Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 3921 250592 250587 2026-04-29T05:44:48Z Maral Dikbikian 4797 250592 wikitext text/x-wiki '''Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ''', [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցի]] եւ [[Հայերու Ցեղասպանութիւն|հայերու ցեղասպանութեան]] բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթուղթերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած են եւ կ'ուսումնասիրեն ո՛չ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ [[Ռուսաստան]]ի, [[ԱՄՆ]]-ի, եւրոպական ու մերձ-արեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ո՛չ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետազօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելոութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը: == Հայկական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Հայ ժողովուրդի գոյապահպանման, ազգային համախմբման, իր երկրին տէր դառնալու եւ պետականութիւնը վերականգնելու արդար պայքարին հետեւանքն էր Հայկական Հարցը։ 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ, հայ հասարակական միտքի եւ պատմագիտութեան բազմաթիւ ակնառու ներկայացուցիչներ հետաքրքրուած են Հայկական Հարցի արծարծումներով եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումներուն առնչուող ամէնաբազմազան խնդիրներով, ինչպէս նաեւ արեւմտահայութեան դէմ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կիրարկած ջարդերու քաղաքականութեամբ։ Ստեղծուած է ծաւալուն գրականութիւն եւ հարուստ փաստական տուեալներու հիման վրայ գրուած մեծաթիւ մենագրութիւններ, որոնց մէջ դէպքերը մեկնաբանուած են տնտեսական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ այլ տեսանկիւններէ։ Այս աշխատութիւններով բացայայտուած են Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ու անոր յաջորդող ընթացքին յայտնի թէ գաղտնի նենգ դիտաւորութիւնները։ Անոնք իրենց արմատները ունին՝ Օսմանեան առաջին սուլթաններու «խաղաղ» ֆերմաններուն մէջ, Համիտեան բռնապետութեան «զուլումի» քաղաքականութեան որոգայթներուն ու կոտորածներուն մէջ եւ ի վերջոյ, իբրեւ զանգուածային ցեղասպանութեան ծրագիր, իրենց գագաթնակէտին հասած են երիտթուրքերու գործողութիւններով։ == Րաֆֆի<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-29|language=hy}}</ref> == Հայ ազգային-ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցի յառաջացուցած խնդիրներուն պատասխաններն ու լուծումը որոնած է իր ամբողջ ստեղծագործական կեանքին ընթացքին պատմավիպասան ու հրապարակախօս '''Րաֆֆին''' (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888)։ Իր բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ, «Ճանապարհորդութիւն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրութեան եւ «Ջալալէդտին» (1878) վիպակին մէջ, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ անհեռանկար համարելով հայկական հարցի լուծման եւրոպական դիւանագիտութեան ուղին, Րաֆֆին առաջադրած է ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայերու գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։ Այս ծրագրին գեղարուեստական արտայայտութիւնն են «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» վէպերը։ Րաֆֆին կը մերկացնէ թրքական քաղաքականութեան խարդաւանքները՝ հետեւողականօրէն բացայայտելով այն մտայնութեան պատրանքային ըլլալը, թէ կարելի է փրկութիւն գտնել ապագայ «քաղաքակրթուած» Թուրքիոյ մէջ։<blockquote>«Այդ ցնորք է. թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է, բայց քաղաքակրթուելէ ետք պիտի դառնայ կրթեալ աւազակ եւ այն ատեն աւելի վտանգաւոր պիտի ըլլայ... Մենք ունինք պատմութիւն, 850 տարուան պատմութիւն, թէ ինչպէ՛ս վարուած է մեզի հետ թուրքը։ Անոր ամէն մէկ տողը արիւնով ու արցունքով գրուած է։ Ան որ կ’ուրանայ պատմութիւնը, նախ ինքը կը կնքէ իր դատավարութեան վճիռը»։</blockquote>1878 թուականին Պերլինի վեհաժողովին ընթացքին եւրոպական տէրութիւնները կրցան դիմակայել ռուս-թրքական պատերազմին մէջ յաղթած Ռուսաստանի հզօրացման՝ ատով իսկ մերժելով արեւմտահայերու պահանջատիրութիւնը։ Նման պարագայի, Րաֆֆին կ’առաջարկէր քարոզիչներ ուղարկել Արեւմտեան Հայաստան, որոնք հայ ժողովուրդին պիտի ուսուցանէին ազգային մաքառման գիտութիւնը եւ պիտի ցանէին գաղափարական այն կայծերը, որոնցմէ պիտի բռնկէին արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար համազգային պայքարի կրակները։ Այն ժամանակ, երբ հայ քաղաքական շրջանակները Պերլինի վեհաժողովէն առաջ ու ետք յաճախ անհետեւողականութիւն ցոյց կու տային եւ կը տարուբերէին փոփոխական իրավիճակներուն մէջ, Րաֆֆին կը շարունակէր հաւատք չընծայել եւրոպական դիւանագիտութեան։ Ապաւինելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելութեան՝ ան միաժամանակ յառաջ կը քաշէր Հայաստանի ազատագրութիւնը սուրով ու զէնքի ուժով ձեռք ձգելու համարձակ ծրագիրը։ 1879 թուականին Րաֆֆին գրած է, որ արեւմտահայերը «նախապատրաստուած չէին ժամանակէն մեծ օգուտ քաղելու եւ այս պատճառով չհասան իրենց նպատակին, թէեւ ոմանք Պերլինի վճռի 61-րդ յօդուածին մէջ ոսկիի հանք կը տեսնեն։ Այդ հանքը մեզ շատ չի շլացներ... Մենք մէկ հանք կը ճանչնանք, որմէ կարելի է ստանալ ցանկացած ոսկին, եթէ այդ հանքը անդադար եւ անընդհատ կերպով մշակուէր. այդ կը կոչուի նախապատրաստուածութիւն։ Եւ Տաճկահայոց խնդիրը պէտք է կայանար այսուհետեւ անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութեան գործին մէջ, որպէսզի անոնք կազմ ու պատրաստ դիմաւորեն այն մեծ օրը, երբ կրկին պիտի հնչէ ազատութեան ժամը»։ Այս գաղափարախօսութեան վրայ հիմնուեցաւ 1880-1890-ական թուականներու հայ ազգային-ազատագրական պայքարը։ Այդ շրջանին հայկական հարցի լուծման եւ թրքական բարբարոս տիրապետութենէն ազատելու հիմքին մէջ տակաւին համառօրէն կը դրուէր Ռուսաստանի գործօնը եւ ռուսական պետութեան օգնութեամբ փրկուելու կարելիութիւնը։ Սակայն 1880-ական թուականներուն, յատկապէս 1883-1884-ին, երբ յստակ դարձաւ ցարիզմի բացասական դիրքորոշումը հայկական հարցին հանդէպ եւ բացայայտուեցաւ հայ ժողովուրդի դպրոցական-եկեղեցական ինքնավարութեան դէմ ուղղուած հալածական քաղաքականութիւնը (1885-ին փակուեցան կովկասահայ դպրոցները), Րաֆֆին փոխեց իր վերաբերմունքը պաշտօնական Ռուսաստանի նկատմամբ։ Ան դժգոհ էր, որ Ռուսաստանը հետեւողական չէր հայկական հարցի լուծման գործին մէջ. աւելի՛ն, հայերու մօտ մէկդարեայ բացառիկ զոհողութիւնները ռուսական զէնքի յաջողութեան համար ցարական պաշտօնեաներուն կողմէ որեւէ փոխհատուցման չարժանացան։ == Խորհրդային Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Խորհրդային հայ պատմագրութիւնը իր ձեւաւորման շրջանին, անցեալի ժառանգութեան իւրացման հարցին մէջ հանդէս բերած է ոչ համապարփակ, խիստ խոցելի, ոչ գիտական եւ կողմնակալ մօտեցում։ Կողմնորոշուելով նախ եւ առաւելաբար դէպի ընկերային-տնտեսական խնդիրները՝ 1920-1930-ական թուականներէն սկսեալ իսպառ կամ գրեթէ իսպառ դուրս մղուեցան ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերը։ Աւելին, նշուած շրջանին պատմական գիտութիւնը մերժեց հայ ժողովուրդի մեծ հատուածին՝ արեւմտահայութեան խնդիրներուն ուսումնասիրութիւնը, եւ զբաղեցաւ հայ ժողովուրդի միայն մէկ հատուածին՝ արեւելահայութեան ընկերային-հասարակական հարցերով, որոնք սերտօրէն առնչուած էին Ռուսաստանի պատմական զարգացման օրինաչափութիւններուն հետ։ Եթէ գիտական տեսակէտներու եւ մօտեցումներու ձեւաւորման սկզբնական շրջանին անոր վրայ կործանարար ազդեցութիւն ունէր «ընկերաբանութիւնը» (սոցիոլոգիզմ), ապա յաջորդող տասնամեակներուն պատմաբանի միտքը կաշկանդուած էր [[Ճոսեֆ Սթալին|Ստալինի]]՝ անհատի պաշտամունքի պահանջներուն համապատասխան աշխարհայեացքի դաժան չափանիշներով։ Նման պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմութեան անդրադառնալը (թեկուզեւ ան ուղղուած ըլլար օսմանեան ջարդարարներու, անոնց հովանաւոր մեծ տէրութիւններու կամ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականութեան դէմ) կ'ընկալուէր եւ կը գնահատուէր որպէս «հայկական ազգայնամոլութեան» քարոզ։ Գռեհիկ կեղծարարութեան եւ անարդար մերժման ենթարկուեցան [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] եւ [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեանի]] ժառանգութիւնները։ Փորձեր կատարուեցան զանոնք դուրս բերել հայ ժողովրդավար միտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքէն, եւ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կոչող անոնց հայրենասիրութիւնը նոյնացնել յատկապէս տիրապետող մեծաքանակ ազգերու բիւրոկրատ մտաւորականութեան յատուկ ազգայնականութեան հետ։ == Ռուսական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի վիճակը Թուրքիոյ մէջ, անոր ազատագրական պայքարը, 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն (կոնգրէս) ի վեր ասպարէզ իջած Հայկական Հարցը եւ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը անոր հանդէպ, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրենց արտայայտութիւնը գտած են թէ՛ ռուսական հասարակական միտքին եւ թէ՛ ռուսական պատմագրութեան մէջ։ Այս հարցերուն նուիրուած յատուկ աշխատութիւնները քիչ են, սակայն անոնք լուսաբանուած են Ռուսաստանի պատմութեան, ռազմական եւ միջազգային յարաբերութիւններու պատմութեան եւ, յատկապէս, Արեւելեան Հարցին ու Թուրքիոյ պատմութեան նուիրուած երկերուն, ինչպէս նաեւ փաստաթուղթերու ժողովածուներուն մէջ։ Հարցերը արծարծուած են նաեւ պարբերական մամուլին մէջ։ Պատմաբաններու վերաբերմունքը այս խնդիրներուն տարբեր եղած է՝ պայմանաւորուած անոնց քաղաքական համոզումներով, սակայն աշխատութիւններու մեծ մասին մէջ առկայ է համակրանքը հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագրին հանդէպ։ Խստօրէն կը դատապարտուի թրքական կառավարող շրջանակներու քաղաքականութիւնն ու արեւմտեան տէրութիւններու դիրքորոշումը, եւ ցոյց կը տրուի հայ ազատագրական պայքարի ռուսական կողմնորոշումն ու [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] օգնութիւնը հայ ժողովուրդին։ Որոշ աշխատութիւններու մէջ կը քննադատուի նաեւ ռուսական ցարիզմի քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցի որոշակի փուլերուն եւ ցարական դիւանագիտութեան նահանջը հայ ժողովուրդի շահերու պաշտպանութեան դիրքերէն։ === Ռազմական Պատմագրութիւն եւ Կամաւորական Շարժում === Ռուս պատմաբաններու շատ աշխատութիւններու մէջ կան հետաքրքիր տուեալներ 1877-1878 թուականներու [[Ռուս-թրքական պատերազմ|ռուս-թրքական պատերազմի,]] [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի վեհաժողովի,]] Հայկական Հարցի ծագման եւ 19-րդ դարու վերջին ու 20-րդ դարու սկզբին արեւմտեան տէրութիւններու միջեւ հակասութիւններու սրման վերաբերեալ։ Ռուսական ռազմական պատմաբաններու (ինչպէս՝ Ֆ. Ի. Պուլկաքով, Գ. Կ. Կրատովսքի, Մ. Վ. Ալեքսէեւ, Պ. Կարքովենքօ, Պ. Ի. Աւերեանով) երկերուն մէջ շեշտուած է․ * Հայերու մասնակցութիւնը այդ պատերազմին՝ Ռուսաստանի կողքին։ * Հայ բնակչութեան օգնութիւնը ռուսական բանակին։ * Ռուսական բանակի հայազգի զօրավարներու ([[Լորիս-Մելիքով|Լորիս-Մելիքով,]] [[Տէր-Ղուկասով|Տէր-Ղուկասով,]] [[Լազարեւ,]] [[Շելքովնիքով]] եւ ուրիշներ) վճռորոշ դերը Կովկասեան ճակատի ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Այս հարցերուն իր աշխատութիւններուն մէջ յատկապէս մեծ տեղ յատկացուցած է Վ. Փոթթոն։ === Ջարդերու Դատապարտումը եւ «Եղբայրական Օգնութիւնը» === 1877-1878 թուականներու պատերազմէն եւ Պերլինի վեհաժողովէն ետք հրատարակուած գիրքերուն մէջ ցոյց տրուած է արեւմտահայերու համար ստեղծուած ծանր իրավիճակը եւ թրքական իշխանութիւններու բռնութիւններու սաստկացումը։ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները Ռուսաստանի մէջ յառաջացուցին բողոքի եւ հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան հզոր ալիք։ Ռուս յառաջադէմ հասարակայնութեան ներկայացուցիչները Մոսկուայի մէջ կազմակերպեցին երկու կարեւոր ժողովածուներու հրատարակումը․ # «Հայերու դրութիւնը Թուրքիոյ մէջ մինչեւ տէրութիւններու միջամտութիւնը 1895 թուական» (1896) # «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիոյ մէջ տուժած հայերուն» (1897) Այս վերջին ժողովածուի պատրաստութեան մասնակցեցան անուանի պատմաբաններ, ինչպէս՝ Մ. Քովալեւսքի, Փ. Միլիւքով, Լ. Քամարովսքի եւ ուրիշներ։ Յատկանշական է Լ. Քամարովսքիի դիրքորոշումը, որ տակաւին 1889-ին Լոնդոնի «Հայաստան» թերթին յղած նամակով դատապարտած էր մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Իր «Արեւելեան Հարց» գիրքին մէջ ան խօսած է [[Ապտիւլ Համիտ Բ|սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի]] քաղաքականութեան եւ հայերու ջարդերուն մասին՝ շեշտելով տէրութիւններու միջամտութեան անհրաժեշտութիւնը։ 19-րդ դարու վերջին ռուս պատմաբաններու այլ գործերուն մէջ նոյնպէս արտացոլուած են 1894-1896 թուականներու իրադարձութիւնները, տէրութիւններու որոշումներու ձախողումը եւ հայերուն ցուցաբերուող գործնական օգնութեան բացակայութիւնը։ === 20-րդ Դար === 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան եւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, երբ Եւրոպայի մէջ կը ձեւաւորուէին նոր դաշինքներ, ռուսական պատմական գրականութեան մէջ արտացոլուեցան այնպիսի հարցեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու իշխանութեան գլուխ անցնիլը եւ անոնց քաղաքականութիւնը հայ բնակչութեան հանդէպ։ Այդ շրջանին նկատելի դարձաւ Ռուսաստանի քաղաքականութեան աշխուժացումը Թուրքիոյ նկատմամբ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի նախաձեռնութիւնն ու հետեւողական ջանքերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն ուղղութեամբ։ Ասոր զուգահեռ, Ռուսաստանի մէջ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրին հանդէպ։ Ի. Ի. Կոլոպորոտքոյի աշխատութիւններուն մէջ («Հին ու նոր Թուրքիան», 1908, «Թուրքիա», 1912) կը լուսաբանուին Սասնոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ վայրերու հայերու ջարդերուն հետ կապուած իրադարձութիւնները։ Հեղինակը կը ներկայացնէ վիճակագրական տուեալներ հայերու հսկայաթիւ զոհերուն ու կրած վնասներուն մասին, կը նկարագրէ հայերու ծանր վիճակը երիտթուրքերու օրօք եւ կը վերլուծէ անոնց քաղաքականութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ։ Նմանատիպ հարցեր քննարկուած են նաեւ Վ. Վոտովոզովի, Ա. Քաֆմանի, Ս. Կորեայինովի, Ի. Ռ. Պաժենովի եւ Մ. Միխայլովի («Արիւնոտ սուլթանը», 1912) աշխատութիւններուն մէջ։ === Պատերազմի Տարիները եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի իրադարձութիւնները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը, հայերու տարագրութիւնը աշխարհով մէկ եւ հայկական կամաւորական շարժումը՝ այդ օրերուն դեռ չէին կրնար դառնալ խորունկ գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ։ Այդ պատճառով ալ ժամանակի ռուսական պատմագրութեան մէջ գրեթէ չկան յատուկ այս հարցերուն նուիրուած մենագրութիւններ։ Ռուս պատմաբաններու վերաբերմունքը այդ իրադարձութիւններուն հիմնականին մէջ արտայայտուած է պարբերական մամուլին մէջ, որպէս ռուս հասարակութեան անմիջական արձագանգ՝ ի պաշտպանութիւն հայ ժողովուրդի կեանքին ու իրաւունքներուն։ Պատերազմի տարիներուն, հայ գաղթականներուն օգնելու եւ ռուս հասարակութեան հայերու տառապանքները ներկայացնելու նպատակով, սկսան հրատարակուիլ հետեւեալ պարբերականները. * «Արմեանսքի վեստնիք» (Armianski vestnik - 1916, Մոսկուա) շաբաթաթերթը։ * «Արմեանէ ի վոյնա» (Armiane i voyna - 1916, Օտեսա) ամսագիրը։ Այս պարբերականներուն մէջ յատկանշական յօդուածներով հանդէս եկած են Փ. Պուրսքին, Փ. Տոլկորուքովը («Հայկական հարցը եւ ռուս հասարակութիւնը»), Վ. Օպնինսքին եւ Ֆ. Զապլուտովսքին («Ֆրանսան եւ Հայկական հարցը»)։ == Անգլիական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի քաղաքական պատմութեան եւ Հայկական Հարցի խնդիրները 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ իրենց արտայայտութիւնը գտած են անգլիական պատմագրութեան մէջ։ Արեւմտահայերու ծանր վիճակը սուլթանական տիրապետութեան տակ, թրքական իշխանութիւններուն կողմէ 1870-1880-ական թուականներուն հայերու հալածանքներուն ու ճնշումներուն սաստկացումը եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի դրսեւորումները քննարկուած են անգլիացի հեղինակներու աշխատութիւններուն մէջ (Ու. Տիւթոն, Ճէյմս Ֆարլէյ, Ճ. Փրոպին, Հ. Սենտուորթ, Ճ. Սմիթ, Ու. Ռայլի)։ Ս. Նորմանի, Ֆ. Կրինի եւ Զ. Ուիլիամսի հետազօտութիւններուն մէջ լուսաբանուած են․ * 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ հայերու կացութիւնը։ * Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ռազմական գործողութիւնները։ * Հայ բնակչութեան կողմէ ռուսական բանակին ցուցաբերուած օգնութիւնը։ Հայկական Հարցի շուրջ տէրութիւններու դիւանագիտական մրցակցութեան եւ 1878 թուականի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի]] ու [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի]] բանակցութիւններուն նուիրուած են Մ. Մաքքոլի, Ս. Աբգարի, Ճ. Արկայլի, Ճէյմս Պրայսի, Թ. Հոլանտի եւ Մ. Սասլիի աշխատանքները։ Այս երկերուն մէջ արտայայտուած է Մեծ Բրիտանիոյ հասարակութեան մտահոգութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրով, ինչպէս նաեւ առաջարկներ՝ բարենորոգումներու իրականացման եւ քրիստոնեայ բնակչութեան կենսապայմաններու բարելաւման վերաբերեալ։ === Համիտեան Ջարդերը եւ Անգլիական Արձագանգը === Անգլիական պատմագրութեան մէջ լայն արտացոլում գտած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը եւ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները։ 1889-1900 թուականներուն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ հրատարակուած են աւելի քան 100 գիրք ու յօդուած Հայկական Հարցի մասին։ Այս շրջանի ջարդերուն եւ հայերու ազատագրական շարժման նուիրուած են Ռ. Տէյվիի, Է. Տիլոնի, Ու. Կլատսթոնի, Ռ. Կինեսի, Ու. Ռամզէյի, Հ. Լինչի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Անգլիացի հեղինակներու մօտեցումները տարբեր էին: Ոմանք կողմնակից էին Օսմանեան կայսրութեան բաժանման եւ անկախ Հայաստանի ստեղծման, ոմանք կը պահանջէին բարենորոգումներ՝ տէրութիւններու վերահսկողութեամբ, իսկ Ճ. Պրայսը եւ Մ. Մաքքոլը հայերու փրկութիւնը կը տեսնէին Մեծ Բրիտանիոյ ռազմական միջամտութեան մէջ։ Ճ. Արկայլի դքսի, Է. Տիլոնի, Հ. Լինչի եւ Ֆ. Սթիւընսընի երկերուն մէջ կը վերլուծուի եւ կը քննադատուի եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ Փաստագրական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական վաւերագիրները եւ անգլիական հեղինակաւոր ամսագիրներու (ինչպէս՝ ''The Spectator'', ''Contemporary Review'') խմբագրական յօդուածները։ === 20-րդ Դար === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, անգլիական գրականութեան մէջ արծարծուած են Թուրքիոյ հայ բնակչութեան կացութեան, երիտթուրքական կառավարութեան ներքին քաղաքականութեան, Ատանայի 1909 թուականի ջարդերուն եւ 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն վերաբերող հարցերը։ Բազմաթիւ անգլիացի հեղինակներ (Է. Փիրս, Ֆ. Քաւենտիշ, [[Է. Ռոպինսըն|Է. Ռոպինսըն,]] Է. Ֆերիման) կը նախազգուշացնէին Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութիւնը՝ հայութեան սպառնացող ֆիզիքական բնաջնջման վտանգին մասին։ Պատերազմի տարիներուն եւ անկէ ետք, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ա՛լ աւելի կեդրոնացուց անգլիական պատմագրութեան ուշադրութիւնը։ Հրատարակուեցան արժէքաւոր փաստագրական ժողովածուներ, որոնցմէ յատկանշական են Ճէյմս Պրայսի («Հայերու վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ. 