա, թա-
գավորելով քսան տարի, մեռնում է որսի ժամանակ, և թագն
առնում է Արշակունի կնոջ որդի Երվանդը, որը կոտորում է
Սանատրուկի բոլոր զավակներին, և ազատվում է միայն Ար-
տաչես անունով մի մանուկ, որին վերցնում է Սմբատը ու
փախչում Պարսկաստան, վերջին Դարեհ արքայի մոտ։ Եր-
վանդը Միջագետքը թողնում է Տիտոսին։ Վերափոխելով մե-
ծապես ու կառուցելով Երվանդաքարը՝ նա արքունիքը Արմա-
վիրից տեղափոխում է այնտեղ, որից ավելի հեռու, Ախուրյան
գետի ափին, չինում է Բագարան կռատունը, ուր քուրմ է նչա-
նակում իր եղբայր Երվազին մինչև [իր թագավորության]
քսանմեկերորդ տարին։ Այդ ժամանակ Արտաչեսը դառնում է
թագավոր և ճակատամարտ է տալիս Մարաց Մարգում, Ա-
խուրյան գետի ափին, Երվանդը փախչում է քար, և մեռնում
է չարակն այդ մարդը: Թագն առնում է Արտաչեսը, որը չի–
նում է Արտաշատը այն տեղում, որտեղ Մեծամորը խառնվում
է Երասխին։ Բոլոր կողմերից բերելով գերիներ՝ նա Հայաստան
նում անմշակ տեղ չի թողնում. չորսանկյունի քարերով նշում
է սահմանները [կոպար], կարգում է ամսվա, չարաթվա և
տարվա բոլորման օրերը, զարգացնում է նավագնացությունը,
ձկնորսության արՀեստը։ Թագավորելով քառասունմեկ ա-
րի՝ մահանում է, որի հետ մահակից են լինում ոչ քիչ ծառար
ներ։ Եվ թագն առնում է նրա որդի Արտավազդը, որը մի քա-
նի օր անց որսի ժամանակ խեղդվում է գիտում, Մեծամորի
1
Բարդուղիմեոսի նահատակության քաղաքը գրվում է զանազան ձևերով՝
Արևրանոս, Ուրբանոս, Արաբիոն, Արաբիսոն, Բարմա, որոնցից առաջինն ու
վերջինը ավելի ստույգ են, քանի որ Բարմը, ըստ Խորենացու, քաղաքի մի նչա-
նավոր մասն էր, որը Մեծն Աղբակն էր Պարսկաստանի սահմանին մոտիկ։ Այն
այժմ կոչվում է Սոր-Ալպաղ՝ հայկական հին նշանակությամբ, բայց քաղաքն ու
Բարդուղիմեոսի նահատակության տեղը այժմ մեզ հայտնի չեն։
2 Այսինքն` այն միջնաբերդը, որ գտնվում է Երվանդաշատ քաղաքի քար
րաբլուրում:
3 Հին Օ.-ում՝ ձկան որսի [այդպես է նաև ՄՕ.-ում]։
69&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ggpmeqmkh1imn1gxil7duvz6fnhyb56</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/108</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152124</id>
    <revision>
      <id>398028</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:00:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «և զգայուն տարիքում կուսությամբ մաքուր մնալով զգացո- ղությամբ, զգայարաններով ու մարմնի բոլոր մասերով, մեր ազգի համար լինելով սրտակից, վշտակից ու սգակից այս մեղ- սարեր ու ցասումնակոծ գարերում, ցավալի ու կսկծալի ժա- մանակներում, բոլորն իր մեջ ամփոփելով և ըստ կարելվ...»:</comment>
      <origin>398028</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4055" sha1="ex46lbzvl4bzd6wi307s74rl6d1pp6h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;և զգայուն տարիքում կուսությամբ մաքուր մնալով զգացո-
ղությամբ, զգայարաններով ու մարմնի բոլոր մասերով, մեր
ազգի համար լինելով սրտակից, վշտակից ու սգակից այս մեղ-
սարեր ու ցասումնակոծ գարերում, ցավալի ու կսկծալի ժա-
մանակներում, բոլորն իր մեջ ամփոփելով և ըստ կարելվույն
թեթևացնելով մեր Հոգսերը], նա առատորեն ու անխնա
շռայլում էր սիրտ, խոսք, գանձ։ Դրա համար նրան հարմար է
գալիս իր Տիրոջն ասելու. «Մենք անցանք Հրով ու ջրով` են-
թարկվելով զանազան փորձությունների, այրող ու խեղդող ո-
րոգայթների»։ Եվ Տիրոջ նման նա էլ ճաչակեց թանձրացած
ու զմռսած վերջին լեղին իր կյանքի վախճանին մոտ, այն է՝
մեր թագավորության սասանումը, սուրն ու գերությունը, որ
Հատուկ են Հարազատ երկրի ծննդին ու սննդին, մտնելով
ձեռնասուն արքայազների կորստյան դժոխային, բորբոքված
Հնոցի կրակի փորձության մեջ,- դրանք է՛լ ավելի մոտեցրին
նրա օրհասը և արագացրին [ստիպեան]1 Հոգու տագնապը՝
որբոքելով նրա՝ այս Հոգնաթախիծ կյանքից բաժանվելու
ծարավը, որը տեսնելով ինքը՝ Հիսուսը և Աստված, նրան Ղա-
զարի Հետ ազատում է այսքան դժնդակ ու անասելի տան–
ջանքներից։
3
1 Այսպես Օ0.-ում. ինձ թվում է, որ պետք է լինի անապիլ աիլքան չըն-
չոյն՝ Հոգու անԸանգիստ տագնապելը [տագնապը)։
214.
ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ
-
Արաս (Աշոտ Երկաթի եղբայրը) - Ագաթանգեղոս - 65
Ագաթոն - 124
128-130
Արաս (Արծրունի թագավոր)
131-134
Արաս (Կարսի թագավոր) - 145
Արաս (կյուրիկյան թագավոր)
150, 164
Աբգար (Ավագայր) - 67–69
Արդիշո - 94
-
-
Ադամ – 27, 34-39, 52, 58, 62, 67,
208
Ադդով - 56
Ադրիանոս - 73
Ազարիա - 56
Աթանագինես - 74,81
Աթանաս - 25, 197
Աբդլա - 99, 100, 108, 113, 115, Աժդահակ - 45, 59, 64
116
Աբդլմելիք - 109, 117
Արդումանոս - 55
Աբեդդար - 54
Արել - 34, 46
Աբելուհի - 34
Արիա - 55
Աբիահար - 54
Աբիմելեք - 46
Աբիմելիք - 52
Աբրահամ (թարգմանիչ) - 86
Աբրահամ նահապետ - 43, 46-48,
50, 100, 101, 103
ԱբրաՀամ մետրոպոլիտ - 68
Աբրահամ պատրիարք - 97
Աբրահամ - (Ռշտունյաց Խպիսկո-
պոս) - 96
Աբրահամ սարկավագ - 90
Արութուտար - 111
Աբուլեթ - 164-166, 169
Արունասր - 158
Արուսալիմ - 138
Արուսահակ - 118
Աբուսահլ - 133, 161
Աբուսեթ ոստիկան - 119
Արուտալիփ - 198
Ալադին սուլթան - 192
Ալամաններ - 181
Ալավիկ - 167, 168
Ալեքսանդրոս - 53
Ալեքսանդր (Կոստանդնուպոլսի
պատրիարք) - 122
Ալեքսանդր (Հունաց թագավոր) -
129
Ալեքսանդր Մակեդոնացի 46,
60-62
Ալեքսանդրոս Մամեի - 73 ...
Ալեքս կայսր - 132, 149, 151,
155, 156, 163, 178
Ալի - 121
Ալինե - 79
Ալիչան Ղևոնդ - 6, 13, 14
Ալիչեր ամիրա - 180
Ալփասլան (Տուղրիլի հորեղբոր
որդին) - 144, 147
Ալփասլան Բ սուլթան - 176
Ալփիրակ սուլթան - 152
Ակայեցի - 65
Ակինյան Ն. - 6
..
Ակյուղաս - 73
Աղբուղա - 193
Աղեքսանդրոս - 61, 77
1
215&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ex46lbzvl4bzd6wi307s74rl6d1pp6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/107</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152125</id>
    <revision>
      <id>398029</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու  '''ՂԸ.''' Յոթ Հարյուր տասնհինգ թվականի սկզբին Հյուսիսի կուսակալ Բարքան կոչեցյալը, որ տիրում էր Բաթուի ու Սար- դախի տարածքներին և Հավանել էր տաճիկների կրոնը, լսե- լով մեծն Հուլավուի մահվան մասին, զորքերի մեծ բազմու- թյամբ գալիս է Կուր գետի մոտ և իրեն ցույց է տալիս...»:</comment>
      <origin>398029</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6676" sha1="sdm5nt402sirrekn9a0t7bkd9f2kozj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու

'''ՂԸ.''' Յոթ Հարյուր տասնհինգ թվականի սկզբին Հյուսիսի
կուսակալ Բարքան կոչեցյալը, որ տիրում էր Բաթուի ու Սար-
դախի տարածքներին և Հավանել էր տաճիկների կրոնը, լսե-
լով մեծն Հուլավուի մահվան մասին, զորքերի մեծ բազմու-
թյամբ գալիս է Կուր գետի մոտ և իրեն ցույց է տալիս [գոտի]
այս կողմում կանգնած Ապաղայի զորքին իր եղբայր Իս-
մուդին, որպեսզի նրանք իմանան, որ ինքը կենդանի է իր Հոր
մահից Հետ։ Նա գալիս, ոտնատակ է տալիս նրանց, անփու-
թությամբ Հասնում է մինչև Հնճ և այնտեղ աղոթում է Հու-
րախություն բոլոր տաճիկների։ Վախենալով այս կողմերում
մնացողներից` այս կողմից ցանկապատում են այն գետը, որը
Շիրար էին կոչում, և ամբողջ պատրաստությամբ
պաշտպանում էին ձմռան օրերին։ Իսկ Բարքան, Հույսը կըտ-
րելով, վերադառնում է իր տեղը և ամռանը վախճանվում:
Նրա մաաին ասում են, որ վարքով խռովարար չէր, այլ արյու-
նագեղությունն ատեցող էր:

'''ՂԹ.''' Նույն թվի աշնանը մեզ՝ հայերիս համար բացվեցին
քացախի դառն ամանն ու Աստծու բարկության մրուրը, քան-
զի Փնտխտար* անունով Մսրա սութանը պահանջում էր այն
բերգերը, որոնք թաթարների օգնությամբ գրավել էր Հայոց
Հեթում թագավորը։ Եվ երբ [Հայերը] չեն տալիս, ավելի շատ
թաթարի երկյուղից խիստ բարկանում է, Հավաքում է մեծա-
քանակ զորք և ոմն Սմլմոթ5 անունով զորագլխի միջոցով
ղարկում է Կիլիկիա։ Հանկարծակիորեն մտնելով երկիրը՝ նա
գրավում է արքայանիստ Սիս մայրաքաղաքը, այրում է այն՝
նրանում եղած եկեղեցիների հետ միասին։ Նա գտնում է գետ-
նափոր գանձարանը և ամբողջությամբ թալանում: Ասում են,
որ այնտեղ ամեն մի ամանի մեջ կար վեց հարյուր Հազար ոս-
.
1. Բարքան Պերրին կամ Պերքայի խանն է` Բաթու խանի եղբայրը։,
ոL-
2 Ինձ թվում է, որ Հեճը [ՍՕ.-ում՝ ի Հաճն] Շրվան նաՀանգի Լեհիճ դար
վառն է, որովՀետև պատերազմը այնտեղ տեղի ունեցավ:
3 Ինձ թվում է՝ Շիրարը [ՍՕ.-ում` չիբար] Ագսու գետն է, Կուր գետի վտա-
կը Շրվան նահանգում: Պատմիչները չեն հիշում այդ գետակը, բայց ասում են,
որ թչնամին բանակ էր դրել Կուր գետի երկու ափերին։
212
5
• Այդ Պիյպարը Ալի Ֆունտուգտարն էր։
Սիմ-էլ-մոդ [ՍՕ.-ում՝ Մսլմոթ]։
ML
կեդրամ [կարմիր]1: Երկիրն ավերելով՝ նա Հասնում է մինչև
Ադանա և ապա լսելով տագնապալի լուրը՝ վերադառնում է
ավարով ու քառասուն Հազար գերիներով, չՀաչված կոտո-
րածները։ Վերջիններիս մեջ գլխավոր ու անբուժելի խոցը Թո-
րոս արքայազն էր, որը գեղեցիկ ծաղիկ էր։ Նա [զուվեց] մա-
տաղ Հասակում, մորուքը ծլելու ժամանակ, և ինչպես վկայում
են բոլոր բերանները, նա ամեն մի բարիքից անպակաս էր
կուսությամբ իր մեջ էր չտեմարանել Աստծու շնորհները։ Նա
Հոժարությամբ գնում է նահատակման&quot;, իսկ երբ հարցնում
են նրա ով լինելը, հոր անունն էլ չի տալիս, որպեսզի կյանքով
գերվելով` իր հոր ու երկրի Համար ավելորդ բեռ չլինի իր ա-
վագ եղբոր՝ Լևոնի Հետ միասին, որը հոր կենդանության ժա-
մանակ հրավիրված ու թագադրված էր թագավորական աթո-
ռի համար: Քանզի Լևոնը եղավ մեր գերիների գլխավորն ու
մեր աշխարհի, ազգի աղեկեզ, լերդաչարչար, սրտակոտոր
Լուրը, երբ մենք գտնվում էինք չնչարգելության ու երերման
մեջ: [Օգնության] է հասնում վերնայինի ձեռքը. ով խփեց
ցասմամբ, նույնը բուժում է ողորմությամբ՝ փակելով&quot; մեծա-
րաց խոցը և գերեդարձ անելով նրան, ում տարան ուրիշների
Հետ՝ տասնհինգ օր ուշացնելով Հայրենիք վերադառնալը։ Այդ
օրերի ընթացքում չատ աղետներ են թափվում նրանց գլխին,
իսկ մեզ խոցոտում էր նրանց մասին ստացած լուրը։

'''Ճ.''' Իսկ մեր թվականության յոթ հարյուր տասնվեց թվի
վերջում` աղուՀացքի [մեծ պասի] քառասուներորդ, Ղազարի
Հարության վեցերորդ շաբաթը լրանալու օրը, սահմի ամսի
քսանվեցին վախճանվում է Հայոց պատրիարք տեր Կոստան-
դինը՝ Աստծու ցանկությամբ մարմնով և առավել ևս Հոլով
ծերացած Հասակում: Նա մորութ ազնիվ էր, և ոլոր աստի–
ճաններով անցնելիս արդար էր ու ամեն ինչով հաճելի, որոնց
մասին վկայում են թոլոր ազգերն ու լեզուները։ Հասունացած
1 կարմիրը նշանակում է ոսկի զամ ամ դահեկան. 00-ում չափը նչա
նակված է ԿՃՌ, որը հավասար է վեց միլիոնի։ Բայց դա մենք համարում ա
փալաբերություն 980–ի փոխարեն [Մ-ում վաթան Հազար]։
Վ0.- ոպ ի ա պան, 000-ում վաղ ի զա րած
4.0.-giggly themping page pay 10.
ամ անվան ավ ծաց այլի մասին։
213&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sdm5nt402sirrekn9a0t7bkd9f2kozj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152126</id>
    <revision>
      <id>398030</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:17:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու վանչիրի որդու կինն էր*։ Նա երբ մեծացավ, գնաց Ճենաց և Դարբանդի երկիրը այնտեղ թագավորեց նրանց վրա։ Ռ- մանք էլ ասում են, թե Գրիգորի եզբայրը ոմն Զգոնն էր, որի անունը Հակոր էր, բայց Հակոբը որդին էր Անակի քրոջ՝ Խոս- րովուհու, որը Տիրան արքայի կինն էր, որին սպանեց Լփնաց...»:</comment>
      <origin>398030</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6611" sha1="e6tcz40rijbifykqcq5tzvcx2x2qai3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
վանչիրի որդու կինն էր*։ Նա երբ մեծացավ, գնաց Ճենաց
և Դարբանդի երկիրը այնտեղ թագավորեց նրանց վրա։ Ռ-
մանք էլ ասում են, թե Գրիգորի եզբայրը ոմն Զգոնն էր, որի
անունը Հակոր էր, բայց Հակոբը որդին էր Անակի քրոջ՝ Խոս-
րովուհու, որը Տիրան արքայի կինն էր, որին սպանեց Լփնաց
թագավոր ԱռիդԽսը: Հակոբը, վերցնելով իր քույր Սակգենին
ու նրա որդի Հրաչեին, ծնողների մաՀից Հետո գնաց Գթաց
երկիրը, որտեղ Հրաչեն բարեպատեհ առիթով թագավոր դար-
ձավ։ Հենց նա ինքն էր, որ գնաց Հունաց արքայի վրա և պա-
Հանջեց իր ախոյան Դիոկղետիանոսին։ Կայսրը վախեցավ
Հրաչնից, և մեկ այլ կտրիճ փնտրվեց, ու գտնվեց Տրդատը։ Նրան
զդաստավորում են թագավորի նման, և նա գնում, բռնում է Հրա-
չեին ու բերում է կայսրի մոտ: Դրա Համար Տրդատը թագա-
դրվում է և Գրիգորի Հետ գալիս է Հայաստան։ Տրդատն իր
[թագավորության] առաջին տարում չարչարում է Աստծու
սրբին և գցում վիրապը: Տրդատի [թագավորության] տասն-
Հինգերորդ տարում սուրբ տիկնայք գալիս են Հայաստան և
նահատակվում են։ Եվ թագավորի գլխին փորձանք է գալիս։
Սուրբ Գրիգորը, դուրս գալով վիրապից, հինգ օր սոված
մնալուց և վաթսուն օր վարդապետելուց հետո երկիրն ազա-
տում է դիվապաչտությունից և Տրդատի [թագավորության]
տասնյոթերորդ տարում քաՀանա է դառնում Տիրոջ միջո-
ցով**:

'''ԺԸ․''' Հուլիոս կայսրը, թագավորելով չորս տարի յոթ ամիս,
գաղտնի կերպով սպանվում է մի ներքինու կողմից, որը հրով
այրում է նրան2։ Նրա հաջողության համար Հռոմեական թա-
գավորները նրա անունով կայսր կոչվեցին։ [Հետո թագավո-
րեց] Օգոստոսը, Հիսունվեց տարի. նա էլ Անտոնիոսին սպանե-
լու և Եգիպտոսն ու Ասորիքը գրավելու չնորհիվ կոչվեց Սե-
բաստոս ու Հոկտավիոս, այսինքն՝ Հաղթող ու բախտամեծ։
• ՄԾ-ում՝ նա Ջվանչիրի կինն էր։
1 ձեները չիները չեն, այլ կովկասյան ժողովուրդներ էին Դարբանդի սաԸ-
մաններում:
* UD.-ում` տասնՀինգերորդ տարում, իսկ ի Տեր բառաձևին Հաջորդում է.
«որում փառք յաւիտեանս, ամէն»՝ որին փառք հավիտյանս, ամեն:
2 Հուլիա Կեսարի սպանության՝ աչխարհում տարածված լուրը պատմիչի
կողմից չիմանալը զարմանալի է։
72
Նրա քառասուներորդ տարում ծնվեց Տերը։ [Այնուհետև թա-
գավորեցին]՝ Տիբերիոսը, քսաներկու տարի։ Սրա [թագավո-
րության] տասնհինգերորդ1 տարում մկրտվեց մեր Տեր Աստ-
ված Հիսուսը։ Գայիոսը՝ չորս տարի. նա իրեն անվանել տվեց
աստված, և Աստված սպանեց նրան։ Կղոդիոսը՝ տասներեք
տարի ինը ամիս։ Նրա կինն ու որդիները Հավատացին Քրիս-
տոսին և գտան Տիրոջ խաչր։ Ներոնը՝ տասներեք տարի. նա
կոտորեց սուրբ առաքյալներին։ Վեսպիանոսը՝ տասը տարի։
Նրա որդի Տիտոսը՝ երկու տարի, որը գրավեց Երուսաղեմը։
Տիտոսի եղբայր Դոմետիանոսը՝ տասնհինգ տարի. նա Հով-
Հաննեսին ուղարկեց Պատմոս: Ներվասը՝ մեկ տարի. նա Հով-
Հաննեսին վերադարձրեց Ասիա։ Տրայանոսը՝ տասնինը տար
րի, որը սպանեց Իգնատիոսին։ Ադրիանոսը՝ քսանմեկ տարի.
նա շինեց Երուսաղեմն իր աներ Ակյուղասի օգնությամբ։ Տի
տրս Անտոնինոսը, որը կոչվեց բարեպաչտ, իր որդիների Հետ
միասին [թագավորեց] քսաներկու տարի։ Ավրելիոսը՝ տար
նինը&quot; տարի, Կոմիդոսը՝ տասներեք տարի, Պերտինաքսը՝ վեց
տարի, Սևերոսը՝ տասնութ յո տարի, Սևերոսի որդի Անտո-
նինոսը՝ չորս տարի, Մամեի Աղեքսանդրոսը՝ տասներեք
տարի, Մաքսիմոսը՝ երեք տարի, Գորդիանոսը՝ վեց տարի նրա
մասին ասում են, թե հավատում էր Տիրոջը։ Փիլիպպոսը՝ վեց
տարի. նա օգնեց մեր Խոսրովին։ Դեկոսը՝ մեկ տարի, Գալլոսը՝
երեք տարի, Վաղերիոսը՝ տասնյոթ տարի, Կղոդիոսը՝ մեկ տա-
րի, Ավրելիոսը՝ յոթ տարի, Տակիտոսը՝ վեց ամիս. նա վրեժխըն–
դիր եղավ Խոսրովի մահվան Համար և սպանվեց: Պռոբոսը՝
վեց տարի. ոմանք ասում են, թե նա թագադրեց` Տրդատին։։
00-ում՝ քառասուներեքերորդ։
1 000-ում` տասնութերորդ [ՍՕ.-ում՝ տասնվեցերորդ]։
2 Կղոդիոսի կինը Պատրոնիկե է կոչվում խաչի գյուտի պատմության մեջ,
որ գտնվում է մեզ մոտ՝ թարգմանված մեր նախնիների կողմից, լայց այն բան
վում է անվավեր գործերի չարքը։
ՍՕ.-ում` քսանչորս:
* ՄՕ-ում` Հիսունինը:
*** Մ0.-ում` տասնինը:
*** ՄՕ-ում՝ Աղեքսանդրոս Սևերոսը:
3 Պռոբոսը նախ հաշտության դաչինք կնքեց Պարսկաստանի Հետ, ապա
մարտնչեց։ Այդ ժամանակ Տրդատին պսակելր հավաստի է, որը կռվում էր Հռո-
73&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e6tcz40rijbifykqcq5tzvcx2x2qai3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152127</id>
    <revision>
      <id>398031</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րը չպաչտի քո նորադարձ ժողովուրդը կամ էլ քո մեռնելու ժամանակ չգայթակղվի տկարամիտ կարծիքներով»։ Որը և նա կատարեց, որովհետև նա այնտեղից գնաց Մանյա այրը, ուր վախճանվեց լեռան վրա՝ գավազանին հենված: Նրան դան Հովիվները և թաղեցին, առանց իմանալու նրա ով լինե- լը, իսկ հետ...»:</comment>
      <origin>398031</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7061" sha1="ocvz7ix4g2pi118zb2p8smm3wq3zaud" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րը չպաչտի քո նորադարձ ժողովուրդը կամ էլ քո մեռնելու
ժամանակ չգայթակղվի տկարամիտ կարծիքներով»։ Որը և
նա կատարեց, որովհետև նա այնտեղից գնաց Մանյա այրը,
ուր վախճանվեց լեռան վրա՝ գավազանին հենված: Նրան
դան Հովիվները և թաղեցին, առանց իմանալու նրա ով լինե-
լը, իսկ հետո երբ իմացվեց, մեծարվեց այդ տեղը: Ասում են,
թե երբ Զենոն թագավորը փնտրում էր նշխարքները, տեսիլ-
քում [սուրբ Գրիգորը, հայտնվեց ոմն ճգնավորի, որպեսզի
վերջինս գաղտնի տանի նրան և թաքցնի Թորդան եկեղեցու
Հիմքի տակ, «որը, ասում է նա, ես չինեցի»: Եվ նա գտնվում
է այնտեղ, թաքստոցում: Կայսրին տվեցին նշխարքը և ասա-
ցին, որ դա Գրիգորիս անունով Արչակունյաց եպիսկոպոսն է,
չափազանց առաքինի ու բարի մի մարդ։ Նշխարքները մեծար-
վեցին նրա անունով, և այժմ այնտեղ է գտնվում նրանց մի
մասը: :

'''ԺԹ.''' Իսկ սուրբ Կոստանդիանոսը սպանեց ամբարիշտ
Մաքսիմիանոսին, Մաքսինտեսին, Մաքսիմոսին և անօրեն Լի-
կիանոսին։ Նա իր հարյուրապետին իր գնդով ուղարկեց Կա-
պոտակեք՝ գավառը և Թևախունեք, Անատոլիկեք, Խարսա-
նեք, Արամենակք, Դազիմոն թեմերը՝ չարչարելու այն քրիս-
տոնյաներին, որոնց նա այնտեղ գտնում էր։ Քրիստոնյանե-
րից ոմանք, նրանից վախենալով, փախան Սեբաստիայի կող-
մերը, ոմանք՝ Մելեսիտ, որը լեռնակողմում գտնվող ամրոց է,
իսկ ուրիշները՝ Տախալասոն լեռը։ Նրանք, բռնությամբ ար-
տաքսվելով, կոտորվեցին Եկեղեցաձոր կոչված տեղում, որը
մեծարվում է մինչև օրս։ Իսկ նրանցից քառասուն սրբեր զնա-
ցին և թաքնվեցին այն քարայրում, որը գտնվում է Ալիս զի-
_
1 Լուսավորչի նշխարքների գյուտի ու փոխադրության վերաբերյալ մեծ
տարակարծություններ կան պատմիչների երկերում։ Նա հիչվում է ավելի –
ռաջ, քան Ջենոնի ժամանակը, ապա նրա օրոք եղել է երկրորդ գյուտը, և Հա-
վանական է, որ մեծ մասը փոխադրվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղից էլ մի մար
սը բերվել է Հայաստան, իսկ մի մասն էլ ժամանակ անց տարվել է Իտալիա։ Մեր
Հեղինակի կողմից Գրիգորիս Արչակունյաց եպիսկոպոսին հիշելը անպատչաճ է,
որովհետև Արշակունիների ժամանակ Գրիգորիս անունով առաջին նպիսկոպո-
սը Զենոնից 200 տարով ետ է։ Ճիլա չեն նաև նրանք, ովքեր ասում են, թե Հու-
նաստան են տարվել Լուսավորչի թոռ Գրիգորիսի նչխարքները։
• Մ0.-ում` կապուտակեք։
տի ափին և այժմ կոչվում է Քաջ Վահանի [քարայր], որտեղ
խաչ կանգնեցրին և քարի վրա գրեցին բոլորի անունները։
Այդ բանն իմանալով՝ պատմեցին Լիկիանոսին, և նրա Հրամա–
նով եկան ու դուրս հանեցին այդ քարայրից արեգ ամսի
տասնհինգին&quot;, և այդ օրը Ուխտանեսը` տոն կարգեց. դա
նրանց Հանդեսի սկիզբն է, իսկ վերջը՝ մարտի ինը:
Դրանից Հետո Պարսից Շապուհ արքան, նեղվելով Տրդատ
արքայի կողմից, խաղաղություն խնդրեց Կոստանդիանոսից։
Նա համաձայնվեց և նրանից ուզեց Դավիթ մարգարեի թագը,
որը Հովաբն առավ Ամմոնի որդիներից, Մեղքոմի տնից և
դրեց Դավիթ թագավորի գլխին։ Թագը նախ անցավ քաղդիա-
ցիներին, Հետո Կյուրոսին&quot;, և ապա Դարեհից անցավ Աղեք-
սանդրոսին, որով պսակվեցին մակեդոնացիները մինչև Ան-
տիոքոսը, որին սպանեց պարթև Արչակը, [թագր] խլեց նրա
նից, և այն Հասավ մինչև Շապուհը: Կայսրը այն խնդրեց նրա-
նից, որպեսզի իր թագը պատրաստի նրա նման և Հետո այն
վերադարձվի։ Եվ երբ պատրաստել տվեց, երկուսն էլ դրեց սե-
ղանի վրա և Շապուհի ծառաներին կարգադրեց, որպեսզի
վերցնեն իրենցը։ Նրանք ուշադիր նայելուց հետո վերցրին նո
րը և գնացին, քանզի Կոստանդիանոսը Աստծուց խնդրեց, որ-
պեսզի իր մոտ մնա սուրբ Դավթի Հիշատակը։
Ի․ Իսկ սուրբ Տրդատը, որ մկրտությունից հետո Հովհան
1 Կապուտակը ուղղակիորեն Կապադովկիայի անունն է։ Թելախուների
թեմը Կապադովկիայի սահմաններում է, որի ճչգրիտ տեղն այժմ Հայտնի չէ։
Անատոլիկուլը Փոքր Հայքի արևելյան թեմն է, որի սաՀմանները ժամանակ առ
ժամանակ փոխվել են։ Ըստ Բյուզանդացու թեմագրության՝ Արամենակը
Փոքր Հայքի մի մասն է, որտեղ Հայոց և Հունաց զորավարները վերակացուներ
էին կարգվում ինքնակալի արքունիքի կողմից։ Խաանեերը Մելիտենի և Մեծ
Հայքի սահմաններում գտնվող թեմ է։ Դոլմանը կամ Դաաիմոնը Եվդոկիայի
(Թոքադի) կողմերում է։ Տափալասոնը պետք է լինի Մուքալացւը, որի անու-
նով քաղաք է հիշատակվում Սեբաստիայի Հարավային մուտքի մոտ։ Քարայ-
րը, որտեղ թաքնվեց քառասուն մարդ, ամուր ու ամայի վայր էր, որը Ուխտա-
նեսի օրոք Քաշ Վահանի ամրոց էր կոչվում:
* ՄԾ.-ում` տասնյոթին:
2 Սա Սեբաստիայի եպիսկոպոսն ու պատմիչն է, որից օգտվել է մեր պատ-
միչը։
..
Ս.-ում՝ Կյուրոսին և Դարեհին։
76
77&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ocvz7ix4g2pi118zb2p8smm3wq3zaud</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398033</id>
      <parentid>398031</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:19:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398033</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7068" sha1="beep6tdues55jdmerp1d2mpo6m12oui" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րը չպաչտի քո նորադարձ ժողովուրդը կամ էլ քո մեռնելու
ժամանակ չգայթակղվի տկարամիտ կարծիքներով»։ Որը և
նա կատարեց, որովհետև նա այնտեղից գնաց Մանյա այրը,
ուր վախճանվեց լեռան վրա՝ գավազանին հենված: Նրան
դան Հովիվները և թաղեցին, առանց իմանալու նրա ով լինե-
լը, իսկ հետո երբ իմացվեց, մեծարվեց այդ տեղը: Ասում են,
թե երբ Զենոն թագավորը փնտրում էր նշխարքները, տեսիլ-
քում [սուրբ Գրիգորը, հայտնվեց ոմն ճգնավորի, որպեսզի
վերջինս գաղտնի տանի նրան և թաքցնի Թորդան եկեղեցու
Հիմքի տակ, «որը, ասում է նա, ես չինեցի»: Եվ նա գտնվում
է այնտեղ, թաքստոցում: Կայսրին տվեցին նշխարքը և ասա-
ցին, որ դա Գրիգորիս անունով Արչակունյաց եպիսկոպոսն է,
չափազանց առաքինի ու բարի մի մարդ։ Նշխարքները մեծար-
վեցին նրա անունով, և այժմ այնտեղ է գտնվում նրանց մի
մասը: :

'''ԺԹ.''' Իսկ սուրբ Կոստանդիանոսը սպանեց ամբարիշտ
Մաքսիմիանոսին, Մաքսինտեսին, Մաքսիմոսին և անօրեն Լի-
կիանոսին։ Նա իր հարյուրապետին իր գնդով ուղարկեց Կա-
պոտակեք՝ գավառը և Թևախունեք, Անատոլիկեք, Խարսա-
նեք, Արամենակք, Դազիմոն թեմերը՝ չարչարելու այն քրիս-
տոնյաներին, որոնց նա այնտեղ գտնում էր։ Քրիստոնյանե-
րից ոմանք, նրանից վախենալով, փախան Սեբաստիայի կող-
մերը, ոմանք՝ Մելեսիտ, որը լեռնակողմում գտնվող ամրոց է,
իսկ ուրիշները՝ Տախալասոն լեռը։ Նրանք, բռնությամբ ար-
տաքսվելով, կոտորվեցին Եկեղեցաձոր կոչված տեղում, որը
մեծարվում է մինչև օրս։ Իսկ նրանցից քառասուն սրբեր զնա-
ցին և թաքնվեցին այն քարայրում, որը գտնվում է Ալիս զի-
_
1 Լուսավորչի նշխարքների գյուտի ու փոխադրության վերաբերյալ մեծ
տարակարծություններ կան պատմիչների երկերում։ Նա հիչվում է ավելի –
ռաջ, քան Ջենոնի ժամանակը, ապա նրա օրոք եղել է երկրորդ գյուտը, և Հա-
վանական է, որ մեծ մասը փոխադրվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղից էլ մի մար
սը բերվել է Հայաստան, իսկ մի մասն էլ ժամանակ անց տարվել է Իտալիա։ Մեր
Հեղինակի կողմից Գրիգորիս Արչակունյաց եպիսկոպոսին հիշելը անպատչաճ է,
որովհետև Արշակունիների ժամանակ Գրիգորիս անունով առաջին նպիսկոպո-
սը Զենոնից 200 տարով ետ է։ Ճիլա չեն նաև նրանք, ովքեր ասում են, թե Հու-
նաստան են տարվել Լուսավորչի թոռ Գրիգորիսի նչխարքները։
• Մ0.-ում` կապուտակեք։
տի ափին և այժմ կոչվում է Քաջ Վահանի [քարայր], որտեղ
խաչ կանգնեցրին և քարի վրա գրեցին բոլորի անունները։
Այդ բանն իմանալով՝ պատմեցին Լիկիանոսին, և նրա Հրամա–
նով եկան ու դուրս հանեցին այդ քարայրից արեգ ամսի
տասնհինգին&quot;, և այդ օրը Ուխտանեսը` տոն կարգեց. դա
նրանց Հանդեսի սկիզբն է, իսկ վերջը՝ մարտի ինը:
Դրանից Հետո Պարսից Շապուհ արքան, նեղվելով Տրդատ
արքայի կողմից, խաղաղություն խնդրեց Կոստանդիանոսից։
Նա համաձայնվեց և նրանից ուզեց Դավիթ մարգարեի թագը,
որը Հովաբն առավ Ամմոնի որդիներից, Մեղքոմի տնից և
դրեց Դավիթ թագավորի գլխին։ Թագը նախ անցավ քաղդիա-
ցիներին, Հետո Կյուրոսին&quot;, և ապա Դարեհից անցավ Աղեք-
սանդրոսին, որով պսակվեցին մակեդոնացիները մինչև Ան-
տիոքոսը, որին սպանեց պարթև Արչակը, [թագր] խլեց նրա
նից, և այն Հասավ մինչև Շապուհը: Կայսրը այն խնդրեց նրա-
նից, որպեսզի իր թագը պատրաստի նրա նման և Հետո այն
վերադարձվի։ Եվ երբ պատրաստել տվեց, երկուսն էլ դրեց սե-
ղանի վրա և Շապուհի ծառաներին կարգադրեց, որպեսզի
վերցնեն իրենցը։ Նրանք ուշադիր նայելուց հետո վերցրին նո
րը և գնացին, քանզի Կոստանդիանոսը Աստծուց խնդրեց, որ-
պեսզի իր մոտ մնա սուրբ Դավթի Հիշատակը։

'''Ի․''' Իսկ սուրբ Տրդատը, որ մկրտությունից հետո Հովհան
1 Կապուտակը ուղղակիորեն Կապադովկիայի անունն է։ Թելախուների
թեմը Կապադովկիայի սահմաններում է, որի ճչգրիտ տեղն այժմ Հայտնի չէ։
Անատոլիկուլը Փոքր Հայքի արևելյան թեմն է, որի սաՀմանները ժամանակ առ
ժամանակ փոխվել են։ Ըստ Բյուզանդացու թեմագրության՝ Արամենակը
Փոքր Հայքի մի մասն է, որտեղ Հայոց և Հունաց զորավարները վերակացուներ
էին կարգվում ինքնակալի արքունիքի կողմից։ Խաանեերը Մելիտենի և Մեծ
Հայքի սահմաններում գտնվող թեմ է։ Դոլմանը կամ Դաաիմոնը Եվդոկիայի
(Թոքադի) կողմերում է։ Տափալասոնը պետք է լինի Մուքալացւը, որի անու-
նով քաղաք է հիշատակվում Սեբաստիայի Հարավային մուտքի մոտ։ Քարայ-
րը, որտեղ թաքնվեց քառասուն մարդ, ամուր ու ամայի վայր էր, որը Ուխտա-
նեսի օրոք Քաշ Վահանի ամրոց էր կոչվում:
* ՄԾ.-ում` տասնյոթին:
2 Սա Սեբաստիայի եպիսկոպոսն ու պատմիչն է, որից օգտվել է մեր պատ-
միչը։
..
Ս.-ում՝ Կյուրոսին և Դարեհին։
76
77&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>beep6tdues55jdmerp1d2mpo6m12oui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152128</id>
    <revision>
      <id>398032</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նես կոչվեց, պարկեշտ կյանքի ու առաքինի արքի պատճա- ռով անաստված մարդկանց կողմից թունավորվեց և մեռավ՝ թագավորելով Հիսունվեց տարի: Իսկ սուրբ Ռստակեսին սպանեց չորրորդ Հայքի իչխան Արքեղայոսը Ծոփքի ճանա- պարհին՝ իրեն միշտ չար գործերի մեջ հանդիմանալու պատ- ճառով։ Եվ...»:</comment>
      <origin>398032</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6567" sha1="45xlys7igfh78fh66wsk0so6ozzumqw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նես կոչվեց, պարկեշտ կյանքի ու առաքինի արքի պատճա-
ռով անաստված մարդկանց կողմից թունավորվեց և մեռավ՝
թագավորելով Հիսունվեց տարի: Իսկ սուրբ Ռստակեսին
սպանեց չորրորդ Հայքի իչխան Արքեղայոսը Ծոփքի ճանա-
պարհին՝ իրեն միշտ չար գործերի մեջ հանդիմանալու պատ-
ճառով։ Եվ աթոռին հաջորդեց նրա եղբայը Վրթանեսը, քանի
դեռ կենդանի էր Տրդատը, նրա թագավորության Հիսունչոր-
սերորդ տարում, իսկ Ռստակեսին տարան Թորդան ու դրին
իր Հոր մոտ:
Իսկ Տրդատի մահից հետո Արշակունի երկրորդ Սանատ
րուկը, որին նչանակել էր Փայտակարանում, թագն ստանա-
լով՝ մտածում էր տիրել ամբողջ Հայաստանին։ Նա դրդեց
բարբարոս ցեղերին և սպանել տվեց մանուկ Գրիգորիսին
Վատնյան դաչտում: Նրա մարմինը բերեցին և թաղեցին Ա-
մարասում: Այդ բանը լսելով` Աղձնիքի մեծ իչխան Բակուրն
օգնեց Պարսից Որմիզդ արքային և խորՀում էր Սանատրուկի
մասին։ Այդ մասին իմանալով` Հայոց նախարարները հավաք-
վեցին մեծն Վրթանեսի մոտ և գլխավորներից երկուսին ու-
ղարկեցին մեծն Կոստանդիանոսի որդու՝ Կոստանդինի մոտ,
որը հոր մահից հետո թագավորեց քսանչորս տարի, որպեսզի
նա օգնի Հայաստանին, և թագը դնեն Տրդատի որդի Խոսրովի
գլխին։ Ընդունելով այդ խնդրանքը՝ Կոստանդինն ուղարկում
է Անտիոքոս զորագլխին, և Խոսրովին թագադրելուց Հետո
նրանք չարժվում են Սանատրուկի վրա։ Երբ Սանատրուկը դա
լսեց, փախավ Պարսկաստան։ Եվ մեր՝ զորքը թալանելով եր
կիրը՝ վերադարձավ: Մանաճիր Ռշտունին, Հարձակվելով Բա-
կուրի վրա, սպանում է նրան և Մծբինի կողմերից վերցնելով
բազմաթիվ գերիներ, այդ թվում նաև սուրբ Հակոբի յոթ սար-
կավագներին, վերադառնում է։ Սուրբը գնում է նրա ետևից և
խնդրում է տալ, բայց նա չի տալիս։ Հակոբը երբ ուզում է
գնալ արքայի մոտ, Բակուրը նրան գետն է գցում: Սուրբը, ի-
մանալով այդ մասին, վերադառնում է իր տեղը՝ անիծելով
Մանաճիրին և իր աչխարհը։ Դրա հետևանքով նա չարաչար
սպանվում է, իսկ գավառն անպտուղ է մնում, մինչև որ Մա-
նաճիրի որդին արժանավոր ապաչխարություն է ցույց տալիս
78.
1 Հին Օ.-ում` Հայոց:
ՄՕ-ում՝ աշխատութիւն՝ աշխատանք :
ու
սրբի մահից Հետո գերեզմանից հող է բերում, և սուրբ Հար
կորի բարեխոսությամբ օրհնվում է երկիրը Աստծու Հաչտու-
թյամբ։

'''ԻԱ.''' Մեծն Կոստանդիանոսն ուներ նաև մի եղբայր՝ Դաղ-
մատիոս անունով և երեք որդի։ Դաղմատիոսն էլ երկու որդի
ուներ՝ Գաղոս և Հուլիանոս անուններով։ Կոստանդիանոսի –
վագ որդին իր հոր անունով Կոստանդ էր կոչվում, որին նա իր
գրած կտակով տվեց Կոստանդնուպոլիսը, միջնեկն իր անու-
նով էր, որին տվեց Անտիոքի&quot; աթոռը, իսկ կրտսերին՝ Հռոմը։
Միջնեկըն խաբեց կտակապահին և ստացավ Կոստանդնուպո-
լիսը, խոստանալով պաՀել նրա աղանդը, որովՀետև նա արիո-
սական էր։ Ավագը գրավեց Անտիոքը և հարձակվեց կրտսեր
եղբոր վրա, որպեսզի խլի Հռոմը, բայց նրա դեմ ելավ իր Հո-
րեղբայր Դաղմատիոսը և սպանեց նրան։ Կրտսեր եղբայր Կոս-
տասն իր եղբոր Համար սպանեց նրան, իսկ նրա որդիները
փախան միջնեկի մոտ: Կոստասի վեցերորդ տարում Մագնի-
տիսը հարձակվեց, Հափչտակեց Իտալիան ու Ափրիկեն և թա-
գը դրեց Սերմիում։ Այն ապաստանում կային չար մարդիկ,
որոնք էլ սպանեցին Կոստասին և նրա եղբորորդուն։ Այդ մար
սին լսելով` միջնեկ եղբայրը գալիս, սպանում է Մագնիտին և
դառնում է ինքնակալ։ Նա Գաղոսին կայսր է նչանակում Ան-
տաքում, իսկ Հուլիանոսին ուղարկում է Աթենք՝ ուսում ստա-
նալու: Դրանից Հետո ապստամբում է Գաղոսը և սպանվում,
իսկ Հուլիանոսը փրկվում է թագուհու աղաչանքով: Հուլիա-
նոսին կայսր է կարգում արևմտյան կողմի վրա՝ նրան կնու-
թյան տալով իր քույը Ալինեին, իսկ ինքը գնում է Անտիոք։
Իսկ Հուլիանոսը Հաղթում է բարբարոսներին, դնում է թագը
և գալիս է Կոստանդնուպոլիս։ Նրա դեմ դուրս է գալիս Կոս-
տանդիոսը և մկրտվելով Զոյիոսի կողմից՝ մեռնում է Կիլիկիա-
յի ու Սորիայի&quot; միջև։ Ասում են, թե վախճանվելուն մոտ նա
զղջաց և մեռավ ուղղափառ հավատով տիրոջ** Համար։ Նրա
ՄՕ-ում` Անտաք:
1 Հին Օ.-ում` միջնակ։
2 Սերմին կամ Սերմիոնը Պաննոնիայի քաղաքն է, Սավա մայի մոտ, որի
վերակներն են միայն պահպանվել Միդրովից ավանի մոտ։
** ՄՕ.-ում՝ Իսորիա, Իսուրիա։
...
ՄՕ-ում՝ տեր Քրիստոսի համար:
W-&gt;
79.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>45xlys7igfh78fh66wsk0so6ozzumqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152129</id>
    <revision>
      <id>398034</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «տակար գործեր կատարեց։ Ոմանք Գյուտ կաթողիկոսին Հա- մարում են հույների կողմնակից, իսկ Հովհանին՝ Պարսկաս– տանի, միևնույն ժամանակաշրջանում։ Սրանց օրոք ապրում էր ճգնավոր Անտոնը, որն անվանվում է նաև Թաթուլ։ Նա, Հանուն Քրիստոսի թողնելով ամեն ինչ, իր հարազատ եղբայր Վա...»:</comment>
      <origin>398034</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6744" sha1="tqgp1jr3gg4mjgv1apavwfw7pw3dz3x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տակար գործեր կատարեց։ Ոմանք Գյուտ կաթողիկոսին Հա-
մարում են հույների կողմնակից, իսկ Հովհանին՝ Պարսկաս–
տանի, միևնույն ժամանակաշրջանում։ Սրանց օրոք ապրում
էր ճգնավոր Անտոնը, որն անվանվում է նաև Թաթուլ։ Նա,
Հանուն Քրիստոսի թողնելով ամեն ինչ, իր հարազատ եղբայր
Վարոսի Հետ միասին գնում, կրոնավորում է այն տեղում, որն
այժմ կոչվում է սուրբ Թաթուլ:
ПL

'''ԻԹ.''' Իսկ մեր սուրբ նահատակների վախճանից հետո չար
Վասակը Հմայակի կնոջն երեք որդիներին տանում է պա-
լատ՝ որպես մահապարտների որդիներ: Վրաց Աշուշա բդեշխը
նրանց խնդրեց Հազկերտից, և նա նրան տվեց այդ անակնկալ
պարգևը: Նրանցից ավագը՝ Վահանը, Հայաստանի սպարա
պետ դարձավ, որովՀոև երբ սպանվեց Հազկերտը, նրա որ-
դի Պերոզը, սպանելով իր եղբորը, թագավոր է դառնում և
հաշտություն է կնքում մեր երկրի Հետ ու Վահանին նշանա-
կում է արքունի Հարկահան։ Վահանը քսու մարդկանց Հոր-
դորանքով տկարանում է Հավատքի մեջ, բայց հետո խիղճը
տանջում է իրեն, և նա զզջում է ու ապստամբելով արքայի
դի՝ չատ անգամ կոտորում է Պարսից զորքը։ Իսկ Վարազվար
ղանը, ուրացության պատճառով տիրելով Սյունիքին, բազում
օրեր նեղվելով դևերի կողմից՝ խեղդվում է առանց զղջալու:
Նույն օրը սպանվում է նաև ուրացող Վազգենը, և այդ պատ-
ճառով շատ այլ ուրացողներ ընդունում են գեՀենի առՀավատ-
չյան:
Դրանից Հետո Պարսից զորավար Միհրանը մեծ զորքով գա-
լիս է Վրաց Վախթանգ արքայի վրա և աղաչանք Հղում Վա-
Հանին՝ օգնել իրեն։ Նա գնաց Հոժարակամ, բայց պատերազմի
թեժ պահին վրացական վախկոտ զորքը փախավ թագավորի Հետ
Հայաստանից եկած վախկոտների Հետ միասին։ Նահատակ-
վեց սուրը Վասակը՝ Վահանի եղբայրը, որի դեմքը մարտից ա-
ռաջ փառավորվելով փայլում էր, ինչպես Մովսեսինը, որին
չէին կարողանում նայել ներկաները, և մարդիկ իմացան, որ նա
այդ օրը մեռնելու է։ Նահատակվեց նաև Սյունյաց սուրբ սեպուհ
Հազդը Գոռի տասնվեցին Բագվան գյուղում, որին բռնելով՝ ՄիԳ-
րանը ստիպում էր' ուրանալ Հավատը ու ապրել մեծությամբ, բայց
հակառակ պատասխան տալով` մեռնում է Հանուն Քրիստոսի
և [նահատակի] պսակի արժանանում: Նույնպես և քաջ
92
1 Հին 0.-ում՝ Հարկանէ և Հարկէ՝ խփում էր և ստիպում:
ww-
պետ Սահակը վախճանվում է պատերազմի ժամանակ կրոնա-
կան սուրբ ուխտի համար։ Դրանից հետո Հեփթաղների կող-
մից սպանվում է Պերոզը իր յոթ որդիների Հետ միասին։ Եվ
թագավոր են կարգում` նրա եղբայր Վաղարչին։ Նա կանչեց
Վահանին և նրան տվեց Հայոց զորավարությունը, իսկ
դրա-
նից Հետո էլ՝ մարզպանությունը։ Վաղարչից հետո աթոռին
նստում է նրա որդի Կավատը, իսկ նրանից Հետո՝ Խոսրովը,
քառասունութ տարի։ Վահանը չինեց Արտաչատի եկեղեցի-
ները, որոնք ավերվել էին պարսիկների կողմից։
Այն ժամանակներում Արշակունիներից նահատակվեց ե-
րանելի Տյառնթագը Պարսից զորագլուխ Զառնավուտի
կողմից. նրա հետ նահատակվեցին նաև բազում այլ մարդիկ։

'''Լ.''' Վեց տարի աթոռին նստեց տեր Հոգանը, նրանից Հետո՝
տեր Բաբկենը հինգ&quot;&quot; տարի, նրանից ետո՝ տեր Սամվելը,
Հինգ տարի, նրանից հետո՝ տեր Մուչեն, ութ տարի, նրանից
Հետո՝ տեր Սահակը, յոթ տարի, նրանից Հետո՝ Քրիստափոր
փիլիսոփան, յոթ տարի։ Իսկ Վահանը բարվոք կյանք վարե-
լուց Հետո վախճանվեց, և նրան փոխարինեց իր եղբայր Վար-
դը, չորս տարի։ Ոմանք ասում են, թե Վահանը իչխան մնաց
քսան, իսկ ոմանք էլ՝ երեսունմեկ տարի։ Տեր Քրիստափորին
Հաջորդում է տեր Ղևոնդը, երկու տարի, և ապա տեր Ներսե
սը՝ ինը տարի։ Նրա ժամանակներում Պարսից Խոսրով թագա-
վորը զորք ուղարկեց, որպեսզի թռնեն Վարդին։ [Այդ ժամա
նակ` մեծ պատերազմ եղավ Խազամախ դաչտում, որտեղ կործ
տորվեց Պարսից զորքը սուրբ հայրապետ Ներսեսի աղոթքնե-
րով։ Այդ ժամանակներում վախճանվեց սուրբ Հիզբուզիտը,
որ նչանակում է Աստծու օգնությամբ ազատված: Նա սպան–
վեց Դվինում Վահրամ՝” մարզպանի կողմից, որովհետև Վար
դից հետո պարսիկ մարզպաններն էին իչխում։ Եվ սուրբ վկա-
յի մարմինը սուրբ Ներսեսն ամփոփեց կաթողիկոսարանին առ-
ընթեր՝ նրա վրա չինելով սրատաչ մի մատուռ:
Ս.-ում՝ Արչավունիքցի Տանթան։
1 Թե ինչպես է եղել Տյառնթաի նաՀատակությունը, մեզ հայտնի չէ։
** ՄՕ-ում` յոթ
2 Խազամախը Հավանարար Խոզոմախոնն է՝ ը բյուզանդացիների, հիչա-
տակված Հայաստանում Դ դարում, իսկ այժմ անծանոթ է։
** Մ0.-ում` Վահան:
93&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tqgp1jr3gg4mjgv1apavwfw7pw3dz3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152130</id>
    <revision>
      <id>398035</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:21:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ղը գրավեց նրա որդի Վիթը, որը Մահմեդին հրամայում է վեր րացնել Հայոց ազնվականներին ոմն Կասմի միջոցով, որը Նախճավանի հրամանատարն էր։ Նա խաբեությամբ հավա- քում է ազնվականներին և նրանց մի մասին այրում է Խրամին, մի մասին Նախճավանի եկեղեցում ՃԾԳ [153] թվին։ Գլխա- վոր նախա...»:</comment>
      <origin>398035</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6587" sha1="7uf5t5ytpa11lwg5hc11i3ghuo6esiz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ղը գրավեց նրա որդի Վիթը, որը Մահմեդին հրամայում է վեր
րացնել Հայոց ազնվականներին ոմն Կասմի միջոցով, որը
Նախճավանի հրամանատարն էր։ Նա խաբեությամբ հավա-
քում է ազնվականներին և նրանց մի մասին այրում է Խրամին,
մի մասին Նախճավանի եկեղեցում ՃԾԳ [153] թվին։ Գլխա-
վոր նախարարներին փայտից կախելով` չարչարում էին, իսկ
նրանց կանանց ու որդիներին գերի էին տանում, նրանց Հետ
էլ Վահանին՝ Գողթան տիրոջ որդուն, որը մարտիրոսացավ:
Վլիթին փոխարինում է նրա եղբայր Սլիմանը, իսկ վերջի-
նիս՝ Ումարը, որը սուրբ Վահանին նաՀատակեց։ Իսկ սրան-
ցից? Հետո Սմբատ կուրապաղատը և նախարարները գնացին
Եգեր, կայսրից առան Փոյթ քաղաքը և բնակվեցին այնտեղ,
իսկ հետո թալանեցին քաղաքը, նաև եկեղեցիների սպասքը ու
եկան Հայաստան։ Հույները բարկացան և նրանց վրա նզովք
դրեցին, որը կարդում էին զատկի տոնին։

'''ԼԸ.''' Բայց մեծն Եղիան, Աղվանք գնալով, Ումարի միջոցով
անարգաբար աքսորում է Ներսես Բակուրին՝ Քաղկեդոնի
ժողովի դավանողին, նրա համախոհ տիկնոջը, նրա փոխարեն
ձեռնադրում է այլ ուղղափառի (!)&quot;, վերադառնում է Հայաս-
տան և վախճանվում իր աթոռակալության տասնչորսերորդ
տարում։
AL
Նրան Հաջորդում է մեծ իմաստասեր ՀովՀաննեսը, որը
տակից հագնում էր ցփսի [մազե կոպիտ գործվածք], իսկ
վրայից պճնազարդում էր իրեն աղացած ոսկու փոչի էր
փչում իր վայելուչ ալեխառն մորուքին։ Այդ բանը լսելով՝ Ու-
մարը նրան կանչում է իր մոտ, յոթ տակ արքունական ազնիվ
զգեստ է Հագցնում նրան և առաքում Հայաստան: Գալով
[Հայաստան]՝ նա ճգնում է պաս պաՀելով, աղոթքներ անելով
և փայլուն վարդապետությամբ զբաղվելով։ Մանազկերտում
1 Խրամ ավանը գտնվում է Երասխի ափին, որը հայտնի է իրեն մոտիկ
անվող սուրբ նախավկայի մենաստանով։
ՄՕ-ում՝ հարյուր հիսուն թվին։
&quot;
2 Հին Օ.-ում. «Իսկ զկնի այրելոյ իշխանացն» (այդպես է նաև ՍՕ.-ում]՝
Իսկ` իշխաններին այրելու Հմտո:
3 Փոյթը Փառիս կամ Ռիոն գետի բերանին գտնվող Փոթի քաղաքն է։
* Արդարև անարգալից աքսոր:
** ՄՕ-ում. «ձեռնադրէ ուղղափառս»՝ ձեռնադրում է ուղղափառների։
110
նա հայերի և ասորիների Հետ ժողով է անում և Հավատքը
մաքրում մարդադավան՝ աղանդից՝ Եզրի խոտորումիցն։
Այն ժամանակ Ումարը Լևոն կայսրին գրեց չատ բաներ,
նաև այն մասին, թե ինքը լսել է, որ քրիստոնյաները բաժան-
վում են յոթանասուներկու մասի։ Իսկ նա պատասխան գրեց,
թե տասներկուսն են՝ Հույներ, Հռոմեացիներ, խարհլացիներ,
եգիպտացիներ, եթովպացիներ, Հնդիկներ, ասորիներ, Հայեր,
սարակինոսներ [արարներ], պարսիկներ, աղվաններ, վրացի-
ներ: Իսկ դուք, ասում է, ինչո՞ւ եք կոչվում քուզի, սարրի,
թուռարի, կնտրի, մուրջի, ասլի, անաստված ջհդի**,
ուրանում են Աստծու էությունն ու Հարությունը և քո ասած
որոնք
մարգարե Հարիրիին։ Եվ այն երկու [տեսակ է]. մեկը ատում
է ձեզ, իսկ մյուսը խռովասեր չէ։ Եվ ձեր գրքերը գրեցին Ու-
մարը, Արութուտաբը և պարսիկ Սոլիմանը, բայց Պարսից
Հաջաջ ազգապետը ջանաց խեղաթյուրել ձեր գրքերը։ Իսկ մե-
րը նույնն է, որովհետև սուրբ Հոգուց է, և գերության ժամա-
նակ բոլոր գրքերը չկորան, այլ մնացին ցրված տեղերում։ Եվ
երբ Եզրը գրեց ամբողջը, Հնի նման ստացվեց: Այն այրուրենի
[տառերի] թվով է, թեև հինգը կրկնվում է, [բայց] ոչ առանց
մեծ խորհրդի։
Իսկ սուրբ պատրիարք Հովհաննեսը Ումարի հրամանով
Հայաստանից Հանեց բոլոր տեղերում տարածված Հունարե-
նը: Եվ Վասիդ անունով իշխանին Լևոնի կողմից պատվիրակ
ուղարկեց ՀոՀանի մոտ՝ ասելով, թե ինչո՞ւ է այդ չար բանն
անում։ Իչխանը Հիվանդացավ, բերեցին չատ բժիչկներ, բայց
չկարողացան օգնել։ Նա մահամերձ էր, և երբ սուրբ Հուանը
ձեռքը դրեց նրա վրա, նա իսկույն առողջացավ: Եվ տեսնելով
այդ հրաշագործությունը՝ նա հավատաց մեր ուղղափառու-
Նշանակում է նստորական աղանդ, այսինքն՝ Քրիստոսին սոսկ մարդ
դավանող աղանդ :
1 Այդպես Հովհաննես Իմաստասերը չի արել, այլ արել է տիկորեցի ոմն
Հովհաննեսը:
2
** ՄԾ.-ում` Բասլի՝ անաստված, Ջրդէ։
Հին Օ.-ում` «Եւ այն երկոմնատէ զձեզ. և՛ ոչ ոմն ոչ է խռովասէր»։
3 Այսինքն՝ Հին կտակարանը, երբ այն գերվել էր Հրեաների`կողմից, գրքե-
րի քանակը ոմանք Հասցնում են քսանյոթի, ոմանք՝ քսաներկուսի՝ ըստ երրա-
յական այբուբենի տառերի տարբեր քանակի։
111&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7uf5t5ytpa11lwg5hc11i3ghuo6esiz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152131</id>
    <revision>
      <id>398036</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «թյանը և այլևս չվերադարձավ Հունաստան (!), այլ կրոնավոր դարձավ և տասնհինգ&quot; տարի ճգնեց քարայրում, որը նրա ա- նունով Հոռոմայր կոչվեց: Եվ այն խաչը, որ կա, իչխանն իր մոտ էր պաՀում Հունաստանից վերադառնալու ժամանակ, և [խաչը] այնտեղ էլ մնաց1։ ՀոՀանը տասնմեկ տարի անց վախ- ճանվո...»:</comment>
      <origin>398036</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6349" sha1="70k8hl6q5c9ep0sz9yzlkup6dawf9uy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;թյանը և այլևս չվերադարձավ Հունաստան (!), այլ կրոնավոր
դարձավ և տասնհինգ&quot; տարի ճգնեց քարայրում, որը նրա ա-
նունով Հոռոմայր կոչվեց: Եվ այն խաչը, որ կա, իչխանն իր
մոտ էր պաՀում Հունաստանից վերադառնալու ժամանակ, և
[խաչը] այնտեղ էլ մնաց1։ ՀոՀանը տասնմեկ տարի անց վախ-
ճանվում է, և նրան հաջորդում է Դավիթ Կոտայքցին, որը Ա-
րամոնից&quot; գյուղից էր։ Նա Տրդատի օրերից ի վեր միշտ եղել
է կաթողիկոսարանում, ուր եկեղեցի շինեց և այնտեղ անց-
կացրեց իր կյանքի տասներեք տարին՝ նեղվելով տաճկական
&quot;, որ Դվինում էին։ Նրան հաջորդում է Տրդատը, որը
Օթմսու գյուղից՝ էր, մի պատվավոր ու առաքինի մարդ, ո-
րի աղոթքների շնորհիվ քսաներկու տարի խազաղություն
տիրեց։
.........

'''ԼԹ.''' Իսկ Ումարին փոխարինեց Իզիտը , որը երկ-
րից վերացրեց խաչն ու արձանները և խոզ էր զոհում, մինչև
որ խեղդվեց։ Նրանից հետո աթոռին նստեց Հեչմը, որն իր եղ-
բայը Մսլիմին յոթ բյուր հեծյալով ուղարկեց մինչև Բյութա-
նիա: Երկրորդ անգամ դարձյալ գնաց և ծովասույզ եղավ
Քրիստոսի խաչի զորությամբ, և միայն Հիսուն մարդ ազատ-
վեց։ Կայսրը բաց թողեց Մսլիմին, որպեսզի նա [նա] և պատ-
մի Աստծու փառքի մասին:
Հեչմը Հայաստան է ուղարկում Մրվանին՝ Մահմեդի որ-
դուն, որը գալով Աշոտ Բագրատունուն նչանակում է կուրա-
պաղատ կամ պատրիկ [մեծ իշխան], բայց նրան նախանձում
են Մամիկոնյան Սմբատը, Դավիթը, Գրիգորը: Մրվանը, գնա-
լով հոների Վարաչան քաղաքը, այնտեղից վերադառնում է
Հաղթանակով։ Հեչմից հետո աթոռին նստեց զազրագործ
* ՄՕ-ում՝ յոթը:
1 Հին Օ.-ն ավելացնում է. «Այսպէս լուաք, և դու ընկալ՝ թէ կամիս՝ սիրով»
[այդպես է նաև ՄՕ.-ում]՝ Այսպես լսեցինք, դու էլ ընդունիր սիրով, եթե կամե-
նում Խս։ Նույնը պետք է ասել նաև Վասխդի դեպքերի մասին, որոնք ևս այլևայլ
տասակի են։
ՄՕ.-ում՝ Արամորից։
*&quot;&quot; ՄՕ.-ում կետերի փոխարեն՝ «ի զեխն ազդէն»՝ վաանդավոր ցեղից։
.... Ծ.-ում Ոթմսո գյուղ:
**** ՄՕ –ում կետերի փոխարեն` «այր չար և այսակիր»՝ չար և դիվահար
մարդ։
112
Վիթը, որը սպանվեց Ղուրան կարդացողի հրամանով, և
նչանակվեց Սուլիմանը&quot;, որին սպանեց Մրվանը և ինքը տիրեց
[թագին]։ Հայոց զորքին տարեկան տալիս էին հարյուր Հա-
զար դահեկան ռոճիկ խածիթա]2։ Մրվանը գրավեց Դամաս-
կոսը և բնակիչներին խայտառակեց, որովՀետև հրամայում է
ամեն մեկին կապել չորս ցցերից և նրանց երեսի կաշին քեր-
թել՝ նրանց ամբարշտության, սպանության, անառակ ցան-
կության պատճառով, նաև այն պատճառով, որ նրանք Աստ-
ծուց պատուհասի ակնկալություն չունեին։
ու
Այն ժամանակ Հայոց իչխանները որոշում են ապստամբվել
և չեն ենթարկվում Աշոտ պատրիկին, որին թռնում են Մամի-
կոնյան Գրիգորն Դավիթը և կուրացնում. նա Հայոց և
Վրաց թագավորների նախնի Աշոտն էր։ Այնուհետև երկու
Արդլաները՝ Հեշմի որդիները, երկու տարի պատերազմում են
Մրվանի դեմ, չատ–շատերին սրի են քաշում: Մի ճակատա-
մարտի ժամանակ զորքից կոտորվում է երեք հարյուր Հա-
զար&quot; մարդ, սպանվում է նաև Մրվանը։ Գահին տիրում են
ԱրդլաներըԳ, որոնք մեռելներից էլ էին Հարկ պահանջում:
Նրանք Հայաստան են ուղարկում դաժան նեղիչ Իզիտին, Հե-
տո Բաքրին և ապա կատաղի Հասանին։ Նրանց այդ արարքից
զայրանում է Մուշեղ Մամիկոնյանը, ապստամբվում է և իսմա–
1 կուտա, Բոաա՝ մահմեդական գրքերի ընթերցողները։ Սպանվածը Վա-
լիտ Բ–ն է, Տիրոջ 744 թ.։
3
* ՄԾ.-ում` Սուլեյման:
2 Խանիթա նշանակում է զինվորի ռտճիկ [Հռոգ], բայց չգիտեմ, թե ինչպես
է ստուգաբանվում [Ս0.-ում՝ դաՀեկան արծաթ՝ արծաթյա դահեկան] ։
Հին Օ.-ում` «Տաչէր զերեսս նոցա՝ ի վերայ երից և չորից ամբարշտու-
թեանց նոցա, որ է սպանութիւն և ընչից ցանկութիւն և հեշտ ցանկութիւն. և
չորրորդն՝ յԱստուծոյ ոչ ունին ակն պատուՀասի» [այդպես է նաև ՍԾ.-ում]՝
Տաչում էր նրանց երեսները՝ նրանց երեք ու չորս ամբարչտության պատճառով,
այն է՝ սպանության, ընչասիրության, ցանկասիրության և չորրորդ՝ Աստծուց
պատուՀասի ակնկալություն չունենալու պատճատվ:
** ՄԾ-ում` երեսուն Հազար։
4 Ակնարկում է այն մեծ պատերազմը, երբ Ալպաղյանները վերացրին
Յումմիատյան խալիֆաներին։
8-129
113&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>70k8hl6q5c9ep0sz9yzlkup6dawf9uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152132</id>
    <revision>
      <id>398037</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու յելցիներից սպանում է երկու հարյուր, և ապա՝ չորս Հազար՝ մարդու։ Հայերը, խաբվելով մի մենակյացից, որը սուտ տեսիլ- ներ երազներ էր պատմում և ասում, թե Իսմայելի ժամա- նակները վերջացել են, Հավաքվեցին մոտ Հինգ Հազար մարդ Մուշեղի Սմբատի գլխավորությամբ և մարտնչեցին երե-...»:</comment>
      <origin>398037</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6498" sha1="osdy0kcft54fk0nlgoraqenhhevr4cj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
յելցիներից սպանում է երկու հարյուր, և ապա՝ չորս Հազար՝
մարդու։ Հայերը, խաբվելով մի մենակյացից, որը սուտ տեսիլ-
ներ երազներ էր պատմում և ասում, թե Իսմայելի ժամա-
նակները վերջացել են, Հավաքվեցին մոտ Հինգ Հազար մարդ
Մուշեղի Սմբատի գլխավորությամբ և մարտնչեցին երե-
սուն Հազարի դեմ: Կոտորվեց երեք Հազարը, սպանվեցին նաև
Մուշեղն Սմբատը1 ։
NL
ու

'''Խ.''' Իսկ Տրդատից հետո մեկ այլ Տրդատ է հաջորդում սուրբ
աթոռին, երեք տարի, այնուՀետև Աղձնիքի Սիոն եպիսկոպո-
սը՝ մի սուրբ ու սքանչելի մարդ, որը Սիմ կոչեցեալ լեռան
ստորոտի [երբեմնի] Հորդառատ աղբյուրին, որը ցամաքել էր,
գավազանով հարվածելով` ջուր է բխեցնում։ Ութ տարի անց
նա վախճանվում է, և աթոռը գրավում է եղիպատրուշցի՞ տեր
Եսային, որի մասին ասում են, թե նրա մայրը աղքատության
մեջ էր նրան մեծացրել, անօթևան, մուրալով, ձմռանը ցրտա-
Հարվելով, ամռանը արևահարվելով, և որ Հայրապետանոցի
դռանը ոմանց կողմից սաստվելու ժամանակ նրա մայրն ասել
է. «Դուք չգիտե՞ք, որ ես իմ տղային պատրիարքության Հա-
մար եմ մեծացնում», այդպես էլ եղավ. նախ՝ եպիսկոպոս և ա-
պա՝ պատրիարք Աստծու չնորհիվ։ Տասներեք տարի անց նա
վախճանվում է, և նրան հաջորդում է Ստեփանոսը, երկու
տարի, և ապա Հորը, վեց ամիս, որի օրոք Բագրևանդ գյու-
ղում մարդիկ ոստիկանի կողմից զրպարտվում են եկեղեցու
ոսկեղեն զարդերը գողանալու մեջ և սպանվում է քառասուն
մարդ, իսկ իրենք էլ խլում են &quot; շատ գանձեր։ Հորից Հետո ա-
թոռին Հաջորդում է Սողոմոնը, որը Գառնիից էր. նա Մաքե-
նոցաց սուրբ ուխտի առաջնորդն էր։ Նա գնում է Շիրակի
Զրեսկ գյուղը, մտնում է խուցը և երկար ժամանակ ճգնում
այնտեղ։ Այնտեղից նրան Հանում, տանում են աթոռ, և տես-
* ՄԾ.-ում` վեց հարյուր:
1 Հայոց այդ պատերազմն ու կոտորածը եղել են Արճեշի ու Բադրևանդի
կողմերում, Տիրոջ 775 թ.։
2 Եղիպատրուշ [ՄՕ-ում՝ Եղապատրուչ) գյուղը Նիգ գավառում էր, այժմ
Ապարանի գավառում:
3 Հին Օ.-ում` մուրացկանութեամը (այդպես է նաև ՄՕ.-ում]` մուրացկա-
նությամբ։
114
** ՄԾ-ում` mmւ՝ խլեց։
նելով, որ նա շատ է ամաչում ճգնության պատճառով՝ Հարց-
նում են. «Ո՞ւր ես գնում»։ Նա պատասխանում է. «Գնում եմ
սևերես դառնալու Հայրապետների հետ». այդպես էլ եղավ։
Մեկ տարի անց նա վախճանվում է, և ուրիշների հետ պատ-
կերվում է և նրա պատկերը։ Նրան հաջորդում է Գևորգը, որը
Արագածոտնից էր։
n-
Աբդլայից հետո աթոռին նստում է նրա որդի Մահմեդը,
րը Լևոնի մոտ է ուղարկում երկու գրիվ մանանեխ, ետևից
զորք, բայց չի կարողանում վնաս տալ:
E-

'''ԽԱ․''' Մեծ պատերազմում փրկվածները հետևյալներն էին՝
Աչոտի որդի Սմբատի երկու որդիները, որոնց անուններն էին
Աշոտ և Շապուհ, Սամվելի Շապուհ անունով եղբայրը, Մուչե-
ղի երկու որդիները և չորս դուստրերը, որոնց անդրանիկի
նունը ՇապուՀ էր: Նրանք [Մուշեղի զավակները] գնացին
Վասպուրական երկիրը, որտեղ երկուսին սպանեց Մեհրուժան
Արծրունին՝ պատճառ բռնելով, թե իր մեծ աղետը նրանց հոր
պատճառով էր եղել, իսկ քույրերից մեկն ամուսնացավ իսմա-
յելցի ոմն Ջահապի հետ, որը նրանց օգնական դարձավ։ Իսկ
Սմբատի որդիները՝ Աշոտը և Շապուհը, հավասարապես բա-
ժանեցին իրենց Հայրական ժառանգությունը: Եվ որովհետև
Շապուհը հափշտակել էր Արշարունիքի մի մասը, մտածում էր
իր կնոջ միջոցով տիրել ամբողջ երկրին, բայց այն գրավեցին
Աշոտն Շապուհը: Հասնելով Շիրակի կողմերը՝ նրանք կո-
տորեցին Իսմայելի զորքը, որն այնտեղ էր, և գրավեցին Շիրա
կը, Աչոցքը և Տայքի գավառը: Այդպիսի հաջողություն ունե-
նալով՝ քաջ Աշոտը լինում է Կամախը, այնտեղ բնակեցնում
է իր ընտանիքը: Նա նմանվում է իր նախնի Սմբատին, որը
Սմբատավանի իշխան Բյուրատի որդին էր, իսկ Սմբատավանը
նույն Բաբերդն էր, որը գտնվում էր Սպեր գավառում։ Մի օր,
երբ նրան պաշարեցին` թշնամիները, նա աղոթք էր անում:
ու
1 Արճեշի և Բագրևանդի մոտ տեղի ունեցած 775 թ. պատերազմի մասին է։
* ՄԾ-ում` Ջազասպ:
2 Մեր Հեղինակը այստեղ և այլուր Շիրակի Անին շփոթում է Դարանաղիի
Անիի Հետ, որը նաև Կամախ էր կոչվում։
3 Այն Բաբերդն է կամ Պայպուրդը, որը գտո եղավ Խաղտիքի քաղաքը
[ՄՕ.-ում` «որ է բերդ ի Սպեր գաւառի»՝ որը բերդ էր Սպեր դավառում] ։
115&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osdy0kcft54fk0nlgoraqenhhevr4cj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152133</id>
    <revision>
      <id>398038</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ML L խաններ Դավիթն ու Գրիգորը, որոնց մեծարման օրը մարերի ամսի քսանն էր: Սուրբ Սահակ եպիսկոպոսը երկու Հարյուր մարդկանց և յոթ եկեղեցականների հետ վախճանվեց Բյուրատ կանում, ահեկան ամսի տասին, երկու Կիրակոսները՝ նույն ամսի տասնյոթին&quot;, որոնց համար սուրբ պատրիարք Հովհա...»:</comment>
      <origin>398038</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6610" sha1="khnfddwidar0n40baxgvw859o4u99mc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ML
L
խաններ Դավիթն ու Գրիգորը, որոնց մեծարման օրը մարերի
ամսի քսանն էր: Սուրբ Սահակ եպիսկոպոսը երկու Հարյուր
մարդկանց և յոթ եկեղեցականների հետ վախճանվեց Բյուրատ
կանում, ահեկան ամսի տասին, երկու Կիրակոսները՝ նույն
ամսի տասնյոթին&quot;, որոնց համար սուրբ պատրիարք Հովհան-
նևսը գերապայծառ տոն կարգից։ Հովհաննեսն իր աչքով տե-
սավ խավարարեր ժամանակը և որպես հիշատակ գրեց ապա-
գա դարերի համար [կարգեց] սուրը Սմբատ թագավորի
տոնը։ Իսկ Աշոտը, թագադրվելով Լևոնի կողմից, երեք Հա-
րյուր յոթանասուն թվին վերադառնում է Հայաստան և տես-
նում է թագավոր դարձած իր Հոմանուն Աչոտին՝ իր Հորեղ-
բոր որդուն, որին Հնազանդեցրեց իրեն, ինչպես նաև Արծրու-
նյաց տան Գագիկ թագավորին Աղվանքին տիրապետած
Մովսեսին, որի աչքերը կուրացրեց։ Աշոտը նրանց ու Վրաց
Ներսեհ թագավորի Համեմատ ավելի մեծազոր գտնվեց և
նրանց նկատմամբ չաՀնչահ կոչվեց՝ թազավորելով] ութ տա-
րի։ Նա վախճանվում է, և թագն առնում է նրա եղբայր Արա-
սը, որը հոր մահից Հետո գնալով Վրաստան ու փեսայանալով
նրանց Հետ՝ վերադառնում է այնտեղից և երեք Հարյուր յո-
թանասունմեկ թվին տիրում է իրենց ամբողջ Հայրենիքին
[թագավորում] քսանինը տարի։ Նրա օրոք կրոնավորների
մեծ բազմություններ, Հալածվելով Հռոմեական աշխարՀից
ուղղափառության պատճառով (!), գալիս են մեր աշխարհը և
շինում շատ վանքեր. նախ՝ Կամրջաձորը և ապա՝ Հոռոմոսի
կոչված վանքը, որպես թե Հոռոմքի կողմերից եկան, և Դպրա-
վանքը։ Ասում են, որ նրանք են չինել նաև Սանահնի սուրբ
Աստվածածինը։ Արաս թագավորը Կարսում գեղեցիկ Հորին-
վածքով չինեց կաթողիկեն։ Նրա օրոք մեծ զորքով Կուր գե-
տով չարժվեց-եկավ Կովկասի այն կողմում գտնվող սարմա-
տացիների ցեղի Բեր անունովÊ իշխանը և լսելով, որ Հայոց
ՄՕ.-ում` տասնհինգին։
ու
1 Այդ Մովսեսը Ուտիքի մի մասի իշխանն էր, որ տիրեց Աղվանքի տարածք-
ներին, և Հետո այն կոչվեց Աղվանք։
2 Վանքի չինարարության մասին տե՛ս Ձամչյան, Հայոց լատմություն, Բ.
.., էջ 823։
3 Ըստ այլ պատմիչների՝ Բերը աբխազների թագավորն է և ոչ թե սարմա-
տացիների։ Մի քիչ հետո մեր հեղինակը ըսա այլ պատմիչների՝ նրան Թադաս է
128
թագավորը ժամանակ գտնելով, եկեղեցի է չինում, նրա մոտ
[պատվիրակ] է ուղարկում և ասում. «Դու նախապես իմա-
ցած եղիր, որ եկել եմ օրՀնելու քո եկեղեցին ըստ ձեր կրոնի՝
Քաղկեդոնի ժողովի կանոններով»։ Իսկ նա (Սմբատը], նրա
դեմ դուրս գալով Հայկական զորքով, սրի ճարակ է տալիս ամ-
բողջ զորքը և Բերին էլ բռնելով` կենդանի բերում է Կարս,
թույլ է տալիս մեկ անգամ տեսնելու եկեղեցին և ապա փորի-
լով նրա աչքերը՝ նրան վաճառում է իր ցեղին, երդմնագիր
առնելով, որ այլևս չհարձակվեն Հայաստանի վրա:

'''ԽԷ.''' Իսկ Հունաց Լևոն կայսրից Հետո թագին մեկ տարի
տիրում է Աղեքսանդրը, նրանից Հետո՝ Ռամանոսը՝ քսանինը
տարի։ Նրա և Աբասի օրռք, երեք հարյուր ութսուներեք
թվին, տաճիկներից1 գրավվեց Մելտենին, և երեք հարյուր
ութսունութ թվին Համդունը? զորքով մտավ Կողոնիա ու այն-
տեղից վերադարձավ։ Այնուհետև, երեք հարյուր իննսուներ-
կու թվից սկսած, տասնվեց տարի թագավորեց Լևոնի որդի
Կոստանդինը, որը վեցերորդ տարում, երեք հարյուր իննը-
սունութ թվին, տաճիկներից վերցրեց Մարաչը: Նրա մասին
ասում են, թե մեկ օրում հինգ&quot; առյուծ է սպանել։ Նա թուր-
քերի չատ բեռներ թափել տվեց Ալիս գետը, փախուստի մատ-
նեց Իսմայելի զորքը և կոչվեց Թրքաժողով [թրիք ժողովոզ,
Հավաքող] ։
****
Տեր Հովհաննեսից հետո սուրբ աթոռին մեկ տարի նստեց
տեր Ստեփանոսը, տեր Թոդորոսը տասնմեկ տարի, նրա–
նից Հետո նրա եղբայր տեր Եղիսեն՝ Հինգ տարի, նրանից
կոչում, արդարև հիշատակվում է արխազների Թադաս (ԹԽողոս) Կույր կոչե-
ցյալ թագավորը, որը թեև ժամանակով մի փոքր ուշ է։
1 Հույները Մելտենին գրավեցին տաճիկներից և ավերեցին՝ քաղաքացինե-
րի ապստամբությունը մտաբերելու պատճառով:
2 Համտուն կամ Համատանյան արաբական տոհմը` Թ դարավերջին ձնոք
դրեց Միջագետքի վրա և տիրագլուխ աթոռներ Հաստատեց Մոսլում, Մերտի-
նում, Նփրկերտում, Բերիայում։
3 Կոստանդին Պորփյուռուժեն թագավորել է երկրորդ անգամ Ռոմանոսի մա-
Հից Հետո:
* ՄԾ.-ում` քսանվեցերորդ։
..
ՄՕ-ում՝ յոթ։
*** ՄO.-ում՝ Թեոդոս:
...* ՄՕ.-ում` քսաներկու:
9-129
129&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>khnfddwidar0n40baxgvw859o4u99mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152134</id>
    <revision>
      <id>398039</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Հետո տեր Անանիա Մոկացին՝ քսաներկու տարի։ Նա մեծ չարչարանքով իրեն Հնազանդեցրեց Սյունիքը, որ Աղվանքով էին մտնում, և ապստամբ Հակոբից Հետո արքեպիսկոպոս ձեռնադրեց (Ջվանչիր իչխանի որդի տեր ՎաՀանին, որը Բաղ- քից էր։ Նա չինեց Հովհանի ամենապայծառ վանքը Բաղաց դղյակի անմ...»:</comment>
      <origin>398039</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6630" sha1="2kiol9gvy98b7vcdgqlvtpn21wn9597" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Հետո տեր Անանիա Մոկացին՝ քսաներկու տարի։ Նա մեծ
չարչարանքով իրեն Հնազանդեցրեց Սյունիքը, որ Աղվանքով
էին մտնում, և ապստամբ Հակոբից Հետո արքեպիսկոպոս
ձեռնադրեց (Ջվանչիր իչխանի որդի տեր ՎաՀանին, որը Բաղ-
քից էր։ Նա չինեց Հովհանի ամենապայծառ վանքը Բաղաց
դղյակի անմատույց ստորոտում)2, ինչպես նաև աղվաններին
Համոզեց, որպեսզի նրանք իրանց համար կաթողիկոս չձեռ-
նադրեն առանց սուրբ Գրիգորի աթոռի։ Նրանից հետո աթո-
ռին մեկ տարի նստում է Վահանը, որը Բաղքից էր։ Հետագա-
յում Հայտնի դարձավ, որ նա վրացիների դաշնադիրն է և այն-
տեղից արձաններ է բերել տալիս։ Այդ պատճառով նրան փո-
խում են և երկու տարի աթոռին են նստեցնում սուրբ Մաշտո-
ցի ազդական տեր Ստեփանոսին, որը գտնվում էր Սևանում:

'''ԽԸ.''' Իսկ չորս հարյուր թվին վախճանվում է Արաս սուրբ
թագավորը, և թագն առնում է նրա որդի Աշոտը՝ Ողորմած
կոչեցյալը։ Նա բազմաթիվ ուրկանոցներ [բորոտանոց] չինեց
և առատ ուտելիքներով ապաքինում էր Հիվանդներին, բաժա-
կի թարախածոր մնացորդները ախորժակով խմում էր, բորոտ-
ներին անվանում էր իչխաններ ու կուրապաղատներ, ըստ Հա-
կորի՝ թե Հավատքով մեծատուններ են: Նա չորս հարյուր
տասներեք թվին չինեց Անի քաղաքի փոքր պարիսպը և Հո-
րինեց եկեղեցիների բոլոր աշտարակները, իսկ նրա բարե-
պաշտ Խոսրովանույշ կողը չինում է Սանահնի փառազարդ
սուրբ վանքը և Հաղպատը: Նրանք վախճանվեցին չորս Հա-
րյուր քսանհինգ&quot; թվին, թողնելով երեք որդի՝ Սմբատին, Գա-
գիկին և Գուրգենին: Նույն օրը թագն առնում է ավագ որդի
1 Սյունիքի մետրոպոլիտները, մի պաՀ Հալածվելով Հայոց կաթողիկոսների
կողմից, ձեռնադրվում էին Աղվանքի կողմից։
2 Բ. 0.-ում փակագծված հատված չկա [ՄՕ.-ում ևս այն փակագծերի մեջ
չի առնված] ։
3 Այդ պատկերների նկատմամբ թշնամանք չկա, այլ դա այդպես է Վրաս-
տանից բերելու պատճառով։
4 Հայտնի է, որ Անիի փոքր պարիսպը ներքին բարձր և մեծակառույց պա-
րիսպն է, որի աշտարակներում մատուռներ է պատրաստել, և այդպես աճել է
Անիի Խկեղեցիների քանակը:
130
5 Իմա՛ կողակիցը:
Մ0.-ում չորս հարյուր քսանյոթ։
և
Սմբատը, որը Տիեզերակալ կոչվեց։ Նա չինեց Անիի մեծար
նիստ պարիսպը և Հիմնադրեց կաթողիկեն, իսկ նրա կրտսեր
եղբայրը ժառանգում է Տաչիրը՝ Ձորագետի Սևորդիքի Հետ
միասին, Կայենը, Կայծոնը&quot;, Խորխոռունիքը, որը Խոռն էր չի-
նել, որը նույն Խոչոռնին է և Խոռակերտը, Բազունիքը, այն է՝
Տաշիրք գավառի Բազկերտը, և անվանի այլ բերդեր Հասան
Գուրգենին, որին վրացիները Սոմխեթ են կոչում: Նրանից սե-
րեցին Դավիթ, Արաս և Կյուրիկե թագավորները, որոնցից էլ
կրոնավոր կանայք՝ Մամքանն ու Ռուզուքանը: Գագիկը,
կարճ ժամանակ ապրելով եղբոր հետ, հալածանքի է ենթարկ-
վում նրա կողմից ինչ–որ նենգության պատճառով։ Իսկ Սմբա-
տը, հասնելով չորս Հարյուր քսանութ“ թվին, վախճանվում
է, և այդ նույն ժամանակ կանչում են հալածված Գագիկին,
թագը տալիս են նրան և նրա համար կին են բերում Կատրա-
միտեին՝ Սյունյաց Սահակ թագավորի դստերը, որն ավարտեց
կաթողիկեի կառուցումը, Հորդորվելով Աստծու հրեշտակի
կողմից, որը խոստանում էր օգնել նրա գործին և մնալ տաճա-
րում, մինչև որ արարածները կգան և կտեսնեն եկած Քրիս–
տոսին:
Իսկ սուրբ աթոռին Հաջորդում է տեր Անանիայի Հայրե–
նակից տեր Խաչիկը, տասնինը տարի, որին փոխարինում է
տեր Սարգիսը, քսանչորս տարի։ Նա չինեց սուրբ Հռիփսի-
մյանց վկայարանը Անիի կաթողիկեին մոտիկ և այնտեղ տե-
ղափոխեց նրանց նչխարքները՝ բերելով մեծ Հանդիսավորու--
թյամբ, և կարգեց մեծ տոնի օր։

'''ԽԹ.''' Կոստանդին կայսրից? Հետո թագն առնում է Լևոնը, և
ՄՕ.-ում՝ Կայան և Կածան:
1 Այս բոլոր ավաններն ու գավառները գտնվում են Գուգարաց աշխարհի
Հարավարևելյան մասում, որոնց վրացիները Սոմխեթ են կոչում, ինչպես որ
Հայաստանը՝ Սոմախք, այսինքն՝ Հարավային։ Խոռակերտը կամ Խորխոռունի-
քը, Բազկերտը կամ Բազունիքը հայտնի են դարձնում Հայկի որդու և թոռան՝
Տուրուբերան աչխարհում չինարարությունից Հետո այստեղ գալն ու բնակու-
թյուն Հաստատելը:
..
ՄԾ.-ում՝ որոց՝ որոնց:
*** ՄՕ-ում՝ չորս հարյուր երեսունչորս:
2 Նա կայսրերի կարգը սկսում է Կոստանդին Դ–ից՝ Կոպրոնիմոսից, որը թա-
դավորել է 741-775 թթ. և Հասցնում է մինչև Վասիլ Բ-ն, որը թագավորել է
131&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2kiol9gvy98b7vcdgqlvtpn21wn9597</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152135</id>
    <revision>
      <id>398040</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «NL պլա Կոստանդինը և նրա մայր Եռինյան&quot;, որը կուրացրեց որ- դուն, և Հինգ տարի ինքը տիրեց մեծ աթոռին։ Նրա օրոք, ա- րաց ամսի տասնհինգին”, վախճանվեցին ազգությամբ տա- ճիկ Սահակն Հովսեփը: Այնուհետև [թագավորեցին] Մի- քայելը, Լևոնը, Միքայելը, Թեոփիլոսը, Միքայելը, Վասիլը, Լևոնը,...»:</comment>
      <origin>398040</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="7p2v2nlptbta272t6fmooklkbh2dwaf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;NL
պլա Կոստանդինը և նրա մայր Եռինյան&quot;, որը կուրացրեց որ-
դուն, և Հինգ տարի ինքը տիրեց մեծ աթոռին։ Նրա օրոք, ա-
րաց ամսի տասնհինգին”, վախճանվեցին ազգությամբ տա-
ճիկ Սահակն Հովսեփը: Այնուհետև [թագավորեցին] Մի-
քայելը, Լևոնը, Միքայելը, Թեոփիլոսը, Միքայելը, Վասիլը,
Լևոնը, Ալեքսը, Ռոմանոսը, որն
ուղղափառ (!) վանականնե-
րին քչեց արևելյան երկրներ։ Մեծ զորքով Հալեպի կողմերը
գնալու ժամանակ նա այդ բանը ցանկացավ կատարել նաև Սև
լեռան վանքերում, բայց Տիրոջ բարկությունից հազիվ մազա-
պուրծ ետիոտն փախավ։ Նրանից հետո թագավորեցին]
Լևոնի որդի Կոստանդինը, Ռոմանոսը, Նիկիփոռը, Կյուռ-ժա-
նը, և ապա Վասիլը՝ Հիսուներկու տարի։

'''Ծ.''' Իսկ վրաց թագավորների սկզբի մասին, որ կա նրանց
գրքերում, հետևյալն է: Մեծ ջրհեղեղից հետո Թորգոմը ութ
որդիներով եկավ Այրարատ գավառը, և նրա որդիներից երե-
քը՝ Հայոսը, Քարթլոսը և Կոկասոսը, եղան առաջին գահա-
կալները և տիրեցին աչխարհների, որոնք իրենց անուններով
կոչեցին Հայք, Քարթլ և Կովկաս։ Նրանք տիրեցին Պոնտոս
ծովից մինչև Կասպից ծովը, մինչև Միհրանը և նրա թոռ Ար-
րակը, որը կին առավ պարթևներից՝ պարտավցի Սահակ-
դուխտ անունով մեկին, որը ամուլ լինելով՝ Հավատաց Քրիս–
տոսին, և [վերջինս] նրան տվեց մեկ զավակ՝ Վախթանգին,
րը Գորգասար կոչվեց, որը պարսկական բառով գայլա-
գլուխ է նչանակում, որովհետև սաղավարտի վրա առջևի
կողմից ուներ գայլի պատկեր, իսկ ետևի կողմից՝ առյուծի։ Նա
1028 թ., բայց Եռինյայից հետո մոռանում է Նիկիփոռին, Ալեքսից հետո՝ Կոս-
տանդին Պորփյուրոժենին։
ՄՕ.-ում` Եռինե։
&quot; Մ0.-ում` արաց ամսի յոթին և տասին։
n-
*** Մ0.-ում` «և ետ նմա զաւակ զՎախթանգուր, որ Գուրգասլան կոչե-
ցաւ»՝ և նրան զավակ տվեց՝ Վախթանգուրին, որը Գուրգասլան կոչվեց։
1 Վախթանգը Վրաստանի Հռչակավոր և դյուցազուն թագավորներից է, ո-
րի մասին բազում առասպելներ են պատմում, իսկ նրա ժամանակակից մեր Ղա-
զար պատմիչը նրան անաչառ կերպով նչավակում է որպես նենգի և Վահան
Մամիկոնյանի Հետ դաչինքը դրժողի։ Վրացիները նրան կոչում են նաև Գուր-
րալան կամ Գուաաալան, որ պարսկերեն և թուրքերեն դայլառյուծ է նչանա-
կում, իսկ Գուրտասարը իրոք դայլագլուխ է։
132
կնության առավ Լևոն կայսեր դստերը և նրանից սերվեցին
թագավորները մինչև Թևտասը, որին կուրացրեց Աբասը։
Նրանից հետո աբխազների վրա թագավորեց Բագարատը1՝ Ա-
շոտ Ողորմածի որդի Գուրգենի որդին,– սա ըստ Մխիթար Ե
րեցի պատմության։

'''ԾԱ.''' Իսկ Վասպուրականի թագավորները Սենեքերիմի ցե
ղից են՝ Դերենիկի որդի Գագիկը, որը չինեց Աղթամարը, ապա
նրա որդի Դերենիկը, Հետո նրա եղբայը Աբուսահլը, նրանից
Հետո նրա որդի Շահնչահը, Հետո նրա եղբայր Գուրգենը, և
ապա նրա եղբայը Սենեքերիմը, որը նեղվելով պարսիկների
կողմից` իր երկիրը տվեց Վասիլին և ’գնաց նրա մոտ իր չորս
որդիներով, որոնց անուններն են՝ Դավիթ, Աբուսահլ, Ատոմ,
Կոստանդին, եղբորորդիներինը՝ Դերենիկ, Գագիկ, Աշոտ։ Նա
փոխարենն ստանում է Սևաստն ու Լառիսը և շատ պռա-
տիններ* [ արվարձաններ]։ Դավիթը Հետո սպանեց Փոկաս-
ապստամբին և գրությամբ ստացավ Խավատանեքըն,

'''ԾԲ.''' Չորս հարյուր քառասունչորս թվին մեռավ Գագիկը,
թագավորությունը տալով իր երեք որդիներին՝ Հովհաննեսին,
Աբասին և Աշոտին։ Հովհաննեսին տալիս է թագը, Անին, Շի-
րակը, սուրբ Գրիգոր եկեղեցին] Աշոցքի ձորի Հետ միասին,
Անբերդը, Արարատյան դաչտը, Կայանը, Կայծոնը և Սևոր-
դյաց Տավուշ գավառը, իսկ մնացածը բաժանում է Աշոտի և
Աբասի միջև։ Դրանից հետո, երբ նրանք վիճում են, գալիս է
արխազների թագավոր Գորգին՝՝ Աշոտ Ողորմածի որդի Գուր
գենի, նրա որդի Բագարատի որդին և օրենքով դատում է
1 Բ. 0.-ում՝ Աբաս:
2 Մխիթար Երեցը Անեցին է, ԺԲ դարի պատմիչը, որի դրվածքը ցարդ կո-
րածների թվին է դասվում [այդ գրվածքը բաղկացած է եղել երեք մասից, բայց
մեզ հասել է միայն մի Հատված առաջին մասից, որը հայտնարարել և հրատա-
րակել է Ք. Պատկանյանը)։
3 Լառիսը, որ հիշատակում են նաև բյուզանդացիք, Սեբաստիայի կողմե-
րում պետք է լինի, բայց բուն տեղը Հայտնի չէ։
4 Կասաինը, որ մեր Հեղինակը այլ տեղերում գյուղ է թարգմանում, Հու-
նական ըատաղանն է, որ նշանակում է արվարձան կամ քաղաքի մերձակայք։
5 Ըստ Հայր Չամչյանի` Խավատանեքը [ՍՕ.-ում՝ Խավամանհք] Սիլաս-
տիայի հարավ-արևմուտքում գտնվող ամրոց է։
ՄՕ.-ում` Գուրզի։
133&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7p2v2nlptbta272t6fmooklkbh2dwaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152136</id>
    <revision>
      <id>398041</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու և [նրանք] փախչում են առհասարակ՝ կոտորելով միմյանց այնտեղ թողնելով իրենց ամբողջ ունեցվածքը: Քանի որ նրանց զորագլուխ Ազուպը՝ երեք Հազարով Անավարզայից ուզում էր գնալ Անտիոքի կողմերը, նրա&quot; վրա է հարձակվում Թորոսի եղբայր Ստեփանեն և կոտորում բոլորին: Եվ այդ գույժի...»:</comment>
      <origin>398041</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6658" sha1="3k4l8d4igwurtbk5acbvhsiufi0qgve" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
և [նրանք] փախչում են առհասարակ՝ կոտորելով միմյանց
այնտեղ թողնելով իրենց ամբողջ ունեցվածքը: Քանի որ
նրանց զորագլուխ Ազուպը՝ երեք Հազարով Անավարզայից
ուզում էր գնալ Անտիոքի կողմերը, նրա&quot; վրա է հարձակվում
Թորոսի եղբայր Ստեփանեն և կոտորում բոլորին: Եվ այդ
գույժի ձայնը բանակում լսելիս [բոլորն] առհասարակ դողում
են, և նրանցում չունչ ու զորություն չի մնում: Եվ Հազիվ ա-
զատվելով` սուլթանն ընկնում է իր որջը և մեռնում՝ թագը
տալով իր որդի Խլիճ Ասլանին, վեց հարյուր չորս թվին։
Այդ նույն ժամանակ ֆրանկները գրավում են Ասկաղոն
քաղաքը: Նույն թվին էլ Մանիլը գալիս է Կիլիկիա, սիրով
նվաճում Թորոսին և վերցնելով նրան ու ֆրանկների զորքը՝
գնում է Հալեպի վրա։ Եվ ստանալով աթոռի մասին լուրը՝ նա
վերադառնում է տուն, բայց ճանապարհին թուրքերը նրան-
ցից տասներկու Հազարին գլխատում են:

'''ՀԴ․''' Իսկ Վրաց թագավոր Դեմետրեն, թագավորելով երե-
սուներկու տարի, վախճանվում է, և թագն առնում է նրա որ-
դի Դավիթը՝ կորովամիտ ու բարեսեր [մի մարդ]։ Նա բանտից
Հանում է իր Հոր կողմից շղթայված Թիրքաչին, նչանակում
զորագլուխ և մեկ ամիս անց մեռնում է: (Ոմանք ասում են, թե
նա զոհվում է Սմբատ և Իվանե Օրբելյանների դավելուց՝
նրանց փոխարեն Թիրքաչին նչանակելու պատճառով, նախօ-
րոք պայմանավորվելով Դավթի եղբայր Գևորգի Հետ՝ իրենց
զորավար դնելու համար)1: Եվ թագն առնում է Գևորգը վեց
Հարյուր հինգ թվին։
Այդ օրերի ընթացքում Շահապիվանում Հայտնաբերվում
են Գնելին սպանողների մարմինները՝ անփուտ Հագուստնե-
րով ու արյունաշաղախ մարմնով, ինչպես որ սպանվել էին՝
ըստ Ներսեսի անեծքի։
Վեց հարյուր տասը թվին Վրաց Գեորգի թագավորը Անին
խլում է Փատլուն ամիրայից, որը փոխարինել էր Շատատ ա-
* ՄՕ-ում` ծալուլ` Յաղուբ։
** ՄՕ-ում` որոյ՝ որոնց։
1 Փակագծված հատվածը Բ. Օ.-ում չկա [ՄՕ.-ում` այն փակագծված չէ]։
2 Գնելն սպանվեց ՇաՀապիվանում, նրան` սպանողներից մեկը՝ Բասենում,
մյուսները՝ այլուր։ Իսկ թե դավաճաններից ոմանք նույն օրը սպանվեցի՞ն այն-
տեղ, Հնավանդ պատմությունների մեջ չենք գտնում:
172
նունով իր եղբորը: Եվ Հիսուն օր անց Շահի Արմենը մեծ
քով գալիս է սոնքերի կողմից պատժված ու վնասված քաղա-
քի վրա։ Այդ բանը լսելով՝ Գեորգին այնտեղից վերադառնում
և սրի է քաչում նրանց, որոնց քանակը ոչ ոք չի կարող իմա-
նալ, բայց ձերբակալվածները քսան Հազար՝ էին։ Թագավորը
Անիում թողնում է Սադուն իշխանին), որի մասին կարծիք կար,
թե նա ապստամբության [է նախապատրաստվում]՝ քաղաքի
պարիսպները խնամքով. ամրացնելու պատճառով: Այդ բանն
իմանալով` թագավորը նրան զրկում է պաշտոնից: Եվ նա, սրթ-
տակոտոր լինելով, գաղթում, գնում է Ելտկուզի մոտ, որին խա-
բեությամբ
բռնելով` Շաքեի Էրիսթավը՝ այնտեղից նրան բե-
րում է արքայի մոտ, և նրան սպանում են: Նրա տեղը դնում
են իշխան Սարգիս Զաքարյանին: Չնայած Ելտկուզը զայրա-
նում է, բայց ի վիճակի չի լինում ինչ-որ բան անելու, որով-
Հետև չորս Հազար պարսիկ էր զոհվել Սադունի Հետ միասին։
Իսկ վրաց թագավորը իր մոտ է հավաքում կովկասյան
զորքը և գալիս, վերցնում է Դվինը` բնակիչներին խորտա-
գույնս կոտորելով սրով ու հրով, բացի այնտեղ եղող քրիստո-
նյաներից։ Հրամայում է մինարեթից իջեցնել թանի մեջ եփած
գանգերը, զարդարել ոսկեթել հանդերձանքով, դնել դագաղ-
ների մեջ, բարձել մահմեդական կրոնավորների` ուսերին ու
բոկոտն տանել մինչև Տփղիս՝ իր Հնագույն մայրաքաղաքը,
վեց Հարյուր տասներկու թվին։ Այդ թանը լսելով՝ Ելտկուզը
գալիս է այրված քանդված Դվին, իսկ այնտեզից խոցոտ-
ված ու մորմոքված սրտով, իբրև կատաղի բազան, գնում է
Մրեն և այնտեղ այրում է ամրոցը, ուր Հանուն Քրիստոսի ող
ջակիզվում է մոտավորապես չորս Հազար Հոգի։ Նա վերար
դառնում է Գագի դաչտը և հրամայում է այրել Հռչակավոր
.
ո.
ԱՕ-ում՝ քառասունմեկ հազար։
1 Սադունը Հուժկու իչխան էր Արծրունյաց տոհմից։
2 Հին Օ.-ում` ի սլացաւութեամբ (այդպես է նաև ՄՕ.-ում]՝ սրտացավու-
թյամբ։
3
Վրացիների մոտ էրիսթավը նչանակում է նախարար կամ մեծ իշխան։
4 Շաքե են անվանում Աղվանքի քաղաքն ու գավառը, որոնք այժմ մնում
են Դաղստանի կուսակալության մեջ։
** ՎՕ.-ում` մուղրի է. «բառնայ ի յուս մուրեաց», կ ՄՕ.-ում՝ մուրի
«բառնայր ի յուս մուղրեաց»:
173&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3k4l8d4igwurtbk5acbvhsiufi0qgve</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/88</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152137</id>
    <revision>
      <id>398042</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «խաչը, որի պատճառով Տիրոջ բարկությունից նրանք գիչեր- ցերեկ պատժվում են թունավոր օձերի կողմից։ Իսկ Հետո ա- Հարեկվելով Վրաց թագավորից՝ նա փախչում է, այնտեղ թող նելով ունեցվածքն ու գերիներին, սակայն գրգռում է Ծռվիզ սուլթանին՝ Մահմուդի որդի Ասլանին և բերում է Անի։ Ն...»:</comment>
      <origin>398042</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6680" sha1="8qne56dbtqmql3w872q2yz5lrm3jlt4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;խաչը, որի պատճառով Տիրոջ բարկությունից նրանք գիչեր-
ցերեկ պատժվում են թունավոր օձերի կողմից։ Իսկ Հետո ա-
Հարեկվելով Վրաց թագավորից՝ նա փախչում է, այնտեղ թող
նելով ունեցվածքն ու գերիներին, սակայն գրգռում է Ծռվիզ
սուլթանին՝ Մահմուդի որդի Ասլանին և բերում է Անի։ Նա
չորս տարի քաղաքը պահում է տագնապի
մինչև որ Վրաց թագավոր Գևորգին, ողորմելով բնակիչներին,
նեղության մեջ,
իր մոտ է կանչում սուլթանին և Անին տալիս է նրան, որով-
Հետև նա այլևս ի վիճակի չէր անօրենների բազմությունից
պաշտպանել քաղաքը:
L

'''ՀԵ.''' Այն ժամանակ Հայոց աթոռը, շրջելով բազմաթիվ վայր
րերում` Կարմիր վանքում, Շուղրում, Ծովքում, գնում, դադար
է առնում այն դղյակում, որ կոչվում է Հռոմկլա՝ Հոռոմ արի-
ղայի այնտեղ բնակվելու պատճառով, որից դղյակն առել էին
տաճիկները, նրանցից՝ Հայոց Վասիլ իշխանը, իսկ նրանից՝
ֆրանկները։ Որսի ժամանակ Հանդիպելով որոգայթի՝ իչ-
խանն ընկնում է տաճիկների ձեռքը: Նրան տանում են Հա-
լեպ, և նա այնտեղ էլ մեռնում է։ Իսկ նրա կինը, որ Հռոմկլա-
յում էր, [մարդ] է ուղարկում Ծովք, բերել է տալիս պատ-
րիարքին և դղյակը հանձնում է նրան՝ ասելով. «թե իմ որդին
ծովի այն կողմում է, իմ ծնողների մոտ, գնամ, եթե նա կենդա-
նի լինի, կուղարկեմ քեզ մոտ, և դու դղյակը տուր նրան, որ-
պես ճշմարիտ ավանդապահի, իսկ եթե ոչ՝ լավ է դղյակը քո-
նը լինի, քան օտարներինը»։ Եվ գնալով ուղարկում է որդուն,
որին շատ ունեցվածք տալով՝ վերադարձնում են այնտեղից,
որովհետև նա ինքը չէր համարձակվում մենակ բնակվել այ-
լազգիների մեջ, քանզի թուրքերը տիրել էին շրջակա բոլոր
գավառներին։ Եվ ժառանգվում է Հայոց պատրիարքության
աթոռը, որը Ջոչլին իչխանի բարեպաչտ կինը, Հոգեպես ազդ-
վելով, տալիս է երկու
հարազատ եղբայրների՝ տեր Գրիգորին
և Ներսեսին։
Վեց Հարյուր տասնհինգ” թվին վախճանվում է տեր Գրի-
* ՄՕ.-ում՝ Ծովի։
1 Սելջուկ Ասլանը Պարաից սուլթան էր։
2 Հռոմկլան կամ Ուռում-գալեն Եփրատի աջ ափին է, Բերիճիկի հյուսի-
սում։ Այդտեղ բնակվելու հետևանքով Ներսես Շնորհալին կոչվեց նաև Կլայեցի։
** ՄՕ-ում` վեց հարյուր տասնյոթ:
174
գորը, և նրան հաջորդում է տեր Ներսեսը: Մանիլը նրանց մոտ
{մարդ] է ուղարկում Հավատի դավանության համար, նրանք
գրավոր ձևով տալիս են չատ Հաջողակ ու բոլորից Հաճելի այն
դավանությունը, որ մենք ունենք: Երկու ազգերը կամենում
են միաբանություն Հաստատել միմյանց հետ, բայց գործը ան–
կատար է մնում, ինչպես որ ընդարձակ կերպով ցույց են -
լիս մատենագիրները:
Նույն տարում չափազանց մեծ երկրաշարժ է լինում, և
կործանվում է Եզնկան1։
Այն ժամանակ Կապանի մնացած դղյակները՝ ԳրՀամը,
Գեղին, Կաքավարերդը, գրավում են այլազդիները՝ մեր սաս–
տիկ մեղքերի պատճառով:
Այդ օրերի ընթացքում չարչարանքով զոհվում է պատանի
Հովսեփը` քրիստոնյաների մխիթարության Համար Հասուն,
քաղցրաճաշակ, գեղեցիկ պտուղը, աՀեկան ամսի քսանին և
թաղվում է Հավութառում։ Նա ազգությամբ պարսիկ էր,
Դվինի կողմերից, Նորաչեն կոչվող յուղից։
..
Այդ ժամանակ Ալիկա Գևորգը Հռոմ գնալու ժամանակ
մեռելներից Հարություն է տալիս իր առաջնորդ Գրիգորին,
րին սպանել էին ելուզակները Ունկռաց գավառում։ [Գրիգոր
րը] մեղադրում է նրան, «թե ինչո՞ւ ինձ, որ գտնվում էի
RM-
1 Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ ի գաւառն Եկեղեաց [այդպես է նաև ՍՕ.-ու*
Եկեղյաց գավառում:
2 Կապանը Բաղաց, այն է՝ Սյունյաց թագավորությունն է, և հիշատակված՝
ամուր բերդերը նրան են պատկանում:
13
3 Այդ Հովսեփը Նոր վկա է կոչվում, որի վարքը դրել է ՇնորՀալին՝ նրա եր
սամնի հյուրընկալն ու խրախուսողը: ..
4 Հին Օ.-ն ավելացնում է. «վկայնաց Քրիստոսի աստուածութեանն, և վըչ-
տակտուտ չարչարանօք և աշխարհալուր մաՀուամբ կատարեցաւ ի Քրիստոս»
[այդպես է նաև ՄՕ.-ում]՝ վկայեց Քրիստոսի աստվածությունը և վչտալից
չարչարանքով ու աշխարհալուր մահվամբ վախճանվեց։
5 կամ՝ Հայոց Թառ, որը Գառնիի մոտ գտնվող հռչակավոր մենաստանն է,
Գեղամա ծովի արևմտյան կողմում:
6
Հայսմավուրքում անկան ամսի 27-ին պատմվում են աչիկացի,
այսինքն՝ կույր Գևորգ Արճիշնցու կյանքի մանրամասն դեպքերը. նա ուխտի
գնալիս սրախողխող է լինում ունկարների երկրում և ուխտը կատարելուց Հ
տո բուժվելով` վերադառնում ու բնակվում է Անիի եկեղեցիների դռների մոտ:
175&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8qne56dbtqmql3w872q2yz5lrm3jlt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152138</id>
    <revision>
      <id>398044</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Մածնաբերդը՛, որը Կյուրիկյանց Ասխարթանն էր, Նոր բեր- դը, որը թագավորազն Վասակինն էր, Քավազին, անառիկ ամրոցը, Գագ անվանի բերդը և Գագիկ թագավորի բարե- կարգած գավառը, որտեղ գտնվում են հռչակավոր սուրբ խաչ վանքը և սուրբ Սարգիս զորավարի անունով եկեղեցին՝ օրՀ- նըված սուր...»:</comment>
      <origin>398044</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6807" sha1="8sg4lelxuabj4fbiwqb5karbrw5xfnx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մածնաբերդը՛, որը Կյուրիկյանց Ասխարթանն էր, Նոր բեր-
դը, որը թագավորազն Վասակինն էր, Քավազին, անառիկ
ամրոցը, Գագ անվանի բերդը և Գագիկ թագավորի բարե-
կարգած գավառը, որտեղ գտնվում են հռչակավոր սուրբ խաչ
վանքը և սուրբ Սարգիս զորավարի անունով եկեղեցին՝ օրՀ-
նըված սուրբ վարդապետ ու Հայոց թարգմանիչ Մեսրոպի
կողմից. այն գտնվում է Գագ [գավառի] սկզբում և նայում է
լայնանիստ ու լայնատարած դաշտին: Թաթարները գրավել
էին և այլ ամրոցներ, գյուղեր, ադարակներ, և այդ բոլորը
նրանց ձեռքն էր անցել նեղ ժամանակ առանց աչխատանքի
ու չարչարանքի, որպեսզի մենք իմանանք, որ Տիրոջ ձեռքն
էր, որ մեր աչխարհը մեր աչքերի առաջ տվեց օտարներին որ-
պես կերակուր6։

'''ՁԶ.''' Եվ սկսելով իրենց սրություններից ու սրբերից և նեղ-
վելով պիտույքների, առավելապես ջրի պակասությունից՝
Հանձնվում է սրբազան, Համբավավոր, արդյունավետ Վանա-
կան” անունով վարդապետի քարայրը, որտեղ ամրացել էր նա
1 Մաննասելոդը Տավուշում է, որը Կյուրիկյան արքայազունների աթոռա-
վայրն էր ԺԲ դարում։
2 Նարրերդը արքայազունների մյուս աթոռավայրն էր, որը գտնվում էր
Հասան–ձորի կողմերում։
3 Քավալինը կամ Գավայինը թուրքերը կոչում էին Կելեային դող, որը
միակտուր քարաբլուր էր, գագաթին՝ բերդ։
* Ինձ թվում է, որ այս Գագիկը Բագրատունյաց և Կյուրիկյանց բոլոր ծա-
նոթ թագավորներից ավելի առաջ է եղել։
5 Հին Օ.-ն ավելացնում է. «և զայլ ամրոցս, և զայրն վիմափոր՝ որ կային ի
մայրիս և ծործորս և ի ձորակ գաւառաց, գեղից և ադարակաց» [այդպես է
նաև ՄՕ.-ում]՝ և այլ ամրոցներ, վիմափոր քարայրը, որոնք գտնվում էին դա-
վաւների, գյուղերի ու աբարակների անտառներում, ձորերում ու ձարակներ
րում։
6 Հին Օ.-ն ավելացնում է. «ընդ որս և զուղիտաւորն զայն և զգայթակղե-
ցուցիչն տխրագունից, նախ քան զասացեալադ» (այդպես է նաև ՄՕ-ում]^
նրանց և նաև այն ցավալին wւ տխրագույն գայթակղեցուցիչը, նախքան այդ
ատվածները։
7 Վանական Հովհաննես վարդապետը վարքով ու գիտությամբ առաքինի
Հռչակավոր Հեղինակն է Դ դարում, որը եղել է ար Հեղինակի և Կիրակոս
պատմիչի ուսուցիչը։
194
ինքը յուրայինների, իր աշակերտների և չատ այլ գաղթական–
ների Հետ, որոնք ապավինել էին նրան, որոնց համար քրիս-
տոսաբար նվիրելով իր անձը, գերի է գնում ու նրանց ազա-
տում։ Եվ ինչ-որ ժամանակ շրջելով բարբարոս ազգերի բանա-
կի հետ՝ նա վաճառվում է այն քրիստոնյաներին, որոնք
գտնվում էին Գագ բերդում։ Նրանք նրան չգնեցին Հրեաների
նման խայտառակ մահվան Համար, այլ տիրանման փառքի ա-
զատության համար (Հիսուն դահեկանով, այսինքն՝ Տիրոջ
Համար տրվածից ավելի։ Տիրոջ վաճառողն այնքան ժլատ էր,
այնքան էժան ու թեթև, որին ինքն էր արժանի)1։ Դրանից Հե-
տո ապրելով ևս տասնհինգ տարի՝ ի փառս Աստծու և հօգուտ
շատերի, բազմաչարչար ճգնություններից Հետո [Վանական
վարդապետը] վախճանվում է աչխարհի լուսավորիչների խո-
րանում, յոթ հարյուր թվի մարտի տասնութին, Հին տոմարով
զույգ արեգ ամսի տասին, մեծ պասի չաբաթ օրը, ըստ կարգի՝
Օվրենդի ու նրա եղբայրների հիշատակի ժամանակ, իսկ ըստ
մեզ՝ Երուսաղեմի Կյուրեղ Հայրապետի Հիշատակի ժամանակ։
Վերին Երուսաղեմում կատարվում է նրա տոնը, որը [վերին
Երուսաղեմը] այդտեղից սկսած նրա զավակների՝ լույսի որդի-
ների տոնը կատարողն ու փայփայողն էր՝ ի փառս նրա փեսա-
յի՝ Հիսուս անմահ թագավորի, նրա Հոր և սուրբ Հոգու։ Նա
իր քաջ անվան հարյուրապատիկը թողեց այստեղ՝ իր աչա-
կերտների մեջ և եկեղեցու գանձերի գրքերում, որոնք ամբա-
րեց Աստծու շնորհներից ու իր Հստակ մտքից։

'''ՁԷ.''' Արդ՝ Հայոց վեց հարյուր ութսունհինգ թվից սկսած
մինչև յոթ հարյուր տասնչորս թիվը, որի մեջ գտնվում ենք
մենք, թաթարների ցեղը ինչ որ արեց պետությունների ու իչ-
խանությունների հետ, որոնք մեծ ծովի այս կողմում են լայն
է]՝ Պարսկաստանի, Աղվանքի, Հայաստանի, Վրաստանի, այս–
պես կոչված Հռոմեական կայսրության Հետ, ուր բնակված
էին հայեր, ասորիներ, հույներ, տաճիկներ և թուրքմաններ,-
[այդ ամեն միասին] մանրամասնորեն գրել են մեր փառարան-
ված Հայր Վանական վարդապետն ու մեր Հայրապետ, Հորը
Համանման Կիրակոս վարդապետը։ Մենք չհամարձակվեցինք
այդ դեպքերը երրորդել կամ ավելի ծավալել, այլ Համառոտ
կերպով Հիչատակեցինք նչանավոր դեպքերի ու գործերի կա-
1 Փակագծերը ըստ Հին Օ.-ի [UO.-ում փակագծեր չկան]։
..
195&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8sg4lelxuabj4fbiwqb5karbrw5xfnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152139</id>
    <revision>
      <id>398045</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:29:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «տրտմեցի ու աղոթեցի սուրբ առաքյալներին՝ աղաչելով Հայտ- նել ինձ, թե Հաճելի՞ է նրանց, որ ամենուրեք նկարեն իրենց։ Եվ երբ վերադարձա Երուսաղեմ, այն գիչերը երազում տեսա է երկու փառավոր մարդու, որոնք գալիս էին ինձ մոտ: Ես նրանց ընդառաջ գնացի և ասացի. «Ովքե՞ր եք դուք՝ Աստծ...»:</comment>
      <origin>398045</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6999" sha1="7pkoelcrc88gzlw1dcd36splju8w7md" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տրտմեցի ու աղոթեցի սուրբ առաքյալներին՝ աղաչելով Հայտ-
նել ինձ, թե Հաճելի՞ է նրանց, որ ամենուրեք նկարեն իրենց։
Եվ երբ վերադարձա Երուսաղեմ, այն գիչերը երազում տեսա
է երկու փառավոր մարդու, որոնք գալիս էին ինձ մոտ: Ես
նրանց ընդառաջ գնացի և ասացի. «Ովքե՞ր եք դուք՝ Աստծու
սրբերդ»։ Նրանք պատասխանեցին. «Պետրոսն ու Հովհաննե-
սը, որոնց աղաչեցիր պարզաբանել քրիստոնյաների կողմից
մեզ նկարելը, որը ամենևին հաճելի չէ մեզ, և մենք ձանձրա-
ցել ենք ու տեղ-տեղ հայտնում ենք, թայց մեզ չեն լսում»1։ Ա-
սում է նրան Երուսաղեմ ուղեկցող աբեղան, «թե Հովհաննե-
սը բոկոտն եկավ, մինչև նչված տեղը և ապա մի օր ինձ կան–
չեց ու ասաց. «Տես, որ իմ ոտքը ցավում ու նեղում է ինձ»:
Եվ երբ տեսա ու ասեղով ուույքը փորփրեցի, գտա փչի սրա-
ծայր ու Հաստ մի կաոր, որի Հետ քիչ թարախ դուրս չելավ.
զարմանքը պատեց մեզ, որովետև մինչև տեղ հասնելը նա
մեզ ոչինչ չհայտնեց՝ Հանուն Աստծու և սուրբ տեղերի սիրո
արհամարհելով կսկիծը։ Այսպիսի զառիվեր ու նեղ ճանա-
պարհով հասնելով մինչև խոր ծերություն՝ վախճանվեց Անա-
պատ անունով Նոր բերդ Հռչակավոր վանքում, թաղվեց եկե-
ղեցու դռանը, որը Հենց ինքն էր լինել, կառուցելով նաև թա-
զում այլ չենքեր ու [կատարելով] արդյունավետ [այլ] գործեր՝
թագավորազն Վասակ Բագրատունու հրամանով, կամքով ու
օգնությամբ։ Նրա հիշատակը օրհնությամբ հավիտյանս կը-
մնա կաթողիկե եկեղեցում, Աստծու առջև անշիջանելի անու-
շահոտությամբ։
ML

'''ՂԶ.''' Յոթ հարյուր տասներեք թվին մեզ կանչեց Հուլավու
Էլղանը Շնորհավոր անունով մարդու միջոցով, որն այն ժա-
մանակ մեծարվում էր բոլորի կողմից, առավել ևս աշխարհա-
կալների, Հյուսիսի կուսակալ Բաթուի, որի մոտ գնաց
նախ
դ․ 4 Առաքյալների նկարները կային նաև Հայկական եկեղեցիներում, ուր ա-
ղոթեցին Հեղինակն ու հոնողները, բայց դրանք ձանձրույթ կաճառսլու ա–
տիճան չատ չէին։
2 Շնորհավորը այն վաճառականն էր, որը Ումնկի Հար առնվեց Կարին քա-
ղաքում թաթարների կողմից քաղաքի գրավման ժամանակ։ Բայց` ումն ժամա-
նակագիր ասում է. «Սարվանին` Շահրատինի որդին, Վարդան վարդապետին
տարավ Հուլավու մոտ, որին մեծ սրով պատվեց խանը և բազմաթիվ իմաս-
տուն Հարցեր քննեց սուրբ վարդապետի ՀԽ»։ Տե՛ս նաև էջ 208։
$204
պատվի արժանացավ նրա, և ապա Հուլավու Էլղանի կողմից:
Վերջինս իր ծախսով ու գրաստներով տարավ մեզ ու մեզ Հետ
եղող վարդապետներին՝ մեր եղբայրներ Սարգսին, Գրիգորին
և Տփղիսի ավագերեց տերտերին։ Եվ այդ մեծ մարդուն մենք
տեսանք ամսամուտի ու իրենց տարեմուտի ավագ օրերին,
ըստ Հռոմեացիների՝ հուլիս, իսկ ըստ մեզ՝ արաց ամսին:
Դրանք նրանց ուրախության օրերն էին, մոտավորապես մեկ
ամիս, որը կոչում էին խուռութա, այսինքն՝ խորհրդատոն։
Այդ ժամանակ այլ խաները, այսինքն՝ Չինգիզ խանի ազգա-
կանները, գալով մեծ խանի մոտ, ամբողջ ավագանու Հետ
միասին հոգ էին տանում այն ամենի մասին, ինչ որ պատշաճն
էր։ Նրանք բոլորը նոր շորեր էին հագնում և ամեն
գույնի շորեր փոխում: Այնտեղ լինում էին նաև իրենց ոլոր
օր տարբեր
Հպատակները շատ ընտիր նվերներով, լինում էին] թագա-
վորներ, սուլթաններ, ինչպես նաև մեր տեսած Հայոց Հեթում
թագավորը, Վրաց Դավիթ թագավորը, Անտաքի բրինձը և
Պարսից կողմերի շատ սուլթաններ։ Եվ մեզ ընդունելիս չթողե-
ցին խոնարհվել կամ ծնկի չոքել` ըստ իրենց սովորության, ո-
րովՀետև` քրիստոնյաները` միայն Աստծուն են երկրպագում:
Գինին մեզ օրՀնել տվեցին և մեր ձեռքից առան։ Եվ առաջին
խոսքը, որ ինձ ասաց, այս էր. «Քեզ կանչել եմ, որպեսցի դու
ինձ տեսնես, ճանաչես և սրտանց աղոթես ինձ Համար»:
Թերևս ավելորդ է ամբողջը գրել, [նա] շատ խոսեց, և մենք պա-
տասխան տվեցինք, Հետո մեզ նստեցրին, գինի տվեցին, և մեր
այն եղբայրները, որ մեզ հետ էին, շարականներ կատարեցին,
իսկ վրացիները, ասորիները և Հույները կատարեցին իրենց
պաշտամունքը։ Այն օրը, երբ բոլորը տեսան տարբեր կողմե-
1 Ըստ Հայոց չարժական տոմարի` նավասարդը (ամանորը, այդ տարում՝
ՁԺԳ 1264 թվին, սկովում էր Հունվարի 14-ին, իսկ թաթարների տարիմուուը
Հուլիսի սկիզբն էր։
2 Թաթարները լուսիթաի [Օ.-ում՝ խուռութայ էին կոչում իրենց տիեզե-
րական ժողովները կամ տոները, երբ ընտրում էին խաքաններ [խաներ] կամ
քննարկում այլ կարևոր Հարցեր։
9 Prince, այսինքն` Անտիոքի Ֆռանգ իչխանը։
4 Զյում թուրքերեն է, որ նչանակում է ի լաւն անկանել՝ ծունկ չոքել։
5 [ՎՕ.-ում` արքաւունք, ՄՕ.-ում՝ արքայունք]. թաթարները այդպես էին
կոչում քրիստոնյաներին։
205&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7pkoelcrc88gzlw1dcd36splju8w7md</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152140</id>
    <revision>
      <id>398046</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «AL ու 4 թը, որովհետև պաշարման [սզար]1 ժամանակ կերան սուրբ անսուրբ անասուն, ապա աղքատ մարդկանց, և ապա իրենցից ծնվածների միմյանց, ում կարողանում էին։ Մինչև անգամ երեցների ավագն ու գլխավորը, որ այնտեղ էր, կատաղի որկ- րատապից գազանացած կերավ յուրայիններին և խոստովա- նու...»:</comment>
      <origin>398046</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6622" sha1="aanwdxge8y9e2vlrnq3nin1n0bg8io2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;AL
ու
4
թը, որովհետև պաշարման [սզար]1 ժամանակ կերան սուրբ
անսուրբ անասուն, ապա աղքատ մարդկանց, և ապա իրենցից
ծնվածների միմյանց, ում կարողանում էին։ Մինչև անգամ
երեցների ավագն ու գլխավորը, որ այնտեղ էր, կատաղի որկ-
րատապից գազանացած կերավ յուրայիններին և խոստովա-
նություն գրեց թղթի վրա ու հույս Հայտնեց, որ մենք կտես-
նենք գիրը ողորմություն կգտնենք ողորմածից, այսինքն՝
այս մեր բնությունն ստեղծողից։ Եվ ինքը, իրեն ենթարկելով
տանջանքների ու լացուկոծի և անդադար Հառաչանք ու վայ-
նասուն անելով, շունչը փչեց։ Նրա խոստովանագիրը, ինչպես
որ ինքը Հույս ուներ, տեսանք մենք և սպասում ենք, որ նա
գիտեցողից ու այս բնությունն ստեղծողից ողորմություն
կգտնի, որ իր մաՀով էլ կարեկցեց մեզ. գթած հայրը, ողորմու-
թյան խորքը, սիրո անդունդը նույն կամքով ու ողորմությամբ
կողորմի նրան, սուրբ եկեղեցու խորհրդով
կքավի [մեղքերը]
և բոլորին էլ կողորմի, ովքեր զղջմամբ հույս դրին և կդնեն
մեր Քրիստոս Աստծու ողորմության վրա։ Դուք՝ Հանդիպող-
ներդ, սրտի մտոք Հայցեք՝ ամեն ասելով։

'''ՂԲ.''' Յոթ հարյուր ութ թվին Հոլավուն գնաց Միջագետք
և գրավեց այն քաղաքներն ու գավառները, որոնց մասին
մանրամասնորեն գրում են պատմիչները։ Նրա մոտ եկավ Հա-
յոց պատրիարքը՝ կաթողիկոսը, օրՀնեց նրան և սիրվեց նրա
կողմից: Շամի ամբողջ աչխարհը գրավելու ժամանակ նրա
Հետ էր նաև մեր փառավոր Հեթումը, որը լինելով ամեն տեղ՝
մահից փրկում
էր քրիստոնյա եկեղեցականներին
Հականներին։ Տերը նրան հատուցում է Հազարավոր մեղքերի
աշխար-
թողությամբ, կյանքի երկարատևությամբ՝ ըստ իրենց կամքի, որ
դոց որդի։
ու
Հոլավուն վերադարձավ Մուղանի դաշտը, այսպես կոչ-
ված Դառին գավառում կամ, ոմանց կարծիքով, Դարան-դաչ-
տում գտնվող իր ձմեռանոցներն ու ամառանոցները, որով-
1 Արաերեն` հվոար, որ նշանակում է քաղաքի պաչարում:
2 Մուղան կամ Մուկան դաչտը Հայկի պրայր Մովականի անունով է։ Այն
Երասխի վերջին երկու ափերին ընկած խոպան ու անապատ ի ընդարձակ
դաշտ է։
3 Այն գտնվում է Այրարատ աշխարհի հարավային և Վասպուրականի Լյու-
սիսային կողմում:
200
AL
Հետև այնտեղի լեռների չրջակայքում քարայրեր դերբուկ
ներ կան, և ինչ որ նա սիրեց, այնտեղ կառուցեց իր սրտի ու-
զածով։ Նա որոշեց քաղաք չինել, որի պատճառով չատ տա-
ռապեցին երկիրը, մարդիկ անասունները՝ Հեռվից ծանր
փայտեր տեղափոխելով։
ML
Յոթ Հարյուր ինը թվին գրավվեց Մարտիրոսաց քաղաքը
բազում աղետներ ու վնասներ կրելուց Հետո, որոնք [կրեց] ոչ
միայն պաչարված քաղաքը, այլև քաղաքը պաշարող թաթա-
րական զորքը, ինչպես նաև այն քրիստոնյաները, որոնք
նրանց Հետ էին և կռվում էին միմյանց Հետ և´ ներքուստ, և՛
արտաքուստ, որտեղ սպանվեց գեղեցիկ երիտասարդ Սևադա
Խաչենցին՝ մեծ իչխան Գրիգորի որդին՝ քաջաբար կռվելով ու
նահատակվելով, պահպանելով Աստծու ու Էլղանի Հավատն
ու երկյուղը, որին բաժին է հասնում Քրիստոսի նահատակնե-
րի արյամբ, ովքեր պահում են նրա Հավատն ու երկյուղը. ամեն:
Նույն թվին կոտորվեց այն զորքը, որը թողել էր Շամ երկ-
րի կողմնապահ Էլղան Հուլավուն, մոտավորապես քսան Հա-
զար, իրենց մեծ զորագլուխ, Հավատով քրիստոնյա Քիթթու-
ղայի հետ, որի Հետ մարտնչեց Մսրա սուլթանը Թատրական
լեռան ստորոտում անթիվ բազմությամբ։ Եվ որովՀետև սա-
կավաթիվ էր Բուղայի զորքը, նրանք կոտորվեցին ու գերվե
ցին, բայց մարդիկ էլ կային, որոնք ցրվելով թաքնվեցին, –
զատվեցին և եկան Հայոց թագավորի մոտ։ Եվ նրա կողմից
արժանացան մեծ մարդասիրության, Հանդերձանքի, երիվար-
ների ու ռոճիկի, և թաթարներն ու քրիստոնյաները գոՀունա-
կությամբ եկան իրենց տիրոջ մոտ։ Եվ դրանից ավելի շատ
փառավորվեց Քրիստոսի անունը Հեթում արքայի միջոցով օ-
տարների ու Հայրենակիցների կողմից։

'''ՂԳ.''' Յոթ հարյուր՝ թվին իչխանաց իչխան, արքայաշուք,
Ջալալը՝ դառն չարչարանքներով կցորդակից դարձավ Քրիս-
տոսի և նրա նաՀատակների մահվանը՝ դատարկախոս տա-,
ճիկների կողմից իզուր դատապարտվելով և հանձնվելով Ար-
ղունին: (Նրան] տանելով Տաճկաստան, Խազվինի մոտ և այն
տեղ գիչերով հոդակոտոր անելով` սպանեցին, պատճառ առնի–
լով միայն նրա քրիստոսասիրությունը։ Նա իր ամբողջ ժամա-
* ՄՕ-ում՝ յոթ հարյուր տասը։
1 Խաչենի տերը։
201&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aanwdxge8y9e2vlrnq3nin1n0bg8io2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152141</id>
    <revision>
      <id>398047</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:31:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «. Բաթուփ մոտ, իսկ այնտեղից՝ Մանգու ղանի մոտ, նրա կող- մից մեծարվեց ըստ արժանվույն և մեկ տարի անց խաղաղու- թյամբ վերադարձավ իր արքունիքը: Յոթ հարյուր չորս թվին Հուլավուն՝ Մանգու ղանի եղբայ- րը, անթիվ զորքով ու մեծասաստ իշխանությամբ եկավ Պարս- կաստանի, Ասորեստանի, Հա...»:</comment>
      <origin>398047</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6619" sha1="hgls25xnd9ks9pmcf48md44c6bbevcy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;.
Բաթուփ մոտ, իսկ այնտեղից՝ Մանգու ղանի մոտ, նրա կող-
մից մեծարվեց ըստ արժանվույն և մեկ տարի անց խաղաղու-
թյամբ վերադարձավ իր արքունիքը:
Յոթ հարյուր չորս թվին Հուլավուն՝ Մանգու ղանի եղբայ-
րը, անթիվ զորքով ու մեծասաստ իշխանությամբ եկավ Պարս-
կաստանի, Ասորեստանի, Հայաստանի, Վրաստանի, Աղվան-
քի վրա։ Նախ եկած զորքին հրաման տվեց՝ իր ամբողջ ազ
մությամբ գնալ Հռոմեական աշխարհը, որի ահից [Հույները]
թողեցին վերին աշխարհը, ստիպված գնացին և դրավեցին
ամբողջ միջերկրայքը, մինչև ծովը՝ տիրելով այն երկրներին,
որոնք Հռոմեական կոչեցյալ սուլթանների իչխանության տակ էին։
Իսկ մեծն Հուլավուն իր գալստյան նույն տարում, յոթ Հա-
թյուր չորս թվին, գնաց Մլեդքի Ալամուդ կոչված երկիրը,
գրավեց այն, Հեռացրեց գլխավորին, որովհետև նրա գալուց
առաջ նրանց զորքը պաշարվել ու նեղ վիճակի մեջ էր ընկել.
նրանց գլխավորի անունն էր Իսավուր նոյին։ Եվ Հուլավուն
երբ այնտեղից վերադարձավ, իր մոտ կանչեց Վրաց Դավիթ
թագավորին ու աչխարհի մեծամեծներին և սիրով ու
ընդունեց բոլորին, մանավանդ քրիստոնյաներին, որովհետև
պատվով
իր առաջին կինը՝ Տողուզ խաթունը, քրիստոնյա էր՝ ըստ ա-
սորական կրոնի, որոնք նեստորականներ են կոչվում, սակայն
[Տուլուզ խաթունը] տեղյակ չէր նրանց աղանդին, այլ մաքուր
սիրով մեծարում էր քրիստոնյա ամբողջ ժողովրդին և պա-
Հանջում էր աղոթել, ինչպես անում էր հենց ինքը՝ Հուլավու
Էլղանը*։ Եկեղեցաձև կտավե վրան էին ման ածում նրանց
Հետ, և ժամհարի ձայնով, պատչաճ աղոթքներով պատարագ
մատուցելով` անընդհատ պաշտամունք էին կատարում քա-
Հանաներն ու սարկավագները, և ազատ կերպով գործում էին
դպրոցներ մանուկների ուսման համար։ Եվ այնտեղ հանգըս-
1 Բաթու խանը Ձինգիզխանի առաջնեկ Ջուչիի որդին էր, Հոնաց կողմերի
իշխողը։
2 Այսինքն` Մեծ Հայքը:
3 Ըստ Ռաչիդ-է:-գինի` Տոզուլ խաթունը թաթարական Քերայիդ տոհմից
էր, Օնկ խանի որդի Իքուայի դուստրը։
4 Իլ-խան թաթարերեն նշանակում է որևէ երկրի կամ դավառի թագավոր,
Հպատակ թաթարական մեծ խանին, որին Խալան էին կոչում։ Հուլավուի հա-
մար Իլ-խանը դարձավ սևփական անուն։
198
տանում էին այն եկեղեցականները, որոնք բոլոր կողմերից
գնում էին քրիստոնյաների լեզուներով խաղաղություն
փնտրելու, որը գտնում էին և ուրախությամբ ու պարգևներով
վերադառնում:
Յոթ հարյուր հինգ թվին մեռավ Հյուսիսի մեծ կուսակալ
Բաթուն: Եվ նույն տարում նրա որդի Սարդախը թունավոր
վեց իր եղբայրների կողմից նախանձի պատճառով, որովետև
Հոր կողմից և Մանգու ղանի հավելագրով իշխանությունը
նրան էր հանձնվել։ Նրա մահը մեծ սուգ պատճառեց քրիստո-
նյաներին, որովհետև [նա] կատարյալ քրիստոնյա էր և դար-
ձավ շատերի փրկության պատճառը՝ յուրայիններից
տարներից [շատերին] բերելով հավատքի։
L
b-

'''ՂԱ.''' Յոթ հարյուր յոթ թվին քաջն Հուլավուն գրավեց
Բաղդադը, այն Ջափր Իսմայելացու&quot; կողմից կառուցվելուց
Հինգ Հարյուր տասնյոթ տարի անց, Հայոց թվականության
Հարյուր իննսունչորս թվին։ [Բաղդադը] Տիգրիս գետի ափին
է, ինչպես ասում են, Հին Բաբելոնից յոթ օրվա ճանապարՀ
Հեռու: Հուլավուն իր ձեռքով սպանեց նաև խալիֆին, որի ար
նունը Մուսթասը&quot; էր, և փրկվեցին այն քրիստոնյաները, ո-
րոնք Տողուզ մեծ թագուՀու ցանկությամբ ու բարեխոսու-
թյամբ ապրում էին այնտեղ։
Եվ որ խալիֆը Մահմեդի ցեղի հաջորդն է համարվում, դա
երևաց Հայոց վաթսուն թվին, և Հետնորդն ապրեց մինչև յոթ
Հարյուր յոթ թիվը։ Երբ Էլդան Հուլավուն վերադարձավ Բաղ-
դադի ավերումից, նույն թվից սկսած երկու տարի պաչարվեց
Մուփարկինը&quot; Մարտիրոսաց քաղաքը, որովհետև նչված
սուլթանը, որ այնտեղ էր, հակառակվեց Հուլավուի որդի Իս-
մուղին, փակեց քաղաքը և մարտնչեց նրա դեմ, որը Էդիլնե-
րի ցեղից էր, որը դրանով
դարձավ Աստծու բարկության նյու-
1
ՄՕ-ում՝ Ջափրի ու իսմայելցիների կողմից։
Բաղդադը չինել է Ջաֆար էլ Մանսուրը, Տիրոշ 762 թվին, որից Հետո
մինչև Հուլավու խանի կողմից գրավվելը լինում է 496 տարի [Ծ.-ում` Հինգ
Հարյուր տասնհինգ տարի], այսինքն` 1258 թ., վերջին խալիֆն կր Մոսթազե-
մը, որը խեղդամաՀ արվեց խանի հրամանով և ոչ թե ձԽռքով:
* Մ0.-ում` Մուաթասար
*** Մ.-ում` Մուփարղին։
2 Ըստ Կիրակոս պատմիչի՝ Ջիասմութ, ըստ մոնղոլների՝ Իչմութ։
199&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hgls25xnd9ks9pmcf48md44c6bbevcy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152142</id>
    <revision>
      <id>398048</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «AL տարման տարեթվերը` ի լրումն մեր աչխատանքի, իսկ շատ Ժամանակների դեպքեր սկսեցինք ու անկատար թողեցինք՝ պատկառելով այն գրողների պատվից, որոնց վերևում Հիշա- տակեցինք, քանի որ մարդկային խոսքն միտքը չեն կարող պեղել Հիչելու համար մեր Հանցանքների, անզգամություններ– ր...»:</comment>
      <origin>398048</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6583" sha1="fddw42fdryqfjpf4k0k017wf8bo904z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;AL
տարման տարեթվերը` ի լրումն մեր աչխատանքի, իսկ շատ
Ժամանակների դեպքեր սկսեցինք ու անկատար թողեցինք՝
պատկառելով այն գրողների պատվից, որոնց վերևում Հիշա-
տակեցինք, քանի որ մարդկային խոսքն միտքը չեն կարող
պեղել Հիչելու համար մեր Հանցանքների, անզգամություններ–
րի ու բազում մեղքերի առատությունը, ինչպես նաև Աստծու
արդար : դատաստանի վրեժի Հատուցումը, մանավանդ եթե
Հնարավոր լինի թվել հատուցումները, մեր չարիքների քանա-
կը ոչ ամբողջությամբ, որոնց Հաղթեցին և միշտ հաղթում են
Աստվածային գթության խորքերի խորքը, անդունդների ան–
դունդը և անբավությունները։ Աստծուն շնորք ու զորու-
թյուն, փառք պատիվ, օրհնություն գոհություն անհա-
մար ու անսահման հավիտենականությամբ բոլորի ու յուրա-
քանչյուրի, տեսանելի ու անտեսանելի արարածների կողմից,
որոնցից յուրաքանչյուրին կասվի ամեն՝ անսպառ, անեզր ու
անվախճան Աստծու միջոցով։
AL
AL

'''ՁԸ.''' Արդ՝ Հայոց վեց հարյուր իննսունմեկ թվին Բաչավ
նոյինը փոխարինեց Չարմաղանին և գրավեց Կարին քաղա-
քը՝ այնտեղից քչելով մեծատուն ու աստվածապաշտ երևելի
մարդուն՝ Ումեկին, նրա ազգականներին՝ պարոն Հովհաննե
սի որդիներին, Ստեփանոսին ու նրա Հինգ եղբայրներին։ Իսկ
վեց Հարյուր իննսուներկու թվին [գրավեց] Հռոմեական կոչ-
ված ամբողջ աչխարհը, անվանի քազաքները՝ նախ Կիսա-
րիան, ապա Սևաստը, որոնց բնակիչներին չկոտորեցին, որով-
Հետև նրանք չուտ Հնազանդվեցին, այնուհետև՝ Եզնկան, որի
բնակիչներին անխնա կոտորեցին ու գերեցին, որովՀետև
նրանք դիմադրեցին։ [Ավերեցին] և այլ աչխարհներ ու գա-
վառներ, որտեղ ավելի շատ բնակված էր հայոց վչտատեսիլ
ազդը: Այդ ժամանակ Հայոց թվականության ՈՂԲ (վեց Հա-
թյուր իննսուներկու) թիվն էր, երբ ըատ այդ գործերի էլ [ե-
ղան արդյունքները, որոնք արժանի են ողբերի
ու արտա-
1 Այստեղ մեր ընտիր օրինակի բնադրում պատմությունը վերջանում է, չա-
րունակությունը [որը կա նաև ՄԾ.-ում] Հնագիր օրինակից է։
* Մ0.-ում՝ Բաչու:
2 Ոսմեկի սերունդները հիշատակվում են Ձորագետի վանքերի արձանա-
դրություններում. նրա որդու անունը Ճար Մանազկերտցի էր, որը Հարուստ
վաճառական էր Կարինում:
196
սուքների ոչ միայն բանականների, այլև ոչ բանականների,
լեռների ու դաշտերի կողմից, որոնք ոռոգվեցին արյամբ ու
արտասուքով: Նման ողբը կրկնվեց նաև վեց հարյուր իննսու–
նութ թվին, երբ Բաչուն և ավագանին իմացան Վրաց թագա-
վորի և իչխանների ամբարտավանության ու ապստամբու-
թյան մասին, բռնեցին Դավիթ թագավորին ու այլ մեծամեծ-
ների և մահվան վճիռ կտրեցին, բայց վերին նախախնամու-
թյան շնորհիվ նրանք մահից ազատվեցին։ Սակայն չատերին
կոտորեցին և դրեցին անթիվ գյուղեր ու ագարակներ, Հայ
կանանց խայտառակեցին Հայաստանում, բայց ավելի շատ
Վրաստանում:
Վեց Հարյուր իննսունինը թվին. մեռավ Ավագը՝ Իվանեի
որդին, և թաղվեց Պղնձահանքում, իր Հոր մոտ. նա պար-
կեչտ, կտրիճ և աղոթասեր մարդ էր։
ու

'''ՁԹ.''' Յոթ հարյուր թվին հարց բարձրացվեց Հռոմի մեծ
պապի կողմից, որը գրեց բոլոր քրիստոնյա ազգերին, թե
պետք է ամենասուրբ Հոգի Աստվածը խոստովանել Հորից
Որդուց բխած։ Դա Հաճո չեղավ ասորիներին, Հույներին և
վրացիներին, բացի հայերից, որոնք աստվածամերձ Վանա-
կան վարդապետի միջոցով քննեցին առաջին սրբերի դավա-
նությունը՝ գտան իրենց Համախու երևելի ու փառավոր
մարդկանց` Աթանասին, Գրիգոր Աստվածաբանին, Գրիգոր
Նյուսացուն, Գրիգոր Լուսավորչին և այլ սրբերի։

'''Ղ.''' Յոթ հարյուր մեկ թվին մորեխ եկավ Հայոց վերին աշ-
խարհը և վնաս տվեց չատ գավառների։
Յոթ հարյուր երեք&quot; թվին Մանգու ղանը Հրաման տվեց
Արղոն&quot; անունով երևելի մարդու միջոցով իր իշխանության
տակ Համարել Հնազանդված երկրները և հարկեր դնել ըստ
մարդկանց գլխաքանակի, բացի կանանցից, զառամյալ ծերու–
նիներից ու մատղաշ երեխաներից։
Յոթ հարյուր երեք թվին Հայոց Հեթում քրիստոսասեր ար–
քան գնաց Չանգզ ղանի համազգի, հյուսիսի մեծ թադավոր
1 Այդ Պղնձահանքը [ՄՕ.-ու` Պղնձավանք] գտնվում է Սոմխեթի Լալվար
լնռան վրա, Տաչիրքի ու Ծոբոփորի միջև, ուր եկեղեցի ու վանք էին կառույվոլ
Զաքարիայի ու - Իվանեի իչխանության ժամանակ:
* ՄՕ-ում` յոթ հարյուր նրկու։
** ՄԾ-ում` Արղուն։
197&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fddw42fdryqfjpf4k0k017wf8bo904z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/92</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152143</id>
    <revision>
      <id>398049</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:33:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «AL Հունաց և քրիստոնյա մյուս բոլոր ազգերի վրա, ինչպես որ մենք տիրում ենք այս կողմին՝ նրա երկնավոր երկրավոր բանալիներով։ Եվ քանի որ երկար ճանապարհ կա իմ և իմ եղ- բոր՝ Հայոց պատրիարքի միջև, նրան ուղարկեցի իմ վակասը, պսակը, կոչիկը, որպեսզի նա դրանք Հագնի և պատարագ ան նի...»:</comment>
      <origin>398049</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6513" sha1="gp8rux1es8e12pm9ygr7a4k41wdhnkb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;AL
Հունաց և քրիստոնյա մյուս բոլոր ազգերի վրա, ինչպես որ
մենք տիրում ենք այս կողմին՝ նրա երկնավոր երկրավոր
բանալիներով։ Եվ քանի որ երկար ճանապարհ կա իմ և իմ եղ-
բոր՝ Հայոց պատրիարքի միջև, նրան ուղարկեցի իմ վակասը,
պսակը, կոչիկը, որպեսզի նա դրանք Հագնի և պատարագ ան
նի մատանով Հանդերձ»։ Իսկ Գիգոր եպիսկոպոսին ասում է.
«Տար Հագցրու պատրիարքին, և այսուհետև թող նա ունե-
նա իչխանություն&quot; Հավիտյանս հավիտենից»1:
ու
և

'''Ձ.''' Վեց հարյուր երեսունվեց թվին, երբ Սալահադինի վա-
ճառականները, ընտիր ապրանքը բարձած չորս հարյուր ուղ-
տերի, անցնում էին Պաղեստինով, Տրապոլիսի կոմսը այդ մա-
սին Հայտնում է Երուսաղեմի թագավորին և նրանից թալանե-
լու Հրաման ստանում: Այդ բանը լսելով՝ Սալահադինը մեկ-
երկու անգամ սուրՀանդակ է ուղարկում և խնդրում գոնե տալ
միայն իր ծառաներին, Հիչեցնելով երդման ուխտը, որ կար մի-
մյանց միջև, բայց նա չի լսում&quot;։ Այդ պատճառով Սալահադի-
նը զայրացած գնում է նրա վրա։ Եվ Հերմոն դաշտում երե-
սունվեց հազար մարդով նրա դեմ դուրս է գալիս Երուսաղեմի
թագավորը և Տրապոլսի կոմսի նենգության պատճառով, դա-
դար առնելով մի անջուր պուրի վրա, շրջապատվում է թուր-
քերի կողմից և գերվում դաժան պարտությունից Հետո:
[Նրանք] գրավում են ծովեզրյա բոլոր քաղաքները և
րուսաղեմը, որի բնակիչներին չի թողնում կոտորել, այլ [Հրա-
ապա
մայում է] վաճառել՝ տղամարդկանց համար գին նչանակելով
տասը դահեկան, կանանց Համար՝ ինգ: Իսկ Հետո նրանք
թող վերցնեն իրենց ամբողջ ունեցվածքը և գնան, ուր որ կկար
մենան. Նրանք այդպես էլ անում են: Իսկ անօրեն կոմսը, որ
գաղտնի կերպով միաբանվել էր Սալահադինի հետ, Տիրոջ
կողմից խփվելով, մեռնում է։ Եվ Սալահադինը, Հարձակվելով
նրա բերդի վրա, պահանջում է նրա կնոջն ու բերդը: Կինը
երևելի մարդկանցից պատանդներ է պաՀանջում, որպեսզի
գնա նրա մոտ և դառնա նրա կինը: Վերջինս, նրանց ներս առ-
&quot;
* ՄԾ.-ում` պատիվ իշխանության։
Ե
1 Այս մեծաբանությունները նման են դաշնագրի ոճին, բայց իրականում
ստույգ են միայն մեր հայրապետի Ըստ թղթակցությունն ու ընծաների առա-
քումը։
182
** ՄՕ.-ում` չլսեցին։
նելով, կտրում է նրանց գլուխները և դուրս գցում, որից վա-
խենալով` նրանք Հեռանում են: Լսելով Ալամանքի մեծ թա-
գավորի գալստյան համբավը, որ գալիս էր սուրբ գերեզմանի
ու բոլոր քրիստոնյաների սգո գույժով, դեպի ծովն է ուղար-
կում Հարյուր Հիսուն Հազար Հեծյալի, որոնք գալով պաչա-
րում են Աքա քաղաքը, իսկ ինքը մեծ բանակով գնում է Հու-
նաց աչխարհը ու նրանցից գրավում Վեռիավ&quot; քաղաքը, Փի-
լիպուպոլիսը՛, Անդրիանուպոլիսը և բազում այլ բերդեր ու ա-
վաններ։ Նախապես իր որդուն ուղարկում է Կոստանդնուպոլ
սի վրա, իսկ մերոնք խառնվում են կիռ&quot; Սահակի կողմից Հա-
լածվածներին և նախանձից բորբոքվելով՝ նրանց մեծ ավերա-
ծություններ են պատճառում:
Իսկ կոստանդնուպոլսեցիները գթություն են հայցում և
տալիս են ոսկու հարյուր, արծաթի երկու հարյուր կենդինար
ու ձրի անցկացնում են զորքի ամբողջ բազմությունը, որ
վերցրել էին Բլախքից2 ու բուլղարներից շատ գանձերի հետ
միասին նրանց երկրներով անցնելու ժամանակ։ Իսկ Խլիճ-Աս-
լանի որդիները, չլսելով իրենց հորը, Ուճին'' Թուրքի օգնու-
թյամբ պատերազմում են նրանց դեմ, երեսուներեք օր չՀեռա-
նալով նրանցից, մինչև որ կոտորվում են իրենց թշնամիների
կողմից։ Նրանք այնքան սոված են մնում, որ տասնութ օր Հո-
ղի բերքից բերանները բան չեն դնում, Կոնում *** մինչև ան-
գամ վաթսուն Հազար ձի են ուտում, և գրավելով Կոնը՝ կոտո-
րում է բոլորին ու այնտեղ նստում''''' ։ Եվ երեք անգամ սուր–
հանդակ է ուղարկում Լևոնի մոտ, բայց չի հասնում**-
նրան։ Իսկ երբ հասնում է Կոն, դրություն է գալիս Գրիգոր
* U0.-ու* Վեոո:
1 Թրակիայի (Ռումելի) Վերիա և Փիլիպպուպոլիս քաղաքները այժմ կոչ-
վում են Գարավերիա և Ֆիլիփփի։
ՎՕ-ում՝ կու՝ տեր, իսկ ՄՕ-ում։ : ։
2 Բլախքը Վլաւքն է կամ Ոլանքը։
*** 0-ում՝ ուժին՝ զորեղ:
****
ՄՕ.-ում՝ Իկոն:
***** ՄՕ-ում՝ կաորեցին և նաոն ոնդ՝ կոտորեցին և նստեցին այնտեղ:
****** ՄՕ-ում` Հարաւ ւ նա՝ դադար առավ նրա մոտ:
3 Կոնը Իկոնիոնն է, Գոնյան (ՄՕ.-ում` էրե լ յԻկնեն՝ Երբ դուրս լավ
կոնից]։
183&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gp8rux1es8e12pm9ygr7a4k41wdhnkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152144</id>
    <revision>
      <id>398050</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «խաչում էր Տիրոջը: OL w-  '''ԿԸ.''' Այն ժամանակ Հզորանում է Վրաց Դավիթ թագավո- րը՝ Բագարատի որդի Գեորգիի որդին, որը պարսիկներից խլում է Տփղիսը, ծանր հարվածներ է Հասցնում Գանձակի սուլթան Մելիքին և հինգ հարյուր մարդու բարձրացնում է ցցերի Տփղիս քաղաքում: Այդ օրը, քանի որ մ...»:</comment>
      <origin>398050</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6731" sha1="ebnz8oerqsmmol753uwerdszvi1xdc2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;խաչում էր Տիրոջը:
OL
w-