1915-1916», 1916), Առնոլտ Թոյնպիի (փաստաթուղթերու ժողովածու, 1916) եւ [[Արամ Անտոնեան|Արամ Անտոնեանի]] («Նայիմ պէյի յուշերը», 1920) աշխատութիւնները։ Հայատեաց քաղաքականութեան, տեղահանութեան եւ գաղթականներու ծանր վիճակին մասին փաստական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ [[Ա. Սաֆրաստեան|Ա. Սաֆրաստեանի]], Ու. Ուիլիամսի, Լ. Չամպերսի եւ այլոց երկերը։ === Յետպատերազմեան Շրջան եւ Քաղաքական Վերլուծութիւններ === Հետպատերազմեան միջազգային խորհրդաժողովներուն մէջ Հայաստանի հարցի քննարկման եւ Մեծ Բրիտանիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն նուիրուած են Ճ. Պրայսի, Հ. Պաքսթոնի, Ս. Լիզի եւ Ճ. Մերիոթի ուսումնասիրութիւնները։ 1920-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը, անգլիացի պատմաբանները շարունակած են հետազօտել․ # Մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ # Հայկական Հարցի քննարկումները միջազգային ատեաններու մէջ։ # Սփիւռքահայութեան ճակատագիրը Մերձաւոր Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ # 1944-1946 թուականներուն Հայկական Հարցի վերարծարծման խնդիրները։ Այս թեմաներուն անդրադարձած են այնպիսի նշանաւոր հեղինակներ, ինչպէս՝ Դ. Լոյտ Ճորճը, Ա. Սարգսեանը, Ռ. Տակլըսը, Դ. Լանկը, Ա. Նասիպեանը եւ Ք. Ուոքըրը («Հայաստան. Մի ժողովուրդի վերապրումը»)։ Վերջին շրջանի աշխատութիւնները հիմնուած են Մեծ Բրիտանիոյ եւ այլ երկիրներու արխիւային նիւթերուն վրայ։ Անոնց մէջ ոչ միայն կը քննարկուին Ցեղասպանութեան խնդիրները, այլեւ կը շեշտուի հայ ժողովուրդի հինաւուրց մշակոյթն ու անոր ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։ == ԱՄՆ-ի պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ դար === ԱՄՆ-ի պատմագրութիւնը Հայկական հարցին եւ հայերուն անդրադարձած է դեռեւս 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն, մասնաւորաբար՝ սկսած Օսմանեան կայսրութեան հայերու 1894-1896 թուականներու ջարդերէն եւ կոտորածներէն։ ԱՄՆ-ի բազմաթիւ ազդեցիկ թերթերու մէջ հրատարակուած են բազմաթիւ նիւթեր ու յօդուածներ արեւմտահայերու կեանքին, անոնց նկատմամբ սուլթանական կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, Հայկական հարցին մէջ մեծ տէրութիւններու դիրքորոշման մասին, ինչպէս նաեւ դէպքերու ականատես ամերիկացի միսիոնարներու, դիւանագէտներու եւ փախստական հայերու վկայութիւններ։ Թուրքիոյ հայերու վիճակին ու հայկական կոտորածներուն մասին որոշակի եւ հաւաստի վկայութիւններ կը բովանդակեն ամերիկացի հեղինակներ՝ Տ. Օ. Շիի («Դժբախտ Հայաստան», 1895), Թ. Փեթըրսոնի («Թուրքիան եւ Հայկական հարցը», 1895), Չ. Մաքտերմոթի («Մեծ մարդասպանը եւ Հայաստանի քրիստոնեաները», 1897), Հ. Հիվերնաթի («Հայաստան. Անցեալը եւ ներկան», 1896), Տ. Կրեկորիի («Քրիստոնէական աշխարհի ոճրագործութիւնը. Հայկական ճգնաժամը եւ ջարդերը», 1900), Հ. Թափփըրի («Հայաստան, ներկայ ճգնաժամը եւ անցեալ պատմութիւնը», 1896) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, Արեւմտեան Հայաստանի, Հայկական հարցին մէջ եւրոպական պետութիւններու եւ ԱՄՆ-ի քաղաքականութեան խնդիրներուն, ինչպէս նաեւ 1894-1896 թուականներու հայկական կոտորածներու հետազօտման արժէքաւոր աղբիւրներ են ամերիկացի միսիոնարներ՝ Է. Պլիսի («Թուրքիան եւ հայկական սարսափները»), Ս. Համլինի («Հայկական ջարդեր», 1895, «Հայաստանի նահատակութիւնը», 1896, «Հայ հպատակներու թրքական ջարդերու քաղաքականութեան ծագումն ու զարգացումը», 1899), Ֆ. Կրինի («Հայկական ճգնաժամը Թուրքիոյ մէջ. ջարդ 1894», 1895, «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմետի սուրը», 1896), Կ. Քիմպալի («Վանի ջարդերը», 1896, «Իրավիճակը Հայաստանի մէջ», 1896), լրագրողներ՝ Լ. Ապոթի («Հայկական հարց», 1896), Է. Կոտքինի («Հայկական տագնապներ», 1895, «Հայկական սարսափներ», 1897) եւ ուրիշներու ուսումնասիրութիւնները։ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը տագնապ յառաջացուց նաեւ հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներուն մօտ. լոյս տեսան Ա. Ագտերեանի («Թուրքը եւ Հայկի երկիրը, կամ Թուրքիան եւ Հայաստանը», 1896), Կ. Փափազեանի («Հայերու անցեալը եւ ներկան», 1891), Ա. Վարդուղեանի («Հայաստանի փորձութիւնը», 1896), Մ. Մանգասարեանի («Հայաստանի անխուսափելի կործանումը», 1896) աշխատութիւնները։ Առաւել մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ս. Գաբրիէլեանի («Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը», 1892, «Փաստեր Հայաստանի մասին», 1895, «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները», 1897) ուսումնասիրութիւնները, որոնք ամերիկացի ընթերցողը կը ծանօթացնէին հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան, արեւմտահայերու վիճակին եւ Հայկական հարցին մէջ պետութիւններու վարած քաղաքականութեան։ === 20-րդ դար === Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը (1909), Թուրքիոյ հայութեան տեղահանութիւններն ու կոտորածները լայնօրէն լուսաբանուած են ԱՄՆ-ի 1914-1923 թուականներու պատմագրութեան մէջ։ Երիտթրքական կառավարութեան կողմէ արեւմտահայերու ոչնչացման ու արտաքսման նախօրօք ծրագրուած քաղաքականութեան, հայկական կամաւորական շարժման եւ հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու վերաբերեալ բազմաթիւ վկայութիւններ ու դրուագներ ամփոփուած են Կ. Ռէյնոլտսի («Սարսափելի փորձութիւններ Վանի մէջ», 1916), Ու. Ռոքուէլի («Հայերու տեղահանութիւնը», 1916), Պ. Փափազեանի («Հայաստանի ողբերգութիւնը», 1918), Կ. Քնեփփի («Պիթլիսի ողբերգութիւնը», 1919), Ն. Տէր-Յակոբեանի («Հալածական Հայաստան», 1918), Կ. Ճենքինսի («Հայաստանը եւ հայերը», 1913), Թ. Օ'Քոննորի («Հայաստանը եւ անոր ապագան», 1917), Պ. Էպիի («Թուրք ելուզակներու իշխանութեան տակ», 1922), Ու. Քինկի («Թրքական ջարդեր Փոքր Ասիոյ մէջ», 1922), Կ. Մոնթկոմերիի («Հայերու ջարդերը 1915-ին», 1922) աշխատութիւններուն մէջ։ Յ. Կիպպոնսի գիրքերը («Հայաստանը համաշխարհային պատերազմին մէջ», 1926, «Նորագոյն պատմութեան ամէնասեւ էջը. Վերջին կոտորածները Հայաստանի մէջ, փաստեր եւ պատասխանատուութիւններ», 1916) կը հիմնուին հաւաստի փաստաթուղթերու վրայ, որոնց համար աղբիւր ծառայած են, մասնաւորաբար, Ամերկոմի (Near East Relief) զեկուցագիրները, գերմանացի միսիոնարներու նամակները, ամերիկեան եւ անգլիական թերթերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ վկաներու ցուցմունքները։ Հայոց ցեղասպանութեան կարեւոր աղբիւրներ են Թուրքիոյ մօտ ամերիկեան դեսպան Հ. Մորկընթաուի «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918) եւ «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918) աշխատութիւնները։ 1926 թուականին լոյս տեսան «Դեսպան Մորկընթաուի յուշերը», ուր, մասնաւորաբար, շարադրուած են անոր զրոյցները Թալէաթ փաշայի եւ երիտթրքական այլ պարագլուխներու հետ։ Հայերու տեղահանութեան եւ Միջագետքի աւազուտներուն մէջ անոնց ոչնչացման նուիրուած գլուխները գրուած են Հալէպի ամերիկեան հիւպատոսի զեկոյցներու հիման վրայ։ Պատերազմի ժամանակ եւ անկէ ետք Հայկական հարցին մէջ ԱՄՆ-ի եւ եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան, Հայաստանի անկախութիւն տալու եւ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան մանդատ հաստատելու խնդիրներուն նուիրուած են Ու. Զիպերթի («Հայաստանին ինքնավարութիւն տալու իրաւունքը», 1916), Ֆ. Փաուըրսի եւ Կ. Վարդումեանի («Հայաստանը հայերուն համար», 1918), Վ. Վիլսոնի («Հայաստանի մանդատը», 1920, «Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը», 1920), Կ. Մոսլիի («Հայաստանի մանդատը. զօրավար Թ. Հարպորտի հաշուետուութիւնը», 1929) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ 1930-ական թուականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1940-ականներու սկիզբը կը սկսի ԱՄՆ-ի հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ տեղի հայ համայնքի դերի ուժեղացման, Հայոց ցեղասպանութեան փաստերու միջազգային ճանաչման եւ Թուրքիոյ զաւթած հայկական տարածքներու վերադարձման համար հայ սփիւռքի ծաւալած եռանդուն պայքարի շրջանը։ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան առանձին խնդիրներ կը լուսաբանուին հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր ազգային-ազատագրական պայքարի եւ միջազգային դիւանագիտութեան ընդհանուր հարցերուն նուիրուած ամերիկացի հեղինակներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ։ Յիշատակելի են Կ. Փայէլեանի «Հայկական պատմութեան փուլերը» (1942), Կ. Պօղոսեանի «Հայոց պատմութեան եւ քաղաքականութեան կարեւորագոյն փուլերը» (1957), Վ. Քիւրքճեանի «Հայաստանի պատմութիւն» (1957), Ա. Զարդարեանի «Հայ ազատագրական շարժման պատմութեան ակնարկներ» (1959) եւ Լ. Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժում» (1963) գործերը։ Հայկական հարցի 1870-1920-ական թուականներու պատմութեան առանձին խնդիրներ կը շօշափեն Ս. Սարգիսեանի, Զ. Վրթանէսի, Ա. Պլեքի, Ռ. Տէյվիսոնի, Մ. Միսակեանի, Ռ. Տէրեանի եւ Ռ. Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնները։ Լ. Կորտոնի («Ամերիկեան յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. 1830-1930», 1938), Թ. Պէյլիի եւ Ճ. Կիտնէյի («Հայաստանի մանդատը», 1967) աշխատութիւններուն մէջ վերլուծուած է ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրներու վերաբերեալ ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած են հարուստ փաստագրական նիւթեր պարունակող յատուկ ուսումնասիրութիւններ՝ Չ. Կութմանի, Տ. Պոյաճեանի, Կ. Պարտաքճեանի կողմէ, ինչպէս նաեւ ականատեսներու (Ա. Յարութիւնեան, Ն. Կապիկեան, Լ. Տէյվիս) վկայութիւններ ու փաստաթուղթերու ժողովածուներ (Զ. Վրթանէս, Ճ. Նէյզըր)։ 1980-ին լոյս տեսաւ Ռ. Քլոյեանի «Հայկական ցեղասպանութիւն» ժողովածուն, որ ամերիկեան մամուլի մէջ հրատարակուած հարիւրաւոր յօդուածներու պատճէններու հաւաքածոյ է։ Ռ. Յովհաննիսեան կազմած է «Հայկական ողջակիզում» (1978) մատենագիտութիւնը։ Ցեղասպանութեան տեսական հարցերուն նուիրուած են Վ. Տատրեանի հետազօտութիւնները։ Թրքական իշխանութիւններու եւ պատմագիտութեան կողմէ հայոց պատմութեան կեղծման ու ցեղասպանութեան վարկաբեկման արշաւը աջակցութիւն կը գտնէ ամերիկացի որոշ քաղաքագէտներու ու պատմաբաններու մօտ (Ս. Շոու, Ք. Քարփաթ, Ճ. Մաքքարթի)։ 1986-ին թրքական-ամերիկեան ընկերութիւնը հրատարակեց «Հայերու պնդումները. առեղծուած եւ իրականութիւն» գիրքը, որ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը խեղաթիւրող միտումնաւոր նիւթերու հաւաքածոյ է։ == Գերմանական պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Գերմանական պատմագրութիւնը Հայկական հարցին անդրադարձած է 19-րդ դարու վերջին՝ Թուրքիոյ մէջ հայերու 1894-1896 թուականներու կոտորածներուն առնչութեամբ։ 1896 թուականին լոյս տեսած է մարդասէր եւ հասարակական գործիչ Եոհաննէս Լեփսիուսի «Հայաստանը եւ Եւրոպան. Մեղադրանքներ քրիստոնեայ մեծ տէրութիւններուն եւ կոչ քրիստոնեայ Գերմանիոյ» գիրքը, որուն հիմքը հեղինակի՝ գերմանական մամուլին մէջ տպագրած յօդուածաշարքն էր՝ «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» ընդհանուր խորագրով։ Բերուած նիւթերը համոզիչ կերպով կը փաստեն, որ թրքական ռազմական ու քաղաքացիական իշխանութիւնները անմիջական մասնակցութիւն ունեցած են հայերու կոտորածներուն, թալանին եւ քրիստոնեաներու բռնի իսլամացման գործին։ Լեփսիուսը մերկացուցած է ոճրագործութիւնը պարտակելու թրքական իշխանութիւններու ջանքերը եւ բացայայտած այն մեքենայութիւնը, որ մշակած էին թրքական կառավարող շրջանակները՝ արեւմտահայերու կոտորածներու լուրը Եւրոպա հասնելու պարագային մեղքը հայերուն վրայ ձգելու համար։ Լեփսիուսը նաեւ ապացուցած է թրքական մեկնաբանութեան միւս թէզին սնանկութիւնը, ըստ որուն՝ թրքական իշխանութիւնները իբր թէ անկարող էին «կեցնել» ջարդարարները։ Քննելով մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ՝ ան յանգած է այն եզրակացութեան, որ ստորագրելով 1878 թուականի Պերլինի դաշնագիրը, անոնք գործնական քայլեր չձեռնարկեցին զայն իրագործելու համար, եւ հայ ժողովուրդը դարձաւ այդ տէրութիւններու երեսպաշտ քաղաքականութեան զոհը յետագայ տարիներուն։ 1916 թուականին լոյս տեսաւ Լեփսիուսի «Հաղորդագրութիւն Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին» աշխատութիւնը, որուն մէջ մտան հեղինակի՝ 1915-ին Կոստանդնուպոլիս կատարած այցելութեան ժամանակ գերմանացի միսիոնարներէն ու պաշտօնեաներէն, ինչպէս նաեւ չէզոք երկիրներու դիւանագիտական ներկայացուցիչներէն հաւաքած վկայութիւնները։ Այս տուեալները կու տային ցեղասպանութեան իսկական պատկերը եւ կը բացայայտէին տեղահանութեան բուն նպատակը՝ հայ բնակչութեան բնաջնջումը։ Անոր հաշուարկներով՝ սպաննուած ու տեղահանուած հայերու ընդհանուր թիւը 1,396,350 հոգի էր։ Ան կը շեշտէր, որ որոշ վայրերու մէջ հայերու կազմակերպած ինքնապաշտպանութիւնը միանգամայն օրինական քայլ էր՝ խաղաղ բնակչութեան բնաջնջման իրական վտանգին դէմ յանդիման։ [[Եոհաննէս Լեփսիուս|Լեփսիուսը]] կը պնդէր, որ տեղահանութեան ու զայն իրագործելու եղանակներուն համար պատասխանատուութիւնը կ'իյնայ թրքական կառավարութեան վրայ, որ որեւէ արդարացում չունի։ Ան Եւրոպայի մէջ առաջինն էր, որ Օսմանեան կայսրութեան արիւնալի իրադարձութիւնները կապեց բանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան հետ։ 1919-ին «Հաղորդագրութիւնը...» վերահրատարակուեցաւ կարեւոր լրացումներով եւ «Հայ ժողովուրդի կործանումը» ենթախորագրով (1930-ին իրականացաւ 4-րդ հրատարակութիւնը)։ Հայերու կոտորածի գերմանական առաջին վկայութիւններէն եղաւ Հալէպի գերմանական դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփակէի դիմումը՝ «Քանի մը խօսք գերմանական ժողովուրդի պաշտօնական ներկայացուցիչներուն» (1919. մինչ այդ հրատարակուած էր անգլերէն եւ ֆրանսերէն), որ կը մերկացնէր երիտթուրքերու ոճրագործութիւնները եւ Գերմանիան կը մեղադրէր Հայկական հարցին մէջ վարած իր քաղաքականութեան համար։ Արեւելագէտ Եոզեֆ Մարքուարտի «Հայ ազգի ծագումն ու վերածնունդը» աշխատութեան մէջ յանգած է այն եզրակացութեան, որ օսմանեան կառավարութիւնը մօտալուտ համաշխարհային պատերազմը նկատած է որպէս ամէնապատեհ առիթը՝ հայերու ոչնչացման վաղուց յղացած ծրագիրը իրագործելու համար։ Ան նշած է, որ սահմանադրութեան հռչակումէն ետք դարձեալ Թուրքիոյ կառավարող շրջանակներու հիմնական կարգախօսն էր՝ «երբ հայերը չըլլան, չ'ըլլար նաեւ Հայկական հարցը»։ Հեղինակը շեշտած է, որ երիտթուրքերը իրենց դաժանութեամբ ոչնչով զիջած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին։ Եո. Մարքուարտը խստօրէն դատապարտած է գերմանական կառավարութիւնը, գլխաւոր շտապն ու մամուլը, որոնք, ըստ իրեն, նոյնպէս պատասխանատու են Հայոց ցեղասպանութեան համար։ Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ նշանակալի ներդրում է Հենրիխ Ֆիրպիւխերի «Հայաստան 1915. Ի՞նչ պահած է կայսերական կառավարութիւնը գերմանացի հպատակներէն. Մշակութային ժողովուրդի մը կոտորածը Թուրքիոյ կողմէ» աշխատութիւնը։ Հեղինակը, որ հասարակական գործիչ, խաղաղասիրական (պացիֆիստական) շարժման մասնակից ու հակաֆաշիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն պաշտօնավարած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Ֆիրպիւխերը քննարկած է Հայկական հարցին առնչուող խնդիրներու լայն շրջանակ, արծարծած է Գերմանիոյ պատասխանատուութեան հարցը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ եւ բացայայտած՝ երիտթուրքերու համաթրքական (պանթրքական) ձգտումներուն էութիւնը։ Ան կը գտնէր, որ 1915 թուականի տեղահանութիւնը ծրագրուած սպանութիւն էր։ Աշխատութիւնը կ'աւարտի «Խաբուած ժողովուրդը» (եզրոյթը փոխառուած է [[Ֆ. Նանսէն|Ֆ. Նանսէնէն]]) գլուխով, ուր հեղինակը կը նշէ, թէ «նոր բռնապետ [[Քեմալ փաշայ|Քեմալ փաշան]] [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] եւ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէրի]] արժանի յաջորդն է»<ref>Հենրիխ Ֆիրբյուխեր «Հայաստան 1915։ Ի՞նչ է թաքցրել կայսերական կառավարությունը գերմանական հպատակներից։ Մի կուլտուրական ժողովրդի կոտորածը Թուրքիայի կողմից», էջ 79</ref>։ Ֆիրպիւխերը կը համարէր, որ Լոզանի պայմանագիրը հայերուն համար «իրենց բոլոր յոյսերուն կործանումն էր», եւ կը նկատէր, որ եթէ կայ բնագաւառ մը, ուր Ազգերու լիգան ոչինչ ըրած է, ապա ատիկա Հայկական հարցն է։ Ֆաշիզմի յաղթանակը Գերմանիոյ մէջ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ու հիթլերեան Գերմանիոյ պարտութիւնը փաստօրէն գերմանական հասարակութեան յիշողութենէն ջնջեցին հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրողութիւնն ու այն մարդոց անունները, որոնք հանդէս եկած էին հայերու պաշտպանութեամբ։ Քանի մը տասնամեակ գերմանական պատմագրութիւնը յատուկ կերպով չէր զբաղեր Հայկական հարցի լուսաբանմամբ։ 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի միջազգային յարաբերութիւններով ու Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեամբ զբաղող գերմանացի պատմաբանները կը շօշափէին այդ խնդիրներուն միայն որոշ կողմերը։ 1970-ական թուականներուն գերմանական պատմագրութեան մէջ կրկին հետազօտութեան առարկայ դարձան Հայկական հարցն ու Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Ցեղասպանութեան հարցին նուիրուած է Էռնսթ Վեռների «Հայկական սարսափներ. 1915-1916՝ հայուն հնարա՞ծն է արդեօք» աշխատանքը (1973)։ 1977-ին Միւնիխի Հայկական խնդիրներու հիմնարկը հրատարակեց [[Փեթեր Լաննէ|Փեթեր Լաննէի]] «Հայաստան, հարիւրամեակի առաջին ցեղասպանութիւնը» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն լուսաբանուած են Օսմանեան կայսրութեան 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները, հայերու կոտորածները Կիլիկիոյ եւ Թուրքիոյ միւս մասերուն մէջ։ ամէնամեծ գլուխը («Նիւրնպերկը չկայացաւ») նուիրուած է Հայկական հարցին՝ մինչեւ 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը։ Պ. Լաննէն կը նշէր, որ եթէ հրեաներու ցեղասպանութեան մեղաւորները իրենց արժանի պատիժը ստացան Նիւրնպերկի մէջ, ապա մեր դարաշրջանի «առաջին ցեղասպանութիւնը՝ հին քրիստոնեայ ու մշակութային ժողովուրդի մը նկատմամբ» մնաց անպատիժ. «Դատ չեղաւ, նիւրնպերկեան դատավարութիւն տեղի չունեցաւ, նոյնիսկ դատաքննութիւն չկատարուեցաւ»։ Գերմանիոյ մերձաւորարեւելեան քաղաքականութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, թուրք-գերմանական դաշինքի կնքումն ու անոր հետեւանքները կը քննարկուին Պ. Շուլթէի «1914 թ. պատերազմէն առաջ. Գերմանիան, Թուրքիան եւ Պալքանները» (1980) եւ «Եւրոպական ճգնաժամը եւ առաջին համաշխարհային պատերազմը» (1983) աշխատութիւններուն մէջ։ Հեղինակը կը գտնէ, որ գերմանա-թրքական դաշինքը օգտակար էր բացառապէս Թուրքիոյ։ Մէկ այլ հետազօտող՝ Գրեկոր Շէօլկէնը, իր «Իմպերիալիզմ եւ հաւասարակշռութիւն. Գերմանիան, Անգլիան եւ Արեւելեան հարցը. 