'''ԿԸ.''' Այն ժամանակ Հզորանում է Վրաց Դավիթ թագավո-
րը՝ Բագարատի որդի Գեորգիի որդին, որը պարսիկներից
խլում է Տփղիսը, ծանր հարվածներ է Հասցնում Գանձակի
սուլթան Մելիքին և հինգ հարյուր մարդու բարձրացնում է
ցցերի Տփղիս քաղաքում: Այդ օրը, քանի որ մեռել էր Անիի
միրա Մանուչեն, քաղաքին տիրում է նրա որդի Ապլսուարը՝
վախկոտ կնամոլ մի մարդ, որը ցանկանում էր Անին վաճա-
ռել Կարսի ամիրային վաթսուն Հազար դինարով։ Նա Հրամա-
յում է Խլաթից բերել ծանր ու բարձր նալl ու դնել կաթողի-
կեի գմբեթի վրա՝ փոխելով առաջինների դրածը: Քրիստոնյա-
ները դրանից նեղանալով՝ կանչում են Դավթին և նրան Հանձ-
նում Անի քաղաքը: Եվ ատելի զենքը գցելով կաթողիկեի
պատվական գլխից, որը վաթսուն տարի մնում էր մեր մեղքե-
րի պատճառով, դնում են զարդապսակն
Պողոսի պարծանքը, մեր փրկության արեգակը՝ աստվածըն-
Հիսուսի թագը՝
կալ խաչը: Եվ խաչին զանգակ ամրացնելով` դավանում են
խաչված Աստծուն Հավատացյալների փրկության համար։
Իսկ թագավորը, Աբուլեթին2 և իր որդի Իվանեին թողնելով
Անիում, վերադառնում է իր երկիրը՝ իր հետ տանելով Ար-
սուարին և նրա որդիներին, որոնք այլևս չեն վերադառնում,
այլ այնտեղ էլ մեռնում են: Դավիթը, ընդարձակելով Վրաս-
տանի սահմանները, գրավելով Ուխտիքն ու նրա սահմաններ
րը, Գագը, Տերունականը, Տավուշը, Կայանը, Կայծոնը, Լոռին,
Տաչիրը, Մահկանաբերդը, Կյուրիկեի
ամբողջ իչխանությունը, իրեն է հնազանդեցնում նաև Կովկա-
Աբասի Հայկական
սյան լեռը, սոնքերի* թագավորությունը, Մրաճուքը, Ճքեթը,
-
ու
ու
1 Նալը թուքերեն է, որը պայուն է, քանի որ այն լուսնաձև է և մահմեդա-
կանության զինանշանին նման։ [Ըստ «Միջին հայերենի բառարանի»՝ արաբ,
na‘1, պրսկ. ո81 և ապա թուրք. ոal «պայտ» բառն է (հ. 2, էջ 180)]։
2 Աբուլեթը Օբրելյան տոհմից էր։
3 Ուխտիքը այժմյան Օլթին է, որ գտնվում է Տայքում: Իսկ մյուսները Գու-
գարքի ու Ուտիքի սահմանում են և Սյունիքի ու Արցախի հյուսիսային կող-
մում:
* Սանքի թագավորությունը Սվանքն է, Սվանեթը, որ գտնվում է եգերացի-
ների հյուսիս-արևլքում, Մեյը Ռաճայի մի մասն է, Սվանքի հարավային
164
Դուալեթը, Հերեթը, մինչև Կասպից ծովը, Հաղբանդն ու Շա-
պուրան քաղաքը: Հոգ տանելով նաև վրաց անրան ազգի մա-
սին՝ ընտրում է քառասուն մանուկներ և ուղարկում Հայաս-
տան` լեզու սովորելու, թարգմանություններ կատարելու ու
բերելու, որը և նրանք կատարեցին։ Նրանցից երեքը ավելի
լավ ու խելացի գտնվեցին ու զարդարեցին իրենց անկիրթ ազ-
գը: Դավիթը մեր եկեղեցու և աղոթքների վերաբերյալ երկ-
մտություն չուներ, որի համար իր գլուխը բազմիցս դնում էր
մեր ձեռքի տակ, խնդրելով օրհնել իրեն։ Նա թագավորում է
երեսուներեք տարի, մեռնում է Տփղիսում ու թաղվում Գիլա-
թում, իր Հայրերի գերեզմանոցում: Թագն առնում է նրա որ-
դի Դեմետրեն, որը նույնպես պագում է իր իշխանությունը և
ավելացնում Դմանիքն ու Խունած` [դրանք] խլելով Պարա-
կաստանից։
ու

'''ԿԹ.''' Այն ժամանակ Ապլսուարի մի որդին, որ գտնվում էր
Խորասանում, երբ լսում է Հոր և եղբայրների հետ կատար-
վածն Դավթի մահը, գալիս է ստանալու իր Հայրենի Անի
քաղաքը և աղերսանքով խնդրում է Աբուլեթից ու քաղաքի
ավագներից։ Եվ որովՀետև քաղաքին մեծ վտանգ էր սպառ-
նում թուրքերի կողմից, Արուեթը այն տալիս է նրան՝ խնայե-
լով քրիստոնյաներին, առավել ևս իր որդի Իվանեին, որպեսզի
ծայրում, ձեթը կամ ձիկը (ՄՕ.-ում՝ Կճոթը] Ձերքողն է, Աբխազիայի
Հյուսիս-արևմուտքում, Սև ծովի ափին, Դուլեթը կամ Դուլը Ռաճայի
արևելքում է, Հերեթը կամ Հերը, որ Հայկի եղբոր անունով է, Կախեթի մի մաս
սըն՝ այժմյան Սղնախ կոչվածը, որն ընկած է Վրաստանի, Աղվանքի և Հայաս-
տանի միջև։
.
1 Հաղբանդը [ՄՕ.-ուս՝ Հարանը, Դարբանդն է։
2 Շապուրան այժմյան Դաղստանն է:
3 Ակնարկում է թագավորի խոնարհվելը վարդապետ Հովհաննես Սարկա-
վադի ձեռքին։-
.
4 Վրացական Գելաթի մեծահռչակ մենաստանը Իմերիթում է։ Այն կառու-
ցել է նույն ինքը՝ Դավիթ Բ.-ն՝ և մինչև օրս այնտեղ կան նրա ուսանն ու
պատկերը՝ նկարված եկեղեցու պատին :
4 Դմանիք քաղաքը գտնվում է Սոմխեթի վիճակի մեջ։
6 Հայերի կարծիքով Խունանը Հունարակերտն է, Գուդարքի վերջում, Կուր
գետի վրա գտնվող վրացական մեծահռչակ Կարմիր կամուրջի մոտ, Վրաստա-
նի, Աղվանքի և Հայաստանի սահմանակցության տնղում:
165&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ebnz8oerqsmmol753uwerdszvi1xdc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152145</id>
    <revision>
      <id>398051</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «գավորազուն կանայք՝ Խորասուն և Մարիամը, որոնք ճգնում էին որպես կույսեր։ Նրանց Համար սուրբ վարդապետ Սար- կավագը ջրում է զգուշական խրատներ։  '''ՀԱ.''' Հինգ հարյուր յոթանասունինը թվին Խուրթին1՝ Կուզ- նի որդին, գալիս է Դվին և տիրում նրան: Պատերազմում նա վիրավորում է Փատ...»:</comment>
      <origin>398051</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6568" sha1="3orueti1jrtkb4eapf63j60spad2muj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գավորազուն կանայք՝ Խորասուն և Մարիամը, որոնք ճգնում
էին որպես կույսեր։ Նրանց Համար սուրբ վարդապետ Սար-
կավագը ջրում է զգուշական խրատներ։

'''ՀԱ.''' Հինգ հարյուր յոթանասունինը թվին Խուրթին1՝ Կուզ-
նի որդին, գալիս է Դվին և տիրում նրան: Պատերազմում նա
վիրավորում է Փատլունին, որին նենգ մարդիկ խեղդում են՝
մահվան պատճառը համարելով ստացած վերքը, որը մահա-
ցու չէր: Եվ ամիրայությունն առնում է Փատլունի կրտսեր
եղբայը Խուշչերը, իսկ կարճ ժամանակ անց՝ ավագը` ՄաՀմու-
և Անիի երկիրը կրկին ընկնում է թշվառության մեջ:
HL,
Այդ դեպքերից ոչ այնքան հեռու ժամանակում Աբուլեթի
որդի Իվանեն որոշում է սպանել Դեմետրեին ու իր եղբայր
Գորգիին, բայց նրա հայր Աբուլեթը, որդու առաջ պոկելով իր
ալեհեր մազերը, արգելում է նրան: Եվ երկուսն էլ փակված
էին Դմանիս բերդում՝ եղբայրների մեջ եղած ինչ-որ խաբեու-
թյան պատճառով, որի մասին Հետո իմանալով՝ Դեմետրեն Ի-
վանեին ասում է. «Բռնեցիր ինձ, տատ”»։ Եվ նա զղջալով
սում է. «Ոչ,`արքա, ես քո եղբորը տվեցի քո ձեռքը, որն ու-
զում էր խլել քո թագավորությունը»։ Եվ նա բռնում, կուրաց-
նում է նրան
ու բաց թողնում:
E-
Նրա ժամանակ Գագ դաշտը լցվում է անօրեն ազգերից
Հավաքված անթիվ, անհամար Հեծյալներով, որոնք ուզում
էին այրել այն սուրբ խաչը, որը զորավար սուրբ Սարգսի
նունով էր: Եվ Տիրոջ բարկությունից խելացնորված&quot; կոտո-
րում են միմյանց։ Այդ դեպքից օգտվելով` Դեմետրեն գնում ու
E-
1 Խուրթ Էմիրը թուրքական Ղոզ կամ Ուղ տոհմից է, այն թուրքերի, որոնք
սելշուների հետ շարժվեցին դաղի արևմուտք։
2 Այս օրինակում՝ ճալելով, հին Օ.-ում` փակ (այդպես է նաև ՄՕ.-ում`]։
Բնագրում՝ մաք:
3 Գադ դաշն ու լուրը Գուգարաց աշխարհի Կողբոփոր գավառում են, Ու-
տիքի հետ սահմանում, որի կատարին չինված էր սուրբ Սարգիս տաճարը: Ս.
Սարգսի մի ատամը դրված էր այնտեղ սուրբ Մեսրոպի ձեռքով. այդ մասին ակ-
նարկում է շարականը. «Առավել պայծառ Գագի կատարներին», այն տեղում,
որ օրգնել է սուրբ Մեսրոպը»: Իսկ այդ զորախումբը թուրքական բազմու-
թյունն էր, որին կոտորեց Դեմետրեն։
168
* ՍՕ.-ում՝ կլացնորեալք և դացեաց՝ խելացնորվածներ և դիվաՀարներ։
Լեչտությամբ խլում է նրանց ունեցվածքը։ Այդ օրերին
Փատլունի եղբայրներից մի պատանի լսելով, որ իր տատը՝
Կատան, Բագրատունի քրիստոնյա թագավորների տնից է,
նրա Հոգին թունդ է առնում Քրիստոսի սիրով: Եվ նա գնում
է սուրբ Գրիգորի լեռը, մկրտվում ու տասնհինգ տարի ճգնում
այնտեղ մեծ տառապանքով1։ Մարդիկ մինչև անգամ տեսնում
էին բորբոքված՝ անճառելի լույսը նրա խցիկի երդիկից։ Այ-
նուՀետև նա գնում է Դրազարկ [վանքը] և այնտեղ էլ վախ-
ճանվում:
Հինգ հարյուր ութսուն թվին Աբուլեթի որդի Իվանեն
պատակում է Գառնին, բայց նրա զորքը Հաղթվում է Խուրթի
կողմից, որը հրամայում է նրանց գլուխները կտրել, եփել թա-
նով, իսկ գանգերը դնել բարձր մինարեթի քարորմի չարքե–
րում: Իվանեն Հաջորդ տարի գալու ժամանակ նենգությամբ
սպանվում է Դեմետրեի կողմից, որի որդի Թիրքաշը գնում է
Շահի Արմեն” ամիրապետի մոտ ու նրանից առնելով Արչա-
րունիքը՝ մեծ քաջությամբ ավերում է Վրաստանը։
Հինգ հարյուր ութսունութ թվին Գանձակը կործանվում է
երկրաշարժից2։

'''ՀԲ.''' Դրանից յոթ տարի առաջ Շահի Արմենը, որը Սուքմա-
նի թոռն էր, տիրում է Խլաթի երկրին և բազմաթիվ այլ քա-
ղաքների, սպանում է իր տատին, որը սպանել էր որդիներին,
և խլում է նրա իչխանությունը: Եվ երբ նա մեծանում է, տա-
տը ուզում է նրան էլ խեղդել, բայց նա Աստծու օգնությամբ
ազատվելով ու տիրելով տասներկու քաղաքների՝ իրեն հռչա-
կում է Շահի Արմեն, որ իրենց լեզվով նչանակում է Հայոց
թագավոր։ Նա իրեն փեսա է դարձնում Սալտուխին3 և խոր-
Հում է նրա միջոցով բարիք գործել իր երկրի համար։ Նրա ժա-
մանակ ապրում էր նույնպես բարյացակամ Ելտկուզ Աթաբե-
1 Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ և ոկամը գիչերաց (այդպես է նաև ՄԾ-ում]`
և գիչերների Հսկմամբ։
2
Ս.-ում՝ փայլատակեալ արաքեալ՝ փայլատակված, բորբոքված։
** ՄՕ.-ում` Շահի արմեն:
? Գանձակի մեծ երկրաշարժը եղել է 1139 թ. սեպտեմբերի 30-ին, որի
վնասները մանրամասնորեն հիշում են Կիրակոս պատմիչն ու նրա ուսուցիչ
Մխիթար Գոշը։
3 Սալտուխը Կարինի ամիրան էր։
1691&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3orueti1jrtkb4eapf63j60spad2muj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152146</id>
    <revision>
      <id>398052</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նա չկորչի հաճախակի մղվող մարտերում, և ինքն անցնում, գնում է իր տունը։ Իսկ Աբուլեթի որդի Փատլունը, բարվոք Հոգ տանելով քաղաքի ու բոլոր սահմանների Համար և արիա- բար ջանալով՝ խաղաղություն է Հաստատում, գրավում է նաև Դվինն ու Գանձակը և դառնում անվանի մարդ։ Եվ որովհետև...»:</comment>
      <origin>398052</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6881" sha1="j41tgau4uy8sqqvhp8ntnvxhp3z451m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նա չկորչի հաճախակի մղվող մարտերում, և ինքն անցնում,
գնում է իր տունը։ Իսկ Աբուլեթի որդի Փատլունը, բարվոք
Հոգ տանելով քաղաքի ու բոլոր սահմանների Համար և արիա-
բար ջանալով՝ խաղաղություն է Հաստատում, գրավում է նաև
Դվինն ու Գանձակը և դառնում անվանի մարդ։ Եվ որովհետև
նա ցանկանում էր ձեռք գցել սուրբ կաթողիկեին, երեք տարի
անց փորձանք է պատաՀում նրա հետ Հրակերպ մարդկանց
խոցոտումից, որոնք դուրս էին. գալիս եկեղեցու բանալիների
անցքերից, լայն եկեղեցու], որի բանալիները նա խլել էր
սուրբ սպասավոր Գրիգորից։ Եվ հաջորդ օրը նա ցանկանում
էր կողոպտել եկեղեցին, որին նոր էին Հագցրել երկնային ա-
ռագաստը վաթսունամյա սգից Հետո։ Այդ տեսիլքից վախե-
նալով ու հիվանդանալով՝ Փտլունը վերադառնում է Գրիգոր
րի աղոթքներին՝ նրան ազատելով բանտի կապանքներից,
րոնց մեջ նա ընկել էր այն ժամանակ, երբ կարճ ժամանակով
գնացել էր Վիրապ Գրիգորը Դվին վերադառնալիս, երբ տես–
նում է թուրքերի բազմախուռն բանակի ահագին բազմու-
թյունը, բարձրաձայն աղաղակում ու ասում է. «Օրհնյալ է
Քրիստոս Աստված՝ Աստծու որդին»։ Նա սովոր էր ամեն օր
այն կատարել Անիում, քանի որ նրա աղոթակից ընկերը կա
տակով նրա ականջին ասում էր. «Ահա Քրիստոսին օրհնելու
տեղը»: Այդ պատճառով նրան կապում ու տանում են Փատ-
լունի մոտ և բանտ գցում՝` ցանկանալով սպանել նույն գիչե-
րը, երբ նեցին, բայց Տերը նրան պահպանում է, ինչպես ար-
դին ասվեց։
n-

'''Հ․''' Այդ ժամանակ կային Հետևյալ վարդապետները՝ Հով-
հաննեսը, որը նաև Սարկավագ էր, Փառիսոս գավառի քահա-
նայական տոՀմից, որի հիչատակի ճառագայթները փայլում
են մինչև օրս իր գործերում։ Նրա աշակերտներն են Երեմիան,
նույն ինքը՝ Անձրևիկը, որը հիսուն տարի չորակերությամբ
էր ապրում և այնքան հլու Հնազանդ էր իր վարդապետին, որ
երբ նա սաստում էր, «թե լուռ եղիր», նա երեք տարի մարդու
Հետ չի խոսում, բացի անհրաժեչության&quot; դիլքում իրեն կրր
* ՄՕ-ում` «հդաւ ի զնդան երեկորին»` երեկոյան բանտ դրվեց:
* ՎՕ-ում՝ ի կալի՝ կարիքի կամ անհրաժեշտության դեպքում, ՄԾ.-ում`
ի կորաախ, որը, կարծում ենք, աղավաղված Հև է։
166
թողների հետ խոսելուց։ [Ապրում էր նաև` մեր երկրին Սամ-
վել երեցը` Անեցին, որը հորինեց քրոնիկոնի գավազանները
[աղյուսակները]։ Իսկ նրանցից առաջ ապրում էր Անանիան,
այն է՝ Սանահնեցին, որը Պետրոս կաթողիկոսի հրամանով
կատարում է առաքյալների մեկնությունը։ Իսկ Սարկավագ
վարդապետը, իր կյանքի ընթացքում ապրելով ժրաջան մշա-
կութային կյանքով, Հանգչում է հինգ հարյուր ութսունութ3
թվին։ Մեկ տարի անց [վախճանվում է] իր լծակից Ալավիկի
որդի Դավիթը, որը դյուրաՀաս կանոններ գրեց։ Նրան հա-
ջորդում են՝ նրա աշակերտը՝ Թոքակերի որդին և Աղվանքում
գտնվող այլ ճգնավոր մարդիկ, ինչպես` Խոնթիկի որդի Պետ-
րոսը և Հակոբ սքանչելին, որը մի օր տեսել էր սատանային՝
Հեծած մի կրոնավորի ուսին, որը գալիս էր նրա մոտ խոստո-
վանության։ Եվ երբ մոտենում են [սատանան] մտրակում,
խթում է՞ նրան ու այնտեղից ետ դարձնում որպես փախստա-
կան։ Հակոբը սպասավորին Հրամայում է գնալ կրոնավորի
Հետևից ու թռնությամբ նրան բերել իր մոտ: Հակոբը երբ
Հարցնում է նրան, նա պատասխանում է. «Զղջալով քեզ մոտ
եկա ապաչխարության, բայց Հիչելով իմ սովորական գործը՝
քո մոտից ետ դարձա»։ Հակոբը նրան պատմում է տեսիլքը, և
նա լսելով այդ բանը՝ ընկնում է նրա ոտքերը ու խոստովանե-
լով առնում ապաչխարության լուծը: Քոբայրում կային թա-
1 Սամվել անվանի ժամանակագիրը, որը Եվսեբիոսի և ուրիշների նման շա-
րակարգում է պատմության դեպքերը։
2 Անանիա Սանահնեցու ավելի ծանոթ գրվածքն է Պողոսի թղթերի մեկնու-
թյունը, հիշատակվում են նաև նրա՝ Մատթեոսի մեկնությունը և պատասխա-
նը Հույներին։
3
Հին Օ.-ում` ՇԿԸ, այսինքն՝ հինգ հարյուր վաթսնութ այդպես է նաև
ՄՕ.-ում)։ Իսկ այլ ժամանակագիրներ ասում են ՇՀԸ, այսինքն՝ հինդ հարյուր
յոթանասունութ, որն ավելի ստույգ է թվում։
4 Ալավիկի որդի Դավիթ Գանձակեցու խրատական կանոնները ուղղված են
ոմն տխմար քահանայի:
5 Թոքակերի որդու, Խոնթիկի որդի Պետրոսի և Սքանչելատես Հակորի դըր-
վածքները մեզ ծանոթ չեն:
6 Այս օրինակում` մորակել, խոթել, հին Օ.-ում՝ ոթոթել [ՄՕ-ում՝ լիթ
մոթել` խթել, մշտել, բզել։
7 Քոբայր կուսանոցը գտնվում է Գուգարքի Ձորոփոր գավառում, իսկ թա-
գավորազունները կիլիկյան կամ հայ-աղվանական թագավորների ցեղից են:
167&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j41tgau4uy8sqqvhp8ntnvxhp3z451m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152147</id>
    <revision>
      <id>398053</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ղաքի իշխան Ղավրիլը՝ Ուռհայի կուրապաղատի աները, նրան անարգանքով ետ է դարձնում:  '''ԿԴ.''' Այդ ժամանակ կատարվեց սուրբ Հայրապետ Ներսեսի մարգարեական խոսքը՝ ասված ֆրանկների Հայտնվելու վեր րաբերյալ։ Սկյութացիները քանի որ դեռևս տիրում էին Երու– սաղեմին և վարձ էին առնո...»:</comment>
      <origin>398053</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6882" sha1="9a77chzr61cc9kjjyo7udcgj9gp8frk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ղաքի իշխան Ղավրիլը՝ Ուռհայի կուրապաղատի աները,
նրան անարգանքով ետ է դարձնում:

'''ԿԴ.''' Այդ ժամանակ կատարվեց սուրբ Հայրապետ Ներսեսի
մարգարեական խոսքը՝ ասված ֆրանկների Հայտնվելու վեր
րաբերյալ։ Սկյութացիները քանի որ դեռևս տիրում էին Երու–
սաղեմին և վարձ էին առնում սուրբ գերեզմանը մտնողներից,
խուռն բազմության մեջ նրանց է հանդիպում ազգությամբ
ֆրանկ մի կոմս՝ Հրելով՝, զայրանալով, որի պատճառով նրան
այնքան են ծեծում, որ մինչև անգամ ակնաբնից հանում են
նրա մի աչքը, որը վայր է ընկնում։ Այն վերցնելով՝ կոմսը
գնում է գրպանը և տանում Հռոմ, որտեղ ցույց է տալիս ժո-
ղովրդին և նախանձից բորբոքում շատերին։ Եվ բազում զոր–
քերի գլուխ կանգնում են փառավոր շատ մարդիկ, որոնց ա-
նուններն են՝ Կոնդոփր, նրա եղբայր Պաղտույնը, որը թագա-
վորների ցեղից էր, որի մասին ասում են, թե նա տիրում էր Ե-
րուսաղեմն ավերող Վեսպանիոսի թագին, Պայմունդ մեծ կոմ-
սը, նրա քեռորդի` Տանկրին, կոմս Զնջիլը, Որմնիքի կոմս Ռո-
բերտը”, մյուս Պաղտույնը, Ջոսլին&quot;&quot;&quot; կոմսը,- [այս բոլորն] էլ
Հաղթող ու մեծաքանակ զորք ունեցող մարդիկ էին: Նրանք]
1 Ղավրիլը [ՍՕ.-ում՝ Խավրիլ) ոմանց կարծիքով` Հայ Գարրիել իչխանն է,
ուրիշների կարծիքով՝ Հույն է կամ հունահայ, Երուսաղեմի Պոտուն թագավո-
րի աները:
* ՎՕ-ում` Հարամտել, ՍՕ.-ում՝ Համարիլ՝ դժվարանալ։ Ըստ «Միջին հա-
յերենի բառարանի»՝ Համարղիլ՝ «նեղվել» (հ. 2, էջ 10)։
2. Առաջին խաչակիրների աչխարհածանոթ առաջնորդներն են Կոտոիրեն
(Կոտըֆրուա դը Պույոն, Godefroy de Bouillon) և նրա եղբայր Պալտինը (Պ.
տուն, Baudouin), որոնք Համարվում են իրենց պապի` ինքնակալ Կարլոս Մե-
ծի սերունդները։ Իսկ թագն ու թուրը Վեսպիանոսինն են՝ ըստ Մատթեոս Ուռ-
Հայեցու կարծիքի, որից էլ վերցրել է մեր Հեղինակը:- Պեմունդը (Boemond) հըռ-
չակավոր Ռոբերտ Կիչարի որդին է, որը դարձավ Անտիոքի դուքսը,- Տանկրին
(Դանգրետ, Tancriede), որը ոչ թե Պեմունդի քրոջորդին էր, այլ Հորաքրոջ։-
Ջնջիլը Ռայմոնդ Սեն-Ժիլն է (Raymond de Saint-Gelle):- Որմնիքի (Ալաման-
քի) կոմս Ռոբերտը Նորմանդիայի կոմսն է:-Մյուս Պալտինը առաջինի ազդա-
կան Պոտուեն դը Պուրկն է (Boudouin de Bourg),- Ջոսլինը Ժոսլեն դը Գուրդը-
նեն է (1osselin de Courieray), որը հաջորդեց մյուս Պալտիին։
..
154.
ՄՕ.-ում՝ «Ռոբերտ, որ մնաց կոմս»՝ Ռոբերտը, որ կոմս մնաց:
*** ՄԾ.-ում` Ջոչլին։
ճանապար ընկնելով՝ գալիս են Բյուզանդիա և խաղաղու-
թյամբ մտնելով Նիկիա՝ մեկ-երկու Հարված են Հասցնում Ղլիճ
Ասլանին, գրավում Նիկիան, տալիս Ալեքսին, իսկ իրենք
գնում են Կիլիկիա և գրավում Անտիոքը, ամբողջ ծովեզերքը,
Երուսաղեմը այնտեղ թագավոր են նչանակում. ինչպես որ
տեղեկացնում են շատ պատմություններ:
ML
w-
Այդ ժամանակներում Նունեի սուրբ խաչը մտնում է Անի,
այն խաչը, որ Վրաց առաջնորդ Վազգենի ուրացման ժամա-
նակ գաղթել էր Պարխար լեռան խորչերը սուրբ Սահակի
շակերտներից մեկի՝ սուրբ վանական Անդրեասի միջոցով։
Այնտեղ մնում է յոթ տարի և ապա Հայտնի է դառնում Հմա-
յակի որդի Մամիկոնյան Գրիգորին, որը տանում է Կապույտ
կոչված բերդը, իսկ այնտեղից տեղափոխվում է Վանանդ,
րի Համար կոչվեց Վանանդի խաչ: Իսկ տեր` Բարսեղի Հայ-
պետության ժամանակ, `երբ անօրեն Սուքմանը վերացնում է
Մամիկոնյան տոհմը, [խաչը] բերվում է Անի, և նրա համար
տոն է կարգվում կիրակի օրը, որը տոնվում է Խաչվերացի
տո–
նից ութ օր հետո:
n-
Հինգ Հարյուր քառասունյոթ թվին Պաղտույն կոմսն2 առ-
նում է Թլպաչարն ու ՈւռՀան։ Եվ հաջորդ տարին զորավար
Բեկիարուքը գալիս է Անտիոք, Փռանգի վրա, նրանցից կոտո-
րում է մոտավորապես ութ բյուր՝ մարդու, քանի որ սուրբ
Պետրոսի [եկեղեցու` ձախ կողմում գտնում են այն գեղարդը,
որով հրնաները կատակով խոցեցին փրկչի արձանը, և այնտե-
ղից դուրս ելավ արյուն ու ջուր, որպես Տիրոջ** կողից։ Եվ այդ
զենքը պատվի է արժանանում որպես աստվածամուխ [աստ-
ծու մեջ մտած] զենք, որը գտնվում է Հայերի մոտ։ Դրանով
Հզորանալով՝ ֆրանկները կոտորում են իրենց թշնամիներին և
ապա այն ուղարկում Ալեքսին։
&quot;

'''ԿԵ.''' Հինգ Հարյուր քառասունյոթ թվին մեռնում է Հայոց
Կոստանդին մեծ իշխանը՝ Ռուբենի որդին, որը Գագիկ արքա-
1 Կապույտ բերդը գտնվում է Արչարունիքում։
2 Թլպաչարն առնողը Կոտըֆրուայի եղբայրն է։ Թլպաշարը` նշանակում և
կոչվում է Թիլ Ավետյաց, որը Հռոմկլայի ու Բերիճիկի Հարավ–արևուտքում,
Եփրատի աջ կողմում գտնվող բերդաքաղաք է։
• ՄԾ.-ում՝ երեսուն բյուրո
• ՄՕ.-ում՝ տերունի։
155&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9a77chzr61cc9kjjyo7udcgj9gp8frk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152148</id>
    <revision>
      <id>398054</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:36:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ռի Իսմայիլին։ Բակիարուխը հայերի հանդեպ շատ քաղցը ու բարեմիտ մարդ էր։ Նրա շնորհիվ Հոգ է տարվում մեր ազգի մասին, և բարեկարգվում է մեր աչխարհը։ Նա [Հարկերից] ա- զատում է մեր վանքերն ու բոլոր եկեղեցականներին։ Իսկ Դուդուշը, տիրելով Միջագետքին, ջարդ է տալիս արաբների թա...»:</comment>
      <origin>398054</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6844" sha1="t16x6hriwth65blcd7nr5zmvtfqxhxa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ռի Իսմայիլին։ Բակիարուխը հայերի հանդեպ շատ քաղցը ու
բարեմիտ մարդ էր։ Նրա շնորհիվ Հոգ է տարվում մեր ազգի
մասին, և բարեկարգվում է մեր աչխարհը։ Նա [Հարկերից] ա-
զատում է մեր վանքերն ու բոլոր եկեղեցականներին։ Իսկ
Դուդուշը, տիրելով Միջագետքին, ջարդ է տալիս արաբների
թագավոր ԲրեՀիմին և գերելով նրա ամբողջ ճամբարը՝
Հարտանում է։ Նրան գրություն է գալիս Բեկիարուխի կնո-
ջից, որպեսզի նա գնա Պարսկաստան, դառնա նրա ամուսինը
և ամբողջ երկիրը ենթարկի իրեն։ Եվ այդ լուրից ուրախանա-
լով՝ Դուդուչը մեծ բանակով չարժվում, գնում է Ասպահանի
դաշտը։ Բեկիարուխը՝ նրան աղաչանք է հղում, որպեսզի նա
իրեն
Ասպահանը, իսկ մնացած ամբողջ երկիրը իրեն
վերցնի։ Բայց նա չի Համաձայնվում, և նրանք Հարձակվում
են` միմյանց վրա։ Դուդուշն սպանվում է, իսկ նրա որդի Ը-
ատվանը փախչում է Ուռհա, դառնում է Հալեպի ու նրա
սահմանների սուլթանը։ Նրա ցեղից Ալփիրակ անունով մեկը
սուլթան է դառնում Հունաստանի կողմում և գալով Ուռհա՝
ձգտում է տիրել նրան։ Երեսուն օր անց Թորոս կուրապաղա-
տը թունավորելով սպանում է նրան:
ww
Նույն տարում Հոնիում մեռնում է սուրբ կաթողիկոս Թեո-
դորոսը, որն օժտված էր ամենայն առաքինությամբ, և թաղ-
վում է տեր Սարգսի մոտ։

'''ԿԳ․''' Այն ժամանակ մորեխի և երաչտի պատճառով սաստիկ
սով եղավ, և Անիում շատ մեծ նեղություն սկսվեց, ուստի սո-
վից չէին կարողանում մեռածներին թաղել և ոչ էլ օրինական
կարգով Հաղորդություն տալ։ Եվ ասում են, որ Բեխ անունով
մի մարդ, ցուցաբերելով քաջություն ու սեր առ Աստված,
թաղում է վեց Հազար մարդու։ Այսպիսի աղետների մասին
Պարսկաստանում լսելով մի հարուստ մարդ՝ ուղտերի մի երա–
մակ ցորեն է բարձում և գալիս է Անի ու ասում, որ ոչ ոքի
չտան, բացի երեխաներից։ Այդ խոսքերը լսելով՝ նրա մոտ են
րերում արտասվախեղդ շատ երեխաների, և նա կերակրում ու
Հագցնում է նրանց։ Եվ երբ սպառվում է ցորենը, նա երեխա-
1 Արաբական թագավոր Հիչյալ Իբրահիմը պետք է լինի Միջագետքի անա-
պատի իչխողներից մեկը և ոչ թե եթովպացիների թագավորը։
* Պատմիչր մեկ Բակարում է գրում, մեկ Բեկիարուփ». մենք թողել ենք ան-
փոփոխ։
152
ների ծնողներին ձայն է տալիս, որպեսզի գան ու Համբուրեն
իրենց ուստրերին ու դուստրերին։ Եվ երբ լացուկոծ անելով
մորմոքվում էին գրկախառնվածները, բարի մարդը քաղցր
ձայնով ասում է. «Վերցրեք ձեր երեխաներին և գնացեք ձեր
տները՝ փառավորելով բարիքներ տվող Աստծուն իր մեծու-
թյան մեջ», որը այդպես էլ կատարվեց։
Սովը անցնելուց Հետո սկյութական մի ցեղ, որ չատ վաղ
ժամանակներից թաքնված ապրում էր Վրկան աչխարհի մոտ,
որի առաջնորդի անունը Ելխաղին էր, յոթ հազար մարդով
պատերազմելով աշխարհի միջով գալիս է մինչև Անի քաղա-
քը, որտեղ սպանվում է Ելխաղի եղբայրը, որ նման էր հսկա
Գողիաթին՝ ծնված Ապիրատի թոռ Վասակի որդի Գրիգորից,
որը օրեր անց նաՀատակվում է Կաղզվանում՝ մահից փրկելով
Անիի ամիրա Մանուչեին։ Նրան տանում և թաղում են Կեչա-
ռիսում, որի դիակի ետևից գնում էին տեր Բարսեղ կաթողի-
կոսի եղբայրը, Մանուչեն և Հայոց ամբողջ զորքը։ Իսկ Ելխա-
ղին, գնալով Միջագետք, ֆրանկներից առնում է Երուսաղեմը,
Հարություն [եկեղեցու] տանիքին խփելով մի նետ, որը ցարդ
մնում է ի նշան նրա գործի։
Հինգ Հարյուր քառասունչորս թվին Արդուխի որդի Սուք-
մանը և Սամուսատի ամիրա Պալտուխը՝ Ամիր-ղազնի որդին,
գալիս են Ուռհայի վրա ու վերադառնում մեծ ամոթով, որով-
Հետև Թեոդորոս կուրապաղատը իմաստությամբ ու քաջու-
թյամբ պահում էր քաղաքը, այնպես որ նույնիսկ Ռատվան
սուլթանը չի կարողանում Հնազանդեցնել նրան: Դարձյալ
հինգ հարյուր քառասունյոթ թվին արևմուտքի սուլթան Ղլիճ
Ասլանը` Դդլմուշի&quot; թոռը, գնում է Մելտենիի վրա, բայց քա-
1 Ելխաղին [ՍՕ.-ում՝ Էլխաղին] Օրդոք Էլխաղի ամիրան է, որի անունով
կոչվում է թուրք Որդոքյան տոհմը, նրան մերոնք Արդուխ են կոչում։ Այդ
տոհմը տիրեց Խլաթին, Հայաստանի Հարավային բազում այլ քաղաքների, Մ–
ջագետքին և Երուսաղեմին, բայց խաչակիրների գալուց առաջ և ոչ թե այնպես,
ինչպես մեր Հեղինակն է ասում, թե Երուսաղեմն առան ֆրանկների ձեռքից, ո-
րով`ետև ֆրանկները սրանցից են սերում, մանավանդ նրանց Հաջորդներից ու
Եգիպտոսի խալիֆի զորավարներից։
* ՄՕ.-ում՝ ամիր Խազե։
2 Գլըճ Արսլանը Իկոնիոնի սուլթան Գութուլմուչի, նրա որդի Սուլեյմանի
որդին էր։
•• ՄԾ.-ում՝ Դուշ։
153&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t16x6hriwth65blcd7nr5zmvtfqxhxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/76</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152149</id>
    <revision>
      <id>398055</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:37:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ջը ուզեց փեսա դարձնել, բայց ՀովՀաննեսը չՀամաձայնվեց։ Եվ նա կայսեր հրամանով գնաց սուլթանի մոտ ու Անին տվեց նրան։ Մանուչեի` ազգական մի ներքինի՝ թագավորեց ու սպանեց նրան։ Նրա մարմինը բերվեց Կոստանդնուպոլիս։ Եվ նախքան մռած որդուն բերելը մեռնում է նաև նրա Հայը, ու ա...»:</comment>
      <origin>398055</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="dte3d0g9rv4wse1jz1efx8myii8h6pv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ջը ուզեց փեսա դարձնել, բայց ՀովՀաննեսը չՀամաձայնվեց։
Եվ նա կայսեր հրամանով գնաց սուլթանի մոտ ու Անին տվեց
նրան։ Մանուչեի` ազգական մի ներքինի՝ թագավորեց ու
սպանեց նրան։ Նրա մարմինը բերվեց Կոստանդնուպոլիս։ Եվ
նախքան մռած որդուն բերելը մեռնում է նաև նրա Հայը, ու
այս ձևով վերանում են Անիի թագավորները։

'''ԿԱ.''' Հինգ հարյուր երեսունյոթ թվին Պուզան ամիրան
Մելիք-Շահի հրամանով Փատլնյաններից, որոնց Շատա-
տիկք&quot; են կոչում, խլեց Գանձակը: Իսկ Վրաց թագավոր Բա-
գարատը կայսրից դարձյալ ետ է վերցնում իր Հայրենիքը:
Նրանից հետո` [թագն] առնում է նրա որդի Գևորգին, որը
Կյուրիկեից Հետո գնալով Խորասան, Մելիք-Շահի մոտ, այն-
տեղից վերադառնում է պատվով: Այս Կյուրիկեն Աշոտ Ողոր–
մածի որդի Գուրգենի, նրա որդի Դավթի որդին էր։ Նրա Հա-
մար Հայր Դավիթը շինեց Լոռին և տասներկու այլ բերդեր, որ
րոնք թաղված են Սանահնի մեջ։ Նրանց Աբաս և Դավիթ
թոռները, նեղվելով վրացիների կողմից, գնում են Ռանի տե-
րերի մոտ, ամեն մեկը մի բերդ է առնում և ապրում տառա-
պանքով?։ Մելիք-ՇաՀ սուլթանը, որը բարքով խաղաղասեր
քրիստոնեասեր էր, տիրեց տասներկու թագավորությունների՝
սկսած Կասպից ծովից մինչև Պոնտոս ծովը։ Եվ վերցնելով օվ-
կիանոսի ավազը՝ նա տարավ Պարսկաստան, լցրեց իր Հոր գե–
րեզմանի վրա և ասաց. «Հայր, ահա քեզ ավետիս, որ քո որ-
դին, որին թողեցիր երեխա ժամանակ, տիրեց մինչև երկրի
ծայրերը»: Նրա մոտ է գնում Փիլարտոսը և տկարանում Հա-
վատի մեջ։ Մեծ ամիրա Պուզան սուլթանի հրամանով գրա-
վում է Ուռհան և քսու մարդկանց մատնությամբ սպանում է
Հայոց փառավոր իչխաններից չատ ազնիվ մարդկանց:
NL
Այդ օրերին Պեծենեկքի թագավորը վեց Հարյուր հազա-
• ՄՕ-ում` կուրա՝ կրտած։
1 Պուզա [ՍՕ.-ում՝ Պուղայ ամիրան Մելիք-Շա է սուլթանի զորավարն էր, ո-
րը Հետո ապստամբվեց ու սպանվեց Դուդուչի կողմից։
•• ՄՕ-ում՝ Շատատիք։
2 Այդ բերդերն են Նորբերդը և Մածնաբերդը, որոնք դանվում են Ուտիքում
կամ Հայկական Աղվանքում։
3 Հեծենակք կամ Բնչենկք. թուրքերը; Հալածվելով խազիրների կողմից,
վտարվեցին Վոլգայի այս կողմը և արշավելով գրավեցին մինչև Տրանսիլվանիա
ու Մոլդավիա՝ անընդՀատ պատերազմելով ռուսների և Հույների Հետ:
+50
րով՝ եկավ Կոստանդնուպոլիս, Ալեքսի վրա։ Ութ օր աղոթե-
լով` քրիստոնյաները նրանց բոլորին բնաջնջեցին՝ կրակ գցե-
լով նրանց սայլերի վրա, որոնցով նրանք եկել էին։
Այդ նույն ժամանակ հայտնի դարձավ Հունական մի արե-
ղայի չարությունը, որը չուն էր պաշտում։ Նա մոլորեցրեց մո-
տավորապես մեկ բյուր մարդու և Ալեքսի մորը, որը մինչև
անգամ` Տիրոջ սուրբ խաչափայտից մի մաս թաքուն դրել էր
որդու կոշիկի մեջ, ներբանի տակ։ Երբ այդ մասին իմացավ Ա-
լեքսը, բնաջնջեց բոլորին, իսկ մորը զրկեց տիկնությունից (!)։

'''ԿԲ.''' Հինգ Հարյուր քառասուն թվին մեռավ Պողոս կաթո-
ղիկոսը, որը նստում էր Մարաշում, որին նչանակել էր Փիլար–
տոսը: Մեռավ նաև Հայոց սուրբ, մեծ գիտնական Գևորգ վար-
դապետը և թաղվեց Կամրջաձորում, Սամվել վարդապետի
կողքին։ Եվ պատրիարքության սուրբ աթոռը դարձավ միա-
Հեծան, որովհետև տեր Բարսեղը այդ ժամանակ Թոդորոս
կաթողիկոսին դցեց աթոռից և նրանից խլեց տեր Պետրոսի
[Հայրապետական] քողը, գավազանն ու սուրբ նշանը: Բար-
սեզը, շրջելով Կեսարիայում, եկավ Անտիոք, իսկ այնտեղից՝
Ուռհա, և ամենուրեք մեծ ուրախությամբ էր ընդունվում։
Բայց խաղաղասեր սուլթանը, թունավորվելով իր կնոջ
կողմից, վախճանվում է Հինգ Հարյուր քսանմեկ թվին։ Եվ
Պուզան ամիրան, որը գտնվում էր Նիկիայում, լսելով այդ մա-
սին, վերադառնում է Ուռհա, իսկ տեր Բարսեղը գնում է Անի։
Մելիք-Շահը թաղվում է Մարանդում, իր հոր՝ Արփասլանի
մոտ։ Նա ուներ երկու որդի՝ Բակիարուխ և Սափան անուննե-
րով։ Մելիք-Շահի եղբայր Դուդուչը սուլթան է դառնում Հու-
նաստանի կողմերում, իսկ Բեկիարուխը՝ Պարսկաստանում և
Հայաստանում։ Նա սենեկապետ [Հեջուր] է դարձնում իր քես
* լ/0.-ում՝ Հազար հազարով:
1 Կամթջաձոր վանքը Երասխաձորում է կամ Արչարունյաց ավառում, ուր
ծաղկում էր Սամվել վարդապետք՝ եկեղեցական թղթին պատասխանողը, ոՐԸ
գրեց Խաչիկ կաթողիկոսի հրամանով: Իսկ մեծ գիտնական Գևորգը Մեղրիկը չէ,
այլ Ուռճեցին, սակայն նրա գործերը մեզ ծանոթ չեն։
պետ:
2 Դուդուշը Հալեպի և Դամասկոսի սուլթանների նաՀապետն է։
3 Հճուղ, Հեոիոլ արաբերեն է, որ նչանակում է դռնապան կամ սենեկան
151&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dte3d0g9rv4wse1jz1efx8myii8h6pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152150</id>
    <revision>
      <id>398056</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «է գավազանն ու անունը, որը անձամբ անօրինաբար խլել էր կաթողիկոսությունը:  '''Կ.''' Հինգ Հարյուր քսանհինգ թվին Հռոմեացիները Անտիոք քաղաքում նենգությամբ սպանում են Վահրամ կաթողիկոսի եղբայը Վասակ իշխանին, որը նույն՝ Անտիոք քաղաքի իչ- խանն [տուկ] էր։ Եվ նրա զորքը, ամրանա...»:</comment>
      <origin>398056</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6601" sha1="kqud5ygye76tqtuo0fguhmjgaroeop3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է գավազանն ու անունը, որը անձամբ անօրինաբար խլել էր
կաթողիկոսությունը:

'''Կ.''' Հինգ Հարյուր քսանհինգ թվին Հռոմեացիները Անտիոք
քաղաքում նենգությամբ սպանում են Վահրամ կաթողիկոսի
եղբայը Վասակ իշխանին, որը նույն՝ Անտիոք քաղաքի իչ-
խանն [տուկ] էր։ Եվ նրա զորքը, ամրանալով բերդում, քա-
ղաքը Հանձնում է ծագումով Հայ Փիլարտոսին, որը այն ժա-
մանակ բազմաթիվ գավառների էր տիրացել: Առնելով քաղա-
քը՝ նա Վասակի արյան համար վրեժ է պահանջում: Այս Փի-
լարտոսը ձեռնադրել է տալիս Միջագետքի կաթողիկոս տեր
Պետրոսի քրոջորդի Սարգսին՝ մի սուրբ ու պարկեշտ մարդու,
քանի դեռ կենդանի էին Վահրամն Գևորգը, որին աքսորե-
ցին տեր Վահրամն ու տեր Բարսեղը, որոնք գտնվում էին
արևելքում։ Սարգսին Հաղպատում ձեռնադրում են Աղվանքի
կաթողիկոս տեր Ստեփանոսն ու Կյուրիկե թագավորը&quot; ։ Նրա
օրոք Սարգիս ավագերեցին Հաղպատի սուրբ ուխտի երկու
կաթողիկոսները արքունի դռան արքեպիսկոպոս են ձեռնա-
դրում՝ նրան տալով վիճակներ երկու կողմից։ Իսկ կաթողիկոս
տեր Սարգսի մահից Հետո նրա տեղը Փիլարտոսը ձեռնադրել
է տալիս ոմն Թեոդորոսի:
ML
Այդ օրերի ընթացքում սպանվեց Բեխտը` Շիրակունի իչ-
խանը, որը մեծ բարեպաչտության պատճառով, Հոժարու-
թյամբ նեղվելով կայսեր կողմից, Հույն եղավ, և նրան տրվեց
խոստովանաՀայր Հունական մի աբեղա** ։ Եվ որովհետև նա
չէր պահպանում Հունական կրոնը, քնի մեջ նրան խեղդեց
պիղծ կրոնավորը՝ նրան գտնելով միայնակ իր Անտիոք բեր-
դում։ Այդ բանը լսելով` զորքը այդ անօրեն վայրագին գցեց
ժայռից ցած։ Իսկ Միքայել կայսրին փոխարինեց Վտանիոտը,
• ՄՕ-ում` «և ի Հաղբատ ձեռնադրեցին զտէր Ստեփանոս կաթողիկոս Ա-
ղուանից թադաւորն Կիւրիկէ»՝ և Հաղպատում ձեռնադրեցին տեր Ստեփանո-
սին Աղվանից կաթողիկոսը և Կյուրիկե թագավորը։
1 Բեխտը [ՍՕ.-ում` Բեղիդ պետք է լինի վաը (լատիներեն՝ a veste, զդիս
տավորող պաշտոնյա). Շիրակունի իշխան, բյուզանդացիներին ծանոթ, իսկա-
կան անունը Խաչատուր, բայց նրա Անդրիոն անունով բերդը մեզ ծանոթ չէ,
այն պետք է փնտրել Անտիոքի կողմերում։
148
2 Հին Օ.-ում՝ ինեաւ (այդպես է նաև ՄԾ.-ում]` կնքվեց։
•• ՄՕ-ում` Աբել։
մեկ տարի, հետո՝ Մալեսիանոսը), վեց ամիս, և ապա.
պիտանի ու խելացի մի մարդ:
Ալեքսը՝
Նրա օրոք սոսկալի Հրաչք կատարվեց Պիզու&quot; վանքում, ո-
րը չինել էր Գագիկ արքան։ Երկու ճգնավոր մարդ, երազ տես–
նելով, եկան վանք և նախքան հարց տալը ասացին այն, ինչ
որ տեսել էին։ Մեկն ասաց. «Տեսնում էի, որ եկեղեցու գմբե-
թի կանթեղն ընկավ եկեղեցու հատակին, և չհանգավ նրա
լույսը», իսկ մյուսն ասաց. «Տեսնում էի, որ երկնքից մի աստղ
ընկավ, և նրա լույսը էլ ավելի էր փայլում եկեղեցում»։ Վա-
նահայրն ասաց. «Տեսեք, որ այն ընկել է սուրբ խորհրդից»2։
Մոմեր վառելով՝ գնացին ու բեմի վրա գտան սուրբ խորհրդից
ընկած մասը, որը անզգույշ մարդու պատճառով մնացել էր
մինչև սուրբ Հոգեգալուստը (պենտեկոստե]։ Այն գտնվեց ե-
րեք օր հետո, սուրբ հոգեգալստի ժամանակ, և այդ երեք օրե-
րի ընթացքում այն չէր Հանդիպել ո՛չ ավելի, ո՛չ ոտքի։ Եվ
մարդիկ գոհ մնացին Աստծուց:
և
Իսկ Անիի տեր Գագիկին, որը գնաց Կոստանդնուպոլիս,
շատ աղերսեց Թոդորի քույր Զոյին, որպեսզի նա ընդունի
Հունական կրոնը, դառնա
իր ամուսինը և թագավորի Հունաս-
տանում, բայց նա չհամաձայնվեց։ Նա իր կրտսեր որդուն փե-
սա է դարձնում Վասպուրականի իչխաններից մեկի՝ Խաչիկի
որդի Ապլղարիբին, որին պատկանում էին Մսիսը, Ադանան,
Պապառոնը, Լամբրոնը, բայց հետո նրան ատեց՝ և բանտ
գցեց։ Այդ բանը լսելով՝ Գագիկը գնաց որդուն բանտից ազա-
տելու, բայց վերադարձի ժամանակ իջևանատանը հույները
խեղդեցին նրան: Իսկ պիղծ Ապլղարիբը թունավորեց ու սպա-
նեց փեսային: Իսկ նրա ավագ որդի Հովհաննեսը Հույսով փե-
սա դարձավ Անիի Հույն դքսին և գնաց Անի, բայց Հանդիստ
չգտնելով` մեկնեց Վրաստան։ Այնտեղից նա վերադարձավ
Կոստանդնուպոլիս Աշոտ անունով իր տղայի հետ, որին կայս
1 Նիկեփոռ Վոտոնիատը և Նիկեփոռ Բրիեն հիշյալ կայսրերն են։
* ՍՕ.-ում՝ Պիզո:
2 Հին. Օ.-ն ավելացնում է՝ «ի փառս անճառ խորհրդոյն» [այդպես է նաև
ՍԾ.-ում]՝ անճառ խորհրդի փառքի համար։
. Թեոդորոսը, որը ինքնակալության դահին նստեց 1054-1056 թթ.։
** ՄՕ-ում` Սիս:
*** ՄԾ-ում` հաց՝ խաբից։ `
149&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kqud5ygye76tqtuo0fguhmjgaroeop3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152151</id>
    <revision>
      <id>398057</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «մահները տարիք չունեն: Իսկ Հանցանք - գործելուց ետո դրախտում չմնաց, որովհետև վճռով մահվան տակ ընկավ և մեռավ Աստծու համար։ Գերեզմանի կարիք կար, իսկ դրախտն անմահների տեղն էր, որի համար երկիր դուրս գա- լով` մտնում է ժամանակի [ազդեցության] տակ: Եվ այդտե- ղից սկսած Հոգին Մ...»:</comment>
      <origin>398057</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6825" sha1="oq2eyoc3cspqhdxmu7ai0gco7rpucn1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մահները տարիք չունեն: Իսկ Հանցանք - գործելուց ետո
դրախտում չմնաց, որովհետև վճռով մահվան տակ ընկավ և
մեռավ Աստծու համար։ Գերեզմանի կարիք կար, իսկ
դրախտն անմահների տեղն էր, որի համար երկիր դուրս գա-
լով` մտնում է ժամանակի [ազդեցության] տակ: Եվ այդտե-
ղից սկսած Հոգին Մովսեսին միջոցով Հաչվում է տարիները, ո-
րոնք ըստ յոթանասնից թարգմանության՝ դրախտից դուրս
գալուց մինչև ջրհեղեղը լինում են երկու Հազար երկու Հա-
յուր քառասուն երկու տարի, իսկ ըստ եբրայական օրինակի՝
Հազար վեց հարյուր հիսունվեց տարի, որը պակաս է Լինգ
Հարյուր ութսունվեց՝ տարով։ Դրա պատճառը համարում են
Հրեաների կնասիրությունը. նրանք առաջին ամուսնության
տարիները կրճատեցին, որպեսզի ոչ ոք նրանց չարգելի երե-
խս ժամանակ կին առնել, քանի որ նրանց անմիաբանությու-
նը նախքան ամուսնանալն էր։ Ասում են, թե Ադամը Հարյուր
Որուն տարեկանում ծնեց Սեթին, Սեթը հարյուր հինգ
րեկանում ծնեց Ենովսին, իսկ յոթանասնից թարգմանությու-
նը ամուսնությունից հետո ժամանակը զույգ է դնում: Հարե-
դի, Մաթուսաղայի և Ղամեքի մեջ&quot; դարձյալ միավորվում են,
որը առավել ևս հանդիմանում է նրանց ստությունը, որով-
Հետև եթե կրտսերներն ավելի երկար պահեցին ողջախոհու-
թյունը, ապա ավագներն ու պատվավոր մարդիկ էլ ավելի եր-
կար պիտի պահեին։ Արդ՝ Նոյը լինելով Հինգ Հարյուր տարե-
կան՝ ծնեց Սեմին, Քամին և Հաբեթին, որոնց Հետ փրկվեց ջրր-
Հեղեղից, որը եղավ իր վեց հարյուրերորդ տարում: Նա տա-
պանից դուրս գալուց Հետո ապրեց ևս երեք հարյուր հիսուն
տարի։ Եվ ասում են, որ նա ծնեց մի այլ որդի՝ Մանիտոն
նանոք և Աստղիկ անունով մի դուստր, որոնց և բաժանեց
ww-
E-
1 Արդարև, պատմական ժամանակի սկիզբը պետք է Հաչվել ո՛չ Ադամի
սաեղծումից, ո՛չ էլ դրախտից դուրս գալու, այլ Կայենի ծննդից, որից էլ
ակավում է Ս. Գրքի ազգաբանությունը։
ՄՕ-ում` յոթ հարյուր ութսունվեց։
ՄՕ.-ում` «ի հարնդէն ի Մաթուսաղայէն և ի Ղամեքայն»՝ Հարեդից,
Մաթուսաղայից, Ղամեքից սկսած։
2 Մանիանին հիշում են մեր պատմիչները, Հայսմավուրքը և Մեթոդիոսը
իր երկրայելի մարգարեական գործերում: Ըստ այդ Հեղինակի՝ դրա անունով է
կոչվում Անգլի Ման կզզին։ Իսկ ոմանք էլ ասում են, թե Բրիտանիան Նոյի որ–
մի Բիասնի անունից է ծագում:
38
ամբողջ աչխարհը․ մաս Հանեց նախ երեք բաժինները՝ ըստ ե-
րեք որդիների, որոնք դուրս եկան տապանից, այն է՝ Եվրոպա,
Լիբիա, Ասիա։ Ասում են, որ Եվրոպան նչանակում է բաժան-
ված, քանի որ Նոյը այն բաժանեց՝ արևմուտքը կցելով նրան,
սկսած արևելյան կողմի Եմավոն սարից ու տվեց Հաբեթին։
Այդ մասի սահմանները ձգվեցին մինչև Կասպից ծովը և Կով-
կասյան լեռներն ու կղզիները, իսկ արևմտյան մի մասը կտրե
լով` տվեց Մանիտոնին, որի մասին ասում են, թե նա խնդրեց
Ադամի ոսկորներից, որոնք Նոյը պահում էր տապանում։ Նո-
յը նրան տվեց ծնկոսկրները և գնաց։ Մանիտոնը գտավ Հա-
վաՀմայությունը. նա թյուրիտոնացիների՝ Հայրն էր։ Լիբիան
նշանակում է մեծ բաժին, որը Հարավային մեծ սահման ունե
ցող մասն է, որի մեջ մտնում են Եգիպտոսը, ամբողջ Հնդկաս-
տանը և Եթովպիան. այն տվեց Քամին։ Խնկաբեր երկիրը, որ
կոչվեց Երջանիկ Արաբիա, տվեց իր դուստր Աստղիկին, որ-
տեղից եկավ տիկին Սարան, որովհետև նրանից հետո այն ժա-
ռանգում են կանայք։ Իսկ Ասիան, որ գտնվում էր արևելյան
կողմում, աստվածային է ասվում. այն տալիս է Սեմին՝ սկսած
Կարմիր ծովից, Եվիլայից, Պաղեստինից, Ասորիքից մինչև
Պարթևստան, Վրկան և արևելք։ Նրան արկղով տալիս է նաև
նախաստեղծների ոսկորներից, որոնց երբ ուզում է տիրել
Քամը, նա թաղում է Գողգոթայում ու Բեթղեհեմում և նզովք
է դնում, որպեսզի չհափչտակեն միմյանցից” :
Աշխարհավեր ջրհեղեղից երկու տարի Հետո իր հարյուր
Մ.-ում՝ բյուրիտանացիների։
1 Աս՝ աստված Հնչում է Եվրոպայի Հյուսիսային ցեղերի անունով, ինչպես
որ Ասկարտը՝ աստվածակերտ, աստվածաքաղաք կամ իրենց աստվածների ար-
քայության քաղաք:
2 Եվիլան Աթաբիայի արևմայան կողմում է, Կարմիր ծովի ափին, Եթով-
պիայի և Եգիպտոսի դիմաց:
ՄՕ.-ում դրանից հետո կա մի պարբերույթ ևս, ահա այն՝ «Խնդութիւն և խա-
ղաղութիւն արարածոց քոց և բարի բաժին՝ Տեր ողորմութեանց. քեզ պատիւ և ո-
Հութիւն յաւիտեանս. ամէն»՝ Տեր ողորմութեանց, քո արարածներին թող լինի խըն-
դություն, խաղաղություն, բարի բաժին, իսկ քեզ՝ պատիվ և գոհություն հավի-
տյանս. ամեն:
39&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oq2eyoc3cspqhdxmu7ai0gco7rpucn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152152</id>
    <revision>
      <id>398058</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:40:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «երկուերորդ տարում։ Սեմը ծնեց Արփաքսադին. Արփաքսադը իր հարյուր երեսունհինգերորդ տարում ծնեց Կայնանին. սա զարգացրեց քաղղիությունը, գտավ աստղերով գուշակելու միջոցը, որի Համար իր որդիները նրան աստված համարեցին և նրա կենդանության ժամանակ նրա արձանը պատրաստե- ցին...»:</comment>
      <origin>398058</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="ihn8rhcmm5p3gz2y6bs9ib4g0qr70do" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;երկուերորդ տարում։ Սեմը ծնեց Արփաքսադին. Արփաքսադը
իր հարյուր երեսունհինգերորդ տարում ծնեց Կայնանին. սա
զարգացրեց քաղղիությունը, գտավ աստղերով գուշակելու
միջոցը, որի Համար իր որդիները նրան աստված համարեցին
և նրա կենդանության ժամանակ նրա արձանը պատրաստե-
ցին ու պաչտեցին այն: Կայնանը Հարյուր քսան՝ տարեկա-
նում ծնեց Սաղային։ Սաղան հարյուր երեսուներորդ տարում
ծնեց Երերին. Երերը իր հարյուր երեսունչորսերորդ տարում
ծնեց Փաղեկին, որը բաժանում է նչանակում, քանի որ նրանք
չհամաձայնեցին Նոյի տված վիճակների Հետ և սկսեցին վի-
ճել, մինչև որ կրկին բաժանվեցին՝ մարդկային ցեղի չատ և
քիչ աճման Համաձայն։ ԱյնուՀետև սիրով միաբանելով մի-
մյանց Հետ՝ որոշեցին գնալ արևելք և տեսնել դրախտը, որով-
Հետև լսել էին, որ այնտեղից են դուրս եկել նախաստեղծները:
Եվ երբ շատ օրեր գնացին, տեսան, որ դրախտը մի լայնանիստ
ծովով անջրպետված է ցամաքից: Այնտեղից վերադարձան՝
մտածելով, որ մեղքերի պատճառով ջուրն ավերեց երկիրը, և
ծով անցավ դրախտի միջով։ Այսօր էլ այն մեղքը մեզ Հետ&quot; է
և չի պակասում աչխարհից։ Եվ ահա եկե՛ք մեզ համար աչ-
տարակ շինենք՝ մեզ պաչտպանելու մեղքի համար գալիք ջրի
պատուՀասից: Փաղեկը հարյուր երեսուներեք՝ տարեկան
էր, երբ ծնվեց Ռադավը։ Աչխարհի իչխանները եկան Սենա-
յար երկիրը, Քաղանեք դաչտը, քաղաքի Հիմքը գցեցին, այն
անմիջապես չինեցին և Ռազավի առաջին տարում սկսեցին
աչտարակը։ Ասում են, որ շուրջը դնում են ոսկեղեն և արծա-
թեղեն Հրով թրծած աղյուսյա պատվանդան՝ չաղախված գա-
ջով, կրով, կուպրով, լայն ու խոր Հիմքով, լայն փողոցներով,
1 Սուրր Գիրքն ասում է, որ Սեմը Հարյուր տարեկան էր, երբ ծնեց Արփաք-
ադին։
• ՄԾ-ում հարյուր քառասուն:
•• ՄՕ-ում` ի ղ՝ մեր մեջ է։
•• ՄԾ-ում` հարյուր երեսունչորս:
2 Սենայարը և Քաղանին գտնվում են Միջագետքի ստորին մասում, արև-
լյան կողմում, որը հետո Բաբելոն կոչվեց, իսկ այժմ՝ Իրաք-Արնրի։
40
լուսաբեր լայն պատուՀաններով։ Նաև ասում են, թե պատու-
Հանների մոտ դրել էին լուսարձակներ։ Անխոնջ վաստակով
ամառ-ձմեռ աչխատում էին, և տեղի Հողն էլ ձեռք էր տալիս.
բոլոր կողմերից իջնողների և բարձրացողների խմբերը նման
էին մրջյունների չարքերի, տղամարդիկ միմյանց էին ոգևո-
րում, կանայք՝ իրենց ընկերներին։ Եվ ոչ ոք չէր ասում, թե
ինքն ավելի շատ աշխատեց, քան իր ընկերը, այլ ասում էր, որ
ընկերն ավելի շատ աշխատեց, քան ինքը, որովհետև դեռևս
անապական ու անցավ էր նրանց բնությունը։ Մինչև Ռագա-
վի քառասուներորդ տարին գործին դադար չտվեցին. նրանք
աշխատում էին մինչև սրտխառնոցը, խեղդվելն ու մեռնելը և
աշտարակը Հասցրին մինչև անտես եթեր, որին թռչունը չի
կարող հասնել, իսկ եթե ձգտի հասնել, թևակիզյալ կընկնի։
Նաև ասում են, թե ոսկին Հատակից սկսած մեջքերով տարան
մինչև վերև, որը ջերմությունից հալվում էր, իսկ մարդիկ ջա-
նում էին ինչ-որ Հնարքներով անկեզ մնալ և գործը չդադա-
րեցնել, մինչև որ ինքը՝ Տերը, ողորմելով թույլ էր տալիս դա-
դար առնել անօգուտ ջանքերից։ Նեբրովթի տանը պահպան–
վել են զրույցներ, ըստ որոնց՝ նախ հրեշտակը եկավ Նեբրով-
թի մոտ, որը իչխան էր և չինարարների Համար կերակուր էր
որսում, ու ասաց նրան. «Ես եմ Աստծու հրեչտակը, արևել-
քի կողմնապետը,- այսպես է ասում երկնքի և երկրի տեր
Աստվածը,- լռեցե՛ք, դադա՛ր առեք ինձ մոտ գալու ժամանակ,
որովետև չեք կարող, այլ ես կգամ ձեզ մոտ ժամանակին և
ձեզ սանդուղք կտամ, որով դուք կարող եք գալ ինձ մոտ»:
Բայց Հրեշտակին չլսեցին, Հետո ինքն ասաց իր էակիցներին.
«Եկե՛ք մենք իջնենք և բաժանենք նրանց լեզուները»։ Եվ քա-
նի որ նրա ձեռքով ստեղծվածները, վախենալով նրա ցասու-
մից, փախչում էին նրա մոտ, նրանց չպատժեց, այլ արբեցրեց
դրախտի Հոտով, որովհետև աչտարակի գլուխը դրախտի դի-
մաց էր։ Եվ այսպես մխիթարվածները, Հոգու անճառելի սուր-
մունքից զմայլվելով, մոռացան առաջին լեզուն։ Աստված
չաշխատեցրեց նրանց՝ երկրորդ անգամ ավերելով աշտարակը,
1 Ինձ թվում է՝ Նեբրովթի տան զրույցները Նեբրովթի առասպելաավանդ
պատմության գիրքն է, որը հիչում է նաև վրաց պատմիչը։
2 Հին 0.-ում հետո փոխված է՝ որ տայը (որ տալիս էր]։
41&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ihn8rhcmm5p3gz2y6bs9ib4g0qr70do</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/27</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152153</id>
    <revision>
      <id>398059</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «դոսն՝ էր՝ բոլոր կենդանիների բարոյախոսը1։ Գոթոնիելից Հե- տո իսրայելցիները տասնութուն տարի ծառայեցին Մովարի եդղոմ &quot; արքային, և այդ ժամանակը միացնում են Ավո- դի տարիներին, որը դատեց Իսրայելին ութսուն տարի։ Այստեղ լրացավ չորս Հազար տարին Ադամից Լետո: Ավոդից Հետո քս...»:</comment>
      <origin>398059</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6361" sha1="r2cjxlur9lftk3mdakc0pa99laeqirn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դոսն՝ էր՝ բոլոր կենդանիների բարոյախոսը1։ Գոթոնիելից Հե-
տո իսրայելցիները տասնութուն տարի ծառայեցին Մովարի
եդղոմ &quot; արքային, և այդ ժամանակը միացնում են Ավո-
դի տարիներին, որը դատեց Իսրայելին ութսուն տարի։
Այստեղ լրացավ չորս Հազար տարին Ադամից Լետո:
Ավոդից Հետո քսան տարի ծառայեցին այլազգիներին։
Հզորացավ Սամեգարը և փզչտացիներից վեց Հարյուր տղա-
մարդու սպանեց արորի մաճով։ Իսկ Իսրայելին քառասուն
տարի դատեց Բարակը Դեգրովայի հետ՝ ծառայելով այլազգի-
ներին: Սրա օրոք աթենացիների սպարապետ մնաց Հովնը, և
նրանք էլ անվանվեցին Հույն: Սրա օրերում Հարյուր իմաս-
տասեր մի գիշերում տեսան մի տեսիլ՝ յոթ արեգակ, որը կին
Սարիլեն մեկնեց յոթ դարեր իմաստով, իսկ վեցերորդը՝ Քրիս–
տոսով, որի ճառագայթները խավարեցնում էին մյուս արևնե-
րը։ Բարակից հետո յոթ տարի իչխեցին մադիանացիները՝
և Իսրայելին դատեց Գեդեոնը, քառասուն տարի՝ դրան միաց-
նելով նաև այլազգիներին ծառայելը։ Այստեղ հայտնվեց Դե-
դաղոս4 Հյուսն ու նկարիչը, որի մասին ասում էին, թե նրա
նկարները կարծես շարժվում են: Աբիմելիքը կոտորեց Գեդեո-
• ՄԾ.-ում` Փիլադոս։
1 Փիլիսդոս անունով մի պաամադիր հիշատակվում է Դ դարում Քրիստո-
սից առաջ, Դիոնիսիոս Կրտսերի օրոք Սիրակուզայում, իսկ կենդանիների մա-
սին առակագիրը կամ Եզոպոսի նախօրինակը ինձ ծանոթ չէ։
&quot;
WOO
ՄՕ.-ում` տասնյոթ:
ՍԾ-ում՝ Եղքոմ:
*** ՄՕ-ում` Ավոդիոս:
2 Ըստ Եվսեբիոսի: Բայց մենք Հույներին դիտենք Հալոթի որդի Հավանի ա-
նունից, իսկ Հովնը աթենացիների զորավարն էր, որ մարտնչեց թրակացի Եվ-
մոլփնոսի Հետ, որը փախել-եկել էր Ատտիկեից։
3 Մեզ անծանոթ են Հարյուր իմաստասերները, իսկ կին Սարիլին Սիբիլլա
մարդարևուհին էր հեթանոսների մեջ, որոնք յոթ կամ ինն էին։ Նրանց անու-
նով եղած մատյանը քրիստոնյա աղանդավորների գործ է։
si. ՄO.-ում` մակեդոնացիները:
4 Դեդալը աթենացի հյուսն ու նկարիչ է, որը կառուցեց Մինով արքայի բա-
վիղը (լաբիրինթոսը) Կրետեում։
n-
նի յոթանասուն որդիներին և Իսրայելին դատեց երեք տարի,
նրանից հետո եղավ Թովղան, քսաներկու տարի։ Եվ ասում
են, որ Հերակլեսը թալանեց Իլիոնը՝ սպանելով Անտեոսինձ,
րին երկրածին էին Համարում: Յայիր Գաղատացին [իչխեց]
քսաներկու տարի, նրանից Հետո ծառայեցին այլազգիներին
ութ տարի (ոմանք տասնութ տարի են ասում) և միացան ու-
րիչներին։ Հեփթային՝ վեց տարի, Ալեքսանդրոսը առևանգեց
Ելենեին, և այդ պատճառով տասը տարի պատերազմ եղավ:
Իլիոնը գրավելու ժամանակ Հերակլեսը խոցվելով իրեն գցեց
կրակի մեջ։ Եսեբոն՝ յոթ տարի։ Նրանից Հետո՝ Ելոնը տասը
տարի, որը չկա յոթանասնից թարգմանության մեջ, այլ կա
եբրայական օրինակում, Լարդոնը&quot;՝ ութ տարի։ Հետո թագա-
վորեցին Հռոմեացիները, որոնց առաջին թագավորի անունը
Անիաս էր։ Լադոնից ետո քառասուն տարի ծառայեցին
փղշտացիներին, և ապա բարձրացավ Սամսոնը, որն ազատեց
նրանց և դատեց քսան տարի։ Սրա Հինգերորդ&quot;&quot; տարում Է-
ղան Հռութի իրադարձությունները։ Նրա օրոք մեռավ Զևսը
և թաղվեց Կրետևում, որի մասին ասում են, որ ապրեց ութ
Հարյուր հիսուն տարի, որ և երկարակեցության համար Զես
կոչվեց, որը ծնունդից սկսած Դիա էր կոչվում: Եբրայեցիներն
ասում են, որ Սամսոնի դատավարությունը [տևել է] քառա-
սուն տարի։ ՀոՀանեսը Սամսոնից Հետո ոմն Եմագորի նշանա-
կում է դատավոր քառասուն տարով։ Բայց Աֆրիկանոսն ա-
սում էր, թե քառասուն տարի դատավոր չկար, և խաղաղու-
թյուն էր [տիրում] ։ Հեղին [դատավոր եղավ քսան տարի՝
ըստ յոթանասնից օրինակի, իսկ ըստ ասորականի՝ քառասուն:
Բայց պետք է իմանալ՝ , որ սուրբ առաքյալը մինչև Սամ-
վելը դնում է չորս Հարյուր հիսուն տարի, և դա այդպես կլի-
նի այն ժամանակ, եթե Հեսուի և Սամվելի տարիները չհաշվ-
վեն, քանզի Սամվելը Իսրայելին դատեց քառասուն տարի՝
1 Անտոսը լիբիացի Հսկա էր, երկրի և ծովի (Պիսիդոնի) ծնունդը, որին
խեղդամահ արեց Հերակլեսը՝ ըստ առասպելի։
նես:
• ՄԾ.-ում` Աբդոն:
• ՄԾ.-ում՝ քսանհինգերորդ։
•• ՎՕ.-ում՝ զվասա՝ պետք է իմանաս, ՄՕ.-ում՝ դա՝ ածաք է ղըտ-
••• ՄԾ-ում՝ աահալքն՝ առաքյալները։
53
52&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r2cjxlur9lftk3mdakc0pa99laeqirn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152154</id>
    <revision>
      <id>398060</id>
      <timestamp>2026-11-01T16:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Հետո Իսրայելում երկու տարի թագավորեց նրա որդի Նարա- տը, իսկ նրանից` Հետո՝ Բաասը, քսանչորս տարի։ Նրանց ժա- մանակ մարգարեներն էին՝ Աքիան, Սամյան, Հովելը, Ազա- րիան (նույն ինքը Ադդովը), Անանիան, Հովանը, որին ուրիշ- ները Զաքարիա են ասում, Եպիփանը նրան Իուդ է ասում, ո- րին...»:</comment>
      <origin>398060</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6089" sha1="kzgrz0m8v7wj4vv99lsonbx75uv4ku5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Հետո Իսրայելում երկու տարի թագավորեց նրա որդի Նարա-
տը, իսկ նրանից` Հետո՝ Բաասը, քսանչորս տարի։ Նրանց ժա-
մանակ մարգարեներն էին՝ Աքիան, Սամյան, Հովելը, Ազա-
րիան (նույն ինքը Ադդովը), Անանիան, Հովանը, որին ուրիշ-
ները Զաքարիա են ասում, Եպիփանը նրան Իուդ է ասում, ո-
րին սպանեց առյուծը: Ասայի քսանիններորդ տարում Իսրա-
յելում երկու տարի թագավորեց Ելասը, որին սպանեց իր ծա-
ռա Զամբրին ու թագավորեց յոթ օր: Թագը խլեց Ամրին և
թագավորեց տասներկու տարի։ Նա չինեց Սամարիան, որը
Հետո կոչվեց Սեբաստիա, իսկ այժմ՝ Մամլուզ: Ասայից Հետո
քսանինը տարի թագավորեց Հովսափատը, իսկ երկու տարի
անց Իսրայելում քսաներեք տարի թագավորեց Ամրիի որդի
Աքաաբը, որը կնության առավ Սիդոնի Իքթիլ&quot; թագավորի
դուստր Եզաբելին &quot; Հովսափատի քսանութերորդ տարում
Իսրայելում մեկ տարի թագավորեց Ոքոզիան, նրանից Հետո՝
նրա եղբայր Հովրամը, տասներկու տարի, նրանից հետո՝ Հե-
սուն, քսանութ տարի, նրանից հետո՝ Հովաքազը, տասնյոթ
աարի։ Հուդայում ութ տարի թագավորեց Հովրամը, նրանից
Հետո՝ մեկ տարի Ոքոզիան, Հովրամի յոթերորդ տարում վեր
բարձրացավ Եղիան: Ոքոզիայից Հետո [թագավորեց] նրա
մայր Գոդոզիան, որը Եզաբելի դուստրն էր, և ապա Հովիդյա
քահանայապետը Հուդայում թագավոր դարձրեց Ոքոզիայի
որդի Հովասին, յոթ տարի։ Մովսեսից Հետո մնաց միայն Հո-
վիդյան, Հարյուր երեսուն տարի։ Նրա որդի Ազարիան
մարգարկանում էր և հորից Հետո եղավ քահանայապետ, ո-
րին սպանեց Հովասը իր թագավորության երեսուներորդ
տարում. երեսունյոթերորդ՝ տարում
մեռավ Եղիսեն, իսկ
իր թագավորության քառասուներորդ&quot;
վեց Հովասը իր ծառաների կողմից, և Հուդայում քսանինը
տարում սպան-
տարի թագավորեց Ամասիան։ Նրա տասներորդ տարում
աասնվեց տարի թագավորեց Հովամը, իսկ նրանից Հետո՝
56
* ՄՕ-ում՝ Քթիլ։
.. ՄՕ-ում՝ Հեզալել։
*** ՄՕ-ում՝ Հարյուր վեց։
* ՄՕ-ում` հրեսունհինդերորդ։
***** ՄՕ-ում՝ քսաներորդ։
Ռոբովամը, քառասուն տարի։ Ոմանք ասում են, թե նա սպա-
նեց Ամասիային, Երուսաղեմի պարսպից քանդեց չորս Հա-
րյուր կանգուն, և Հուդայում Հիսուներկու տարի թագավորեց
Ոզիան։ Սկսած նրա քսաներորդ տարուց Իսրայելում թագա-
վորում է Զաքարիան, նրանից Հետո՝ Սելլոմը, մեկ տարի, իսկ
նրանից հետո՝ Մանասեմը&quot;, տասը տարի: Քսաներորդ տա-
րում բորոտեց Ոզիան, և մինչև նրա մահը, քսանութ&quot; տարի
լռեց Եսային ու վերստին մարգարեություն արեց վաթսունմեկ
տարի, իսկ լռությունից առաջ՝ քսանչորս տարի։ Ոզիայի երե-
սունչորսերորդ՝ տարում Խկավ Փուան, Մանասեմից առավ
ոսկու Հազար քանքար: Եվ Ոզիայի քառասուներորդ տարուց
սկսած Իսրայելում տասը տարի թագավորում է Փակեեն։ Ռ-
զիայի քառասունութերորդ տարում եկավ Թակղաթփաղսարը
և գերեց տասը ցեղերի մեծ մասին։ Ոզիայից Հետո տասը տա-
րի թագավորում է նրա որդի Հովնաթանը: Պորփյուրոսը: ճա-
նաչվում է որպես պոետ, իսկ մարգարեներն էին Եսային, Հու-
նանը, Ամովսը, Օվսեեն։ Կուկրը2 եգիպտացիների համար օ-
րենքներ էր սահմանում, որի ժամանակ գառը խոսեց [մարդ-
կային լեզվով] ։ Հովնաթանից՝ Հետո տասնվեց տարի թա-
գավորում է Աքազը. սրա օրոք Փակեեն և Դամասկոսի Հռա-
սոն
արքան Երուսաղեմում կոտորեցին տասներկու բյուր մար–
դու։ Աքազը վարձեց Թակղաթփաղսարին և եկավ ու գրավեց
Դամասկոսը, սպանեց Դամասկոսի Հռասոն արքային, գերեց
Եդոմին։ Աքազի երկրորդ տարում Օվսեեն սպանեց Փակենին
և թագավորեց ինը տարի։ Աքազի ութերորդ` տարում է։
* ՄՕ-ում՝ Սալում... Մանաս։
• ՄՕ-ում` քսանինը:
*** Մ0.-ում` երեսուներորդ:
1 Ոչ մի տեղ Պորփյուրոս անունով պոնտ չի հիչատակվում: Ինձ թվում է,
որ մեր Հեղինակը նրան շփոթում է Որփևսի կամ Եսիոդոսի և կամ մեկ այլ պո-
տի հետ։
2 001-ում` Կուկը [ՄՕ-ում՝ Կուկրաքպիս] արքեպիսկոպոսն էր օրենքներ
կարգում, իսկ ըստ Եվսեբիոսի՝ «Եգիպտական Բոքովրիսն էր օրենքներ կար-
գում»:
----
ՄՕ-ում` Հովաթամ:
*** ՄՕ.-ում՝ երեսուներորդ։
57&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kzgrz0m8v7wj4vv99lsonbx75uv4ku5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152155</id>
    <revision>
      <id>398061</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կամուրջի մոտ՝ տանջահար լինելով դևերի կողմից։ Եվ Պերոզ առաջինի երրորդ տարում թաղն առնում է նրա եղբայը Տիրա– նը՝ [թագավորելով] քսանմեկ տարի: Նրա մասին ասում են, որ նա երկու արագընթաց ձի ուներ, որոնց թևավորներ էին կոչում: Նա մեռնում է Եկեղյաց ճանապարհին՝ Հանդիպելո...»:</comment>
      <origin>398061</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6646" sha1="gasowi4x3536f0ppz4ncpzs94bm72sv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կամուրջի մոտ՝ տանջահար լինելով դևերի կողմից։ Եվ Պերոզ
առաջինի երրորդ տարում թաղն առնում է նրա եղբայը Տիրա–
նը՝ [թագավորելով] քսանմեկ տարի: Նրա մասին ասում են,
որ նա երկու արագընթաց ձի ուներ, որոնց թևավորներ էին
կոչում: Նա մեռնում է Եկեղյաց ճանապարհին՝ Հանդիպելով
սաստիկ ձանձ, և թագավորում է նրա վերջին եղբայր Տիգրա-
նը, քառասուներկու տարի։ Նրան փոխարինում է նրա որդի
Վաղարշը իր անվանակից Պարսից արքայի երեսուներկուե-
րորդ տարում: Բասենի գավառում նա չինում է Վաղարշավա-
նը, ուր նրան ծնել էր իր մայրը, պարսպում է Քասաղ գետի
ափին գտնվող Վարդգեսավանը, որը չինել էր Վարդգեսը՝
կավակյաց Հայկազուն Երվանդի քեռայրը։ Պարսպապատելով
այն՝ Վաղարշապատ անվանեց, որը կոչվում է նաև Նոր քա-
ղաք:
BE-
Նրա օրոք բոլղարներն ու խազիրները, միաբանելով մի-
մյանց Հետ և թագավոր ունենալով ոմն Սուրհապ Վնասեպին,
անթիվ բանակով գալիս են Կուր գետի մոտ: Վաղարչը, նրանց
կոտորելով ու հալածելով, անցկացնում է Ձորա5 դռնից ներս,
սակայն նա հանկարծակի նետահարվելով՝ մեռնում է քսան
տարի թագավորելուց հետո: Եվ թագն առնում է նրա որդի
Խոարովը, Պարսից Արտևան արքայի` երկրորդ տարում։ Նա
իսկույնևեթ անցնում է Կովկասյան լեռներից այն կողմ և առ-
նելով իր հոր վրեժը՝ բնաջնջում է երկու ցեղերին էլ։ Եվ ամեն
Հարյուր լավ մարդկանցից մեկ պատանդ առնելով` վերադառ-
նում է այնտեղից՝ իր տերության նչան-արձանագրությունը
Հին Օ.-ում՝ նետի [այդպես է նաև ՄՕ.-ում]:
2 Այն քաղաքավանը, որի մոտ այժմյան Էջմիածինն է։
3 Մեր պատմության սկզբում Հիշատակվում է սկյութական բուլղարների
ցեղը, որի մի մասը, առանձնանալով ոմն Վունդի գլխավորությամբ, բնակվում
էր Կողի և Բասենի սահմաններում։
* Խազիրները բուլղարներին ցեղակից ժողովուրդներ էին, որոնք Հայտնի են
իրենց նչանավոր ասպատակություններով դեպի արևմտյան Ասիա և բյուզան-
դական կայսրություն. նրանք Ժ դարից Հետո այլևս չեն հիշվում։
5` Ձորա կամ ձորա դուռը կամ Հոների Պահակը Դերբենդի դուռն է, թուր-
քերի Տերորենաը կամ Տիր վախւն, որն ընկած է Կովկասի վերջում, Կասպից
ծովի ափին։
70%
Հաստատելով Հելլենական գրով։ Նրա օրոք Արտաշիր Ստա հ-
րացին սպանում է Արտավանին։ Այդ բանը լսելով՝ նա Հայտ-
նում է Փիլիպպոս կայսրին և վերցնելով Եգիպտոսի զորքը՝ ա-
վերում է Պարսից աչխարհը տասը տարի շարունակ անա-
պատների մոտից մինչև Պոնտոսի ծովափը՝ Արտաչիրին փա-
խուստի մատնելով Հնդկաստան, մինչև որ եկավ Անակը, նեն-
գությամբ սպանեց քաջին, բայց ինքն էլ մեռավ յուրայինների
Հետ միասին։ Եվ պարսիկ Բունդարը, վերցնելով Անակի որդի
Գրիգորին, որ եկել էր Անակի հետևից, գնաց Կեսարիա և
կնության առավ Եվթաղի քույր Սոփիին։ Մեկ տարի անց, երբ
[Բունդարը] ուզում էր գնալ Պարսկաստան, նրա աները, Հաս-
նելով նրան, բանտարկում է Վաղարշապատ քաղաքում։ Այն-
տեղ Սոփին դառնում է մանուկ Գրիգորի ստնտուն, որին
[Գրիգորին] տալիս է իր ամուսինը՝ նրան խլելով Ոգոհիի դր
կից Անակի ցեղի կոտորածի ժամանակ։ Եվ տանելով Կեսա-
րիա՝ ընծայում են Քրիստոսին։ Այնտեղ նա սովորում է Հու-
նարեն ու ասորերեն և երբ լինում է տասներկու տարեկան,
ոմն Դավիթ նրան ամուսնացնում է իր դուստր Մարիամի Հետ
Երկու որդի ունենալուց Հետո նրանք բաժանվում են միմյան-
ցից. Մարիամն իր ավագ որդու հետ գնում է կանանց վանքը,
իսկ կրտսերը գնում է ոմն ճգնավոր Նիքոմաքի ետևից։ Մայրը
Վրթանեսին վերադարձրեց իր դայակին, որը մեծացնելով
մուսնացրեց նրան ևս։ Իսկ Խոսրովի մահից հետո Արտաչիրը&quot;
կոտորում է նրա հիշատակները, բայց Տրդատ անունով մի
փոքրիկ երեխայի Մանդակունի ցեղից Արտավազդ անունով.
ոմն նախարար փախցնում է Հունաստան, որը մեծացավ Լի-
կիանես իչխանի մոտ։
Եվ Գրիգորը, լսելով իրենց Հետ պատահած բոլոր դեպքե-
րը, գնաց Տրդատի մոտ և ծառայում էր նրան։ Իսկ Գրիգորի
Սուրեն անունով մյուս եղբայրը տարվեց Արտաշիրի մոտ և
դաստիարակվեց Հորաքրոջ կողմից, որը Հեփթաղներին արքա
* ՄՕ.-ում՝ Արտաչես:
1 Հեփթաղներ են կոչվում թետալները կամ թնտալացիները, իսկ բյուզան-
դացիները նրանց կոչում են Սպիտակ հոներ, որոնք ցեզակից էին իրենց և
բնակվում էին պարթևների աշխարհի հյուսիսային կողմում: Ինչ-որ մեկի տե-
սակնտով դա Դիպեղաց տոհմն էր:
71&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gasowi4x3536f0ppz4ncpzs94bm72sv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152156</id>
    <revision>
      <id>398062</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Կարուսն իր որդիների Հետ միասին [թագավորեց] երկու տա - րի։ Դիոկղետիանոսն ու Մաքսիմիանոսը՝ տասնինը տարին : Նրա թագավորության] երրորդ տարում Տրդատը թագա- դրվելով գալիս է Հայաստան և անում է Օտա իշխանին, որը պահել էր արքունի գանձը։ Նա Անի ամրոցում գտնում է նաև նրա քույ...»:</comment>
      <origin>398062</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7041" sha1="b1eokxfz58pyrbgoyspvdaf1x4b5efk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Կարուսն իր որդիների Հետ միասին [թագավորեց] երկու տա -
րի։ Դիոկղետիանոսն ու Մաքսիմիանոսը՝ տասնինը տարին :
Նրա թագավորության] երրորդ տարում Տրդատը թագա-
դրվելով գալիս է Հայաստան և անում է Օտա իշխանին, որը
պահել էր արքունի գանձը։ Նա Անի ամրոցում գտնում է նաև
նրա քույը Խոսրովիդուխտին։ Հայոց նախարարներից չատե-
րը դալիս են նրան դիմավորելու։ Տրդատի տասնհինգերորդ
տարում սուրբ Գրիգորը նստում է սուրբ Թադևոս առաքյալի
աթոռին՝ ձեռնադրվելով Կեսարիայի պատրիարք Ղևոնդի
կողմից։ Նա իր հետ բերեց սուրբ Կարապետ Հովհաննեսի նըչ-
խարքները, որոնք Հովհաննեսը Պատմոսից վերադառնալու և
Երուսաղեմ գնալու ժամանակ բերել էր Եփեսոս, իսկ Դեկոս
Փերմելիանոսի* ժամանակ բերեց Կեսարիա։ Սուրբ Գրիգորը
խնդրեց նչխարքները, բայց սուրբ Ղևոնդը չէր կամենում տալ,
մինչև որ հրաման չառավ սուրբ հրեչտակից։ Հետո տվեց եր-
կու լուսավոր աչքեր, որոնք նրան տվել էր Հռոմի Հայրապե-
տը. նա տվեց նաև սուրբ Աթանագինեսի նչխարքները: Նրա
մասին ասում էին, թե նա սուրբ Գրիգորի կնոջ՝ Մարիամի եղ-
բայրն էր։ Դրանք բերելով` նա տարածում է Հայոց երկրում՝
կես մասը պահելով Աշտիշատում՝ երկու Հնդիկ եղբայր, իչ-
խաններ Դեմետրեի Գիսանեի վիճակներում: Նրանք եկան
Վաղարշակ արքայի մոտ և տասնհինգ տարի անց սպանվեցին
այդտեղ, իսկ նրանց որդիները ժառանգեցին Տարոնը։ Նրանք
երկար մազեր ունեին, և ոմանք դեռևս մազ էին պահում, որը
ոչ ոք թույլ չէր տալիս3։ Նրա օրոք Տիրոջը Հավատաց մեծն
Կոստանդիանոս սպանացին, որը թագավորեց երեսունչորս
տարի` գրավելով ամբողջ Եվրոպան, Միջերկրայքը և Միջա-
գետքը։ Այդ բանը լսելով` մեր Տրդատը և սուրբ Գրիգորը յո-
թանասուն Հազար Հեծյալով գնացին նրա մոտ և դաշինք կըն-
քեցին միմյանց հետ։ Այդ ժամանակ սուրբ Կոստանդիանոսը
Գրիգորի բերանից լսեց մարդեղության խորհուրդը Քրիստո-
մեական օգնական զորքի Հետ, բայց նրան այդ ժպմանակ չի հաջողվում թագա-
վորել։
L
1 Կայսրերի կարգից պակասում է երեք րաժին։ Բպցի դրանից, ճիշտ չեն նըշ-
ված նաև ոմանց իշխանության տարիները:
2 Ստույգը՝ տասնյոթերորդ տարում [այդպես է նաև ՄԾ.-ում:
• ՄՕ.-ում` Փերուչիանոս. Մ. Էմինը ծանոթագրում է` թեր Վոլավանա։
-3 Ջենոր Գլակն այդ րանն ասում է իր ժամանակի համար:
74.
սի ոճով։ Եվ Հրաման տվեց ամբողջ Իտալիայում նավակատիք
անել նրանց գալստյան առթիվ՝ զոհեր մատուցելով, ասելով,
թե թող ուրախակից լինեն երկնային զորքի հետ։ Սուրբ Գրի-
գորը Հրամայեց աղ մատուցել, այն օրհնեց և ուղարկեց ամ-
բողջ երկիրը, որպեսզի առանց դրան անասուն լզուեն, որով-
Հետև, ասում է, ինչին չի խառնվում քահանայական օրԸնու-
թյունը, այն կռապաչտության է հասցնում1։ Հրեաները նախ
լվանում էին և նոր ուտում: Եվ սուրբ Գրիգորն ասում է, թե
նրանց որդիներն են, որ թլպատությունն անթլպատություն
են դարձնում։ Երկու արքաներն ու երկու պապերը՝ Գրիգորն
ու Սեղբեստրոսը, դաչինք կնքեցին՝ ապրել ու մեռնել միմյանց
Համար։ Նաև ասում են, թե դաչնագիրը գրելիս այն թրջեցին
ահավոր խորհրգով։ Երբ այդ մեծերը արևմուտքից վերա-
դարձան, յուսիսի բնակիչները Պարսից Շապու արքայի՝
դրդմամբ լցրել էին Աղվանքի կողմը: Սղկունյաց ցեղի նաՀա-
պետը ապստամբելով մտել էր Ուզկան բերդը, ուր գնում է
Մամգուն Ճենացին, կտրում է նրա գլուխը և ուղարկում Տրր-
դատին։ Վերջինս նրան տալիս է այն գավառը, որը նրա ա
նունով կոչվում է Մամիկոնյան տուն։ Հսկա Տրդատեսը կոտո
րում է Հյուսիսի բնակիչներին գարգարացիների գավառում,
որտեղ սպանում է նաև Բասիլների արքա ճոպանաձիգ Հսկային:
Իր լուսավորչության երեսուներորդ տարում սուրբ Գրիգորը Ա-
րիստակեսին ուղարկում է Կեսարիա՝ ձեռնադրվելու, Թադեոս
առաքյալի առաջին ձեռնադրությունն այնտեղ անելու և եկե–
ղեցու հիմքերը գցելու համար։ Եպիսկոպոսապետի* անունը,
որին այնտեղ ձեռնադրեց սուրբ առաքյալը, Թեոփիլոս էր։
Իսկ երբ եղավ Նիկիայի ժողովր, և Արիստակեսը վերադար-
ձավ սահմանված կարգով, սուրբ պատրիարք Գրիգորը գնաց
Տարոն և չորս ամիս մնաց Անտոնի և Կրոնիդեսի մոտ, որոնք
նրան ասացին. «Քեզ Լոռու պահիր առավել փառքից քո ծեր
րության չեմին, ինչպես մեծն Մովսեսը, որպեսզի քո ոսկորնե
1 000-ու` Համանէ [ՄՕ-ում՝ Հատանէ]։
2 Մոր բազմերախտ լուսավորիչ Հայրերի նկատմամբ ոմանց որդիների կո
մից անչափ մԽծարանք կա՝ Հորինելով այդպիսի պատճառներ, որոնց նախօրի `
նակն է Դաչինքի հիչյալ թուղթը, որը ոչ թե դաչինք է, այլ անհեթեթ, երկար-
յական ու անընդունելի մի լուն։
* Մ0.-ում՝ եպիսկոպոսի։
75&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b1eokxfz58pyrbgoyspvdaf1x4b5efk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152157</id>
    <revision>
      <id>398063</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:21:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նից: Հատ [թագավորում են]՝ Հուլիանոսը, երկու տարի ութ ամիա, նրանից Հեոր՝ Հուրիանոսը, մեկ տարի, որին գովում է Սոկրատը, բայց ոմանք էլ ասում են, թե նա Արիոսի աղանդի Հետևորդ էր և ուղղափառների վրիժառուն։ Եվ ասում են, որ նա այդ պատճառով էլ խեղդվեց։ Նրանից հետո [թագավորեց] Վ...»:</comment>
      <origin>398063</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="mmalsxg3pl2mmb6zwih54s554fqets4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նից: Հատ [թագավորում են]՝ Հուլիանոսը, երկու տարի ութ
ամիա, նրանից Հեոր՝ Հուրիանոսը, մեկ տարի, որին գովում է
Սոկրատը, բայց ոմանք էլ ասում են, թե նա Արիոսի աղանդի
Հետևորդ էր և ուղղափառների վրիժառուն։ Եվ ասում են, որ
նա այդ պատճառով էլ խեղդվեց։ Նրանից հետո [թագավորեց]
Վաղիսը, տասնչորս տարի. նա արիոսական էր։ Քառասուն օր
անց` նրա եղբայը Վաղենտիանոսը թագավորում է նրա հետ
միասին տասներկու տարի և մեռնում է բարբարոսների վրա
ուժգին ու գոռոզաբար խոսելու պատճառով։ Իսկ Վաղեսը, որ
աքսորեց մեր Ներսեսին, չանթահարվելով մեռնում է Ադրիա-
նապոլսում գեՀենի Հրավերով։