1871-1917» գիրքին մէջ, նկարագրելով քրիստոնեաներու ծանր վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը գրէ, որ Հայկական հարցը իր մէջ կը պարունակէր Թուրքիոյ անդամահատման (մասնատման) վտանգը։ Այդ հանգամանքը տէրութիւնները օգտագործեցին ի նպաստ իրենց շահերուն։ Պաշտպանելով 1912-1914 թուականներու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու ծրագիրը՝ Գերմանիան կը ձգտէր խափանել Թուրքիոյ մասնատման ուղղուած ռուսական քաղաքականութիւնը։ 1970-1980-ական թուականներուն Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան (ԳԴՀ) մէջ լոյս տեսնող «Բոկրոմ» (Pogrom) ամսագրի էջերուն մէջ տպագրուած են Օսմանեան կայսրութեան հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ յօդուածներ, փաստաթուղթեր ու լուսանկարներ։ Այդ խնդիրին նուիրուած է ամսագրի յատուկ համար մը (1979, N 64), ուր զետեղուած են 1894-1896 եւ 1915-1918 թուականներու հայկական ջարդերուն մասին տուեալներ։ [[Թեսսա Հոֆման]]<nowiki/>ի ծաւալուն յօդուածին մէջ («Հայերու դրութեան շուրջ») կը քննարկուին հայ ժողովուրդի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հայկական հարցի «լուծման» թրքական եղանակը, հակահայկական քարոզչութիւնը Թուրքիոյ մէջ եւ Հայկական հարցի արդի վիճակը։ Հեղինակը լայնօրէն կ'օգտագործէ Գերմանիոյ արխիւներու, Եոհաննէս Լեփսիուսի, Արմին Վեկների եւ ուրիշներու նիւթերը։ Հայկական հարցին նուիրուած նոյն հեղինակի եւ Ժ. Քոչարեանի բազմաթիւ յօդուածներ աւելի ուշ լոյս տեսան «Հայաստան. Ցեղասպանութիւն. Տեղահանութիւն. Աքսոր» (1987) առանձին ժողովածուով։ 1987-ին Հերման Կոլցը հրատարակեց Եո. Լեփսիուսի յիշատակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածուն։ Հայկական հարցին ու Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զգալի տեղ յատկացուցած են նաեւ Էննօ Մէյերը եւ Արա Պէքեանը իրենց «Յռենոսի եւ Արաքսի միջեւ. գերմանա-հայկական կապերու 900 տարին» (1988) գիրքին մէջ։ Ծաւալուն փաստագրական նիւթերու հիման վրայ անոնք կը քննեն Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեաներու վիճակը, Պերլինի վեհաժողովէն ետք հայ բնակչութեան նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու վերաբերմունքը, հայերու կոտորածներն ու Գերմանիոյ դիրքորոշումը անոնց հանդէպ։ Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ գերմանական եւ զուիցերիական բարեսիրական կազմակերպութիւններու կողմէ հայ գաղթականներուն մատուցուած օգնութեան մասին։ Գերմանացի հետազօտողները զգալի աշխատանք կատարած են Հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստագրական նիւթերու հրատարակման ուղղութեամբ։ Այդ կարեւոր գործը սկզբնաւորած է Եոհաննէս Լեփսիուսը։ 1916 թուականին Պերլինի մէջ հրատարակուեցաւ ժողովրդական վրիժառու [[Սողոմոն Թեհլիրեան|Սողոմոն Թեհլիրեանի]] դատավարութեան սղագրութիւնը, ուր մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն վկաներու ցուցմունքներն ու Եո. Լեփսիուսի փորձագիտական եզրակացութիւնը, որոնք նպաստեցին Թեհլիրեանի արդարացման։ 1980 թուականին Կէօթինկընի մէջ լոյս տեսաւ դատավարութեան արձանագրութիւններու նոր հրատարակութիւնը («Հայոց ցեղասպանութիւնը դատարանի առջեւ. Թալէաթ փաշայի դատավարութիւնը», ներածութիւնը՝ Թ. Հոֆմանի)։ Հայկական հարցին վերաբերող փաստաթուղթեր կան նաեւ 1922-1927 թուականներուն Պերլինի մէջ հրատարակուած «Եւրոպական կապինէներու մեծ քաղաքականութիւնը. 1871-1914» դիւանագիտական փաստաթուղթերու 40-հատորեայ շարքին մէջ, որուն պատրաստման մասնակցած է Եո. Լեփսիուսը։ 1984 թուականին ԳԴՀ-ի մէջ հրատարակուեցաւ «Լռութեան ոճրագործութիւններ. Հայերու նկատմամբ գործադրուած թրքական ցեղասպանութեան դատաքննութիւնը Ժողովուրդներու մշտական ատեանին առջեւ» նիւթերու ժողովածուն։ Ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստերը տեղի ունեցան 1984-ի Ապրիլին եւ իրենց վրայ սեւեռեցին եւրոպական հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ժողովածուի հրատարակիչն ու ներածականի հեղինակը Թ. Հոֆմանն է։ Վերատպուած է նաեւ Եո. Լեփսիուսի «Գերմանիան եւ Հայաստանը. 1914-1918» ժողովածուն, որուն վերջաբանը գրած է [[Մ. Ռայներ]]-Լեփսիուսը։ Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան աղբիւրագիտութեան մէջ լուրջ ներդրում են 1987-1988 թուականներուն Հայկական խնդիրներու հիմնարկի հրատարակած «Հայոց ցեղասպանութիւնը» բազմահատորեակի առաջին երկու եւ 8-րդ հատորները։ Առաջին հատորը փաստաթուղթերու, թերթերէն ու գիրքերէն քաղուածքներու հաւաքածոյ է (բնագիր լեզուներով)։ Երկրորդ հատորին մէջ տեղ գտած են Աւստրիոյ արխիւներուն մէջ Ա. Օհանջանեանի յայտնաբերած բազմաթիւ նոր վաւերագիրերը, որոնք կը լրացնեն արեւմտաեւրոպական ու ամերիկեան արխիւներու նիւթերը։ Գերմանացի յառաջադէմ պատմաբանները եւ անոնց կողմէ գիտական շրջանառութեան մէջ դրուած բազմաթիւ նիւթերը մեծապէս կը նպաստեն Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան անկողմնակալ լուսաբանման։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայկական հարց]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Պատմագրութիւն]] d6ub4r5srrjzwjvp10iu8rtn886desy 250593 250592 2026-04-29T06:31:52Z Maral Dikbikian 4797 250593 wikitext text/x-wiki '''Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ''', [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցի]] եւ [[Հայերու Ցեղասպանութիւն|հայերու ցեղասպանութեան]] բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթուղթերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած են եւ կ'ուսումնասիրեն ո՛չ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ [[Ռուսաստան]]ի, [[ԱՄՆ]]-ի, եւրոպական ու մերձ-արեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ո՛չ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետազօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելոութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը: == Հայկական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Հայ ժողովուրդի գոյապահպանման, ազգային համախմբման, իր երկրին տէր դառնալու եւ պետականութիւնը վերականգնելու արդար պայքարին հետեւանքն էր Հայկական Հարցը։ 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ, հայ հասարակական միտքի եւ պատմագիտութեան բազմաթիւ ակնառու ներկայացուցիչներ հետաքրքրուած են Հայկական Հարցի արծարծումներով եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումներուն առնչուող ամէնաբազմազան խնդիրներով, ինչպէս նաեւ արեւմտահայութեան դէմ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կիրարկած ջարդերու քաղաքականութեամբ։ Ստեղծուած է ծաւալուն գրականութիւն եւ հարուստ փաստական տուեալներու հիման վրայ գրուած մեծաթիւ մենագրութիւններ, որոնց մէջ դէպքերը մեկնաբանուած են տնտեսական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ այլ տեսանկիւններէ։ Այս աշխատութիւններով բացայայտուած են Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ու անոր յաջորդող ընթացքին յայտնի թէ գաղտնի նենգ դիտաւորութիւնները։ Անոնք իրենց արմատները ունին՝ Օսմանեան առաջին սուլթաններու «խաղաղ» ֆերմաններուն մէջ, Համիտեան բռնապետութեան «զուլումի» քաղաքականութեան որոգայթներուն ու կոտորածներուն մէջ եւ ի վերջոյ, իբրեւ զանգուածային ցեղասպանութեան ծրագիր, իրենց գագաթնակէտին հասած են երիտթուրքերու գործողութիւններով։ === Րաֆֆի === Հայ ազգային-ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցի յառաջացուցած խնդիրներուն պատասխաններն ու լուծումը որոնած է իր ամբողջ ստեղծագործական կեանքին ընթացքին պատմավիպասան ու հրապարակախօս '''[[Րաֆֆի|Րաֆֆին]]''' (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888)։ Իր բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ, «Ճանապարհորդութիւն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրութեան եւ «Ջալալէդտին» (1878) վիպակին մէջ, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ անհեռանկար համարելով հայկական հարցի լուծման եւրոպական դիւանագիտութեան ուղին, Րաֆֆին առաջադրած է ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայերու գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։ Այս ծրագրին գեղարուեստական արտայայտութիւնն են «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» վէպերը։ Րաֆֆին կը մերկացնէ թրքական քաղաքականութեան խարդաւանքները՝ հետեւողականօրէն բացայայտելով այն մտայնութեան պատրանքային ըլլալը, թէ կարելի է փրկութիւն գտնել ապագայ «քաղաքակրթուած» Թուրքիոյ մէջ։<blockquote>«Այդ ցնորք է. թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է, բայց քաղաքակրթուելէ ետք պիտի դառնայ կրթեալ աւազակ եւ այն ատեն աւելի վտանգաւոր պիտի ըլլայ... Մենք ունինք պատմութիւն, 850 տարուան պատմութիւն, թէ ինչպէ՛ս վարուած է մեզի հետ թուրքը։ Անոր ամէն մէկ տողը արիւնով ու արցունքով գրուած է։ Ան որ կ’ուրանայ պատմութիւնը, նախ ինքը կը կնքէ իր դատավարութեան վճիռը»։</blockquote>1878 թուականին Պերլինի վեհաժողովին ընթացքին եւրոպական տէրութիւնները կրցան դիմակայել ռուս-թրքական պատերազմին մէջ յաղթած Ռուսաստանի հզօրացման՝ ատով իսկ մերժելով արեւմտահայերու պահանջատիրութիւնը։ Նման պարագայի, Րաֆֆին կ’առաջարկէր քարոզիչներ ուղարկել [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան,]] որոնք հայ ժողովուրդին պիտի ուսուցանէին ազգային մաքառման գիտութիւնը եւ պիտի ցանէին գաղափարական այն կայծերը, որոնցմէ պիտի բռնկէին արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար համազգային պայքարի կրակները։ Այն ժամանակ, երբ հայ քաղաքական շրջանակները Պերլինի վեհաժողովէն առաջ ու ետք յաճախ անհետեւողականութիւն ցոյց կու տային եւ կը տարուբերէին փոփոխական իրավիճակներուն մէջ, Րաֆֆին կը շարունակէր հաւատք չընծայել եւրոպական դիւանագիտութեան։ Ապաւինելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելութեան՝ ան միաժամանակ յառաջ կը քաշէր Հայաստանի ազատագրութիւնը սուրով ու զէնքի ուժով ձեռք ձգելու համարձակ ծրագիրը։ 1879 թուականին Րաֆֆին գրած է, որ արեւմտահայերը «նախապատրաստուած չէին ժամանակէն մեծ օգուտ քաղելու եւ այս պատճառով չհասան իրենց նպատակին, թէեւ ոմանք Պերլինի վճռի 61-րդ յօդուածին մէջ ոսկիի հանք կը տեսնեն։ Այդ հանքը մեզ շատ չի շլացներ... Մենք մէկ հանք կը ճանչնանք, որմէ կարելի է ստանալ ցանկացած ոսկին, եթէ այդ հանքը անդադար եւ անընդհատ կերպով մշակուէր. այդ կը կոչուի նախապատրաստուածութիւն։ Եւ Տաճկահայոց խնդիրը պէտք է կայանար այսուհետեւ անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութեան գործին մէջ, որպէսզի անոնք կազմ ու պատրաստ դիմաւորեն այն մեծ օրը, երբ կրկին պիտի հնչէ ազատութեան ժամը»։ Այս գաղափարախօսութեան վրայ հիմնուեցաւ 1880-1890-ական թուականներու հայ ազգային-ազատագրական պայքարը։ Այդ շրջանին հայկական հարցի լուծման եւ թրքական բարբարոս տիրապետութենէն ազատելու հիմքին մէջ տակաւին համառօրէն կը դրուէր Ռուսաստանի գործօնը եւ ռուսական պետութեան օգնութեամբ փրկուելու կարելիութիւնը։ Սակայն 1880-ական թուականներուն, յատկապէս 1883-1884-ին, երբ յստակ դարձաւ ցարիզմի բացասական դիրքորոշումը հայկական հարցին հանդէպ եւ բացայայտուեցաւ հայ ժողովուրդի դպրոցական-եկեղեցական ինքնավարութեան դէմ ուղղուած հալածական քաղաքականութիւնը (1885-ին փակուեցան կովկասահայ դպրոցները), Րաֆֆին փոխեց իր վերաբերմունքը պաշտօնական Ռուսաստանի նկատմամբ։ Ան դժգոհ էր, որ Ռուսաստանը հետեւողական չէր հայկական հարցի լուծման գործին մէջ. աւելի՛ն, հայերու մօտ մէկդարեայ բացառիկ զոհողութիւնները ռուսական զէնքի յաջողութեան համար ցարական պաշտօնեաներուն կողմէ որեւէ փոխհատուցման չարժանացան։ === Գրիգոր Արծրունի === Իր այս տեսակէտով Րաֆֆին կը ջանար ներազդել '''[[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունիի]]''' վրայ, որ կը յարմարէր ցարական կառավարութեան քաղաքականութեան։ Արծրունին իրաւացի էր, որ չէր հաւատար եւրոպական տէրութիւններու արեւելեան քաղաքականութեան անկեղծութեան, սակայն կը մոլորէր, երբ մէկ ուրիշ նուաճողի՝ ցարական Ռուսաստանի օգնութեամբ հնարաւոր կը համարէր Թուրքիոյ լուծէն հայ ժողովուրդի արեւմտահայ հատուածին ազատագրումը։ Ան կը գտնէր, որ լաւ կ’ըլլայ, եթէ Արեւմտեան Հայաստանը միանայ Ռուսաստանի, բայց եթէ իրավիճակը այլ ընթացք ստանայ եւ արեւմտահայերու ցանկութիւնը չիրականանայ, ապա.<blockquote>«որքան ալ աննպաստ, անընդունակ ըլլար Հայաստանը ինքնուրոյն կեանքի, ինքնավարութիւնը, այնուամենայնիւ լաւ է. թող ինքնավարութիւն ստանայ, քան թէ նորէն վերադարձած ըլլայ թուրքաց բարբարոս, ճնշող, ոչնչացնող տիրապետութեան»։</blockquote>Արծրունին այս անգամ ալ հայերու միակ յոյսը Ռուսաստանը կը համարէր, քանզի Ռուսաստանի համար «աւելի լաւ է որպէս դրացի ունենալ փոքրիկ անկախ Հայաստան մը, քան թէ Անգլիոյ պէս նենգաւոր, եսասէր, հարստահարող եւ միշտ թշնամի դրացի մը»։ Պատմութիւնը, ինչպէս յայտնի է, հակառակ ընթացաւ Արծրունիի կանխատեսումներուն եւ ակնկալութիւններուն։ Թուրքիան պատերազմէն ետք մնաց կանգուն, եւ ցարիզմը բնաւ բարեացակամ չգտնուեցաւ հայերուն նկատմամբ։ Ոչ մէկ լաւ ապագայ գուշակելով [[Թուրքիա|«հիւանդ մարդուն»]] (Թուրքիոյ) համար, եւ առաւել եւս անոր լուծին տակ տառապող արեւմտահայութեան համար՝ Արծրունին կը գտնէր, որ վերջինս Ռուսաստանի հետ կապուելով ոչ միայն առիթ պիտի ունենայ արեւելահայութեան նման հաղորդակից դառնալու համաշխարհային քաղաքակրթութեան, այլեւ պիտի դառնայ այդ քաղաքակրթութեան տարածողը Փոքր Ասիոյ մէջ։ === Մատթէոս Մամուրեան === Հայ ազատագրական շարժման ապագային եւ հայկական հարցի լուծման այլ ուղի կը տեսնէր '''[[Մատթէոս Մամուրեան|Մատթէոս Մամուրեանը]]''' (1830-1901)։ Ան կը մերժէր կովկասահայ ազատամիտներուն ռուսական կողմնորոշումը եւ կը պաշտպանէր ցարիզմի կովկասեան քաղաքականութեան հանդէպ ազգպահպանողականներուն որդեգրած քննադատական գիծը։ Եթէ անգլիական քաղաքականութեան մէջ Մամուրեանը կը նկատէր աշխարհակալութեան, յափշտակութեան ու անիրաւութեան վրայ հիմնուած իրաւունքի հետքերը, ապա ռուսական գաղութատիրութիւնը պատկերաւոր ներկայացնելու համար՝ ցարական «կնուտը» (մտրակը) կը համեմատէր պարսկական խարազանին եւ թրքական թակին հետ՝ գրելով, թէ անոնցմէ առաջինը՝ «կը սպաննէ, երկրորդը կ’անդամալուծէ, երրորդը կը գրգռէ»։ 19-րդ դարու 80-ական թուականներու կէսէն արեւմտահայութեան ազատագրութեան գաղափարախօսութիւնն ու գործը թեւակոխեցին իրենց զարգացման նոր փուլը։ Հայ հասարակական-քաղաքական ուժերը կ’առնէին իրենց անդրանիկ քայլերը՝ կազմակերպուելու համար ժամանակի պահանջներուն համապատասխան։ Ամէնուրեք՝ հայրենիքի մէջ թէ հայրենիքէն դուրս, Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի երկիրներուն մէջ կը ստեղծուէին խումբեր ու կազմակերպութիւններ, որոնց նպատակն էր նախ եւ առաջ ունենալ անկախ հայրենիք եւ թօթափել օտարի լուծը։ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Մ. Խրիմեան,]] [[Ն. Վարժապետեան|Ն. Վարժապետեան,]] [[Րաֆֆի]], [[Գրիգոր Արծրունի|Գ. Արծրունի,]] [[Արփիար Արփիարեան|Ա. Արփիարեան,]] [[Մկրտիչ Փորթուգալեան|Մ. Փորթուգալեան,]] [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեան]] եւ միւսները դրին գործնական պայքարի գաղափարական հիմքերը։ Ազատագրական պայքարի այս շեփորահարները ոչ միայն ազատութեան համար մաքառելու գաղափարը կռեցին հայ ժողովուրդի սրտին ու հոգիին մէջ, այլեւ գործնականին մէջ դաստիարակեցին թրքական «հանրաբանտին» վրայ գրոհող մարտիկներու խիզախ սերունդ մը։ Ըստ '''[[Լէօ|Լէոյի]]''', հայրենասիրական բուռն վերելքը բացայայտօրէն սկսաւ ռուս-թրքական պատերազմի պահուն ու շարունակուեցաւ 6-7 տարի. ասիկա այն շրջանն էր, որ «կռեց ու կոփեց գործունեայ եւ անձնազոհ հայրենասիրութիւն մը»։ Հասարակութեան տրամադրութիւնը այնպիսին էր, որ Արեւմտեան Հայաստանի «ազատութիւնը համայն հայ ազգի ազատութիւնը կը համարուէր»։ === Լէօ === Հայ պատմագրութեան մէջ, ամէնէն աւելի հանգամանօրէն '''Լէոն''' է, որ զբաղած է արեւմտահայութեան ծանր կացութեան պատճառներու եւ եւրոպական դիւանագիտութեան խարդաւանքներու առարկայ դարձած հայկական հարցի ուսումնասիրութեամբ։ Արեւելեան ճգնաժամին ու հայկական հարցին նուիրուած իր աշխատութիւններուն մէջ, ան կրցած է լուսաբանել միջազգային իրադրութեան, Թուրքիոյ ներքին ու արտաքին իրավիճակի հանգուցային խնդիրները, ինչպէս նաեւ այն հիմնական դէպքերու ընթացքն ու դէմքերու գործունէութիւնը, որոնք առաւելաբար առնչուած են արեւմտահայերու քաղաքական ճակատագրին եւ հայկական հարցին շուրջ ծաւալած դիւանագիտական գործողութիւններուն։ 1878-1914 թուականներու ժամանակաշրջանը ընդգրկող «Հայոց հարցի վաւերագրերը» (1915) ժողովածուին մէջ յստակօրէն կ’երեւի, թէ ինչպէ՛ս մեծ տէրութիւնները ամէն միջոցով կը ջանային կանխել 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմին ռուսական բանակներու յաղթանակին համապատասխանող Ռուսաստանի քաղաքական եւ դիւանագիտական վերելքը։ Մեծ տէրութիւնները ամէն կերպով խոչընդոտեցին Ռուսաստանի գործօն մասնակցութեամբ արեւմտահայութեան քաղաքական կացութեան բարելաւումը։ Անոնց համար հայկական հարցը լոկ միջոց մըն էր Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերուն միջամտելու համար։ Անհերքելի փաստերով Լէոն կը բացայայտէ այն խարդախութիւնները, որոնցմով նոյն այդ տէրութիւնները 1915 թուականին եւ յաջորդող տարիներուն ոչ միայն չպաշտպանեցին արեւմտահայութիւնը թուրք բարբարոսներէն, այլեւ իրենք ուղղակի եւ անուղղակի մասնակից դարձան 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան իրականացման։ «Անցեալից» (1925), «Հայոց պատմութիւն» (նորագոյն շրջան, 1927), «Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաբանութիւնը» (հ. 1-2, 1934-1935), «Խոջայական կապիտալ» (1934) եւ այլ աշխատութիւններուն մէջ Լէոն բացասական վերաբերմունք ցուցաբերած է հայ ազատագրական շարժումներու եւ անոնց գործիչներուն նկատմամբ։ Ըստ իրեն, հայ ազատագրական շարժման անցանկալի հետեւանքներուն պատճառը Ռուսաստանի անազնիւ ու «խարդախ» քաղաքականութիւնն էր, քանի որ ցարիզմը չյարգեց հայերուն տուած իր բազմաթիւ խոստումները։ Մեղադրելով ցարիզմի երկդիմի քաղաքականութիւնը՝ Լէոն չի բացատրեր իր մեղադրանքներուն հիմքերն ու պատճառները։ Քննադատելով հանդերձ ռուսական ինքնակալութեան նուաճողական քաղաքականութիւնը՝ Լէոն կը գտնէր, որ նուաճուելով ու ցարական ծանր վարչակարգին ենթարկուելով հանդերձ, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրները, այդուհանդերձ, ակամայ կը ներգրաւուէին Ռուսաստանի հասարակական զարգացման ոլորտին մէջ եւ հնարաւորութիւն կը ստանային հաղորդակից դառնալու եւրոպական մշակոյթին։ === Արշակ Չօպանեան === Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին սթափ եւ հաւասարակշռուած գնահատական տուած է '''Արշակ Չօպանեանը''' (1872-1954) իր աշխատութիւններուն մէջ։ Ան կը գտնէր, որ ճիշդ չեն այն «հայ քաղաքագէտները», որոնք «պիտի նախընտրէին թուրքը ռուսէն», մինչդեռ Ռուսաստանը Արեւելահայաստանի փոքրիկ տարածքի մը մէջ արդէն իսկ հաստատած էր «պատուի, կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն»։ Ան կը մերժէր բոլոր անոնք, որոնք կը փափաքէին որեւէ տեսակի ինքնավարութիւն ունենալ «շնորհիւ Անգլիոյ եւ մինչեւ իսկ թուրքին հաւանութեամբ»։ Չօպանեանը հաստատ համոզուած էր, որ հայերու ֆիզիքական ոչնչացումը Օսմանեան Թուրքիոյ կառավարիչներուն անշեղ ծրագիրն է, որուն գործադրութիւնը պարզապէս կախուած է ժամանակէն ու տարածաշրջանային եւ միջազգային նպաստաւոր պայմաններէն։ Միաժամանակ, ան ճիշդ չէր համարեր այն կարծիքը, թէ իբր թուրքերուն կողմէ այդ ծրագրին արագացման նպաստեց որոշ հայ տարրերու (կամաւորներ, կուսակցութիւններ) արկածախնդրական գործելակերպը։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն Չօպանեանը արեւմտահայ իրականութեան մէջ առաջիններէն էր, որ ամուր կանգնեցաւ ռուսական կողմնորոշման դիրքերուն վրայ։ «Ռուսիա եւ հայերը», «Հայաստանը թուրք լուծին տակ» եւ այլ ուսումնասիրութիւններուն մէջ, ան հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան վճռորոշ դերը կը վերապահէր Ռուսաստանին, զոր կը դիտէր իբրեւ դրական ու բնական դաշնակից, եւ որուն արտաքին քաղաքական շահերը յաճախ համընկնած են հայերու ակնկալութիւններուն։ Ան կը դատապարտէր անտարբեր դիտորդի դերին մէջ հանդէս եկող եւրոպական դիւանագիտութիւնը։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեակին, Չօպանեանը կը յորդորէր հայերը պահպանել չէզոքութիւն։ Սակայն, եթէ պատերազմի ընթացքին Ռուսաստանի մէջ բարեշրջում կատարուէր եւ ցարական վարչակարգին փոխարինելու գար «ազատական Ռուսաստանը», այն ատեն հայերը պէտք էր օգնէին նոր Ռուսաստանին, քանի որ ատով նպաստած պիտի ըլլային բռնութեան նահանջին։ Բռնութեան շղթաները թօթափած Ռուսաստանի մէջ, ըստ անոր.<blockquote>«որքան ալ մեզի համար յատուկ տուն մը շինելու յոյսը գոյութիւն չունենայ, գէթ մեծ, առողջ եւ հզօր տան մը մէջ ապահով ու հանգիստ սենեակ մը ունեցած կ’ըլլանք մեր գոյութիւնը պատսպարելու եւ զարգացնելու համար»։</blockquote> === Եղիշէ Քահանայ Գեղամեան === '''Եղիշէ Քահանայ Գեղամեանը''' (1840-1920) իր շարք մը աշխատութիւններուն մէջ («Պատմական քաղուածքներ», 1909, «Պատմութեան դասերը», 1915, «Հայ ազատագրական շարժումները ԺԹ դարում», 1915 եւ այլն) հակակրանքով խօսած է Րաֆֆիի եւ Մ. Խրիմեանի այն «ինքնահնար գիւտին» մասին, որ կը նախապատուէր «երկաթը» (զէնքը)՝ «համազգային ոգիի զօրութեան» փոխարէն։ Ըստ իրեն, անոնք «հասուն գիտակցութեան զօրութիւնը արհամարհելով՝ միայն երկաթին մէջ փնտռեցին հայ ժողովուրդի ազատագրութիւնը, որ մեծ մոլորութիւն էր՝ իր մեծ ու չարաչար հետեւանքներով»։ Գեղամեանի համոզումով՝ իսլամական աշխարհին մէջ հայերու անդորրը խանգարած են յատկապէս անոնց ռուսական կողմնորոշումը եւ Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութիւնը։ === Սեդրակ Աւագեան === Հայերու ռուսական կողմնորոշումը եւ անոր հետեւանքները նոյն դիրքերէն քննած է '''Սեդրակ Աւագեանը'''։ 1915 թուականին լոյս տեսած «Ազատ Հայաստան Ռուսաստանի հովանաւորութեան տակ» աշխատութեան մէջ, չափաւորութեամբ քննադատելով ցարիզմի ազգային ու կրօնական քաղաքականութիւնը, ան այդ քննադատութեան քողին տակ սեւցուցած է հայ ազատագրական շարժումները։ Ան կը պնդէր, որ ռուս-թրքական զինուած բախումներու ժամանակ հայերը «կուրօրէն օգնած ու աջակցած են» ռուսերուն։<blockquote>«Ահա թէ ինչու,— գրած է ան Մեծ Եղեռնի նախօրեակին,— տասնեակ տարիներ տաճիկը մեզ կը հալածէ, կը կոտորէ ու բնաջինջ կ’ուզէ ընել մեր հարազատ երկրին մէջ»։</blockquote>Այս տեսակէտը, սակայն, լայն տարածում չէ գտած հայ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ։ === Մաղաքիա Օրմանեան === 1896-1908 թուականներու դժնդակ տարիներուն, երբ եւրոպական տէրութիւններու գործօն հովանաւորութեամբ Թուրքիոյ մէջ խաթարուած էր հայերու ոչ միայն խաղաղութիւնը, այլեւ ֆիզիքական գոյութիւնը, հայ պահպանողականութեան ինքնատիպ ու խոհուն ներկայացուցիչ Մաղաքիա Օրմանեանը (1841-1918), քննադատելով ցարական իշխանութիւններու ուխտադրժութիւնը, ռուսական տիրապետութիւնը հայերուն նկատմամբ ըստ էութեան ընդունելի կը համարէր։ Ան իրատեսութեամբ կը գնահատէր պատմաքաղաքական իրադարձութիւնները։ Քիչ չեն դէպքերը, կը գրէր ան, երբ ռուսական տիրապետութեան տակ սաստկացած են հայութեան հանդէպ ճնշումներն ու հալածանքները, փակուած են մշակութային հաստատութիւններն ու դպրոցները, բռնագրաւուած է եկեղեցապատկան գոյքը։ Այնուամենայնիւ, «Ազգապատում»-ի հեղինակը կը նախընտրէր ռուսական տիրապետութիւնը, որովհետեւ անիկա համատարած մեռելութիւն չէր սփռեր եւ երբեք «երեք հարիւր հազարներու խողխողում», «մոլեռանդ խուժանի մը ձեռքով խաղաղ ապրող տարրին վրայ յարձակում եւ ջարդ», կամ «երեսուն հազար անմեղ կեանքերու անողորմ կոտորած» չէր ստեղծեր։ === Այլ պատմագիրներ === Հայկական հարցի արծարծման, արեւմտահայերու ծանր կացութեան եւ հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ «Զէյթունեան հերոսապատում» (1899), «Գ. Ա. Տանշիեւը եւ Հայկական հարցը» (1901), «Թրքական Հայաստանի ապագան» (1911) աշխատութիւններուն մէջ Ալեքսէյ Տիվելեկովը (1875-1952) մերկացուցած է սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու մոլեռանդ ազգայնամոլութիւնը, ինչպէս նաեւ եւրոպական մեծ տէրութիւններու նենգ քաղաքական էութիւնը։ Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ծանր գոյատեւման, հասարակական շարժումներու եւ հայկական հարցի մասին արժէքաւոր փաստական նիւթ ու առարկայական գնահատականներ կը պարունակէ Առաքել Սարուխանի (1863-1949) «Հայկական խնդիրը եւ Ազգային սահմանադրութիւնը Թուրքիոյ մէջ (1860-1910)» աշխատութիւնը (1912)։ Հայկական հարցին յօդուածներ նուիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցը (1871-1942)։ Ան խստօրէն քննադատած է 1918 թուականի [[Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան պայմանագիր|Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութիւնը՝]] գտնելով, որ յատկապէս այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը հրաժարեցաւ Արեւմտեան Հայաստանէն։ «Հայկական հարցը Սեւրի մէջ» յօդուածին մէջ պատմաբանը ցոյց տուած է եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան անհետեւողականութիւնը՝ պատերազմին մէջ Թուրքիոյ պարտութենէն ետք ալ։ Յաղթող տէրութիւնները չկրցան պարտադրել Թուրքիոյ գործադրել Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը (1920)։ 20-րդ դարու առաջին երկու տասնամեակներուն հայ հասարակական մտքի բոլոր ակնառու ներկայացուցիչները յանգեցան այն ճշմարիտ գաղափարին, որ անցեալը պէտք է նպաստէ հասկնալու ժողովուրդին ներկան, անոր կարիքներն ու խնդիրները. եւ՝ ընդհակառակը, յանուն ներկայի ճիշդ գործելակերպի մշակման, հարկաւոր է անաչառ գնահատել պատմական անցուդարձերը, դէպքերն ու երեւոյթները։ Այս ելակէտէն դատած ու իրենց աշխատութիւններուն մէջ հայ ժողովուրդի քաղաքական կողմնորոշումը գնահատած են՝ * '''[[Հ. Առաքելեան]]''' («Թիֆլիսից-Դիլման. Տանջուած Հայաստան...»), * '''[[Հրաչեայ Աճառեան|Հ. Աճառեան]]''' («Տաճկահայոց հարցի պատմութիւնը...»), * '''[[Մ. Սեմէրճեան]]''' '''(Զէյթունցի)''' («Զէյթունի անցեալէն ու ներկայէն»), * '''[[Ա. Անտոնեան]]''' («Այն սեւ օրերուն...»), * '''[[Ատոմ]]''' («Բարենորոգումներու հարցը»), * '''[[Վ. Աւանէսեան]]''' («Հայ փախստականներին»), * '''[[Ատրպետ Ատրպետեան|Ատրպետ]]''' («Թրքահայերի ներկայ վիճակը»), * '''[[Բաբգէն Վարդապետ]]''' («Հայկական հարցը եւ Պօղոս Նուպար փաշան»), * '''[[Սմբատ Բիւրատ]]''' («Արեւելեան խնդիր եւ հայկական հարց», «Արիւնի ճամբուն վրայ»), * '''[[Հ. Թերզեան]]''' («Կիլիկիոյ աղէտը»), * '''[[Եդուարդ Թոփչեան|Ե. Թոփչեան]]''' («Երիտասարդ Թուրքիան եւ հայերը»), * '''[[Ա. Յովհաննիսեան]]''' («Գորդեան հանգոյցը»), * '''[[Վահան Միրաքեան|Վահան Միրաքենց]]''' («Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը»), * '''[[Մուշեղ Արքեպիսկոպոս]]''' («Հայկական մղձաւանջը»), * '''[[Ս. Պարթեւեան]]''' («Կիլիկեան արհաւիրքը»), * [[Եղիշէ Տէր-Պետրոսեան|'''Եղիշէ''' '''Տէր-Պետրոսեան''']] («Տարօնի ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը») եւ ուրիշներ։ Հաւաքելով փաստական ու վաւերագրական նշանակալի նիւթ՝ հայ պատմագրութիւնը փորձեց իմաստաւորել ու ընդհանրացնել զայն՝ յառաջ քաշելով տարբեր հայեցակէտեր ու մօտեցումներ, որոնք կ’արտայայտէին 19-րդ դարու երկրորդ կէսի եւ 20-րդ դարու սկիզբի հայ հասարակական-քաղաքական մտքի որոշակի հոսանքներու շահերը։ Այս աշխատութիւններէն շատերը հիմք դրին հիմնահարցի գիտական ուսումնասիրման եւ ունին մնայուն արժէք։ == Խորհրդային Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Խորհրդային հայ պատմագրութիւնը իր ձեւաւորման շրջանին, անցեալի ժառանգութեան իւրացման հարցին մէջ հանդէս բերած է ոչ համապարփակ, խիստ խոցելի, ոչ գիտական եւ կողմնակալ մօտեցում։ Կողմնորոշուելով նախ եւ առաւելաբար դէպի ընկերային-տնտեսական խնդիրները՝ 1920-1930-ական թուականներէն սկսեալ իսպառ կամ գրեթէ իսպառ դուրս մղուեցան ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերը։ Աւելին, նշուած շրջանին պատմական գիտութիւնը մերժեց հայ ժողովուրդի մեծ հատուածին՝ արեւմտահայութեան խնդիրներուն ուսումնասիրութիւնը, եւ զբաղեցաւ հայ ժողովուրդի միայն մէկ հատուածին՝ արեւելահայութեան ընկերային-հասարակական հարցերով, որոնք սերտօրէն առնչուած էին Ռուսաստանի պատմական զարգացման օրինաչափութիւններուն հետ։ Եթէ գիտական տեսակէտներու եւ մօտեցումներու ձեւաւորման սկզբնական շրջանին անոր վրայ կործանարար ազդեցութիւն ունէր «ընկերաբանութիւնը» (սոցիոլոգիզմ), ապա յաջորդող տասնամեակներուն պատմաբանի միտքը կաշկանդուած էր [[Ճոսեֆ Սթալին|Ստալինի]]՝ անհատի պաշտամունքի պահանջներուն համապատասխան աշխարհայեացքի դաժան չափանիշներով։ Նման պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմութեան անդրադառնալը (թեկուզ եւ ան ուղղուած ըլլար օսմանեան ջարդարարներու, անոնց հովանաւոր մեծ տէրութիւններու կամ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականութեան դէմ) կ'ընկալուէր եւ կը գնահատուէր որպէս «հայկական ազգայնամոլութեան» քարոզ։ Գռեհիկ կեղծարարութեան եւ անարդար մերժման ենթարկուեցան [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] եւ [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեանի]] ժառանգութիւնները։ Փորձեր կատարուեցան զանոնք դուրս բերել հայ ժողովրդավար միտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքէն, եւ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կոչող անոնց հայրենասիրութիւնը նոյնացնել յատկապէս տիրապետող մեծաքանակ ազգերու բիւրոկրատ մտաւորականութեան յատուկ ազգայնականութեան հետ։ == Ռուսական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի վիճակը Թուրքիոյ մէջ, անոր ազատագրական պայքարը, 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն (կոնգրէս) ի վեր ասպարէզ իջած Հայկական Հարցը եւ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը անոր հանդէպ, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրենց արտայայտութիւնը գտած են թէ՛ ռուսական հասարակական միտքին եւ թէ՛ ռուսական պատմագրութեան մէջ։ Այս հարցերուն նուիրուած յատուկ աշխատութիւնները քիչ են, սակայն անոնք լուսաբանուած են Ռուսաստանի պատմութեան, ռազմական եւ միջազգային յարաբերութիւններու պատմութեան եւ, յատկապէս, Արեւելեան Հարցին ու Թուրքիոյ պատմութեան նուիրուած երկերուն, ինչպէս նաեւ փաստաթուղթերու ժողովածուներուն մէջ։ Հարցերը արծարծուած են նաեւ պարբերական մամուլին մէջ։ Պատմաբաններու վերաբերմունքը այս խնդիրներուն տարբեր եղած է՝ պայմանաւորուած անոնց քաղաքական համոզումներով, սակայն աշխատութիւններու մեծ մասին մէջ առկայ է համակրանքը հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագրին հանդէպ։ Խստօրէն կը դատապարտուի թրքական կառավարող շրջանակներու քաղաքականութիւնն ու արեւմտեան տէրութիւններու դիրքորոշումը, եւ ցոյց կը տրուի հայ ազատագրական պայքարի ռուսական կողմնորոշումն ու [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] օգնութիւնը հայ ժողովուրդին։ Որոշ աշխատութիւններու մէջ կը քննադատուի նաեւ ռուսական ցարիզմի քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցի որոշակի փուլերուն եւ ցարական դիւանագիտութեան նահանջը հայ ժողովուրդի շահերու պաշտպանութեան դիրքերէն։ === Ռազմական Պատմագրութիւն եւ Կամաւորական Շարժում === Ռուս պատմաբաններու շատ աշխատութիւններու մէջ կան հետաքրքիր տուեալներ 1877-1878 թուականներու [[Ռուս-թրքական պատերազմ|ռուս-թրքական պատերազմի,]] [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի վեհաժողովի,]] Հայկական Հարցի ծագման եւ 19-րդ դարու վերջին ու 20-րդ դարու սկզբին արեւմտեան տէրութիւններու միջեւ հակասութիւններու սրման վերաբերեալ։ Ռուսական ռազմական պատմաբաններու (ինչպէս՝ Ֆ. Ի. Պուլկաքով, Գ. Կ. Կրատովսքի, Մ. Վ. Ալեքսէեւ, Պ. Կարքովենքօ, Պ. Ի. Աւերեանով) երկերուն մէջ շեշտուած է․ * Հայերու մասնակցութիւնը այդ պատերազմին՝ Ռուսաստանի կողքին։ * Հայ բնակչութեան օգնութիւնը ռուսական բանակին։ * Ռուսական բանակի հայազգի զօրավարներու ([[Լորիս-Մելիքով|Լորիս-Մելիքով,]] [[Տէր-Ղուկասով|Տէր-Ղուկասով,]] [[Լազարեւ,]] [[Շելքովնիքով]] եւ ուրիշներ) վճռորոշ դերը Կովկասեան ճակատի ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Այս հարցերուն իր աշխատութիւններուն մէջ յատկապէս մեծ տեղ յատկացուցած է Վ. Փոթթոն։ === Ջարդերու Դատապարտումը եւ «Եղբայրական Օգնութիւնը» === 1877-1878 թուականներու պատերազմէն եւ Պերլինի վեհաժողովէն ետք հրատարակուած գիրքերուն մէջ ցոյց տրուած է արեւմտահայերու համար ստեղծուած ծանր իրավիճակը եւ թրքական իշխանութիւններու բռնութիւններու սաստկացումը։ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները Ռուսաստանի մէջ յառաջացուցին բողոքի եւ հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան հզոր ալիք։ Ռուս յառաջադէմ հասարակայնութեան ներկայացուցիչները Մոսկուայի մէջ կազմակերպեցին երկու կարեւոր ժողովածուներու հրատարակումը․ # «Հայերու դրութիւնը Թուրքիոյ մէջ մինչեւ տէրութիւններու միջամտութիւնը 1895 թուական» (1896) # «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիոյ մէջ տուժած հայերուն» (1897) Այս վերջին ժողովածուի պատրաստութեան մասնակցեցան անուանի պատմաբաններ, ինչպէս՝ Մ. Քովալեւսքի, Փ. Միլիւքով, Լ. Քամարովսքի եւ ուրիշներ։ Յատկանշական է Լ. Քամարովսքիի դիրքորոշումը, որ տակաւին 1889-ին Լոնդոնի «Հայաստան» թերթին յղած նամակով դատապարտած էր մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Իր «Արեւելեան Հարց» գիրքին մէջ ան խօսած է [[Ապտիւլ Համիտ Բ|սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի]] քաղաքականութեան եւ հայերու ջարդերուն մասին՝ շեշտելով տէրութիւններու միջամտութեան անհրաժեշտութիւնը։ 19-րդ դարու վերջին ռուս պատմաբաններու այլ գործերուն մէջ նոյնպէս արտացոլուած են 1894-1896 թուականներու իրադարձութիւնները, տէրութիւններու որոշումներու ձախողումը եւ հայերուն ցուցաբերուող գործնական օգնութեան բացակայութիւնը։ === 20-րդ Դար === 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան եւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, երբ Եւրոպայի մէջ կը ձեւաւորուէին նոր դաշինքներ, ռուսական պատմական գրականութեան մէջ արտացոլուեցան այնպիսի հարցեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու իշխանութեան գլուխ անցնիլը եւ անոնց քաղաքականութիւնը հայ բնակչութեան հանդէպ։ Այդ շրջանին նկատելի դարձաւ Ռուսաստանի քաղաքականութեան աշխուժացումը Թուրքիոյ նկատմամբ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի նախաձեռնութիւնն ու հետեւողական ջանքերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն ուղղութեամբ։ Ասոր զուգահեռ, Ռուսաստանի մէջ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրին հանդէպ։ Ի. Ի. Կոլոպորոտքոյի աշխատութիւններուն մէջ («Հին ու նոր Թուրքիան», 1908, «Թուրքիա», 1912) կը լուսաբանուին Սասնոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ վայրերու հայերու ջարդերուն հետ կապուած իրադարձութիւնները։ Հեղինակը կը ներկայացնէ վիճակագրական տուեալներ հայերու հսկայաթիւ զոհերուն ու կրած վնասներուն մասին, կը նկարագրէ հայերու ծանր վիճակը երիտթուրքերու օրօք եւ կը վերլուծէ անոնց քաղաքականութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ։ Նմանատիպ հարցեր քննարկուած են նաեւ Վ. Վոտովոզովի, Ա. Քաֆմանի, Ս. Կորեայինովի, Ի. Ռ. Պաժենովի եւ Մ. Միխայլովի («Արիւնոտ սուլթանը», 1912) աշխատութիւններուն մէջ։ === Պատերազմի Տարիները եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի իրադարձութիւնները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը, հայերու տարագրութիւնը աշխարհով մէկ եւ հայկական կամաւորական շարժումը՝ այդ օրերուն դեռ չէին կրնար դառնալ խորունկ գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ։ Այդ պատճառով ալ ժամանակի ռուսական պատմագրութեան մէջ գրեթէ չկան յատուկ այս հարցերուն նուիրուած մենագրութիւններ։ Ռուս պատմաբաններու վերաբերմունքը այդ իրադարձութիւններուն հիմնականին մէջ արտայայտուած է պարբերական մամուլին մէջ, որպէս ռուս հասարակութեան անմիջական արձագանգ՝ ի պաշտպանութիւն հայ ժողովուրդի կեանքին ու իրաւունքներուն։ Պատերազմի տարիներուն, հայ գաղթականներուն օգնելու եւ ռուս հասարակութեան հայերու տառապանքները ներկայացնելու նպատակով, սկսան հրատարակուիլ հետեւեալ պարբերականները. * «Արմեանսքի վեստնիք» (Armianski vestnik - 1916, Մոսկուա) շաբաթաթերթը։ * «Արմեանէ ի վոյնա» (Armiane i voyna - 1916, Օտեսա) ամսագիրը։ Այս պարբերականներուն մէջ յատկանշական յօդուածներով հանդէս եկած են Փ. Պուրսքին, Փ. Տոլկորուքովը («Հայկական հարցը եւ ռուս հասարակութիւնը»), Վ. Օպնինսքին եւ Ֆ. Զապլուտովսքին («Ֆրանսան եւ Հայկական հարցը»)։ == Անգլիական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի քաղաքական պատմութեան եւ Հայկական Հարցի խնդիրները 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ իրենց արտայայտութիւնը գտած են անգլիական պատմագրութեան մէջ։ Արեւմտահայերու ծանր վիճակը սուլթանական տիրապետութեան տակ, թրքական իշխանութիւններուն կողմէ 1870-1880-ական թուականներուն հայերու հալածանքներուն ու ճնշումներուն սաստկացումը եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի դրսեւորումները քննարկուած են անգլիացի հեղինակներու աշխատութիւններուն մէջ (Ու. Տիւթոն, Ճէյմս Ֆարլէյ, Ճ. Փրոպին, Հ. Սենտուորթ, Ճ. Սմիթ, Ու. Ռայլի)։ Ս. Նորմանի, Ֆ. Կրինի եւ Զ. Ուիլիամսի հետազօտութիւններուն մէջ լուսաբանուած են․ * 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ հայերու կացութիւնը։ * Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ռազմական գործողութիւնները։ * Հայ բնակչութեան կողմէ ռուսական բանակին ցուցաբերուած օգնութիւնը։ Հայկական Հարցի շուրջ տէրութիւններու դիւանագիտական մրցակցութեան եւ 1878 թուականի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի]] ու [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի]] բանակցութիւններուն նուիրուած են Մ. Մաքքոլի, Ս. Աբգարի, Ճ. Արկայլի, Ճէյմս Պրայսի, Թ. Հոլանտի եւ Մ. Սասլիի աշխատանքները։ Այս երկերուն մէջ արտայայտուած է Մեծ Բրիտանիոյ հասարակութեան մտահոգութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրով, ինչպէս նաեւ առաջարկներ՝ բարենորոգումներու իրականացման եւ քրիստոնեայ բնակչութեան կենսապայմաններու բարելաւման վերաբերեալ։ === Համիտեան Ջարդերը եւ Անգլիական Արձագանգը === Անգլիական պատմագրութեան մէջ լայն արտացոլում գտած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը եւ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները։ 1889-1900 թուականներուն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ հրատարակուած են աւելի քան 100 գիրք ու յօդուած Հայկական Հարցի մասին։ Այս շրջանի ջարդերուն եւ հայերու ազատագրական շարժման նուիրուած են Ռ. Տէյվիի, Է. Տիլոնի, Ու. Կլատսթոնի, Ռ. Կինեսի, Ու. Ռամզէյի, Հ. Լինչի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Անգլիացի հեղինակներու մօտեցումները տարբեր էին: Ոմանք կողմնակից էին Օսմանեան կայսրութեան բաժանման եւ անկախ Հայաստանի ստեղծման, ոմանք կը պահանջէին բարենորոգումներ՝ տէրութիւններու վերահսկողութեամբ, իսկ Ճ. Պրայսը եւ Մ. Մաքքոլը հայերու փրկութիւնը կը տեսնէին Մեծ Բրիտանիոյ ռազմական միջամտութեան մէջ։ Ճ. Արկայլի դքսի, Է. Տիլոնի, Հ. Լինչի եւ Ֆ. Սթիւընսընի երկերուն մէջ կը վերլուծուի եւ կը քննադատուի եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ Փաստագրական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական վաւերագիրները եւ անգլիական հեղինակաւոր ամսագիրներու (ինչպէս՝ ''The Spectator'', ''Contemporary Review'') խմբագրական յօդուածները։ === 20-րդ Դար === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, անգլիական գրականութեան մէջ արծարծուած են Թուրքիոյ հայ բնակչութեան կացութեան, երիտթուրքական կառավարութեան ներքին քաղաքականութեան, Ատանայի 1909 թուականի ջարդերուն եւ 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն վերաբերող հարցերը։ Բազմաթիւ անգլիացի հեղինակներ (Է. Փիրս, Ֆ. Քաւենտիշ, [[Է. Ռոպինսըն|Է. Ռոպինսըն,]] Է. Ֆերիման) կը նախազգուշացնէին Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութիւնը՝ հայութեան սպառնացող ֆիզիքական բնաջնջման վտանգին մասին։ Պատերազմի տարիներուն եւ անկէ ետք, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ա՛լ աւելի կեդրոնացուց անգլիական պատմագրութեան ուշադրութիւնը։ Հրատարակուեցան արժէքաւոր փաստագրական ժողովածուներ, որոնցմէ յատկանշական են Ճէյմս Պրայսի («Հայերու վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ. 