'''ԻԲ.''' Իսկ մեր Խոսրովը, Պարսից Որմիզդ արքայի երկրորդ և
Կոստանդիոսի ութերորդ տարուց սկսած իր Հայրենիքում
թագավորելով ինը տարի, չինում է Դվինը, որ նչանակում է
յուր՝ շատ շոգ եղանակի պատճառով այնտեղ տեղափոխելով
Արտաշատի բնակիչներին իրենց իսկ կամքով, այնտեղ է տե-
ղափոխում և իր արքունիքը։ Նրա օրոք ծմակային կողմի ե-
րեք թյուր մարդիկ միաբանվելով ասպատակեցին Այրարատը:
Այնտեղ` առաքինացավ Վահան Ամատունին սպանելով
նրանց զորագլխին, որը հագել էր թաղիքե զգեստ (կճաա-
կուռ2), իսկ նրա պարտված զորքը փախուստի դիմեց: Բայց
երբ Վաչե զորավարն ընկավ պատերազմում, սուրբ Վրթանե-
սը հրամայեց պատարագի ժամանակ Հիչել նրա անունը։ Խոս-
րովը վախճանվելով թազվում է Կամախում՝ իր հոր մոտ։ Եվ
ինքնակալ Կոստանդիանոսն իր տասնյոթերորդ տարում թա-
գադրում է նրա որդի Տիրանին և ուղարկում Հայաստան, բայց
Տիրանը չէր գնում իր բարեգործ Հայրերի հետքերով։ Նրա եր-
րորդ տարում վախճանվում է սուրբ պատրիարք Վրթանեսը և
թաղվում` Թորդանում: Աթոռին նստում է նրա որդի սուրբ
Հուսիկը, վեց տարի։ Նա խստագույնս Հանդիմանում էր թա-
գավորին՝ նրա զազրելի գործերի պատճառով։ Նրա օրոք Հու–
լիանոսի արձանը բերվեց Տիրանի մոտ, և նա կամեցավ այն
80
• ՄՆ-ում՝ ինը:
1 Ծմակայինը Հյուսիսային կողմն է՝ կովկասյան ցեղերի երկիրը։
2 Հին Օ.-ում` կճակուռ (այսպես է նաև Մ0.-ում]։
դնել Ծոփաց գավառի եկեղեցում, բայց սուրբ Հուսիկն այն
տրորեց ու մանրեց չեմքի մոտ: Եվ սրտնեղած թագավորը
Հրամայեց նրան ծեծել փչոտ գավազանով մինչև Լոգին ա-
վանդելը. նրա դիակը տարան և դրին իր Հոր մոտ։ Եվ երբ ե-
կավ ծերունի քորեպիսկոպոս սուրբ Դանիելը, որ աչակերտել
էր սուրբ Գրիգորին, անիծեց Տիրանին։ Նրա վրա չարացավ
թագավորը և Հրամայեց խեղդամահ անել նրան։ Նա թաղվեց
իր մենախցում, որը կոչվում է Հացյաց դրախտ&quot;, և Աշտիշա–
տում աթոռին չորս տարի նստեց Փառներսեհը։ Նրա ժամա-
նակ Պարսից մեծ զորավարը եկավ մեծ ամբոխով, խաբեու-
թյամբ իր մոտ կանչեց Տիրանին և կուրացրեց նրա աչքերը Ա-
պահունիք գավառի այն գյուղում, որն այդ գործողության
պատճառով Արծուղ&quot; կոչվեց։ եվ Տիրանը Աստծուն պատճա-
ռաբանեց՝ ասելով. «Որովհետև երկու աչք խավարեցրի, այդ
պատճառով խավարեցին և իմ երկու աչքերը»։
Ասում են, որ սուրբ Հուսիկը մեկ անգամ կենակցում է իր
կնոջ հետ, և նրանից ծնվում են երկու երկվորյակ որդի՝ Պապը
և Աթանագինեսը, որոնք կոչված էին սարկավագության հա-
մար, բայց իրենց տալիս են աղտեղության և մի օրում չանթա-
կեզ են լինում: Աթանագինեսից մնում է Ներսես անունով մի
որդի, որին ուսման են տալիս Կեսարիայում։ Տիրանի որդի
Արչակի թագավորելու ժամանակ նա գալիս է նրա մոտ և
դառնում նրա հպատակը՝ ՝ պողպատյա սուրը կրելով նրա ար
ռաջ: Նրան չատ թախանձելով` համաձայնության են բերում
և ուղարկում են Կեսարիա՝ ստանալու սուրբ Թադեոսի և Գրի-
գորի աթոռը, որը Հրաչագործեց սուրբ Հոգին՝ ի զարմանս
տեսնողների աղավնու կերպարանքով իջնելով նրա վրա։ Ներ-
սեսը գալով բարեկարգում է մեր երկիրը` չինելով վանքեր, ծ-
տարանոցներ, Հյուրանոցներ, հիվանդանոցներ, բորոտանոց-
ներ, վերացնելով անՀաս ամուսնությունը&quot; ողորմի չտալը,
մեռելների վրա ողբալը, ազգականների խնամությունը: Դրա-
նից հետո մեր աշխարհը նման էր վերին Երուսաղեմին՝ լցված
ամեն տեսակի բարեկարգությամբ։ Այդ բանը տեսնելով՝ թա-
'
* ՄՕ.-ում` Մկրտիչ Էմինը ծանոթագրում է՝ Հայոց դպիա։
** ՄԾ.-ում` Արծիվ։
*** ՄO.-ում` Հնազանդվում է նրան։
****
6-129
ՄՕ-ում՝ Հակառակությունը։
81&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmalsxg3pl2mmb6zwih54s554fqets4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152158</id>
    <revision>
      <id>398064</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «0- գավորը, նախարարները և եկեղեցու առաջնորդները նրան անվանում են պատրիարք, քանի որ մեզ մոտ, ասում են նրանք, կան անչարժ սյուներ Բարդուղիմեոսն ու Թադեոսը և սուրբ Լուսավորիչը, որ Հռոմում պապ կոչվեց՝ Հավասար նրան, որ նստում է Պետրոս առաքյալի աթոռին: ՈրովՀետև առաջինը մ...»:</comment>
      <origin>398064</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6708" sha1="ec5gi2ghyvkm60qcnqqz3to3y6ryw4k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;0-
գավորը, նախարարները և եկեղեցու առաջնորդները նրան
անվանում են պատրիարք, քանի որ մեզ մոտ, ասում են
նրանք, կան անչարժ սյուներ Բարդուղիմեոսն ու Թադեոսը և
սուրբ Լուսավորիչը, որ Հռոմում պապ կոչվեց՝ Հավասար
նրան, որ նստում է Պետրոս առաքյալի աթոռին: ՈրովՀետև
առաջինը միայն չորսն էին. Անտիոքում՝ Մատթեոսինը, Հոո-
մում՝ Ղուկասինը, Եփեսոսում՝ ՀովՀաննեսինը, Աղեքսանդ-
րիայում՝ Մարկոսինը։ Եվ մեծն Կոստանդիանոսի որդիների
րուք կոստանդնուպոլսեցիք և երուսաղեմացիք Համարձակվե-
լով պատրիարքներ կոչեցին իրենց առաջնորդներին. Կոս-
տանդնուպոլիսը՝ Հովհաննեսի [աթոռը] այնտեղ տեղափոխե-
չու, Երուսաղեմը՝ Աստծու մարդեղության գործի համար, և
մենք, ասում են Հայրերը, վստա` կլինենք մեր մեծ պատվին
ու փառքին։ Իսկ Սեբաստիայի, Մելտենիի Մարտիրոսաց
քաղաքի եպիսկոպոսին մետրոպոլիտ կոչեցին և Հայաստա-
նում Հորինեցին ինը դասերի խորՀուրդը, այն է՝ պատրիարք,
մնտրոպոլիտ, եպիսկոպոս, քահանա, սարկավագ, կես սարկա-
վադ, դպրապետ, կրոնավոր, ժողովուրդ'' :
ու

'''ԻԳ.''' Նրա օրոք Արշակը երես թեքեց Վաղենտիանոս կայս-
րից, և վերջինս բարկանալով սպանեց Արշակի եղբայր Տրդա-
որին, որը պատանդ էր նրա մոտ։ Մեծն Ներսեսը գնում է կայ-
սեր մոտ և մեծարվում նրա կողմից, որը շնորհավորում է նրա
պատրիարքությունը և նրան տալով սպանվածի որդուն ու
բազում պարգևներ՝ վերադարձնում է Հայաստան։ Իսկ Վա-
ղենտիանոսի մահից հետո Հերետիկոս Վաղեսը, լուծարելով
Հայաստանի Հետ խաղաղության դաշինքը, Թեոդոս զորավա-
րի միջոցով փնտրում է Արչակին։ Եվ սուրբ պատրիարքը,
վերցնելով Արշակի որգի Պապին, գնաց Թեոդոսի մոտ և նրաժ
Հնա էլ՝ կայսեր դուռը: Ներսեսը, տեսնելով թագավորին, ըս-
- Այդ խոսքերը ո՛չ Արչակինն են, ո՛չ նախարարներինը, այլ Դաչանց թուղթ
կոչվածի Համախոհներինը, իսկ սուրբ Ներսեսի, մանավանդ մեծն Սահակի
վախճանվելուց և Քազկեդոնի ժողովից Հետո Հայոց կաթողիկոսներն ինքնու-
րույն դարձան։
82
2 Նոր Օ.-ում՝ կղերիկոս:
* ՄՕ-ում` որրեալ ժաղավուն՝ մաքրված ժողովուրդը։
3 Այդ միսքը Հեղինակինն է և ոչ թե կայսրինը:
* Նոր Օ.-ում՝ նստեց [ՎՕ.-ում` նովաւ, ՄԾ.-ում՝ նովաւ։
σ-
կըսում է ուղղափառություն քարոզել նրան, բայց թագավորը
չի հավատում նրան։ Այդ պատճառով մեռնում է թագավորի
որդին։ Թագավորը, բարկանալով նրա վրա, նրան յոթանա-
սուն հոգու Հետ միասին ինը ամսով աքսորում է մի անմար-
դարնակ կղզի։ Նրանք Աստծու շնորհիվ չաբաթ և կիրակի`
րերը կերակրվում էին ձկներով, որոնց դուրս էին գցում ջրե-
րի ալիքները փայտի ու կրակի Հետ միասին։ Եվ ինչպես ա-
սում են, Գեորգիոս վկան սպանում է Վաղեսին ու Հրկիզում
նրա մարմինը, և թագն առնում է մեծն Թեոդոսը, որը սրբին
վերադարձնում է կղզուց և նրա միջոցով Հարյուր Հիսուն ե-
պիսկոպոսների ժողով է անում ընդդեմ Հոգեմարտի՝ նզովելով
Մակեդոնին և նրա ամբողջ խմորումները։ Նա կրկին վերա–
կանգնում է Ներսես պատրիարքին Հարյուր հիսուն եպիսկո-
պոսների վկայությամբ, և Ներսեսը վերադառնում է Հայաս-
տան։ Երբ Արշակը Տիրիթի քսությամբ սպանում է իր եղբո-
րորդի Գնելին նրա կնոջ՝ Փառանձեմի Համար, նրան նզովում
է սուրբ Ներսեսը, և ինքը գնում է Հունաստան՝ իրեն փոխա-
նորդ թողնելով Բագրևանդի Խադ եպիսկոպոսին, որի չտեմա-
րաններն առատացան, ինչպես որ Եղիայի միջոցով` այրի կնո–
ջինը։

'''ԻԴ.''' Այն ժամանակներում Պարսից Շապուհ արքան գալիս
է Ատրպատական, իր մոտ է կանչում Արչակին, կապում է
նրան ու տանել է տալիս Անուչ կոչված բերդը, որտեղ մե-
նում է [Արչակը]՝ սրով ինքնասպան լինելով։ Այդ բանը լսե–
լով՝ սուրբ Ներսեսը կայսրին խնդրում է թագավոր կարգել
Արշակի որդի Պապին, որը նա կատարում է։ Նա Ներսեսի Հետ
Հայաստան է ուղարկում շատ զորք, որը գալով տեսնում է, որ
երկրի միապետը Մերուժան Արծրունին է՝ Քրիստոսին ուրա-
ցողը, որը Հայաստանը լցրել էր պարսկական զորքով, որոնց
Հետ մարտնչելով` նրանք վերջ են տալիս պարսիկներին սրբի
աղոթքների միջոցով, իսկ Մերուժանին բռնում է Սմբատ Բագ-
թատունին, չիկացած երկաթով պսակում է նրան՝ նախատինք-
ներով սպանելով: Եվ երկիրն ամրապնդվեց Պապի կողմից, ո-
րը [թագավորեց] յոթ տարի: Նրա ժամանակ Հունաստանի
զորագլուխ Անատոլիսը կայսեր անունով չինեց Թեոդուպոլի-
1 Այս գյուտը վերևում ասվածի համաձայն է։
83&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ec5gi2ghyvkm60qcnqqz3to3y6ryw4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152159</id>
    <revision>
      <id>398065</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «տը1։ Բայց Պապն իր զզվելի դործերի պատճառով Հանդիման- վում է Ներսեսի կողմից, որին [Պապը] Եկեղյաց գավառի Խախ գյուղում դաղտնի կերպով թունավորել է տալիս։ Ներսեսը թաղվեց Թիլում. նա աթոռակալեց երեսունչորս տարի2։ Եվ Պապ թագավորը նրա փոխարեն կարճ ժամանակով նշանակեց Չուն...»:</comment>
      <origin>398065</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6620" sha1="oz35u1k69dwg2vffacmiz68ccv5h923" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տը1։ Բայց Պապն իր զզվելի դործերի պատճառով Հանդիման-
վում է Ներսեսի կողմից, որին [Պապը] Եկեղյաց գավառի Խախ
գյուղում դաղտնի կերպով թունավորել է տալիս։ Ներսեսը
թաղվեց Թիլում. նա աթոռակալեց երեսունչորս տարի2։ Եվ
Պապ թագավորը նրա փոխարեն կարճ ժամանակով նշանակեց
Չունակ&quot; անունով մեկին, և ապա առանց Կեսարիայի մետրո
պոլիտի, որն ընդունված էր պատրիարքների օրենքով, [նչա-
նակեց] Ապահունիքի գավառի Շահակին, որն աթոռին
ծառայեց չորս տարի։
Իսկ Անատոլիս զորավարը, խաբեությամբ առնելով Պապին
և չղթաներով կապելով նրան, ուղարկում է Թեոդոսի մոտ, որն
արժանի չհամարեց նրան տեսնել, այլ Հրամայեց նրան գցել
ծովը։ Եվ Հայաստանում թագավոր է նչանակում ոմն Արչա-
կունի Վարազդատին, որը թագավորում է չորս տարի։ Սրա
երկրորգ տարում վախճանվում է ՇաՀակը, որին հաջորդում է
նրա եղբայր Զավենը՝ աթոռակալելով չորս տարի. նա ևս եղ-
բոր նման բարի մարդ էր։ Իսկ Վարազդատը քաջ Մուշեղին
բռնելու և սպանելու պատճառով Հալածվում է Մամիկոնյան
ցեղի կողմից, և Թեոդոսը նրան աքսորում է Թուլիս կղզին։ Նա
Հայաստանում թագավոր է կարգում Պապի երկու որդիներին՝
Արչակին Վաղարշակին։ Արշակի [թագավորության] եր-
րորդ տարում վախճանվում է Զավենը, և աթոռը գրավում է
նրանց եղբայր ու առաքինակից Ասպուրակեսը` [աթոռակալե-
լով] Հինգ տարին։
AL
[Այդ ժամանակ] մեր աշխարհը բաժանում են Պարսից Շա-
պուհը և Թեոդոսի որդի Արկադևոսը՝ բարեկամություն Հաս
տատելով միմյանց Հետ։ Արչակը ստանում է Հունաստանի
1 Թեոդոսպոլիսի, այն է՝ Կարին քաղաքի շինարարությունը ուշ է եղել,
Փոքր Թեոդոսի օրոք։
2 Թերևս սուրբ Հուաիկի նաՀատակությունից մինչև մեծն ՍաՀակի աթուա
կալությունը որևսունչորս տարի է, լայց սուրբ Ներսեսը տասը տարուց ավելի
քաՀանայապետ չի եղել»,
* ՄԾ.-ու` Ձունակի փոխարեն Շահակ է։
** ՄԾ-ում՝ Սահակ։
3 Բայց Հնագույն պատմիչներն ասում են, որ Պապին ծովը չեն ցել, այլ
կացնով [սակրով] են սպանել։
84
*** 00-ում` յոթ տարի։
M-
կողմը Հավատակցության պատճառով, իսկ Վաղարշակը, որ
տիրում էր Պարսից արևելյան կողմին, մեռնում է։ Եվ Շապու
Հը նրա փոխարեն նշանակում է ոմն Արշակունի Խոսրովին, ո-
րը երեք տարի անց զրկվում է տերությունից՝ երկրի իշխանն
ների չարախոսության պատճառով. նա այն [Խոսրովն էր], որ
պատրիարքության աթոռին նստեցրեց սուրբ Սահակին՝ մեծն
Ներսեսի որդուն, որը սուրբ աթոռին ծառայեց Հիսուն տարի։
Պարսից թագավորը Խոսրովի փոխարեն նշանակեց նրա եղ-
բայր Վռամշապուհին, որը [թագավորեց] տասնհինգ տարի։

'''ԻԵ.''' Նրա հինգերորդ&quot; և Շապուհի որդի Արտաշիրի առաջին
տարում սուրբ Մեսրոպը հորինում է Հայոց դպրությունը՝
սորի Դանիելի մոտ գտնելով Հին ժամանակներից մնացած
քսաներկու տառ, որոնք մեր լեզվի ընդարձակությունը չբար
ցահայտելու պատճառով անտեսվել էին մեր նախնիների կող-
մից, և նրանք բավարարվել էին Հունական, ասորական և
պարսկական գրերով։ Եվ ոչ էլ Մեսրոպը կարող էր դրանցով
Աստվածաչունչը փոխադրել Հայերենի։ Դրա Համար նա իրեն
նվիրեց աղոթքի սուրբ Սահակի օգնությամբ, և աստված կա-
տարեց նրա խնդրանքը՝ նրան տալով տասնչորս տառեր, ո–
րոնք [Աստված] իր աջով դրոշմում է նրա առաջ այնպես, ինչ-
պես մեծն Մովսեսին Սինա լեռան վրա, իսկ սրան Բալուն լի-
ռան վրա, որտեղ տակավին երևում են աստվածագիծ վեմի
դրոշմն ու տառերի պատկերները, և այդ տեղը տեղի բնակիչ-
ների (տաճիկների ու քրիստոնյաների?) կողմից միշտ մեծար–
վում է խունկով ջահերով: Եվ որ մեր նախնիներն ունեցել
են հայերեն գրեր, Հաստատվեց Լևոն արքայի ժամանակնե
րում, որովՀետև Կիլիկիայում գտնվեց դրամ, որի վրա դրոշմ-
L
* ՄՕ.-ում՝ յոթերորդ
1 Ս. Մսրոպի աշակերտներն ասում են, թե Հայոց տառերի դյուտը սամո-
սացիների քաղաքում է եղել, այսինքն՝ Սամոս կղզում, իսկ ոմանք ընթերցում
ու կարծում են սամոսատացիների քաղաք : Բալուի գյուտը հարմար չէ,
բայցևայնպես ոչ արանց պատճառի է, որովՀետև այնտեղ, Բալու լեռան գագա–
թին են գտնվում ոչ միայն Ս. Մեսրոպի աղոթարանն ու մատուռը, որոնք հիշա-
տակվում են ԺԴ դարից, այլ նաև այդ լեռան անձավում, որտեղ ըստ մեր Հեղի-
նակի կա աստվածամերձ վեմը, վերջերս գտնվեց Հնում արձանագրված ուռա-
քանդակը։
.
2 Փակագծերը՝ ըստ Հին օրինակի։
85&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oz35u1k69dwg2vffacmiz68ccv5h923</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152160</id>
    <revision>
      <id>398066</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:22:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ված են Հայկազյան՝ կապաչտ թագավորների անուններ Հա- յերեն գրերով, որոնց պակասը նորերս լրացրեց Եզրասը՝ նոր Իսրայելի նորոգիչն ու կարգավորիչը, որ լցված էր աստվածա- խառն չնորհքով։ Աստվածատուր պարգևների միջոցով սուրբ Երրորդության ճառագայթներն առնելով՝ նա մարգարենե...»:</comment>
      <origin>398066</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6749" sha1="9nn45m135nlvjfpw658z7fifppz6aqn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ված են Հայկազյան՝ կապաչտ թագավորների անուններ Հա-
յերեն գրերով, որոնց պակասը նորերս լրացրեց Եզրասը՝ նոր
Իսրայելի նորոգիչն ու կարգավորիչը, որ լցված էր աստվածա-
խառն չնորհքով։ Աստվածատուր պարգևների միջոցով սուրբ
Երրորդության ճառագայթներն առնելով՝ նա մարգարեների,
առաքյալների, ավետարանիչների, երկնային դասերի և բոլոր
արարների խմբերի հետ գալիս, մտնում է Հայաստան աչ-
խարհը ու մեր եկեղեցիներում կուտակում անսահման գեղեց-
կություններ՝ հոգիների, մարմինների զարդարանքի ու Հավի-
տենական փառքի համար, ինչը բոլոր ազգերի համար չարեց
բոլորի Տերը։ Քանզի ոչ թե Հմուտ վարպետների ու միջնորդ–
ների միջոցով իմաստնացանք ու առաջնորդվեցինք դեպի նա,
այլ երկնահաս ու աշխարգաստեղծ աջով մեզ համար գրվեց
ուսման դպրությունը, և մեր տիրոջ “Աստծու Հիչատակը
կենդանի է մնացել մեր մատյաններում՝ զորություն ու շնորՀ-
ներ`տալով նրանց, ովքեր մոտենում են Հավատով ու գիտակ-
ցարար։ Դրա Համար էլ տվողին փառք, պատիվ ու գոհու-
թյուն և Տիրոջից մեզ մոտ բերողին օրհնություն։ Եվ կյանքի
գրքում մնաց նրա [Մեսրոպի անվան հիչատակի պայծառու-
թյունը, (որ ծլարձակվել է, այսինքն՝ մչտազվարճ ու բերկրա-
լից է, և մեր հոր տեղն ու հիչատակն առավելապես սրբերի
Հետ է, իսկ մեզ՝ նրա աչակերտներին ու Հոգևոր որդիներին,
նրա աղոթքների միջոցով հասնում է Աստծու ողորմու-
թյունն ու գթությունը)3։
AL
Ապա սուրբ պատրիարք Սահակը, ուրախանալով երկնա-
ռաք պարգևներով, ընտրում է առաքինազարդ մանուկներ
Հովսեփին, Ղևոնդին, Հովհաննեսին, Աբրահամին, Արձանին,
Մուշեղին, Եզնիկին, Կորյունին և այլոց ու ուղարկում ազգերի
մեջ՝ լոր ազգերից բերելու մատենագրության արվեստը: Ռ-
րոշ ժամանակ անց նա [ուղարկում է] Մովսեսին, Դավթին, Ե-
1 Այս գյուտը ցանկալի է ու հետաքրքրության արժանի, բայց նաև երկրա-
յելի, որովՀնտև այժմ ոչ մի տեղ չկա Հայկազյան թագավորների ու Արշակու-
նիների անուններով Հայատառ դրամ:
2 Սեմական լեզուներից ստուգարանելով՝ արարերեն նորուր բերկրյալ է
Հնչում:
3 Փակագծերում Բ. օրինակում ավելի համառոտ է [Մ.-ում այն չի փա-
կագծված] ։
ղիչեին, Մամբրեին՝ Մովսեսի եղբորը, իսկ նրանցից հետո՝ Ար-
ձան Արծրունուն, Խոսրովին, Ղազար պատմիչին։ Եվ նրանց
միջոցով թարգմանվեցին բոլոր գրքերը սուրբ Ղևոնդի ճշգրիտ
օրինակներից։ Սուրբ Սահակը նորոգեց սուրբ Հռիփսիմյանց
տաճարը, որն ավերել էր Շապուհը։ Նա խնդրեց Աստծուն, և
անհայտացած նշխարքները հայտնվեցին նրան: Նա տեսավ
[Արչակունյաց] թագավորության և քահանայության վերա-
նալը Պահլավունյաց ազգից ու այն կրկին նորոգեց իր կյանքի
վերջում: Նա ուներ մինուճար մի դուստր, որին կնության
տվեց Մամիկոնյան Համազասպին, որից ծնվեց սուրբ Վարդա-
նը: Աստծու սքանչելի այր Մեսրոպը, անցնելով Վրաստան,
գրեր է ստեղծում նաև նրանց համար ոմն Ջաղելի օգնու-
թյամբ, որն աշակերտեց նրան: Գնալով Աղվանք՝ Մեսրոպը
գրեր է ստեղծում նաև նրանց լեզվի համար Բենիամինի օգ-
նությամբ, որն էլ այնտեղ աշակերտեց նրան։

'''ԻԶ.''' Իսկ Վռամչապուհը բարվոք ավարտեց իր կյանքը։
Սուրբ Սահակը, գնալով Հազկերտի մոտ, նրանից խնդրում է
Խոսրովին, որը գտնվում էր բանտում, և վերստին թագավոր է
կարգում նրան, որն ապրելով մեկ տարուց ոչ ավել՝ վախճան-
վում է։ Իսկ երբ մեռնում է Հազկերտը, աթոռին է նստում
Վռամ երկրորդը, որը խորհում էր բազում չարիքներ թափել
Հայաստանի՝ գլխին։ Այդ բանն իմանալով` սուրբ Սահակը
գնաց Հույների մոտ, իսկ սուրբ Մեսրոպին ու իր թոռ Վարդա-
նին ուղարկեց Արկադեոսի որդի Թեոդոսի մոտ, որն ուրախու-
թյամբ ընդունելով՝ Վարդանին կոչեց ստրատելատ [սպարա-
պետ], իսկ Մեսրոպին՝ վարդապետաց վարդապետ։ Թեողտսն
ու պատրիարք Ատտիկոսը հրամայում են դպրոցներ Հիմնել և
ռոճիկներ կարգել արքունի տնից։ Նրանք վերադարձան, ե-
կան սուրբ Սահակի մոտ և սկսեցին կատարել հրամանը։
.
Դրանից Հետո Վարդանին` ուղարկում է Վռամի մոտ՝ Հաշ-
տություն խնդրելու և Վռամչապուհին թագավոր նչանակե-
լու, որը և կատարեց նա։ Իսկ Մովսեսն ասում է, թե Խոսրովից
Հետո Հազկերտը թագավոր է նչանակել իր որդի Շապուհին
ե-
րեք տարով։ Լսելով իր Հոր մահվան լուրը՝ նա գնաց և սպան-
- Նոր օրինակն ավելացնում է՝ Մանուշ անունով, բայց մեր նախնիները
նրան Սահականուշ են կոչում:
ՄՕ-ում՝ մեր հավատի:
88
87&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9nn45m135nlvjfpw658z7fifppz6aqn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152161</id>
    <revision>
      <id>398067</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու E- վեց զորքի կողմից։ Ասում են, թե երկիրը տասնմեկ տարի մնաց անիշխան խառնաշփոթ վիճակում: Դրանից հետո թագավորեց Արտաշիրը, որին ատում էին նախարարները՝ նրա զզվելի գործերի՝ պատճառով, որի համար խնդրում են մեծն Սահակին՝ նրան գահընկեց անել։ Եվ երբ նրանք չեն Հա- մաձայնո...»:</comment>
      <origin>398067</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6688" sha1="8gvcpejp20l6cw5qbglcmy11gnbd2s1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
E-
վեց զորքի կողմից։ Ասում են, թե երկիրը տասնմեկ տարի
մնաց անիշխան խառնաշփոթ վիճակում: Դրանից հետո
թագավորեց Արտաշիրը, որին ատում էին նախարարները՝
նրա զզվելի գործերի՝ պատճառով, որի համար խնդրում են
մեծն Սահակին՝ նրան գահընկեց անել։ Եվ երբ նրանք չեն Հա-
մաձայնում, իրենք են գնում Վռամի պալատը և կանչել տա-
լիս Արտաշիրին ու ուղարկում են Խուժաստան։ Սուրբ Սահա-
կին զրկելով աթոռից՝ նրա փոխարեն նշանակում են իրենց
չարախոսակից Սուրմակին, որը մի տարի չլրացած Հեռաց-
վում է։ Նշանակում են ասորի Բրքիչուին&quot;&quot;, մեկ տարի, և ա-
պա Շմուելին նույն ցեղից, որոնք թուլամորթ ու վատ վարքի
տեր մարդիկ էին, որոնցից զզվելով` Հայոց նախարարները
վռնդում են նրանց և աղաչում են սուրբ Սահակին՝ նստել
թոռին։ Նրանց հետ չնայած նա չէր Համաձայնում, բայց վար-
դապետությունից երբեք չէր դադարում և զօր ու գիչեր սնում
էր հոգևոր գառների երկնավոր աղբյուրը։ Ոմանք էլ ասում
են, թե Բրքիչուից Շմուելից Հետո աթոռին տիրանում է
Սուրմակը, յոթ տարի։ Իսկ սուրբ Սահակը, կարճ ժամանակ
մնալով Բագրևանդ գավառի Բլուր գյուղում, վախճանվում և
թաղվում է Աչտիչատում, Վռամի մեռնելուց նրա որդի
Հազկերտի կողմից թագին տիրելուց Հետո: Վեց ամիս անց
Վաղարշապատում վախճանվում է սուրբ Մեսրոպը և թաղ-
վում Օչական գյուղում, որի դագաղի վրա, մինչև այն գերեզ-
ման իջեցնելը, ընկնում է երկնային խաչանման լույս: Բայց ա-
թոռի մասին տեղապահությամբ յոթ տարի Հոգ էր տանում
Մեսրոպի աչակերտ Հովսեփը, որը Վայոց ձորից էր, Հողոց-
մանց գյուղից։ Նաև ասում են, թե ձեռնադրությունը Սուր-
մակն է կատարել, քանի դեռ նա կենդանի էր։
ու
և
ու

'''ԻԷ.''' Իսկ նախարարները, Հավաքվելով մի տեղում, թագա-
վորության տեղապահ են նչանակում սուրբ Վարդանին: Այդ
Ժամանակներում թարգմանությունից վերադարձան Ղևոնդը,
Կորյունը, Արձանը, որոնց գալը զուգադիպեց Եփեսոսի ժողո-
վին, որը չար Նեստորի պատճառով անցկացրեց Թեոդոսը իր
86-
* ՄԾ.-ում՝ իգամոլության զզվելի գործի պատճառով:
** Մ0.-ում՝ Բրդիչո:
թագավորության տասնմեկերորդ տարում: Եվ նրանք այն-
տեղից բերեցին [ժողովի] վեց գլուխ կանոնները։
Բայց Հայոց զորքը երբեմն ենթարկվում էր պարսիկներին,
իսկ երբեմն էլ կռվում էր ու դիմակայում, երբ հավատքի շնոր-
Հիվ նրանց ուժ էր հասնում: Քանզի ավագ նախարարներ Շա-
վասպ Արծրունին և Վնդոն, ուրանալով իրենց հավատքը,
Դվինում չինում են Որմզդի մեհյանն ու ատրուշանը և քրմա-
պետ նշանակում Վնդոյի որդի Շերոյին։ Այդ բանը լսելով`
սուրբ Վարդանը գալիս է իր զորքով, սպանում է Շավասպին,
փախուստի մատնում մարզպան Մչկանին, պիղծ Վնդոյին
գցում է ատրուշանի կրակի մեջ, այրում, Շերոյին կախում է
փայտից բագինի վրա, որի տեղում կառուցում է եկեղեցի
սուրբ Գրիգորի անվամբ։ Եվ սուրբ Հովսեփին ձեռնադրում են
կաթողիկոս, որը ժողով արեց Շահապիվանում, ուր տուգանքնե-
րի կանոններ սաՀմանեցին։ Երկու տարի անց, երբ զորքը եկավ
Պարսկաստանից, բռնեցին նրան, Սահակին, Ղևոնդին և այլոց
ու բանտ գցեցին, որպես Վարդանի խրատատուների։ Նրանք
Հեռու տեղերում փնտրում ու թռնում էին սրրարին, որոնք ու-
րախությամբ էին ընդունում կապանքները Հանուն Քրիստո-
սի և դրանք չէին հանում մինչև վերջ։ Այդ դեպքի առթիվ հայ
նախարարները, հավաքվելով մի տեղում, Գյուտին նչանա-
կում են պատրիարք և նույն Հովսեփի հրամանով` աթոռը տե-
ղափոխում են Դվին։ Դրանից Հետո սուրբ Վարդանին Հնա-
զանդվեցին Հայոց բոլոր նախարարները, որոնց Հետ նա պա-
տերազմ էր մղում Պարսկաստանի դեմ տասնինը տարի՝ տանե-
լով քառասուներկու? Հաղթանակ մինչև նահատակությամբ
իր կյանքի ավարտը, սուրբ Սահակի օրհնությամբ, որը նրա
մահվան ժամին՝ նավասարդ ամսի երեսունին, իր ծննդյան օ-
րը, օրհնեց նրան և նրա եղբայրներ Հմայակին Համազասպ-
յանին։ Այդպես վարվեց նաև սուրբ Մեսրոպն իր մահվան ժա-
մանակ, այն է` մեՀեկան ամսի տասներեքին։ Նրանց աղոթք-
ներով ու օրհնությամբ նրանք պարսպվեցին ու պսակվեցին։
NL
Այն ժամանակ քանի որ Հազկերտի Հազարապետության
պաշտոնում մնաց չարամիտ Ներսեհը, նրա մոտ գնաց Վա- `
1. Այդ ժողովը գումարվեց Թեոդոսի ոչ թե տասնմեկերորդ, այլ քսաներեքե–
րորդ տարում:
2 Մեր Հնագույն պատմիչների մոտ Վարդանի մասին նման դեպքերի չենք
Հանդիպում։
89&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8gvcpejp20l6cw5qbglcmy11gnbd2s1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152162</id>
    <revision>
      <id>398068</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րազվաղան՝ սեպուհը, որը իշխան Վասակ Սյունեցու փեսան էր; նույն տոհմից, որին ատում ու Հալածում էր իր աները։ Ու- րանալով Քրիստոսին՝ նրան այնպիսի գործերի դրդեց, որ նա անցկացրեց Հայաստանում, և սատանայի նույն խորխորատն ընկավ նրա աներ Վասակը։ Նրանք պատճառ դարձան անՀա- մ...»:</comment>
      <origin>398068</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="bko47ajodfoug7wp8yko0q4fld4xhr5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րազվաղան՝ սեպուհը, որը իշխան Վասակ Սյունեցու փեսան
էր; նույն տոհմից, որին ատում ու Հալածում էր իր աները։ Ու-
րանալով Քրիստոսին՝ նրան այնպիսի գործերի դրդեց, որ նա
անցկացրեց Հայաստանում, և սատանայի նույն խորխորատն
ընկավ նրա աներ Վասակը։ Նրանք պատճառ դարձան անՀա-
մար աղետների, որոնք կատարվեցին Հայաստանում, և որոնք
կարելի է սովորել&quot; ընդարձակ պատմություններից։ Վարդա-
նանք նահատակվեցին հրոտից ամսի երեսունին, Հազկերտի
տասնվեցերորդ տարում, ընդամենը Հազար երկու Հարյուր ե-
րեսուներկու մարդ: Երկու տարի անց, Հրոտից ամսի յոթին
[վախճանվեցին] սուրբ երեց Սամվելը, սուրբ սարկավագ Աբ-
րահամը և Բասենի սուրբ եպիսկոպոս Թաթիկը, որն ավելի ա-
ռաջ տարվել էր Խուժաստան, և նա [իր կյանքն ավարտեց]
դառն տանջանքներով հրոտից ամսի տասին։ Սուրբ կաթողի-
կոս Հովսեփը, տեր Սահակը, սուրբ քահանաներ Ղևոնդը,
Մուչին, Արչեն'' և սուրբ սարկավագ Քաջաջը,- այս վեցն էլ
վախճանվեցին ի փառս Աստծու Ապար աչխարհում, Հրոտից
ամսի քսանհինգին, իսկ երանելի մոգպետը՝ մարգաց ամսի
տասին։ Ասողիկն ասում է, թե ինքը ստուգել է Հազկերտի
տասնվեցերորդ տարին, որը համընկնում է Մարկիանոսի եր-
րորդ տարվան։

'''ԻԸ.''' Նրա օրոք սուրբ Մովսեսը, Մամբրեն և Դավիթը, վերա-
դառնալով ուսումնառությունից, հոգ էին տանում կաթողիկո-
սարանի համար։ Եվ թվում է, թեև Քաղկեդոնի ժողովի ժամա-
նակ Գյուտը վախճանվել էր և [աթոռին] դեռ չէր նստել Հո-
Հան Մանդակունին։ Նրանց մոտ բերեցին դավանագիր, բայց
ՄՕ-ում` Վարազ վաղյան:
* Ս0-ում` տեսանել՝ տասնել։
1 Այդ քանակից երկու Հարյուրը Հնա վախճանվեցին և ոչ թե պատերազ
մում [ՍՕ.-ում՝ երեսուներկուսի փոխարեն Խրսոն է]։
*** ԱԾ.-ում` Արսեն։
2 Վարդանանց նահատակության ստույգ օրը Քրիստոսի 451 թ. հունիսի
երկուան է, ոլջ Մարկիանոսի երկրորդ տարին է։
3
Քաղկեդոնի ժողովի ժամանակ Գյուտը ոչ միայն վախճանված չէր, այլ
նաև կաթողիկոս չէր նստել։ Հայաստանում պարսիկների աղմուկի և Վարդա-
նանց պատերազմի ժամանակն էր, այդ պատճառով մերոնցից ոչ ոք չմասնակ-
ցեց այդ ժողովին, գոնե որպես մեր Հայրապետի փոխանորդ։ Որ Մովսեսի, Դավ-
90
նրանք չընդունեցին, որովհետև սուրբ հայրերի ավանդներից
չեղվում էր։ Այլ Մովսեսն ու Դավիթը գնացին, որպեսզի, եթե
Հնար լինի, օգնեն ուղղափառությանը (!), դրա Համար մեզար–
նում այսպիսի կարծիք կա, թե Դավիթը երկար խոսել է Հուր-
նաղի&quot;, արքունի երեց Պողքերի (և կորնթացիների արքեպիս-
կոպոս Մամբրեի հետ), որոնք կարկամեցին և ամոթով մնա-
ցին: Եվ ապա ոտքի կանգնեց մակեդոնացիների մետրոպոլիտ
Մելիտոսը և ասաց Մովսեսին. «Գիտեմ քեզ և քո աչակերտնե-
րին՝ մանկությունից կրթված ու թեքված դեպի գոռոզ ու Հոն-
քակախ իմաստասերների ճոռոմ խոսքերը, և ոչ ոք չի կարող
Հաղթել ձեզ. դուք նաև լցված եք նախանձով, որով ետև
չկանչեցինք ձեզ, քանի որ կենդանի չէր ձեր պատրիարքը»։
Մովսեսն ասում է. «Իհարկե, ճանաչում ես մեզ, որ մենք կե-
ղեցու առաջնեկն ենք ու Հայրապետանոցի դատավորները.
ինչո՞ւ մեզ չկանչեցիք, և մեր բազմահմտությունը նախա-
տինք ես Համարում: Բայց ձեր ժողովի պատճառը ոչ մեկից
գաղտնի չէ, և մենք չենք թողնի ճշմարտությունը, այսինքն՝
Աստծու մարմնացեալ բանին մի բնություն ենք ասում»։
լիտոսն ասում է. «Ինչպե՞ս ես ասում մեկը. Որդուն Հորից ա-
ռանձնացած ես ասում և միացած մարմնում»։ Մովսեսն ար-
սում է. «Չբաժանված Հորից և միացած մարմնում»։ Եվ նման
շատ բան խոսեցին: Ուստի կարծեցինք, որ այդ ժամանակը
այսպիսին է եղել. Գյուտը, տասը&quot; տարի նստելով աթոռին,
վախճանվում է, և նրան Հաջորդում է Հոհան Մանդակունին՝
մի իմաստասեր ու Աստծու Հոգով լցված մարդ, որը բարվոք
Հորինեց ձեռնադրության ու ժամերգության կարգերն ու
խրատական ճառերը։ Նա թարգմանեց կորնթացիների երկ–
րորդ թուղթը, Հովհանինը և իր կյանքում բազմաթիվ այլ օգ–
թի, Սամբրեի մասին Հակաճառություններ են եղել, այժմ էլ իմաստակությամբ ու
ճամարտակությամբ լի ամբողջական գրքեր կան, բայց դրանք Հորինված են կամ
թելադրված ոչ Մովսիսյաններից սկսած, այլ Հետո կատարված Եզրի ու Հերակլ
կայսեր օրոք, այն է՝ Մայրագոմեցու Համախոհների կողմից։ Թող այստեղ հիչ-
վի կաթողիկոսների ժամանակը, որովՀետև պատմիչների մոտ չփոթություն ու
անհամաձայնություն կան. ավելի Հները Հովսեփի ու Գյուտի միջև տեղադրում ՝
են Մելիտնին ու Մովսեսին, որոնց Հետինները չեն Հիչում:
* ՄՍ.-ում` Հոբնաղ
1 Բ. 0.-ում` չկա (այն ՄԾ.-ում չի փակագծված]։
** ՄՕ-ում` վեց:
917&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bko47ajodfoug7wp8yko0q4fld4xhr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152163</id>
    <revision>
      <id>398069</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Սրա օրոք Եզրաս Անգեղացին ավելացրեց ճարտասանների խմբերը։ Ներսեսից Հետո [աթոռակալում է` տեր Հովհաննե- ոը, տասնհինգ տարի, նրանից հետո՝ եղվարդցի տեր Մովսեսը, երեսուն տարի։ Նա իր Հայրապետության տասներորդ, Կա- վատի որդի Խոսրովի երեսունմեկերորդ և Հուստիանոսի, որը շինե...»:</comment>
      <origin>398069</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6494" sha1="ggpiy7jxzbc7h5ulkepv02plz9m4yii" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Սրա օրոք Եզրաս Անգեղացին ավելացրեց ճարտասանների
խմբերը։ Ներսեսից Հետո [աթոռակալում է` տեր Հովհաննե-
ոը, տասնհինգ տարի, նրանից հետո՝ եղվարդցի տեր Մովսեսը,
երեսուն տարի։ Նա իր Հայրապետության տասներորդ, Կա-
վատի որդի Խոսրովի երեսունմեկերորդ և Հուստիանոսի, որը
շինեց սուրբ Սոփին,
տասնչորսերորդ տարում սահմանեց Հա-
յոց թվականն ու տոմարը: Նրա ժամանակ լրացել էր Հինգ Հար-
յուր ևրևսուներկու տարվա շրջանակը, և Հայոց մարզպանն էր
Մժեժ Գնունին, որն իչխեց երեսունմեկ տարի։ Այդ ժամանակ
ապրում էին Սյունյաց քերթող Պետրոս եպիսկոպոսը,
տարոնցի Ներշապուհը և սասունցի Արդիչոն, որին Մովսեսը
եպիսկոպոս ձեռնադրեց, իսկ Կյուրոնին, որն ազգությամբ
Վրաստանից&quot; էր, Ջավախք գավառի Սկուտրի գյուղից և գի-
տեր Հայոց ու վրաց դպրությունը, ձեռնադրեց Վրաստանի
կաթողիկոս, որը Հետո քաղկեդոնիկ դարձավ, որովհետև նա
երեխա ժամանակ գնացել էր Հունաստանի Կողոնիա գավառը,
բնակվել Գայլ գետի ափին գտնվող Նիկոպոլիս գյուղում և
ստացել Հունական կըրթություն: Տասնհինգ տարի անց նա ե-
կավ Դվին, Մովսեսի մոտ, և վերջինս նրան նշանակեց սուրբ
կաթողիկեի վաներեց, միաժամանակ Արարատյան գավառի
քորեպիսկոպոս, յոթ տարի։ Իսկ երբ մեռավ Վրաց կաթողիկո-
սը, երկրի իշխանները Մովսեսի մոտ [պատվիրակ] ուղարկե-
ցին առաջվա նման, որպեսզի Մովսեսն իրենց համար առաջ-
նորդ տա, և նա կամեցավ տալ նրան [Կյուրոնին], որպես իրեն
մոտ մարդու։ Կյուրոնը գալով նվաճեց ամտղջ երկիրը։ Եվ ա-
պա նրա մոտ եկավ խուժաստանցի մի նեստորական, որի
նունը Կիս էր, այսինքն՝ խստություն, ինչպիսին որ նա եղավ
իրականում։ Նա Կողոնիայից էր, Նիկոպոլսի մոտ գտնվող
Զուտառիմա գյուղից. նրանք միմյանց կրոնակից ու աղանդա-
վորակից էին։ Կյուրոնը] նրան ձեռնադրում է եպիսկոպոս, և
նրա պատճառով ամբողջ երկիրը կորստյան է մատնվում։ Այդ
րանն իմանալով` Մովսես եպիսկոպոսը, որը գտնվում էր 8ուր-
1 Ոչ թե տասնչորսերորդ, այլ քսանչորսերորդ տնրում։
* ՄԾ.-ում` վրացի։
w-
2 Դրա համար էլ նա դատապարտվում է մեր Հեղինակի և նրա համախոհ-
ների կողմից։
94.
** ՄԾ.-ոս՝ Նիկապոլիս։
տավում, որն այժմ կոչվում է Գանչենք&quot;, Հայտնում է Մովսես
պատրիարքին։ Վերջինս Կյուրոնին գրում է Հանդիմանանքի
ու սպառնալիքի թուղթ, և նա սրբի երկյուղից ամբողջովին ու-
րանում է աղանդը։ Որոշ ժամանակ անց, իր Հայրապետության
երեսուներորդ տարում, մեռնում է պատրիարքը, և Կյուրոնն
անփութորեն ընդունում է քաղկեդոնականությունը:

'''ԼԱ.''' Իսկ Պարսից Խոսրով թագավորը իր մեռնելուն մոտ
Հավատում է Քրիստոսին և իր մոտ է կանչում Երան կաթողի-
կոսին, որին այլ եպիսկոպոսների Հետ միասին տեր Գյուտն էր
ձեռնադրել Պերոզ արքայի մոտ գալու ժամանակ։ Երբ կաթո-
ղիկոսը հանդիմանեց պարսիկների մոլորությունը, թագավորը
մեռնելուց առաջ մկրտվեց Երանի կողմից, Հաղորդվեց ու
կարճ ժամանակ անց վախճանվեց, և քրիստոնյաները նրան
թաղեցին արքունական գերեզմանոցում: Թագն առնում է
նրա որդի Որմիզդը, որը գործում է նենգորեն և սպանվում է
իր պալատում: Թագը խլում է նրա որդի Խոսրովը, որի վրա
Հարձակվում է զորագլուխ Վահրամը և նրան փախուստի է
մատնում: Նա գնում է Մորիկ կայսեր մոտ և նրանից օգնու-
թյուն ստանալով՝ վերադառնում է ու տիրում իր Հայրենիքին։
Նա երախտահատույց է լինում Մորիկին՝ նրան թողնելով Մի-
ջագետքը և Հայաստանի այն մասը, որ կոչվում է Տանուտե-
րական գունդն, բացի Դվինի ոստանից և երկու գավառներից,
որոնք են՝ Ոտն Մասյացը և Արագածի կողմը, Մորիկին թող-
նում է Ընծաքիսար&quot; կոչվող սարից մինչև Առեստ ավանն ու
Հացյունքը: Նա հանդգնելով փոխում է Արայի՞ դրած անուն-,
ները. նրա կողմից կոչված Արմնին, այն է՝ Առաջին Հայքը,
կոչում է Երկրորդ Հայք, որի մայրաքաղաքն էր Սևաստը, Կա-
պոտիկիան&quot;&quot;&quot;, որի մայրաքաղաքն էր Կեսարիան, կոչում է
Երրորդ Հայք և դարձնում փոխարքայություն, Մելտենին, որն
ունի իրեն Հոմանուն գավառ, կոչում է Առաջին Հայք, Պոնտո-
ՄՕ-ում՝ Գանձեք:
1 Տանուտերական երկիրը Նախիջևանի կողմում է, բայց այստեղ այն ավե-
լի ընդարձակ է ներկայացված։
** Մ0.-ում` Ընծակի սար:
2 Պետք է ասել յԱրամայ՝ Արամից։
*** ՄԾ.-ում՝ Կապադովկիա։
95&quot;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ggpiy7jxzbc7h5ulkepv02plz9m4yii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152164</id>
    <revision>
      <id>398070</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «սը, որի մայրաքաղաքը Տրապիզոնն է, կոչում է Հայքի մեծ մաս, Ձորրորդ Հայքը, որի մայրաքաղաքն է Նփրկերտը, որը կոչվում է նաև Մուփարկին&quot;, իսկ արքունի դիվանում այն ան- վանվում է Հուստիանունիստ, և Կարնո աշխարհը, որի մայ- րաքաղաքն է Թոդուպոլիսը, կոչում է Հայքի Սեծ մաս, իսկ նրան...»:</comment>
      <origin>398070</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6830" sha1="irrlobrxnbh8sjh2b311c61tnuipy7f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;սը, որի մայրաքաղաքը Տրապիզոնն է, կոչում է Հայքի մեծ
մաս, Ձորրորդ Հայքը, որի մայրաքաղաքն է Նփրկերտը, որը
կոչվում է նաև Մուփարկին&quot;, իսկ արքունի դիվանում այն ան-
վանվում է Հուստիանունիստ, և Կարնո աշխարհը, որի մայ-
րաքաղաքն է Թոդուպոլիսը, կոչում է Հայքի Սեծ մաս, իսկ
նրանց մոտ գտնվող Մեծ Հայքի մասը, Բասենի կողմերից
մինչև Ասորեստանի սահմանները, Մեծ Հայք է կոչում, Տայքի
կողմերն իր սահմաններով կոչում է Խորագույն Հայք, իսկ
Դվինի կողմը՝ Ներքսագույն Հայք։ Եվ այս անունները գրում
է դիվանում։
Նրա օրոք Սմբատ Բագրատունին, քաջապես կռվելով,
Խոսրովին է ենթարկում նրա բոլոր թշնամիներին։ Խոսրովը
փոխարենը նրան է տալիս Վրկան աչխարհի մարզպանությու-
նը։ Այնտեղ գնալով` Սմբատը գտնում է Հայոց գերված ազ-
գին՝ բնակեցված Թուրքեստան մեծ անապատում, որը Սա-
գաստան է կոչվում. Հայերը մոռացել էին իրենց լեզուն ու դրպ-
րությունը։ Տեսնելով Սմբատին՝ նրանք ուրախանում են և նո-
րոգում իրենց լեզուն ու գիրը: Եվ նրանց Հաբել անունով երե-
ցին տալիս է մեծ Հայրապետ Մովսեսին նրան եպիսկոպոս
ձեռնադրելու համար։ Նրանց դնում է սուրբ Գրիգորի վիճա-
կում և արքայից Հրաման առնելով՝ գալիս է տեսնելու իր եր-
կիրը։ Դվին գալով՝ սկսում է չինել փայտաչեն սուրբ Գրիգոր
[եկեղեցին] սուրբ Վարդանի բերդի մոտ, բայց բերդապահը
բողոքում է&quot; արքունիքին, թե դա վնասակար է բերդի Հա-
մար, և հրաման է տրվում՝ քանդել բերդը և ավելի հեռու չի-
նել։ Եվ Սմբատն, ուրախանալով ի փառս Քրիստոսի, եկեղե-
ցին չինում է վիմատաշ քարերով և պատրիարք է ձեռնադրել
տալիս Ռչտունյաց եպիսկոպոս տեր Աբրահամին, որը թղթով
Պետրոսի օգնությամբ ձգտում է Կյուրիոնին դարձնել դեպի
ուղղափառություն (?)։ Այդ պատճառով Դվինում ժողով են
անում և անիծում Կյուրիոն Հերետիկոսին (!)։ Մորիկն իր կող-
մում կաթողիկոս է նչանակում ՀոՀանին, որը նստում էր Ա-
վան գյուղում, և այդ սուրբ մարդն այնտեղ չինում է եկեղե-
• ՄԾ-ում՝ Մուփարղին։
* ՍՕ.-ում՝ պահնակք սեաին տղէին՝ բերդի պահակները բողոքում էին։
1 Կոտայքի Ավան գյուղը Երևանի կողմում է: Բայց պատմիչների տարբեր
կարծիքների պատճառով Հովհաննեսի և Աբրահամի կաթողիկոսության ժա-
մանակները տարակուսելի են։
96
ցի, որը բոլորի կողմից Համարվում էր ընտիրն [եկեղեցի]։

'''ԼԲ.''' Այն ժամանակ Մորիկի նախարարները սպանեցին
նրան և թագավոր դրին Փովկասին, որը գալով Բասեն՝ ձըգ-
տում էր նվաճել Հայաստանը: Խոսրովի հրամանով Աշոտը
դուրս է գալիս նրա դեմ, մեծ կոտորած է տալիս և գրավում
Կարին քաղաքը, իսկ բնակիչներին տեղափոխում է ԱՀմա-
տան, Հետո տանում է նաև ՀոՀան կաթողիկոսին, որն այնտեղ
գաղթության մեջ էր։ Կաթողիկոսական աթոռին քսանվեց
տարի նստելուց Հետո նա վախճանվում է այնտեղ, և դին բեր-
վում է Ավան գյուղը։ Նրան փոխարինում է սուրբ պատրիարք
Աբրահամը՝ աթոռակալելով քսաներեք&quot; տարի, իսկ նրան էլ
Հաջորդում է տեր Կումիտասը՝ , որը Աղցք գյուղից էր։
Իսկ Անժեժից հետո իչխանների կարգում [այսինքն՝ մարզ–
պաններ] նշանակվեցին պարսիկները. նախ՝ Դենչապուհը,
որն ուժեղացրեց կռապաչտությունը, նրանից հետո՝ ոմն Վա-
րազդատը, և ապա՝ Խոսրովի ազգական Սուրենը, որը շնանում
էր իշխանների կանանց Հետ: Այդ պատճառով նրա վրա զայ-
րացավ Վարդանը՝ Վասակ Մամիկոնյանի որդին, սպանեց
նրան և վերցնելով ընտանիքը՝ գնաց Կոստանդնուպոլիս։
Բայց Հերակլը սպանելով Փովկասին՝ թագավոր է նշանակում
իր որդուն, և ինքը չարժվում է դեպի արևելք։ Խոսրովի հրա-
մանով Խոռմն ավերում է Հունաստանը՝ վրեժխնդիր լինելով
Մորիկի սպանության համար, գերում է Երուսաղեմը, փրկա-
կան փայտը և Երուսաղեմի Զաքարիա պատրիարքին։ Այն
ժամանակ Կումիտաս պատրիարքն ընդարձակում է սուրբ
Հռիփսիմյանց վկայարանը մատուռը ու Հանդիպում է
նրանց սուրբ նշխարքներին, որը պակաս մխիթարություն չի
լինում քրիստոնյաների Համար։ [Այն] կնքված էր սուրբ Գրի-
գորի և սուրբ Սահակի մատանիներով: Կումիտասը չՀամար–
ձակվեց բացել, այլ իր կնիքը դրեց վրան։ Հռիփսիմեի Հասան
1 Բնագրում այդպես է, իսկ մյուսում՝ տարբեր. «Այը սուրը և բնավ չթեք-
ված դեպի Հունաց աղանդը» (այդպես է նաև ՄԾ.-ում]:
2 Թերևս կայսրի զորավարներից մեկը, որ մարտ էր տալիս պարսիկների
դամ, հանդիպած լինի Բասենում, բայց ոչ ինքը՝ Փովկասը։
* ՄՕ-ում՝ կայր ի զբաղի՝ թաքնված էր։
** լ/0.-ում՝ րեք։
*** ՄԾ-ում՝ Կոմիտաս:
7-129
97&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>irrlobrxnbh8sjh2b311c61tnuipy7f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152165</id>
    <revision>
      <id>398071</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:24:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կը տասը թիզ չորս մատ էր, ասում են, որ սուրբ Գրիգորինը ի- նը թիզ էր, իսկ Տրդատինը՝ տասնմեկ։  '''ԼԳ.''' Հերակլը ընծաներով պատվիրակներ է ուղարկում Խոսրովի մոտ՝ խաղաղություն խնդրելու, բայց նա պատաս- խան չի տալիս։ Զայրացած Հերակլը իր հետ վերցնում է իր եղբայր Թեոդոսին և Անտ...»:</comment>
      <origin>398071</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6548" sha1="f4cqvzyv1k9wtvkcip5ge5rq90ab59y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կը տասը թիզ չորս մատ էր, ասում են, որ սուրբ Գրիգորինը ի-
նը թիզ էր, իսկ Տրդատինը՝ տասնմեկ։

'''ԼԳ.''' Հերակլը ընծաներով պատվիրակներ է ուղարկում
Խոսրովի մոտ՝ խաղաղություն խնդրելու, բայց նա պատաս-
խան չի տալիս։ Զայրացած Հերակլը իր հետ վերցնում է իր
եղբայր Թեոդոսին և Անտիռքի մոտ
երկու անգամ կոտորում է
Պարսից զորքը ու շարժվում է դեպի Հայաստան, Խոսրովի
վրա։ Ստանալով Խոսրովի առաջին որդու՝ Կավատի ուժը,
սպանում է Խոսրովին։ Կավատը Հաչտություն է խնդրում Հե-
րակլից ու նրան է զիջում Միջագետքը: Հերակլը վերադառ-
նում և գալիս է Կարին քաղաքը: Նրա օրոք Կոմիտասի սուրբ
աթոռին հաջորդել էր տեր Քրիստափորը, որին ազատում են,
որովհետև խռովություն էր գցում իչխանների մեջ, և դնում են
Նիգացի Եզրին: Թագավորը նրան կանչեց Կարին քաղաք, և
նա իր տգիտության պատճառով քաղկեդոնիկ դարձավ, որի
դիմաց ստացավ Աղցքը և Կողբի երրորդ մասը: Եվ երբ նա
վերադարձավ, նրան կչտամբեց կաթողիկոսարանի ՀոՀան*
վարդապետը՝ ասելով. «Հիրավի Եզր կոչվեցիր, որովհետև
ուղղափառությունից եզր [դուրս] ելար»։ Նա գնաց Աղվանք,
Գարդման գավառի սաՀմանը և ճգնեց խիստ վարքով։ Նա
գրեց երեք գիրք, որոնց վրա չդրեց իր անունը. մեկը կոչեց
Խրատավարք, երկրորդը՝ Հավատամարտ*, երրորդը՝ Նոյե-
մակ։ Նա Սարգիս անունով մի աչակերտ ուներ, որը ցանկա-
նում էր [տիրանալ] Սարելին, որի պատճառով Հոհանը Հալա-
ծեց նրան և Հեռացրեց իր մոտից&quot;&quot;։ Այդ ժամանակ մեռնում է
Կավատ արքան, և թագավոր է դառնում նրա անչափահաս
որդին՝ Արտաշիրը։ Այդ բանը լսելով` Հերակլը դրդում է Խո-
ումին` խլել թագը, սպանելով այդ երեխային, որը և նա կա-
տարեց և սուրբ խաչը տվեց Հերակլին։ Զորքը սպանելով Խո-
ոհմին՝ թագը տալիս է Խոսրովի դուստր Բորին, որից հետո՝
1 Այսպես է 00.-ում:
2 Գոնե այս մասում նա ավելի դիտարկան գտնվեց, քան տվյալ Հեղինակը։
3 ա՛ ազահանքի մի մասը:
* Մոլորյալ Մայրագոմեցին։
* ՄԾ-ում` Երաա վար, Հաւատայ որմայն
&quot; ՄՕ.-ում՝ կա նաև «զոր սմա Համբաւեն տգէտք» (որի համբավը արա-
նում են տաաները) նախադասությունը։
98
նրա քույր Զամրիկին, իսկ նրանից հետո էլ՝ Խոսրովի թոռ Որ-
միզդին, որին խեղդամաĆ են անում և թագավոր նչանակում
Խոսրովի թոռ Հազկերտին1:
Իսկ Հերակլը խաչը տանում է Երուսաղեմ և դնում է իր տե
ղում: Այդ ժամանակ [նա] Հայաստանի զորավար է նչանա-
կում Մեժեժին, որին սպանում է Դավիթ Սահառունին, և Հե-
րակլի հրամանով ինքն է իչխում երեք տարի։ Նա շինեց Մրեն
եկեղեցին, բայց Լետո անարգվեց իչխանների կողմից և Հար
լածվեց: Հայաստանում մեծ խառնաշփոթություն առաջ ե-
կավ, և ամեն մեկը ձգտում էր հաղթել մյուսին։ Նրա օրոք Եզ-
րը ընդարձակեց սուրբ Գայանեի վկայարանը, իսկ տեր Քրիս–
տափորը Մասյացոտնում մենաստան կառուցեց, որտեղ նա ա-
ռաքինանում էր ջանադիր բազում աղոթքներով երեք հա-
րյուր քրջազգեստ մարդկանց Հետ միասին։ Նրա օրոք տաս-
ներկու Հազար հրեա, Հավաքվելով Եդեսիայում, ապստամ-
բություն բարձրացրին Հերակլի դեմ, որը գնալով ազատեց
Ուռհան, գրավեց այն և հրեաներին ողջ-ողջ արձակեց, որ-
պեսզի ուր կամենան, գնան՝ չլսելով Թեոդորոս եղբորը, որն
ուզում էր կոտորել նրանց։ Եվ այնտեղից անապատով գնալով
Տաճկաստան՝ Իսմայելի որդիների մոտ, որպես իրենց ազգա-
կանների մոտ, օգնություն խնդրեցին: Ոմանք Համաձայնե-
ցին, իսկ ոմանք՝ ոչ՝ նրանց տարբեր աղանդների պատճառով,
ինչպես որ երբեմն եգիպտացիների միջև կային տարաձայնու
թյուններ պաշտամունքի տարբերության պատճառով:

'''ԼԴ․''' Այն ժամանակ Հանդես եկավ Իսմայելի որգիներից մե-
կը՝ թանգար [վաճառական] Մահամթը&quot;։ Նա ծնվել էր Մաքա-
յից երկու օրվա ճանապարհի վրա գտնվող Մադինա քաղա-
քում, Կորեչե ցեղին պատկանող Աբդլայից, որը մեռավ՝ նրան
թողնելով որբ։ Նա գնաց մի վաճառականի մոտ և առաջադեմ
դարձավ նրա տանը: Վաճառականը մեռավ, և Մահամթը տի-
1 Թագավորների շարքից պակասում են նաև ուրիչները։ Բորը Բբորն է կամ
Բեբորը, նույն ինքը Բորանդուխտը, իսկ Ջամրիկը՝ Ազնրմիդուխտը։
2 Մրենը Շիրակի գավառում է. այդ եկեղեցին ցարդ պահպանվել է կիսա-
կանգուն վիճակում:
Ս․-ում` Մահամադ:
3 Մադինան, որ առաջ Հարիպ էր կոչվում, Սատինեն է:
4 Քորեչ կամ Քուրեյիչ [ՄՕ.-ում՝ Կորել] ։
99&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f4cqvzyv1k9wtvkcip5ge5rq90ab59y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152166</id>
    <revision>
      <id>398072</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րացավ իր տիրոջ տանը՝ ամուսնանալով նրա կնոջ հետ։ Նա ուղտերով գնաց Եգիպտոս, և նրան հանդիպեց Սարգիս անու- նով մի միայնակյաց, որը Արիոսի և Կերինթոսի աղանդից էր։ Վերջինս հին գրքերի միջոցով նրան ծանոթացրեց Աստծու Հետ և սովորեցրեց իր Տիրոջ մանկության վերաբերյալ գրքե-...»:</comment>
      <origin>398072</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6900" sha1="ml3yql8a8rusbtjmml9qgafj15ztimm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րացավ իր տիրոջ տանը՝ ամուսնանալով նրա կնոջ հետ։ Նա
ուղտերով գնաց Եգիպտոս, և նրան հանդիպեց Սարգիս անու-
նով մի միայնակյաց, որը Արիոսի և Կերինթոսի աղանդից էր։
Վերջինս հին գրքերի միջոցով նրան ծանոթացրեց Աստծու
Հետ և սովորեցրեց իր Տիրոջ մանկության վերաբերյալ գրքե-
րը: Տուն վերադառնալիս նա քարոզեց այն, ինչ որ լսել էր,
բայց նրան Հալածեց իր ազգը, և նա եկավ Փառան անապա-
տը1։ Եվ երբ եկան տասներկու Հազար հրեաները, նրանցից ա-
ռիթ ստանալով, նա Իսմայելի որդիներին քարոզեց Աբրահա-
մի Աստծուն և նրանց երաչխավոր դարձավ պայմանով, որ ե-
թե պաչտեն իրեն, ապա կժառանգեն այն երկիրը, որը Աստ–
ված տվեց ԱբրաՀամին։
ու
Եվ լսեցին նրան ու Հավաքվեցին Եվիլայից մինչև Սուր2,
որն ընկած է Եգիպտոսի դիմաց։ Տասներկու Հազարն ըստ Իս-
րայելի ցեղի տասներկու նահապետների թվի Հազարական
բաժանեցին իրենց մեջ և եղան տասներկու բաժին իրենց
Համար նշանակեցին ազգապետներ, որոնց անուններն են՝
Նաբեովթ,
Կեդար, Աբդլա, Մարսամ, Մասմա՞, Իդումա, Մասն,
Քողդադ, Թեման, Հետուր, Նաբիս, Կեդմա: Բանակները Փա-
ռանի անապատից գնացին մինչև Մովարի Ռաբովթ և անցան
Հորդանանից այն կողմ, դեպի Ռուբենի վիճակը։ Կոտորեցին
Հունաց զորքը, որ գտնվում էր Արաբիայում, և կայսեր եղ-
բայը Թեոդորոսը փախավ մազապուրծ: Իրենք վերադարձան
Արաբիա, բնակվեցին ցեղերով, և նրանց շուրջը Հավաքվեցին
Իսրայելի որդիներից մնացածները ու մեծ զորք կազմեցին։ Եվ
կայսրին գրություն են հղում, որպեսզի նա թողնի այն երկի-
րը, որն Աստված տվեց Աբրահամին։ Կայսրը նրանց տվեց
Հակառակ պատասխան և Հավաքեց յոթանասուն Հազարանոց
զորք մի հավատարիմ ներքինու միջոցով ու պատվիրեց գնալ
Արաբիա, Իսմայելի վրա, ուր նրանք կոտորվեցին, իսկ Մա-
1 փառան անապատն ընկած է Սինայի և Հրեաստանի միջև։
2 Սուր անապատն ընկած է Պաղեստինի, Արաբիայի, Կարմիր ծովի և Եգիպ
տոսի միջև։
ՍԾ.-ում՝ Մարսմա, Քոչե, Դադ, մյուսները նույնն են, բայց ՍՕ.-ում տաս-
ներեք անուն է։
3 Մովաբի Ռաբովթը մովաբացիների մայրաքաղաքն է, որը գտնվում է Սու-
յալ ծովի արևելյան ափին, ուր ցարդ նչմարվում են նրա սակավ ավերակները:
100.
մեդի բանակը տիրացավ մեծ հարստության։
E-
Մեր թվականության վաթսունյոթ թիվն էր։ Եվ քանի որ
նրանց օգնեց ՄաՀմեդի խրատը, ժողովուրդը նրանից կրոն է
պահանջում։ Եվ նա օձերի մեհյանի տեղը, որը պաշտում էին,
կոչեց Ալ-քայուրա-, որ նշանակում է Աստծու դուռ։ Նա իր
բնակության քաղաքը կոչեց Աբրահամի տուն։ Քրիստոնեու-
թյան հզորացման ժամանակ Դամասկոսի կուռքը՝ Ռեմանան,
նույն ինքը կաղ Հեփեստոսը, տարան, գցեցին անապատում:
Այն գտնելով՝ տաճիկները տարան օձերի մեհյանը, բայց օձ-
րի քրմերը չկամեցան այնտեղ դնել, այլ դուրս Հանելով` վեմի
վրա մի ոտքի տեղ արեցին ու այնտեղ դրեցին։ Այդ կուռքը
գողացան եթովպացի վաճառականները ոսկու Համար, որը
ձուլեցին իսմայելցիները: Եվ դաժան պատերազմ եղավ երկու
ազգերի միջև, մինչև որ մոռացան: [Մահմեդը] այդ մասին`
սաց, թե դա ԱբրաՀամի ոտնահետքն է, երբ նա եկավ տեսնե-
լու իր որդի Իսմայելին: Եվ քանի որ Իսմայելը որսի էր գնա
ցել, նրա կնոջը հարցնում է, թե որտեղ է նրա ամուսինը, և նա
ասում է. «Գնա՛, տանջված ալևոր»։ Իսկ ԱբրաՀամն ասում է.
«Երբ քո ամուսինը տուն կգա, նրան ասա` փոխի՛ր քո տան
դուռը»: Երբ տուն եկավ Իսմայելը, առավ իր հոր Հոտը,
Հարցրեց կնոջր, կինն ասաց այն, ինչ որ լսել էր։ Այդ բանը
լսելով` Իսմայելը հեռացրեց կնոջը և առավ ուրիչին մինչև յո-
թերորդ կինը, որը պաղատում է Աբրահամին իջնել էչից, որ-
պեսզի օծի ոտքերը։ Ասում է, որ Աբրահամը իջեցրեց մի ոտս
քը և դրեց վեմի վրա, իսկ վեմը ոտքին տեղ տվեց, բայց մյուս
ոտքը չիջեցրեց գրաստի վրայից, որովհետև Սառային երդում
էր տվել` չիջնել, վախենալով, որ կհանդիպի Հագարի հետ։
Այս որպես առասպել՝ պատմեց Մահմեգը և Հրամայեց՝ բոլոր
DL
1 Բ0.-ում՝ վաթսունհինգ [այդպես է նաև ՄԾ.-ում]։ Դա Տիրոջ 616 թիվն
էր, որը Մահմեդի փախուստից և իշխանանալուց վեց տարի առաջ էր, որն էլ
նրա թվարկության սկիզբն է՝ 622-ի հուլիսի 15-ը:
2 Էլ-Քյապե։
3 Ռնմանա կուռքը, որ հիշատակվում է Սուրբ Գրքում, ոմանք Համարում
են արեգակը, ոմանք՝ Աստղիկը, իսկ շատերին էլ անծանոթ է: Դրա համար մեր
Հեղինակի կարծիքը պետք է փնտրել հնախույզների մոտ: Բայց չգիտեմ, թե որ-
քանով է հավաստի այդ պատմությունը:
• ՎՕ.-ում՝ ած. Խայ ձևով է, իսկ ՄՕ-ում՝ արտադրելեաց. մենք թարգ-
մանել ենք վերջին բառաձևը։
101&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ml3yql8a8rusbtjmml9qgafj15ztimm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152167</id>
    <revision>
      <id>398073</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:25:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կողմերից երկրպագության գալ այնտեղ, մի ոտքով ման գալ վեմի չուրջն ու ասել՝ լբա՛յք, լրա՛յք, և որպես թե մեկը պա- տասխանում է՝ ա՜յ ա՛յ, աւա՜ս աւա՜ն։ Եվ անցնելով ձորը՝ ա- նասուն են մորթում ու գրաստներին նստելով` փախչում են մինչև Մաքայի զուրը: Փախչելիս եթե մեկի հագուստն է...»:</comment>
      <origin>398073</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7035" sha1="d6b3pygx1hhs5c3e2y1fnmkgz6yl0pa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կողմերից երկրպագության գալ այնտեղ, մի ոտքով ման գալ
վեմի չուրջն ու ասել՝ լբա՛յք, լրա՛յք, և որպես թե մեկը պա-
տասխանում է՝ ա՜յ ա՛յ, աւա՜ս աւա՜ն։ Եվ անցնելով ձորը՝ ա-
նասուն են մորթում ու գրաստներին նստելով` փախչում են
մինչև Մաքայի զուրը: Փախչելիս եթե մեկի հագուստն էր
ինչ-որ բանի ընկնում, կամ մեկը գլորվում էր գլխիվայր, ոչ ոք
չէր Համարձակվում ետ նայել։ Եվ ընթանալով երկու վեմերի
միջով, որոնց կոչում էին Սաֆա և Եմրա, յոթ անգամ առանց
Հանգստանալու անցնում են վեմեվեմ, քարեր են գցում և ա-
սում, թե Մահմեդն այդպես է արել ու սովորեցրել։ Մի ոտքով
վազելը ոտնահետքի պատճառով է, իսկ ձորում անասուն կո-
տորելն ու փախչելը, ասում են, թե Մագմեդը զու արեց
......, որպեսզի տեսիլքներ երևան նրան, և երևալիս&quot;&quot; փա-
խավ։ Երկու վեմերի միջև չրջելն ու քար գցելը ինչանակում
են], որ այդ վեմերը նրանց Համար եղել են պաչտելի քարեր
նախքան կուռքերը, և ըստ սովորության՝ Մահմեդի պաշտելու
ժամանակ նրա դեմ կատաղի չուն է ելել, և նա նրա վրա քա-
րեր է գցել ու Հրամայել է՝ նույն բանն անել։ Նրանք օձերն ու
սողունները չեն սպանում, որովետև դրանք պաշտելի են
նրանց համար, իսկ չուն կոտորելն այն է, որ ասում են, թե երբ
մեռավ Մահմեդը, չկամեցան թաղել, ակնկալելով, թե երեք
րից Հետո Հարություն կառնի &quot;, և երբ իմացան, կո-
տորեցին չներին ու հրամայեցին նույնն անել ամեն տար-
ված'''] նույն ամսին։ Նա սովորեցրեց ասել, թե Աստված մեկն
է, և ոչ ոք նրան Հավասար չէ, իսկ Մահմեդը նրա ծառան է։
Իսկ երբ մի հրեայի խոսքով ասում են, թե մարգարեները գու–
չակեցին ինչպես Քրիստոսի, այնպես էլ Մահմեդի Համար,
դրանով այն են ուզում ասել, թե Եսային տեսնում էր երկու
Հեծյալ՝ էչի և ուղտի վրա նստած: Մի օր հանկարծակի
անհայտացավ Մահմեգը և կարճ ժամանակ անց
Հայտնվելով ասաց. «Խաղաղությունը, Աստծու շնորհքն ու ո-
3.
1 «Լէպպեյք լէպպեյք, է՛, Քեյէաս»՝ Հրամայի՛ր, հրամայի՛ր, ո՛վ Աստված։
ՄՕ-ում՝ «երունալ նմա դուք»՝ նրան դևեր երևացին։
..
. ՍՕ.-ում կետերի փոխարեն տպված է. «նման Տառն մերոյ՝ և չունք
կերան զերեսսն»՝ մեր Տիրոջ նման, և չները կերան նրա երեսը:
**** $0.–ում կա ն աարի:
102
**** ՄԾ.–ում կետերի փոխարեն «դիւթութեամբ» (կախարդանքով) բառն է։
ղորմությունը թող լինեն ձեզ հետ»։ Իսկ նրանք զարմանալով
Հարցնում են. «Որտեղի՞ց ես գալիս, ո՞րն է քո նոր ողջույնը,
և ո՞ր Աստծու շնոր`քն ես բերել մեզ»։ Եվ նա պատասխանում
է. «Աստված Մաքայում ինձ առավ մեր որ՝ Աբրահամի
տունը, հայտնեց իր կամքը և վաղը մեզ ուղարկելու է իր կրո-
նը»։ Եվ նա վերցրեց մի ծնած՝ երինջ, ժողովրդի հավաքված
տեղում բաժանեց Հորթից և Հրամայեց հաջորդ օրը
և
..........
բաց թողնել, իսկ ինքն ամբոխին հավաքած սպասեց։ Կովը ե
կավ բառաչելով ու քրտնած և ճեղքելով ամբոխը՝ փնտրում էր
Հորթին։ Մահմեդը] Հրամայեց բռնել նրան, ինքն առավ
թուղթը, համբուրեց և ասաց, որ այն Աստծու կողմից է եկել։
Դրա համար մինչև
օրս Ղուրանի սկզբում գրված է՝ Սուրաթ
Ալ-ակարա, այսինքն` կովի կրոն: Հրամայում է լվացմամբ
աղոթքը կատարել Լինգ անգամ և փոխանակ Իսրայելի
եղջերափողերի, բարձունքից կանչել՝ վկա բերելով, թե «Ավե-
տարանիչը բարձրացավ Սիոն լեռան վրա»։ Եվ ձայն տվողին
կոչում են Մոդին, որ նշանակում է Հավատադիր, և մատը ա-
կանջին դնելով` ասում են, թե մեկը կամավոր, մյուսն ակամա
լսում է ականջով։ Եվ Մահմեդը Քրիստոսին կոչեց Աստծու
բան և հոգի։ Նաև ասում են, որ նա հրաչագործություններ էր
կատարում, օրինակ՝ լուսինը ներքև բերելով` չորս մասի էր
բաժանում և կրկին ամբողջացնելով` երկինք էր առաքում:
Բայց իսմայելցիների իչխանը նախ Քաղրթն էր և ապա
գտնելով Մահմեդին՝ նրանք նրան են Հավանում ամեն ինչում։
ՄՕ.-ում՝ իմ և ձեր հոր։
* Նոր օրինակում՝ նորածնունդ:
&quot; ՄՕ.-ում կետերի փոխարեն կա «և գրեաց զոր ինչ կամէր, և յաղջիւրա նոր
րա կապէր. և ի ձեռն Հաւատարմաց առաքեաց յանապատ»՝ և դրեց, ինչ որ ու-
զում էր, կապեց եղյուրներից և հավատարիմ մարդկանց միջոցով ուղարկեց -
նապատ:
2 Սիւրէթ-իլ պէքարա՝ Պատճէն կամ յաղագս կովու։ Ղուրանի երկրորդ օ-
րինակի կամ գլխի խորագիրը, որը մեկնիչներից ոմանք կարծում են, թե ըստ
մովսիսյան ավանդության` այն դրված է կովերի զոհաործության քանակը՝
կգ-կթ [63-69] ցույց տալու Համար:
• Մոդին. մյունատի [ՍՕ.-ում՝ մուղին]՝ ձայնող:
* Ինձ թվում է, որ իսմայելցիների Քաղրթ [Ծ.-ում՝ քաղրթ] իշխանի ա-
նունը Խալեթ անվան աղավաղումն է, որովհետև այդպես էր կոչվում Մահմեդի
զորքի առաջնորդը, որն Ասորիքում կոտորեց Հույներին։
103&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d6b3pygx1hhs5c3e2y1fnmkgz6yl0pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152168</id>
    <revision>
      <id>398074</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «'''ԼԵ.''' Եվ երբ նրանք [իսմայելցիները] հզորացան, երուսա- ղեցիները վախեցան նրանցից և տերունական խաչն ու եկե- ղեցական բոլոր սպասքները բարձելով նավին՝ տարան Կոս- տանդնուպոլիս, և իրենք էլ Հնազանդվեցին Իսմայելին, որով- Հետև կայսրն այլևս չկարողացավ զորք հանել նրանց դեմ։...»:</comment>
      <origin>398074</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6483" sha1="liwelx5cwpajntnrchk2ju3sszyyysj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ԼԵ.''' Եվ երբ նրանք [իսմայելցիները] հզորացան, երուսա-
ղեցիները վախեցան նրանցից և տերունական խաչն ու եկե-
ղեցական բոլոր սպասքները բարձելով նավին՝ տարան Կոս-
տանդնուպոլիս, և իրենք էլ Հնազանդվեցին Իսմայելին, որով-
Հետև կայսրն այլևս չկարողացավ զորք հանել նրանց դեմ։ Իս-
մայելցիները բաժանվեցին երեք մասի՝ մեկը գնաց Եգիպտոս,
մյուսը՝ Հունաստան, երրորդը՝ Հայաստան, և բոլոր տեղերում
Հաղթող դարձան։ Իսկ ովքեր Ասորեստանի վրայով շարժվե-
ցին Հայաստան, Հասան Դվին, գրավեցին այն, կոտորեցին
անհամար մարդկանց, գերեցին երեսունհինգ Հազար մարդու,
որոնցից մի տասը հազար մարդու կոտորեցին Թեոդորոս Ռըչ-
տունու իչխանության ժամանակ, որը Հաջորդեց Դավթին,
սպանեցին նաև Հունաց զորագլուխ Պրոկոպոսին1, որը վաթ-
տուն Հազարանոց զորքով նստում էր Հայոց սահմաններում:
Այդ ժամանակ մեռավ Եզրը, և աթոռին Հաջորդեց Տայքի
Ռապիսկոպոս Ներսեսը, Եզրից տասը տարի անց։ Բայց անՀա-
մար կոտորածների պատճառով Հաիչտակություն եղավ, և
նա որոչեց փախչել՝ իրեն այդ մեծ պատվին արժանի չՀամա-
րելու պատճառով: Եվ երբ շատերը նրան աղաչում են, նա
կանգ է առնում և հրամայում է հավաքել բազմաթիվ դիակնե-
րը և թաղել։ Եվ սուրբ Սարգսի Հրդեհված վկայարանի տե-
ղում չինում է նորը: Սուրբ տաճար է չինում նաև վիրապի
[փոսի] վրա և սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի անունով մեծ տա-
ճարի հիմքերն է դնում քարքարոտ տեղում. դրա չորս սյունե-
րի տակ դնում է սուրբ Գրիգորի բոլոր նշխարքները, բացի գրլ-
խից, որը դնում է գզրոցի մեջ և պահում Հիվանդների բժշկու-
թյան համար, այնտեղ դնում են նաև սուրբ Հիզբուզտի և Դա-
վիթ վկայի՞ նչխարքները: Ասում են, որ սուրբ Գրիգորի մա-
սունքը Հայաստան է բերել Գրիգոր Մամիկոնյանը, երբ նա որ-
պես դեսպան գնացել էր Կոստանդնուպոլիս: Մասունքը նրան
տվել էր ազնվական մի կին, որն այն պահում էր իր մոտ: Եվ
նա գաղտնի, որին տեղյակ չէր քաղաքը, այդ անանց մեծու-
թյան գանձը բարձում է նավի վրա և բերում, իսկ ծնոտը
1 Ըստ պատմիչ Ղևոնդ երեցի՝ Պրոկոպիոսի զորակայանը գտնվում էր Կո-
գովիտ գավառում:
104
2 Նոր օրինակում՝ Դվինի վկան։
ու
Ջվանչիրի ու իր քրոջ, որը Գրիգորի կինն էր, խնդրանքով
տալիս է Ազվանքին։

'''ԼԶ.''' Այն ժամանակ Կոստանդին կայսրին դավում և սպա-
նում է Մարտինի խորթ մայրը&quot; և նրա փոխարեն գնում է իր
որդի Հերակլակին։ Բայց Վաղենտին զորավարը սպանում է
Մարտինին Հերակլակին և թագավոր է նչանակում Կոս-
տանդնի որդի Կոստանդին։ Եվ քանի որ ապստամբվել էր Վա-
րազտիրոցը, նրա Համար աղաչում է Ներսես Հայրապետը, և
նրան նչանակում է Հայոց կուրապաղատ, թայց նա իչխանու-
թյունն առնելու ժամանակ մեռնում է թաղվում Դարոն-
քում, իր հոր՝ քաջ Սմբատի կողքին։ Եվ [թագավոր] են նչա-
նակում Սմբատին՝ ի պատիվ իր Հոր, իսկ զորավարը Թեոդո-
րոս Ռչտունին էր։ Բայց Մահմեդը քսան&quot; տարի տիրելով իչ-
խանությանը՝ և նրան հաջորդում են Օմարը՝
ու
, Ա-
րը2 և Բուսաքրը։ Նրանք սպանեցին Խոսրովի թոռ Հազկեր-
տին և վերցրին Պարսից թագավորությունը, որը տևեց չորս
Հարյուր ութսունմեկ տարի. նրանցից Հետո իշխանությունը
գրավում է Մավին: Բայց Հերակլի թոռ Կոստանդիանոսը
Թոդորոսին զրկում է իչխանությունից և Կիլիկիայի զորա-
վարին Հրամայում է դուրս գալ Մավիի դեմ: Թեոդորոսի որդի
Վարդը նենգորեն գործեց Հունաց զորքերի դեմ. Հույների
փախուստի ժամանակ նա քանդեց Եփրատի վրայի կամրջի
գլուխը: Մավին Հայաստանում իչխան նշանակեց Գրիգոր
Մամիկոնյանին և Հայաստանի վրա դրեց Հինգ հարյուր դա-
Հեկան Հարկ։ Ոմանք ասում են, թե Գրիգորը Թորդանից բեր-
1 Ըստ հին պատմագրության՝ Լուսավորչի նշխարքները Կոստանդնուպոլ-
սում Հայտնվել են դրանից երկու Հարյուր տարի Հո:
ՄՕ.-ում` ոչ թե խորթ մայրը, այլ մայրը։
&quot; ՄԾ.-ում՝ քառասուն:
..
ՄՕ-ում՝ կետերի փոխարեն կա մակի՝ մնում է բառը։
2 Նոր օրինակները դնում են Օրման։
.... Ծ.-ում՝ Ումար:
3 [ՄԾ.-ում՝ Արուրաքր]. ըստ ժամանակագրության՝ Մամեդի Հաջորդներն
են Էպուպեքրը, Օմարը, Օթեմանը, Ալին, Միվավիին։
4 Հայաստանի Հարկը եճ [500] դաՀեկան էր, որը առաջինը հիշատակում է
Ղևոնդ պատմիչը: Եթե ստույգ է այդ թիվը, ապա այնքան էլ շատ չէ, դաՀեկա-
105&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>liwelx5cwpajntnrchk2ju3sszyyysj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152169</id>
    <revision>
      <id>398075</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րեց Լուսավորչի բոլոր նշխարքները, և Աղվանքի իչխան Վա- րազտրդատի՝ հրամանով եկավ Իսրայելը և խնդրեց Լուսավոր- չի ծնոտը, որը տարավ ու դրեց Գլխովանք կոչված տեղում: ու ու ML Հայերը քանի որ բռնի կերպով հնազանդվեցին հազարա- ցիներին, կայսրը բարկությամբ հարձակվում է Հայաստա...»:</comment>
      <origin>398075</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6850" sha1="c3rxi893glx5hg1my2wnpun9qomb7kh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րեց Լուսավորչի բոլոր նշխարքները, և Աղվանքի իչխան Վա-
րազտրդատի՝ հրամանով եկավ Իսրայելը և խնդրեց Լուսավոր-
չի ծնոտը, որը տարավ ու դրեց Գլխովանք կոչված տեղում:
ու
ու
ML
Հայերը քանի որ բռնի կերպով հնազանդվեցին հազարա-
ցիներին, կայսրը բարկությամբ հարձակվում է Հայաստանի
վրա, բայց Ներսես կաթողիկոսը աղերսելով նրան տանում, ի-
ջեցնում է Դվին, կաթողիկոսարան։ Կայսրն կաթողիկոսը
միասին Հաղորդություն են ընդունում ութ օր կատարում
են եկեղեցու խորհուրդները՝ ըստ Հունական սովորության։
Քարոզեցին Քաղկեդոնի ժողովի վարդապետությունը: Եվ մի
Խպիսկոպոս, բեմից վայր իջնելով, մտավ ամբոխի մեջ։ Իսկ երբ
կայսրը եպիսկոպոսին Հարցրեց, թե «ինչո՞ւ չՀաղորդվեցիր
քո պատրիարքի հետ», նա պատասխանեց. «Հենց դա եղավ
պատճառը, որ երկու տարի առաջ նա ժողով արեց և նզովեց
բոլոր Հերձվածողներին առավելապես Քաղկեդոնի ժողո-
վը»: Թագավորը խիստ մեղադրեց նրան նենգության պատ-
ճառով, և ապա Հաղորդություն ընդունեց նաև եպիսկոպոսը և
օրհնեց թագավորին, իսկ թագավորը՝ նրան: Եվ երբ թագավո-
րը մեկնեց, Ներսեսը վախեցավ Ռշտունյաց տիրոջից գնաց
Տայք և այնտեղից] վերադարձավ վեց տարի անց՝ լսելով
ԹԽոդորոսի մահը։ Նա մեծ եկեղեցու մոտ չինում է իր կացա–
րանը՝ տնեցիներին** բնակեցնելով առաքինի քաղաքավա-
րության կարգով, Քասախ գետից ջուր է բերում և տնկում
անտառներ ու այգիներ։ Նա մեծ բազմությամբ կատարում է
վարդավառի տոնը: [Նրանք] փոխեցին ութ*** վարդապետ-
ների, բայց միմյանց հասկանալ չկարողացան, այնուՀետև նա
Հրամայեց առանձնացնել արժանիին և միայն նրան սովորեց-
նել։ Այդ բանը նա կատարեց սուրբ Բարսեղի ձեռքով, որի մա-
ML
նը ինչքան ուզում է, լինի. թե՛ բյուզանդական ոսկի, թե՛ սասանական և թե՛ աս
րարական դինար, որը արժեր 12 կամ 13 ֆռանկ, թեև շատերը կարծում են, թե
արաբական դրամը առաջինը Աբիմելեք ամիրապետը կտրեց, բայց գտնվեց նաև
Սիվավեի դրամը։
* ՄՕ.-ում՝ Վարազ Գորղատ։
1 Տե՛ս ծան. 1, էջ 105 և ծան. 1, էջ 76։
ՎՕ.-ում՝ երդումարդաջ՝ տնեցիների, իսկ ՄՕ.-ում՝ երկու մարդոց՝ երկու
մարդու։
:106
** լ0.-ում` տասը:
կանունը Ճոն էր, որը Անիի գավառում գտնվող Դպրավանքի
սուրբ ուխտի առաջնորդն էր: Նրա մասին ասում են, թե յոթ
անգամ տեսել է Քրիստոսին զարմանալի համարձակությամբ,
որի Համար էլ Ճոնընտիր է կոչվում այն չարականը, որ այժմ
կատարվում է մեր եկեղեցիներում:
Եվ քանի դեռ Ներսեսը Տայքում էր, Թեոդորոս Ռշտունին
չինեց Աղթամար կղզին։ Դպրավանքից տարան այն խաչը, ո-
րը կոչվում է սուրբ Վարձիայի[խաչ], [իսկ] այն ժամանակ Ճո-
նյանց էր կոչվում։ Սարգիս Ճոնյանցը այն տեղափոխեց այլազ-
գիների պատճառով: Այնտեղ նա Տիմոթ վարդապետի ձեռքով
Հրաչքներ գործեց. Վրաց արքա Դեմետրեի կնոջը բժշկեց բորոտու-
թյունից, որի Համար էլ վրացիները խաչը խլեցին Հայերից։ Նա օր
նված է սուրբ Մեսրոպի կամ սուրբ Բարսեղ Ճոնի կողմից և աջ թևի
վրա Հայերեն գիր ունի։
Ներսես մեծ պատրիարքը վախճանվելով թաղվում է իր ձե-
ռակերտում: Աթոռը գրավեց Անաստասը՝ Ներսեսի սենեկա-
պետը, որը Ակոռից էր. նա Ներսեսի հրամանով չինում էր
սուրբ Գրիգոր [եկեղեցին], քանի դեռ Ներսեսը Տայքում էր։
Նրա օրոք Գրիգոր Մամիկոնյանը չինեց Արուճի կաթողիկեն և
Եղիվարդի վանքը, Անաստասը չինում է Ակոռի եկեղեցին՝
այնտեղ կառուցելով եղբայրանոց [վանք] և Հյուրանոց5, Գրի-
գոր իշխանի մոտ եկավ թագավորական ցեղին պատկանող
պարսիկ Սուրհանը և խնդրեց դիմել Քրիստոսին ու ցանկա-
ցավ, որ իրեն մկրտի Անաստասը: Գրիգորը նրան կնքահայր
1 Անիի գավառը Շիրակն է։
2 Վարձիա ավանը այժմյան Ախալքալաքի սահմանում է, որը Գուդարաց,
Ջավախք գավարի կողմում է, որին այն ժամանակ տիրում էին վրացիները, և
դրա համար էլ այդ վայրը կոչվում է Վարձունիք կամ Վարձառունիք: Այգ
սքանչելիների ժամանակը անհայտ է. Բրոսսեն (Վրաց պատմություն, Ա, 259)
Համարում է Վրաց կուրապաղատ Ստեփանոսի եղբայր Դեմարեին, որը ժամա-
նակով մոտիկ էր Ներսես կաթողիկոսին։ Մեր Հեղինակից առաջ, ԺԲ դարում,
Դեմետր անունով Վրաց մի թագավոր է եղել։ Իսկ Արարածոց գրքի ոմն մեկնիչ՝
Տիմոթեոս անունով վարդապետը, մեզանում Հիշատակվում է Ժ դարի վերջին։
3 Հին Օ.-ում` «առողջ արարեալ ամենևին»՝ ամբողջովին առողջացրեց։
4 Այլ Օ.-ում՝ «ի բերան վիրապին»` վիրապի [փոսի] անցքում:
5 Կաթողիկոսի շինած եկեղեցին ու վանքը ավերվեցին 1840 թ., Մասիսնե-
րի մեծ փլուզման ժամանակ։
107&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c3rxi893glx5hg1my2wnpun9qomb7kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152170</id>
    <revision>
      <id>398076</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «դարձավ, ավազանի անունը Դավիթ դրեց՝ իր հոր անունով և նրան տվեց Կոտայքում գտնվող Ձագը։ Այն ժամանակ ապրում էր Անանիա Շիրակացին, որը Ա- նաստասից հրաման ստանալով` Հորինում է ամենօրյա տոմա- րը, որը պատրիարքը երբ ուզում էր ժողովով հաստատել, վախճանվում է: Նրան հաջորդում...»:</comment>
      <origin>398076</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6580" sha1="pbx3862liv6b6848zwlnc734we8zs8n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դարձավ, ավազանի անունը Դավիթ դրեց՝ իր հոր անունով և
նրան տվեց Կոտայքում գտնվող Ձագը։
Այն ժամանակ ապրում էր Անանիա Շիրակացին, որը Ա-
նաստասից հրաման ստանալով` Հորինում է ամենօրյա տոմա-
րը, որը պատրիարքը երբ ուզում էր ժողովով հաստատել,
վախճանվում է: Նրան հաջորդում է Իսրայելը` պաշտելի Ա-
նաստասից վեց տարի հետո։ Նրա օրոք արաբների զորագլուխ
ոմն Բառարային, որը գտնվում էր Հայաստանում, վռնդելով
Հալածում է Վրաց Ներսեհ իշխանը։ Իսրայելը, աթոռին՝ մնա-
լով տասը տարի, վախճանվում է, և Հայրապետական քողն ըն-
դունում է սուրբ Սահակը, որը Ձորոփորից էր, Արքունիքից* :
Նրա յոթերորդ տարում խազիրներն արչավեցին Հայաստան,
սպանեցին Գրիգոր իչխանին և գերեցին վարպետին ''։ Եվ իչ-
խանությունը գրավում է Աշոտ Բագրատունին՝ Սմբատի որ–
դին։

'''ԼԷ.''' Իսկ Իսմայելի Մավի իչխանը որոշեց վերացնել Հունաց
թագավորությունը, ինչպես նաև պարսկականը և պատրաստ
տեց Հարյուր այս մեծ նավ՝ յուրաքանչյուրի վրա հազար տղա-
մարդ և հազար փոքր նավ՝ յուրաքանչյուրի վրա Հարյուր
տղամարդ, և նրանց ուղարկեց ծով, իսկ ինքը ցամաքով Հա-
սավ Քաղկեդոն։ Կործանվեցին բոլոր նավերը, իսկ ինքը գիչե-
րով փախավ, ազատվեց և մեռավ Ասորիքում։ Եվ իշխանու-
թյունը գրավեց նրա որդի Մրվանը, որը Հայաստան ուղարկեց
ոստիկան [կուսակալ] ոմն Մահմեդին, որը ավերեց Սևան կըղ-
զին, գերեց նրա բնակիչներին, խաբեությամբ կողոպտեց
սուրբ Գրիգոր [եկեղեցին] և իր ծառաներից մեկին սպանեց ու
գցեց մի խոր փոս: Հետո երբ փնտրում, գտնում են նրան,
վրեժխնդիր են լինում [նրա համար]՝ գլխատելով կրոնավոր–
ներին և քառասուն տղամարդու էլ փայտից կախելով։ Մա-
մեդը դնում է, և նրա տեղը Հայաստան է ուղարկվում Արդլա
անունով մի ուրիչ ոստիկան։ Վերջինս որոչեց վերացնել Հա-
1 Այսինքն՝ անշարժ տոմարը՝ հարմարված ամսվա օրերին, որը Հայաստա-
նում երբեք կիրառություն չգտավ։
108
ՄԾ.-ում` սուրբ աթոռին։
** ՄO.-ում` արքունիքից։
200
Երկու օրինակում էլ՝ «զՀնարաւորն իւրեանց»։
... ՄO.-ում` երեք հարյուր:
ПL
յոց ազատագունդը և Սահակ կաթողիկոսին կապելով՝ ուղար-
կեց Դամասկոս, իսկ Հայոց Սմբատ իշխանին
թին էլ խաչեց փայտի վրա։ Հայոց մնացած իչխանները՝ Սըմ-
ու սուրբ Դավ-
բատը, Աշոտը և Վարդը, ուզում էին փախչել Հունաստան,
բայց նրանց Հետապնդում են Հինգ Հազար իսմայելցիներ,
Վարդանակերտում` Հասնում են նրանց կռվում, և բոլոր
իսմայելցիները սրախողխող են լինում մեր իչխանների կողմից
Աստծու օգնությամբ: Նրանց քթերը կտրելով` Սմբատը ու-
ղարկում է կայսրին և ստանում է կուրապաղատության պաչ-
տոնը Աշոտից Հետո։ Նա շինեց Դարոնք2 եկեղեցին Հանուն
փրկչական պատկերի, որի մի մասը նրա որդին բերեց
արևմուտքից և նավակատիքի ժամանակ երգեց՝ «Զորս ըստ
պատկերին» [որոնք ըստ պատկերին]։ Նրան փոխարինում է
Սմբատ Բագրատունին և գնալով Տայք՝ ամրանում է Թուխար-
քում։ Այդ բանը լսելով` Աբդլմելիքը իր զորավար Մահմեդին
Հրամայում է Հարձակվել Հայաստանի վրա։ Այդ մասին իմա-
նալով՝ շղթայված Սահակը գրում է աղաչանքներ, որպեսզի
Մահմեդը թույլ տա իրեն նրա մոտ գնալու։ Նա Հասնելով Խա-
ռան` Հիվանդանում է և աղաչանքով գրում է նրան, որպեսզի
նա ների հայերին։ Մահմեդը, ընթերցելով Սահակի գրությու-
նը, իջեցրեց իր բարկությունը և չարությամբ չեկավ մեր աչ-
խարհը։ Նրա պատրիարքությունից քսանութ տարի հետո ա-
թոռին &quot; Հաջորդում է Եղիան։ Մեռավ Աբդլմելիքը, և նրա տե-
Վարդանակերտի կռիվը եղել է Երասխ գետի ափին, 702 թ.: Այն Հռչակ- .
վեց արաբների մեծ կոտորածով, մինչև անգամ տվյալ օրը նրանց անեծքների
շարքում դասվեց։
2 Ոմանց կարծիքով` Դարոնից բերդը Բասենում է, Հավանաբար այն
գտնվում է Կոգովիտում, որն այժմյան Բայեզիտն է։
ՄՕ.-ում՝ գրեց։
3 Թուխարք կամ Թուղարք բերդն այժմ անծանոթ `է, և ինձ թվում է, որ այն
այժմյան Շավչեթի կողմերում է:
4
Հին Օ.-ն ավելացնում է. «Ոմանք զՈկբայ ոմն ամիրապետ ասեն, որ չո-
գաւ առ նա Սահակ և գրեաց նամակ Հաշտութեան. և Հանդերձ սուրբ մարմնով
նորա առաքեաց յերկիրս» (այդպես է նաև ՄՕ.-ում]՝ Ոմանք Ոկրա ոմն ասիրա-
պետին են ասում, որի մոտ գնաց ՍաՀակը, գրեց Հաշտության նամակ և սուրբ
մարմնի հետ ուղարկեց մեր երկիրը:
** ՄԾ.-ում` սուրբ աթոռին։
109&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pbx3862liv6b6848zwlnc734we8zs8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/59</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152171</id>
    <revision>
      <id>398077</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Այդ բանը տեսնելով՝ նա չընդհատեց Աստծու Հետ խոսելը մինչև վերջացնելը, իսկ հետո դուրս եկավ նրանց դեմ։ Նրանց գլխավորին` Լիպառոն Աբլային&quot;, նա բաժանեց երկու մասի և կոտորեց մոտավորապես հինգ հարյուր մարդու: Նրան խնդրանքով դիմում է Գնունյաց1 ցեղը՝ իրեն ազատելու իսմա- յել...»:</comment>
      <origin>398077</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6800" sha1="7uct8ekmi1zblnwskvl9cdd95hjl611" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Այդ բանը տեսնելով՝ նա չընդհատեց Աստծու Հետ խոսելը
մինչև վերջացնելը, իսկ հետո դուրս եկավ նրանց դեմ։ Նրանց
գլխավորին` Լիպառոն Աբլային&quot;, նա բաժանեց երկու մասի և
կոտորեց մոտավորապես հինգ հարյուր մարդու: Նրան
խնդրանքով դիմում է Գնունյաց1 ցեղը՝ իրեն ազատելու իսմա-
յելցիներից։ Աշոտը հազար տղամարդկանցով գնաց Աղիովիտ
գավառը և ամբողջ ցեղին իրենց ընտանիքներով Հավաքելով
իր մոտ՝ տարավ, բնակեցրեց Տայքում:
ML-
Այն ժամանակ իսմայելցիները գժտվեցին միմյանց Հետ, և
մեր երկիրը հանգստացավ, ու սկսեցին հզորանալ մեր իչխան-
ները յուրաքանչյուրն իր տեղում: Եվ Իսմայելի իչխանը Վրաց
երկիրը տալիս է Աշոտին՝ Հայոց իշխան Աշոտի որդի Վասա-
կի, նրա որդի Ատրներսեհի որդուն, որը գնալով Հնազանդեց-
նում է իրեն, և կայսրը նրան ուղարկում է կուրապաղատու-
թյան աստիճան։ Իսկ ՋաՀապը, ապստամբվելով իր իչխանի
դեմ, գալիս, բռնությամբ նստում է Դվինում իր որդի Աբդլա-
յի հետ։ Այդ բանը տեսնելով` Աչոտ կուրապաղատը [պատվի-
րակ] է ուղարկում Լևոն կայսրի մոտ՝ օգնելու իրեն&quot;, բայց նա
պարապ չէր, որովհետև ոմն Միքայելը փորձել էր սպանել
նրան, բայց չէր հաջողվել։ Այդ մասին իմանալով՝ կայսրն
զում է նրան սպանել, բայց թագուՀին կայսրին աղաչում է՝
նրան սպանել զատկից Հետո: Այդ պատճառով Միքայելը
րանտ է դրվում։ Բանտապահը Միքայելի բարեկամն էր, որը
կաշառեց թագավորի պաչտոնյաներին՝ արքայի սենեկապան-
ներին մերձավորներին։ Եվ նրանք եկեղեցում պատարագի
ժամանակ սրերով հանկարծակի հարձակվեցին կայսեր վրա։
Կայսրը, փախչելով զոհասեղանի մոտ, ձեռք է գցում նրանից,
իսկ նրանք անողորմաբար ու գազանաբար սպանում են նրան
այդ նույն տեղում: [Հետո] թագավորեց Միքայելը, որը
փնտրում էր մեծ զորավար Մանվել` Մամիկոնյանին, որը Հա-
րյուր հիսուն մարդկանցով շտապում էր Հասնել Կամախ, իսկ
այնտեղից էլ Իսմայելի իշխան Մամունի մոտ, որը սպանելով
իր եղբայր Մահմեդին՝ ինքն էր իչխում տաճիկների վրա։ Մա-
116
AL
* ՄԾ.-ում` Լիպավոն Աբդլա։
1 Գնունիքը Ամուկի և Բերկրի կողմում է, Վանա երկրի հյուսիսում։
** Մ0.-ում` «օգնել Հայոց»՝ օգնել Հայաստանին։
մունը մեծ պատվի է արժանացնում նրան՝ օրական նչանակե–
լով հազար երեք հարյուր վեց արծաթյա դրամ և ամեն օր www
լով անչափ ու անՀամար պարգևներ: Կուրապաղատ Աշոտը
տիրեց Կաղարջքից մինչև Տփղիս լեռնային կողմերի հետ միա-
սին։ Բայց ՋաՀապի արքունիքը հզորանալով Դվինում՝ չուրջ
Հազար մարդով ցանկացավ գնալ Տարոն, Սմբատի որդի Աշո-
տի իչխանության վրա, իսկ այն քաջ ու ողջախոհ մարդը Հա–
վատալով` երկու Հարյուր հեծյալով ու երեք հարյուր Հետևա-
կով գնաց նրանց ընդառաջ՝ չսպասելով զորք հավաքելուն։
Նրանցից երեք հազարին նա կոտորեց և Հասնելով նրանց բա–
նակին՝ խլեց նրանց ամբողջ հարստությունը և ուրախու-
թյամբ վերադարձավ՝ փառք տալով Քրիստոսին։ Իսկ նրա եղ-
բայր Շապուհը, ասպատակելով Դվինի կողմերը և առնելով
մեծ ավար, վերադարձավ: Նրանցից Հետո զորքը թողեց քա-
ղաքը, և քաղաքացիները, հարձակվելով Աբդլմելիքի վրա,
սպանեցին նրան և Հանեցին քաղաքից դուրս։ Դարձյալ իմա-
նալով կատարվածի մասին՝ զորքը ցրվեց ու անհետացավ։

'''ԽԲ.''' Այն ժամանակ Աշոտի մոտ է գալիս Եպիկուրա՝ անու-
նով մի եպիսկոպոս և ձգտում է նրան դարձնել դեպի Քաղկե-
դոնի
&quot;: Միջագետքում ոմն վարդապետ Բուրիտո լսե-
լով այդ մասին՝ ուղարկում է Նանա սարկավագին, որը գալով
մարտնչում է Ապիկուռայի դեմ և Հաղթում նրան
զորությամբ։ Ապիկուռային Հալածում է իչխանը ու էլ ավելի
Հաստատվում սուրբ Գրիգորի Հավատի մեջ։ Դրանից Հետո
իր մահճում վախճանվում է Աշոտը, և իշխանությունը գրա-
վում է նրա որդի Սմբատը, մեկ տարի։ Այնուհետև մարտնչե-
լով չորս հազարի դեմ՝ Հինգ Հարյուր մարդկանց Հետ նահա-
1
.......
........
Աբդլմելիթը, անշուշայ, նույն ինքը Ջահապի որդին է, որին վերևում [Հեղինակը]
Ալլա էր կոչում:
” Այստեղ Եպիկուրա է, իսկ մյուս տեղերում և ՄԾ.-ում Ապիկուսա է։
&quot; ՍՕ.-ում կետերի փոխարեն՝ յազանն՝ ղկոլի աղանդը:
** ՄԾ.-ում՝ Բյուրատ:
****
ՄԾ.-ում կետերի փոխարեն՝ սուր Հոայն՝ սուրը Հոգու:
2 Ս. Գրիգորի հավատը Քաղկեդոնի Հավատին Հակառակ չէ։ Բայց այս լա-
նը հիչատակում է նաև Նանայի Հայ թարգմանիչը՝ ՀովՀաննեսի մեկնիչը և Ա-
պիկուրային է Համարում Հալածվող, բայց դպքերի պատճառը ինձ լավ հայտնի չէ։
3 Մարտնչելով բռնակալ ոստիկան Հոլի դեմ:
1:17&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7uct8ekmi1zblnwskvl9cdd95hjl611</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152172</id>
    <revision>
      <id>398078</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «տակվում է՝ Քրիստոսի Համար իսմայելցիների կողմից։ Իսկ նրա եղբայրներ Դավիթը, Սահակը, Մուշեղը և Բագարատը, վերցնելով իրենց մորը, գնացին Նփրկերտ, Խալաֆ ամիրայի մոտ և սիրով ընդունվեցին նրա կողմից։ Իսկ Ջահապի տնից ոմն Սևադա չորս Հազարով կռվում է Աչոտի և նրա եղբայր Շապո...»:</comment>
      <origin>398078</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6981" sha1="hyo2hdi0wtuenqhq7k5nsqwsbodxscd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տակվում է՝ Քրիստոսի Համար իսմայելցիների կողմից։ Իսկ
նրա եղբայրներ Դավիթը, Սահակը, Մուշեղը և Բագարատը,
վերցնելով իրենց մորը, գնացին Նփրկերտ, Խալաֆ ամիրայի
մոտ և սիրով ընդունվեցին նրա կողմից։ Իսկ Ջահապի տնից
ոմն Սևադա չորս Հազարով կռվում է Աչոտի և նրա եղբայր
Շապուհի դեմ, և վերջինս զոհվում է այդ պատերազմում: Եր-
կու տարի անց իր տանը մեռնում է նաև Աչոտը, և իչխանու-
թյունը գրավում է նրա որդի Սմբատը, որը խնամում էր մնա-
ցած որբերին՝ Շապուհի որդիներին, ապահով կերպով նրանց
բնակեցնելով Անիում։ Խաղաղություն Հաստատելով Սևադա-
յի Հետ՝ նրանից ստանում է Հայրենի սպարապետության
պաշտոնը և ամուսնանալով Դավթի քրոջ հետ՝ ունենում է եր-
կու որդի՝ Աշոտին ու Շապուհին, որոնց քրոջը կնության է
տալիս Աչոտ կուրապաղատի որդի Բագարատին։ Իսկ Սմբա-
տի եղբայը Դավիթը չինում Է Օձ բերդը։
Այն ժամանակ պարսից ցեղից Բաբ անունով մի մարդ,
դուրս գալով Բաղդադից, Իսմայելի ցեղից շատերին սրի է քա-
չում, շատերին գերում։ Նա իրեն
անմահ էր Համարում և Իս-
մայելի դեմ պատերազմելիս մի անգամից կոտորում է երեսուն
Հազար մարդու։ Նա հասավ մինչև Գեղարքունի՝ սրի քաշելով
մեծերին փոքրերին։ Յոթ տարի Հունաց կողմերում էր
գտնվում Մամունը, որը գրավում է Լուլուաք անառիկ ամրոցը
և վերադառնում է Միջագետք, իսկ Մանվելը դարձյալ գնում է
Հունաստան։ Մեռավ Մամուն, և իշխանությունը գրավեց նրա
եղբայր Արտսահակը, որը Ափչինին մեծ ուժով ուղարկում է
ПL
ՄՕ-ում` «մարտուցեալ ընդ չորից Հազարաց հինգ հարիւր արամբք՝
պսակի»՝ Հինդ հարյուր մարդով մարտնչելով չորս Հազարի դեմ՝ նահատակվում է։
1 Նախ Ժ դարի Նփրկերտի իշխողները համանուններ են համարվում, որն է
Մուփարղին (ինչպես որ դնում է Հին Օ.-ը) [Մուփարղի է նաև ՄՕ-ում]։ Իսկ
թե դրանից առաջ Խալաֆ անունով ամիրա եղե՞լ է, թե ոչ, դա մեզ Հայտնի չէ։
2 Ինձ թվում է, որ Օձ բերդը Տարոնի Օձ քաղաքն է։
3 Նրան անվանում են մոլորեցուցիչ Պապեք, որը ապստամբություն բարձ-
րացրեց խալիֆի դեմ 817 թ. և քսան տարի շարունակ տագնապի մեջ պաՀեց
ամիրապետի միահեծան պետությունը, մինչև որ 836 թ. նրան առնեց Հայկա-
զուն քաջ Սահլը։
118
* Լոլուան ամրոց է Կիլիկիայում։
5 Այս խալիֆը Մոդասսեմ էր կոչվում։
Բարանի վրա։ Ափշինն՝ ուղևորվում է Հայաստան և կոտո-
րում է Բարանի զորքը: Սմբատի որդի Սահլը բռնում է Բաթա-
նին և Ափչինից որպես փրկագին ստանում է մեկ միլիոն ար-
ծաթյա դրամ, բացի դրանից նրանից առնում է ևս հարյուր
Հազար, և կտրելով Բարանի ձեռքերն ու ոտքերը՝ նրան ցցի են
բարձրացնում: Եվ Ափշինը գնում է Հունաստան, Հաղթում է
կայսրին, գրավում է Ամուրիա քաղաքը և գերելով նրան
[կայսրին]՝ վերադառնում է խաղաղությամբ։ Այդ օրերի ըն–
թացքում Ջահապի ցեղից, ոմն ԱլՀերթՔ չորս հազարով Հար
ձակվում է Սյունիքի վրա. նրա դեմ դուրս է գալիս Բաբկենը
երկու Հարյուր մարդով և նրան իսպառ բնաջնջում։

'''ԽԳ.''' Պատրիարքների շարքում։ Հաջորդը Գևորգ Հովսեփն
է, որն [աթոռակալում է` տասնմեկ տարի։ Նրան փոխարի–
նում է Դավիթը, տասներեք տարի։ Նրա օրոք Հու անունով
մի ոստիկան Հարձակվում է հայերի վրա։ Նրա դեմ դուրս են
գալիս Սմբատն ու Սյունյաց տեր← Սահակը և սպանվում։ Իսկ
Հովսեփին հաջորդում է Հովհաննեսը՝ մի պարկեշտ ու սուրբ
մարդ, որի մասին ութ տարի անց չարախոսում են Տորոս լե-
ռան Բագարատ իշխանի մոտ, որը որոշում է փոխել նրան,
րայց չարախոսները պատժվում են Տիրոջ կողմից։ Եվ Աբու-
սեթ անունով մի ոստիկան գալով կապում է Բագարատին և
ուղարկում ամիրայի մոտ, իսկ Տորոսի ամբոխը, բարկությու-
նից ոտքի ելնելով, սպանում է Աբուսեթին։ Այդ բանը լսելով՝
Վերևում գրված է Բար ձևով, իսկ այտտեղ և այլուր Բարան։
ՄՕ.-ում՝ «որ և առաքէ զԱիշինն ամենայն ուժով ի վերայ Բաբանայ ի
Հայս և ինքն կոտորէ զզօրն Բագանայ»՝ որ և Ափշինին ամբողջ ուժով ուղար–
կում է Բարանի վրա, Հայաստան, և ինքը կոտորում է Բարանի զորքը։
1 Ամուրիան (ՍԾ.-ում՝ Ամուրրա] Գաղատիայի կողմերում գտնվող Ամու-
րիոն ամուր քաղաքն է, բայց բուն տեղը երկայելի է։
2 Ասողիկը նրան կոչում է Իբն-Խալին, Աղվանքի պատմիչը, Վլիթ կամ
Ալթ-Փատգոս. դեպքը հարմար է գալիս Տիրոջ 842-րդ տարվան։
3 Կաթողիկոսների չարքում չփոթություն կա։ Այդ չարքը ըս այլ ժամ
նակագիրների այսպես է՝ Գևորգ՝ 3 տարի, Հովսեփ՝ 11, Դավիթ՝ 27, Հովհան՝
22, Զաքարիա՝ 22 և այլն:
4 Տե՛ս վերևում, էջ 117, ծան. 3։
5 Բայց սասունցիների կողմից սպանվածը Արտւաթի որդին էր։ Յուսուֆ
Իրն-Մուհամեդը, 851 թ.։
119
..&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hyo2hdi0wtuenqhq7k5nsqwsbodxscd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152173</id>
    <revision>
      <id>398079</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «E- աիրան մեծաքանակ զորք է հավաքում իր ընդոծին Բուղա- յի միջոցով և հրամայում է երկրի նախարարներին շղթայա- կապ Հասցնել իր մոտ։ Բուղան գալիս, կատարում է այն, ինչ Հրամայված էր, քանի որ մտնելով Տարոն՝ բռնում է գերված Բագարատի որդիներին՝ Դավթին, Աշոտին, Արծրունյաց տան մ...»:</comment>
      <origin>398079</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6625" sha1="hjn7rh73ty4tns4vimn40r0rvzauc6s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;E-
աիրան մեծաքանակ զորք է հավաքում իր ընդոծին Բուղա-
յի միջոցով և հրամայում է երկրի նախարարներին շղթայա-
կապ Հասցնել իր մոտ։ Բուղան գալիս, կատարում է այն, ինչ
Հրամայված էր, քանի որ մտնելով Տարոն՝ բռնում է գերված
Բագարատի որդիներին՝ Դավթին, Աշոտին, Արծրունյաց տան
մեծ իշխանին՝ Աշոտին, գեղեցկադեմ Ատոմին Հարյուր հիսուն
մարդկանց հետ և ստիպում է ուրանալ Քրիստոսին: Բայց
նրանք չհամաձայնեցին և այդ պատճառով դառն տանջանք-
ներով սրի, հրի ու խաչի բարձրացան Քրիստոսի կողմից մեր
Հեկան ամսի քսանհինգին, և այդ օրը սուրբ պատրիարք Հով-
Հաննեսը տոն կարգից։ Հովհաննեսը վախճանվեց իր Հայրա-
պետության քսաներկուերորդ տարվա վերջում, և աթոռն՝
ռավ Զաքարիան, որը Ձագ գյուղից էր։ Բուղան, բռնելով Սի-
սական իշխան Վասակին, նրա եղբայր Աշոտին, Խաչեն գա
վառի մեծ իշխան Ատրներսեհին, Գարդմանա իչխան Կտրի–
ճին, գնում է Ուտիք և բռնում Ստեփանոս Կոնին, որի ցեղը իր
նախնի Սևուկի անունով Սևորդյաց է կոչվում, և Աղվանքի իշ-
խան Եսայուն, բոլորին քշում, տանում է ամիրապետի մոտ,
Հետո խարնությամբ կանչում է նաև Սմբատ սպարապետին։
Վերջինս երբ գնում է, նրան խառնում են չղթայվածներին և
պահանջում են ուրանալ, որը հանձն չառավ նաՀատակվող
Սմբատը, այլ այնտեղ, բանտում, վախճանվեց Հանուն Քրիս-
տոսի և թաղվեց Դանիել մարգարեի&quot; գերեզմանոցում։ Նրա
պաշտոնն առնում է նրա որդի Աշոտը։ Նույն տեղում բազում
տանջանքների ենթարկվելով՝ նահատակվեց նաև Ստեփանո-
սը՝ Կոն կոչեցյալը։ Գրիգոր Մամիկոնյանը, արիաբար պա Հ-
պանելով Հավատը, դուրս է ելնում բանտից, գալիս, մտնում է
իր Բագրևանդ գավառը և ցանկանում է ամրանալ Գաբեղենից
գավառի Գազանածակքում, բայց յոթ օր անց մեռնում է։ Այդ
մասին իմանալով՝ Հայաստանում գտնվող ոստիկան Մահմեդը
մարդ է ուղարկում Սմբատի որդի Աշոտի մոտ, որպեսզի նրան,
որտեղ ուզում է լինի, բռնեն և տանեն իր մոտ։ Աշոտը, կտրե-
լով մեռածի գլուխը, ուղարկում է Մահմեդին, ասելով, «թե նա
1 Արյունարբու այս ոստիկանը ազգությամբ թուրք էր, և անունն էր Գար
րա–Բուղա, Էսչարապի և Ավագ՝ կրտսերից տարբեր, որը նրա քևաորդին էր։
* Մ0-ում՝ սուրբ աթոռը։
120
** ՄՕ-ում` սուրբ մարգարեի։
ու
կամեցավ անցնել Հունաստան, և ես մարդ ուղարկեցի` նրա
ետևից, որոնք նրան սպանեցին՝, և ահա նրա գլուխը»։ Մահ-
մեդն ուրախացավ, զգացնել տվեց Ջափրին1
նով մեծարեց Աշոտին՝ նրան տալով Բագրևանդ գավառը և
նրա Հրամա-
Հինգ թյուր արծաթ։ Այնուհետև Հայոց աչխարհից վերացավ
Մամիկոնյան ազգը:

'''ԽԴ.''' Բայց պետք է ասել, որ այստեղից են սկիզբ առնում
Հայոց և Վրաց այն թագավորները, որոնք սերեցին Հիչյալ
Բագրատունիներից։ Քանի որ, ինչպես ասվեց, քաջ Վարդա-
նից Հետո Հայոց իչխանները պատահական կերպով միմյանց
Հաջորդեցին մինչև Սմբատ Բագրատունին, նրանից` Հետո՝
Վասակի որդի Աշոտը, այն Վասակի, որին կուրացրին Մամի-
կոնյանները։ Աչոտն ունենում է երկու որդի՝ Հայոց թագա-
վորների նախնի Սմբատը և Վասակը՝ Վրաց թագավորների
Հիմնադիրը։ Վերջինիս որդին էր Ատրներսեհը, նրանը՝ Աչո-
տը, նրանը՝ Բագարատը, որի եղբայրն էր Գորամը՛, նրա հետ՝
Բագարատի որդի Դավիթը, որն սպանվեց իր հորեղբայր Գո-
րամի կողմից, որի որդին էր Ատրներսեհը, նրա որդին՝ Դավի-
թը, նրա եղբորորդին՝ Գուրգենը, որի որդին էր Բագարատը,
որը իրեն կին առավ Վասպուրականի Սենեքերիմ թագավորի
դստերը,-այս է վրաց թագավորների կարգը։ Իսկ Հայոց նախ-
նի Սմբատի որդին էր Աշոտ Մսակերը, նրա որդին՝ Սմբատ
խոստովանողը”, նրա որդին՝ այս Աշոտ բարեպաչտը
, որը
Ջափրր ամիրապետի հրամանով Վահեի որդի Ալիի կողմից
իշխանաց իչխան անվանվեց։ Կոստանդնուպոլսի Փոտ պատ-
րիարքը երեք հարյուր տասնութ թվականին Աշոտի մոտ ու-
ղարկեց Նիկիայի* մետրոպոլիտ ՀոՀանին, որը տանում էր Զա-
* Մ0.-ում` սպանվեց։
1 Ինձ թվում է՝ այս Ջափր կոչված ամիրապետը պետք է լինի Մոդավնքելը
(847-861 թթ.) կամ նրա հաջորդներից մեկը, որոնք այլոց կողմից չեն ճանաչ-
վում Ջափր անվամբ։
1.
նում:
2 Բ. Օ.-ում՝ Գոմար, իսկ վրացիները կոչում են Կուրամ կամ Կուարամ։
** ՄՕ-ում` Խոստովանող:
*** ՄՕ-ում՝ Բարնպաչտ։
3 Ըստ արաբացիների՝ Ալի-իբն-Յահյա Էլ-Էրմանի, որը կուսակալ էր Տարո-
4 Հովհաննեսի կամ Նիկիայի Վահան եպիսկոպոսի, Փոտի նամակի և Շի-
121&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hjn7rh73ty4tns4vimn40r0rvzauc6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152174</id>
    <revision>
      <id>398080</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «քարիային ուղըղված նամակը՝ Հարցման պատասխանը, թե ի՞նչ նպատակով եղավ չորրորդ ժողովը։ Շիրակավանում Ժո- ղով արեցին, որտեղ գտնվում էր նաև Ասորիքի Նանա սարկա- վագը, որը մահվան մոտ մերձեցավ Ջափրին Հավատի համար և տեսիլքով ազատվեց արհավիրքից։ Եվ գրված էր, որ Քրիս- տոսի հ...»:</comment>
      <origin>398080</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6346" sha1="cbp2ex1eqy5w3fddyhfblge54h87u52" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;քարիային ուղըղված նամակը՝ Հարցման պատասխանը, թե
ի՞նչ նպատակով եղավ չորրորդ ժողովը։ Շիրակավանում Ժո-
ղով արեցին, որտեղ գտնվում էր նաև Ասորիքի Նանա սարկա-
վագը, որը մահվան մոտ մերձեցավ Ջափրին Հավատի համար
և տեսիլքով ազատվեց արհավիրքից։ Եվ գրված էր, որ Քրիս-
տոսի հարությունից հետո, երեք հարյուր տասնհինգ1 թվին,
Նիկիայի երեք հարյուր տասնութի՝ ժողովը եղավ. պատ-
րիարքներն էին՝ Հռոմից Սեղբեստրոսը, Կոստանդնուպոլսից
Աղեքսանդրը, Աղեքսանդրիայից Աղեքսանդրը, Անտիոքից
Եվստաթեն, Հայաստանից Արիստակեսը: Յոթանասունչորս
տարի անց, Թեոդոսի Հինգերորդ տարում, երկրորդ&quot; ժողովր
եղավ. պատրիարքներն էին՝ Հռոմից Դամասոսը, Կոստանդ-
նուպոլսից Նեքտառիոսը, Աղեքսանդրիայից Տիմոթեոսը, Ան–
տիոքից Հոհանը, Հայաստանից Ներսեսը։ Քառասունյոթ3
տարի անց, Թեոդոս Փոքրի երկրորդ տարում” եղավ երրորդ
Ժողովը. պատրիարքներն էին՝ Հռոմից Կեղեստիանոսը&quot;
ղեքսանդրիայից Կյուրղոսը''&quot;, Անտիռքից Հոհանը, Երուսա-
ղեմից Հոբնաղը, իսկ Հայաստանից էլ [ուղարկված էր] Սահա-
կի թուղթը։ Դրանից Հետո երևաց Կոստանդնուպոլսի Եվտի–
քես չամանդրիտը, որը շփոթմամբ Քրիստոսին վերագրում էր
մեկ բնություն. նրան Հալածեց Փլաբիանոս պատրիարքը։ Եվ
րակավանի ժողովի մասին Հետաքրքրվողները կարող են նայլ՝ Ձամչյան, Հա-
յոց Պատմություն, Բ. հ., էջ 823։
,
Ա-
1 Նիկիայի ժողովը գումարվեց փրկչի ծննդյան 325 թ., որի ժամանակ և՛ Կոս-
տանդնուպոլսում, և՛ Հայաստանում պատրիարք չկար։
* ՄԾ.-ու* 518։
2 Երկրորդ ժողովը գումարվեց 381 թ., որը առաջինից 56 տարով ետ էր, և
մեր Ներսսն արդեն վախճանվել էր։
&quot; 10-ում՝ «Եւ յետ յոթանասուն և երկու ամի երկրորդ ժողով եղև ի քսան
և Հինդ ամի Թեոդոսի»՝ Եվ յոթանասուներկու տարի անց, Թեոդոսի քսանհին
դերորդ տարում երկրորդ ժողովը եղավ։
3 50 տարի անց է, այն է՝ 431 թ.։
*** ՄԾ.-ում՝ «Զկնի քառասուն եօթն ամի Թեոդոսի փոքու՝ Ռիլոս փոք-
րից քառասունյոթ տարի հետո։
122
4
ՄՕ.-ում` Կելեստինում:
• 0.-ում՝ Կյուրեղ:
Այսինքն՝ արշիմանտրիտ (ՄՕ.-ում` արչամանտրիտ]` ավագերեց։
նա աղաչեց Ոսկևան անունով ոմն ներքինապետին՝ նամակ
գրել Դիոսկորոսին, որպեսզի նա իրեն ընդունելու Հրաման
տա, որը և նա կատարեց։ Բայց հետո զղջաց և կրկին ժողով
արեց Եփեսոսում, Կյուրեղից քսաներկու տարի անց, այնտեղ
աքսորեց Փլաբիանոսին, անտեսեց Լևոնի նամակը, արձակեց
Անտիոքի Դոմնասին, որի Համար Թեոդոսին մեղադրագիր ու
Հրաման է գալիս, որպեսզի ժողով անեն և վերստին քննեն:
Մեռավ Թեոդորոսը, և ժողովն արեց Մարկիանոսը Քրիստոսի
Հարությունից չորս հարյուր վաթսուներկու տարի հետո, Սա-
Հակի վախճանվելուց տասնհինգ տարի անց։ Այդ թվին էլ
նահատակվեցին սուրբ Վարդանանք, Հոհան Մանդակունու
պատրիարքության ժամանակ։ Այդ պատճառով նա ժամանակ
չուներ գնալ ժողովի։ [Մարկիանոսը, Դիոսկորոսին քչեց ժո-
ղովի”, Պետրոսին` Անտիոքից, Դիոսկորոսի եղբայր Անատո-
լիսին՝ նախ Կիզիկոն, ապա Երակլիա, և ապա Պամփլագո-
նիա։ Վեց տարի անց մեռնում է Մարկիանոսը և թագին տի-
րանում է Լևոնը, տասնինը տարի։ Նա Տիմոթեոսին աքսորեց
Քերսոն: [ԱյնուՀետև թագավորեցին]՝ Լևոն փոքրը, Հինգ
տարի, Զենոնը, տասնվեց տարի, որը վերացրեց Քաղկեդոնի
ժողովի աղմուկը, բայց Հռոմը պաՀեց
քսանյոթ տարի..., որն ապրեց նույն բարեպաչտությամբ և
։ Անաստասը՝
Տիմոթեոսին վերադարձրեց Աղեքսանդրիա, Հուստիանոսը ի-
նը տարի. նա կրկին նորոգեց [Քաղկեդոնի] ժողովի աղանդը
(!), Հուստիանոսը՝ երեսուներեք տարի, Հուստինոսը՝ ինը տա--
րի. նա ցանկացավ Հաստատել ուղղափառությունը, բայց դա-
վադրաբար խեղդվեց, Տիբերը՝ յոթ տարի. նրա ժամանակ Կոս-
,
........
* ՄՕ-ում՝ «և անդ աքսորեաց զթուղթն Լևոնի»՝ և այնտեղ աքսորեց Լո-
նի թուղթը:
1 Հակասական են նչված թվերը. Ս. Սահակը վախճանվեց 439 թ., Քաչփել
դոնի ժողովը դումարվեց 451 թ.։ Այդ թվին էլ տեղի ունեցավ Վարդանանց նա-
Հատակությունը:
..
ՄՕ-ում` ի ժողովոյն՝ ժողովից։
*** ՄԾ.-ում կետերի փոխարեն` զաղանդն՝ ազանը:
**** Մ.-ում` տասնյոթ տարի:
2 Սրա բարեպաչտությունը և Հուստինոսի ուղղափառությունը, Հեղինակի
կարծիքով են։
123&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cbp2ex1eqy5w3fddyhfblge54h87u52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152175</id>
    <revision>
      <id>398081</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «.. ու տանդնուպոլսում ժողով եղավ, բայց հայերը` չընդունեցին, Մորիկը՝ քսաներեք տարի, Փոկասը՝ ութ տարի, Հերակլը՝ երե- սունհինգ տարի&quot;, Կոստանդինը՝ երեք տարի, Հերակլի թոռ Կոստանդինը` քսանինը տարի, որի օրոք Մարկիանոսը Հռո- մում ժողով արեց և Քրիստոսի մեջ ընդունեց երկու կամ...»:</comment>
      <origin>398081</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6351" sha1="3b2k7kdwzkvipnjv7ftn3lzsugf9k5x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;..
ու
տանդնուպոլսում ժողով եղավ, բայց հայերը` չընդունեցին,
Մորիկը՝ քսաներեք տարի, Փոկասը՝ ութ տարի, Հերակլը՝ երե-
սունհինգ տարի&quot;, Կոստանդինը՝ երեք տարի, Հերակլի թոռ
Կոստանդինը` քսանինը տարի, որի օրոք Մարկիանոսը Հռո-
մում ժողով արեց և Քրիստոսի մեջ ընդունեց երկու կամք ու
երկու զորություն, Կոստանդինը՝ տասներեք տարի. նրա ժա-
մանակ Ագաթոնը ժողով արեց Մարտինոսին Հաստատեց,
Հուստիանոսը՝ երկու տարի, Լևոնը՝ երեք տարի, Ապտիմարո-
սը՝ յոթ տարի, Հուստիանոսը՝ յոթ տարի, Փիլիպպոս Վարդա-
նը երկու տարի, Արտեմիսը՝ երկու տարի, Թեոդորոսը՝
երկու տարի, Լևոնը՝ յոթ տարի, Կոստանդինը՝ տասնհինգ տա-
րի, Ղևոնդը՝ յոթ տարի&quot;&quot;&quot;&quot;, Նիկիփորը՝ վեց տարի, Ստռակոսը՝
մեկ տարի, Միքայելը՝ մեկ տարի, Լևոն Հայը՝ տասը տարի, Մի-
քայելը՝ մեկ տարի, Թեոփիլոսը՝ մեկ տարի, Միքայելը՝ երկու
տարի, Վասիլը, որի օրոք Փոտը նամակ գրեց ու ասաց, թե
Հակասություն չկար մինչև վերջին Ներսեսը, որի օրոք սահ-
մանվեց Հայոց թվականությունը, հարյուր չորս թվին։ Այնու-
Հետև նա Դվինում փողով արեց Բարդիսու Ասորի&quot;
կոպոսի] միջոցով, որը եկել էր Սասունից, և նրա ներկայու-
[եպիս-
թյամբ թարգմանվեցին Նարուկ քաղաքի Փիլաքսիոս եպիսկո-
պոսի՝ ու Տիմոթեոս Կուզի գրքերը: Տասնվեց թվին վրի-
ժառու Վարդանն սպանեց Պարսից մարզպան Սուրենին և ըն-
տանիքով եկավ Հուստիանոսի մոտ, նրա թագավորության և
րեսուներորդ տարում: Խաչվերացի տոնի ժամանակ նա
չհաղորդվեց Հույների հետ՝ ասելով, որ դա արգելվում է իրենց
վարդապետների կողմից։ Այդ պատճառով թագավորը գումա-
րեց Հարյուր հիսուն եպիսկոպոսների ժողով, որը կոչվեց Հին-
գերորդ ժողով։ Եվ երբ Մուչեղը Հայոց և Հունաց զորքերով
1 Դա Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովն է, Հեղինակի այս տեսա-
կետին չատերը համակարծիք չեն։
.
* ՄՕ-ում` երեսունյոթ տարի։
* ՄՕ-ում` Փիլիպոս Վարդը։
...
ՄՕ.-ում՝ Արտեմիոս:
**** Ս.-ում՝ Լևոնը՝ ձինգ։
*****
124 .
ՄԾ.-ում` Բարդիշու Ասորի։
***** Մ3.-ում՝ Նարտւն քաղաքի Փիլարքսիոս նպիսկոպոսի։
E-
նվաճեց Խոսրովի թագավորությունը ու վերադարձավ
պարգևներով, այդ ժամանակ խոսք բացվեց Հավատի վերաբե-
րյալ։ Մորիկը Հարյուր վաթսուն եպիսկոպոսների ժողով
րեց, որին Հայաստանից մասնակցում էին քսանհինգ եպիսկո-
պոսներ ։ Հերակլն էլ գումարեց յոթերորդ ժողովը, այց Հո-
Հան Մայրովանեցին չընդունեց, որին Թեոդորոս Ռչտունին և
Ներսեսը Հալածեցին դեպի Կովկաս: ԱյնուՀետև նա եկավ Հա-
յաստան և կատարեց, ինչ կամեցավ: Եվ հայերը հույներից Հե-
ռու մնացին նզովքի չափ, և դա առավելապես այն ժամանակ,
երբ թարգմանեցին Հուլիանոս Աղիկառնացու գրքերը Սար-
գըսի միջոցով Մանածկերտի ժողովում:
Այս ամենի մասին մի փոքր գրվեց Փոտի թղթում, որին
պատասխան գրեց այսպես կոչված Սահակ Մռուտըն, որը,
Տայքի Աչունքում եպիսկոպոս էր, և այնտեղից հալածվելով
Հավատի պատճառով՝ եկավ Հայաստան, Աշոտի մոտ:
ԽԵ. Դարձյալ երեք հարյուր քսանհինգ թվին նույն Վասիլ
կայսեր կողմից Նիկիտ անունով մի ներքինի եկավ` Աշոտից
թագ խնդրելու, իր հետ բերելով չատ նվերներ, քանի որ նրա
մասին Տարոնի ՎաՀան անունով մի եպիսկոպոս ասում է, թե
նա Արշակունի է, որովհետև մայրը հայուհի էր։ Եվ թվում էր,
թե կատարվելու էր սուրբ Սահակի երազը՝ ունենալ Արշակու-
նի թագավոր և թագադրվել Բագրատունու կողմից։ Դա կա-
տարեց Աշոտը, որը նրա Հետ ուղարկեց տասը հազար արծաթ,
որպես ընծա նորաչեն եկեղեցու Համար, իսկ Մամիկոնյաննե-
րը՝ արծաթի Հինգ գրիվ։ Նաև ասում են, թե Հուստիանոսից
գնել են սուրբ Սոփիի արևմտյան դուռը, որպես հիշատակ Հա-
յաստանի համար: Եվ Նիկիտը պատմում է, թե աղուՀացի ժա-
մանակ գտել են սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի նչխարքը Հինգե-
րորդ շաբաթվա շաբաթ օրը, և այդ օրը տոն են կարգել։
1 Մորիկի ժողովի մասին, որ միայն Փոն է հիշում, տ՛ս Չամչյան, Հայոց
պատմություն, հ. Բ, էջ 630։
2 00.-ում` Լիլիանոսի։
3 00.-ում` ի ծան՝ ծովր:
* ՍաՀակ Մռուտի մականունը Ապիկուրիչ էր։ Իսկ ՙՏայքում Աչունք անու-
նով եպիսկոպոսարան մնզ Հայտնի չէ, գույն այժմյան Թորթում գավառում վի-
ճակ] գտնվող Էոչք ավանը լինի։
125&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3b2k7kdwzkvipnjv7ftn3lzsugf9k5x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398082</id>
      <parentid>398081</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:28:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398082</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6358" sha1="q4qilfhppyc1ez5cae1kq4m1dlvfyij" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;..
ու
տանդնուպոլսում ժողով եղավ, բայց հայերը` չընդունեցին,
Մորիկը՝ քսաներեք տարի, Փոկասը՝ ութ տարի, Հերակլը՝ երե-
սունհինգ տարի&quot;, Կոստանդինը՝ երեք տարի, Հերակլի թոռ
Կոստանդինը` քսանինը տարի, որի օրոք Մարկիանոսը Հռո-
մում ժողով արեց և Քրիստոսի մեջ ընդունեց երկու կամք ու
երկու զորություն, Կոստանդինը՝ տասներեք տարի. նրա ժա-
մանակ Ագաթոնը ժողով արեց Մարտինոսին Հաստատեց,
Հուստիանոսը՝ երկու տարի, Լևոնը՝ երեք տարի, Ապտիմարո-
սը՝ յոթ տարի, Հուստիանոսը՝ յոթ տարի, Փիլիպպոս Վարդա-
նը երկու տարի, Արտեմիսը՝ երկու տարի, Թեոդորոսը՝
երկու տարի, Լևոնը՝ յոթ տարի, Կոստանդինը՝ տասնհինգ տա-
րի, Ղևոնդը՝ յոթ տարի&quot;&quot;&quot;&quot;, Նիկիփորը՝ վեց տարի, Ստռակոսը՝
մեկ տարի, Միքայելը՝ մեկ տարի, Լևոն Հայը՝ տասը տարի, Մի-
քայելը՝ մեկ տարի, Թեոփիլոսը՝ մեկ տարի, Միքայելը՝ երկու
տարի, Վասիլը, որի օրոք Փոտը նամակ գրեց ու ասաց, թե
Հակասություն չկար մինչև վերջին Ներսեսը, որի օրոք սահ-
մանվեց Հայոց թվականությունը, հարյուր չորս թվին։ Այնու-
Հետև նա Դվինում փողով արեց Բարդիսու Ասորի&quot;
կոպոսի] միջոցով, որը եկել էր Սասունից, և նրա ներկայու-
[եպիս-
թյամբ թարգմանվեցին Նարուկ քաղաքի Փիլաքսիոս եպիսկո-
պոսի՝ ու Տիմոթեոս Կուզի գրքերը: Տասնվեց թվին վրի-
ժառու Վարդանն սպանեց Պարսից մարզպան Սուրենին և ըն-
տանիքով եկավ Հուստիանոսի մոտ, նրա թագավորության և
րեսուներորդ տարում: Խաչվերացի տոնի ժամանակ նա
չհաղորդվեց Հույների հետ՝ ասելով, որ դա արգելվում է իրենց
վարդապետների կողմից։ Այդ պատճառով թագավորը գումա-
րեց Հարյուր հիսուն եպիսկոպոսների ժողով, որը կոչվեց Հին-
գերորդ ժողով։ Եվ երբ Մուչեղը Հայոց և Հունաց զորքերով
1 Դա Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողովն է, Հեղինակի այս տեսա-
կետին չատերը համակարծիք չեն։
.
* ՄՕ-ում` երեսունյոթ տարի։
* ՄՕ-ում` Փիլիպոս Վարդը։
...
ՄՕ.-ում՝ Արտեմիոս:
**** Ս.-ում՝ Լևոնը՝ ձինգ։
*****
124 .
ՄԾ.-ում` Բարդիշու Ասորի։
***** Մ3.-ում՝ Նարտւն քաղաքի Փիլարքսիոս նպիսկոպոսի։
E-
նվաճեց Խոսրովի թագավորությունը ու վերադարձավ
պարգևներով, այդ ժամանակ խոսք բացվեց Հավատի վերաբե-
րյալ։ Մորիկը Հարյուր վաթսուն եպիսկոպոսների ժողով
րեց, որին Հայաստանից մասնակցում էին քսանհինգ եպիսկո-
պոսներ ։ Հերակլն էլ գումարեց յոթերորդ ժողովը, այց Հո-
Հան Մայրովանեցին չընդունեց, որին Թեոդորոս Ռչտունին և
Ներսեսը Հալածեցին դեպի Կովկաս: ԱյնուՀետև նա եկավ Հա-
յաստան և կատարեց, ինչ կամեցավ: Եվ հայերը հույներից Հե-
ռու մնացին նզովքի չափ, և դա առավելապես այն ժամանակ,
երբ թարգմանեցին Հուլիանոս Աղիկառնացու գրքերը Սար-
գըսի միջոցով Մանածկերտի ժողովում:
Այս ամենի մասին մի փոքր գրվեց Փոտի թղթում, որին
պատասխան գրեց այսպես կոչված Սահակ Մռուտըն, որը,
Տայքի Աչունքում եպիսկոպոս էր, և այնտեղից հալածվելով
Հավատի պատճառով՝ եկավ Հայաստան, Աշոտի մոտ:

'''ԽԵ.''' Դարձյալ երեք հարյուր քսանհինգ թվին նույն Վասիլ
կայսեր կողմից Նիկիտ անունով մի ներքինի եկավ` Աշոտից
թագ խնդրելու, իր հետ բերելով չատ նվերներ, քանի որ նրա
մասին Տարոնի ՎաՀան անունով մի եպիսկոպոս ասում է, թե
նա Արշակունի է, որովհետև մայրը հայուհի էր։ Եվ թվում էր,
թե կատարվելու էր սուրբ Սահակի երազը՝ ունենալ Արշակու-
նի թագավոր և թագադրվել Բագրատունու կողմից։ Դա կա-
տարեց Աշոտը, որը նրա Հետ ուղարկեց տասը հազար արծաթ,
որպես ընծա նորաչեն եկեղեցու Համար, իսկ Մամիկոնյաննե-
րը՝ արծաթի Հինգ գրիվ։ Նաև ասում են, թե Հուստիանոսից
գնել են սուրբ Սոփիի արևմտյան դուռը, որպես հիշատակ Հա-
յաստանի համար: Եվ Նիկիտը պատմում է, թե աղուՀացի ժա-
մանակ գտել են սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի նչխարքը Հինգե-
րորդ շաբաթվա շաբաթ օրը, և այդ օրը տոն են կարգել։
1 Մորիկի ժողովի մասին, որ միայն Փոն է հիշում, տ՛ս Չամչյան, Հայոց
պատմություն, հ. Բ, էջ 630։
2 00.-ում` Լիլիանոսի։
3 00.-ում` ի ծան՝ ծովր:
* ՍաՀակ Մռուտի մականունը Ապիկուրիչ էր։ Իսկ ՙՏայքում Աչունք անու-
նով եպիսկոպոսարան մնզ Հայտնի չէ, գույն այժմյան Թորթում գավառում վի-
ճակ] գտնվող Էոչք ավանը լինի։
125&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q4qilfhppyc1ez5cae1kq4m1dlvfyij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152176</id>
    <revision>
      <id>398083</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «AL Այդ ժամանակ տեր Զաքարիան գնում է տեսնելու Շեխի որդի Հիսեին, և նրա կողմից մեծ պատվի է արժանանում. վեր- ջինս նրան տալիս է շատ պարգևներ, դրոշակ` վրան խաչ դնե- լու և դրանով միշտ իր մոտ մտնելու Համար: Զաքարիային Հաջորդում է Գևորգը պատրիարքարանի տնից։ Նրա ժամա- նակ մեծն...»:</comment>
      <origin>398083</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6647" sha1="duowt6z3mlpzfyzngdpi4uen3jfvyqd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;AL
Այդ ժամանակ տեր Զաքարիան գնում է տեսնելու Շեխի
որդի Հիսեին, և նրա կողմից մեծ պատվի է արժանանում. վեր-
ջինս նրան տալիս է շատ պարգևներ, դրոշակ` վրան խաչ դնե-
լու և դրանով միշտ իր մոտ մտնելու Համար: Զաքարիային
Հաջորդում է Գևորգը պատրիարքարանի տնից։ Նրա ժամա-
նակ մեծն Աչոտը, ընդարձակելով իր տարածքը Վրաստանում
Աղվանքում և կովկասյան ցեղերին էլ իրեն ենթարկելով, ոչ
մի բանից պակաս չի մնում, բացի թագից, որի մասին մտա-
ծում էին Հայոց իշխանները: Նրանք այդ մասին Հիսեի միջո-
ցով Հայտնում են ամիրապետին, և վերջինս ուրախ սրտով
նրանց ուղարկում է թագ, հանդերձանք ու նժույգներ։ Թագ
է ուղարկում նաև Վասիլ կայսրը, և տեր Գևորգն օրինում է
թագը երեք հարյուր հիսունվեց թվին, իր Հայրապետության
տասներկուերորդ և Տիրոջ ծննդյան ութ հարյուր ութսունու-
թերորդ տարում։ Նա հինգ&quot; տարվա ընթացքում բարեհաջող
կերպով կարգավորում է իր թագավորությունը:
Նրա ժամանակ ապրում էր Համամը, որը կատարեց Առակ-
ների և Քերականի մեկնությունը, թարգմանեց Հորի «Ո՞վ է
դա» գիրքը, Սաղմոսների գրքի մի գլխի օրհնությունները և
անբիծ մի գիրք:
Բայց Աչոտ արքան Վրաստանում իչխան է նշանակում իր
քրոջորդուն, և ինքը վախճանվում է յոթանասունմեկ տարե-
կանում: Թագը գրավում է նրա որդի Սմբատը&quot;&quot;, երեք Հա-
րյուր քառասունչորս թվին՝ [թագավորելով] քսանչորս տարի
կամակցությամբ
Վասիլի որդի Լևոնի, որը թագավորեց իր Հո-
րից հետո քսանվեց տարի. նա նվերներ տալու մեջ առատա-
ձեռն մի մարդ էր, Հոռոմին չնմանվող, որովՀետև նա Հայի
որդի էր և շատ էր սիրում Հայաստանը։ Իսկ Սմբատը, գրավե-
լով իչխանությունը, Երազգավորում չինում է սուրբ Փրկիչ ե-
կեղեցին՝ Շիրակավանը, որտեղ էլ ինքն օծվեց, քանի որ դա էր
Բագրատունյաց թագավորների թագավորանիստ քաղաքը,
* ՄՕ-ում՝ յոթ:
ՄՕ-ում՝ Պապ:
1 Հին և նոր օրինակներն ավելացնում են, և Հայտնի է, թե դա ո՛ւմ ողով.
«որ ոչ կայ ի լեզու նոցա առատ, և չլինին ինքեանք, որպէս ասենն» [այդպես
է նաև ՍՕ.-ում]՝ որ աաա [ընդգծումը-թարգմանչի] բառը չկա նրանց լեզ-
վում, և իրենք էլ այնպիսին չեն, ինչպես որ ասում են:
126
քանի դեռ ընդարձակ կերպով չէր կառուցված Անի քաղաքը,
որ նչանակում է Խնամք՛, թեպեա ներքին բերդը, որ կառուց-
ված էր Հին ժամանակ, այդ անունով էր: Օտա նախարարը
այնտեղ ապահով կերպով պահում էր Տրդատի քրոջը, ինչպես
նաև Արչակունյաց թագավորների կուռքերն ու
Խոսրովի մահից Հետո։ Երբ Հունաստանից վերադարձավ Տըր-
գանձերը
դատը, Եկեղյաց գավառում նրան դիմավորեցին Օտան և նրա
աներ Տաճատը` Աշոցքի տերը*։ Այդ Տաճատն էր, որ թագա-
վորին տեղեկացրեց Գրիգորի մասին, թե նա Անակի որդին է։
Ասում են, թե անդամալույծ ոտքերով մի իչխան հայերի Հա-
վատքի դարձի ժամանակ չէր ուզում գնալ մկրտության,
մինչև որ սուրբ Գրիգորը միջոց է գտնում. նա կերպարանա-
փոխվում և գնում է բերդի դիմաց, զառիթափով թավալգլոր
գնալով՝ ընկնում է ջուրը և անմիջապես ոտքի կանգնելով՝
բարձրաձայն փառաբանում է Աստծուն, որպես թե ինքը ոտ-
րոտած լինելով՝ առողջացավ ջրի զորությամբ։ Այդ բանը
տեսնելով` իչխանը նրան կանչում է իր մոտ, տեղեկանում է,
մկրտվում և ոտքերից առողջանում է՝ ի նչան Հոգևոր բժշկու-
թյանե։

'''ԽԶ.''' Իսկ պատվական Սմբատ թագավորը տաճիկ Հուսիփ
ոստիկանի ձեռքով խեղդամահ է լինում Դվինում անուն
Քրիստոսի և նչավակվում է փայտի վրա։ Հուսիփի կողմից
թունավորվելով՝ մարտիրոսությամբ վախճանվում է նաև Սըմ-
խատի որդի Մուշեղը և թաղվում Բագարանում, իր Հայրերի
մոտ: Եվ երկիրը, յոթ տարի մնալով անիչխան, ուժասպառ ի-
ղավ սրով ու գերությամբ։
Իսկ Սմբատի որդի Աշոտը, որ արիության ու
շնորհիվ կոչվել է նաև Երկաթ, գնում է Հունաց Լևոն կայսրի
քաջության
մոտ, որը կոչվում էր նաև Կոստանդին։ Նրա օրոք Դվին քա-
ղաքում անօրեն Հուսիփի ձեռքով, մարտիրոսական արյամբ
պսակվելով, սպանվեցին Գնունյաց տան փառավոր ու մեծ իչ-
1
Հին Օ.-ն ավելացնում է. «Կոչի Անի և Կամախն այժմ կոչեցնալ բերդ.
բայց ամուրն Անի ներքին բերդն է ամրացեալ»՝ այժմ բերդը կոչվում է Անի և
Կամախ, բայց Անի ամրոցը ներքին ամրացված բերդն է։
* ՄՕ.-ում չարունակվում է. «և առնուն չնորհակալութիւն բազում»՝ և
ստանում ն մեծ շնորհակալություն:
2 Նման միջոցը պատչաճ չէ Լուսավորչին:
127&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>duowt6z3mlpzfyzngdpi4uen3jfvyqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152177</id>
    <revision>
      <id>398084</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա- զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա- նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա- գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում: Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան- Ժառա...»:</comment>
      <origin>398084</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6425" sha1="mauedlmtu3aw482rgoyutj70gmh6h2l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց չարքը բերելով Հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն
սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով չփոթվեց երեք Հա-
թյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ թռնությամբ տիրելով`
տկարացան, ու այդ պատճառով (զորացավ թուրքերի ազգը։
Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի,
րը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը', բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք է նչանակում, և
բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով`
նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագա-
դրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունե-
նալով` նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, ո-
րի անունը Դողլա-րաք- էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգ-
րանի* որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անե–
ցին, որի հիչատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում.
«Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը ի-
րենց` թուրքերի մոտ և Աստծու չնորհիվ գտա այսպես. ՄաԸ-
մուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի որդին է, աննչան
վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմե–
դի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութաղեի &quot; իշխանությունը
Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու
Հարյուր քառասունվեցերորդ6 տարում: Նա հզորացավ քու-
շանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ
տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղար–
կեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ՚ և սուլ-
* ՄՕ-ում` Ամիր Մումնյաց։
1 Տե՛ս էջ 69, ծան. 2։
2 Քանի որ խոր պարսկերեն արհդակ է նշանակում:
A
3 Դողլա-բաք [ՍՕ.-ում՝ Դողլա-ընկ], այսինքն՝ Տալալբեկ, որը ուրիշների
կարծիքով Տուղրիլն է։
4 Անծանոթ պատմիչ է, որին Միթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կո-
չում, այլ Տիգրանակերտցի։
** ՍԾ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆի։
5 Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։
...
Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահ-
մուդն իր իշխանությունը Հաստատեց դար ու կես Հետո՝ 997 թ.: .
7 Ալամ, ալք նչանակում է իշխանության վառ դրոշ, լավա, լեղոպ՝ պատ–
135&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mauedlmtu3aw482rgoyutj70gmh6h2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398112</id>
      <parentid>398084</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398112</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6438" sha1="kfqjvxc76vwexeg79f7xxz1jzf6kwen" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց չարքը բերելով Հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն
սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով չփոթվեց երեք Հա-
թյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ թռնությամբ տիրելով`
տկարացան, ու այդ պատճառով (զորացավ թուրքերի ազգը։
Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի,
րը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը', բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք է նչանակում, և
բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով`
նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագա-
դրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունե-
նալով` նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, ո-
րի անունը Դողլա-րաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգ-
րանի* որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անե–
ցին, որի հիչատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում.
«Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը ի-
րենց` թուրքերի մոտ և Աստծու չնորհիվ գտա այսպես. ՄաԸ-
մուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի որդին է, աննչան
վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմե–
դի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութաղեի &quot; իշխանությունը
Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու
Հարյուր քառասունվեցերորդ6 տարում: Նա հզորացավ քու-
շանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ
տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղար–
կեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ՚ և սուլ-
* ՄՕ-ում` Ամիր Մումնյաց։
1 Տե՛ս էջ 69, ծան. 2։
2 Քանի որ խոր պարսկերեն արհդակ է նշանակում:
A

4 Անծանոթ պատմիչ է, որին Միթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կո-
չում, այլ Տիգրանակերտցի։
** ՍԾ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆի։
5 Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։
...
Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահ-
մուդն իր իշխանությունը Հաստատեց դար ու կես Հետո՝ 997 թ.: .
7 Ալամ, ալք նչանակում է իշխանության վառ դրոշ, լավա, լեղոպ՝ պատ–
135&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kfqjvxc76vwexeg79f7xxz1jzf6kwen</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398113</id>
      <parentid>398112</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398113</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6448" sha1="h2jgoosc2pbbl03daxa9ke8yvv8jp8s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; չարքը բերելով Հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն
սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով չփոթվեց երեք Հա-
թյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ թռնությամբ տիրելով`
տկարացան, ու այդ պատճառով (զորացավ թուրքերի ազգը։
Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի,
րը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը', բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք է նչանակում, և
բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով`
նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագա-
դրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունե-
նալով` նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, ո-
րի անունը Դողլա-րաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգ-
րանի* որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անե–
ցին, որի հիչատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում.
«Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը ի-
րենց` թուրքերի մոտ և Աստծու չնորհիվ գտա այսպես. ՄաԸ-
մուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի որդին է, աննչան
վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմե–
դի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութաղեի &quot; իշխանությունը
Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու
Հարյուր քառասունվեցերորդ6 տարում: Նա հզորացավ քու-
շանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ
տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղար–
կեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ՚ և սուլ-

1 Տե՛ս էջ 69, ծան. 2։
2 Քանի որ խոր պարսկերեն արհդակ է նշանակում:
A

4 Անծանոթ պատմիչ է, որին Միթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կո-
չում, այլ Տիգրանակերտցի։
** ՍԾ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆի։
5 Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։
...
Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահ-
մուդն իր իշխանությունը Հաստատեց դար ու կես Հետո՝ 997 թ.: .
7 Ալամ, ալք նչանակում է իշխանության վառ դրոշ, լավա, լեղոպ՝ պատ–
135&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h2jgoosc2pbbl03daxa9ke8yvv8jp8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398114</id>
      <parentid>398113</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:17:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398114</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6457" sha1="4u382eworqe5cpblorqasb52qwj2qll" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; չարքը բերելով հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով շփոթվեց երեք հարյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ բռնությամբ տիրելով՝ տկարացան, ու այդ պատճառով հզորացավ թուրքերի ազգը։ Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի, որը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը&lt;ref&gt;Տե՛ս էջ 63, ծան. 2։&lt;/ref&gt;, բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք է նչանակում, և
բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով`
նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագա-
դրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունե-
նալով` նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, ո-
րի անունը Դողլա-րաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգ-
րանի* որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անե–
ցին, որի հիչատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում.
«Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը ի-
րենց` թուրքերի մոտ և Աստծու չնորհիվ գտա այսպես. ՄաԸ-
մուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի որդին է, աննչան
վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմե–
դի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութաղեի &quot; իշխանությունը
Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու
Հարյուր քառասունվեցերորդ6 տարում: Նա հզորացավ քու-
շանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ
տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղար–
կեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ՚ և սուլ-

2 Քանի որ խոր պարսկերեն արհդակ է նշանակում:
A

4 Անծանոթ պատմիչ է, որին Միթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կո-
չում, այլ Տիգրանակերտցի։
** ՍԾ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆի։
5 Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։
...
Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահ-
մուդն իր իշխանությունը Հաստատեց դար ու կես Հետո՝ 997 թ.: .
7 Ալամ, ալք նչանակում է իշխանության վառ դրոշ, լավա, լեղոպ՝ պատ–
135&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4u382eworqe5cpblorqasb52qwj2qll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398116</id>
      <parentid>398114</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398116</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6465" sha1="qphtmx302ftaimnte70vdrs8f0w7zjm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; չարքը բերելով հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով շփոթվեց երեք հարյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ բռնությամբ տիրելով՝ տկարացան, ու այդ պատճառով հզորացավ թուրքերի ազգը։ Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի, որը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը&lt;ref&gt;Տե՛ս էջ 63, ծան. 2։&lt;/ref&gt;, բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք&lt;ref&gt;Քանի որ խոր պարսկերեն արեգակ է նշանակում։&lt;/ref&gt; է նշանակում, և բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով՝ նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագադրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունենալով՝ նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, որի անունը Դողլա-բաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգրանի&lt;ref&gt;Անծանոթ պատմիչ է, որին Մխիթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կոչում, այլ Տիգրանակերտցի։&lt;/ref&gt; որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անեցին, որի հիշատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում. «Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը իրենց՝ թուրքերի մոտ և Աստծու շնորհիվ գտա այսպես. Մահմուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի&lt;ref&gt;Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։&lt;/ref&gt; որդին է, աննշան վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմեդի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութադեի&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆե։&lt;/ref&gt; իշխանությունը Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու հարյուր քառասունվեցերորդ&lt;ref&gt;Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահմուդն իր իշխանությունը հաստատեց դար ու կես հետո՝ 997 թ.։&lt;/ref&gt; տարում։ Նա հզորացավ քուշանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղարկեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ&lt;ref&gt;Ալամ, ալեմ նշանակում է իշխանության վառ դրոշ, լաղապ, լեղապ՝ պատ&lt;/ref&gt; և սուլ-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qphtmx302ftaimnte70vdrs8f0w7zjm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398118</id>
      <parentid>398116</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:34:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398118</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6598" sha1="f8voc5ftaeys8i0r5iunom4yu2iosh6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; չարքը բերելով հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով շփոթվեց երեք հարյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ բռնությամբ տիրելով՝ տկարացան, ու այդ պատճառով հզորացավ թուրքերի ազգը։ Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի, որը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը&lt;ref&gt;Տե՛ս էջ 63, ծան. 2։&lt;/ref&gt;, բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք&lt;ref&gt;Քանի որ խոր պարսկերեն արեգակ է նշանակում։&lt;/ref&gt; է նշանակում, և բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով՝ նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագադրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունենալով՝ նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, որի անունը Դողլա-բաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգրանի&lt;ref&gt;Անծանոթ պատմիչ է, որին Մխիթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կոչում, այլ Տիգրանակերտցի։&lt;/ref&gt; որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անեցին, որի հիշատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում. «Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը իրենց՝ թուրքերի մոտ և Աստծու շնորհիվ գտա այսպես. Մահմուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի&lt;ref&gt;Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։&lt;/ref&gt; որդին է, աննշան վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմեդի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութադեի&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆե։&lt;/ref&gt; իշխանությունը Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու հարյուր քառասունվեցերորդ&lt;ref&gt;Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահմուդն իր իշխանությունը հաստատեց դար ու կես հետո՝ 997 թ.։&lt;/ref&gt; տարում։ Նա հզորացավ քուշանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղարկեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ&lt;ref&gt;Ալամ, ալեմ նշանակում է իշխանության վառ դրոշ, լաղապ, լեղապ՝ պատվաստիճան, Աինադլ, Էմին ատիլ՝ արդարության ոստիկան կամ արդար ու հավատարիմ։&lt;/ref&gt; և սուլ-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f8voc5ftaeys8i0r5iunom4yu2iosh6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398119</id>
      <parentid>398118</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398119</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6598" sha1="jtp0ny7yp2fa6g0b2x8khm44miviegz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; շարքը բերելով հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով շփոթվեց երեք հարյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ բռնությամբ տիրելով՝ տկարացան, ու այդ պատճառով հզորացավ թուրքերի ազգը։ Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի, որը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը&lt;ref&gt;Տե՛ս էջ 63, ծան. 2։&lt;/ref&gt;, բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք&lt;ref&gt;Քանի որ խոր պարսկերեն արեգակ է նշանակում։&lt;/ref&gt; է նշանակում, և բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով՝ նրանք մեկին ամիրա են նչանակում և ապա նրան թագադրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունենալով՝ նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, որի անունը Դողլա-բաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգրանի&lt;ref&gt;Անծանոթ պատմիչ է, որին Մխիթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կոչում, այլ Տիգրանակերտցի։&lt;/ref&gt; որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անեցին, որի հիշատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում. «Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը իրենց՝ թուրքերի մոտ և Աստծու շնորհիվ գտա այսպես. Մահմուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի&lt;ref&gt;Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։&lt;/ref&gt; որդին է, աննշան վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմեդի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութադեի&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆե։&lt;/ref&gt; իշխանությունը Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու հարյուր քառասունվեցերորդ&lt;ref&gt;Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահմուդն իր իշխանությունը հաստատեց դար ու կես հետո՝ 997 թ.։&lt;/ref&gt; տարում։ Նա հզորացավ քուշանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղարկեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ&lt;ref&gt;Ալամ, ալեմ նշանակում է իշխանության վառ դրոշ, լաղապ, լեղապ՝ պատվաստիճան, Աինադլ, Էմին ատիլ՝ արդարության ոստիկան կամ արդար ու հավատարիմ։&lt;/ref&gt; և սուլ-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jtp0ny7yp2fa6g0b2x8khm44miviegz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398120</id>
      <parentid>398119</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398120</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6598" sha1="fou0spazmma8dzznulfvhaletabk7xy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
նրանց գնում։ Եվ որովհետև իշխաններից ոմանք չեն Հնա-
զանդվում, Աշոտ կրտսերը գնում է Վասիլ կայսեր մոտ, նրա-
նից զորք ստանում, գալիս, Հնազանդեցնում է բոլորին և թա-
գավոր է նստում Դրուց աշխարհում, իսկ Աբասը՝ Կարսում:
Այն ժամանակ վախճանվեց Դավիթ կուրապաղատը։ Ան-
Ժառանգ լինելով` նա իր Հայրենիքը, Ուխտիքը, Նամրվանը”,
Ապահունիքի քաղաք Մանծկերտը և ամբողջ ունեցվածքը ան-
դարձագրով [կտակով] տալիս է Վասիլին։ Այդ բանը լսելով`
Վասիլ կայսրը գալիս, բանակ է դնում Կարնո դաչտում: Այդ
մասին իմանալով՝ Հովհաննեսը վախենում է և նվերներով նրա
մոտ է ուղարկում Պետրոս պատրիարքին, որին մեծ հանդիսա-
վորությամբ իր ձեռքով օծել էր տեր Սարգիսը իր կենդանու-
թյան ժամանակ Անի քաղաքում։ Բացի դրանից, Հովհաննե-
սին նեղում էր նաև Վրաց արքան։ Այդ պատճառով նա պատ-
րիարքին պատվիրում է իր մահից Հետո Անին գրությամբ
տալ Հույներին, եթե կուրապաղատը այն պահպանի նրան նե-
ղողներից։ Այդ լուրը ուրախությամբ լսեց Վասիլը: Եվ նա իր
մոտ կանչեց Վրաց Գորգի թագավորին, որը չեկավ նրա կան-
չով: Այդ պատճառով նա զայրացած գնում է, ավերում նրա
տասներկու գավառները, վերադառնում է Խաղտիք ու այն-
տեղ ձմեռում: Վասիլն իր մոտ է կանչում տեր Պետրոսին՝ իր
Հետ օրհնելու ջուրը Աստվածահայտնության տոնի ժամա-
նակ։ Այդ ժամանակ հրաշք կատարվեց. լույս փայլատակեց
Հայրապետի աջից ու սուրբ յուղի օծումից՝ զարմացնելով
տեսնողներին, և Հույժ մեծարվեց Հայոց հավատը: Վասիլը
վերադառնում է Կոստանդնուպոլիս և վախճանվում չորս Հա-
րյուր յոթանասուներեք թվին։ Թագն առնում է Կոստանդինը,
երեք տարի, նրանից Հետո՝ նրա փեսա Ռոմանոսը, Հինգ տա-
րի, որին կնոջ հրամանով խեղդեցին բաղնիքում և նշանակե-
ցին Միքայելին, յոթ տարի:
1 Աշոտի բաժին Դրուց աշխարհը պետք է լինի Շիրակի և Անիի սահմաննե-
րից դուրս։
2 Դավիթը տիրում էր Տայքի և Մեսխիքի կողմերին, Հայոց միջնաչխարհի
մի մասին։
134
ՄՕ-ում՝ Մամրվան։
3 Նոր Օ.-ում՝ Հայրապետը [այդպես է նաև ՍՕ.-ում]։

'''ԾԳ.''' Իսկ Ամիրալամումնյաց&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Ամիր Մումնյաց։&lt;/ref&gt; շարքը բերելով հասցրինք
մինչև Ջափրը և թողինք, որովհետև նրանց իշխանությունն սկսվեց վաթսուն թվին, դադար առնելով շփոթվեց երեք հարյուր հիսուն թվին, և այստեղ-այնտեղ բռնությամբ տիրելով՝ տկարացան, ու այդ պատճառով հզորացավ թուրքերի ազգը։ Խորասանում ապրում էր Մահմուդ անունով մի իսմայելցի, որը Ջահան գետով անցնելով թետալացիների երկիրը&lt;ref&gt;Տե՛ս էջ 63, ծան. 2։&lt;/ref&gt;, բազում
գերիներ է բերում Խորասան, որն արևելք&lt;ref&gt;Քանի որ խոր պարսկերեն արեգակ է նշանակում։&lt;/ref&gt; է նշանակում, և բնակեցնում է առանձին-առանձին։ Աճելով ու բազմանալով՝ նրանք մեկին ամիրա են նշանակում և ապա նրան թագադրում Մահմուդի մեռնելու ժամանակ։ Հաջողություն ունենալով՝ նա տիրում է Պարսկաստանին և դառնում սուլթան, որի անունը Դողլա-բաք&lt;ref&gt;Դողլա-բաք [ՄՕ.-ում՝ Դողլա-բեկ], այսինքն՝ Տողլապ-լբեկ, որը ուրիշների կարծիքով Տուղրիլն է։&lt;/ref&gt; էր։ Դա այդպես է ըստ վիմագիր Տիգրանի&lt;ref&gt;Անծանոթ պատմիչ է, որին Մխիթար Այրիվանեցին Տիգրանի որդի չի կոչում, այլ Տիգրանակերտցի։&lt;/ref&gt; որդի Վահրամի, իսկ պատվական երեց Մխիթար Անեցին, որի հիշատակը կա կենաց գրքում, այսպես է ասում. «Շատ չարչարվեցի գտնելու սուլթանների ինչպիսի լինելը իրենց՝ թուրքերի մոտ և Աստծու շնորհիվ գտա այսպես. Մահմուդը, որի մասին ասացինք, թե Սբքթանի&lt;ref&gt;Սեպեքթեկին կամ Սապըդ էդ-դին։&lt;/ref&gt; որդին է, աննշան վիճակից մեծանալով, ինչպես Սասանյան Արտաշիրը, Մահմեդի ցեղից վերացրեց Մահմադ Մութադեի&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ Մահմադ մուսթաֆե։&lt;/ref&gt; իշխանությունը Մահմեդի երեսուներեքերորդ և նրանց իշխանության երկու հարյուր քառասունվեցերորդ&lt;ref&gt;Արաբական երկու հարյուր քսանվեց թիվը փրկչի 860 թիվն է, բայց Մահմուդն իր իշխանությունը հաստատեց դար ու կես հետո՝ 997 թ.։&lt;/ref&gt; տարում։ Նա հզորացավ քուշանների երկրի Բահլ քաղաքում, նրա մասին մեծ համբավ տարածվեց, մինչև անգամ խալիֆը վախեցավ և նրան ուղարկեց ընծաներ, ալամ, լաղապ ու նրան կոչեց Ամինադլ&lt;ref&gt;Ալամ, ալեմ նշանակում է իշխանության վառ դրոշ, լաղապ, լեղապ՝ պատվաստիճան, Աինադլ, Էմին ատիլ՝ արդարության ոստիկան կամ արդար ու հավատարիմ։&lt;/ref&gt; և սուլ-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fou0spazmma8dzznulfvhaletabk7xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152178</id>
    <revision>
      <id>398085</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:30:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «թան։ Այդ պատվին արժանանալով՝ նա է՛լ ավելի է հզորա- նում, և նրա Համբավը հասնում է Հնդկաստան ու [Հավասար- վում] Մաթան կուռքին համբավին։ Նա կործանում է կուռքը և ավար առնելով վերադառնում է՝ իր որդի Մահմադին՝ թող- նելով այնտեղ։ Նա գալիս է Գուրգան, որի տիրոջից առնում է չ...»:</comment>
      <origin>398085</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6393" sha1="ackdd7y107lpmttl9g0lguc6tgva7py" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;թան։ Այդ պատվին արժանանալով՝ նա է՛լ ավելի է հզորա-
նում, և նրա Համբավը հասնում է Հնդկաստան ու [Հավասար-
վում] Մաթան կուռքին համբավին։ Նա կործանում է կուռքը
և ավար առնելով վերադառնում է՝ իր որդի Մահմադին՝ թող-
նելով այնտեղ։ Նա գալիս է Գուրգան, որի տիրոջից առնում
է չորս Հարյուր հազար դաՀեկան և մի տուն լիքը զենք իրենց
չորա Հարյուր քսան“ թվին ու անցնում, գալիս է Ըռ։ Ռեի
տեր Մաջա-դոլա Ռոստոմը, որ երեք օր առաջ գրավել էր Դել-
միկքը*, նրան ընդառաջ է դնում և Հասնում է Սրավ5` մեծ ու-
Ժով ու երկու հարյուր հիսուն փղով։ Եվ տեսնելով ՄաՀմու-
դին՝ ասում է. «Շա՛, նամազ կարդացե՞լ ես»: Նա պատաս-
խանում է՝ այո՛։ Նա դարձյալ հարցնում է. «Ճատրակ խաղա-
ցե՞լ ես»։- Այո՛։ Այնուհետև Հարցնում է. «Թագավորը թա-
գավորի տուն մտնո՞ւմ է, թե ոչ», բայց նա լռում է: Եվ իս-
կույն կապելով նրան՝ ուղարկում է Խորասան և գրավելով նրա
ամբողջ ունեցվածքը՝ տիրում է Ռեին` ու գալիս է Տափարաս-
տան, Տառարի՛, Սարի։ Իր որդի Մասխուտին &quot;&quot; տալիս է
պատվաստիճան, Աինալ, Էին ալ՝ արդարության ոստիկան կամ արդար
a Հավատարիմ։
- 1 Հնդկական Մաթան կուռքը մեզ ծանոթ չէ, եթե այն չլինի Մադալի չաստ–
վանը՝ Ինդրայի կաւքերը վարողը։
* ՄՕ-ում` Մազմոդ:
2 Մեր կարծիքով` Գուրգանը կամ Ճուրճանը Վրկանն է, որն ընկած է Կաս-
որից ծովի հարավարևելյան կողմում:
** Մ0-ում` չորս հարյուր քառասուն:
3 Ռեն կամ Հրեն այժմյան Ռայն է՝ մարերի Լին Ռագավը, որը գտնվում է
Թեհրանի մոտ։
4 Դալմիկքը Տիլամ նաՀանգի կամ Դելմաստանի ժողովուրդն է, որ լանվում
է Կասպից ծովի հարավում, Տեմավենա բարձր լառան սահմաններում:
Սբավը, Սերավը կամ Սեր-Ապը [ՍՕ.-ում՝ Իսրավ) Ատրպատականում
գտնվող քաղաք է:
ճ Տափարաստանը կամ Դհպիրիստանը Կասպից ծովի հարավային ափերին
գտնվող լեռնային նահանգ է։
7 Ինձ թվում է, որ Տառաջին Տարապն է կամ Տապարկերտը՝ ֆարոիստանի
վիճակը [նահանգը] կամ քաղաքը:
. .: 8 Սարին (ՍԾ.-ու` Սարտա] Դեպորիստանի վիճակն (նաՀանդ է ու գլխա-
վոր քաղաքը:
••• ՄՕ-ում` Մախսուտ։
Ռեն, Ղազվինը և ամբողջ Ք-Հաստանը։ Նրան թողնելով
Ռեում՝ գալիս է Սրավ, առնում է հարյուր Հազար դինար և
անցնում է Նաչավուր իրենց չորս հարյուր քսանմեկ թվին։
Իսկ Մասխուտն առնում է Համիանը, Ասպահանը, վերադառ-
նում է Ռե և իսկույն լսում, որ Ասպահանում սպանել են իր
շահնեներին*: Եվ դարձյալ այնտեղ կոտորում է չորս Հազար
մարդու, վերադառնում է Ռե, և այդ ժամանակ բերում են իր
Հոր մահվան գույժը ու իր եղբոր՝ Մահմադի՝ սուլթան դառ-
նալու լուրը: Նա վեր է կենում, դնում, թռնում է եղբորը, կու-
րացնում և գրավում իչխանությունն ու
Հայրը օգնության էր գնացել այն ցեղին, որի գլխավորը կոչ-
աթոռը։ Իսկ երբ նրա
վում էր Խտրղան-Պողրղան, ճանապարհին Հանդիպում է
թուրքերի
բանակի ինչ-որ
բազմության և նույն ճանապարհով
վերադառնալիս մեծ հաղթությամբ գերում է նրանց ամիրա
Ափաղուին, բերում Խորասան ու շղթայում: Իսկ նրա ժողո-
վուրդը գալով խնդրում է Հորից և ապա որդուց [տալ Ափա-
ղուին], բայց չեն տալիս: Ժողովուրդը զայրացած իր ամբոզջ
թանակով անցնում է Ջահան [գետը] ու մաՀն աչքերն առած
կռվում է, հաղթում ու գրավում Նչավուրը և կոտորում ու
թանի զորքը Դադանղանում, Մրմնի մոտ: Սուլթանը փա-
խուստի է դիմում և գնում է Ղազվին, իսկ այնտեղից՝ Հնդկաս-
1 Ղազվինը կամ խազվինը, Գազպինը Պարսից աչխարհի `սահմանագլխին
գանվող երևելի քաղաքն է։
2 ՔոՀաստանը, ՔյուՀիստանը [ՍՕ.-ում՝ Քր¢աստան], այն է՝ Լեռնասո-
նը, Պարսից տերության մեծամեծ նաՀանգներից `մեկը, որն ընկած է Իրաքի և
Խորասանի միջև։
3 Նաչավուրը ՆյուշապուԸն է կամ Նիչափուրը՝ Իրաքին մոտ գտնվող Խորան
սանի քաղաքը:
1.
4 Շանի պարսկերեն նչանակում է վերակացու կամ Հրամանատար։ [Իսկ
ըստ Ռ. Ղազարյանի և Հ. Ավետիսյանի «Միջին հայերենի բառարանի»՝ «ոս-
տիկան, ոստիկանապետ, վարչական և հարկահավաք պաշտոնյա» (հ. 2, էջ
204)]:
* Մ0.-ում՝ Մահմուդ:
5 Դադանղանը [UO.-ում` Դադաղան] պարսիկներն անվանում են` Փին
Տատուն-Խան:
ու մեծ քաղաքն է, որ
Մոմնը պարսկական Մեր կամ` Մրու նշանավոր
գտնվում է Խորասանի և Թուրքեստանի սաՀմաններում։ Ա
'
138
137&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ackdd7y107lpmttl9g0lguc6tgva7py</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398117</id>
      <parentid>398085</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398117</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6265" sha1="i253vqcvlwr3zrwu3z0ddgvg8cv0kiy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;թան։ Այդ պատվին արժանանալով՝ նա է՛լ ավելի է հզորա-
նում, և նրա Համբավը հասնում է Հնդկաստան ու [Հավասար-
վում] Մաթան կուռքին համբավին։ Նա կործանում է կուռքը
և ավար առնելով վերադառնում է՝ իր որդի Մահմադին՝ թող-
նելով այնտեղ։ Նա գալիս է Գուրգան, որի տիրոջից առնում
է չորս Հարյուր հազար դաՀեկան և մի տուն լիքը զենք իրենց
չորա Հարյուր քսան“ թվին ու անցնում, գալիս է Ըռ։ Ռեի
տեր Մաջա-դոլա Ռոստոմը, որ երեք օր առաջ գրավել էր Դել-
միկքը*, նրան ընդառաջ է դնում և Հասնում է Սրավ5` մեծ ու-
Ժով ու երկու հարյուր հիսուն փղով։ Եվ տեսնելով ՄաՀմու-
դին՝ ասում է. «Շա՛, նամազ կարդացե՞լ ես»: Նա պատաս-
խանում է՝ այո՛։ Նա դարձյալ հարցնում է. «Ճատրակ խաղա-
ցե՞լ ես»։- Այո՛։ Այնուհետև Հարցնում է. «Թագավորը թա-
գավորի տուն մտնո՞ւմ է, թե ոչ», բայց նա լռում է: Եվ իս-
կույն կապելով նրան՝ ուղարկում է Խորասան և գրավելով նրա
ամբողջ ունեցվածքը՝ տիրում է Ռեին` ու գալիս է Տափարաս-
տան, Տառարի՛, Սարի։ Իր որդի Մասխուտին &quot;&quot; տալիս է

- 1 Հնդկական Մաթան կուռքը մեզ ծանոթ չէ, եթե այն չլինի Մադալի չաստ–
վանը՝ Ինդրայի կաւքերը վարողը։
* ՄՕ-ում` Մազմոդ:
2 Մեր կարծիքով` Գուրգանը կամ Ճուրճանը Վրկանն է, որն ընկած է Կաս-
որից ծովի հարավարևելյան կողմում:
** Մ0-ում` չորս հարյուր քառասուն:
3 Ռեն կամ Հրեն այժմյան Ռայն է՝ մարերի Լին Ռագավը, որը գտնվում է
Թեհրանի մոտ։
4 Դալմիկքը Տիլամ նաՀանգի կամ Դելմաստանի ժողովուրդն է, որ լանվում
է Կասպից ծովի հարավում, Տեմավենա բարձր լառան սահմաններում:
Սբավը, Սերավը կամ Սեր-Ապը [ՍՕ.-ում՝ Իսրավ) Ատրպատականում
գտնվող քաղաք է:
ճ Տափարաստանը կամ Դհպիրիստանը Կասպից ծովի հարավային ափերին
գտնվող լեռնային նահանգ է։
7 Ինձ թվում է, որ Տառաջին Տարապն է կամ Տապարկերտը՝ ֆարոիստանի
վիճակը [նահանգը] կամ քաղաքը:
. .: 8 Սարին (ՍԾ.-ու` Սարտա] Դեպորիստանի վիճակն (նաՀանդ է ու գլխա-
վոր քաղաքը:
••• ՄՕ-ում` Մախսուտ։
Ռեն, Ղազվինը և ամբողջ Ք-Հաստանը։ Նրան թողնելով
Ռեում՝ գալիս է Սրավ, առնում է հարյուր Հազար դինար և
անցնում է Նաչավուր իրենց չորս հարյուր քսանմեկ թվին։
Իսկ Մասխուտն առնում է Համիանը, Ասպահանը, վերադառ-
նում է Ռե և իսկույն լսում, որ Ասպահանում սպանել են իր
շահնեներին*: Եվ դարձյալ այնտեղ կոտորում է չորս Հազար
մարդու, վերադառնում է Ռե, և այդ ժամանակ բերում են իր
Հոր մահվան գույժը ու իր եղբոր՝ Մահմադի՝ սուլթան դառ-
նալու լուրը: Նա վեր է կենում, դնում, թռնում է եղբորը, կու-
րացնում և գրավում իչխանությունն ու
Հայրը օգնության էր գնացել այն ցեղին, որի գլխավորը կոչ-
աթոռը։ Իսկ երբ նրա
վում էր Խտրղան-Պողրղան, ճանապարհին Հանդիպում է
թուրքերի
բանակի ինչ-որ
բազմության և նույն ճանապարհով
վերադառնալիս մեծ հաղթությամբ գերում է նրանց ամիրա
Ափաղուին, բերում Խորասան ու շղթայում: Իսկ նրա ժողո-
վուրդը գալով խնդրում է Հորից և ապա որդուց [տալ Ափա-
ղուին], բայց չեն տալիս: Ժողովուրդը զայրացած իր ամբոզջ
թանակով անցնում է Ջահան [գետը] ու մաՀն աչքերն առած
կռվում է, հաղթում ու գրավում Նչավուրը և կոտորում ու
թանի զորքը Դադանղանում, Մրմնի մոտ: Սուլթանը փա-
խուստի է դիմում և գնում է Ղազվին, իսկ այնտեղից՝ Հնդկաս-
1 Ղազվինը կամ խազվինը, Գազպինը Պարսից աչխարհի `սահմանագլխին
գանվող երևելի քաղաքն է։
2 ՔոՀաստանը, ՔյուՀիստանը [ՍՕ.-ում՝ Քր¢աստան], այն է՝ Լեռնասո-
նը, Պարսից տերության մեծամեծ նաՀանգներից `մեկը, որն ընկած է Իրաքի և
Խորասանի միջև։
3 Նաչավուրը ՆյուշապուԸն է կամ Նիչափուրը՝ Իրաքին մոտ գտնվող Խորան
սանի քաղաքը:
1.
4 Շանի պարսկերեն նչանակում է վերակացու կամ Հրամանատար։ [Իսկ
ըստ Ռ. Ղազարյանի և Հ. Ավետիսյանի «Միջին հայերենի բառարանի»՝ «ոս-
տիկան, ոստիկանապետ, վարչական և հարկահավաք պաշտոնյա» (հ. 2, էջ
204)]:
* Մ0.-ում՝ Մահմուդ:
5 Դադանղանը [UO.-ում` Դադաղան] պարսիկներն անվանում են` Փին
Տատուն-Խան:
ու մեծ քաղաքն է, որ
Մոմնը պարսկական Մեր կամ` Մրու նշանավոր
գտնվում է Խորասանի և Թուրքեստանի սաՀմաններում։ Ա
'
138
137&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>i253vqcvlwr3zrwu3z0ddgvg8cv0kiy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152179</id>
    <revision>
      <id>398086</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Created blank page</comment>
      <origin>398086</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="e9pf7xmgt76hcc52ixrv77o83g5t58y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e9pf7xmgt76hcc52ixrv77o83g5t58y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398087</id>
      <parentid>398086</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398087</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6701" sha1="m00urxiwcs5cvssphh5qz8ykk0tkogp" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;աան, բայց ճանապարհին սպանվում է։ Ղազվինում թագավոր
են նշանակում նրա կույր եղբորը, որը երկար ապրելով` ծնում
է որդիներ, որոնք մեկը մյուսից առնում են Ղազվինը մինչև օրս։
Իսկ թուրքերից մի առաջադեմ մարդ, որի անունը Մուսե-
փաղո՝ էր՝ Սարչուքի որդին, ուներ Հինգ եղբորորդի, որոնց
անուններն են՝ Աբուսալիմ&quot;, Դավութ, Չաղրբեկ, Արուտա-
լիփ, Տողրիլ-բեկ։ Վերջինս գրավեց սուլթանական իշխանու-
թյունը և տասնհինգ տարի շարունակ ընդարձակելով իր երկ-
րի, սահմանները՝ բաժանեց ամբողջ Խորասանի երկիրը: Երբ
նա գալիս է Ռե, գնում է ոսկով լի երկու շտեմարան, տիրում
է դրանց, ուղարկում խալիֆին և խնդրում նրա օրՀնությու-
նը։ Խալիֆը մեծարում է նրան պատվական մարդկանցով2,
նրան տալիս է ալամ [դրոչ], ընծաներ, նրա անունը կանչում
է մամբարից, նրա մականունը դնում է Ռուքնադովլան, և
այդ օրվանից նա կոչվում է աշխարհակալ։ Նրան փոխարի-
նում է Տուղրիլի հորեղբորորդի՝ Արփասլանը, որը ամբողջ
երկիրը ներկում է արյամբ։ Նա ուներ ութ որդի, որոնցից թա-
գավորական աթոռին է հասնում Մելիք-Շահը՝ բարի ու խա-
ղաղասեր մի մարդ, իսկ հետո՝ Մահմուդ սուլթանը, նրանից
Հետո՝ նրա ավագ եղբայր Բաքարուխը, որը սպանեց նրան և
* ՄԾ.-ում՝ Մուսնփաղու:
1 Սարչուքը, Սելչյուկը կամ Սելջուկը, ըստ պարսից, ավանդության, սերել
էր Էֆրեսիապ դյուցազնից։ Նրա որդիներն էին՝ Միքայելը, Իսրայիլը, Յունու-
զը կամ Պիկուն և հեղինակի հիչատակած Մուսան։ Միքայելի որդիներն էին
Դողրուլը և Ջաղրը, այն է՝ Ճյաֆարը: Սելջուկներից չառավիղեց իչխանության
չորս ճյուղ՝ ա. պարսկական, դրանք Ղազնևյանց իչխաններն են, 3. Թուրք Խո-
րազմյանների, գ. Հալեպի և Դամասկոսի, դ. Իկոնիոնի, որը Գոնեինն է և Փոքր
Ասիայինը. այն Հռոմեացիների բառով Ռում կոչվեց։
• ՄՕ.-ում` Աբուսալիս։
2 Բ. Օ.-ում` «մեծարէ զնա առ ինքն»՝ նրան մեծարում է իր մոտ: -
Մամբարը Միմպերն է՝ աղոթքի բեմը, որտեղից կանչում էին խալիֆի ա-
նունը:
4 Ռյուքնյուլ դովլեթ (ՍԾ.-ում՝ Դուքնատ աղա] նչանակում է բախտի սյուն
կամ Հարստություն:
*** ՄՕ-ում` եղբորորդի։
5 Պարքի-արուքը [ՄՕ.-ում՝ Բակիարուխ, այդպես է նաև ՎՕ.-ի Խտագա
շարադրանքում] իչխեց մոտավորապես տասներկու տարի։
138
տիրացավ աթոռին Հինգ՝ տարի։ Նրա վրա հարձակվում է Ալ-
փասլանի որդի Դուդուչը, որին նեղելով`
Բակիարուխը կոտո-
րեց նրա զորքը և սպանեց Դուդուչին։ Մահմուդի որդի Մահ-
մուդ սուլթանը երեխա ժամանակ սպանեց Բակիարուխին և
տիրացավ սուլթանությանը տասներեք&quot; տարի։ Նրան հա-
ջորդեց նրա որդի ՄաՀմուդը, որի դեմ պատերազմեց Սանջար
սուլթանը և հաղթեց նրան, վերցրեց Արաղիք իչխանությունը
և նրան դրեց Բարաղում ''։ Նրանից Հետո սուլթան նստեց
նրա որդի Դավութը, որին սպանեցին Մլետները։ Այնու-
հետև իշխեց Տուղրիլը, նրանից Հետո՝ Մասխուտը, հետո՝ նրա
որդի Ասլանը, նրանից հետո՝ ուժեղ Տուղրիլը, որն ապրում էր
մինչև մեր ժամանակները. նա պատիվ էր ստացել տեր Ասի
ծուց։

'''ԾԴ.''' Նույն մարդը պատմում է նաև Հովհաննես թագավո-
րի մասին, թե նրա եղբայր Աշոտը Թալինի ստորոտում,
ձևացնելով մերձիմահ հիվանդ, թագավորին կանչում է իր
մոտ, գլխավերևի կողմում փորելով որոգայթ և դրա միջոցով
առնելով՝ նրան տալիս է Ապիրատ կոչեցեալ մեծ իչխանի
ձեռքը՝ նրան սպանելու։ Իսկ Ապիրատը, հոժար կամքով նրան
* ՄԾ.-ում` քառասուն:
* ՄՕ-ում` տասներկու։
1 Արաղ, Իրագ- Պարսից նչանավոր աշխարհը, որը Հնում Մարաստանի
սահմանն էր:
*** ՄԾ-ում` «Եւ առնու Չարաղայ իչխանութիւնն և դնէ նա իր աղա»՝
Եվ իչխանությունն առնում է Ձարաղան և նրան դնում է իրրև աղա:
2 Մլեդները կամ միլա Հիտեները ըստ արաբների Հերձվածողներն էին կամ
մոլորվածները, ըստ ասորիների և պարսիկների՝ Հաչիչի, ըստ եվրոպացիների`
Ատասաին, այսինքն` ավազակներ։ Նրանք Հետնորդներն են մոլեռանդ ռնա-
կալ Հասան-Սեպահի, որի ամրոցն ու գաղտնարանը Ալամուդ բերդն էր, որը
գրավեց Հոլավու ղանը: Նրանք հաճախ կոչվում են նաև իսմայելցիներ։
3 Ուժեղ Դողրոլ Բ.-ն տոհմի վերջին սուլթանն է, որ իշխել է 1177-1187
թթ.։ Նրա ժամանակակիցն է պատմիչ Մխիթար Երեցը։
4 Թալինը Արագածոտն Հին գավառում է. այժմ նույն գավառում կան Հին
և Նոր Թալիններ։
5 Ասում են, որ Ապիրատն ու Վահրամը Լուսավորչի ցեղից և Պահլավու-
նյաց տոհմից են, և որ Վահրամը Հռչակավոր Գրիդոր Մագիստսի հոր՝ Վա
սակի եղբայրն է։
139&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>m00urxiwcs5cvssphh5qz8ykk0tkogp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398110</id>
      <parentid>398087</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398110</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6848" sha1="6hmm8poloa3wanu17u9bhdrapb279nx" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;աան, բայց ճանապարհին սպանվում է։ Ղազվինում թագավոր
են նշանակում նրա կույր եղբորը, որը երկար ապրելով` ծնում
է որդիներ, որոնք մեկը մյուսից առնում են Ղազվինը մինչև օրս։
Իսկ թուրքերից մի առաջադեմ մարդ, որի անունը Մուսե-
փաղո՝ էր՝ Սարչուքի որդին, ուներ Հինգ եղբորորդի, որոնց
անուններն են՝ Աբուսալիմ&quot;, Դավութ, Չաղրբեկ, Արուտա-
լիփ, Տողրիլ-բեկ։ Վերջինս գրավեց սուլթանական իշխանու-
թյունը և տասնհինգ տարի շարունակ ընդարձակելով իր երկ-
րի, սահմանները՝ բաժանեց ամբողջ Խորասանի երկիրը: Երբ
նա գալիս է Ռե, գնում է ոսկով լի երկու շտեմարան, տիրում
է դրանց, ուղարկում խալիֆին և խնդրում նրա օրՀնությու-
նը։ Խալիֆը մեծարում է նրան պատվական մարդկանցով2,
նրան տալիս է ալամ [դրոչ], ընծաներ, նրա անունը կանչում
է մամբարից, նրա մականունը դնում է Ռուքնադովլան, և
այդ օրվանից նա կոչվում է աշխարհակալ։ Նրան փոխարի-
նում է Տուղրիլի հորեղբորորդի՝ Արփասլանը, որը ամբողջ
երկիրը ներկում է արյամբ։ Նա ուներ ութ որդի, որոնցից թա-
գավորական աթոռին է հասնում Մելիք-Շահը՝ բարի ու խա-
ղաղասեր մի մարդ, իսկ հետո՝ Մահմուդ սուլթանը, նրանից
Հետո՝ նրա ավագ եղբայր Բաքարուխը, որը սպանեց նրան և
* ՄԾ.-ում՝ Մուսնփաղու:
1 Սարչուքը, Սելչյուկը կամ Սելջուկը, ըստ պարսից, ավանդության, սերել
էր Էֆրեսիապ դյուցազնից։ Նրա որդիներն էին՝ Միքայելը, Իսրայիլը, Յունու-
զը կամ Պիկուն և հեղինակի հիչատակած Մուսան։ Միքայելի որդիներն էին
Դողրուլը և Ջաղրը, այն է՝ Ճյաֆարը: Սելջուկներից չառավիղեց իչխանության
չորս ճյուղ՝ ա. պարսկական, դրանք Ղազնևյանց իչխաններն են, 3. Թուրք Խո-
րազմյանների, գ. Հալեպի և Դամասկոսի, դ. Իկոնիոնի, որը Գոնեինն է և Փոքր
Ասիայինը. այն Հռոմեացիների բառով Ռում կոչվեց։
• ՄՕ.-ում` Աբուսալիս։
2 Բ. Օ.-ում` «մեծարէ զնա առ ինքն»՝ նրան մեծարում է իր մոտ: -
Մամբարը Միմպերն է՝ աղոթքի բեմը, որտեղից կանչում էին խալիֆի ա-
նունը:
4 Ռյուքնյուլ դովլեթ (ՍԾ.-ում՝ Դուքնատ աղա] նչանակում է բախտի սյուն
կամ Հարստություն:
*** ՄՕ-ում` եղբորորդի։
5 Պարքի-արուքը [ՄՕ.-ում՝ Բակիարուխ, այդպես է նաև ՎՕ.-ի Խտագա
շարադրանքում] իչխեց մոտավորապես տասներկու տարի։
138
տիրացավ աթոռին Հինգ՝ տարի։ Նրա վրա հարձակվում է Ալ-
փասլանի որդի Դուդուչը, որին նեղելով`
Բակիարուխը կոտո-
րեց նրա զորքը և սպանեց Դուդուչին։ Մահմուդի որդի Մահ-
մուդ սուլթանը երեխա ժամանակ սպանեց Բակիարուխին և
տիրացավ սուլթանությանը տասներեք&quot; տարի։ Նրան հա-
ջորդեց նրա որդի ՄաՀմուդը, որի դեմ պատերազմեց Սանջար
սուլթանը և հաղթեց նրան, վերցրեց Արաղիք իչխանությունը
և նրան դրեց Բարաղում ''։ Նրանից Հետո սուլթան նստեց
նրա որդի Դավութը, որին սպանեցին Մլետները։ Այնու-
հետև իշխեց Տուղրիլը, նրանից Հետո՝ Մասխուտը, հետո՝ նրա
որդի Ասլանը, նրանից հետո՝ ուժեղ Տուղրիլը, որն ապրում էր
մինչև մեր ժամանակները. նա պատիվ էր ստացել տեր Ասի
ծուց։

'''ԾԴ.''' Նույն մարդը պատմում է նաև Հովհաննես թագավորի մասին, թե նրա եղբայր Աշոտը Թալինի&lt;ref&gt;Թալինը արագածոտն հինգավառում է. այժմ նույն գավառում կան Հին և Նոր Թալիններ։&lt;/ref&gt; ստորոտում,
ձևացնելով մերձիմահ հիվանդ, թագավորին կանչում է իր
մոտ, գլխավերևի կողմում փորելով որոգայթ և դրա միջոցով
առնելով՝ նրան տալիս է Ապիրատ կոչեցեալ մեծ իչխանի
ձեռքը՝ նրան սպանելու։ Իսկ Ապիրատը, հոժար կամքով նրան
* ՄԾ.-ում` քառասուն:
* ՄՕ-ում` տասներկու։
1 Արաղ, Իրագ- Պարսից նչանավոր աշխարհը, որը Հնում Մարաստանի
սահմանն էր:
*** ՄԾ-ում` «Եւ առնու Չարաղայ իչխանութիւնն և դնէ նա իր աղա»՝
Եվ իչխանությունն առնում է Ձարաղան և նրան դնում է իրրև աղա:
2 Մլեդները կամ միլա Հիտեները ըստ արաբների Հերձվածողներն էին կամ
մոլորվածները, ըստ ասորիների և պարսիկների՝ Հաչիչի, ըստ եվրոպացիների`
Ատասաին, այսինքն` ավազակներ։ Նրանք Հետնորդներն են մոլեռանդ ռնա-
կալ Հասան-Սեպահի, որի ամրոցն ու գաղտնարանը Ալամուդ բերդն էր, որը
գրավեց Հոլավու ղանը: Նրանք հաճախ կոչվում են նաև իսմայելցիներ։
3 Ուժեղ Դողրոլ Բ.-ն տոհմի վերջին սուլթանն է, որ իշխել է 1177-1187
թթ.։ Նրա ժամանակակիցն է պատմիչ Մխիթար Երեցը։
4 Թալինը Արագածոտն Հին գավառում է. այժմ նույն գավառում կան Հին
և Նոր Թալիններ։
5 Ասում են, որ Ապիրատն ու Վահրամը Լուսավորչի ցեղից և Պահլավու-
նյաց տոհմից են, և որ Վահրամը Հռչակավոր Գրիդոր Մագիստսի հոր՝ Վա
սակի եղբայրն է։
139&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6hmm8poloa3wanu17u9bhdrapb279nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398111</id>
      <parentid>398110</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398111</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6726" sha1="g0xf6oxc4g3yv9qfqvea999papebg99" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;աան, բայց ճանապարհին սպանվում է։ Ղազվինում թագավոր
են նշանակում նրա կույր եղբորը, որը երկար ապրելով` ծնում
է որդիներ, որոնք մեկը մյուսից առնում են Ղազվինը մինչև օրս։
Իսկ թուրքերից մի առաջադեմ մարդ, որի անունը Մուսե-
փաղո՝ էր՝ Սարչուքի որդին, ուներ Հինգ եղբորորդի, որոնց
անուններն են՝ Աբուսալիմ&quot;, Դավութ, Չաղրբեկ, Արուտա-
լիփ, Տողրիլ-բեկ։ Վերջինս գրավեց սուլթանական իշխանու-
թյունը և տասնհինգ տարի շարունակ ընդարձակելով իր երկ-
րի, սահմանները՝ բաժանեց ամբողջ Խորասանի երկիրը: Երբ
նա գալիս է Ռե, գնում է ոսկով լի երկու շտեմարան, տիրում
է դրանց, ուղարկում խալիֆին և խնդրում նրա օրՀնությու-
նը։ Խալիֆը մեծարում է նրան պատվական մարդկանցով2,
նրան տալիս է ալամ [դրոչ], ընծաներ, նրա անունը կանչում
է մամբարից, նրա մականունը դնում է Ռուքնադովլան, և
այդ օրվանից նա կոչվում է աշխարհակալ։ Նրան փոխարի-
նում է Տուղրիլի հորեղբորորդի՝ Արփասլանը, որը ամբողջ
երկիրը ներկում է արյամբ։ Նա ուներ ութ որդի, որոնցից թա-
գավորական աթոռին է հասնում Մելիք-Շահը՝ բարի ու խա-
ղաղասեր մի մարդ, իսկ հետո՝ Մահմուդ սուլթանը, նրանից
Հետո՝ նրա ավագ եղբայր Բաքարուխը, որը սպանեց նրան և
* ՄԾ.-ում՝ Մուսնփաղու:
1 Սարչուքը, Սելչյուկը կամ Սելջուկը, ըստ պարսից, ավանդության, սերել
էր Էֆրեսիապ դյուցազնից։ Նրա որդիներն էին՝ Միքայելը, Իսրայիլը, Յունու-
զը կամ Պիկուն և հեղինակի հիչատակած Մուսան։ Միքայելի որդիներն էին
Դողրուլը և Ջաղրը, այն է՝ Ճյաֆարը: Սելջուկներից չառավիղեց իչխանության
չորս ճյուղ՝ ա. պարսկական, դրանք Ղազնևյանց իչխաններն են, 3. Թուրք Խո-
րազմյանների, գ. Հալեպի և Դամասկոսի, դ. Իկոնիոնի, որը Գոնեինն է և Փոքր
Ասիայինը. այն Հռոմեացիների բառով Ռում կոչվեց։
• ՄՕ.-ում` Աբուսալիս։
2 Բ. Օ.-ում` «մեծարէ զնա առ ինքն»՝ նրան մեծարում է իր մոտ: -
Մամբարը Միմպերն է՝ աղոթքի բեմը, որտեղից կանչում էին խալիֆի ա-
նունը:
4 Ռյուքնյուլ դովլեթ (ՍԾ.-ում՝ Դուքնատ աղա] նչանակում է բախտի սյուն
կամ Հարստություն:
*** ՄՕ-ում` եղբորորդի։
5 Պարքի-արուքը [ՄՕ.-ում՝ Բակիարուխ, այդպես է նաև ՎՕ.-ի Խտագա
շարադրանքում] իչխեց մոտավորապես տասներկու տարի։
138
տիրացավ աթոռին հինգ&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում՝ քառասուն։&lt;/ref&gt; տարի։ Նրա վրա հարձակվում է Ալ-
փասլանի որդի Դուդուչը, որին նեղելով`
Բակիարուխը կոտո-
րեց նրա զորքը և սպանեց Դուդուչին։ Մահմուդի որդի Մահ-
մուդ սուլթանը երեխա ժամանակ սպանեց Բակիարուխին և
տիրացավ սուլթանությանը տասներեք&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ տասներկու։&lt;/ref&gt; տարի։ Նրան հա-
ջորդեց նրա որդի ՄաՀմուդը, որի դեմ պատերազմեց Սանջար
սուլթանը և հաղթեց նրան, վերցրեց Արաղիք իչխանությունը
և նրան դրեց Բարաղում ''։ Նրանից Հետո սուլթան նստեց
նրա որդի Դավութը, որին սպանեցին Մլետները։ Այնու-
հետև իշխեց Տուղրիլը, նրանից Հետո՝ Մասխուտը, հետո՝ նրա
որդի Ասլանը, նրանից հետո՝ ուժեղ Տուղրիլը, որն ապրում էր
մինչև մեր ժամանակները. նա պատիվ էր ստացել տեր Ասի
ծուց։

'''ԾԴ.''' Նույն մարդը պատմում է նաև Հովհաննես թագավորի մասին, թե նրա եղբայր Աշոտը Թալինի&lt;ref&gt;Թալինը արագածոտն հին գավառում է. այժմ նույն գավառում կան Հին և Նոր Թալիններ։&lt;/ref&gt; ստորոտում, ձևացնելով մերձիմահ հիվանդ, թագավորին կանչում է իր մոտ, գլխավերևի կողմում փորելով որոգայթ և դրա միջոցով առնելով՝ նրան տալիս է Ապիրատ կոչեցեալ մեծ իչխանի ձեռքը՝ նրան սպանելու։ Իսկ Ապիրատը, հոժար կամքով նրան


1 Արաղ, Իրագ- Պարսից նչանավոր աշխարհը, որը Հնում Մարաստանի
սահմանն էր:
*** ՄԾ-ում` «Եւ առնու Չարաղայ իչխանութիւնն և դնէ նա իր աղա»՝
Եվ իչխանությունն առնում է Ձարաղան և նրան դնում է իրրև աղա:
2 Մլեդները կամ միլա Հիտեները ըստ արաբների Հերձվածողներն էին կամ
մոլորվածները, ըստ ասորիների և պարսիկների՝ Հաչիչի, ըստ եվրոպացիների`
Ատասաին, այսինքն` ավազակներ։ Նրանք Հետնորդներն են մոլեռանդ ռնա-
կալ Հասան-Սեպահի, որի ամրոցն ու գաղտնարանը Ալամուդ բերդն էր, որը
գրավեց Հոլավու ղանը: Նրանք հաճախ կոչվում են նաև իսմայելցիներ։
3 Ուժեղ Դողրոլ Բ.-ն տոհմի վերջին սուլթանն է, որ իշխել է 1177-1187
թթ.։ Նրա ժամանակակիցն է պատմիչ Մխիթար Երեցը։

5 Ասում են, որ Ապիրատն ու Վահրամը Լուսավորչի ցեղից և Պահլավու-
նյաց տոհմից են, և որ Վահրամը Հռչակավոր Գրիդոր Մագիստսի հոր՝ Վա
սակի եղբայրն է։
139&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g0xf6oxc4g3yv9qfqvea999papebg99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398121</id>
      <parentid>398111</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:48:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Սրբագրված */</comment>
      <origin>398121</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6796" sha1="4wibrfzqfblbmnd1hihl6d6b6lf5yu5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տան, բայց ճանապարհին սպանվում է։ Ղազվինում թագավոր են նշանակում նրա կույր եղբորը, որը երկար ապրելով՝ ծնում է որդիներ, որոնք մեկը մյուսից առնում են Ղազվինը մինչև օրս։ 

Իսկ թուրքերից մի առաջադեմ մարդ, որի անունը Մուսեփաղո&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում՝ Մուսեփաղու։&lt;/ref&gt; էր՝ Սարչուքի&lt;ref&gt;Սարչուքը, Սելչյուկը կամ Սելջուկը, ըստ պարսից ավանդության, սերել էր Էֆրեսիապ դյուցազնից։ Նրա որդիներն էին՝ Միքայելը, Իսրայիլը, Յունուզը կամ Պիկուն և հեղինակի հիչատակած Մուսան։ Միքայելի որդիներն էին Դողրուլը և Ջաղրը, այն է՝ Ճյաֆարը։ Սելջուկներից չառավիղեց իչխանության չորս ճյուղ՝ ա. պարսկական. դրանք Ղազնևյանց իչխաններն են, բ. Թուրք Խորազմյանների, գ. Հալեպի և Դամասկոսի, դ. Իկոնիոնի, որը Գոնեինն է և Փոքր Ասիայինը. այն Հռոմեացիների բառով Ռում կոչվեց։&lt;/ref&gt; որդին, ուներ հինգ եղբորորդի, որոնց անուններն են՝ Աբուսալիմ&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում՝ Աբուսալիս։&lt;/ref&gt;, Դավութ, Չաղրբեկ, Արուտալիփ, Տողրիլ-բեկ։ Վերջինս գրավեց սուլթանական իշխանությունը և տասնհինգ տարի շարունակ ընդարձակելով իր երկրի, սահմանները՝ բաժանեց ամբողջ Խորասանի երկիրը։ Երբ նա գալիս է Ռե, գտնում է ոսկով լի երկու շտեմարան, տիրում է դրանց, ուղարկում խալիֆին և խնդրում նրա օրհնությունը։ Խալիֆը մեծարում է նրան պատվական մարդկանցով&lt;ref&gt;Բ.Օ.-ում՝ «մեծարէ զնա առ ինքն»՝ նրան մեծարում է իր մոտ։&lt;/ref&gt;, նրան տալիս է ալամ [դրոշ], ընծաներ, նրա անունը կանչում է մամբարից&lt;ref&gt;Մամբարը Միմպերն է՝ աղոթքի բեմը, որտեղից կանչում էին խալիֆի անունը։&lt;/ref&gt;, նրա մականունը դնում է Ռուքնադովլա&lt;ref&gt;Ռյուքնյուլ-դեվլեթ [ՄՕ.-ում՝ Դուքնատ աղա] նշանակում է բախտի սյուն կամ հարստություն։&lt;/ref&gt;, և այդ օրվանից նա կոչվում է աշխարհակալ։ Նրան փոխարինում է Տուղրիլի հորեղբորորդի&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ եղբորորդի։&lt;/ref&gt; Արփասլանը, որը ամբողջ
երկիրը ներկում է արյամբ։ Նա ուներ ութ որդի, որոնցից թագավորական աթոռին է հասնում Մելիք-Շահը՝ բարի ու խաղաղասեր մի մարդ, իսկ հետո՝ Մահմուդ սուլթանը, նրանից հետո՝ նրա ավագ եղբայր Բաքարուխը&lt;ref&gt;Պարքի-արուքը [ՄՕ.-ում՝ Բակիարուխ. այդպես է նաև ՎՕ.-ի հետագա շարադրանքում] իչխեց մոտավորապես տասներկու տարի։&lt;/ref&gt;, որը սպանեց նրան և տիրացավ աթոռին հինգ&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում՝ քառասուն։&lt;/ref&gt; տարի։ Նրա վրա հարձակվում է Ալփասլանի որդի Դուդուշը, որին նեղելով՝ Բակիարուխը կոտորեց նրա զորքը և սպանեց Դուդուշին։ Մահմուդի որդի Մահմուդ սուլթանը երեխա ժամանակ սպանեց Բակիարուխին և տիրացավ սուլթանությանը տասներեք&lt;ref&gt;ՄՕ-ում՝ տասներկու։&lt;/ref&gt; տարի։ Նրան հաջորդեց նրա որդի Մահմուդը, որի դեմ պատերազմեց Սանջար սուլթանը և հաղթեց նրան, վերցրեց Արաղի&lt;ref&gt;Արաղ, Իրագ. Պարսից նշանավոր աշխարհը, որը հնում Մարաստանի սահմանն էր։&lt;/ref&gt; իշխանությունը և նրան դրեց Բարաղում&lt;ref&gt;ՄՕ.-ում՝ «Եւ առնու Չարաղայ իշխանութիւնն և դնէ զնա իբր աղա»՝ Եվ իչխանությունն առնում է Չարաղան և նրան դնում է իբրև աղա։&lt;/ref&gt;։ Նրանից հետո սուլթան նստեց նրա որդի Դավութը, որին սպանեցին Մլհետները&lt;ref&gt;Մլհեդները կամ միլահիտեները ըստ արաբների հերձվածողներն էին կամ մոլորվածները, ըստ ասորիների և պարսիկների՝ Հաշիշի, ըստ եվրոպացիների՝ Ասասսին, այսինքն՝ ավազակներ։ Նրանք հետնորդներն են մոլեռանդ բռնակալ Հասան-Սեպահի, որի ամրոցն ու գաղտնարանը Ալամուդ բերդն էր, որը գրավեց Հուլավու ղանը։ Նրանք հաճախ կոչվում են նաև իսմայելցիներ։&lt;/ref&gt;։ Այնուհետև իշխեց Տուղրիլը, նրանից հետո՝ Մասխուտը, հետո՝ նրա որդի Ասլանը, նրանից հետո՝ ուժեղ Տուղրիլը&lt;ref&gt;Ուժեղ Դողրոլ Բ.-ն տոհմի վերջին սուլթանն է, որ իշխել է 1177-1187 թթ.։ Նրա ժամանակակիցն է պատմիչ Մխիթար Երեցը։&lt;/ref&gt;, որն ապրում էր մինչև մեր ժամանակները. նա պատիվ էր ստացել տեր Աստծուց։

'''ԾԴ.''' Նույն մարդը պատմում է նաև Հովհաննես թագավորի մասին, թե նրա եղբայր Աշոտը Թալինի&lt;ref&gt;Թալինը արագածոտն հին գավառում է. այժմ նույն գավառում կան Հին և Նոր Թալիններ։&lt;/ref&gt; ստորոտում, ձևացնելով մերձիմահ հիվանդ, թագավորին կանչում է իր մոտ, գլխավերևի կողմում փորելով որոգայթ և դրա միջոցով բռնելով՝ նրան տալիս է Ապիրատ&lt;ref&gt;Ասում են, որ Ապիրատն ու Վահրամը Լուսավորչի ցեղից և Պահլավունյաց տոհմից են, և որ Վահրամը հռչակավոր Գրիգոր Մագիստսի հոր՝ Վասակի եղբայրն է։&lt;/ref&gt; կոչեցեալ մեծ իշխանի ձեռքը՝ նրան սպանելու։ Իսկ Ապիրատը, հոժար կամքով նրան&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4wibrfzqfblbmnd1hihl6d6b6lf5yu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/71</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152180</id>
    <revision>
      <id>398088</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «վերցնելով, տանում, դնում է իր աթոռին Անիում՝ ասելով. «Ինչո՞ւ ձեռք բարձրացնեմ Տիրոջ օծյալի վրա ու նրա փոխա- րեն մի խելագարի նշանակեմ»։ Նրա մասին ասում են, որ խե- լացի և առատաձեռն լինելու շնորհիվ նա ոչնչությունից մե- ծացավ և մինչև անգամ տեր դարձավ տասներկու Հազար Հե...»:</comment>
      <origin>398088</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6518" sha1="pauh674vcax6gdodk8210bb2r0pasay" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;վերցնելով, տանում, դնում է իր աթոռին Անիում՝ ասելով.
«Ինչո՞ւ ձեռք բարձրացնեմ Տիրոջ օծյալի վրա ու նրա փոխա-
րեն մի խելագարի նշանակեմ»։ Նրա մասին ասում են, որ խե-
լացի և առատաձեռն լինելու շնորհիվ նա ոչնչությունից մե-
ծացավ և մինչև անգամ տեր դարձավ տասներկու Հազար Հե-
ծյալի։ Նա շինեց Կեչառիսի սուրբ վանքը, ինչպես որ Վահրամ
իշխանը՝ Մարմաշենը :
Չորս հարյուր յոթանասուն թվին [Հայաստանի վրա] Հար-
ձակվեց Տուղրիլ-Բեկը, և Նախճավանում նրան Հանդիպեց Լի-
պարիտը հինգ հազար Հեծյալով ու փախավ մեծ
նից: Թուրքը, երբ եկավ Դվին, ասպատակեց այն, և նրա դիմ
ազմությու-
դուրս ելավ քաջն Վասակը, որը մեծ քաջագործություն
ցաբերելով` վերադարձավ Սերկևի3։ Եվ այնտեղ երբ նա մի
փոքր քնում է, մեկը պատահաբար քարը խփում է նրա գլխին,
և նա մեռնում է։
ցու-
Այդ ժամանակ Պետրոս պատրիարքը Հովհաննես թագա-
վորի վրեժխնդրությամբ գնաց Վասպուրական և աղաչանքով
էլ չվերադարձավ: Հետո այդ կողմերի դքսի* միջոցով բռնի
կերպով բերվեց և բանտարկվեց Բջնիում: Այդ բանը լսելով`
Աղվանքի Հովսեփ կաթողիկոսը գալիս է, նրան Հանում բան-
տից և տանում, դնում է իր աթոռին՝ Հանելով Սանահնի սուրբ
վանքի առաջնորդ Դիոսկորոսին՝, որին Պետրոսի փոխարեն
կաթողիկոս էին նշանակել մեկ տարի։ Իսկ Դիոսկորոսը՝ առա-
քինի և սուրբ այդ մարդը, վերադարձավ իր վանքը։
Այն ժամանակ Վրաց
Գեորգի թագավորին փոխարինում է
1 (ՍԾ.-ում` Մարմարաչին]։ Հին Օ.-ն ավելացնում է. «Զի մի՛ յանցաւորիս
միայն իցեն ճոխք, այլ և յանմահիցն գավառ. ուր կանն իսկ զարմիւք իւրեանց
ի դամբանի, ակն ունելով վերնոյն» (այդպես է նաև ՍՕ.-ում, միայն իցեն-ի փո-
խարեն իրար է)` Որպեսզի միայն Հանցավորներիս Համար ճոխ չլինի, այլ նաև
լինի անմահների գավառ, որտեղի դամբարանում կան հենց իրենց ցեղից և
սպասում են վերնայինին։
2 Լիպարիտը վրացական իշխան էր, Օրբելյան տոհմից։
8 3 Սերկևիլ գյուղը, բլուրը և լճակը Արագածոտնի Թալիչի կողմում են։
4 Այդ հույն դուքսը [տուկ] կայսեր կողմից կուսակալ նշանակվեց նախ Դա-
վիթ կուրապաղատի վիճակում և ապա Վասպուրականի մարզում, որը երկրի
թտավորները փոխանակեցին Սեբաստիայի Հետ:
140
* ՄՕ.-ում` Դիոսկորոս։
իր որդի Բագարատը, բայց իշխան Լիպարիտը ապստամբվելով
նրան փախուստի է մատնում Աբխազիայի կողմերը ու իմաս-
տությամբ չեն՝ է պահում աչխարհը Միքայել կայսրի օգնու-
թյամբ: Միքայելը մեռնելիս թագը տալիս է իր քրոջ որդուն՝
Կալափատին, որը կարճ ժամանակ անց կուրացվում է Միքա-
յելի կնոջ՝ Զոյի թագուՀու հրամանով։ Չարագործության տե-
ղում մի քար է հայտնարերվում հետևյալ արձանագրությամբ.
«Այստեղ կուրացավ թագավորը»։ Եվ Զոյին իրեն ամուսին է
առնում Մոնամախին&quot; ու նրան թագադրում:

'''ԾԵ.''' Նրա մոտ է ուղևորվում տեր Պետրոսը ու վերադառ
նում Սևաստ։ Սենեքերիմի որդիները նրան տալիս են այն
վանքը, որը Վարագա սուրբ նշանի անունով էին չինել՝ իրենց
Հետ՝ ունենալով նաև խաչը, թեև Հետագայում այն վերա-
դարձրին: Մոնամախը երեք արվարձան պռաստին] տվեց
պատրիարքին, որը այնտեղ ապրելով մեկ տարի՝ վախճանվեց։
Եվ Հայրապետական քողն առավ նրա քրոջորդի Խաչիկը, որին
նա իր կենդանության ժամանակ ձեռնադրել էր Անիում: Ապ-
րելով երկու տարի՝ Խաչիկը մեռնում է, և աթոռը Հինգ՝
րի թափուր է մնում:
տա-
Քանի որ չորս հարյուր իննսուներեք թվին մեռան Հով-
Հաննեսն ու Աչոտը, թագը տվեցին Աշոտի որդի Գագիկին։
Հույները հիշեցին Անիի կորստյան կտակը, որովհետև ասում
են, որ մահից հետո էլ անփոփոխ ու Հաստատուն
է կտակը: Եվ
երդումով Գագիկին կանչեցին Կոստանդնուպոլիս, որպես թե
պարգևներով պիտի նրան այնտեղից վերադարձնեն: Բայց ի-
րենք քաղաքի կառավարիչ կատապան] նչանակեցին և
դրանով վերացրին նրա երկու աթոռները՝ Հայրապետության
ու թագավորության գահերը։ Երկուսին էլ բռնությամբ իրենց
Հետ տարան Կոստանդնուպոլիս, և նրանք այնտեղից այլևս
չվերադարձան։ Այդ պատճառով Հույսը կտրելով՝ Գագիկը
..
ՄՕ.-ում` չեն թառը չկա։
ՄԾ.-ում` Մոնոմախ։
*** ՄՕ-ում՝ յոթ:
1 Ըստ իս՝ կարանը հունական յաթաղանն է, իբր զլխավոր կամ Համա-
կար իչխան։ Իսկ ըստ «Միջին հայերենի բառարանի»՝ «կառավարիչ, կուտաս
կալ, իշխան» (հ․ 1, էջ 386)]։
141&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pauh674vcax6gdodk8210bb2r0pasay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152181</id>
    <revision>
      <id>398089</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ու քո փոխարենն առնում է Կալոնպաղան Պիզուն և մեր ժո- ղովրդին ատող ցեղի մեջ ապրում որպես պանդուխտ: Այդ ժամանակներում քաջ Վասակի որդի Գրիգորը Բջնին, Կայանը, Կայծոնը, որոնք իր ձեռքի տակ էին, տալիս է Մոնո- մախին և փոխարենն ստանում է Միջագետքի դքսությունը: Գրիգորն իր հե...»:</comment>
      <origin>398089</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6703" sha1="82cmk43cpme3f70succy4vn6pi0kxhn" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ու
քո
փոխարենն առնում է Կալոնպաղան Պիզուն և մեր ժո-
ղովրդին ատող ցեղի մեջ ապրում որպես պանդուխտ:
Այդ ժամանակներում քաջ Վասակի որդի Գրիգորը Բջնին,
Կայանը, Կայծոնը, որոնք իր ձեռքի տակ էին, տալիս է Մոնո-
մախին և փոխարենն ստանում է Միջագետքի դքսությունը:
Գրիգորն իր հետ վերցնում է Վրաց Ապիրատ իշխանին, նաև
երկու մագիստրոսի և գնում է Տուղրիլ-Բեկ սուլթանի Բրեւիմ՝
զորավարի դեմ: Այնտեղ բռնում են Լիպարիտին և բերում են
սուլթանի մոտ, որպեսզի Լիպարիտը դավանի նրա հավատը։
Լիպարիտը տվեց [հետևյալ] պատասխանը. «Երբ տեսնեմ
երեսը, կկատարեմ այն, ինչ կհրամայես»։ Իսկ երբ տեսավ, ա-
սաց. «Երբ արժանացա քո տեսությանը, չեմ կատարի քո կամ-
քը և չեմ վախենա մահվանից»։ Սուլթանը հարցնում է. «Ի՞նչ
ես կամենում»։ Եվ նա պատասխանում է. «Եթե դու վաճառա-
կան ես, ծախիր ինձ, եթե դահիճ ես, սպանիր ինձ, իսկ եթե
թագավոր ես, պարգևներով ազատիր ինձ»։ Սուլթանն ասում
է. «Քո գնով ես չեմ կարող լինել վաճառական, և ոչ էլ արյան
գնով՝ դաՀիճ, այլ ես թագավոր եմ, գնա, ուր կամենում ես»:
Եվ նրան բաց թողեց պարգևներով: Եվ որովհետև կայսրը պա-
հանջում է նրան, նա գնաց նրա մոտ և նրանից զորք առնելով`
եկավ Վրաստան, բռնեց Բագրատ&quot; թագավորին, ուղարկեց
կայսրի մոտ և գրավեց ամբողջ երկիրը։

'''ԾԶ.''' Այդ ժամանակ Մամ անունով մի կին իր երեք որդինե-
րով Պարսկաստանից գալիս է Փառիսոսի գավառը, փառավոր
Գրիգոր իչխանի մոտ: Եվ որդիները իրենց մորը կայսրին պա-
տանդ են տալիս և դիմացը ստանում Շոթքն Շամիրամի
բերդը։։ Այնտեղ նրանք ծանոթանում են Գանձակի ամիրա
Խլազիզին Հետ, սպանում նրան, գրավում Գանձակը և տիրում
ու
1 Ըստ Մատթեոս Ուռհայեցու՝ Կալնոաղատը կամ Կալոնողաը և Պի-
զոն [ՍՕ.-ում՝ Կալան պաղատ և Կիզու] Կապադովկիայում են, բայց տեղերը
Հայտնի չեն։
2
* ՄՕ.-ում` Իբրահիմ։
ՄՕ-ում՝ Բագարատ։
Փառիսոսը Արցախի արևելքում գտնվող մաս է, որը սահմանակից է Ու-
տիքին։ Ինձ թվում է, որ այն Հին Քուստի-Փառնես դավառն է:
142
3 Շամիրամաբերդը Փառիսոսում է։
4 Հին Օ.-ում` Ալազիզ (այդպես է նաև ՄՕ-ում] ։
ML
ու
նրան։ Ավագ որդին՝ Պարզվանը, շուտ մահացավ, և իշխան
դարձավ նրա մյուս եղբայր Լեչքարին՝, որը Սալարից խլում է
Պարտավն1 Շամքորը։ Եվ նրա՝ Փատլուն անունով
կրտսեր եղբայրը որսի ժամանակ սպանում է նրան խլում
իշխանությունը։ Բարեկամության պատրվակով նրա մոտ է
գնում Գրիգորի որդի Փիլիպպեն, որին Հոր մահից հետո կա-
լանում է և նրանից խլում Շաչվաղն ու Շոթքը*: Փատլունը իր
մոտ է կանչում Տանձիքի տեր՝ Համամի որդի Գագիկին,
սպանում է նրան և խլում նրա երկիրը։ Այդպես հզորանալով՝
նա տիրում է Խաչենին, Գորոզին, Սևորդյաց [գավառին] և
կռիվ է սկսում Ձորագետի Գագիկ թագավորի, Աղվանից Կյու-
րիկե թագավորի, Վրաց Բագարատ թագավորի դեմ և նեղում
նրանց։ Նա տիրում է նաև Դվինին և Հայաստանի վրա երեք
Հարյուր հազար դրամ հարկ դնում:
Այս ձևով քաղդեացի ինչ-որ մարդիկ, դուրս ելնելով իրենց
երկրից, գալիս են Գարդման և ասում Գարդմանի իշխանին.
«Տուր մեզ խաչի այն մասը, որ քեզ տվեց Հերակլը, և մենք
կդառնանք քրիստոնյա ու քո ծառաները»։ Եվ կատարվեցին
* Մ0.-ում՝ Լելքարի։
...
1 Պարտավը Ուտիքի Առանձնակ քաղաքն է, որը Հետո դարձավ Աղվանքի
մայրաքաղաքն ու կաթողիկոսարանը։
2 Շամքոր քաղաքը, որ Շամքորաձորի վիճակում (նահանգ) է, Գանձակի
սահմաններում, այժմ ավերակ է։
3 Փատլուն (ֆաղլ) Ա.-ն Դվինի ամիրան է՝ Շեդդատի որդին, որը ԺԱ դա-
րի առաջին քառորդին հասավ իշխանության։ Նրա ժամանակ իչխում էին Գրի-
դորի որդի Փիլիպպեն, որն Արցախին կամ այսպես կոչված Առան-Սյունիքին
պատկանող Աղվանքի թագավորն էր, Համամի որդի Գագիկը, Դավիթ Անհողի-
նի որդի Կորիկեն կամ Գուրգենը, որն իշխում էր Տաչիրքի կողմերում, Վրաս-
տանի Բագարատ Գ և Դ թագավորները: Իսկ Ձորագետի Գագիկ թագավորը
կամ Բագրատունի Ա.-ն է, կամ Կախեթի թագավորը՝ Անհողինի որդին։
4 Շաչվաղը կամ Շաղվաղը [ՄՕ.-ում՝ Շաչվաչ] և Շոթքը գտնվում են Խա-
չեն նահանգում, որն այժմ Գյուլիստան և Ձլբերդ է կոչվում:
5 Տանձիքի [ՄՕ.-ում՝ Գանձիք] նահանգը [վիճակ] պետք է լինի Արցախի
և Ուտիքի Հյուսիսային կողմում:
8 Գորոզին, որ գրվում է նաև Գորոզու, Արցախի և Ուտիքի սահմաններում
գտնվող անվանի լեռը, բերդն ու նահանգն [վիճակ] է, որն այժմ գտնվում է
Խոչխարա կամ Խաչքար գավառում:
143&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>82cmk43cpme3f70succy4vn6pi0kxhn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152182</id>
    <revision>
      <id>398090</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «այդ ասածները: Այդ խանը լսելով՝ Բաղդադի ամիրան խիստ սպառնում է նրանց, որից վախենալով՝ նրանք գնում են Կով- կասի ստորոտները և Հաջողություն ստանալով Քրիստոսից, որին Հավատում են, տիրում են բոլոր գավառներին, մինչև անգամ Դավիթ անունով մեկը թագավոր է դառնում և խնա- միան...»:</comment>
      <origin>398090</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="2nscw0au6pbqm8mxw1b2aqw0i3x8sl5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;այդ ասածները: Այդ խանը լսելով՝ Բաղդադի ամիրան խիստ
սպառնում է նրանց, որից վախենալով՝ նրանք գնում են Կով-
կասի ստորոտները և Հաջողություն ստանալով Քրիստոսից,
որին Հավատում են, տիրում են բոլոր գավառներին, մինչև
անգամ Դավիթ անունով մեկը թագավոր է դառնում և խնա-
միանում Ձորագետի արքայի հետ: Եվ այդ գավառը կոչեցին
Ծանարք1, որովետև այնտեզ ծանոթացան իրենց բնակու-
թյան տեզին: Եվ վրացերեն իմանալու շնորհիվ Գարդմանի իչ-
խանը նրանց Համար քորեպիսկոպոսներ կանչեց&quot;։

'''ԾԷ.''' Անիի Հայոց թագավորության վերացումից Հետո Հա-
յաստանի վրա հարձակվեց Տուղրիլի հորեղբորորդի Ալփասա-
նը&quot; և ավերեց քսանչորս գավառ: Նա սուլթանի զորագլուխն
էր և նրա մահից Հետո սուլթան դարձավ։ Նա դարձյալ Հա-
րյուր հազարով եկավ և գրավեց Նոր քաղաքը, որը վրացինե
րը Ախալ-քալաք են կոչում, և Սամչույլդեն Ալփասլանը]
կնության է առնում Կյուրիկե թագավորի դստերը և Վրաց
թագավորի քրոջ դստերը: Նա վերցնում է Անին, մորթում է
Հազար մարդու, լցնում մի փոսի մեջ և լողանում արյան մեջ՝
իր մեռելների համար զոհ անելով։
1 Ծանարքի անվան ծագումը ծիծաղելի է, քանի որ Հնագույն պատմիչներն
ու աշխարհագիրները՝ Թովմա Աթծրունին Թ դարում, Խորհնացին Ե դարում և
Գտղոմեոսը Բ դարում Լիչատակում են Ծանարքը։ Ըստ երևույթին մեր Հեղի-
նակի Լիչածը գաղթականներն են, որոնք ամիրապետից փախել, եկել են Ծա-
նարք։ Արաբ պատմիչներն ասում են, որ նրանք ծագել են ոմն Նզար Bոմենից,
իսկ նրանց երկիրը գտնվում էր Տփղիսի և Ալանաց դռան միջև, և նրանց կա-
թողիկոսին էլ Սենեքերի են կոչում, որին մեր պատմիչը քորեպիսկոպոս է ան-
վանում, ինչպես որ Հովհաննես կաթողիկոսը մեծ քորեպիսկոպոս է կոչում:
Նրա երկիրը Գուգարքի մի մասն է, որը Ալանաց դռան մոտ է, իսկ արաբները
նրան կոչում են որակովան, քորիակավաղ, քերու: Ինձ թվում է, որ եր–
կուսն էլ համատեղ վարել են նրանց իշխանությունները՝ հոգևոր և մարմնավոր։
* Բնագրում այսպես է. «և իշխանն Գարդմանայ կոչԽաց զնոսա Քորնպիս-
կոպոսս ըստ լնզուին Վրաց»՝ և Գարդմանի իչխանը նրանց կոչնց քորեպիսկո-
պոսներ՝ ըստ վրաց լեզվի։
** ՄՕ-ում` Ալփասլան:
...
ՄՕ-ում՝ Աղալ քաղաք և Շամշուլտե։
2 Կյուրիկե Ա.-ն Դավիթ Անհողինի որդին է։
3 Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ աեն ոմանք՝ ասում են ոմանք [այդպես է նաև
ՄՕ.-ում] ։
144
Այնուհետև խալիֆի կողմից պատգամավոր է գալիս, որը
ոսկյա օղ է գցում նրա պարանոցը և տասներկու գավազան ի-
րար կապելով՝ ծեծում է նրան, ծաղրուծանակի [խածևաթ]1
ենթարկում՝ ցույց տալու Համար, թե նա որքան Հնազանդ է
իր առաջնորդին։
Այդ բանը տեղի ունեցավ Հովհաննես թագավորի մահից
քսաներեք տարի Հետո, Հինգ Հարյուր տասներեք թվին։
և
Մոնամախից Հետո թագը խլում է Կիռ Թոտորը, ապա՝ Տու-
կիծը2, նրանից հետո՝ Դեուժանը&quot;, որը գնում է սուլթանի վրա,
սպառնալով հայերին՝ բոլորին Հույն դարձնել: Այդ նպատա-
կով նա գալիս է Կարս և այրում է Հայկական փայտակերտ ե-
կեղեցին։ Այնուհետև նա գնում է Մանծկերտ և գրավում այն։
Սուլթանը Հարձակվում է նրա վրա և նրան նեղը գցում, մինչև
որ բռնում է նրան։ Չնայած սուլթանը նրան արձակում է n-
ղորմությամբ, բայց նա չի ընդունվում իր ցեղի կողմից։ Եվ
թագը տալիս են Տուկիծի որդի Միքայելին, որը բռնում ու կու-
րացնում է Դեոժանին, որը մեռնում է ցավերից Հինգ Հարյուր
քսանմեկ թվին։

'''ԾԸ.''' Իսկ Կարսի թագավոր Աբասի որդի Գագիկը, թուրքեր
րի կողմից նեղվելով, իր հայրենիքը տալիս է Հունաստանին և
փոխարենն ստանում է Ծամնդավը, Լառիան&quot;, Ամասիան,
Կոմանան ու Հարյուր արվարձան [պռաստին], որոնք գյուղ
ղեր են: Եվ գնալով կայսրի մոտ՝ թույլտվություն է խնդրում՝
Գրիգոր Մագիստրոսի ու իչխանի որդի Վահրամին ձեռնա-
դրելու Հայոց պատրիարք, որը ձեռնադրվելիս կոչվեց Գրիգոր
1 ինձ թվում է, որ դա պետք է լինի ոչ թե իանեւոթ արարեալ, այլ
խանևայպն արարեալ, որ նչանակում է ծանակել կամ արաբերեն՝ էահիլեթ:
2 Կայսրերի շարքը պակասավոր է. պետք է լինի Մոնոմախ, Թոդորա, Մի-
քայել Զ, Իսահակ Կոմնենոս, Կոստանդին Դուկիծ։
:
ՄՕ.-ում՝ Դեոժան, այսպես է նաև ՎՕ.-ի հետագա շարադրանքում:
3 Ծամնդավը, անշուշտ, Զամանդի գետի ափին է. ոստը թափվում է Սարո-
սի (Ճիհուն) մեջ: Ծամնդավը ԿԽարիայի հյուսիս-արևլքում գտնվող բերդա-
քաղաք է, որն այժմ անծանոթ է։
•• ՄՕ-ում՝ Լափսա:
4 Կոմանան այժմյան Կյումինեքն է, Եվդոկիային մոտիկ, նրա հյուսիսային
կողմում:
10-129
145&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2nscw0au6pbqm8mxw1b2aqw0i3x8sl5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/74</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152183</id>
    <revision>
      <id>398091</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րիս՝ : Եվ մեկ տարի Ծամնդավում աթոռին նստելուց Հետո ա- թոռը տալիս է իր վարդապետ լոռեցի Գևորգին և ինքն անց- նում, գնում է Կոստանդնուպոլիս՝ թարգմանության համար։ Գրքեր առնելով` նա կամենում է գնալ Երուսաղեմ, բայց նա- վը&quot;, նրան վերցնելով, տանում է Մսր, ուր նա մեծարանքի է ա...»:</comment>
      <origin>398091</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6693" sha1="jdc6kwxhz7rtmfbehcuv30yubuyqb8f" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րիս՝ : Եվ մեկ տարի Ծամնդավում աթոռին նստելուց Հետո ա-
թոռը տալիս է իր վարդապետ լոռեցի Գևորգին և ինքն անց-
նում, գնում է Կոստանդնուպոլիս՝ թարգմանության համար։
Գրքեր առնելով` նա կամենում է գնալ Երուսաղեմ, բայց նա-
վը&quot;, նրան վերցնելով, տանում է Մսր, ուր նա մեծարանքի է
արժանանում սուլթանի կողմից։ Այնտեղ նա չինում է Հայկա-
կան վանքեր, իր եղբորորդի Գրիգորիսին եպիսկոպոս է ձեռ-
նադրում և գնում ու վախճանվում է Կարմիր վանքում, Եփ-
րատ գետի սահմաններում, Տորոս լեռան մոտիկ, պատրիարք
տեր Բարսեղի մոտ, որը հաջորդել էր Գևորգին։
Հինգ Հարյուր քսանմեկ թվին Անտաքում այրվեց սուրբ
Պետրոս [եկեղեցին], երկրաշարժ եղավ, պատռվեց երկիրը,
կուլ տվեց Հռոմեական պատրիարքին և նրա Հետ տասը Հա-
զար մարդու, որովՀետև նրանք այրել էին ուղղափառ ասորի-
ների ավետարանը, որը չորս անգամ անվնաս կերպով դուրս
էր եկել կրակից, մինչև որ հինգերորդ անգամ նրանց կատա-
ղության ժամանակ հանձն առավ այրվել, ինչպես որ Տերը
Հանձն առավ խաչը հրեաներից (!)։
ու
w-

'''ԾԹ.''' Հինգ հարյուր քսաներեք թվին Գանձակի Փատլուն
ամիրան Գրիգոր Մագիստրոսի որդի Վասակ Պահլավին Առա-
նի ամբողջ զորքով ուղարկեց Բաղքի կապանի [կիրճի]
նառիկ ամրոցները: Նրանք խարհությամբ մուտք գործեցին
այնտեղ և սպանեցին Հայկազուն Սենեքերիմ արքային, որով-
Հետև այնտեղի թագավորները հայեր էին։ Բայց [թագավո-
րությունը, չվերացվեց մինչև երկու անզավակ եղբայրների՝
Սմբատի Գրիգորի վերջին օրերի դեպքերը։ Նրանք վերց-
ու
* ՄՕ.-ում` «և ոչ կամեցաւ ձնռնադրել զԳրիգորիս»՝ և չկամնցավ ձեռնա-
դրել Գրիդորիաին։
** Մն-ու* Տատս:
1 Կարմիր վանքը Մարաշի սահմանների մոտ է։
2 Սմբատ և Գրիգոր թագավորները Սյունյաց Վասակ Բ թագավորի քեռոր-
դի՝ Սյունյաց իշխանաց իշխան Աշոտի որդիներն են։ Գրիգորը, անզավակ լինե-
լով, որդեգրեց իր կին Շահանդուխտի եղբայր Սենեքերիմին, որը Խաչենի իշ-
խանների ցեղից էր, բայց Սենեքերիմով չվերջացավ Սյունյաց հարստությունը,
քանզի նրանից հետո իշխեց նրա որդի Գրիգորը մինչև 1166 թիվը, նրանից հե-
տո՝ իր դատր Կատան՝ խաչենցի Հասանի կինը, երեք տարի, և ապա լռոց Սյու-
նյաց թագավորությունը:
146
նելով Հայազարմ մանուկ Սենեքերիմին՝ կարգեցին իրենց թա-
գաժառանգ, որին Հետո սպանեցին Փատլունի Հրամանով:
Այդպիսով` հանգավ այնտեղի ճրագը, և երկրին] տիրեցին
պարսիկները։
Այս Փատլունը Անին առավ Ալփասլանից1՝ նրան տալով
ոսկեկուռ ծաղկանկար։ Ավերված քաղաքի տերը ուղարկեց իր
թոռանը՝ փոքրահասակ մանուկ Մանուչեին, որը երբ մեծա-
ցավ, ավելացրեց Անիի պարիսպն ու ամրությունները: Նա
քաղաք բերեց մնացած բոլոր իչխաններին, ինչպես նաև մեծ
Հանդիսավորությամբ դիմավորելով՝ ներս բերեց Վասակի որ-
դի, Ապիրատի թոռ Գրիգորին, որի մասին ասում են, թե ա-
զատ կանանց&quot; գլխին ուներ հինգ հարյուր երևելի թագեր,
րովՀետև նա մեծ զորքի և բազում ազատների տեր էր։ Տեր
Բարսեղն ուներ մեկ եղբայր, որը Գրիգորի մահից հետո Հաղ-
պատում կաթողիկոս ձեռնադրվեց Մանուչեի հրամանով ու
ողջ հայության կամքով: Եվ վերակառուցվեց Անի քաղաքը ոչ
պակաս, քան նախկինը։
n
Իսկ Ալփասլանը, գնալով Ալամուդ2, պաշարեց մի անառիկ
բերդ. բերդատերը իր տանը մեծ ուրախություն էր անում, ո-
րը հետո մեծ սգի վերածվեց։ Եվ ապա գնալով սուլթանի մոտ
որպես թե Հնազանդության համար և նրա ոտքերը համբուրե-
լիս սպանեց անմեղների արյամբ արբեցած այդ գազանին, և
չարը” մեջտեղից վերացրեց։ Եվ թագն առավ նրա որդի Մե-
լիք-Շահը՝ մի ողորմած ու բարեմիտ մարդ, առավելապես մեր
ազգի համար։ Մինչև անգամ նա թույլ է տալիս Բարսեղ
պատրիարքին բարձրացած խաչով իր առաջ բերել, նրան
պատվում էր պարգևներով և արքունական նշանագրով
[տուղրա]։ Դրանից օգտվելով՝ Բարսեղը Հոնեցուց՝ առնում՝
1 Անիի առումը ավելի առաջ է, քան Սյունյաց թագավորության արկածներ-
րը, որովհետև Ալփասլանը սպանվեց 1072 թ., իսկ Սենեքերիմը՝ 1094 թ.։
* ՄՕ-ում՝ ազատաց կանանցն բառակապակցության փոխարեն ալար-
կանացն է, այսինքն՝ ազատների կամ ազնվականների։
2 Ալամուդը Դելմիկքի մլհեդների հզոր բերդավանն է. տե՛ս ծան. Գ, էջ 139։
ՄՕ-ում` չարը բառը չկա։
..
3 Տուղրան պարսկերեն թուղթն է, որ նչանակում է արքունի կնիք։
4 Այսինքն՝ ԹԽոդորոսից, որին Մարաշի երկրի Հոնի քաղաքում հաջորդեց
Սարգիսը։
147&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jdc6kwxhz7rtmfbehcuv30yubuyqb8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/79</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152184</id>
    <revision>
      <id>398092</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:32:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «յի ազատներից՝ էր, որին ակնՀայտորեն երևում է իր մահվան նշանը: Որով`ետև այդ նույն օրը երկնքից չանթ ընկնելով` խփում է արծաթյա սկուտեղին, որ դրված էր նրա առաջ ՎաՀ- կա կոչվող բերդում, և իսկույն մեռնում է մի մարդ, իսկ Հե- տո՝ նաև ինքը, որ տիրացել էր Սավ լեռանը։ Նրանից մնաց...»:</comment>
      <origin>398092</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6431" sha1="gyunkvfsi9q7e5lc3hm1e7p6t5st9pi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;յի ազատներից՝ էր, որին ակնՀայտորեն երևում է իր մահվան
նշանը: Որով`ետև այդ նույն օրը երկնքից չանթ ընկնելով`
խփում է արծաթյա սկուտեղին, որ դրված էր նրա առաջ ՎաՀ-
կա կոչվող բերդում, և իսկույն մեռնում է մի մարդ, իսկ Հե-
տո՝ նաև ինքը, որ տիրացել էր Սավ լեռանը։ Նրանից մնաց
երկու որդի՝ Թորոսն ու Լևոնը։
ML
Հինգ հարյուր քառասունինը թվին Դանչմանը ` Սերաս-
տիայի տերը, որի մասին ասում են, թե Հայոց ազգից էր, դա -
լիս է Մելտենիի վրա։ Պեմունդն Ռաջարդը”, որոնք
գտնվում էին Ուռհայում, դուրս են գալիս նրա դեմ, բայց
առնվում են նրա կողմից և բանտ դրվում:
Հինգ հարյուր հիսուն թվին, շաբաթ օրը, Երուսաղեմում
լույսը չի վառվում, այլ վառվում է կիրակի օրը, ժամը իննին,
որի վրա զարմանում է ամբողջ երկիրը: Դրա պատճառը
ֆրանգների անուղղելի գործերն էին, որովհետև նրանք կա-
նանց աստվածընկալ գերեզմանի՝ սպասավորության [իրա-
վունք] տվին։
Եվ այդ նույն տարում Պետևան6 անունով մեծ կոմսը երե-
սուն բյուրով գալիս է Կոստանդնուպոլիս, ամբարտավան
խոսքերով եպարքոս կոչելով նախատում է Ալեքսին, նրանից
զորք առնում՝ թուրքերի երկրով իրեն ուղեկցելու Համար։ Իսկ
նրանք, նենգաբար գործելով իրենց թագավորի հրամանով,
նրանց տանում են անջրդի անապատով և նրանց թուլացնե-
լով՝ մատնում Դանչմանին ու լիճ Ասլանի զորքին, իսկ
Պետևանը, միայն երեսուն մարդկանցով ազատվելով, ընկնում
է Անտիոք։ Նա Հասնելով Երուսաղեմ և ուխտ անելով՝ այնտե-
1 Հին Օ.-ում` Հարագան (այդպես է նաև ՄՕ.-ում`]։
2 Վահկա բերդը Սսից Հեռու չէ։
3 Սնավ լեռը Կիլիկիայում է, Ամանոս լեռներին կից, Ասորիքի և ծովի միջև։
4 Դանրշման: Տենիչմենտն է, որ նշանակում է գիտուն, ընթերցող, որավ-
Հետև Սեբաստիայի կողմերում մոտավորապես 1084 թ. առնված ոմն գիտուն
թուքի որդին էր, և նրա սերունդը գոյություն ունեցավ մի ամբողջ դար: Նա
ոչ թե Հայոց ազգից է, այլ ծնված պետք է լինի հայոց երկրում
5 Ռաջարդը Ռիչարն է (Richard du Principat)՝ Պեմունդի ազգականը։
* ՄՕ-ում` սուրբ գերեզմանի:
8 Պտևանդ մեծ կոմսը Բուադինի Գուլիելմոս Թ կոմսն է (Guillaume IX
conte de Poitiers):
156
ML
ղից վերադառնում է Հռոմ: Հինգ հարյուր հիսունմեկ թվին
քրիստոնեական տասը ցեղեր, բացի Հայաստանից Ասորի-
քից, Հենվելով Իռիոնի սխալ կարծիքի վրա, ծառազարդարի
ժամանակ թյուր զատիկ են կատարում:
Հինգ հարյուր հիսուներկու թվին Հայոց իշխան Վասիլը2՝
Գող մականվամբ, փրկագնով ազատում է Պեմունդին՝ գնի
վրա ավելացնելով իր տասը հազար դահեկանը. նա գնվեց Հա-
րյուր հազարով: Նույն տարում ՈւռՀայի կոմս Պաղտույնը
գնաց թուրքի վրա, Մելտենի սաՀմաններում բռնեց Ոլիսա-
լար, ամիրային
և բերեց Ուռհա բազմաթիվ գերիների ու Հա-
զարավոր ոչխարների հետ։ Այդ օրերին Անիից գալիս է Բար-
սեղ պատրիարքը և հույժ մեծարվում կոմսի կողմից՝ [ստանա-
լով] գյուղեր ու գանձեր։
Հինգ հարյուր հիսուներեք թվին մեռավ Դանչմանը՝ թող-
նելով տասներկու որդիներ։ Իչխանությունը գրավեց նրա ա-
վագ որդին՝ Ղազին՝ ։ Նույն տարում մեռավ սուլթան Բեկիա-
րուխը&quot;, և նրա տեղը գրավեց նրա եղբայը Տափարը։ Եվ այդ
ժամանակամիջոցում Ջոսլինը գրավեց Մարաչը, և այնտեղ
գտնվող Հունաց իչխան Թաթուլը Տիրամոր արձանը մեծաքա-
նակ ոսկով ու արծաթով ծախեց Թորոսին, որը Ռուբենի որդի
Կոստանդնի որդին էր։
Հինգ Հարյուր հիսունչորս թվին, երբ Պարսից իչխանու-
թյան մեջ իրարանցում էր սկսվել, սկյութացի Ղզիլ անունով
մի ամիրա հարձակվում, գրավում է Լոռե ավանը և գնում, զո-
1 Փնտրողները տոմարագիտության մեջ կարող են գտնել սխալ և ճիչազար
տիկների պատճառները, և Հեղինակի կողմից դատափետվածները դրանով ար-
դարանում են։
2 Գող Վասիլը Ռուբեն Ա.-ի ժամանակակիցն է, որը տիրում էր Մարաչի
կողմերին։ Թշնամիների վրա հանկարծակի հասնելու պատճառով Գող կոչվեց,
որին լատինացի պատմիչները ժամանակին ծռմոլով կոչեցին Govasilius կամ
Gorouassilius:
3 Ոզու Սալարը կամ Սազրրը պետք է լինի զորավար կամ իշխան, որը թըռ–
նըվել էր Մարտինի տեր Որդւքյան Էլղաղի ձևքով։
* ՄՕ.-ում` Խազի։
** Սա Հանդիպում է մի քանի ձևով՝ Բեգիարուխ, Բեկիարուխ, Բակխարու,
Բեկիարուք։
4 Տափարը Պարսից ՄուՀամեդ սուլթանն է։
157&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gyunkvfsi9q7e5lc3hm1e7p6t5st9pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152185</id>
    <revision>
      <id>398093</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ռով ու բռնությամբ մտնում է Դվին ու սպանում Մանուչեի եղբայր Արունասրին՝ ։ Իսկ Մանուչեն գնում, Պարսից արքու- նիքից զորք է առնում, վերադառնում ու իր եղբոր գերեզմա- նի վրա սպանում է Ղզիլին և Դվինը տալիս է Պարսկաստանին։  '''ԿԶ.''' Այն ժամանակներում Բարսեղ պատրիարքը, նեղվ...»:</comment>
      <origin>398093</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6829" sha1="g621lkvu5tgxb8cotbqbog5rfk95z7m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ռով ու բռնությամբ մտնում է Դվին ու սպանում Մանուչեի
եղբայր Արունասրին՝ ։ Իսկ Մանուչեն գնում, Պարսից արքու-
նիքից զորք է առնում, վերադառնում ու իր եղբոր գերեզմա-
նի վրա սպանում է Ղզիլին և Դվինը տալիս է Պարսկաստանին։

'''ԿԶ.''' Այն ժամանակներում Բարսեղ պատրիարքը, նեղվելով
զանազան իրարանցումներից, գնում
է Անի, իր աթոռավայրը։
Եվ այդ պահին նրան է Հասնում Պահլավ տեր Գրիգորիսի,
նույն ինքը Վահրամի՝ Վկայասեր կոչեցյալի խնդրանքը. «թե
Հասել է իմ ժամանակը, և՛կ, ուղարկի՛ր ինձ Տիրոջ մոտ»։ Եվ
Բարսեղը չի ուշանում վերջին օրհնության հույսով, բայց ճա-
նապարհին նրան փորձանք է պատահում Մենծկերտի բեր-
դում, Բալուի մոտ, այնտեղ գտնվող Հույների կողմից, որոնք
կամեցան կողոպտել նրանց։ Բայց նա քաջասրտորեն արիա-
նում է և թույլ չի տալիս, որպեսզի նրանք առնեին իրենց ցան-
կացածը, այլ առնում են այն, ինչ ինքը թույլ տվեց։ Թադևոս
առաքյալի պատրաստած երկաթյա խաչը, որ տանում էին
առջևից, տանողը գցում է ծովակի մեջ։ Այն հետո գտնում են
քրիստոնյաները՝ գուշակելով լույսի ճաճանչներից։ Այն տա-
նում-դնում են սուրբ Գրիգոր լեռան վրա, որտեղ Գրիգորի
գերեզմանն է։ Այժմ էլ նա այնտեղ է և կատարում է պեսպես
Հրաշքներ։ Իսկ Բարսեղը, գնալով երկայնաձիգ ճանապար-
Հով, Հասնում է Կարմիր անունով վանքը, որտեղ՝ մեծ իշխան
Վասիլի մոտ էլ գտնվում էր Աստծու մարդը: Եվ օրինվելով
նրա կողմից` մեռնողը նրան է հանձնում իր քրոջորդու ձեռ-
նասուն երեխաներին՝ Գրիգորիսին, որը կաթողիկոս է լինում,
և նրա եղբայր Ներսեսին, որոնք Ապիրատի որդիներն էին։
Իսկ ինքը վախճանվում է տրե ամսին, չաբաթ օրը, ամառվա
Հիսնակի [պասի] ժամանակ, Երեմիա մարգարեի տոնի օրը, և
ՄՕ-ում՝ Բունար:
1 Մանծկերտը Շահունյաց Ծոփաց գավառում է, այժմյան Չարսանճալում։
Ինձ թվում է, որը ծովակը Ծովք լիճը (Գյոլճյուկը) չէ, այլ Բալուի մոտ գտնվող
մի փոքրիկ լճակ է, որը Աչխարհացույցում չի նչված։
2 Սուրբ Գրիգոր լնռը, որ Հիչատակում է Հեղինակը նաև ստորև (էջ 169),
պետք է լինի Ջահանի և Կիլիկիայի սահմաններում, և որ այն Դարանաղյաց Սե-
պուհը չէ։
3 Հին Օ.-ում՝ լոր և անասանէր (այդպես է նաև ՄՕ.-ում]` որին և անվա-
նում էր:
158
թաղվում տեղում։ Նրա վրա մեծ լացուկոծ են անում Վասիլն
ու Հայոց ամբողջ ազատագունդը:
ու հա-
Նույն տարում վախճանվում է սուրբ ճգնավոր ու մարգա-
րե Մարկոսը Կոկաց գավառում, Կոնկռնաթ լեռանն վրա, որը
գտնվում է Մարաչի մոտ։ Նա վաթսունհինգ տարի Հաց
ցանման որևէ ուտելիք չի ուտում, այլ սնվում է միայն խոտով։
Եվ հենց նա ինքն է ասել, «թե կչատանան մարդկանց չարիք-
ները, աշխարհը կավերվի այլազգիների կողմից, կփակվեն ե-
կեղեցիների դռները, և Երուսաղեմը դարձյալ կգրավեն թուր-
քերը»։ Նա նույն անապատում երկու՝ տեղից ջուր է Հանում
և երբ մեռնում է, թաղվում է Կաստաղոն վանքում։ Աստվա-
ծածնի տոնից հետո՝ Հինգշաբթի օրը, նրա տոնն է։
Հինգ Հարյուր հիսունյոթ թվին գրավվում
է Տրապոլիսը, ո-
րը Երուսաղեմի թագավոր և կոմս Պերդրանի կողմից պաչա
վել էր տասնմեկ տարի, սակայն քաղաքը Հանձնվում է Տանկ-
րիին՝ Անտիոքի տիրոջը: Դրա համար նրա վրա բարկանում են
թագավորն Պերդրանը, կրկին առնում են քաղաքը, [բնա-
կիչներին] սրի քաշում ու կողոպտում: Եվ այդ տեղը ժառան–
գում է Պերդրանը։
ու
Հինգ հարյուր
հիսունինը թվին Պարսից սպասալար [զորա-
վար] Մամտուտը* Ուռհայի ամբողջ երկիրն ավերում է կոտո-
րածով, գերությամբ ու սգի մատնում բոլոր քրիստոնյաներին։
Նույն տարվա ձմռան մի մութ գիչեր վերևից հուր է ընկ-
նում Վասպուրական ծովրծ, և ծովը գոռգոռալով բարձրանում
է ցամաքի վրա, արյան գույն ընդունում, և ոչնչանում են ձկ-
1 Կոնկռնաթ կամ Կոնգանակ լեռն ու Կոկաց գավառը, որոնք Մարաշի սահ-
մաններում են, Հիչատակվում են միայն Մատթեոս Ուռհայեցու կողմից, որից էլ
վերցրել է մեր Հեղինակը. ոմանք Մոկաց գավառ են ընթերցում։
• ՄԾ.-ում՝ քսաներկու։
2 Ըստ Մատթեոս ՈւռՀայեցու՝ Կաստաղոն վանքը Վահկա բերդի մոտ է և
ոչ թե Տիվրիկի մոտ, ուր և Հիչում է մեր Ինճիճյանը՝ Քեստաղուն գալեսի։
3 Պերդրանը [ՍՕ.-ում՝ Բերդրան] Ռայմոնդի՝ Սեն-Ժիլ կոմսի որդին է։
4 Մամտուտը Սանտուտն է՝ Ալթուն-թեքինի որդին, Տափար սուլթանի զո-
րավարը։
5 Մատթեոս Ուռհայեցին ասում է նաև ծովափին գտնվող երկրի պատըռ-
վածքի մասին և նշում ստորջրյա հրաբխի ժայթքումը, որն ավելի մեծ էր, քան
մեծ օդաքարի անկման տեղը։
159&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g621lkvu5tgxb8cotbqbog5rfk95z7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152186</id>
    <revision>
      <id>398094</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «ները: Առավոտյան [մարդիկ] տեսնում են, որ ափին ձկները կուտակվել են անտառի փայտանյութի նման: Իսկ Լինգ հարյուր վաթսուն թվին Հայոց մեծ իչխանը իր կորովի իմաստության շնորհիվ գրավում է Կինտռոսկավիս բերդը1, որտեղ սպանել էին Գագիկ Շահնչահին։ Եվ քանի որ կենդանի էին թագավոր...»:</comment>
      <origin>398094</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7192" sha1="3wmjc9firr3tt3wvudjnch3ku1bem7y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ները: Առավոտյան [մարդիկ] տեսնում են, որ ափին ձկները
կուտակվել են անտառի փայտանյութի նման:
Իսկ Լինգ հարյուր վաթսուն թվին Հայոց մեծ իչխանը իր
կորովի իմաստության շնորհիվ գրավում է Կինտռոսկավիս
բերդը1, որտեղ սպանել էին Գագիկ Շահնչահին։ Եվ քանի որ
կենդանի էին թագավորին սպանողները՝ Մանդալիոնի երեք
որդիները, իշխանը դաժանորեն սպանում է նրանց, վերց-
նում թագավորի թուրն ու հանդերձանքը, գավառի անառիկ
դղյակի պահեստում եղած ոլոր գանձերը և բազում ոսկյա
խաչեր ու արձաններ։ Եվ այդ բոլորը տանելով Վահկա՝ նա
գտէ է մնում Աստծուց և իրենցից պահապան է կարգում գեր-
դի վրա։
Իսկ Բարսեղ պատրիարքը այլևս չի վերադառնում Անի, այլ
այնտեղ որոշ ժամանակ ապրելով՝՝ որոշում է գնալ Երուսա-
ղեմ։ Եվ երկրի եպիսկոպոսներին, վանականներին, իչխաննե-
րին հրավիրում է մասնակցել վարդավառի տոնին՝ Գրիգորի-
սին ձեռնադրելու առաքելական աստիճանով, որպեսզի ինքն
առանց երկբայելու ավարտի առաջիկա իր ճանապարհորդու-
թյունը: Եվ նրան ինչ-որ փորձանք է պատահում Շուղր՜ ա-
նունով վանքում. տուն չինելիս:Հեծանը վերև տանելու ժամա-
1 Աչխարհագիրը Կինտռոսկավիս բերդը չի հիշատակում, իսկ այլ պատմիչ-
ներ ասում են, թե Գագիկն սպանվել է Կիզիստռայում: Կարծում եմ` երկուսն էլ
կամ նույնն են, կամ առաջինը բուն բերդի անունն է, իսկ երկրորդը՝ ավանի, որ
րը ոմանք նույնացնում են Կյուպիստռայի Հետ, որն ընկած է Կիլիկյան դռների
և Տիանեսի միջև, այժմյան Գարամանում, իսկ ոմանց կարծիքով էլ դա տարբեր
է և մոտ է Մաժակին։ Հեթում պատմիչն ասում է, որ բերդը գտնվում է Լյու-
կանդոն գավառում, որը մերոնց և բյուզանդացիների կողմից հաճախակի հի-
շատակված Լականիտ հին գավառն է, Կիլիկիայի Հյուսիսարևելյան ծայրում և
սահմանակից է Կապադովկիային ու Կոմագենին, այսինքն` եփրատացիներին։
Իմ կարծիքով՝ Կյուզիստռան տարբեր է Կյուպիստռայից և հավասար է առաջի-
նին կամ մերձավոր, եղերական բերդ Տավրոսի լեռնասահմանում, որը կապա-
դովկիան բաժանում է Կիլիկիայից ու նայում դեպի Արգեոսի դաչտը: Իսկ մեկ
այլ պատմիչ էլ ասում է, թե րերդը ընկած է Արծիաս դաշտի սաՀմաններում,
Ձկնջուր երկրամասին մոտիկ, իսկ այժմ մեզ ծանոթ է Պալըգսու գետի հովիտը,
որը գտնվում է Կյուրոնի սահմաններում:
160
* ՎՕ-ում` կեցեք ՄՕ.-ում՝ կացնալ՝ մնալով:
2 ՝Շուղր վանքը պետք է փնտրել Մարաշի հարավարևմտյան մասում:
նակ ձեռքերից պոկվում, ընկնում է վրան և նրան մահ պատ–
ճառում։ Սակայն դրանից հետո ևս ապրում է Հինգ՝ օր և Գրի-
գորիսին տալիս է աստիճան, ապա վախճանվում ու թաղվում
է այնտեղ, հինգ հարյուր վաթսուներկու թվին։ Այդ բանը Աղ-
թամար կղզում երբ լսում է ոմն Դավիթը` Թոռնիկի որդին,
Հինգ եպիսկոպոսների ժողով է անում և կաթողիկոս ձեռնա-
դրում՝ պատճառաբանելով, թե Վահանիկ կաթոզիկոսը եկել է
Ձորովանք2, Գագիկի որդի Աբուսահլի մոտ ու այնտեղ վախ-
ճանվել: Եվ այնտեղ էին գտնվում սուրբ Գրիգորիսի պատա-
րագի սեղանը, գավազանը, կաչվե գոտին, սուրբ Հռիփսիմեի
Հողաթափը, արյամբ ներկված գլխաշորը, շղարշը, այն է՝ թաչ-
կինակը, որոնք այնտեղ էին մնացել ժառանգավորներից։ Իսկ
{աթոռը] Հալածանքների ժամանակ պատսպարվում էր Աղ-
թամար կղզում: Եվ քանի որ ասում են, թե դա Արծրունյաց
թագավորների աթոռն էր, [Հետևաբար] ՝ այնտեղ պետք է եր
ղած լինի նաև պատրիարքության աթոռը: Սակայն Դավիթը
չի ընդունվում, թեև շատ ընծաներ ազաչանքներ է անում,
մանավանդ Անիի գլխավորներից ոմանց, որոնց պատրիարք
Գրիգորիսը օրհնությամբ հղում է մեծ շնորհակալություն՝
Սեավ լեռան բոլոր վանականների և շրջակա նպիսկոպոսների
ստորագրությամբ։
1.
NL
Բայց քանի դեռ կենդանի էր տեր Բարսեղը, մեռնում է պա-
րոն Վասիլը՝ մեծ իչխանաց իչխանը, որ Աստծու օգնությամբ
տիրում էր բազում բերդերի ու գավառների։ Բարսեղ պատ-
րիարքը հոգ է տանում նրա տան մասին և իշխանությունը
տալիս է երեխա Վասիլին՝ մեծ Վասիլի սանին, որը Կամսարա-
կան ցեղից էր, որովհետև Վասիլի տունը այն ժամանակ Հա-
* ՄՕ.-ում՝ յոթ:
1 Դավիթը, որ համարվում է: Աղթամարի կաթողիկոսների առաջնորդը,
Վասպուրականի թագավորների ցեղի սերնդից է, որոնցից էլ հիշյալ Արուսահլն
է, որը ոչ թե սրա որդին է, այլ Գագիկի Խղբոր` Աշոտ երևցի որդին։ Իսկ Աղթա-
մարի կաթողիկոսությունը երկու դար առաջ է ասվածի համեմատ, այն հաս-
տատվել է Գագիկ թագավորի կողմից 921 թ., և սկսած առաջին կաթողիկոսից՝
նույն Գագիկի եղբորորդի տեր Եղիչեից մինչև այժմ Աղթամարի դիվաններում
անընդհատ նշվում են կաթողիկոսների շարքերը։
2 Ձորովանքը նույն Սալնապատն է, որ գտնվում է Վան քաղաքի սահման-
ներում:
11 - 129
161&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3wmjc9firr3tt3wvudjnch3ku1bem7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152187</id>
    <revision>
      <id>398095</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «յոց թագավորազունների ու ազատների հավաքատեղին Հայրապետների աթոռավայրն էր։ ու Նույն տարում մեռնում է Անտիոքի մեծ կոմսը՝ քրիստոսա- սիր ու արդարադատ Տանկրին, և իշխանությունն առնում է նրա քրոջորդի Ռոճերը: ԿԷ. Հինգ հարյուր հիսուներեք&quot; թվին՝ մարերի ամսի տաս- ներկուսի...»:</comment>
      <origin>398095</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6629" sha1="c8ndxvo78bptae0f4catxzqna63hbio" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;յոց թագավորազունների ու ազատների հավաքատեղին
Հայրապետների աթոռավայրն էր։
ու
Նույն տարում մեռնում է Անտիոքի մեծ կոմսը՝ քրիստոսա-
սիր ու արդարադատ Տանկրին, և իշխանությունն առնում է
նրա քրոջորդի Ռոճերը:
ԿԷ. Հինգ հարյուր հիսուներեք&quot; թվին՝ մարերի ամսի տաս-
ներկուսին, երկիրը դողում է՝ արձակելով աղեկտուր ձայն, որ
գալիս էր լեռներից ու դարափուլ ժայռերից. օրը կիրակի էր,
ձայնը՝ պարզ, որի Համար կարծում էին, թե աչխարհի վերջն
է։ Փոլ են գալիս շատ քաղաքներ, և մեռնում է քառասուն
Հազար մարդ, որոնց որ Հնարավոր եղավ Հաչվել։
Այդ նույն տարում մեռնում է Գևորգ վարդապետը, որը
քաղցրուսույց վարդապետության համար անվանվում էր
Մեղրիկ. նա Դրազարկք սուրբ վանքը նորոգողն էր, Վասպու-
րական գավառի Անալյուր կոչվող գյուղից էր, մի սուրբ,
սքանչելի մարդ ու մեծ ճգնավոր: Հաջորդ տարվա սկզբին եր-
կընքից հուր է թափվում Ամիթի ճեմիայի [մզկիթի] վրա, որը
մուսուլմանների հավաքման մինարեթն էր։ Այրվում է նրա
քարաչեն ծածկը, և տցը հասնում է մինչև երկինք։
Հինգ հարյուր հիսունհինգ թվին Կոստանդնի որդի, Լևո-
նի եղբայր Թորոսը, բռնելով երեխա Վասիլին, նրան տալիս է
Ուռհայի կոմս Պաղտույնին, որը տանջելով նրան՝ գրավում է
նրա ամբողջ երկիրը, և այդպիսով այդ երկրամասը անջատ-
վում է Հայաստանից։ Իսկ Վասիլը գնում է Կիլիկիա, իր աներ
Լևոնի մոտ, այնտեղից՝ Կոստանդնուպոլիս, որտեղ կայսրը
պատվի է արժանացնում նրան իր ավագանու Հետ միասին։
Հետագա տարիներից” մեկում Ղաղտույնը գնում է Նզեպ՝
ՄՕ.-ում՝ հինգ հարյուր վաթսուներեք։
1 Այդ մեծ աղետը՝ երկրաշարժը, եղավ եփրատացիների և Մարաչի կողմե-
րում, ինչպես պատմում է Մատթնոս Ուռհայեցին։
2 Դրազարկը Կիլիկիայի անվանի մենաստանն է և Ռուբինյան թագավորներ
րի գերեզմանատունը. այն պետք է փնտրել Սսի արևմտյան կողմում:
3 Հին Օ.-ում՝ Հինգ հարյուր հիսունյոթ ՄՕ.-ում` Հինգ հարյուր վաթսուն-
Գինդ]։
** ՄԾ.-ում՝ ի մի ամին` Հաջորդ տարում:
* Նզսպը կամ Նիսիպը Եփրատի աջ ափին գտնվող ամուր ավան է, որն ըն–
կած է Հռոմկլայի, Պիրի, Թլպաչարի և Այնթապի միջև։
162
Հայոց իշխան Վասակին որդի Ապլղարիբի և նրա եղբայը Լի-
կոսի վրա, որոնք Հազար զինվորների տերեր էին։ Նրանք
սկզբում տիրում էին Թլպաչարին ու Պիրին, որոնք մեծ քաջու-
թյամբ գրավել էին թուրքերից։ Շրջապատելով մեկ տարի՝
Պաղտույնը նրանից խլում է ամբողջը, իսկ Ապլղարիբը գնում
է Թորոսի մոտ: Պաղտույնը վերցնում է նաև մյուս իչխանին՝
Բագարատին, որը բնակվում էր Արևընդանում, և Կարկառի3
տեր Կոստանդնին, որին մեռցնում է կիրճում, Սամուսատ բերդում։
Հինգ հարյուր վաթսունյոթ թվին մեռնում է Երուսաղեմի
թագավոր Պաղտույնը, և թագն առնում է մյուս Պաղտույնը՝
Ուռհայի կոմսը։ Նույն տարում մեռնում է նաև Պարսից սու-
թան Տափարը, որը մերձիմահ եղած ժամանակ սպանել է տա-
լիս իր ավագ կնոջը` Գոհար խաթունին, որի մասին ասում են,
թե իր առաջ ութսուն. սպասավոր կույսեր ուներ՝ գլխներին
թագեր։ Սուլթանը տեր` էր բազում զորքերի, որոնցից գաղտ-
նի մորթել է տալիս իր կնոջը, որպեսզի նա, ասում է, չառնի իր
եղբորը, որը տիրում էր Պարսից աչխարհի խորքերին՝ Օզկան
քաղաքին, Խզնեին, որը իննսուն օրվա ճանապարՀ Հեռու է
Ասպահանից։ Նա աթոռը տալիս է ավագ որդուն՝ Մահմուդին,
իսկ կրտսերին` Մելիքին, նչանակում է Հայոց Գանձակի տեր։
Հաջորդ տարում մեռնում է Ալեքսը, և թագն առնում է նրա
որդի Փիռփեռոժենը&quot;, որը Հայաստանի նկատմամբ բարյա-
ցակամ էր և մեղադրում էր իր հորը, որը մոլորվելով խաբե-
բա առաջնորդների [ասածներից] և կրկին մկրտվելով` կրկին
1 Վասակ Պահլավունին սուրբ Ներսես Շնորհալու հորեղբայրն էր։
2 Ըստ Հայր Չամչյանի՝ Արևընդանը պետք է լինի Եփրատի աջ կողմում,
Այնթապից ու Քիլիսայից դեպի արևմուտք, Կուրիս (Խորոս) քաղաքի մոտ։
3 Կարկառը, որ մինչև օրս հայտնի է նույն անունով, Եփրատի աջ ափին
դատնվող ամուր, բերդավան է, վերոհիշյալ տեղերից դեպի հյուսիս, ուր գտի
Հուն կա:
4 Հին Օ.-ում՝ չորս հարյու [այդպես է նաև ՄԾ-ում]:
5 Օզկանը Օգքենդ քաղաքն է Սիգուն գետի մոտ, Սամարղանդից յասիս:
* ՄԾ.-ում` վեց:
6 Մելիք Տողրուն է, որը Հակառակվելով խլեց Պարսից սուլթանության ա-
թոռը Խղբոր կենդանության ժամանակ։
** ՄՕ-ում` Փերոժեն:
***
ՄՕ-ում՝ մորը:
163&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c8ndxvo78bptae0f4catxzqna63hbio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152188</id>
    <revision>
      <id>398096</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կը,- սրանք երեքն էլ Աստծու կողմից եղել են քրիստոնեա- սեր” և աչխարհաչեն։ Այս Շահի Արմենը, գնալով Սասուն, պարծենում էր մի գյուղում: Եվ այդ բանը լսելով՝ երկրի տեր Վիգենը մի գիշեր գնում ու շրջապատում է այն տունը, որտեղ գտնվում էր Շահի Արմենը: Եվ երբ մեկը կատակով հարցնո...»:</comment>
      <origin>398096</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6662" sha1="ebbuscbpdjyvo30bthqhllfqdvaca90" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կը,- սրանք երեքն էլ Աստծու կողմից եղել են քրիստոնեա-
սեր” և աչխարհաչեն։ Այս Շահի Արմենը, գնալով Սասուն,
պարծենում էր մի գյուղում: Եվ այդ բանը լսելով՝ երկրի տեր
Վիգենը մի գիշեր գնում ու շրջապատում է այն տունը, որտեղ
գտնվում էր Շահի Արմենը: Եվ երբ մեկը կատակով հարցնում
է. «Ա՛յ Վիգեն, որտե՞ղ ես»։ Նա երդիկից պատասխանում է
ու ասում. «ԱՀա այստեղ եմ Աստծու շնորհիվ»։ Եվ բռնելով
Շահի Արմենին՝ նա տանում է իր ամրոցը և օրեր անց աց
թողնում սիրո երդմամբ դաչինքով։
...
Այդ ժամանակ նրա վրա է հարձակվում Պարսից զորավար
Ելտկուզը, որը պարտվելով վերադառնում է ամոթով: Շահի
Արմենը` Խետենեկից՞ խլում է Ամուկը, իսկ Վիգենից՝ Սասու-
նը իր բոլոր վանքերի հետ միասին և վաթսուն տարի պահում
խոր խաղաղության մեջ։
Նրա օրոք Միջագետքում սաստիկ սով է սկսվում: Այդ ժա-
մանակ ազգությամբ Հայ Ավետ անունով` մի քահանա, էշե-
րին ցորեն գարձած տանում էր ջրաղաց աղալու։ Տառապյալ-
ների տեսքից սրտակոտոր լինելով՝ նա ամբողջ ցորենը խաչ-
խում է աղքատներին, վաճառում է նաև էշերն ու նույն ձևով
վարվում։ Նա այլևս չի վերադառնում իր տունը, այլ հագնե-
լով այծամազ [Հագուստ]՝ չրջում է քաղաքներն ու գյուղերը՝
քրիստոնեական քարոզ կարդալով, քանի որ Հանճարեղ խոս-
քեր ուներ, և Տերը նրան տվել էր Հրաչքներ գործելու շնորհք:
Նրա խոսքերի ազդեցությամբ զղջալով՝ շատերը ետ էին
կանգնում չար գործերից։ Նա խնամք էր տանում որբերի ու
այրիների համար՝ իր միջնորդությամբ նրանց կարիքները Հո-
գալու ունևորների Հաչվին։ Նրա համբավը տարածվում է, և
շատ–շատերը գալիս, միանում են նրան։ Նա հասնում է մինչև
Մանծկերտ, և մեծ Հանդիսավորությամբ նրան ընդառաջ է
1 Ելասկիզը Նախճավանի կողմերին տիրողն էր, որն աթանկ էր կոչվում
Կարսից սուլթանի համար խնամակալ ու Հոր տեղ լինելու պատճառով։
ՄՕ-ում` քրիստոսասեր։
2 Խեդենեկը (ՍՕ.-ում` Հետենեկ] Արծրունյաց թագավորների ցեղից էր, ո-
րոնք իրենց երկիրը Հունաստանին վաճառելու Լետո տիրում էին միայն մի
մասին մինչև ԺԵ դարը։
170
• ՄՕ-ում՝ Ալե անան-ի փոխարեն այարան ան՝ ավետարան ուներ։
AL
գալիս Շահի`Արմենը և խնդրում է աղոթել
մտցնում է քաղաք։ Եվ որովՀետև նա Հանդիմանում էր անա-
նրան պատվով
ռակ քահանաներին, այդ պատճառով նրան զրպարտում են
շահի մոտ, թե նա Հռոմեական թագավորի լրտեսն է, ու նրան
քարկոծել տալիս, որի դիակի] վրա երեք ցերեկ ու երեք գի-
չեր [մարդիկ] երկնային լույս էին տեսնում։ Այդ բանը տեսնե-
լով՝ շահը ավաղում է սրբի մահը և Հրաման տալիս մեծարել
նրա ոսկորները:
AL

'''ՀԳ.''' Հինգ հարյուր իննսուն թվին Փերփերոժենը գրավում
է Կիլիկիան, տնով որդիներով Կոստանդնուպոլիս տանում
Թորոսի եղբայը Լևոնին, Տիրամոր արձանը, և այնտեղ էլ մեռ-
նում է Լևոնը՝ Կոստանդնի որդին։ Երկու տարի անց մեռնում
է Փերոժը, և թագն առնում է նրա որդի Կիռ Մանիլը: Նույն
տարում մեռնում է Երուսաղեմի թագավորը. այդ երկուսն էլ
փորձանքի են գալիս որսի ժամանակ. Հունաց թագավորը՝
խոզի պատճառով, իսկ Երուսաղեմի թագավորը՝ նապաստա-
կի։
Հինգ հարյուր իննսունչորս թվին Զանգի ամիրան առնում
է Ուռհան, իսկ երկու տարի անց այն նրանից խլում է Ջոսլի-
նը, որը նրա տերն էր: Յոթանասուն օր անց նա սպանվում է
թուրքերի կողմից, որոնք գալիս ու վերստին գրավում են քա-
ղաքը: Մեռնում է քաջն ու Հույժ Հայասերը, որի վրա ողբում
Գևորգ վարդապետը՝ նրա խոստովանաՀայրը։
ПL
Իսկ երբ Հասնում է՝ մեր թվարկության վեց Հարյուր տաս
րին, գալիս են Լևոնի որդիները՝ Թորոսն Ստեփանեն և մեծ`
իմաստությամբ ու քաջությամբ տիրում իրենց հայրենի Կիլի-
կիային՝ կոտորելով Հունաստանի զորագլուխ Անդրոնիկոսին,
որը գտնվում էր այնտեղ տասներկու Հազարանոց զորքով:
Այդ բանը լսելով՝ Մանիլը մեկ-երկու անգամ վարձում է Մա-
սուտ սուլթանին՝ նրանից վրեժ լուծելու Համար: Եվ սուլթա-
նի երկրորդ մուտքի ժամանակ նրանց պատում է Տիրոջ ահը,
1 Փերփերոժանը կամ Փերոժը [ՍՕ.-ում՝ Պերփերուժան] ՀովՀ. Կոմնենոս
կայսրն է, իսկ Երուսաղեմի թագավորը՝ Ֆոլգը, որոնք մեռան 1142 թ.։
2 Էմատ-էդ-դին Զանգի Ա.- ն Դամասկոսի սուլթանն էր՝ հռչակված Եդի-
սիայի առմամբ, որը ողբերգեց Ներսես Շնորհալին։
ՄԾ-ում՝ ի վերանալ՝ վերջանալխա։
3 Նա Իկոնիոնի Մասուտ սուլթանն է, որն իշխել է 1117-1155 թթ.։
171&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ebbuscbpdjyvo30bthqhllfqdvaca90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/89</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152189</id>
    <revision>
      <id>398097</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նասելի բարության մեջ, վերադարձրիր այս աչխարհի թշվա- ուրւթյանը»։ Հռոմայրում հռչակավոր սուրբ նչանի կողմից հրաչք է կար ատարվում. երբ բերում են ի ծնե կույր մի երեխայի և աստվա- ծամուխ զենքը դնում աչքերի տեղում, իսկույն պատռվում են ակնախոռոչները և շատ արյուն հոսելուց...»:</comment>
      <origin>398097</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6814" sha1="prjbhsu1yvssy17g4ixf4x80iwznuqs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նասելի բարության մեջ, վերադարձրիր այս աչխարհի թշվա-
ուրւթյանը»։
Հռոմայրում հռչակավոր սուրբ նչանի կողմից հրաչք է կար
ատարվում. երբ բերում են ի ծնե կույր մի երեխայի և աստվա-
ծամուխ զենքը դնում աչքերի տեղում, իսկույն պատռվում են
ակնախոռոչները և շատ արյուն հոսելուց Հետո կազմավոր-
վում են ամենևին անարատ աչքերը՝ ի փառս խաչված Ասւո-
ծու։ Դա կատարվում է Ուձունում (և վանահոր անունը Պետ-
րոս էր, երբ տեղի է ունենում այդ դեպքը)1:
Վեց Հարյուր քսանմեկ թվին վախճանվում է Ներսես պատ-
րիարքը՝ յոթ տարի պաշտոնավարելուց և յոթ եպիսկոպոս ձրի
ձեռնադրելուց Հետո՝ անվանի ու ընտիր մարդիկ, որը վարդա–
պետ, որը փիլիսոփա։ Եվ պատրիարքական քողն առնում է իր
ղորորդի Գրիգորը Նորադնի օգնությամբ։ Իսկ մյուս եղբո-
րորդի Գրիգորևսը, որը նաև Ապիրատ էր կոչվում, գնում է
Լամբրոն և ղեկավարում Տարսոնի վիճակը [թեմը]։

'''ՀԶ.''' Վեց հարյուր քսաներեք թվին Գևորգը Իվանե ամիր
սպասալարի հորդորանքով Անին գրավում է երկրորդ անգամ,
որպեսզի ինքը նստի Անիում և քրիստոնյաներին գերությու-
նից ազատի։ ՇաՀնչաՀՅ ամիրային արքան տանում է իր Հետ,
և նա այլևս չի վերադառնում այնտեղից։ Եվ այդ բանը լսելով՝
ի մի են հավաքվում բոլոր թուրքաստանցիները և իրենց Հետ
վերցնելով Ալփասլան* կոչեցեալ սուլթանին՝ գալիս են Անի ու
ավերում Շիրակի տունը։ Իսկ Իվանեն ուզում էր քաղաքը տալ
թուրքերին, բայց դա նրան չի հաջողվում, որովետև քաղա-
քացիները նախօրոք] իմանում են և զգուշանում: Սուլթանն
ու աթաբեկը [թագավորահայրը] սրտակոտոր վերադառնում
են, և երկուսն էլ մեռնում են մի տարում:
Այդ նույն ժամանակ Կարսի բանտից դուրս է ելնում մեծ
իչխան Ապիրատը և գալիս է Անի։ Նա քաղաքի եպիսկոպոսի՝
տեր Բարսեղի եղբայրն էր, որի աղաչանքով Վրաց թագավո-
րը ազատում է նրան և փոխարենը ամիրային տալիս է տաս-
1 Բ. Օ.-ում այս փակագծվածը չկա [UO.-ում այն փակագծված չէ]։
2 Նուր-էդ-դին Մահմուղը Ջենկիի որդին ու հաջորդն է։
3 ԻՆձ թվում է՝ այս ՇաՀնչահը Անիի Փատլուն ամիրայի որդին է, Շադդա-
դյան տոՀմից։
176
4 Ալփ Արսլանը Պարսից սելջուկյան Ասլան շահն է: .
նյոթ հազար դահեկան։ Այդ պահին Իվանեն դրսևորում է իր
չարությունը իրենց թագավորի եղբորորդի Դեմնեին և ա-
զատներից շատերին իր կողմը գրավելով` որոշում է սպանել
թագավորին, որը Սախատայում գտնվում էր ապահովու-
թյան մեջ: Մի մարդուց այդ մասին իմանալով` թագավորը
փախչում է Տփղիս, որովհետև քիչ մարդիկ ուներ։ Այնտեղ՝
նրա շուրջը հավաքվում են շատերը՝ թողնելով իրենց չար
մտադրությունը: Եվ երբ Հզորանում է թագավորի կողմը, նա
ցանկանում է գնալ այն ապստամբների վրա, որոնք Սախա-
տայից էին ու փախել էին իրենց ամրոցները և ապա մտել Լո-
ռե, բացի Լիպարիտից, որն իր երկու որդիների Հետ մեկնել էր
Պարսկաստանի կողմը։ Թագավորը խլում է Օրբելյանների
ամբողջ գանձը, և բոլորն ընկնում են թագավորի ոտքերը՝ իր
եղբորորդին, նաև ուրիշները, մինչև անգամ ինքը՝ Իվանեն, ո-
րի աչքերը նա կուրացրել էր և սպանել նրա կրտսեր որդուն՝
Քավթարին ու Լիպարիտի որգի Ինեին։ Եվ այդպիսով չքա-
նում են բոլոր չար խորհուրդները վեց հարյուր քսանվեց
թվին։
Իսկ Արփասլան սուլթանին փոխարինում է Տուղրիլը, Ելտ-
կուզին՝ Փալհավանը, որը տիրում է խորին աչխարհին, իսկ
Խզլասլանը՝ վերին աչխարհին, որոնք նրա որդիներն էին։
Այդ օրերի ընթացքում Կեչրորի Ղարաչա ամիրայի հրամա-
նով ավազակներից առնվում է Ծառաքարը, որը նա վաճա-
ռում է Խզլասլանին մեծաքանակ ոսկով։ Նա այնտեղ բնակեց-
նում է վնասակար մարդկանց, որոնք գիչեր-ցերեկ չէին դա-
դարեցնում արյունահեղությունը, մինչև անգամ քրիստոնյա-
ներին գցում էին խավար անդունդը և մեռցնում սովով
ռաջուց մեռածների գարչահոտությամբ, իսկ հինգ անվանի
AL W
1 Սախատան հիշում է նաև Ստեփանոս Օրալյանը՝ մանրամասնորեն պար–
մելով այնտեղի անցքերի մասին և տեղը կոչում է նաև Դարպաս-ադարակ, որը
գյուղ է Գուգարքի Ծոտփոր գավառում, այժմյան Սոմխեթի վիճակի մեջ մտնող
Շուլավերը կամ Բորչալուն։
* ՄԾ.-ում՝ ավելացնում է Աստուծոյ խնամուն՝ Աստծու Հոգածությամբ։
2 ՓալՀավանն ու Գըզրլ Արսլանը Ելտկուզ աթաբեկի որդիներն են։
- Խորին աշխարհը Պարսից կողմերում է, վերինը՝ մեր կողմերում:
4 Ծառաքար վանքը և Կեչրոր քաղաքավանը Այրարատի Աբեղյան. գավա-
ռում են, Բասենի կողմերում, Երասխաձորին մոտիկ։
12 - 129
177&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>prjbhsu1yvssy17g4ixf4x80iwznuqs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/90</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152190</id>
    <revision>
      <id>398098</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:38:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կրոնավորների դառնակսկիծ վերքերով ծաղրի ենթարկելով և դանակները խաչանիչ խփելով՝ սպանում են՝ :  '''ՀԷ.''' Վեց հարյուր քսանութ“ թվին Երուսաղեմի թագավո- րը երեք հարյուր Հեծյալով սուրբ խաչի զորությամբ Երուսա- ղեմի դռանը ջարդ է տալիս Սալահադինին, որը հարյուր քա- ռասուն...»:</comment>
      <origin>398098</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6691" sha1="gxrhw2y7njaktzw5yg3rtf38iz06m46" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կրոնավորների դառնակսկիծ վերքերով ծաղրի ենթարկելով և
դանակները խաչանիչ խփելով՝ սպանում են՝ :

'''ՀԷ.''' Վեց հարյուր քսանութ“ թվին Երուսաղեմի թագավո-
րը երեք հարյուր Հեծյալով սուրբ խաչի զորությամբ Երուսա-
ղեմի դռանը ջարդ է տալիս Սալահադինին, որը հարյուր քա-
ռասուն Հազարով, վաթսուն Հազար ուղտերի ջուր բարձած
(որոնք միշտ կրում էին գետերից ու աղբյուրներից)2, եկել էր
գրավելու Երուսաղեմը: Առաջ նրա անունը Յուսուֆ էր, որը
Էուրի որդին էր՝ Դվնացի'' տառապած մարդու։ Նա մեծանալով
կոչվեց Սալահադին, որ նչանակում է Հավատի խաղաղությում)։
. Վեց Հարյուր քսանինը թվին Գեորգին երկրից վերացնում
է գող ու ավազակ, որովՀետև ամբողջ զորքի համար կարգ է
սահմանում` մեծ ու փոքր հանցանքների Համար բոլոր մարդ–
կանց անողորմաբար կախել փայտից. կախեցին նաև պատվա-
վոր մարդկանցից շատերին։ Գտնելով նրանց ունեցվածքները՝
տանում, կախում էին նրանց պատժափայտերից, կախում էին
նույնիսկ անասուն, շուն, մուկ, և բոլորին ագ է պատում, ու
տիրում մեծ խաղաղություն:
Այն ժամանակ մեռնում է Մանիլը, և նրա կինը, որը Անտա-
քի բրնձի [իչխանի] դուստրն էր, ցանկանում է ֆրանկ ամու-
սին առնել և սպանել իր որդի Ալեքսին, որին տվել էին թագը։
Տղան փախչում է եկեղեցի։ Այդ մասին Հայտնում են Մանիլի
ազգական Անդրոնիկոսին, որը գալիս, սպանում է կայս-
րին՝ “, որ ցանկանում էր առնել թագուհուն։ Նա կոտորում է
• ՄՕ.-ն ավելացնում է. «որոց պատիւ տօնին խառնեսցի ի տօն մեր Լուսա-
տրչին Գրիգորի»՝ որոնց պատվին կատարվող տոնը խառնվում է մեր Գրիգոր
Լուսավորչի տոնին:
•• ՄԾ.-ում՝ վեց հարյուր քսանյոթ։
1 Սալահ-Էդ-դինը կամ Սալադինը Էյուբյան Քուրդ տումից է, որը Հայտնի
է իր աշխարհակալությամբ։ Նա 1187 թ. նվաճեց Դամասկոսը, Հալեպը, Երու-
սաղեմը։ Նրա հորը Դունեցի կոչող որևէ երաչխավոր չգիտեմ։
2 Փակագծված է Հին Օ.-ում, իսկ նոր Օ.-ում՝ ո՛չ փակագծված չէ նաև
Մ0.-ում]։
• UO-ում ճաւաթի փոխարեն Ուայթ է, Դլնացի–ի փոխարեն՝ Դունայի։
3 Բ. 0.-ում՝ խաղաղության Հավատ:
8. ՎՕ.-ում` անհասան, ՄՕ-ում՝ զԵւտասան։ Դա երաաաան է, որ
նչանակում է կայսր, կայսրուհի, փառավոր իշխան։
178
նաև այն ֆրանկներին, որոնք գտնվում էին քաղաքում։ Նավ
բարձրանալով՝ նրանք փախչում էին, իսկ նա, նավթ լցնելով
նավերի վրա, այրում է երեսուն Հազար մարդու, սպանում է
նաև տղային և խլում թագը։ Նա ուղարկում և կանչում է Փի-
սիկ անունով թագավորազն մի մարդու, որպեսզի նրան էլ
սպանի, իսկ նա խրոխտանալով սպանում է կանչողին և բարձ-
րաձայն գոռալով` գնում է սուրբ Սոփի։ Քաղաքը ոտքի է ել-
նում և չարաչար մահով սպանում է Անդրոնիկոսին ու նրա
երկու փոքրահասակ անմեղ երեխաներին ծովում խեղդում։
Վեց հարյուր երեսունմեկ թվին Խարաչան, որը գրավել էր
Ծառաքարը, կռանով ջարդում է այսպես կոչված Գորոզո խա-
չը: Դրանից նրա սիրտը աՀ է ընկնում, և նա Հանկարծակի
թողնում է իր տունը, Կեչրորը, Ուխտիքը, Երասխի ամբողջ
ձորը և կնոջ ու որդիների Հետ գնում Դվին։ Նա տեսնում
է մի
ահավոր մարդու, որը նրան ասում էր. «Ես եմ Գորոզո խաչը,
որ դու ջարդեցիր, և ահա ես քեզ սպանում եմ քո սիրելի Շահ
Արմենի ձեռքով»։ Նա պատմում է տեսիլքը և հաջորդ օրը բըռ-
նությամբ ազատվելով՝ գնում է, թեև նրան արգելում էին
գնալ տեսիլքի երկյուղի պատճառով, մինչև անգամ փակում
են դարպասները, բայց պարսպից իջնելով՝ երկու ձիով` նա
գնում է Մանծկերտ ու կանգնում Շահի՝ առաջ, որը նույն պա-
Հին վեր կենալով` դանակը խփում է նրա սրտին ու սպանում:
E-&gt;
Նույն տարում Սարգիս անունով ոմն խաչենցի կար Գան–
ձակում և Հարկ [խարաճ]3 էր հավաքում, իսկ մի պարսիկ
վագ ուրբաթ օրը խաչում է նրան պարսպի վրա՝ ասելով.
«Խաչակից եղիր քո Քրիստոսի հետ», որը լսելով՝ նրա իչ-
խանները պարսիկին իրենց մոտ են տանում և չարաչար մա-
Հով սպանում։
Այդ օրերին տաճիկ տոհմից Հորդանան անունով մեկը մեծ
Հանդիսավորությամբ նահատակվում է Կարին քաղաքում։
1 Ջնիրա [ՍՕ.-ում՝ ջնիփա], արաբերեն ենիրի, Ատայի, որ երկրորդա-
բար նչանակում է նժույգ: [Իսկ ըստ «Միջին հայերենի բառարանի»՝ «եդակ`
ձի» (հ. 2, էջ 295)]։
• ՄԾ.-ում՝ շահի։
2 Նա Գանձակի ամիրայի Հարկահանն էր։
3 Խարաճ արաբերեն նչանակում է Հարկ, մարդահարկ: [Ըստ «Միջին հա-
յերենի բառարանի»՝ արաբ., պրսկ. xarj՝ «ծախս, ծախքի փող» (Հ. Ա, էջ 332)]։
179&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gxrhw2y7njaktzw5yg3rtf38iz06m46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/91</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152191</id>
    <revision>
      <id>398099</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Եվ նրա նչխարքները դրվում են` իր ազդական Հովսեփի Սահակի նչխարքների Հետ: ու  '''ՀԸ.''' Վեց հարյուր երևսուներեք թվին մեռնում է Վրաց Գորգի թագավորը, որը որդի չուներ, իսկ Դավթի որդի Դեմ- նեն քանի որ կույր էր և ամորձատված, թագն առնում է Գևորգիի դուստր Թամարը, որի համար ամու...»:</comment>
      <origin>398099</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6692" sha1="tgwk9pnkguai8vo2mxqrq2b0vwa58q5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Եվ նրա նչխարքները դրվում են` իր ազդական Հովսեփի
Սահակի նչխարքների Հետ:
ու