1915-1916», 1916), Առնոլտ Թոյնպիի (փաստաթուղթերու ժողովածու, 1916) եւ [[Արամ Անտոնեան|Արամ Անտոնեանի]] («Նայիմ պէյի յուշերը», 1920) աշխատութիւնները։ Հայատեաց քաղաքականութեան, տեղահանութեան եւ գաղթականներու ծանր վիճակին մասին փաստական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ [[Ա. Սաֆրաստեան|Ա. Սաֆրաստեանի]], Ու. Ուիլիամսի, Լ. Չամպերսի եւ այլոց երկերը։ === Յետպատերազմեան Շրջան եւ Քաղաքական Վերլուծութիւններ === Հետպատերազմեան միջազգային խորհրդաժողովներուն մէջ Հայաստանի հարցի քննարկման եւ Մեծ Բրիտանիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն նուիրուած են Ճ. Պրայսի, Հ. Պաքսթոնի, Ս. Լիզի եւ Ճ. Մերիոթի ուսումնասիրութիւնները։ 1920-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը, անգլիացի պատմաբանները շարունակած են հետազօտել․ # Մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ # Հայկական Հարցի քննարկումները միջազգային ատեաններու մէջ։ # Սփիւռքահայութեան ճակատագիրը Մերձաւոր Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ # 1944-1946 թուականներուն Հայկական Հարցի վերարծարծման խնդիրները։ Այս թեմաներուն անդրադարձած են այնպիսի նշանաւոր հեղինակներ, ինչպէս՝ Դ. Լոյտ Ճորճը, Ա. Սարգսեանը, Ռ. Տակլըսը, Դ. Լանկը, Ա. Նասիպեանը եւ Ք. Ուոքըրը («Հայաստան. Մի ժողովուրդի վերապրումը»)։ Վերջին շրջանի աշխատութիւնները հիմնուած են Մեծ Բրիտանիոյ եւ այլ երկիրներու արխիւային նիւթերուն վրայ։ Անոնց մէջ ոչ միայն կը քննարկուին Ցեղասպանութեան խնդիրները, այլեւ կը շեշտուի հայ ժողովուրդի հինաւուրց մշակոյթն ու անոր ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։ == ԱՄՆ-ի պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ դար === ԱՄՆ-ի պատմագրութիւնը Հայկական հարցին եւ հայերուն անդրադարձած է դեռեւս 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն, մասնաւորաբար՝ սկսած Օսմանեան կայսրութեան հայերու 1894-1896 թուականներու ջարդերէն եւ կոտորածներէն։ ԱՄՆ-ի բազմաթիւ ազդեցիկ թերթերու մէջ հրատարակուած են բազմաթիւ նիւթեր ու յօդուածներ արեւմտահայերու կեանքին, անոնց նկատմամբ սուլթանական կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, Հայկական հարցին մէջ մեծ տէրութիւններու դիրքորոշման մասին, ինչպէս նաեւ դէպքերու ականատես ամերիկացի միսիոնարներու, դիւանագէտներու եւ փախստական հայերու վկայութիւններ։ Թուրքիոյ հայերու վիճակին ու հայկական կոտորածներուն մասին որոշակի եւ հաւաստի վկայութիւններ կը բովանդակեն ամերիկացի հեղինակներ՝ Տ. Օ. Շիի («Դժբախտ Հայաստան», 1895), Թ. Փեթըրսոնի («Թուրքիան եւ Հայկական հարցը», 1895), Չ. Մաքտերմոթի («Մեծ մարդասպանը եւ Հայաստանի քրիստոնեաները», 1897), Հ. Հիվերնաթի («Հայաստան. Անցեալը եւ ներկան», 1896), Տ. Կրեկորիի («Քրիստոնէական աշխարհի ոճրագործութիւնը. Հայկական ճգնաժամը եւ ջարդերը», 1900), Հ. Թափփըրի («Հայաստան, ներկայ ճգնաժամը եւ անցեալ պատմութիւնը», 1896) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, Արեւմտեան Հայաստանի, Հայկական հարցին մէջ եւրոպական պետութիւններու եւ ԱՄՆ-ի քաղաքականութեան խնդիրներուն, ինչպէս նաեւ 1894-1896 թուականներու հայկական կոտորածներու հետազօտման արժէքաւոր աղբիւրներ են ամերիկացի միսիոնարներ՝ Է. Պլիսի («Թուրքիան եւ հայկական սարսափները»), Ս. Համլինի («Հայկական ջարդեր», 1895, «Հայաստանի նահատակութիւնը», 1896, «Հայ հպատակներու թրքական ջարդերու քաղաքականութեան ծագումն ու զարգացումը», 1899), Ֆ. Կրինի («Հայկական ճգնաժամը Թուրքիոյ մէջ. ջարդ 1894», 1895, «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմետի սուրը», 1896), Կ. Քիմպալի («Վանի ջարդերը», 1896, «Իրավիճակը Հայաստանի մէջ», 1896), լրագրողներ՝ Լ. Ապոթի («Հայկական հարց», 1896), Է. Կոտքինի («Հայկական տագնապներ», 1895, «Հայկական սարսափներ», 1897) եւ ուրիշներու ուսումնասիրութիւնները։ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը տագնապ յառաջացուց նաեւ հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներուն մօտ. լոյս տեսան Ա. Ագտերեանի («Թուրքը եւ Հայկի երկիրը, կամ Թուրքիան եւ Հայաստանը», 1896), Կ. Փափազեանի («Հայերու անցեալը եւ ներկան», 1891), Ա. Վարդուղեանի («Հայաստանի փորձութիւնը», 1896), Մ. Մանգասարեանի («Հայաստանի անխուսափելի կործանումը», 1896) աշխատութիւնները։ Առաւել մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ս. Գաբրիէլեանի («Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը», 1892, «Փաստեր Հայաստանի մասին», 1895, «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները», 1897) ուսումնասիրութիւնները, որոնք ամերիկացի ընթերցողը կը ծանօթացնէին հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան, արեւմտահայերու վիճակին եւ Հայկական հարցին մէջ պետութիւններու վարած քաղաքականութեան։ === 20-րդ դար === Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը (1909), Թուրքիոյ հայութեան տեղահանութիւններն ու կոտորածները լայնօրէն լուսաբանուած են ԱՄՆ-ի 1914-1923 թուականներու պատմագրութեան մէջ։ Երիտթրքական կառավարութեան կողմէ արեւմտահայերու ոչնչացման ու արտաքսման նախօրօք ծրագրուած քաղաքականութեան, հայկական կամաւորական շարժման եւ հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու վերաբերեալ բազմաթիւ վկայութիւններ ու դրուագներ ամփոփուած են Կ. Ռէյնոլտսի («Սարսափելի փորձութիւններ Վանի մէջ», 1916), Ու. Ռոքուէլի («Հայերու տեղահանութիւնը», 1916), Պ. Փափազեանի («Հայաստանի ողբերգութիւնը», 1918), Կ. Քնեփփի («Պիթլիսի ողբերգութիւնը», 1919), Ն. Տէր-Յակոբեանի («Հալածական Հայաստան», 1918), Կ. Ճենքինսի («Հայաստանը եւ հայերը», 1913), Թ. Օ'Քոննորի («Հայաստանը եւ անոր ապագան», 1917), Պ. Էպիի («Թուրք ելուզակներու իշխանութեան տակ», 1922), Ու. Քինկի («Թրքական ջարդեր Փոքր Ասիոյ մէջ», 1922), Կ. Մոնթկոմերիի («Հայերու ջարդերը 1915-ին», 1922) աշխատութիւններուն մէջ։ Յ. Կիպպոնսի գիրքերը («Հայաստանը համաշխարհային պատերազմին մէջ», 1926, «Նորագոյն պատմութեան ամէնասեւ էջը. Վերջին կոտորածները Հայաստանի մէջ, փաստեր եւ պատասխանատուութիւններ», 1916) կը հիմնուին հաւաստի փաստաթուղթերու վրայ, որոնց համար աղբիւր ծառայած են, մասնաւորաբար, Ամերկոմի (Near East Relief) զեկուցագիրները, գերմանացի միսիոնարներու նամակները, ամերիկեան եւ անգլիական թերթերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ վկաներու ցուցմունքները։ Հայոց ցեղասպանութեան կարեւոր աղբիւրներ են Թուրքիոյ մօտ ամերիկեան դեսպան Հ. Մորկընթաուի «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918) եւ «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918) աշխատութիւնները։ 1926 թուականին լոյս տեսան «Դեսպան Մորկընթաուի յուշերը», ուր, մասնաւորաբար, շարադրուած են անոր զրոյցները Թալէաթ փաշայի եւ երիտթրքական այլ պարագլուխներու հետ։ Հայերու տեղահանութեան եւ Միջագետքի աւազուտներուն մէջ անոնց ոչնչացման նուիրուած գլուխները գրուած են Հալէպի ամերիկեան հիւպատոսի զեկոյցներու հիման վրայ։ Պատերազմի ժամանակ եւ անկէ ետք Հայկական հարցին մէջ ԱՄՆ-ի եւ եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան, Հայաստանի անկախութիւն տալու եւ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան մանդատ հաստատելու խնդիրներուն նուիրուած են Ու. Զիպերթի («Հայաստանին ինքնավարութիւն տալու իրաւունքը», 1916), Ֆ. Փաուըրսի եւ Կ. Վարդումեանի («Հայաստանը հայերուն համար», 1918), Վ. Վիլսոնի («Հայաստանի մանդատը», 1920, «Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը», 1920), Կ. Մոսլիի («Հայաստանի մանդատը. զօրավար Թ. Հարպորտի հաշուետուութիւնը», 1929) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ 1930-ական թուականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1940-ականներու սկիզբը կը սկսի ԱՄՆ-ի հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ տեղի հայ համայնքի դերի ուժեղացման, Հայոց ցեղասպանութեան փաստերու միջազգային ճանաչման եւ Թուրքիոյ զաւթած հայկական տարածքներու վերադարձման համար հայ սփիւռքի ծաւալած եռանդուն պայքարի շրջանը։ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան առանձին խնդիրներ կը լուսաբանուին հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր ազգային-ազատագրական պայքարի եւ միջազգային դիւանագիտութեան ընդհանուր հարցերուն նուիրուած ամերիկացի հեղինակներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ։ Յիշատակելի են Կ. Փայէլեանի «Հայկական պատմութեան փուլերը» (1942), Կ. Պօղոսեանի «Հայոց պատմութեան եւ քաղաքականութեան կարեւորագոյն փուլերը» (1957), Վ. Քիւրքճեանի «Հայաստանի պատմութիւն» (1957), Ա. Զարդարեանի «Հայ ազատագրական շարժման պատմութեան ակնարկներ» (1959) եւ Լ. Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժում» (1963) գործերը։ Հայկական հարցի 1870-1920-ական թուականներու պատմութեան առանձին խնդիրներ կը շօշափեն Ս. Սարգիսեանի, Զ. Վրթանէսի, Ա. Պլեքի, Ռ. Տէյվիսոնի, Մ. Միսակեանի, Ռ. Տէրեանի եւ Ռ. Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնները։ Լ. Կորտոնի («Ամերիկեան յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. 1830-1930», 1938), Թ. Պէյլիի եւ Ճ. Կիտնէյի («Հայաստանի մանդատը», 1967) աշխատութիւններուն մէջ վերլուծուած է ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրներու վերաբերեալ ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած են հարուստ փաստագրական նիւթեր պարունակող յատուկ ուսումնասիրութիւններ՝ Չ. Կութմանի, Տ. Պոյաճեանի, Կ. Պարտաքճեանի կողմէ, ինչպէս նաեւ ականատեսներու (Ա. Յարութիւնեան, Ն. Կապիկեան, Լ. Տէյվիս) վկայութիւններ ու փաստաթուղթերու ժողովածուներ (Զ. Վրթանէս, Ճ. Նէյզըր)։ 1980-ին լոյս տեսաւ Ռ. Քլոյեանի «Հայկական ցեղասպանութիւն» ժողովածուն, որ ամերիկեան մամուլի մէջ հրատարակուած հարիւրաւոր յօդուածներու պատճէններու հաւաքածոյ է։ Ռ. Յովհաննիսեան կազմած է «Հայկական ողջակիզում» (1978) մատենագիտութիւնը։ Ցեղասպանութեան տեսական հարցերուն նուիրուած են Վ. Տատրեանի հետազօտութիւնները։ Թրքական իշխանութիւններու եւ պատմագիտութեան կողմէ հայոց պատմութեան կեղծման ու ցեղասպանութեան վարկաբեկման արշաւը աջակցութիւն կը գտնէ ամերիկացի որոշ քաղաքագէտներու ու պատմաբաններու մօտ (Ս. Շոու, Ք. Քարփաթ, Ճ. Մաքքարթի)։ 1986-ին թրքական-ամերիկեան ընկերութիւնը հրատարակեց «Հայերու պնդումները. առեղծուած եւ իրականութիւն» գիրքը, որ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը խեղաթիւրող միտումնաւոր նիւթերու հաւաքածոյ է։ == Գերմանական պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Գերմանական պատմագրութիւնը Հայկական հարցին անդրադարձած է 19-րդ դարու վերջին՝ Թուրքիոյ մէջ հայերու 1894-1896 թուականներու կոտորածներուն առնչութեամբ։ 1896 թուականին լոյս տեսած է մարդասէր եւ հասարակական գործիչ Եոհաննէս Լեփսիուսի «Հայաստանը եւ Եւրոպան. Մեղադրանքներ քրիստոնեայ մեծ տէրութիւններուն եւ կոչ քրիստոնեայ Գերմանիոյ» գիրքը, որուն հիմքը հեղինակի՝ գերմանական մամուլին մէջ տպագրած յօդուածաշարքն էր՝ «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» ընդհանուր խորագրով։ Բերուած նիւթերը համոզիչ կերպով կը փաստեն, որ թրքական ռազմական ու քաղաքացիական իշխանութիւնները անմիջական մասնակցութիւն ունեցած են հայերու կոտորածներուն, թալանին եւ քրիստոնեաներու բռնի իսլամացման գործին։ Լեփսիուսը մերկացուցած է ոճրագործութիւնը պարտակելու թրքական իշխանութիւններու ջանքերը եւ բացայայտած այն մեքենայութիւնը, որ մշակած էին թրքական կառավարող շրջանակները՝ արեւմտահայերու կոտորածներու լուրը Եւրոպա հասնելու պարագային մեղքը հայերուն վրայ ձգելու համար։ Լեփսիուսը նաեւ ապացուցած է թրքական մեկնաբանութեան միւս թէզին սնանկութիւնը, ըստ որուն՝ թրքական իշխանութիւնները իբր թէ անկարող էին «կեցնել» ջարդարարները։ Քննելով մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ՝ ան յանգած է այն եզրակացութեան, որ ստորագրելով 1878 թուականի Պերլինի դաշնագիրը, անոնք գործնական քայլեր չձեռնարկեցին զայն իրագործելու համար, եւ հայ ժողովուրդը դարձաւ այդ տէրութիւններու երեսպաշտ քաղաքականութեան զոհը յետագայ տարիներուն։ 1916 թուականին լոյս տեսաւ Լեփսիուսի «Հաղորդագրութիւն Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին» աշխատութիւնը, որուն մէջ մտան հեղինակի՝ 1915-ին Կոստանդնուպոլիս կատարած այցելութեան ժամանակ գերմանացի միսիոնարներէն ու պաշտօնեաներէն, ինչպէս նաեւ չէզոք երկիրներու դիւանագիտական ներկայացուցիչներէն հաւաքած վկայութիւնները։ Այս տուեալները կու տային ցեղասպանութեան իսկական պատկերը եւ կը բացայայտէին տեղահանութեան բուն նպատակը՝ հայ բնակչութեան բնաջնջումը։ Անոր հաշուարկներով՝ սպաննուած ու տեղահանուած հայերու ընդհանուր թիւը 1,396,350 հոգի էր։ Ան կը շեշտէր, որ որոշ վայրերու մէջ հայերու կազմակերպած ինքնապաշտպանութիւնը միանգամայն օրինական քայլ էր՝ խաղաղ բնակչութեան բնաջնջման իրական վտանգին դէմ յանդիման։ [[Եոհաննէս Լեփսիուս|Լեփսիուսը]] կը պնդէր, որ տեղահանութեան ու զայն իրագործելու եղանակներուն համար պատասխանատուութիւնը կ'իյնայ թրքական կառավարութեան վրայ, որ որեւէ արդարացում չունի։ Ան Եւրոպայի մէջ առաջինն էր, որ Օսմանեան կայսրութեան արիւնալի իրադարձութիւնները կապեց բանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան հետ։ 1919-ին «Հաղորդագրութիւնը...» վերահրատարակուեցաւ կարեւոր լրացումներով եւ «Հայ ժողովուրդի կործանումը» ենթախորագրով (1930-ին իրականացաւ 4-րդ հրատարակութիւնը)։ Հայերու կոտորածի գերմանական առաջին վկայութիւններէն եղաւ Հալէպի գերմանական դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփակէի դիմումը՝ «Քանի մը խօսք գերմանական ժողովուրդի պաշտօնական ներկայացուցիչներուն» (1919. մինչ այդ հրատարակուած էր անգլերէն եւ ֆրանսերէն), որ կը մերկացնէր երիտթուրքերու ոճրագործութիւնները եւ Գերմանիան կը մեղադրէր Հայկական հարցին մէջ վարած իր քաղաքականութեան համար։ Արեւելագէտ Եոզեֆ Մարքուարտի «Հայ ազգի ծագումն ու վերածնունդը» աշխատութեան մէջ յանգած է այն եզրակացութեան, որ օսմանեան կառավարութիւնը մօտալուտ համաշխարհային պատերազմը նկատած է որպէս ամէնապատեհ առիթը՝ հայերու ոչնչացման վաղուց յղացած ծրագիրը իրագործելու համար։ Ան նշած է, որ սահմանադրութեան հռչակումէն ետք դարձեալ Թուրքիոյ կառավարող շրջանակներու հիմնական կարգախօսն էր՝ «երբ հայերը չըլլան, չ'ըլլար նաեւ Հայկական հարցը»։ Հեղինակը շեշտած է, որ երիտթուրքերը իրենց դաժանութեամբ ոչնչով զիջած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին։ Եո. Մարքուարտը խստօրէն դատապարտած է գերմանական կառավարութիւնը, գլխաւոր շտապն ու մամուլը, որոնք, ըստ իրեն, նոյնպէս պատասխանատու են Հայոց ցեղասպանութեան համար։ Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ նշանակալի ներդրում է Հենրիխ Ֆիրպիւխերի «Հայաստան 1915. Ի՞նչ պահած է կայսերական կառավարութիւնը գերմանացի հպատակներէն. Մշակութային ժողովուրդի մը կոտորածը Թուրքիոյ կողմէ» աշխատութիւնը։ Հեղինակը, որ հասարակական գործիչ, խաղաղասիրական (պացիֆիստական) շարժման մասնակից ու հակաֆաշիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն պաշտօնավարած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Ֆիրպիւխերը քննարկած է Հայկական հարցին առնչուող խնդիրներու լայն շրջանակ, արծարծած է Գերմանիոյ պատասխանատուութեան հարցը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ եւ բացայայտած՝ երիտթուրքերու համաթրքական (պանթրքական) ձգտումներուն էութիւնը։ Ան կը գտնէր, որ 1915 թուականի տեղահանութիւնը ծրագրուած սպանութիւն էր։ Աշխատութիւնը կ'աւարտի «Խաբուած ժողովուրդը» (եզրոյթը փոխառուած է [[Ֆ. Նանսէն|Ֆ. Նանսէնէն]]) գլուխով, ուր հեղինակը կը նշէ, թէ «նոր բռնապետ [[Քեմալ փաշայ|Քեմալ փաշան]] [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] եւ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէրի]] արժանի յաջորդն է»<ref>Հենրիխ Ֆիրբյուխեր «Հայաստան 1915։ Ի՞նչ է թաքցրել կայսերական կառավարությունը գերմանական հպատակներից։ Մի կուլտուրական ժողովրդի կոտորածը Թուրքիայի կողմից», էջ 79</ref>։ Ֆիրպիւխերը կը համարէր, որ Լոզանի պայմանագիրը հայերուն համար «իրենց բոլոր յոյսերուն կործանումն էր», եւ կը նկատէր, որ եթէ կայ բնագաւառ մը, ուր Ազգերու լիգան ոչինչ ըրած է, ապա ատիկա Հայկական հարցն է։ Ֆաշիզմի յաղթանակը Գերմանիոյ մէջ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ու հիթլերեան Գերմանիոյ պարտութիւնը փաստօրէն գերմանական հասարակութեան յիշողութենէն ջնջեցին հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրողութիւնն ու այն մարդոց անունները, որոնք հանդէս եկած էին հայերու պաշտպանութեամբ։ Քանի մը տասնամեակ գերմանական պատմագրութիւնը յատուկ կերպով չէր զբաղեր Հայկական հարցի լուսաբանմամբ։ 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի միջազգային յարաբերութիւններով ու Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեամբ զբաղող գերմանացի պատմաբանները կը շօշափէին այդ խնդիրներուն միայն որոշ կողմերը։ 1970-ական թուականներուն գերմանական պատմագրութեան մէջ կրկին հետազօտութեան առարկայ դարձան Հայկական հարցն ու Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Ցեղասպանութեան հարցին նուիրուած է Էռնսթ Վեռների «Հայկական սարսափներ. 1915-1916՝ հայուն հնարա՞ծն է արդեօք» աշխատանքը (1973)։ 1977-ին Միւնիխի Հայկական խնդիրներու հիմնարկը հրատարակեց [[Փեթեր Լաննէ|Փեթեր Լաննէի]] «Հայաստան, հարիւրամեակի առաջին ցեղասպանութիւնը» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն լուսաբանուած են Օսմանեան կայսրութեան 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները, հայերու կոտորածները Կիլիկիոյ եւ Թուրքիոյ միւս մասերուն մէջ։ ամէնամեծ գլուխը («Նիւրնպերկը չկայացաւ») նուիրուած է Հայկական հարցին՝ մինչեւ 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը։ Պ. Լաննէն կը նշէր, որ եթէ հրեաներու ցեղասպանութեան մեղաւորները իրենց արժանի պատիժը ստացան Նիւրնպերկի մէջ, ապա մեր դարաշրջանի «առաջին ցեղասպանութիւնը՝ հին քրիստոնեայ ու մշակութային ժողովուրդի մը նկատմամբ» մնաց անպատիժ. «Դատ չեղաւ, նիւրնպերկեան դատավարութիւն տեղի չունեցաւ, նոյնիսկ դատաքննութիւն չկատարուեցաւ»։ Գերմանիոյ մերձաւորարեւելեան քաղաքականութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, թուրք-գերմանական դաշինքի կնքումն ու անոր հետեւանքները կը քննարկուին Պ. Շուլթէի «1914 թ. պատերազմէն առաջ. Գերմանիան, Թուրքիան եւ Պալքանները» (1980) եւ «Եւրոպական ճգնաժամը եւ առաջին համաշխարհային պատերազմը» (1983) աշխատութիւններուն մէջ։ Հեղինակը կը գտնէ, որ գերմանա-թրքական դաշինքը օգտակար էր բացառապէս Թուրքիոյ։ Մէկ այլ հետազօտող՝ Գրեկոր Շէօլկէնը, իր «Իմպերիալիզմ եւ հաւասարակշռութիւն. Գերմանիան, Անգլիան եւ Արեւելեան հարցը. 1871-1917» գիրքին մէջ, նկարագրելով քրիստոնեաներու ծանր վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը գրէ, որ Հայկական հարցը իր մէջ կը պարունակէր Թուրքիոյ անդամահատման (մասնատման) վտանգը։ Այդ հանգամանքը տէրութիւնները օգտագործեցին ի նպաստ իրենց շահերուն։ Պաշտպանելով 1912-1914 թուականներու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու ծրագիրը՝ Գերմանիան կը ձգտէր խափանել Թուրքիոյ մասնատման ուղղուած ռուսական քաղաքականութիւնը։ 1970-1980-ական թուականներուն Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան (ԳԴՀ) մէջ լոյս տեսնող «Բոկրոմ» (Pogrom) ամսագրի էջերուն մէջ տպագրուած են Օսմանեան կայսրութեան հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ յօդուածներ, փաստաթուղթեր ու լուսանկարներ։ Այդ խնդիրին նուիրուած է ամսագրի յատուկ համար մը (1979, N 64), ուր զետեղուած են 1894-1896 եւ 1915-1918 թուականներու հայկական ջարդերուն մասին տուեալներ։ [[Թեսսա Հոֆման]]<nowiki/>ի ծաւալուն յօդուածին մէջ («Հայերու դրութեան շուրջ») կը քննարկուին հայ ժողովուրդի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հայկական հարցի «լուծման» թրքական եղանակը, հակահայկական քարոզչութիւնը Թուրքիոյ մէջ եւ Հայկական հարցի արդի վիճակը։ Հեղինակը լայնօրէն կ'օգտագործէ Գերմանիոյ արխիւներու, Եոհաննէս Լեփսիուսի, Արմին Վեկների եւ ուրիշներու նիւթերը։ Հայկական հարցին նուիրուած նոյն հեղինակի եւ Ժ. Քոչարեանի բազմաթիւ յօդուածներ աւելի ուշ լոյս տեսան «Հայաստան. Ցեղասպանութիւն. Տեղահանութիւն. Աքսոր» (1987) առանձին ժողովածուով։ 1987-ին Հերման Կոլցը հրատարակեց Եո. Լեփսիուսի յիշատակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածուն։ Հայկական հարցին ու Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զգալի տեղ յատկացուցած են նաեւ Էննօ Մէյերը եւ Արա Պէքեանը իրենց «Յռենոսի եւ Արաքսի միջեւ. գերմանա-հայկական կապերու 900 տարին» (1988) գիրքին մէջ։ Ծաւալուն փաստագրական նիւթերու հիման վրայ անոնք կը քննեն Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեաներու վիճակը, Պերլինի վեհաժողովէն ետք հայ բնակչութեան նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու վերաբերմունքը, հայերու կոտորածներն ու Գերմանիոյ դիրքորոշումը անոնց հանդէպ։ Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ գերմանական եւ զուիցերիական բարեսիրական կազմակերպութիւններու կողմէ հայ գաղթականներուն մատուցուած օգնութեան մասին։ Գերմանացի հետազօտողները զգալի աշխատանք կատարած են Հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստագրական նիւթերու հրատարակման ուղղութեամբ։ Այդ կարեւոր գործը սկզբնաւորած է Եոհաննէս Լեփսիուսը։ 1916 թուականին Պերլինի մէջ հրատարակուեցաւ ժողովրդական վրիժառու [[Սողոմոն Թեհլիրեան|Սողոմոն Թեհլիրեանի]] դատավարութեան սղագրութիւնը, ուր մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն վկաներու ցուցմունքներն ու Եո. Լեփսիուսի փորձագիտական եզրակացութիւնը, որոնք նպաստեցին Թեհլիրեանի արդարացման։ 1980 թուականին Կէօթինկընի մէջ լոյս տեսաւ դատավարութեան արձանագրութիւններու նոր հրատարակութիւնը («Հայոց ցեղասպանութիւնը դատարանի առջեւ. Թալէաթ փաշայի դատավարութիւնը», ներածութիւնը՝ Թ. Հոֆմանի)։ Հայկական հարցին վերաբերող փաստաթուղթեր կան նաեւ 1922-1927 թուականներուն Պերլինի մէջ հրատարակուած «Եւրոպական կապինէներու մեծ քաղաքականութիւնը. 1871-1914» դիւանագիտական փաստաթուղթերու 40-հատորեայ շարքին մէջ, որուն պատրաստման մասնակցած է Եո. Լեփսիուսը։ 1984 թուականին ԳԴՀ-ի մէջ հրատարակուեցաւ «Լռութեան ոճրագործութիւններ. Հայերու նկատմամբ գործադրուած թրքական ցեղասպանութեան դատաքննութիւնը Ժողովուրդներու մշտական ատեանին առջեւ» նիւթերու ժողովածուն։ Ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստերը տեղի ունեցան 1984-ի Ապրիլին եւ իրենց վրայ սեւեռեցին եւրոպական հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ժողովածուի հրատարակիչն ու ներածականի հեղինակը Թ. Հոֆմանն է։ Վերատպուած է նաեւ Եո. Լեփսիուսի «Գերմանիան եւ Հայաստանը. 1914-1918» ժողովածուն, որուն վերջաբանը գրած է [[Մ. Ռայներ]]-Լեփսիուսը։ Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան աղբիւրագիտութեան մէջ լուրջ ներդրում են 1987-1988 թուականներուն Հայկական խնդիրներու հիմնարկի հրատարակած «Հայոց ցեղասպանութիւնը» բազմահատորեակի առաջին երկու եւ 8-րդ հատորները։ Առաջին հատորը փաստաթուղթերու, թերթերէն ու գիրքերէն քաղուածքներու հաւաքածոյ է (բնագիր լեզուներով)։ Երկրորդ հատորին մէջ տեղ գտած են Աւստրիոյ արխիւներուն մէջ Ա. Օհանջանեանի յայտնաբերած բազմաթիւ նոր վաւերագիրերը, որոնք կը լրացնեն արեւմտաեւրոպական ու ամերիկեան արխիւներու նիւթերը։ Գերմանացի յառաջադէմ պատմաբանները եւ անոնց կողմէ գիտական շրջանառութեան մէջ դրուած բազմաթիւ նիւթերը մեծապէս կը նպաստեն Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան անկողմնակալ լուսաբանման։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայկական հարց]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Պատմագրութիւն]] hcqs3kg3nklnoiql8d77i38g0p3kv72 250594 250593 2026-04-29T06:34:20Z Maral Dikbikian 4797 250594 wikitext text/x-wiki '''Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ''', [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցի]] եւ [[Հայերու Ցեղասպանութիւն|հայերու ցեղասպանութեան]] բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթուղթերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած են եւ կ'ուսումնասիրեն ո՛չ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ [[Ռուսաստան]]ի, [[ԱՄՆ]]-ի, եւրոպական ու մերձ-արեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ո՛չ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետազօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելոութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը: == Հայկական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Հայ ժողովուրդի գոյապահպանման, ազգային համախմբման, իր երկրին տէր դառնալու եւ պետականութիւնը վերականգնելու արդար պայքարին հետեւանքն էր Հայկական Հարցը։ 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ, հայ հասարակական միտքի եւ պատմագիտութեան բազմաթիւ ակնառու ներկայացուցիչներ հետաքրքրուած են Հայկական Հարցի արծարծումներով եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումներուն առնչուող ամէնաբազմազան խնդիրներով, ինչպէս նաեւ արեւմտահայութեան դէմ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կիրարկած ջարդերու քաղաքականութեամբ։ Ստեղծուած է ծաւալուն գրականութիւն եւ հարուստ փաստական տուեալներու հիման վրայ գրուած մեծաթիւ մենագրութիւններ, որոնց մէջ դէպքերը մեկնաբանուած են տնտեսական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ այլ տեսանկիւններէ։ Այս աշխատութիւններով բացայայտուած են Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ու անոր յաջորդող ընթացքին յայտնի թէ գաղտնի նենգ դիտաւորութիւնները։ Անոնք իրենց արմատները ունին՝ Օսմանեան առաջին սուլթաններու «խաղաղ» ֆերմաններուն մէջ, Համիտեան բռնապետութեան «զուլումի» քաղաքականութեան որոգայթներուն ու կոտորածներուն մէջ եւ ի վերջոյ, իբրեւ զանգուածային ցեղասպանութեան ծրագիր, իրենց գագաթնակէտին հասած են երիտթուրքերու գործողութիւններով։ === Րաֆֆի === Հայ ազգային-ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցի յառաջացուցած խնդիրներուն պատասխաններն ու լուծումը որոնած է իր ամբողջ ստեղծագործական կեանքին ընթացքին պատմավիպասան ու հրապարակախօս '''[[Րաֆֆի|Րաֆֆին]]''' (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888)։ Իր բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ, «Ճանապարհորդութիւն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրութեան եւ «Ջալալէդտին» (1878) վիպակին մէջ, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ անհեռանկար համարելով հայկական հարցի լուծման եւրոպական դիւանագիտութեան ուղին, Րաֆֆին առաջադրած է ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայերու գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։ Այս ծրագրին գեղարուեստական արտայայտութիւնն են «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» վէպերը։ Րաֆֆին կը մերկացնէ թրքական քաղաքականութեան խարդաւանքները՝ հետեւողականօրէն բացայայտելով այն մտայնութեան պատրանքային ըլլալը, թէ կարելի է փրկութիւն գտնել ապագայ «քաղաքակրթուած» Թուրքիոյ մէջ։<blockquote>«Այդ ցնորք է. թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է, բայց քաղաքակրթուելէ ետք պիտի դառնայ կրթեալ աւազակ եւ այն ատեն աւելի վտանգաւոր պիտի ըլլայ... Մենք ունինք պատմութիւն, 850 տարուան պատմութիւն, թէ ինչպէ՛ս վարուած է մեզի հետ թուրքը։ Անոր ամէն մէկ տողը արիւնով ու արցունքով գրուած է։ Ան որ կ’ուրանայ պատմութիւնը, նախ ինքը կը կնքէ իր դատավարութեան վճիռը»։</blockquote>1878 թուականին Պերլինի վեհաժողովին ընթացքին եւրոպական տէրութիւնները կրցան դիմակայել ռուս-թրքական պատերազմին մէջ յաղթած Ռուսաստանի հզօրացման՝ ատով իսկ մերժելով արեւմտահայերու պահանջատիրութիւնը։ Նման պարագայի, Րաֆֆին կ’առաջարկէր քարոզիչներ ուղարկել [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան,]] որոնք հայ ժողովուրդին պիտի ուսուցանէին ազգային մաքառման գիտութիւնը եւ պիտի ցանէին գաղափարական այն կայծերը, որոնցմէ պիտի բռնկէին արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար համազգային պայքարի կրակները։ Այն ժամանակ, երբ հայ քաղաքական շրջանակները Պերլինի վեհաժողովէն առաջ ու ետք յաճախ անհետեւողականութիւն ցոյց կու տային եւ կը տարուբերէին փոփոխական իրավիճակներուն մէջ, Րաֆֆին կը շարունակէր հաւատք չընծայել եւրոպական դիւանագիտութեան։ Ապաւինելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելութեան՝ ան միաժամանակ յառաջ կը քաշէր Հայաստանի ազատագրութիւնը սուրով ու զէնքի ուժով ձեռք ձգելու համարձակ ծրագիրը։ 1879 թուականին Րաֆֆին գրած է, որ արեւմտահայերը «նախապատրաստուած չէին ժամանակէն մեծ օգուտ քաղելու եւ այս պատճառով չհասան իրենց նպատակին, թէեւ ոմանք Պերլինի վճռի 61-րդ յօդուածին մէջ ոսկիի հանք կը տեսնեն։ Այդ հանքը մեզ շատ չի շլացներ... Մենք մէկ հանք կը ճանչնանք, որմէ կարելի է ստանալ ցանկացած ոսկին, եթէ այդ հանքը անդադար եւ անընդհատ կերպով մշակուէր. այդ կը կոչուի նախապատրաստուածութիւն։ Եւ Տաճկահայոց խնդիրը պէտք է կայանար այսուհետեւ անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութեան գործին մէջ, որպէսզի անոնք կազմ ու պատրաստ դիմաւորեն այն մեծ օրը, երբ կրկին պիտի հնչէ ազատութեան ժամը»։ Այս գաղափարախօսութեան վրայ հիմնուեցաւ 1880-1890-ական թուականներու հայ ազգային-ազատագրական պայքարը։ Այդ շրջանին հայկական հարցի լուծման եւ թրքական բարբարոս տիրապետութենէն ազատելու հիմքին մէջ տակաւին համառօրէն կը դրուէր Ռուսաստանի գործօնը եւ ռուսական պետութեան օգնութեամբ փրկուելու կարելիութիւնը։ Սակայն 1880-ական թուականներուն, յատկապէս 1883-1884-ին, երբ յստակ դարձաւ ցարիզմի բացասական դիրքորոշումը հայկական հարցին հանդէպ եւ բացայայտուեցաւ հայ ժողովուրդի դպրոցական-եկեղեցական ինքնավարութեան դէմ ուղղուած հալածական քաղաքականութիւնը (1885-ին փակուեցան կովկասահայ դպրոցները), Րաֆֆին փոխեց իր վերաբերմունքը պաշտօնական Ռուսաստանի նկատմամբ։ Ան դժգոհ էր, որ Ռուսաստանը հետեւողական չէր հայկական հարցի լուծման գործին մէջ. աւելի՛ն, հայերու մօտ մէկդարեայ բացառիկ զոհողութիւնները ռուսական զէնքի յաջողութեան համար ցարական պաշտօնեաներուն կողմէ որեւէ փոխհատուցման չարժանացան։ === Գրիգոր Արծրունի === Իր այս տեսակէտով Րաֆֆին կը ջանար ներազդել '''[[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունիի]]''' վրայ, որ կը յարմարէր ցարական կառավարութեան քաղաքականութեան։ Արծրունին իրաւացի էր, որ չէր հաւատար եւրոպական տէրութիւններու արեւելեան քաղաքականութեան անկեղծութեան, սակայն կը մոլորէր, երբ մէկ ուրիշ նուաճողի՝ ցարական Ռուսաստանի օգնութեամբ հնարաւոր կը համարէր Թուրքիոյ լուծէն հայ ժողովուրդի արեւմտահայ հատուածին ազատագրումը։ Ան կը գտնէր, որ լաւ կ’ըլլայ, եթէ Արեւմտեան Հայաստանը միանայ Ռուսաստանի, բայց եթէ իրավիճակը այլ ընթացք ստանայ եւ արեւմտահայերու ցանկութիւնը չիրականանայ, ապա.<blockquote>«որքան ալ աննպաստ, անընդունակ ըլլար Հայաստանը ինքնուրոյն կեանքի, ինքնավարութիւնը, այնուամենայնիւ լաւ է. թող ինքնավարութիւն ստանայ, քան թէ նորէն վերադարձած ըլլայ թուրքաց բարբարոս, ճնշող, ոչնչացնող տիրապետութեան»։</blockquote>Արծրունին այս անգամ ալ հայերու միակ յոյսը Ռուսաստանը կը համարէր, քանզի Ռուսաստանի համար «աւելի լաւ է որպէս դրացի ունենալ փոքրիկ անկախ Հայաստան մը, քան թէ Անգլիոյ պէս նենգաւոր, եսասէր, հարստահարող եւ միշտ թշնամի դրացի մը»։ Պատմութիւնը, ինչպէս յայտնի է, հակառակ ընթացաւ Արծրունիի կանխատեսումներուն եւ ակնկալութիւններուն։ Թուրքիան պատերազմէն ետք մնաց կանգուն, եւ ցարիզմը բնաւ բարեացակամ չգտնուեցաւ հայերուն նկատմամբ։ Ոչ մէկ լաւ ապագայ գուշակելով [[Թուրքիա|«հիւանդ մարդուն»]] (Թուրքիոյ) համար, եւ առաւել եւս անոր լուծին տակ տառապող արեւմտահայութեան համար՝ Արծրունին կը գտնէր, որ վերջինս Ռուսաստանի հետ կապուելով ոչ միայն առիթ պիտի ունենայ արեւելահայութեան նման հաղորդակից դառնալու համաշխարհային քաղաքակրթութեան, այլեւ պիտի դառնայ այդ քաղաքակրթութեան տարածողը Փոքր Ասիոյ մէջ։ === Մատթէոս Մամուրեան === Հայ ազատագրական շարժման ապագային եւ հայկական հարցի լուծման այլ ուղի կը տեսնէր '''[[Մատթէոս Մամուրեան|Մատթէոս Մամուրեանը]]''' (1830-1901)։ Ան կը մերժէր կովկասահայ ազատամիտներուն ռուսական կողմնորոշումը եւ կը պաշտպանէր ցարիզմի կովկասեան քաղաքականութեան հանդէպ ազգպահպանողականներուն որդեգրած քննադատական գիծը։ Եթէ անգլիական քաղաքականութեան մէջ Մամուրեանը կը նկատէր աշխարհակալութեան, յափշտակութեան ու անիրաւութեան վրայ հիմնուած իրաւունքի հետքերը, ապա ռուսական գաղութատիրութիւնը պատկերաւոր ներկայացնելու համար՝ ցարական «կնուտը» (մտրակը) կը համեմատէր պարսկական խարազանին եւ թրքական թակին հետ՝ գրելով, թէ անոնցմէ առաջինը՝ «կը սպաննէ, երկրորդը կ’անդամալուծէ, երրորդը կը գրգռէ»։ 19-րդ դարու 80-ական թուականներու կէսէն արեւմտահայութեան ազատագրութեան գաղափարախօսութիւնն ու գործը թեւակոխեցին իրենց զարգացման նոր փուլը։ Հայ հասարակական-քաղաքական ուժերը կ’առնէին իրենց անդրանիկ քայլերը՝ կազմակերպուելու համար ժամանակի պահանջներուն համապատասխան։ Ամէնուրեք՝ հայրենիքի մէջ թէ հայրենիքէն դուրս, Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի երկիրներուն մէջ կը ստեղծուէին խումբեր ու կազմակերպութիւններ, որոնց նպատակն էր նախ եւ առաջ ունենալ անկախ հայրենիք եւ թօթափել օտարի լուծը։ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Մ. Խրիմեան,]] [[Ն. Վարժապետեան|Ն. Վարժապետեան,]] [[Րաֆֆի]], [[Գրիգոր Արծրունի|Գ. Արծրունի,]] [[Արփիար Արփիարեան|Ա. Արփիարեան,]] [[Մկրտիչ Փորթուգալեան|Մ. Փորթուգալեան,]] [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեան]] եւ միւսները դրին գործնական պայքարի գաղափարական հիմքերը։ Ազատագրական պայքարի այս շեփորահարները ոչ միայն ազատութեան համար մաքառելու գաղափարը կռեցին հայ ժողովուրդի սրտին ու հոգիին մէջ, այլեւ գործնականին մէջ դաստիարակեցին թրքական «հանրաբանտին» վրայ գրոհող մարտիկներու խիզախ սերունդ մը։ Ըստ '''[[Լէօ|Լէոյի]]''', հայրենասիրական բուռն վերելքը բացայայտօրէն սկսաւ ռուս-թրքական պատերազմի պահուն ու շարունակուեցաւ 6-7 տարի. ասիկա այն շրջանն էր, որ «կռեց ու կոփեց գործունեայ եւ անձնազոհ հայրենասիրութիւն մը»։ Հասարակութեան տրամադրութիւնը այնպիսին էր, որ Արեւմտեան Հայաստանի «ազատութիւնը համայն հայ ազգի ազատութիւնը կը համարուէր»։ === Լէօ === Հայ պատմագրութեան մէջ, ամէնէն աւելի հանգամանօրէն '''Լէոն''' է, որ զբաղած է արեւմտահայութեան ծանր կացութեան պատճառներու եւ եւրոպական դիւանագիտութեան խարդաւանքներու առարկայ դարձած հայկական հարցի ուսումնասիրութեամբ։ Արեւելեան ճգնաժամին ու հայկական հարցին նուիրուած իր աշխատութիւններուն մէջ, ան կրցած է լուսաբանել միջազգային իրադրութեան, Թուրքիոյ ներքին ու արտաքին իրավիճակի հանգուցային խնդիրները, ինչպէս նաեւ այն հիմնական դէպքերու ընթացքն ու դէմքերու գործունէութիւնը, որոնք առաւելաբար առնչուած են արեւմտահայերու քաղաքական ճակատագրին եւ հայկական հարցին շուրջ ծաւալած դիւանագիտական գործողութիւններուն։ 1878-1914 թուականներու ժամանակաշրջանը ընդգրկող «Հայոց հարցի վաւերագրերը» (1915) ժողովածուին մէջ յստակօրէն կ’երեւի, թէ ինչպէ՛ս մեծ տէրութիւնները ամէն միջոցով կը ջանային կանխել 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմին ռուսական բանակներու յաղթանակին համապատասխանող Ռուսաստանի քաղաքական եւ դիւանագիտական վերելքը։ Մեծ տէրութիւնները ամէն կերպով խոչընդոտեցին Ռուսաստանի գործօն մասնակցութեամբ արեւմտահայութեան քաղաքական կացութեան բարելաւումը։ Անոնց համար հայկական հարցը լոկ միջոց մըն էր Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերուն միջամտելու համար։ Անհերքելի փաստերով Լէոն կը բացայայտէ այն խարդախութիւնները, որոնցմով նոյն այդ տէրութիւնները 1915 թուականին եւ յաջորդող տարիներուն ոչ միայն չպաշտպանեցին արեւմտահայութիւնը թուրք բարբարոսներէն, այլեւ իրենք ուղղակի եւ անուղղակի մասնակից դարձան 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան իրականացման։ «Անցեալից» (1925), «Հայոց պատմութիւն» (նորագոյն շրջան, 1927), «Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաբանութիւնը» (հ. 1-2, 1934-1935), «Խոջայական կապիտալ» (1934) եւ այլ աշխատութիւններուն մէջ Լէոն բացասական վերաբերմունք ցուցաբերած է հայ ազատագրական շարժումներու եւ անոնց գործիչներուն նկատմամբ։ Ըստ իրեն, հայ ազատագրական շարժման անցանկալի հետեւանքներուն պատճառը Ռուսաստանի անազնիւ ու «խարդախ» քաղաքականութիւնն էր, քանի որ ցարիզմը չյարգեց հայերուն տուած իր բազմաթիւ խոստումները։ Մեղադրելով ցարիզմի երկդիմի քաղաքականութիւնը՝ Լէոն չի բացատրեր իր մեղադրանքներուն հիմքերն ու պատճառները։ Քննադատելով հանդերձ ռուսական ինքնակալութեան նուաճողական քաղաքականութիւնը՝ Լէոն կը գտնէր, որ նուաճուելով ու ցարական ծանր վարչակարգին ենթարկուելով հանդերձ, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրները, այդուհանդերձ, ակամայ կը ներգրաւուէին Ռուսաստանի հասարակական զարգացման ոլորտին մէջ եւ հնարաւորութիւն կը ստանային հաղորդակից դառնալու եւրոպական մշակոյթին։ === Արշակ Չօպանեան === Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին սթափ եւ հաւասարակշռուած գնահատական տուած է '''Արշակ Չօպանեանը''' (1872-1954) իր աշխատութիւններուն մէջ։ Ան կը գտնէր, որ ճիշդ չեն այն «հայ քաղաքագէտները», որոնք «պիտի նախընտրէին թուրքը ռուսէն», մինչդեռ Ռուսաստանը Արեւելահայաստանի փոքրիկ տարածքի մը մէջ արդէն իսկ հաստատած էր «պատուի, կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն»։ Ան կը մերժէր բոլոր անոնք, որոնք կը փափաքէին որեւէ տեսակի ինքնավարութիւն ունենալ «շնորհիւ Անգլիոյ եւ մինչեւ իսկ թուրքին հաւանութեամբ»։ Չօպանեանը հաստատ համոզուած էր, որ հայերու ֆիզիքական ոչնչացումը Օսմանեան Թուրքիոյ կառավարիչներուն անշեղ ծրագիրն է, որուն գործադրութիւնը պարզապէս կախուած է ժամանակէն ու տարածաշրջանային եւ միջազգային նպաստաւոր պայմաններէն։ Միաժամանակ, ան ճիշդ չէր համարեր այն կարծիքը, թէ իբր թուրքերուն կողմէ այդ ծրագրին արագացման նպաստեց որոշ հայ տարրերու (կամաւորներ, կուսակցութիւններ) արկածախնդրական գործելակերպը։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն Չօպանեանը արեւմտահայ իրականութեան մէջ առաջիններէն էր, որ ամուր կանգնեցաւ ռուսական կողմնորոշման դիրքերուն վրայ։ «Ռուսիա եւ հայերը», «Հայաստանը թուրք լուծին տակ» եւ այլ ուսումնասիրութիւններուն մէջ, ան հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան վճռորոշ դերը կը վերապահէր Ռուսաստանին, զոր կը դիտէր իբրեւ դրական ու բնական դաշնակից, եւ որուն արտաքին քաղաքական շահերը յաճախ համընկնած են հայերու ակնկալութիւններուն։ Ան կը դատապարտէր անտարբեր դիտորդի դերին մէջ հանդէս եկող եւրոպական դիւանագիտութիւնը։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեակին, Չօպանեանը կը յորդորէր հայերը պահպանել չէզոքութիւն։ Սակայն, եթէ պատերազմի ընթացքին Ռուսաստանի մէջ բարեշրջում կատարուէր եւ ցարական վարչակարգին փոխարինելու գար «ազատական Ռուսաստանը», այն ատեն հայերը պէտք էր օգնէին նոր Ռուսաստանին, քանի որ ատով նպաստած պիտի ըլլային բռնութեան նահանջին։ Բռնութեան շղթաները թօթափած Ռուսաստանի մէջ, ըստ անոր.