'''ՀԸ.''' Վեց հարյուր երևսուներեք թվին մեռնում է Վրաց
Գորգի թագավորը, որը որդի չուներ, իսկ Դավթի որդի Դեմ-
նեն քանի որ կույր էր և ամորձատված, թագն առնում է
Գևորգիի դուստր Թամարը, որի համար ամուսին են բերում
Ռզոց թագավորի որդուն՝ Սոսլանին, որն առնում է Դվին քա-
ղաքը: Հաջորդ տարում անզավակ մեռնում է Շահի Արմենը,
և նրա երկրում շատանում են ավերածությունը, կոտորածն ու
գերությունը շրջակա ցեղերի կողմից։ Եվ որովՀետև Վիգենի
թոռ Շանչահը՝ կաթողիկոս տեր Գրիգորի քրոջորդին, շահի
մահվան ժամանակ նրա մոտ էր գտնվում, վերցնելով իր
մարդկանց՝ գալիս՝, Հասնում է Սասուն, որտեղ նրա ձեռքն է
ընկնում Բեկթամուրը, որը շահի ամբողջ տան իչխանն էր։
Նրանից վերցնում է այն բերգը, որ Թառձյան էր կոչվում և
ուխտով նրան բաց է թողնում։ Բայց Բեկթամուրը չահի աթո-
ռին տիրելուց հետո դրժում է ուխտը և նրանից խլում է ինչ-
պես Թառձյանը, այնպես էլ ամբողջ Սասունը ու Հարկ է դնում
վանքերի ու եկեղեցիների վրա։
Վեց հարյուր երեսունչորս թվին բրինձը [իչխանը] բռնում
է Ռուբենին, որին ազատում է իր եղբայր Լևոնը՝ Ռուբենի որ-
դի Կոստանդնի, նրա որդի Լևոնի, նրա որդի Ստեփանոսի որ-
դին, որը տիրելով յոթանասուներկու թարդերի, Հզորանում է
Հունաստանի ու Պարսկաստանի նկատմամբ և հարկի տակ է
դնում միջերկրայքի սուլթան Ղլիճ Ասլանին3։
Վեց Հարյուր երեսունհինգ թվին անեցիները վերցնում են
Ծառաքարը՝ տեր Բարսեղի Հայրենիքը, անխնա կոտորելով
այնտեղ եղողներին, բացի կանանցից ու մանուկներից: Այդ
րանը լսելով` Դվինի “ Ալիշեր ամիրան փետում է մորուքը և
սև հագնում այնտեղ գտնվող իր կնոջ, որդիների և կոտորված
1 Այսինքն՝ ազգակիցներ ՍՕ.-ում՝ ազգականներ] և ոչ թե ազգական, ինչ-
պես որ 146-րդ էջում է։
ՎՕ-ում՝ լալխ բառաձևը չկա, իսկ ՍՕ.-ում` կա:
2 Թառձյանը կամ Հովյանը հիշատակվում է Տարոնում, որը այս պատմու–
թյան ժամանակաընթացքում իշխանությամբ Հավասարազոր էր Սասունին։
3 Ղլիճ Ասլանը Իկոնիոնի սուլթանն էր։
180
..
ՄՕ-ում՝ Դոմայ:
զորքի համար, իսկ քրիստոնյաները փառավորում էին սուրբ
Երրորդությունը ։

'''ՀԹ.''' Իսկ Հունաստանում թագավորում էր Փիսիկը՝ նույն
ինքը Սահակը, և սկսում է հայադավան ազգերի հալածանք-
ներն ու չարչարանքները, որպեսզի նրանք դառնան դեպի ի-
րենց կրոնը։ Դրա համար պատրիարք Գրիգորը&quot;&quot; նրան աղեր-
սագիր է հղում, որպեսզի նա խաղաղվի Աստծու ժողովրդի
Հետ։ Բայց թագավորը չի լսում նրան, այլ շատերին դարձնում
է դեպի իր կրոնը, իսկ ուրիշներին էլ հալածում է, ուր կային
երեք եպիսկոպոսների աթոռներ և Հազար վեց Հարյուր քա-
Հանաներ, որոնց հավաքելով մի տեղում՝ նեղում է նրանց, ո-
րոնցից քչերը անձեռնմխելի պահեցին իրենց հավատը։ Այս-
պիսի աղետների մասին տեր Գիգորը գրում է դեպի արևելք,
բայց խոժոռված' սրտով ոչինչ չեն կարողանում անել։ Նույն
պատրիարքը Գրիգոր անունով մի եպիսկոպոս է ուղարկում
Հռոմի պապի մոտ այն վտանգի պատճառով, որ հայերը կրում
էին Հույների կողմից, որպեսզի խնդրեն աղոթքներ ու օրՀնու-
թյուն, ինչպես իր նախնիները։ Նրան շատ է մեծարում պապը,
թույլ է տալիս պատարագ անել, ինքը հաղորդվում է (!) ու
նրան Հագցնում քահանայապետական&quot; Հանդերձ։ Եվ նա իր
մոտ է Հավաքում բոլոր պատվավոր մարդկանց՝ Ալամանների
կայսրին, Անկլիզների թագավորին, Փռանցեզների թագավո-
րին՝ իրենց ընտանիքներով, Ալամանքի պատրիարքին, որն
ուներ քսանհինգ Հազար ձիավոր, Սպանիայի գլխավոր Խպիս-
կոպոսին, որն ուներ քսան Հազար ձիավոր, սուրբ Հակոբի ար-
քեպիսկոպոսին, որը տիրում էր հինգ հազար ձիավորի, Միլան
մեծ քաղաքի մեծ արքեպիսկոպոսին, որը տիրում` էր երեսուն-
վեց հազար ձիավորի, իսկ այս կողմից՝ Երուսաղեմի պատ-
րիարքին: Եվ նրանց հետ խորհուրդ անելով՝ սուրբ առաքյալ-
ների հրամանով նրանց անունից գիր է գրում, «թե Հայոց
պատրիարքը ծովի այն կողմում իշխանություն ունի Հայոց,
* ՄՕ.-ն ավելացնում է՝ ի փառս իւր՝ իր փառքի համար:
&quot; ՍՕ.-ն ավելացնում է. «եղբորորդի տեառն Ներսեսի և Գրիգորի կաթողի-
կոսացն Հայոց»՝ Հայոց կաթողիկոսներ տեր Ներսեսի և Գրիգորի նղորորդին։
Բոլոր օրինակներում` խոչորող թայց ՄՕ.-ում այդպես չէ, այլ իամա
ալ]։
...
ՍՕ.-ում՝ քահանայական իշխանություն։
181&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tgwk9pnkguai8vo2mxqrq2b0vwa58q5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/93</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152192</id>
    <revision>
      <id>398100</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «մեծամեծներ պատրիարքից, «թե մենք եկանք մինչև Սիս քաղաքը և այս- տեղ սպասում ենք քեզ»: Հավաքելով իր րին՝ թագավորը կարդալ է տալիս [գրությունը], և բոլորը ու- թոլոր րախությունից լաց են լինում: Նա պատասխան է գրում, «թե այստեղ հինգ&quot; տարով քո հրամանով ուզում եմ մչակել Հայոց...»:</comment>
      <origin>398100</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="r61a9f1kcojmh2sxwxmkgses8w74peg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մեծամեծներ
պատրիարքից, «թե մենք եկանք մինչև Սիս քաղաքը և այս-
տեղ սպասում ենք քեզ»: Հավաքելով իր
րին՝ թագավորը կարդալ է տալիս [գրությունը], և բոլորը ու-
թոլոր
րախությունից լաց են լինում: Նա պատասխան է գրում, «թե
այստեղ հինգ&quot; տարով քո հրամանով ուզում եմ մչակել Հայոց
Հողերը և հետո գնալ իմ երկիրը։ Ահավասիկ ունեմ թագ ու
զգեստ, որպեսզի Հայաստանի թագավոր օծես նրան, ում
կընտրես»։ Եվ բոլորի համար լսելի կերպով ասում էր, «թե
մինչև չտեսնեմ իմ պարոնին և սուրբ Պետրոսին՝ Գրիգոր
պատրիարքին, չեմ ասի, թե ինչ կա իմ սրտում»։ Եվ գալով
Սելևկիան և ծանծաղ Հուն գտնելով` ամբողջ զորքն անցկաց-
նում է գետով, բայց թագավորը չի անցնում, այլ ասում է, որ
մի փոքր քնելու է գետի այն կողմում: Երբ խաղաղվում են
նրա մեծամեծները, նա վեր է կենում և երկու տղամարդկանց
Հետ մտնում գետը։ Նրանցից մեկին ջուրը խլում ու տանում է,
թագավորը օգնում է նրան, բայց չի կարողանում պահել և
կորցնում է քրիստոնյաներին, իսկ ինքն էլ խեղդվում է գի-
տում: Նրա մարմինը Հանում, տանում են Սիս: Եվ զորքից չա-
տերը նավերով գնում են իրենց երկիրը, իսկ թագավորի
կրտսեր որդին էլ մեռնում է Աքա գնալու ժամանակ։ Բայց
քանի որ Անկլիզաց թագավորը և նրա Հետ մյուս եկողները
այդ օրերին գալիս են Կիպրոս և լսելով անգլուխ մնացած զոր–
քի մասին, որ պաշարել էր Աքան, նրան օգնության են Հաս-
նում։ Եվ գրավելով քաղաքը՝ Սալահադնի զորքից կոտորում
են տասը հազար ընտիր մարդու, իսկ անձամբ նրան էլ, որ յու-
րայիններին այցելության էր եկել, առաջ են գցում և կոտորե-
լով տանում մինչև Ասխալան, ամիրաներից շատերի ձեռքե-
րը կապելով՝ տանում են ծովի այն կողմը և թուրքերից կըրկին
առնում են նրանց ամբողջ գրավածը, բացի Երուսաղեմից,
րի մասին ասում էին, թե դեռ չի եկել նրա այցելության օրը:

'''ՁԱ.''' Այդ ժամանակ Սալահադնի գլխավոր անձանցից մեկը
գալիս է Մանծկերտի վրա և պաչարում այն, բայց ոչ մի բան
* ՄՕ.-ում` քսանյոթ:
և
n-
1 Սելևկյան Կիլիկիայի արևմտյան սաՀմանի վերջում է, այժմյա Իչելին, իսկ
Գիչյալ գետը Կալյուկանոսն է, այժմյան Գյոքսուն։
2 Ասկալան Պաղեստինի սաՀմաններում գանվող Ասկաղոն [ՄՕ-ում՝ Աս-
խալոն) քաղաքն է։
184
չի կարողանում անել, որովՀետև նրանց վրա ամառվա մեջ
անսովոր ձյուն է տեղում, և նա վերադառնում ու մեռնում է
ճանապարհին։ Իսկ Բեկթեմուրը”, շնորհակալ լինելով քրիս-
տոնյաներից, դրանից Հետո սիրում ու պատվում է քրիստոնյա-
ներին։
Այդ ժամանակներում կաթողիկեցի պատվելի քաՀանա
Մխիթարը1, [օգտվելով] Ոճիե անունով ոմն պարսիկի ստեղ-
ծագործությունից, բացատրում է արեգակի և լուսնի խավար-
ման պատճառները։ Այդ ստեղծագործության մասին ասում են,
որ այն Հունարենից է պարսկերեն թարգմանվել, իսկ հույները
վերցրել են Ենովքի մարգարեությունից, որն ասում էր, թե ա-
րեգակը բնությամբ երբեք չի խավարում, այլ նրա խավարման
պատճառը լուսնից է, երբ մի կենդանակերպում են հանդիպում
արեգակն ու լուսինը։ Իսկ դա լինում է լուսնի նորելու պահին, երբ
այնտեղ հանդիպում են ռաստ կոչվող թանձր ամպերը կամ
զանապը։ Եթե սրանք իրար մոտիկ չեն լինում, ապա դա խա-
վարման պահը չէ, թեպետև դա լինի լուսնի նորելու պահը, եթե
դրանք ամբողջությամբ իրար դիմաց են լինում, ապա լրիվ խա-
վարում է տեղի ունենում, իսկ եթե մասամբ, ապա խավարում է
միայն չեղ մասը: Իսկ այն մասը, որը մեզ է երևում, լուսնի պա-
տյանն է և ոչ թե արեգակի ամանը, ինչպես որ եղավ վեց հարյուր
քսանհինգ թվի մեծ խավարումը։ Իսկ լուսնի խավարումը լինում
է [այն ժամանակ], երբ [լուսինը] վեց կենդանակերպներով Հե-
ռու է լինում արեգակից, իսկ զանապն ու ռաստը լինում են]
նույն կենդանակերպում, և մութ ամպերը թույլ չեն տալիս արե–
գակից լույս ստանալ, ու երկրի թանձր ստվերն ընկնում է լուս-
նի շուրջը, և լուսինը խավարում է։ Եթե հավասարապես գալիս
են իրար դիմաց, լրիվ խավարում է լինում, իսկ եթե չեղ մասն է
լինում, արեգակից լուսավորվում է թաքնված մասը: Այս բանը
մշակելով` Մխիթարը գծագրերով այն փոխադրում է Հայերեն:
ՁԲ. Այդ ժամանակներում ապրում էին քուրդ ազգի [ներ-
* ՄՕ.-ում` Բեկթամուր:
1 Սույն Մխիթարը վերոհիչյալ պատմիչն է, տե՛ս էջ 135։
2 Զանապը և ռաստը լուսնի Հանգույցներն են խավարման ծիրի վրա, իսկ
կետն այն է, ուր Հանդիպում է աստղը: [Ըստ «Միջին հայերենի բառարանի»՝
զանապը վիշապ համաստեղության պոչն է, իսկ ռաստը՝ լուխը (հ. 1, էջ 207,
Հ. 2, էջ 302)]։
185&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r61a9f1kcojmh2sxwxmkgses8w74peg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152193</id>
    <revision>
      <id>398101</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:39:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «կայացուցիչ Սարգսի որդի Զաքարեի, նրա որդի Վահրամի, նրա որդի Սարգսի որդիները՝ Զաքարե և Իվանե իշխանները, որոնք գաղթել էին Ձորոգետի թագավորների մոտ, որոնք Բագրատունյաց ազգից էին։ Նրանք հավատում են Քրիստո- սին և պատվի արժանանում։ Նրանց բնակության տուն է տրր- վում Խո...»:</comment>
      <origin>398101</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6710" sha1="4dns66mcobzqqzlbxiv6uazmy4e5bvw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կայացուցիչ Սարգսի որդի Զաքարեի, նրա որդի Վահրամի,
նրա որդի Սարգսի որդիները՝ Զաքարե և Իվանե իշխանները,
որոնք գաղթել էին Ձորոգետի թագավորների մոտ, որոնք
Բագրատունյաց ազգից էին։ Նրանք հավատում են Քրիստո-
սին և պատվի արժանանում։ Նրանց բնակության տուն է տրր-
վում Խոշորնին, և որովհետև նրանք քաջ մարդիկ էին, օրեցօր
աճում էր նրանց պատիվն ու աստիճանը։ Թամարի օրոք
[նրանք] է՛լ ավելի փառավորվեցին, [Թամարը] նրանց տվեց
Լոռեն&quot;, և կարճ ժամանակամիջոցում նրանք թուրքերից խլե-
ցին շատ բերդեր ու գավառներ. այսպես, վեց հարյուր քառա-
սուն թվին [նրանք] գրավեցին Շիրակի երկիրը, վեց Հարյուր
քառասունհինգ թվին՝ Անբերդը, վեց Հարյուր քառասունութ
թվին՝ Անին, վեց հարյուր հիսուն թվին՝ Բջնին, վեց հարյուր
Հիսուներկու թվին՝ Դվինը, վեց հարյուր հիսունհինգ թվին՝
թագավորի Կարսը, այնուհետև Գետաբակքն ու Չարեքը, և
նրանց անունը տարածվում է ամբողջ երկրում: Բայց Իվանեն,
խաբվելով Թամար թագուՀուց, տկարանում է հավատիս մեջ և
անհաջողության մատնվելով` գերի է ընկնում Խլաթում, բայց
եղբոր արիական անվամբ դարձյալ ազատվում է՝ իր դստերը
կնության տալով Խլաթի տիրոջը՝ Մելիք Աշրաֆին։ Իսկ Իվա-
նեի եղբայր Զաքարեն չնայած մնում է իր սեփական Հավատի
մեջ, սակայն ցանկանում էր Տիրամոր և խաչի տոնը ամսվա
կամ չարաթվա օրը կատարել, ճրագալույցը չհանգցնել, կրո-
նավորներին [պատվիրում է] միս չուտել, ողջ [անձանց]5 պա-
տարագ մատուցել և վրանով բացօթյա պատարագել դպիրներ
րի ու սարկավագների միջոցով։ Այդ նպատակով Լևոնի մոտ է
ուղարկում նրան, ով ֆռանկների ու հույների կողմից օծվել էր
թագավոր՝ նրան առաքելով թագ, վեց Հարյուր քառասունվեց
2
• ՄՕ-ում` Լոռի։
1 Անբերդի վիճակը (դավառը) դրավում է Արագածոտնի մի մասը։
Այսպես է 00.-ում` (նաև ՄՕ.-ում]. ինձ թվում է` դա թագավորանիստ
պետք է լինի։
3 Գետաբակք և Ձարեք բերդերը գտնվում են Արցախի հյուսիսային և
արևելյան կողմերում:
4 Իվանեն դավանանքով միաբանեց վրացիների և հույների ՀԽտ:
5 Ինչպես որ ննջեցյալների իչատակի Համար է, այդպես էլ բարևպաչ ողջ
մարդկանց հոգևոր օգուտի համար է։
186
թվին։ [Նա] չրջակա բոլոր ցեղերի համեմատ զորեղ էր, Հաղ-
թող, բռնադատող, նեղություն տվող ու տանջող: Իսկ նրանք
ուշացնում են պատասխանը, քանի որ տեր Գրիգորի վախճան-
վելուց հետո աթոռն առնում է Գրիգորիսը, որը Տղան էր կոչ-
վում, որին մեկ տարի անց բռնում է Լևոնը և բանտ գցում:
Պարանով իջնելով` նա փորձում է բանտից դուրս ելնել, բայց
պարանը կտրվում է, և նա [ընկնում] ու մեռնում է։ Եվ Հինգ
տարի աթոռին նստում է Ապիրատը, և ապա տեր Հովհաննե-
սը, որն ապստամբվել էր Լևոնի դեմ։ Դրանից վչտանալով՝
Լևոն թագավորը կաթողիկոս է նչանակում տեր Դավթին Ար-
քակաղնումՔ։ Եվ այդ երկպառակությունից հետո Հազիվ Հա-
մաձայնության գալով՝ բոլորը միաձայն պատասխան են տա-
լիս Զաքարիային, ըստ որի նա կարող էր կատարել այն, ինչ որ
ուզում էր, «քանի որ, ասում են, ինչ որ Հակառակ չէ [սուրբ]
գրքին, մերն է, և այդ հայրենի սահմանը եկեղեցու ավերումից
է խանգարվել»։ Եվ արևելքում՝ Լոռնում և Անիում, մեկ-երկու
անգամ չափահաս մարդկանց ժողով է անում, բայց չի ըն
դունվում. «գուցե, ասում են, ամեն ինչով հարկադրված լի-
նենք հետևելու Հունական և վրացական աղանդին»։
Իսկ Վրաց Թամար թագուհու ժամանակ Հզորանում են
քրիստոնյաները, թեպետ [նա] գահընկեց է անում իր ռուս ա-
մուսնուն և առնում է օս Սոսլանին&quot;, որը Վրաստանը լցնում է
թուրքերից խլած գերությամբ ու թալանով։ Նրանից ծնվում է
մինուճար մի զավակ, որին կոչում են Լաչա, իսկ ինքը քսանե-
րեք տարի թագը կրելուց հետո վախճանվում է։ Վեց հարյուր
Հիսունյոթ թվին աթոռին նստում է Լաչան, որին զորքը ան–
վանեց Գեորգի։
ՁԳ. Վեց Հարյուր հիսունինը թվին մորեխը ավերում է թա-
զում գավառներ։ Այդ ժամանակ մեծն Զաքարեն ավերում էր
Պարսկաստանը՝ հասնելով մինչև Արտավիլ քաղաքը՝ նրանցից
1 Նա ոչ թե Դ մականվանված Գրիգոր Տղան է, այլ Գրիգոր Ե.-ն, որը իրոք
երեխա էր և՛ տարիքով, և՛ մտքով։ Նա կոչվեց նաև Քարավեժ։
* Արքակաղնի վանքը, որ շինել է Լևոն Ա թագավորը, պետք`է փնտրել Սսի
սահմաններում:
• ՄԾ.-ում` Ասլան:
” Թամար թագուՀու, որին մերոնք թագավոր են անվանում, մահվան
տարին ստույգ կերպով չի նշված Վրաց պատմության մեջ։
187&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4dns66mcobzqqzlbxiv6uazmy4e5bvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152194</id>
    <revision>
      <id>398102</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «առնելով քրիստոնյաների արյան վրեժը։ Ըստ որում նրանց ա ղոթատները լցնելով տղամարդկանցով՝ Հրամայում է այրել և նրանց զոհել այն իշխանների համար, որոնք գտնվում էին Նախճավանի եկեղեցիներում, իսկ ղուրան կարդացողներին ու մահմեդական կրոնավորներին [զոհել] այն սուրբ քահան...»:</comment>
      <origin>398102</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6678" sha1="8yb7p7o59pngzjhbkga9s68engcgzdk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;առնելով քրիստոնյաների արյան վրեժը։ Ըստ որում նրանց ա
ղոթատները լցնելով տղամարդկանցով՝ Հրամայում է այրել և
նրանց զոհել այն իշխանների համար, որոնք գտնվում էին
Նախճավանի եկեղեցիներում, իսկ ղուրան կարդացողներին ու
մահմեդական կրոնավորներին [զոհել] այն սուրբ քահանաներ
րի Համար, որոնք մորթվեցին Բագավանում, և նրանց արյամբ
ներկվեց եկեղեցու պարիսպը: Եվ այդ կոտորածից վերադառ-
նալով՝ վախճանվում է [Զաքարեն]՝ [ապրելով] ուղղափառ ու
անբիծ Հավատով, և թաղվում է Սանահին սուրբ վանքում,
վեց հարյուր վաթսունմեկ թվին, թողնելով հնգամյա մի տղա՝
Շանչափ անունով (Անի կոչված տերության ղեկավարու-
թյան համար)1, որին Խոչաքը՝ Իվանեի կինը, շուռ է տալիս
դեպի Քաղկեդոնի աղանդը (!)։
ML
Եվ մեկ տարի անց վախճանվում է սուրբ ու սքանչելի վար-
դապետ Մխիթարը՝ մականվամբ Գոշ Գանձակեցին` թաղ-
վում իր Գետիկ ձեռակերտում, որ շինել էր Քուրդ մեծ իչխա-
նի քրոջորդու՝ Իվանեի Հրամանով։ Նրա հրամանով էլ եկել էր
Կայենի երկիրը, այսպես կոչված Հին Գետիկը, որովհետև նա
այն ժամանակ տիրում էր Կայենին՝ բերդը շինողի՝ Հասան Կա-
յենացու Հայրենիքի հետ միասին։
Վեց հարյուր վաթսուներեք թվին Հաթերքը նրա տերերը
տալիս են Իվանեին, որովՀետև մեռնում է նրա իսկական տե-
րը՝ Վախթանգը. անժամանակ մեռել էին նաև նրա որդիները,
իսկ մյուս Վախթանգ Սակռյանցը՝ Իվանեի փեսան, Ներքին
Խաչենի տերը, թողնում է երկու տղա՝ Հասանին, որը փաղաք-
չարար Ջալալ-Դոլա էր կոչվում և Զաքարեին՝ նույն ինքը
Նասրա-Դոլային, որոնց խնամակալում էր Իվանեն նրանց մոր՝
Խորիչահի հետ միասին։ Վերջինս Հետո Երուսաղեմ գնալով ու
այնտեղ մնալով՝ մեռնում է մեծ չարչարանքով` բազում գո-
վեստներ [հղելով] Տիրոջը։ Եվ մեծն Իվանեն, աչքի ընկնելով
արիությամբ, գրավում է Չարեքն ու նրա ամբողջ չրջակայքը
ապա օգնելով իր ազգական Վահրամին՝ Զաքարեի որդուն,
և
1 Փակագծերը ըստ Հին Օ.-ի [ՍՕ.-ում այն փակագծված չէ]։
2 Հին Գետիկը Միափոր գավառում է, Սևանա լճի վերջում, որն ավերվել է
կործանիչ երկրաշարժից, իսկ Մխիթարը շինել է Նոր Գետիկը Հնից ոչ Հեռու:
3 Հաթերքը կամ Հայթերքը Արցախ աշխարհում գտնվող սերդավան է,
Սյունիքի կողմում, այսինքն՝ արևմուտքում:
188
գրավում է Շամքորը: Իսկ վեց հարյուր վաթսունութ թվին Ի-
վանեն գրավում է նաև Որոտն ու մերձակա դղյակները, թեև
ոչ ամբողջը, քանի որ երբ նրան տիրում էին Հայկազունները,
նչանավոր բերդերը քառասուներեքն՝ էին, գյուղերը՝ Հազար
չորս հարյուրը, վանքերը՝ քառասունութը”, որոնց ավերման
սկիզբը դրվեց հինգ հարյուր հիսուներկու թվին՝ Մելիք-Շահ
սուլթանի՝ մի երիտասարդ մատռվակի պատճառով: Հայկա-
զուն թագակալի` սուլթանի մոտ հնազանդության գնալու
ժամանակ [մատռվակը] նրան խստագույնս նեղում էր գինով,
մինչև որ նա խոստանում է իր դստերը կնության տալ նրան,
նա էլ, ըստ իրենց սովորության, գոտին Հանգույց անելով,
ցույց է տալիս սուլթանին։ Եվ մի քանի օր անց նա պաՀան-
ջում է խոստացածը և երբ նախատինք է ստանում, նախանձար
բեկ է լինում ու վերցնելով մեծ զորք՝ ավերում է երկիրը, մինչև
որ ամբողջովին քանդվում ու բնաջնջվում է այն, որին Հետո
տիրեց Հզոր Իվանեն։

'''ՁԴ.''' Այդ նույն թվականին վախճանվում է մեր պատվավոր
Լևոնը, և թագին երկու տարի տիրում է նրա մինուճար դուստ-
րը՝ Եղիսաբեթը, որին ֆրանկները Զաբել&quot; էին կոչում։ Նրա
Համար ամուսին են բերում Անտաքի տիրոջ որդուն՝ Ֆիլիպ-
պին։ Եվ որովհետև նրա Համար ատելի էր Հայոց ազգը և ա-
վելի շատ մեծարում էր իրենը՝ ֆռանկներին, երդմնազանց է
լինում դրժում է Հայադավան Հայասեր իր ուխտը և
պատվական թագը, արքունական գանձերն ու պալատը, 1-
ղարկում է իր հոր տուն: Այդ բանի ետ չեն կարոզանում
Հաչտվել [հայոց] իչխանները և նրան բանտ են գցում, մինչև
ղից։
.
ПL
ու
Որոտը Սյունյաց Ծղուկ գավառի հռչակավոր բերդն ու ավանն է:
2 Հայկազունները Սյունյաց ալնվագույն իշխաններն են՝ սերված Հայկի ցե
ՄՕ.-ում՝ քսաներեք:
** Ս0.-ում՝ քսանութ։
3 Ստեփանոս Օրբելյանը (գլ. ԿԱ) ծանուցում է, որ ՄելիքշաՀի մոտ Սենե-
քերիմ թագավորն էր, իսկ մատռվակը՝ ոմն Քորթմանը, իսկ Սյունիքի ավնրա-
ծության սկիզբը դնում է 1103 թ.։
* Այսինքն` գոտու վրա Հանգույց անելով։
...
ՄԾ.-ում` Զարել խաթուն։
5 Իմա՛ արքունի պալատի սպասքներն ու գանձերը։
189&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8yb7p7o59pngzjhbkga9s68engcgzdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152195</id>
    <revision>
      <id>398103</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «որ նա այնտեղ մեռնում է: Եվ Հեթումի աղջկան տալիս են Կոտտանդնի որդուն՝ մեծահոգի ու Հանճարեղ պատանյակին, մարմնեղ, թիկնավետ ու գեղեցկատես պատանուն: Նրանց պսակում է Կոստանդին պատրիարքը, որը սուրբ աթոռը ժա- ռանգել էր տեր Հովհաննեսի մահից Հետո, վեց հարյուր վաթ- սունինը...»:</comment>
      <origin>398103</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6683" sha1="82tjc6ahh5g8l4l8yz5rnams7przcqu" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;որ նա այնտեղ մեռնում է: Եվ Հեթումի աղջկան տալիս են
Կոտտանդնի որդուն՝ մեծահոգի ու Հանճարեղ պատանյակին,
մարմնեղ, թիկնավետ ու գեղեցկատես պատանուն: Նրանց
պսակում է Կոստանդին պատրիարքը, որը սուրբ աթոռը ժա-
ռանգել էր տեր Հովհաննեսի մահից Հետո, վեց հարյուր վաթ-
սունինը թվին։ Նա պատրիարքությանը կոչված էր ոչ թե
րյամբ, պատվով կամ Հարստությամբ, այլ Հոգու չնորհներով,
որի մասին վկայում են բոլոր լեզուներով։
WS-
ML
Նրան ձեռնադրելուց մեկ տարի առաջ՝ հունվարի տասնը-
մեկին, ճաչի ժամին, մեծ երկրաշարժ եղավ, և փուլ եկավ գե-
ղեցկազարդ եկեղեցին, որը գտնվում էր Մշակավանքում,
չորս պատարագիչ զու գնացին այդ մեծ աղետին։ Բոլորը ա-
մեն գիշեր երկնքում տեսնում էին նիզակաձև մի աստղ, որը
նչանակում էր երկրի խաղաղության խախտումը, ինչպես որ
Խղավ հաջորդ՝ վեց հարյուր վաթսունինը թվին։ Մոտ քսան
Հազարանոց այլազգի ու այլալեզու մի զորք, կոչված Մուղալ
և Թաթար անունով, շարժվեց Չին ու Մաչին2 երկրից։ Աղ-
վանքի կողմերից դաչտավայրերով եկավ, մտավ Գուգարաց
երկիրը, կոտորեց բոլորին, ինչ որ կենդանի գտավ և փութով
վերադարձավ։ Մեծ զորքով նրանց հետևից ընկնելով` Լաչան
նրանց Հասնում է Կոտման գետի մոտ և պարտվելով նրանց
կողմից՝ փրկվում ու փախչում է Իվանեի Հետ միասին, որի ե-
րիվարի ջիլը կտրում է ինչ-որ իչխան և նրան զրկում երիվա-
րից։ Բայց երկրի տեր Վահրամը մեծ քաջությամբ սաստիկ
կոտորածով գնում է իր երեսը դարձրած կողմը և [Հասնում է]
մինչև Գարդման՝ չիմանալով ուրիշների փախուստի մասին։
Վեց Հարյուր յոթանասունմեկ թվին նրանք ցանկանում
էին այնտեղից վերադառնալ, բայց որովհետև նրանց սուր-
Հանդակները Հայաստանն ու Վրաստանը գտան կազմ ու
պատրաստ և այդ լուրը տեղ հասցրին, նրանք չհամարձակվե-
ցին գալ, այլ այնտեղից դարձան ու գնացին, ուր որ գնացին։
Նույն տարում մեծաքանակ մի զորք, անջատվելով հոներից,
1. Մշակավանքը [UO.«ում՝ Մշկավանք] դտնվում է Գուգարքի Կողափոր
գավառում։
2 Մոնգոլ կամ Մուղալ տոհմի բնակավայրերը բուն Չինաստանում չեն, բայց
նրանից էլ շատ Հեռու չեն։ Խառնվելով թաթարների հետ՝ այդ երկու ցեղերը մի
անունով են կոչվում:
190
որոնք Խվչաղ են կոչում, գալով Գանձակ՝ միացավ նրանց
[թաթարների] Հետ։ Եվ երբ մերոնք Համարձակ ու անզգույշ
կերպով գնացին նրանց վրա, անջատվելով՝ փախուստի
մատնվեցին, որոնցից շատերին սրի քաչեցին, փառավոր ա-
զատներից շատերին բռնեցին ու բանտ գցեցին, նրանց Հետ էլ
Գրիգոր* իշխանին&quot; Խաղբակի որդուն և նրա եղբորորդուն՝
արի ու քաջ Պապաք անունով նաՀատակին, որի վրեժը` Հա-
ջորդ տարի առավ մեր զորքը՝ բնաջնջելով Խվչաղի մեծ մասը
նրանց՝ Վարդանաչատի երկիր վերադառնալու ժամանակ։

'''ՁԵ.''' Իսկ մեր թվականության վեց հարյուր յոթանասուն-
չորս թվի վերջում Խորազմ չահի երկու որդիները, պարտվե-
լով'' ու նեղվելով թաթարների կողմից, ինչպես ասում են,
երկու Հազար մարդով Ադլպարական երկրի վրայով գալիս են
Հայոց Ոստանը, գրավում
այն և լայնատարած դաշտը լցնում
են վրաններով։ Նրանց վրա հարձակվելով՝ մերոնք պարտվում
են, և շատերը կորչում են Գառնի գյուղաքաղաքի մոտ, մեծ
մասն էլ գլորվում է խորխորատները՝ Իվանեի դեմ աստվածա-
յին բարկությունից՝ Իվանեի նոր ու անծանոթ չարություննե-
րի պատճառով, որ գործեց նրա կինը՝ * : Քանզի Հրամայեց
1 Խվչաղը, ղփչաղը կամ խփչաղը, քափչաքը խազիր-թաթարական տում էր:
* ՎՕ-ում` հավանհայը՝ անջատվածները, բաժանվածները, իսկ
Մ.-ում`
ՀարվածԽալք՝ խփվածները։
2 Սույն Գրիգորը Խաչենի իշխանն էր, իսկ նրա եղբայրը՝ Պապաքի հայրը,
Վասակն էր։
* ՄՕ-ում՝ Իշխան:
3 Վարդանաչատի երկիրը Կուր և Երասխ գետերի խառնարանի միջև ընկած
անկյունն էր:
* Խորազմ չահը Մուհամեդն է, իսկ նրա որդին՝ Մուհամեդ Ճելալյուտդի-
նը, որը Ատրպատականի (Ադպարական) վրայով եկավ Այրարատ և գրավեց
Դվինը (Հայոց Ոստանը)։ Նրա վրա Հարձակվեց Իվանեն Վրաց և Հայոց զոր-
քով, որը իրեն ուղղված խրախուսական ձայնը խուճապի տեղ ընդունելով՝ փա-
խուստի դիմեց և զորքի աՀից շատերը գլորվեցին Գառնի ձորի անդունդները ու
կործանվեցին։
*** Մ0 -ում` պատեալ՝ շրջապատելով։
5 Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ արևից զօրացն Հիւսիսայնոյ [այդպես է նաև
ՄՕ.-ում]՝ հյուսիս-արևելքի զորքերի կողմից։
**** ՄԾ-ում՝ զոր արծեաց նա՝ որ գործեց նա։
191&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>82tjc6ahh5g8l4l8yz5rnams7przcqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152196</id>
    <revision>
      <id>398104</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «Պարկեշտ անունով մեռած մի երեցի հանել գերեզմանից, այ- րել ու այդ տեղում չուն մորթել՝ շատ ուխտավորների այնտեղ դնալու1 պատճառով։ Սակայն այդ տեղը մեծարեց Աստված՝ նրա վրա լույա իջեցնելով Բջնի հայտնի բերդաքաղաքում, որ- տեղ որ եկեղեցու հիմքերը գցեցին, ելնելով մի բանսա...»:</comment>
      <origin>398104</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6893" sha1="14p46nkgrwfyzq6k0rhtwsfvbjx8bc9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Պարկեշտ անունով մեռած մի երեցի հանել գերեզմանից, այ-
րել ու այդ տեղում չուն մորթել՝ շատ ուխտավորների այնտեղ
դնալու1 պատճառով։ Սակայն այդ տեղը մեծարեց Աստված՝
նրա վրա լույա իջեցնելով Բջնի հայտնի բերդաքաղաքում, որ-
տեղ որ եկեղեցու հիմքերը գցեցին, ելնելով մի բանսարկու
մարդու խոսքերից, որին շանթակեզ արեց Տերը այն գիշերը,
որի ցերեկը նման դեպքեր տեղի ունեցան։
Իսկ սուլթանը, իր հաղթական փառքից ոգևորված, ոտքի
տակ է տալիս շատ տեղեր և ետ դառնալով դեպի Դավրեժ՝ մեկ
տարի անց գալիս է Գագ դաչտավայրերի կողմը, դեպի Տփղիս
և բազում ոճիրներ գործելով՝ Հարձակվում Խլաթի վրա: Գրա-
վելով այն և Հարստանալով՝ նա գնում է Հռոմեական Ալադին
սուլթանի և Մելիք Աշրաֆի վրա։ Այդտեղ նրա զորքը մեծ կո-
րուստ է կրում, և նա քիչ մարդկանցով փախչում է Մուղան՝
մարդկանց և անասունների բոլոր կարիքների համար ամենա-
Հարուստ դաշտը: Այդ ժամանակ նրա վրա է հարձակվում
Թաթարը, որը նրան դրանից առաջ հեռացրել էր իր երկրից,
և այնտեղից նրան փախուստի է մատնում դեպի Ամիթ։ Փախ-
չելիս [նա] մեռնում է պատահաբար. Թաթարի սրո՞վ, թե՞,
ինչպես ասում են, յուրայիններից մեկի ձեռքով, որի մերձա-
վորներից մեկին նա սպանել էր երիտասարդ տարիքում, և նա
նեղացել էր այդ բանի Համար, կամ էլ նրա անվերջ արչա-
վանքների՞ պատճառով,- [Հայտնի չէ] և այդ ձևով անմեղ
մարդկանց արյան վրեժը լուծվեց։ Իսկ Թաթար կոչեցյալը, որ
վեց հարյուր վաթսունինը թվին եկել էր քիչ մարդկանցով,
ցանկացավ վերադառնալ վեց հարյուր յոթանասունմեկ թվին,
բայց չհամարձակվեց։ Եվ իրեն միացնելով զորքի մեծ բազ-
մություններ և առաջնորդ ունենալով Չարմաղան անունով
զորապետին՝ վեց հարյուր յոթանասունչորս&quot; թվին նա գալիս
է շահաստան Գանձակ քաղաքը, պաշարում է այն մի քանի
օր, գրավում ու անողորմաբար կոտորում բոլորին, բացի մատ-
* Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ ի նչխարս ոսկերաց նորա [այդպես է նաև ՄՕ.-
ում]՝ նրա ոսկորների նչխարքներին։
2 Հին Օ.-ն ավելացնում է՝ զոր չկարաց տանել զպատիւ հայ քահանային
[ՄՕ.-ում՝ զոր ոչ կարաց տանել զպատիւ հայադաւան քահանային]՝ որը չկա-
րողացավ տանել հայ քաՀանայի պատիվը։
192
• ՄՕ-ում` վեց հարյուր ութսունչորս:
ML
&quot;
ղաշ տղաներից և այն կանանցից, որոնց հավանում էին։ Եվ
դրանից Հզորանալով՝ մտնում են Վրաց թագավորությունը,
գավառների անվանի տեղերն ամուր բերդերը բաժանում են
մեծամեծ իչխաններին, որոնց նոյինք* էին կոչում։ Նրանցից յու-
րաքանչյուրը, գնալով իրեն ընկած գավառների դղյակները, իւր
կուն տիրում էր դրանց որպես մեր մեղքերի՝ պատուՀաս։ Ձաղա-
թա նոյինն առնում է Լոռն քաղաքը և այդ կողմերում եղած գար
վառները, Դոլաթա&quot; նոյինը՝ Կայեն բերդը որտեղից քչեցին երկ–
րի տեր Ավագին-, մեծն Չարմաղանը՝ Անին, Կարսն ու նրանց
մերձակայքը, Ղատաթա նոյինը՝ Չարեքի''''', Գետաբակքի,
Վարդանաշատի կողմերը։ Իսկ Մոլար նոյինն, իր բաժնի մեջ առ-
նելով մեծ իշխան Վահրամի գավառների բերդերը, նախ հնարա-
մտությամբ գրավում է Շամքորը: Վահրամը իր Աղբուղա որդու
Հետ փախչում է տեղից տեղ, մինչև որ լսում է, թե կամավոր Հնա-
զանդվողներին նրանք ներում են։ Այնուհետև գալով գրավում
է նրանց առած դղյակներն ու գավառները, որոնք իրենց Հայրե-
նի սեփականությունն էին։ Թաթարները գրավել էին այդ բոլո-
րը՝ Տավուշը, Կածարեթը, Տերունականը, Երգևանքը՛,
1 Նոյինը, ավելի ճիչտ նոյանը [ՍՕ.-ում՝ նոփն] մոնղոլերեն նշանակում է
բյուրապետ։ (Ըստ «Միջին հայերենի բառարան»-ի՝ մոնղ. noyan, muyun, պրսկ.
nuyan՝ «իչխան, զորապետ» (Հ. 2, էջ 196)]։
* ՄՕ.-ում` «ի պատուՀաս մեղաց մերոց անչափից»՝ որպես մեր անսահման
մեղքերի պատուՀաս:
..
ՄՕ-ում՝ Դուլադա:
:
ՄՕ-ում` Կայան ամրագույն բերդը։ -
2 Ավագը մեծն Զաքարիայի եղբոր՝ Իվանեի որդին էր։
**** /O.-ում` Ձարմղան։
***** ՄՕ-ում՝ զկողմանս չորեքեան՝ չորս կողմերը։
3 Վահրամը Գազի ու Տավուշի տիրոջ՝ Ջաքարիայի որդին էր, Խաչենի չ-
խանների խնամին, Աղվանից Կյուրիկյան թագավորների ժառանդը, որոնց կալ-
վածքները ստորև հիշվածներն էին։
4 Տավուշը, Տայուշը կամ Տուշը Ուտիք աշխարհի հյուսիսային կողմում էր,
Հին Տուչքատակ դավառն է։
5 Կածարեթը նույն Տավուշ գավառումէ, թայց բուն տեղը Հայտնի չէ։
6 Տերունական բերդը Կոտման դաչտում է, Ուտիքի Աղստև գավառին մո-
տիկ, այն վիճակի մեջ է, որն այժմ գտակի անունով կոչվում է Հասան-ձոր:
Երևանը կամ Եադիվանքը [ՄՕ.-ում՝ Երդվանք] Տավուշ գավառում
գտնվող բերդ է։
7
13-129
193&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>14p46nkgrwfyzq6k0rhtwsfvbjx8bc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152197</id>
    <revision>
      <id>398105</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «նակը մինչև ծերություն անցկացրել էր պաս պահելով, աղոթք անելով, ողորմածությամբ, իսկ կիրակի օրերը՝ ոտքի կանգ- նած վիճակում: Դրա համար էլ Աստված բարձունքներից լույսով մեծարեց նրան՝ իջնելով նրա հոշոտված մարմնի մա- սերի վրա, պսակելով ու վկա լինելով նրա անմեղ մարտիրոս...»:</comment>
      <origin>398105</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6936" sha1="3rwa9w11wz02i1yb4we1f6j0p5tsvw2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;նակը մինչև ծերություն անցկացրել էր պաս պահելով, աղոթք
անելով, ողորմածությամբ, իսկ կիրակի օրերը՝ ոտքի կանգ-
նած վիճակում: Դրա համար էլ Աստված բարձունքներից
լույսով մեծարեց նրան՝ իջնելով նրա հոշոտված մարմնի մա-
սերի վրա, պսակելով ու վկա լինելով նրա անմեղ մարտիրոսա
կան մահվանը: Այն տեսնելով` նրան սպանողները սոսկացին
և [դիակը] գցեցին ցամաք ջրհոր, մինչև որ եկան յուրայիննե–
րը, տարան և թաղեցին իր սեփական Գանձասար կոչվող
վանքում, իր Հայրենի տան գերեզմանոցում, որի վրա բերող-
ները տեսան լույսի նույն ճառագայթները։ Հայոց թվականու-
թյան նույն՝ յոթ հարյուր թվին: Ելղան Հուլավուի դռանը
սպանեցին Վրաց Զաքարե զորպպետին՝ Շահնշահի որդուն,
բոլորին հայտնի և ծանոթ [մարդուն], երիտասարդ ու ծաղ-
կագեղ հասակում, իր առաջադիմության ու Հաջողության
Ժամանակ՝ ինչ-որ մեղադրանք բարդելով նրա վրա, նաև այն,
թե խափանվել է իր ժամանակին արքունիք գնացող Հարկի
կարգը։ Նրա մահը ողորմագին վայնասունով սգաց Վրաց ամ-
բողջ ազգը Հայաստանի՝ նրանց մերձավորների Հետ միասին.
որքան ավելի դառնակսկիծ մարմնատանջ ողբով էին
սգում նրա ծնողները: Այդ պատճառով նույն օրը, այդ նույն
սև ոգի ժամանակ սրտակոտոր լինելով մեռավ նրա հայրը՝
Շահնշահը, տերը Անի մայրաքաղաքի, որը երբեմն արքայա-
նիստ քաղաք էր՝ Բագրատունյաց թագավորների և այլևայլ
աչխարհների ավագ քաղաքը, իսկ Անիի տիրոջ անունը ՇաՀն-
շահ էր կոչվում, այսինքն՝ արքայից արքա։
ML

'''ՂԵ.''' Յոթ Հարյուր տասնմեկ թվին վախճանվեց Աղվանքի
կաթողիկոս տեր Ներսեսը ջրգողության դառն ցավերից՝ դեղ
չգտնելով բժիշկներից, բացի միակ Հիսուս Աստծուց, որը
կյանքի անմաՀության դեղ է, որի մոտ փոխադրվեց մեծ Հույ-
սով, խոստովանությամբ, արժանավոր կտակով՝ իր կյանքն
ապրելով հեզությամբ ու ողորմածությամբ։
Յոթ հարյուր տասներկու թվին վախճանվեց անվանի ճըգ
նավոր, պատվավոր աստիճանների ու կոչումների արժանի,
երկրի երևելի ու անվանի մարդը՝ Տունցի կոչված տեր Հով-
1 Գանձասարը անվանի մենաստանն է և Աղվանքի կաթողիկոսների առա-
շին ու վերջին աթոռավայրը, որը գտնվում է Արցախի ծիրանք գավառում:
* ՄԾ.-ում` յոթ հարյուր տասը:
202
Հաննեսը, որի կոչումը Աստծու շնորհիվ Գարդմանա տան և
այլ բերդերի ու գավառների քահանայությունը, վարդապե-
տությունն ու արքեպիսկոպոսությունն էին։ Նա երեք Հիսնօ-
րյա պասը կատարում էր անՀաց ու անջուր, նույնը կրկնում
. էր նաև ուրբաթ ու չորեքչաբթի օրերը, բոկոտն Երուսաղեմ էր
գնում, մեծ պասի օրերին ոտքի վրա էր մնում, իսկ սուրբ Հա-
րության ժամանակ՝ անՀաց։ Նա զարմացրեց ֆռանգների ազ
գին, որն այնտեղ էր գտնվում, որովետև ապրում էր ոչ միայն
Հոտնկայս ու անկերակուր, այլև լուռ կերպով։ Նա Աստծուց
խնդրում էր Հայտնի Համբավավոր Հավատը, որը գալիս էր
դեպի ազգը, թև երբ լույսն իջել է, Հայոց կանթեղն է վառվել,
ինչպես Հենց ինքը պատմեց, թե ով պահում էր սուրբ գերեզ-
մանի կամարակապ մատուռը [կուրան]1, սիրում ու փարվում
էր մեզ, իսկ մենք նրանից խնդրեցինք դեպքերի հավաստիքը։
Եվ նա ասաց. «Դու գնիր կանթեղներ և գեր, կախիր քո ձեռ-
քով»։ Ես այդպես էլ արեցի. գնեցի երեք կանթեղ և կախեցի
սուրբ գերեզմանի վրա. աջ կողմում՝ ֆրանկների անունով,
ձախ կողմում՝ Հույների, իսկ միջին մասում՝ Հայերի, ինչպես
իրենք սովոր էին։ Մենք նույնիսկ փակեցինք դուռն ու կնքե-
ցինք, և պահապանն ինձ տվեց կնիքն ու բանալին ավագ ուր-
բաթ օրը։ Ավագ չաբաթ օրը, ժամը իննին, քանի դեռ մենք -
ղոթում էինք, մեզ հետ [աղոթում էին] նաև ամբողջ քաղաքն
ու Հեռաստաններից եկած աղոթողներն առհասարակ, կամա-
րակապ մատուռի պահապանն ինձ ասաց. «Տե՛ր, Հրամայիր և
բա՛ց արա, որովհետև լույսն իջավ»։ Ես գնացի, բացեցի դու-
ռը՝ Հեռացնելով կնիքը, և ճշմարիտ, առանց կասկածի ներսում
կանթեղը վառվում էր տրաքված կերպով, անասելի դեղեց-
կությամբ։ Եվ այդ հրաշքի միջոցով փառավորվեց
վեց այն մարդը՝ տեր Հովհաննեսը։ Եվ նա ասաց այս խոսքը,
Հռչակ-
«թե գնացի սուրբ Բեթղեհեմ, այնտեղ տեսա սուրբ առաքյալ-
ների նկարները՝ նկարված եկեղեցու պարսպի վրա, և տաճիկ-
ները անարգելու Համար փորել էին աչքերը։ Այդ դեպքից
ու
1 Կուբա, բուպրի, նչանակում է կամար կամ կամարակապ մատուռ: [Իսկ
ըստ «Միջին հայերենի բառարանի»՝ արար. gubba «գմբեթ» (հ. 1, էջ 411)]։
* ՍՕ.-ում՝ անսպասելի՝ անսպառ։
2 Ըստ Հեղինակի հավատի՝ Հովհաննեսի այս և Հետագա հրաշագործոL-
թյունները կատարվել են Երուսաղեմում:
203&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rwa9w11wz02i1yb4we1f6j0p5tsvw2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152198</id>
    <revision>
      <id>398106</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:42:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «րից եկողներին, Էլղանն ասաց. «թե ես միայն քեզ եմ կանչել, իսկ այս ի՞նչ է նչանակում, որ ոչ առաշ և ոչ Հետո, այլ` մի օ- րում բոլոր կողմերից եկան քեզ Հետ՝ տեսնելու և օրհնելու ինձ»: Եվ այդ հարցին ինքը տվեց պատասխան. «Ինձ թվում է, թե դա նչան է այն բանի, որ Աստծու սիրտը լավ է ինձ...»:</comment>
      <origin>398106</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6599" sha1="o6wyd813q1cabpmgnydw8tqhz6p42fc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;րից եկողներին, Էլղանն ասաց. «թե ես միայն քեզ եմ կանչել,
իսկ այս ի՞նչ է նչանակում, որ ոչ առաշ և ոչ Հետո, այլ` մի օ-
րում բոլոր կողմերից եկան քեզ Հետ՝ տեսնելու և օրհնելու
ինձ»: Եվ այդ հարցին ինքը տվեց պատասխան. «Ինձ թվում
է, թե դա նչան է այն բանի, որ Աստծու սիրտը լավ է ինձ
վրա»։ Մենք ասացինք. «Մեզ էլ մեծ զարմանք պատեց, և
մենք ցանկացանք իմանալ պատճառը, որը դուք նշեցիք»։ Այ-
նուհետև նա ավելացրեց, «թե գաղտնի խոսակցություն ունեմ
քեզ հետ»։ Եվ մեկ օրում շատ պատմություններ արեց, Հեռու
կանգնեցնելով ամբողջ բանակը՝ միայն երկու մարդկանցով
երկար խոսեց մեզ Հետ, իր ծննդից սկսած և մորից Հետո, որ
քրիստոնյա էր, ասում է. «Թեպետ դայակն է մեծացնում երե-
խային, բայց երբ նա հասակ է առնում, իր մորն է սիրում:
Մենք քրիստոնյաների հանդեպ սիրուց զուրկ չենք, ինչ որ ա-
սելու ես, ասա»։ Նա բռնել էր իմ ձեռքը, և մենք ասացինք
այն, ինչ Աստված թույլ տվեց ասել. «թե դու որքան բարձր
Խ մյուս մարդկանցից, այնքան մոտ ես Աստծուն։ Աստծու ա-
թոռը արդար դատաստանով է Հաստատուն։ Աստված ամեն
ազգի տվել է աչխարհին տիրելու իչխանություն՝։ Մինչև ձեզ
Հասնելը [ձեր նախորդները] աշխարհավեր են եղել և անգթո-
րեն ծանր բեռ դրել աղքատների վրա, նրանք1 Հոգոց են Հա-
նել ու լաց եղել Աստծու առաջ։ Աստված վերցրել է իշխանու-
թյունը և ուրիչ ժողովրդի տվել։ Եթե դուք աշխարհաչեն լի-
նեք և աղքատներին ողորմացող, Աստված ձեզնից չի առնի,
այլ ինչ որ տվել է, կթողնի ձեզ և կտա այն, ինչ ուզում է տալ:
Քո դռանը այնպիսի մարդ դիր, որ երկնչում է Աստծուց ու
սիրում ձեզ և լալով իր դուռը եկած տառապյալին առանց ա-
ղերսանքի կաչառքի ուրախ տուն է ուղարկում և սիրով
քեզ է Հիչեցնում։ Եվ մեր աշխարհը տուր&quot; այնպիսի մարդու,
որը` տեսնում է Հստակորեն, կաչառքից չի կուրանում և քեզ
ասում է ճշմարտությունը»։
ML
. . ՄԾ.-ն ավելացնում է՝ և փորձեալ՝ և փորձել։
1 [ՎՕ.-ում՝ նայան, ՄՕ-ում՝ նոքա՝ նրանք։
2 [ՎՕ.-ում՝ Հէնց, ՍՕ.-ում՝ Հանց]՝ այնպիսի։
‘3 [ՎՕ.-ում` ազարկէ, ՄՕ-ում՝ յուղարկէ]՝ ուղարկում է։
* - * ՎՕ-ում ղաչխարս տանել տուր, ՄՕ-ում՝ զաշխար, լր՝ այս աչ-
խարհը տուր։
206
«ԻՄ
Այս կարգի բաների մասին շատ խոսեցինք։ Նա ասաց.
սրտում դրեցի քո խոսքերը: Ինչպե՞ս դու արտահայտեցիր
այն ամենը, ինչ որ արդեն կար իմ սրտում: Աստված երբևէ
խոսե՞լ է քեզ հետ, երևացել է քեզ»։ Մենք պատասխանեցինք.
«Չէ, մենք մեղավոր մարդ ենք, սակայն աստվածախոս
մարդկանց գիրքը կարդացել ենք: Թագավորների սրտերը
Աստծու ձեռքում են, Աստված Հայտնվել է քեզ առանց գիր-
քի»։ Հետո մենք ասացինք. «Աստծու առաջ մի խոսք եմ ասե-
լու, որը նախ Աստված լսի, Հետո դու, և որ այդ խոսքում սուտ
չկա»։ Նա հրամայեց՝ ասա: Ասացի. «Ծովում, ցամաքում,
ինչքան քրիստոնյա կա, տլորի սիրտը քեզ հետ լավ է, և
նրանք քեզ համար են աղոթում»։ Նա խոսեց և
վատում եմ, որ այդպես է, իսկ եթե քրիստոնյաները Աստծու
ասաց. «Հա-
ճանապարհի վրա չեն, ինչի՞ է պետք նրանց աղոթքը, իսկ ե-
թե աղոթում են, Աստված ե՞րբ է լսում նրանց: Թշվառ մե-
շում] քրիստոնյան Աստծուն երկնքից երկիր է բերո՞ւմ.- չի
կարող բերել։ Մենք ասացինք՝ լավ է, եթե Աստծու ճանապար-
Հին մնան ու աղոթեն մեզ համար: Մեր եղբայրները* մեզ Հետ
այն պատճառով են կռվում, որ մենք քրիստոնեասեր ենք, և
մեր տանը քրիստոնեություն կա, իսկ նրանք տաճկասեր են, և
նրանց տանը տաճիկի կրոնն է»։
Հետո մեզ ասում
է. «Ինչո՞ւ ես ոչխարենի Հագել և ոչ թե
ոսկի»։ Եվ իմանալով՝, որ մենք մեծ մարդ և բարձր աստիճա-
նի տեր չենք, սոսկ լուր]5 մի արհղա ենք, նա ասաց. «Քեզ
մեծարում եմ ոսկյա զգեստով և շատ ոսկի եմ տալիս»: Իսկ
մենք ասացինք. «Մեզ համար ոսկին Հողը մեկ են, մենք ու-
րիչ մեծ բան ենք ուզում, որ վայել է քո մեծությանը և քթ ո–
ղորմությանը աչխարհի վրա»։ Եվ նա ասաց. «Խիստ վատ,
ու
1 Հին Օ.-ում` սար է այո, դս՝ որաեղի՞ց է այս, որ, ա:
2 [Վենետիկյան և մոսկովյան օրինակներում՝ արա. Հրասարակիչը ֆանո-
թագրում է]` սակայն:
3 Մէչում՝ արարերևն է, որ նչանակում է թշվառ։ [Ըստ «Միջին հայերենի
բառարանի»՝ «վատ, վատթար» (հ. 2, էջ 131)]։
4
Ակնարկում է հնրքայի պատերազմը, որը հետո Հիշում է մեր Հեղինակը։
• ՄԾ-ում` ի տարել՝ ես ասացի։
5 (ՎՕ.-ում՝ լուր, ՄՕ.-ում՝ լոմ. հրատարակիչը ծանոթագրում է՝ աակ:
207&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o6wyd813q1cabpmgnydw8tqhz6p42fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152199</id>
    <revision>
      <id>398107</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:42:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «խղճուկ քուրձ [մեչում քթեթ]1 եմ կարում քեզ համար և շատ քիչ բանք եմ տալիս, միայն այնքան, որ եկեղեցու Համար խունկ գնես, թե չէ ժողովուրդը՝ ի՞նչ կասի, թե Էլղանը նրան ինչպե՞ս տեսավ: Եվ այն, ինչ ասացիր, կկատարեմ և մարդիկ կուղարկեմ, որպեսզի կառավարեն երկիրը»։ Իսկ երբ մենք գն...»:</comment>
      <origin>398107</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6600" sha1="5t15mqxc6mk50lttl05647y1r6occ6v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;խղճուկ քուրձ [մեչում քթեթ]1 եմ կարում քեզ համար և շատ
քիչ բանք եմ տալիս, միայն այնքան, որ եկեղեցու Համար
խունկ գնես, թե չէ ժողովուրդը՝ ի՞նչ կասի, թե Էլղանը նրան
ինչպե՞ս տեսավ: Եվ այն, ինչ ասացիր, կկատարեմ և մարդիկ
կուղարկեմ, որպեսզի կառավարեն երկիրը»։
Իսկ երբ մենք գնալու հրաման խնդրեցինք, էլի կանչեց
մեզ
և խոսեց։ Ձեռքում բռնել էր ոսկյա, թե արծաթյա դրամ (ա-
լիչ և կարել էր տվել երկու [ձեռք] Հագուստ: Հիչեցրինք.
«Էլղան, քո այդ դրամը կհատվի, իսկ Հագուստը կմաչվի,
մենք քեզանից անհատնելի ու անմատչելի պարգևներ ենք
խնդրում»։ Եվ նա ասաց. «Դեռևս առաջին օրը քո խոսքը
լիովին կատարեցի [լմնեցի]4, հրովարտակ [առեխ]5 եմ գրել
տվել, կարդալ տուր, և ինչ որ քո սրտին ավելի մոտ է, այն ար-
տագրել տուր: Եվ քո երկիրն ու քեզ հանձնել եմ Սախալթուին
ու Շահաբատինին&quot;, որպեսզի ինչ որ ասես, նրանք կատա-
րեն»։ Մենք չնորհակալ եղանք և վեր կացանք։ Թերևս ավե
լորդ է այս մասին գրելը, բայց գրեցինք Հօգուտ բարեսեր ու
քաղցրաբարո մեծն Հուլավուի Հիչատակի կամ որպես օրինակ
ուրիշների համար, ովքեր գալու են մեզնից Հետո, ո՞վ գիտե:
ՂԷ. Քանզի Հայոց թվականության յոթ հարյուր տասնը-
չորս թվի սկզբին, երբ այդ մեծ [մարդու մոտ Հասավ մեծա-
գույն մի հրավիրակ, և նրա զորեղ գավազանը խփեց կտրիճ ու
քաջ Հուլավուին, և նրան Հասավ նախահոր վճիռը, քանի որ
նա ևս Ադամի որդին էր և խմեց այն բաժակից, որից բոլորը
ճաչակեցին ճաշակում են: Թեև այն դառն էր նրա համար,
և նա խմեց մահվան դառնությունը, բայց ոչ ուրախությամբ,
ինչպես Տերն ու նրա վրա Հույս դնողները, որովհետև խաբում
AL
1 Քաթանե գծուծ զգեստիկ։
2 Իմա՝ և յոյժ սակաւ ինչ դամ այ՝ և չտ քիչ դրամ տաք։
• ՎՕ-ում` երկիր, ՄՕ.-ում՝ եկիր՝ եկար։
3 Բալիչը ոսկյա կամ արծաթյա տախտակաձև կտրված դրամ է. ոսկին եր-
բն արժեր արաբական 2000, իսկ արծաթը՝ 200 դինար։
4 Լիովին կատարեցի։
5 Ալեի, քարլըդ նշանակում է Հրամանի հրովարտակ։ [Ըստ «Միջին Հա-
յերենի բառարանի»՝ պրսկ. yarig՝ «Հրամանադիր, հրաման» (Գ. 1, էջ 186)]։
208
&quot;
ՍԾ.-ում՝ սախալթու ու շահարատին։
էին նրան աստղագետներն ու այտպես կոչված Շակմոնիա
արձանների քուրմերը: Ասում են, թե [Շակմոնիան] երեք Հա
զար քառասուն տարվա Աստված է, որը գոյություն է ունեն
նալու ևս երեսունհինգ դուման&quot;, իսկ դումանը´ տասը հազար,
է։ Նաև ասում են, թե նրան փոխարինելու է մյուս լաստվա
ծը]` Մոնդրին3 անունով մեկը: Տոյինք» էին կոչում այն քուր-
մերին, որոնց նա հավատում էր ու նրանց Հրամանով դուրս էր
գալիս պատերազմի կամ ոչ։ Նրանք նրան ասում էին, որ նա
երկար է մնալու իր այդ մարմնի մեջ, իսկ երբ շատ ծերանա,
նոր մարմին կստանա։ Եվ նրան այդ արձանների համար մեր
հյան կառուցել տվեցին։ Եվ երբ նա գնում էր այնտեղ աղոթե-
լու, կախարդում էին նրան, ինչպես կամենում էին։
Եվ մինչդեռ մենք սպասում էինք այլ ժամանակի և առավե-
լագույնի երկրորդ տեսությանն ու ծանոթությանը՝ նրան ար–
ժանին ասելու Համար և քանի դեռ մենք սպասում էինք նրան
ցույց տալու բարեսեր ու քրիստոնեասեր բարքից [ինված ու
քրիստոնյաներին ձեռնտու Աստծու հրաչքը՝ վստահությամբ
նրան ինչ-որ բան ասելու Համար, քանզի նա կրթվել էր քուր–
մերի խոսքերով, նա Հիվանդացել էր։ Այն ժամանակ քուրմե-
րը թաղիքե պատկերներին ու ձիերին խոսել էին տալիս, որով-
Հետև նրանցում խաբեության ու Հմայության մեծ արվեստ
կար։ [Քուրմերը] պարկեշտ էին կերակուրների, հագուստնե–
րի, կուսության, չափավոր ամուսնության և զուգավորուր
թյան մեջ։ Ասում են, որ նրանք ամուսնացել են քսան տարե-
կանում, մինչև երեսուն տարեկանը շաբաթական կենակցել են
երեք անգամ, մինչև քառասուն տարեկանը՝ ամիսը երեք ան–`
գամ, մինչև հիսուն տարեկանը՝ տարին երեք անդամ, իսկ Հի-
սունն անց, ասում են, որ բնավ չին կենակցել, բայց կարող է
1 Հնդկերեն Շաքիարմոնի, որը Շաքյան տուն թագավորի կողմից մար-
մնացած մի Բուղլա ասածու անուն էր, իսկ Մաոն նշանակում է նրանց iao the
պաչխարող սրբազան։
ՄՕ.-ուս՝ երեսունյոթ թուման։
2 Ըստ պարսկերեն լեզվի։
?
3 Ըստ Կիրակոսի և Ստեփանոս Օրբելյանի՝ Մադրին, իսկ ըստ Հնդիկների՝
Մաիդրնյա. այդպես են կոչում Բուդդային մինչև մարմնանային ու, մարդկանց
փրկության Համար աչխարհ գալը։
4 Թաթարերեն՝ թվին։
14 - 129
..
209&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5t15mqxc6mk50lttl05647y1r6occ6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398108</id>
      <parentid>398107</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:44:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <origin>398108</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6607" sha1="rnj92dh4bkhy1aibwa2hh0kcgq0s8t0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;խղճուկ քուրձ [մեչում քթեթ]1 եմ կարում քեզ համար և շատ
քիչ բանք եմ տալիս, միայն այնքան, որ եկեղեցու Համար
խունկ գնես, թե չէ ժողովուրդը՝ ի՞նչ կասի, թե Էլղանը նրան
ինչպե՞ս տեսավ: Եվ այն, ինչ ասացիր, կկատարեմ և մարդիկ
կուղարկեմ, որպեսզի կառավարեն երկիրը»։
Իսկ երբ մենք գնալու հրաման խնդրեցինք, էլի կանչեց
մեզ
և խոսեց։ Ձեռքում բռնել էր ոսկյա, թե արծաթյա դրամ (ա-
լիչ և կարել էր տվել երկու [ձեռք] Հագուստ: Հիչեցրինք.
«Էլղան, քո այդ դրամը կհատվի, իսկ Հագուստը կմաչվի,
մենք քեզանից անհատնելի ու անմատչելի պարգևներ ենք
խնդրում»։ Եվ նա ասաց. «Դեռևս առաջին օրը քո խոսքը
լիովին կատարեցի [լմնեցի]4, հրովարտակ [առեխ]5 եմ գրել
տվել, կարդալ տուր, և ինչ որ քո սրտին ավելի մոտ է, այն ար-
տագրել տուր: Եվ քո երկիրն ու քեզ հանձնել եմ Սախալթուին
ու Շահաբատինին&quot;, որպեսզի ինչ որ ասես, նրանք կատա-
րեն»։ Մենք չնորհակալ եղանք և վեր կացանք։ Թերևս ավե
լորդ է այս մասին գրելը, բայց գրեցինք Հօգուտ բարեսեր ու
քաղցրաբարո մեծն Հուլավուի Հիչատակի կամ որպես օրինակ
ուրիշների համար, ովքեր գալու են մեզնից Հետո, ո՞վ գիտե:

'''ՂԷ.''' Քանզի Հայոց թվականության յոթ հարյուր տասնը-
չորս թվի սկզբին, երբ այդ մեծ [մարդու մոտ Հասավ մեծա-
գույն մի հրավիրակ, և նրա զորեղ գավազանը խփեց կտրիճ ու
քաջ Հուլավուին, և նրան Հասավ նախահոր վճիռը, քանի որ
նա ևս Ադամի որդին էր և խմեց այն բաժակից, որից բոլորը
ճաչակեցին ճաշակում են: Թեև այն դառն էր նրա համար,
և նա խմեց մահվան դառնությունը, բայց ոչ ուրախությամբ,
ինչպես Տերն ու նրա վրա Հույս դնողները, որովհետև խաբում
AL
1 Քաթանե գծուծ զգեստիկ։
2 Իմա՝ և յոյժ սակաւ ինչ դամ այ՝ և չտ քիչ դրամ տաք։
• ՎՕ-ում` երկիր, ՄՕ.-ում՝ եկիր՝ եկար։
3 Բալիչը ոսկյա կամ արծաթյա տախտակաձև կտրված դրամ է. ոսկին եր-
բն արժեր արաբական 2000, իսկ արծաթը՝ 200 դինար։
4 Լիովին կատարեցի։
5 Ալեի, քարլըդ նշանակում է Հրամանի հրովարտակ։ [Ըստ «Միջին Հա-
յերենի բառարանի»՝ պրսկ. yarig՝ «Հրամանադիր, հրաման» (Գ. 1, էջ 186)]։
208
&quot;
ՍԾ.-ում՝ սախալթու ու շահարատին։
էին նրան աստղագետներն ու այտպես կոչված Շակմոնիա
արձանների քուրմերը: Ասում են, թե [Շակմոնիան] երեք Հա
զար քառասուն տարվա Աստված է, որը գոյություն է ունեն
նալու ևս երեսունհինգ դուման&quot;, իսկ դումանը´ տասը հազար,
է։ Նաև ասում են, թե նրան փոխարինելու է մյուս լաստվա
ծը]` Մոնդրին3 անունով մեկը: Տոյինք» էին կոչում այն քուր-
մերին, որոնց նա հավատում էր ու նրանց Հրամանով դուրս էր
գալիս պատերազմի կամ ոչ։ Նրանք նրան ասում էին, որ նա
երկար է մնալու իր այդ մարմնի մեջ, իսկ երբ շատ ծերանա,
նոր մարմին կստանա։ Եվ նրան այդ արձանների համար մեր
հյան կառուցել տվեցին։ Եվ երբ նա գնում էր այնտեղ աղոթե-
լու, կախարդում էին նրան, ինչպես կամենում էին։
Եվ մինչդեռ մենք սպասում էինք այլ ժամանակի և առավե-
լագույնի երկրորդ տեսությանն ու ծանոթությանը՝ նրան ար–
ժանին ասելու Համար և քանի դեռ մենք սպասում էինք նրան
ցույց տալու բարեսեր ու քրիստոնեասեր բարքից [ինված ու
քրիստոնյաներին ձեռնտու Աստծու հրաչքը՝ վստահությամբ
նրան ինչ-որ բան ասելու Համար, քանզի նա կրթվել էր քուր–
մերի խոսքերով, նա Հիվանդացել էր։ Այն ժամանակ քուրմե-
րը թաղիքե պատկերներին ու ձիերին խոսել էին տալիս, որով-
Հետև նրանցում խաբեության ու Հմայության մեծ արվեստ
կար։ [Քուրմերը] պարկեշտ էին կերակուրների, հագուստնե–
րի, կուսության, չափավոր ամուսնության և զուգավորուր
թյան մեջ։ Ասում են, որ նրանք ամուսնացել են քսան տարե-
կանում, մինչև երեսուն տարեկանը շաբաթական կենակցել են
երեք անգամ, մինչև քառասուն տարեկանը՝ ամիսը երեք ան–`
գամ, մինչև հիսուն տարեկանը՝ տարին երեք անդամ, իսկ Հի-
սունն անց, ասում են, որ բնավ չին կենակցել, բայց կարող է
1 Հնդկերեն Շաքիարմոնի, որը Շաքյան տուն թագավորի կողմից մար-
մնացած մի Բուղլա ասածու անուն էր, իսկ Մաոն նշանակում է նրանց iao the
պաչխարող սրբազան։
ՄՕ.-ուս՝ երեսունյոթ թուման։
2 Ըստ պարսկերեն լեզվի։
?
3 Ըստ Կիրակոսի և Ստեփանոս Օրբելյանի՝ Մադրին, իսկ ըստ Հնդիկների՝
Մաիդրնյա. այդպես են կոչում Բուդդային մինչև մարմնանային ու, մարդկանց
փրկության Համար աչխարհ գալը։
4 Թաթարերեն՝ թվին։
14 - 129
..
209&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rnj92dh4bkhy1aibwa2hh0kcgq0s8t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Տիեզերական պատմություն.djvu/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>152200</id>
    <revision>
      <id>398109</id>
      <timestamp>2026-11-01T17:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slava Seyranyan</username>
        <id>11298</id>
      </contributor>
      <comment>/* Չսրբագրված */ Նոր էջ «պատահել, որ այդ տարիքում նրանք կարող էին նաև խարել։ Եվ այսպիսով գալիս, հասնում է օրհասը. մահը իր լայն ոտքե- թով տրորում է այն բարձր զուրը, փլցնում և նրան հավասա- թեցնում է իր նախնիներին. «քանզի այն լեռը, որը փուլ է գա- լու, փուլ կգա»,- ասում է [Սուրբ] գիրքը: Եվ իրականան...»:</comment>
      <origin>398109</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6941" sha1="oivsiq8kn6obksnl564zlgbbzyl6ihy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;Slava Seyranyan&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պատահել, որ այդ տարիքում նրանք կարող էին նաև խարել։
Եվ այսպիսով գալիս, հասնում է օրհասը. մահը իր լայն ոտքե-
թով տրորում է այն բարձր զուրը, փլցնում և նրան հավասա-
թեցնում է իր նախնիներին. «քանզի այն լեռը, որը փուլ է գա-
լու, փուլ կգա»,- ասում է [Սուրբ] գիրքը: Եվ իրականանում
էր մարգարեի Հաստատուն խոսքը, որ մարդու ամբողջ փառ-
քը բույսի ծաղկի նման է: Բայց Հավատարիմ է Տերը և ար-
դար՝ նրան Հատուցելու բարի բաժնի Համար, որ նա ստացել
էր բնության օրենքով և իր Հայրերին ավանդույթը պահպա-
նելով, որովհետև Չինգիզ խանի սահմանած կարգը, ինչպես ի-
րենք էին ասում, ասախը, [այն է]՝ սուտ չխոսել, չգողանալ,
ուրիչի կնոջ հետ չկենակցել, ուրիշին սիրել իր անձին Հավա-
սար, չհայհոյել ու բնավ հայհոյանք չիմանալ, կամավոր Հնա-
զանդվողներին՝ երկիր, քաղաք, խնայել, Աստծու տները վեկե-
ղեցիները, ու նրանց սպասավորներին, ինչպիսին որ լինեն
նրանք, Հարկերից ազատ թողնել ու նրանց պատիվ տալ,- այս
բոլորը պահպանում էր ինքը [Հուլավուն և ուրիչներին էլ
Հրամայում էր պահպանել։ Բացի դրանից, մենք Հիչում ենք
նաև նրա հետևյալ ասածը. «Մենք, որ պատվիրում ենք աղո-
թել մեզ համար, դա ոչ թե մահից ազատվելու համար է, այն
մենք չգիտենք, այլ Աստծուց խնդրում ենք, որ որ մեր թշնամի-
ների ձեռքով չմեռնենք»։ Գուցև նրա այդ կանխագուշակումը
կատարվեց. դա միայն Աաված գիտե, որովՀետև նախ Հայտ-
նեցին, թե դեղով ու Հնարքով սպանեցին, իսկ հետո թաքցրին
այդ զրույցը: Սակայն Տոզուզ խաթուն անունով մեծ տիկինը
նախքան մահվան մասին հայտնելը գաղտնի մեզ մոտ ուղար-
կեց [սուրհանդակ] և [Հայտնեց], «թե Աստված սիրեց Էլղա-
նին ու նրան տարավ այստեղից։ Նա, որ Էլղանին տվել էր այս
աչխարհը և այն ամենը, ինչ նա սիրում էր, այժմ էլ նրան տվեց
այն աշխարհը. պատարագ լինի՞, թե ոչ»։ Եվ մենք պատաս-
խանեցինք. «Պետք չի պատարագ անել, այլ ողորմություն ու
Հարկերի թեթևություն արեք», իսկ ասորիներն ասել էին, թե
Հարմար է պատարագ անել։ [Տողուզ խաթունը] Հարցրել էր
նաև Ապաղայի մասին, որը Հուլավուի ավագ որդին էր,
1 Ջուսմանց հայրենի օրէնն զաել` իրենց Հայրենի օրենքը պաՀելով:
2 հաաադ, աաի նչանակում է հրամանի արգելում: [Ըստ «Միջին հայերե-
նի բառարանի»՝ պրսկ. yasas «օրենք. արգելում, արգելելը» (Հ. Ա, էջ 80)]։
210C
թե պե՞տք է նրան դնել, որովՀետև կտակով նրան էր նչանա–
կել։ Մենք պատվիրեցինք, որ [Սուրբ] գրքով [է նախատես-
ված] «ավագին դնել, իսկ կտակն էլ իր ստուգությամբ ան–
պայման պետք է կատարվի», ինչպես որ իրականում եղավ։
Եվ իրենց ազգական Էլղան Տակութարը գնում ու Ապաղային
նստեցնում է թախտին՝ նրա հոր գահին։ Այդ արարքին հա-
վանություն է տալիս ամբողջ զորքը և հնազանդվում է: Սա-
կայն քանի որ մեր մեղքերը անչափ էին, չափավոր չեղավ և
մեր սուգը, որովհետև նույն թվին, երեք ամսից Հետո, վախ-
ճանվեց քրիստոսասեր թագուհի Տողուզ խաթունը, և քրիս–
տոնյա ժողովուրդները սրտաբեկ լինելով [ողբում էին] բազ-
մապատիկ սգով ու տրտմությամբ: Նրա կյանքի ընթացքում
անմիջապես սկսեց վերակենդանանալ Էլղանի խոցը, և մենք
ակնկալում էինք քրիստոնեության էլ ավելի պայծառանա-
լուն, քանի որ մեր կարծիքով՝ պայծառանալու պատճառը
ստույգ նա էր։ Բայց քանի որ Աստված է ամեն մի բարիքի
պատճառը, մենք չպետք է մեր հույսը կտրենք, քանի որ նա իր
փոխարեն նշանակեց մեկ այլ հավատացյալ կնոջ՝ իր ազգա-
կան, բարեպաշտոն Թուխթանին։ Եվ Հունաստանից Ապտղա-
յի Համար Դեսպինան անունով կին բերվեց, որը այն թագավո-
րի դուստրն էր, որին Վատած էին կոչում, բերվեց] նաև
պատվեր, ըստ որի Ապաղան նախ պետք է մկրտվեր և ապա
ամուսնանար։ Եվ լուր տարածվեց, թե նա իսկապես մկրտվեց
և առավ նրան՝ ի փառս Քրիստոսի։
ու
Այդ օրերի ընթացքում իմ մեղքերի պատճառով գրքույկ
իմ սպասավորների հետ միասին ընկավ հարամիների ձնուքը,
բայց Հիսուսի ողորմությամբ իմ սպասավորները անմիջապես
ազատվեցին։ Եվ մեկ կես տարի անց գիրքս վաճառքի է
բերվում Տփղիս, և այն գնում է իմ եղբոր տնից Մելեր անու-
նով մեկը։ Դրա Համար Տիրոջ ողորմության փառքը բոլոր սըր–
բերի ու արարածների վրա է, իսկ գիրքը գնողին թող հասնի
Քրիստոսի գթությունը:
1 Դապինա, Հունարեն, Decnotva, նչանակում է տիկին կամ տիրուհի, որը
Տիրլովադացի տոՀմից էր, կայսր Միքայել Պալեոլոգի ապօրինի դուստրը՝ Մ
րիամը:
2 Հարամի բառը թաթարների ավազակն է կամ ինքնադլուխ զինվորը։ [Ըստ
«Միջին հայերենի բառարանի»՝ արաբ. harami «ավազակ» (Հ. 2, էջ 24)]։
211&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>oivsiq8kn6obksnl564zlgbbzyl6ihy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>