<blockquote>«որքան ալ մեզի համար յատուկ տուն մը շինելու յոյսը գոյութիւն չունենայ, գէթ մեծ, առողջ եւ հզօր տան մը մէջ ապահով ու հանգիստ սենեակ մը ունեցած կ’ըլլանք մեր գոյութիւնը պատսպարելու եւ զարգացնելու համար»։</blockquote> === Եղիշէ Քահանայ Գեղամեան === '''Եղիշէ Քահանայ Գեղամեանը''' (1840-1920) իր շարք մը աշխատութիւններուն մէջ («Պատմական քաղուածքներ», 1909, «Պատմութեան դասերը», 1915, «Հայ ազատագրական շարժումները ԺԹ դարում», 1915 եւ այլն) հակակրանքով խօսած է Րաֆֆիի եւ Մ. Խրիմեանի այն «ինքնահնար գիւտին» մասին, որ կը նախապատուէր «երկաթը» (զէնքը)՝ «համազգային ոգիի զօրութեան» փոխարէն։ Ըստ իրեն, անոնք «հասուն գիտակցութեան զօրութիւնը արհամարհելով՝ միայն երկաթին մէջ փնտռեցին հայ ժողովուրդի ազատագրութիւնը, որ մեծ մոլորութիւն էր՝ իր մեծ ու չարաչար հետեւանքներով»։ Գեղամեանի համոզումով՝ իսլամական աշխարհին մէջ հայերու անդորրը խանգարած են յատկապէս անոնց ռուսական կողմնորոշումը եւ Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութիւնը։ === Սեդրակ Աւագեան === Հայերու ռուսական կողմնորոշումը եւ անոր հետեւանքները նոյն դիրքերէն քննած է '''Սեդրակ Աւագեանը'''։ 1915 թուականին լոյս տեսած «Ազատ Հայաստան Ռուսաստանի հովանաւորութեան տակ» աշխատութեան մէջ, չափաւորութեամբ քննադատելով ցարիզմի ազգային ու կրօնական քաղաքականութիւնը, ան այդ քննադատութեան քողին տակ սեւցուցած է հայ ազատագրական շարժումները։ Ան կը պնդէր, որ ռուս-թրքական զինուած բախումներու ժամանակ հայերը «կուրօրէն օգնած ու աջակցած են» ռուսերուն։<blockquote>«Ահա թէ ինչու,— գրած է ան Մեծ Եղեռնի նախօրեակին,— տասնեակ տարիներ տաճիկը մեզ կը հալածէ, կը կոտորէ ու բնաջինջ կ’ուզէ ընել մեր հարազատ երկրին մէջ»։</blockquote>Այս տեսակէտը, սակայն, լայն տարածում չէ գտած հայ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ։ === Մաղաքիա Օրմանեան === 1896-1908 թուականներու դժնդակ տարիներուն, երբ եւրոպական տէրութիւններու գործօն հովանաւորութեամբ Թուրքիոյ մէջ խաթարուած էր հայերու ոչ միայն խաղաղութիւնը, այլեւ ֆիզիքական գոյութիւնը, հայ պահպանողականութեան ինքնատիպ ու խոհուն ներկայացուցիչ Մաղաքիա Օրմանեանը (1841-1918), քննադատելով ցարական իշխանութիւններու ուխտադրժութիւնը, ռուսական տիրապետութիւնը հայերուն նկատմամբ ըստ էութեան ընդունելի կը համարէր։ Ան իրատեսութեամբ կը գնահատէր պատմաքաղաքական իրադարձութիւնները։ Քիչ չեն դէպքերը, կը գրէր ան, երբ ռուսական տիրապետութեան տակ սաստկացած են հայութեան հանդէպ ճնշումներն ու հալածանքները, փակուած են մշակութային հաստատութիւններն ու դպրոցները, բռնագրաւուած է եկեղեցապատկան գոյքը։ Այնուամենայնիւ, «Ազգապատում»-ի հեղինակը կը նախընտրէր ռուսական տիրապետութիւնը, որովհետեւ անիկա համատարած մեռելութիւն չէր սփռեր եւ երբեք «երեք հարիւր հազարներու խողխողում», «մոլեռանդ խուժանի մը ձեռքով խաղաղ ապրող տարրին վրայ յարձակում եւ ջարդ», կամ «երեսուն հազար անմեղ կեանքերու անողորմ կոտորած» չէր ստեղծեր։ === Այլ պատմագիրներ === Հայկական հարցի արծարծման, արեւմտահայերու ծանր կացութեան եւ հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ «Զէյթունեան հերոսապատում» (1899), «Գ. Ա. Տանշիեւը եւ Հայկական հարցը» (1901), «Թրքական Հայաստանի ապագան» (1911) աշխատութիւններուն մէջ [[Ալեքսէյ Տիվելեկով|Ալեքսէյ Տիվելեկովը]] (1875-1952) մերկացուցած է սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու մոլեռանդ ազգայնամոլութիւնը, ինչպէս նաեւ եւրոպական մեծ տէրութիւններու նենգ քաղաքական էութիւնը։ Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ծանր գոյատեւման, հասարակական շարժումներու եւ հայկական հարցի մասին արժէքաւոր փաստական նիւթ ու առարկայական գնահատականներ կը պարունակէ [[Առաքել Սարուխան|Առաքել Սարուխանի]] (1863-1949) «Հայկական խնդիրը եւ Ազգային սահմանադրութիւնը Թուրքիոյ մէջ (1860-1910)» աշխատութիւնը (1912)։ Հայկական հարցին յօդուածներ նուիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցը (1871-1942)։ Ան խստօրէն քննադատած է 1918 թուականի [[Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան պայմանագիր|Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութիւնը՝]] գտնելով, որ յատկապէս այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը հրաժարեցաւ Արեւմտեան Հայաստանէն։ «Հայկական հարցը Սեւրի մէջ» յօդուածին մէջ պատմաբանը ցոյց տուած է եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան անհետեւողականութիւնը՝ պատերազմին մէջ Թուրքիոյ պարտութենէն ետք ալ։ Յաղթող տէրութիւնները չկրցան պարտադրել Թուրքիոյ գործադրել Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը (1920)։ 20-րդ դարու առաջին երկու տասնամեակներուն հայ հասարակական մտքի բոլոր ակնառու ներկայացուցիչները յանգեցան այն ճշմարիտ գաղափարին, որ անցեալը պէտք է նպաստէ հասկնալու ժողովուրդին ներկան, անոր կարիքներն ու խնդիրները. եւ՝ ընդհակառակը, յանուն ներկայի ճիշդ գործելակերպի մշակման, հարկաւոր է անաչառ գնահատել պատմական անցուդարձերը, դէպքերն ու երեւոյթները։ Այս ելակէտէն դատած ու իրենց աշխատութիւններուն մէջ հայ ժողովուրդի քաղաքական կողմնորոշումը գնահատած են՝ * '''[[Հ. Առաքելեան]]''' («Թիֆլիսից-Դիլման. Տանջուած Հայաստան...»), * '''[[Հրաչեայ Աճառեան|Հ. Աճառեան]]''' («Տաճկահայոց հարցի պատմութիւնը...»), * '''[[Մ. Սեմէրճեան]]''' '''(Զէյթունցի)''' («Զէյթունի անցեալէն ու ներկայէն»), * '''[[Ա. Անտոնեան]]''' («Այն սեւ օրերուն...»), * '''[[Ատոմ]]''' («Բարենորոգումներու հարցը»), * '''[[Վ. Աւանէսեան]]''' («Հայ փախստականներին»), * '''[[Ատրպետ Ատրպետեան|Ատրպետ]]''' («Թրքահայերի ներկայ վիճակը»), * '''[[Բաբգէն Վարդապետ]]''' («Հայկական հարցը եւ Պօղոս Նուպար փաշան»), * '''[[Սմբատ Բիւրատ]]''' («Արեւելեան խնդիր եւ հայկական հարց», «Արիւնի ճամբուն վրայ»), * '''[[Հ. Թերզեան]]''' («Կիլիկիոյ աղէտը»), * '''[[Եդուարդ Թոփչեան|Ե. Թոփչեան]]''' («Երիտասարդ Թուրքիան եւ հայերը»), * '''[[Ա. Յովհաննիսեան]]''' («Գորդեան հանգոյցը»), * '''[[Վահան Միրաքեան|Վահան Միրաքենց]]''' («Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը»), * '''[[Մուշեղ Արքեպիսկոպոս]]''' («Հայկական մղձաւանջը»), * '''[[Ս. Պարթեւեան]]''' («Կիլիկեան արհաւիրքը»), * [[Եղիշէ Տէր-Պետրոսեան|'''Եղիշէ''' '''Տէր-Պետրոսեան''']] («Տարօնի ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը») եւ ուրիշներ։ Հաւաքելով փաստական ու վաւերագրական նշանակալի նիւթ՝ հայ պատմագրութիւնը փորձեց իմաստաւորել ու ընդհանրացնել զայն՝ յառաջ քաշելով տարբեր հայեցակէտեր ու մօտեցումներ, որոնք կ’արտայայտէին 19-րդ դարու երկրորդ կէսի եւ 20-րդ դարու սկիզբի հայ հասարակական-քաղաքական մտքի որոշակի հոսանքներու շահերը։ Այս աշխատութիւններէն շատերը հիմք դրին հիմնահարցի գիտական ուսումնասիրման եւ ունին մնայուն արժէք։ == Խորհրդային Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Խորհրդային հայ պատմագրութիւնը իր ձեւաւորման շրջանին, անցեալի ժառանգութեան իւրացման հարցին մէջ հանդէս բերած է ոչ համապարփակ, խիստ խոցելի, ոչ գիտական եւ կողմնակալ մօտեցում։ Կողմնորոշուելով նախ եւ առաւելաբար դէպի ընկերային-տնտեսական խնդիրները՝ 1920-1930-ական թուականներէն սկսեալ իսպառ կամ գրեթէ իսպառ դուրս մղուեցան ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերը։ Աւելին, նշուած շրջանին պատմական գիտութիւնը մերժեց հայ ժողովուրդի մեծ հատուածին՝ արեւմտահայութեան խնդիրներուն ուսումնասիրութիւնը, եւ զբաղեցաւ հայ ժողովուրդի միայն մէկ հատուածին՝ արեւելահայութեան ընկերային-հասարակական հարցերով, որոնք սերտօրէն առնչուած էին Ռուսաստանի պատմական զարգացման օրինաչափութիւններուն հետ։ Եթէ գիտական տեսակէտներու եւ մօտեցումներու ձեւաւորման սկզբնական շրջանին անոր վրայ կործանարար ազդեցութիւն ունէր «ընկերաբանութիւնը» (սոցիոլոգիզմ), ապա յաջորդող տասնամեակներուն պատմաբանի միտքը կաշկանդուած էր [[Ճոսեֆ Սթալին|Ստալինի]]՝ անհատի պաշտամունքի պահանջներուն համապատասխան աշխարհայեացքի դաժան չափանիշներով։ Նման պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմութեան անդրադառնալը (թեկուզ եւ ան ուղղուած ըլլար օսմանեան ջարդարարներու, անոնց հովանաւոր մեծ տէրութիւններու կամ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականութեան դէմ) կ'ընկալուէր եւ կը գնահատուէր որպէս «հայկական ազգայնամոլութեան» քարոզ։ Գռեհիկ կեղծարարութեան եւ անարդար մերժման ենթարկուեցան [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] եւ [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեանի]] ժառանգութիւնները։ Փորձեր կատարուեցան զանոնք դուրս բերել հայ ժողովրդավար միտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքէն, եւ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կոչող անոնց հայրենասիրութիւնը նոյնացնել յատկապէս տիրապետող մեծաքանակ ազգերու բիւրոկրատ մտաւորականութեան յատուկ ազգայնականութեան հետ։ == Ռուսական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի վիճակը Թուրքիոյ մէջ, անոր ազատագրական պայքարը, 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն (կոնգրէս) ի վեր ասպարէզ իջած Հայկական Հարցը եւ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը անոր հանդէպ, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրենց արտայայտութիւնը գտած են թէ՛ ռուսական հասարակական միտքին եւ թէ՛ ռուսական պատմագրութեան մէջ։ Այս հարցերուն նուիրուած յատուկ աշխատութիւնները քիչ են, սակայն անոնք լուսաբանուած են Ռուսաստանի պատմութեան, ռազմական եւ միջազգային յարաբերութիւններու պատմութեան եւ, յատկապէս, Արեւելեան Հարցին ու Թուրքիոյ պատմութեան նուիրուած երկերուն, ինչպէս նաեւ փաստաթուղթերու ժողովածուներուն մէջ։ Հարցերը արծարծուած են նաեւ պարբերական մամուլին մէջ։ Պատմաբաններու վերաբերմունքը այս խնդիրներուն տարբեր եղած է՝ պայմանաւորուած անոնց քաղաքական համոզումներով, սակայն աշխատութիւններու մեծ մասին մէջ առկայ է համակրանքը հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագրին հանդէպ։ Խստօրէն կը դատապարտուի թրքական կառավարող շրջանակներու քաղաքականութիւնն ու արեւմտեան տէրութիւններու դիրքորոշումը, եւ ցոյց կը տրուի հայ ազատագրական պայքարի ռուսական կողմնորոշումն ու [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] օգնութիւնը հայ ժողովուրդին։ Որոշ աշխատութիւններու մէջ կը քննադատուի նաեւ ռուսական ցարիզմի քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցի որոշակի փուլերուն եւ ցարական դիւանագիտութեան նահանջը հայ ժողովուրդի շահերու պաշտպանութեան դիրքերէն։ === Ռազմական Պատմագրութիւն եւ Կամաւորական Շարժում === Ռուս պատմաբաններու շատ աշխատութիւններու մէջ կան հետաքրքիր տուեալներ 1877-1878 թուականներու [[Ռուս-թրքական պատերազմ|ռուս-թրքական պատերազմի,]] [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի վեհաժողովի,]] Հայկական Հարցի ծագման եւ 19-րդ դարու վերջին ու 20-րդ դարու սկզբին արեւմտեան տէրութիւններու միջեւ հակասութիւններու սրման վերաբերեալ։ Ռուսական ռազմական պատմաբաններու (ինչպէս՝ Ֆ. Ի. Պուլկաքով, Գ. Կ. Կրատովսքի, Մ. Վ. Ալեքսէեւ, Պ. Կարքովենքօ, Պ. Ի. Աւերեանով) երկերուն մէջ շեշտուած է․ * Հայերու մասնակցութիւնը այդ պատերազմին՝ Ռուսաստանի կողքին։ * Հայ բնակչութեան օգնութիւնը ռուսական բանակին։ * Ռուսական բանակի հայազգի զօրավարներու ([[Լորիս-Մելիքով|Լորիս-Մելիքով,]] [[Տէր-Ղուկասով|Տէր-Ղուկասով,]] [[Լազարեւ,]] [[Շելքովնիքով]] եւ ուրիշներ) վճռորոշ դերը Կովկասեան ճակատի ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Այս հարցերուն իր աշխատութիւններուն մէջ յատկապէս մեծ տեղ յատկացուցած է Վ. Փոթթոն։ === Ջարդերու Դատապարտումը եւ «Եղբայրական Օգնութիւնը» === 1877-1878 թուականներու պատերազմէն եւ Պերլինի վեհաժողովէն ետք հրատարակուած գիրքերուն մէջ ցոյց տրուած է արեւմտահայերու համար ստեղծուած ծանր իրավիճակը եւ թրքական իշխանութիւններու բռնութիւններու սաստկացումը։ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները Ռուսաստանի մէջ յառաջացուցին բողոքի եւ հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան հզոր ալիք։ Ռուս յառաջադէմ հասարակայնութեան ներկայացուցիչները Մոսկուայի մէջ կազմակերպեցին երկու կարեւոր ժողովածուներու հրատարակումը․ # «Հայերու դրութիւնը Թուրքիոյ մէջ մինչեւ տէրութիւններու միջամտութիւնը 1895 թուական» (1896) # «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիոյ մէջ տուժած հայերուն» (1897) Այս վերջին ժողովածուի պատրաստութեան մասնակցեցան անուանի պատմաբաններ, ինչպէս՝ Մ. Քովալեւսքի, Փ. Միլիւքով, Լ. Քամարովսքի եւ ուրիշներ։ Յատկանշական է Լ. Քամարովսքիի դիրքորոշումը, որ տակաւին 1889-ին Լոնդոնի «Հայաստան» թերթին յղած նամակով դատապարտած էր մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Իր «Արեւելեան Հարց» գիրքին մէջ ան խօսած է [[Ապտիւլ Համիտ Բ|սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի]] քաղաքականութեան եւ հայերու ջարդերուն մասին՝ շեշտելով տէրութիւններու միջամտութեան անհրաժեշտութիւնը։ 19-րդ դարու վերջին ռուս պատմաբաններու այլ գործերուն մէջ նոյնպէս արտացոլուած են 1894-1896 թուականներու իրադարձութիւնները, տէրութիւններու որոշումներու ձախողումը եւ հայերուն ցուցաբերուող գործնական օգնութեան բացակայութիւնը։ === 20-րդ Դար === 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան եւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, երբ Եւրոպայի մէջ կը ձեւաւորուէին նոր դաշինքներ, ռուսական պատմական գրականութեան մէջ արտացոլուեցան այնպիսի հարցեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու իշխանութեան գլուխ անցնիլը եւ անոնց քաղաքականութիւնը հայ բնակչութեան հանդէպ։ Այդ շրջանին նկատելի դարձաւ Ռուսաստանի քաղաքականութեան աշխուժացումը Թուրքիոյ նկատմամբ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի նախաձեռնութիւնն ու հետեւողական ջանքերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն ուղղութեամբ։ Ասոր զուգահեռ, Ռուսաստանի մէջ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրին հանդէպ։ Ի. Ի. Կոլոպորոտքոյի աշխատութիւններուն մէջ («Հին ու նոր Թուրքիան», 1908, «Թուրքիա», 1912) կը լուսաբանուին Սասնոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ վայրերու հայերու ջարդերուն հետ կապուած իրադարձութիւնները։ Հեղինակը կը ներկայացնէ վիճակագրական տուեալներ հայերու հսկայաթիւ զոհերուն ու կրած վնասներուն մասին, կը նկարագրէ հայերու ծանր վիճակը երիտթուրքերու օրօք եւ կը վերլուծէ անոնց քաղաքականութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ։ Նմանատիպ հարցեր քննարկուած են նաեւ Վ. Վոտովոզովի, Ա. Քաֆմանի, Ս. Կորեայինովի, Ի. Ռ. Պաժենովի եւ Մ. Միխայլովի («Արիւնոտ սուլթանը», 1912) աշխատութիւններուն մէջ։ === Պատերազմի Տարիները եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի իրադարձութիւնները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը, հայերու տարագրութիւնը աշխարհով մէկ եւ հայկական կամաւորական շարժումը՝ այդ օրերուն դեռ չէին կրնար դառնալ խորունկ գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ։ Այդ պատճառով ալ ժամանակի ռուսական պատմագրութեան մէջ գրեթէ չկան յատուկ այս հարցերուն նուիրուած մենագրութիւններ։ Ռուս պատմաբաններու վերաբերմունքը այդ իրադարձութիւններուն հիմնականին մէջ արտայայտուած է պարբերական մամուլին մէջ, որպէս ռուս հասարակութեան անմիջական արձագանգ՝ ի պաշտպանութիւն հայ ժողովուրդի կեանքին ու իրաւունքներուն։ Պատերազմի տարիներուն, հայ գաղթականներուն օգնելու եւ ռուս հասարակութեան հայերու տառապանքները ներկայացնելու նպատակով, սկսան հրատարակուիլ հետեւեալ պարբերականները. * «Արմեանսքի վեստնիք» (Armianski vestnik - 1916, Մոսկուա) շաբաթաթերթը։ * «Արմեանէ ի վոյնա» (Armiane i voyna - 1916, Օտեսա) ամսագիրը։ Այս պարբերականներուն մէջ յատկանշական յօդուածներով հանդէս եկած են Փ. Պուրսքին, Փ. Տոլկորուքովը («Հայկական հարցը եւ ռուս հասարակութիւնը»), Վ. Օպնինսքին եւ Ֆ. Զապլուտովսքին («Ֆրանսան եւ Հայկական հարցը»)։ == Անգլիական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի քաղաքական պատմութեան եւ Հայկական Հարցի խնդիրները 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ իրենց արտայայտութիւնը գտած են անգլիական պատմագրութեան մէջ։ Արեւմտահայերու ծանր վիճակը սուլթանական տիրապետութեան տակ, թրքական իշխանութիւններուն կողմէ 1870-1880-ական թուականներուն հայերու հալածանքներուն ու ճնշումներուն սաստկացումը եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի դրսեւորումները քննարկուած են անգլիացի հեղինակներու աշխատութիւններուն մէջ (Ու. Տիւթոն, Ճէյմս Ֆարլէյ, Ճ. Փրոպին, Հ. Սենտուորթ, Ճ. Սմիթ, Ու. Ռայլի)։ Ս. Նորմանի, Ֆ. Կրինի եւ Զ. Ուիլիամսի հետազօտութիւններուն մէջ լուսաբանուած են․ * 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ հայերու կացութիւնը։ * Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ռազմական գործողութիւնները։ * Հայ բնակչութեան կողմէ ռուսական բանակին ցուցաբերուած օգնութիւնը։ Հայկական Հարցի շուրջ տէրութիւններու դիւանագիտական մրցակցութեան եւ 1878 թուականի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի]] ու [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի]] բանակցութիւններուն նուիրուած են Մ. Մաքքոլի, Ս. Աբգարի, Ճ. Արկայլի, Ճէյմս Պրայսի, Թ. Հոլանտի եւ Մ. Սասլիի աշխատանքները։ Այս երկերուն մէջ արտայայտուած է Մեծ Բրիտանիոյ հասարակութեան մտահոգութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրով, ինչպէս նաեւ առաջարկներ՝ բարենորոգումներու իրականացման եւ քրիստոնեայ բնակչութեան կենսապայմաններու բարելաւման վերաբերեալ։ === Համիտեան Ջարդերը եւ Անգլիական Արձագանգը === Անգլիական պատմագրութեան մէջ լայն արտացոլում գտած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը եւ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները։ 1889-1900 թուականներուն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ հրատարակուած են աւելի քան 100 գիրք ու յօդուած Հայկական Հարցի մասին։ Այս շրջանի ջարդերուն եւ հայերու ազատագրական շարժման նուիրուած են Ռ. Տէյվիի, Է. Տիլոնի, Ու. Կլատսթոնի, Ռ. Կինեսի, Ու. Ռամզէյի, Հ. Լինչի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Անգլիացի հեղինակներու մօտեցումները տարբեր էին: Ոմանք կողմնակից էին Օսմանեան կայսրութեան բաժանման եւ անկախ Հայաստանի ստեղծման, ոմանք կը պահանջէին բարենորոգումներ՝ տէրութիւններու վերահսկողութեամբ, իսկ Ճ. Պրայսը եւ Մ. Մաքքոլը հայերու փրկութիւնը կը տեսնէին Մեծ Բրիտանիոյ ռազմական միջամտութեան մէջ։ Ճ. Արկայլի դքսի, Է. Տիլոնի, Հ. Լինչի եւ Ֆ. Սթիւընսընի երկերուն մէջ կը վերլուծուի եւ կը քննադատուի եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ Փաստագրական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական վաւերագիրները եւ անգլիական հեղինակաւոր ամսագիրներու (ինչպէս՝ ''The Spectator'', ''Contemporary Review'') խմբագրական յօդուածները։ === 20-րդ Դար === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, անգլիական գրականութեան մէջ արծարծուած են Թուրքիոյ հայ բնակչութեան կացութեան, երիտթուրքական կառավարութեան ներքին քաղաքականութեան, Ատանայի 1909 թուականի ջարդերուն եւ 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն վերաբերող հարցերը։ Բազմաթիւ անգլիացի հեղինակներ (Է. Փիրս, Ֆ. Քաւենտիշ, [[Է. Ռոպինսըն|Է. Ռոպինսըն,]] Է. Ֆերիման) կը նախազգուշացնէին Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութիւնը՝ հայութեան սպառնացող ֆիզիքական բնաջնջման վտանգին մասին։ Պատերազմի տարիներուն եւ անկէ ետք, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ա՛լ աւելի կեդրոնացուց անգլիական պատմագրութեան ուշադրութիւնը։ Հրատարակուեցան արժէքաւոր փաստագրական ժողովածուներ, որոնցմէ յատկանշական են Ճէյմս Պրայսի («Հայերու վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ. 1915-1916», 1916), Առնոլտ Թոյնպիի (փաստաթուղթերու ժողովածու, 1916) եւ [[Արամ Անտոնեան|Արամ Անտոնեանի]] («Նայիմ պէյի յուշերը», 1920) աշխատութիւնները։ Հայատեաց քաղաքականութեան, տեղահանութեան եւ գաղթականներու ծանր վիճակին մասին փաստական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ [[Ա. Սաֆրաստեան|Ա. Սաֆրաստեանի]], Ու. Ուիլիամսի, Լ. Չամպերսի եւ այլոց երկերը։ === Յետպատերազմեան Շրջան եւ Քաղաքական Վերլուծութիւններ === Հետպատերազմեան միջազգային խորհրդաժողովներուն մէջ Հայաստանի հարցի քննարկման եւ Մեծ Բրիտանիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն նուիրուած են Ճ. Պրայսի, Հ. Պաքսթոնի, Ս. Լիզի եւ Ճ. Մերիոթի ուսումնասիրութիւնները։ 1920-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը, անգլիացի պատմաբանները շարունակած են հետազօտել․ # Մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ # Հայկական Հարցի քննարկումները միջազգային ատեաններու մէջ։ # Սփիւռքահայութեան ճակատագիրը Մերձաւոր Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ # 1944-1946 թուականներուն Հայկական Հարցի վերարծարծման խնդիրները։ Այս թեմաներուն անդրադարձած են այնպիսի նշանաւոր հեղինակներ, ինչպէս՝ Դ. Լոյտ Ճորճը, Ա. Սարգսեանը, Ռ. Տակլըսը, Դ. Լանկը, Ա. Նասիպեանը եւ Ք. Ուոքըրը («Հայաստան. Մի ժողովուրդի վերապրումը»)։ Վերջին շրջանի աշխատութիւնները հիմնուած են Մեծ Բրիտանիոյ եւ այլ երկիրներու արխիւային նիւթերուն վրայ։ Անոնց մէջ ոչ միայն կը քննարկուին Ցեղասպանութեան խնդիրները, այլեւ կը շեշտուի հայ ժողովուրդի հինաւուրց մշակոյթն ու անոր ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։ == ԱՄՆ-ի պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ դար === ԱՄՆ-ի պատմագրութիւնը Հայկական հարցին եւ հայերուն անդրադարձած է դեռեւս 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն, մասնաւորաբար՝ սկսած Օսմանեան կայսրութեան հայերու 1894-1896 թուականներու ջարդերէն եւ կոտորածներէն։ ԱՄՆ-ի բազմաթիւ ազդեցիկ թերթերու մէջ հրատարակուած են բազմաթիւ նիւթեր ու յօդուածներ արեւմտահայերու կեանքին, անոնց նկատմամբ սուլթանական կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, Հայկական հարցին մէջ մեծ տէրութիւններու դիրքորոշման մասին, ինչպէս նաեւ դէպքերու ականատես ամերիկացի միսիոնարներու, դիւանագէտներու եւ փախստական հայերու վկայութիւններ։ Թուրքիոյ հայերու վիճակին ու հայկական կոտորածներուն մասին որոշակի եւ հաւաստի վկայութիւններ կը բովանդակեն ամերիկացի հեղինակներ՝ Տ. Օ. Շիի («Դժբախտ Հայաստան», 1895), Թ. Փեթըրսոնի («Թուրքիան եւ Հայկական հարցը», 1895), Չ. Մաքտերմոթի («Մեծ մարդասպանը եւ Հայաստանի քրիստոնեաները», 1897), Հ. Հիվերնաթի («Հայաստան. Անցեալը եւ ներկան», 1896), Տ. Կրեկորիի («Քրիստոնէական աշխարհի ոճրագործութիւնը. Հայկական ճգնաժամը եւ ջարդերը», 1900), Հ. Թափփըրի («Հայաստան, ներկայ ճգնաժամը եւ անցեալ պատմութիւնը», 1896) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, Արեւմտեան Հայաստանի, Հայկական հարցին մէջ եւրոպական պետութիւններու եւ ԱՄՆ-ի քաղաքականութեան խնդիրներուն, ինչպէս նաեւ 1894-1896 թուականներու հայկական կոտորածներու հետազօտման արժէքաւոր աղբիւրներ են ամերիկացի միսիոնարներ՝ Է. Պլիսի («Թուրքիան եւ հայկական սարսափները»), Ս. Համլինի («Հայկական ջարդեր», 1895, «Հայաստանի նահատակութիւնը», 1896, «Հայ հպատակներու թրքական ջարդերու քաղաքականութեան ծագումն ու զարգացումը», 1899), Ֆ. Կրինի («Հայկական ճգնաժամը Թուրքիոյ մէջ. ջարդ 1894», 1895, «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմետի սուրը», 1896), Կ. Քիմպալի («Վանի ջարդերը», 1896, «Իրավիճակը Հայաստանի մէջ», 1896), լրագրողներ՝ Լ. Ապոթի («Հայկական հարց», 1896), Է. Կոտքինի («Հայկական տագնապներ», 1895, «Հայկական սարսափներ», 1897) եւ ուրիշներու ուսումնասիրութիւնները։ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը տագնապ յառաջացուց նաեւ հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներուն մօտ. լոյս տեսան Ա. Ագտերեանի («Թուրքը եւ Հայկի երկիրը, կամ Թուրքիան եւ Հայաստանը», 1896), Կ. Փափազեանի («Հայերու անցեալը եւ ներկան», 1891), Ա. Վարդուղեանի («Հայաստանի փորձութիւնը», 1896), Մ. Մանգասարեանի («Հայաստանի անխուսափելի կործանումը», 1896) աշխատութիւնները։ Առաւել մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ս. Գաբրիէլեանի («Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը», 1892, «Փաստեր Հայաստանի մասին», 1895, «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները», 1897) ուսումնասիրութիւնները, որոնք ամերիկացի ընթերցողը կը ծանօթացնէին հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան, արեւմտահայերու վիճակին եւ Հայկական հարցին մէջ պետութիւններու վարած քաղաքականութեան։ === 20-րդ դար === Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը (1909), Թուրքիոյ հայութեան տեղահանութիւններն ու կոտորածները լայնօրէն լուսաբանուած են ԱՄՆ-ի 1914-1923 թուականներու պատմագրութեան մէջ։ Երիտթրքական կառավարութեան կողմէ արեւմտահայերու ոչնչացման ու արտաքսման նախօրօք ծրագրուած քաղաքականութեան, հայկական կամաւորական շարժման եւ հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու վերաբերեալ բազմաթիւ վկայութիւններ ու դրուագներ ամփոփուած են Կ. Ռէյնոլտսի («Սարսափելի փորձութիւններ Վանի մէջ», 1916), Ու. Ռոքուէլի («Հայերու տեղահանութիւնը», 1916), Պ. Փափազեանի («Հայաստանի ողբերգութիւնը», 1918), Կ. Քնեփփի («Պիթլիսի ողբերգութիւնը», 1919), Ն. Տէր-Յակոբեանի («Հալածական Հայաստան», 1918), Կ. Ճենքինսի («Հայաստանը եւ հայերը», 1913), Թ. Օ'Քոննորի («Հայաստանը եւ անոր ապագան», 1917), Պ. Էպիի («Թուրք ելուզակներու իշխանութեան տակ», 1922), Ու. Քինկի («Թրքական ջարդեր Փոքր Ասիոյ մէջ», 1922), Կ. Մոնթկոմերիի («Հայերու ջարդերը 1915-ին», 1922) աշխատութիւններուն մէջ։ Յ. Կիպպոնսի գիրքերը («Հայաստանը համաշխարհային պատերազմին մէջ», 1926, «Նորագոյն պատմութեան ամէնասեւ էջը. Վերջին կոտորածները Հայաստանի մէջ, փաստեր եւ պատասխանատուութիւններ», 1916) կը հիմնուին հաւաստի փաստաթուղթերու վրայ, որոնց համար աղբիւր ծառայած են, մասնաւորաբար, Ամերկոմի (Near East Relief) զեկուցագիրները, գերմանացի միսիոնարներու նամակները, ամերիկեան եւ անգլիական թերթերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ վկաներու ցուցմունքները։ Հայոց ցեղասպանութեան կարեւոր աղբիւրներ են Թուրքիոյ մօտ ամերիկեան դեսպան Հ. Մորկընթաուի «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918) եւ «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918) աշխատութիւնները։ 1926 թուականին լոյս տեսան «Դեսպան Մորկընթաուի յուշերը», ուր, մասնաւորաբար, շարադրուած են անոր զրոյցները Թալէաթ փաշայի եւ երիտթրքական այլ պարագլուխներու հետ։ Հայերու տեղահանութեան եւ Միջագետքի աւազուտներուն մէջ անոնց ոչնչացման նուիրուած գլուխները գրուած են Հալէպի ամերիկեան հիւպատոսի զեկոյցներու հիման վրայ։ Պատերազմի ժամանակ եւ անկէ ետք Հայկական հարցին մէջ ԱՄՆ-ի եւ եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան, Հայաստանի անկախութիւն տալու եւ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան մանդատ հաստատելու խնդիրներուն նուիրուած են Ու. Զիպերթի («Հայաստանին ինքնավարութիւն տալու իրաւունքը», 1916), Ֆ. Փաուըրսի եւ Կ. Վարդումեանի («Հայաստանը հայերուն համար», 1918), Վ. Վիլսոնի («Հայաստանի մանդատը», 1920, «Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը», 1920), Կ. Մոսլիի («Հայաստանի մանդատը. զօրավար Թ. Հարպորտի հաշուետուութիւնը», 1929) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ 1930-ական թուականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1940-ականներու սկիզբը կը սկսի ԱՄՆ-ի հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ տեղի հայ համայնքի դերի ուժեղացման, Հայոց ցեղասպանութեան փաստերու միջազգային ճանաչման եւ Թուրքիոյ զաւթած հայկական տարածքներու վերադարձման համար հայ սփիւռքի ծաւալած եռանդուն պայքարի շրջանը։ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան առանձին խնդիրներ կը լուսաբանուին հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր ազգային-ազատագրական պայքարի եւ միջազգային դիւանագիտութեան ընդհանուր հարցերուն նուիրուած ամերիկացի հեղինակներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ։ Յիշատակելի են Կ. Փայէլեանի «Հայկական պատմութեան փուլերը» (1942), Կ. Պօղոսեանի «Հայոց պատմութեան եւ քաղաքականութեան կարեւորագոյն փուլերը» (1957), Վ. Քիւրքճեանի «Հայաստանի պատմութիւն» (1957), Ա. Զարդարեանի «Հայ ազատագրական շարժման պատմութեան ակնարկներ» (1959) եւ Լ. Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժում» (1963) գործերը։ Հայկական հարցի 1870-1920-ական թուականներու պատմութեան առանձին խնդիրներ կը շօշափեն Ս. Սարգիսեանի, Զ. Վրթանէսի, Ա. Պլեքի, Ռ. Տէյվիսոնի, Մ. Միսակեանի, Ռ. Տէրեանի եւ Ռ. Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնները։ Լ. Կորտոնի («Ամերիկեան յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. 1830-1930», 1938), Թ. Պէյլիի եւ Ճ. Կիտնէյի («Հայաստանի մանդատը», 1967) աշխատութիւններուն մէջ վերլուծուած է ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրներու վերաբերեալ ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած են հարուստ փաստագրական նիւթեր պարունակող յատուկ ուսումնասիրութիւններ՝ Չ. Կութմանի, Տ. Պոյաճեանի, Կ. Պարտաքճեանի կողմէ, ինչպէս նաեւ ականատեսներու (Ա. Յարութիւնեան, Ն. Կապիկեան, Լ. Տէյվիս) վկայութիւններ ու փաստաթուղթերու ժողովածուներ (Զ. Վրթանէս, Ճ. Նէյզըր)։ 1980-ին լոյս տեսաւ Ռ. Քլոյեանի «Հայկական ցեղասպանութիւն» ժողովածուն, որ ամերիկեան մամուլի մէջ հրատարակուած հարիւրաւոր յօդուածներու պատճէններու հաւաքածոյ է։ Ռ. Յովհաննիսեան կազմած է «Հայկական ողջակիզում» (1978) մատենագիտութիւնը։ Ցեղասպանութեան տեսական հարցերուն նուիրուած են Վ. Տատրեանի հետազօտութիւնները։ Թրքական իշխանութիւններու եւ պատմագիտութեան կողմէ հայոց պատմութեան կեղծման ու ցեղասպանութեան վարկաբեկման արշաւը աջակցութիւն կը գտնէ ամերիկացի որոշ քաղաքագէտներու ու պատմաբաններու մօտ (Ս. Շոու, Ք. Քարփաթ, Ճ. Մաքքարթի)։ 1986-ին թրքական-ամերիկեան ընկերութիւնը հրատարակեց «Հայերու պնդումները. առեղծուած եւ իրականութիւն» գիրքը, որ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը խեղաթիւրող միտումնաւոր նիւթերու հաւաքածոյ է։ == Գերմանական պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Գերմանական պատմագրութիւնը Հայկական հարցին անդրադարձած է 19-րդ դարու վերջին՝ Թուրքիոյ մէջ հայերու 1894-1896 թուականներու կոտորածներուն առնչութեամբ։ 1896 թուականին լոյս տեսած է մարդասէր եւ հասարակական գործիչ Եոհաննէս Լեփսիուսի «Հայաստանը եւ Եւրոպան. Մեղադրանքներ քրիստոնեայ մեծ տէրութիւններուն եւ կոչ քրիստոնեայ Գերմանիոյ» գիրքը, որուն հիմքը հեղինակի՝ գերմանական մամուլին մէջ տպագրած յօդուածաշարքն էր՝ «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» ընդհանուր խորագրով։ Բերուած նիւթերը համոզիչ կերպով կը փաստեն, որ թրքական ռազմական ու քաղաքացիական իշխանութիւնները անմիջական մասնակցութիւն ունեցած են հայերու կոտորածներուն, թալանին եւ քրիստոնեաներու բռնի իսլամացման գործին։ Լեփսիուսը մերկացուցած է ոճրագործութիւնը պարտակելու թրքական իշխանութիւններու ջանքերը եւ բացայայտած այն մեքենայութիւնը, որ մշակած էին թրքական կառավարող շրջանակները՝ արեւմտահայերու կոտորածներու լուրը Եւրոպա հասնելու պարագային մեղքը հայերուն վրայ ձգելու համար։ Լեփսիուսը նաեւ ապացուցած է թրքական մեկնաբանութեան միւս թէզին սնանկութիւնը, ըստ որուն՝ թրքական իշխանութիւնները իբր թէ անկարող էին «կեցնել» ջարդարարները։ Քննելով մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ՝ ան յանգած է այն եզրակացութեան, որ ստորագրելով 1878 թուականի Պերլինի դաշնագիրը, անոնք գործնական քայլեր չձեռնարկեցին զայն իրագործելու համար, եւ հայ ժողովուրդը դարձաւ այդ տէրութիւններու երեսպաշտ քաղաքականութեան զոհը յետագայ տարիներուն։ 1916 թուականին լոյս տեսաւ Լեփսիուսի «Հաղորդագրութիւն Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին» աշխատութիւնը, որուն մէջ մտան հեղինակի՝ 1915-ին Կոստանդնուպոլիս կատարած այցելութեան ժամանակ գերմանացի միսիոնարներէն ու պաշտօնեաներէն, ինչպէս նաեւ չէզոք երկիրներու դիւանագիտական ներկայացուցիչներէն հաւաքած վկայութիւնները։ Այս տուեալները կու տային ցեղասպանութեան իսկական պատկերը եւ կը բացայայտէին տեղահանութեան բուն նպատակը՝ հայ բնակչութեան բնաջնջումը։ Անոր հաշուարկներով՝ սպաննուած ու տեղահանուած հայերու ընդհանուր թիւը 1,396,350 հոգի էր։ Ան կը շեշտէր, որ որոշ վայրերու մէջ հայերու կազմակերպած ինքնապաշտպանութիւնը միանգամայն օրինական քայլ էր՝ խաղաղ բնակչութեան բնաջնջման իրական վտանգին դէմ յանդիման։ [[Եոհաննէս Լեփսիուս|Լեփսիուսը]] կը պնդէր, որ տեղահանութեան ու զայն իրագործելու եղանակներուն համար պատասխանատուութիւնը կ'իյնայ թրքական կառավարութեան վրայ, որ որեւէ արդարացում չունի։ Ան Եւրոպայի մէջ առաջինն էր, որ Օսմանեան կայսրութեան արիւնալի իրադարձութիւնները կապեց բանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան հետ։ 1919-ին «Հաղորդագրութիւնը...» վերահրատարակուեցաւ կարեւոր լրացումներով եւ «Հայ ժողովուրդի կործանումը» ենթախորագրով (1930-ին իրականացաւ 4-րդ հրատարակութիւնը)։ Հայերու կոտորածի գերմանական առաջին վկայութիւններէն եղաւ Հալէպի գերմանական դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփակէի դիմումը՝ «Քանի մը խօսք գերմանական ժողովուրդի պաշտօնական ներկայացուցիչներուն» (1919. մինչ այդ հրատարակուած էր անգլերէն եւ ֆրանսերէն), որ կը մերկացնէր երիտթուրքերու ոճրագործութիւնները եւ Գերմանիան կը մեղադրէր Հայկական հարցին մէջ վարած իր քաղաքականութեան համար։ Արեւելագէտ Եոզեֆ Մարքուարտի «Հայ ազգի ծագումն ու վերածնունդը» աշխատութեան մէջ յանգած է այն եզրակացութեան, որ օսմանեան կառավարութիւնը մօտալուտ համաշխարհային պատերազմը նկատած է որպէս ամէնապատեհ առիթը՝ հայերու ոչնչացման վաղուց յղացած ծրագիրը իրագործելու համար։ Ան նշած է, որ սահմանադրութեան հռչակումէն ետք դարձեալ Թուրքիոյ կառավարող շրջանակներու հիմնական կարգախօսն էր՝ «երբ հայերը չըլլան, չ'ըլլար նաեւ Հայկական հարցը»։ Հեղինակը շեշտած է, որ երիտթուրքերը իրենց դաժանութեամբ ոչնչով զիջած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին։ Եո. Մարքուարտը խստօրէն դատապարտած է գերմանական կառավարութիւնը, գլխաւոր շտապն ու մամուլը, որոնք, ըստ իրեն, նոյնպէս պատասխանատու են Հայոց ցեղասպանութեան համար։ Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ նշանակալի ներդրում է Հենրիխ Ֆիրպիւխերի «Հայաստան 1915. Ի՞նչ պահած է կայսերական կառավարութիւնը գերմանացի հպատակներէն. Մշակութային ժողովուրդի մը կոտորածը Թուրքիոյ կողմէ» աշխատութիւնը։ Հեղինակը, որ հասարակական գործիչ, խաղաղասիրական (պացիֆիստական) շարժման մասնակից ու հակաֆաշիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն պաշտօնավարած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Ֆիրպիւխերը քննարկած է Հայկական հարցին առնչուող խնդիրներու լայն շրջանակ, արծարծած է Գերմանիոյ պատասխանատուութեան հարցը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ եւ բացայայտած՝ երիտթուրքերու համաթրքական (պանթրքական) ձգտումներուն էութիւնը։ Ան կը գտնէր, որ 1915 թուականի տեղահանութիւնը ծրագրուած սպանութիւն էր։ Աշխատութիւնը կ'աւարտի «Խաբուած ժողովուրդը» (եզրոյթը փոխառուած է [[Ֆ. Նանսէն|Ֆ. Նանսէնէն]]) գլուխով, ուր հեղինակը կը նշէ, թէ «նոր բռնապետ [[Քեմալ փաշայ|Քեմալ փաշան]] [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] եւ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէրի]] արժանի յաջորդն է»<ref>Հենրիխ Ֆիրբյուխեր «Հայաստան 1915։ Ի՞նչ է թաքցրել կայսերական կառավարությունը գերմանական հպատակներից։ Մի կուլտուրական ժողովրդի կոտորածը Թուրքիայի կողմից», էջ 79</ref>։ Ֆիրպիւխերը կը համարէր, որ Լոզանի պայմանագիրը հայերուն համար «իրենց բոլոր յոյսերուն կործանումն էր», եւ կը նկատէր, որ եթէ կայ բնագաւառ մը, ուր Ազգերու լիգան ոչինչ ըրած է, ապա ատիկա Հայկական հարցն է։ Ֆաշիզմի յաղթանակը Գերմանիոյ մէջ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ու հիթլերեան Գերմանիոյ պարտութիւնը փաստօրէն գերմանական հասարակութեան յիշողութենէն ջնջեցին հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրողութիւնն ու այն մարդոց անունները, որոնք հանդէս եկած էին հայերու պաշտպանութեամբ։ Քանի մը տասնամեակ գերմանական պատմագրութիւնը յատուկ կերպով չէր զբաղեր Հայկական հարցի լուսաբանմամբ։ 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի միջազգային յարաբերութիւններով ու Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեամբ զբաղող գերմանացի պատմաբանները կը շօշափէին այդ խնդիրներուն միայն որոշ կողմերը։ 1970-ական թուականներուն գերմանական պատմագրութեան մէջ կրկին հետազօտութեան առարկայ դարձան Հայկական հարցն ու Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Ցեղասպանութեան հարցին նուիրուած է Էռնսթ Վեռների «Հայկական սարսափներ. 1915-1916՝ հայուն հնարա՞ծն է արդեօք» աշխատանքը (1973)։ 1977-ին Միւնիխի Հայկական խնդիրներու հիմնարկը հրատարակեց [[Փեթեր Լաննէ|Փեթեր Լաննէի]] «Հայաստան, հարիւրամեակի առաջին ցեղասպանութիւնը» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն լուսաբանուած են Օսմանեան կայսրութեան 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները, հայերու կոտորածները Կիլիկիոյ եւ Թուրքիոյ միւս մասերուն մէջ։ ամէնամեծ գլուխը («Նիւրնպերկը չկայացաւ») նուիրուած է Հայկական հարցին՝ մինչեւ 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը։ Պ. Լաննէն կը նշէր, որ եթէ հրեաներու ցեղասպանութեան մեղաւորները իրենց արժանի պատիժը ստացան Նիւրնպերկի մէջ, ապա մեր դարաշրջանի «առաջին ցեղասպանութիւնը՝ հին քրիստոնեայ ու մշակութային ժողովուրդի մը նկատմամբ» մնաց անպատիժ. «Դատ չեղաւ, նիւրնպերկեան դատավարութիւն տեղի չունեցաւ, նոյնիսկ դատաքննութիւն չկատարուեցաւ»։ Գերմանիոյ մերձաւորարեւելեան քաղաքականութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, թուրք-գերմանական դաշինքի կնքումն ու անոր հետեւանքները կը քննարկուին Պ. Շուլթէի «1914 թ. պատերազմէն առաջ. Գերմանիան, Թուրքիան եւ Պալքանները» (1980) եւ «Եւրոպական ճգնաժամը եւ առաջին համաշխարհային պատերազմը» (1983) աշխատութիւններուն մէջ։ Հեղինակը կը գտնէ, որ գերմանա-թրքական դաշինքը օգտակար էր բացառապէս Թուրքիոյ։ Մէկ այլ հետազօտող՝ Գրեկոր Շէօլկէնը, իր «Իմպերիալիզմ եւ հաւասարակշռութիւն. Գերմանիան, Անգլիան եւ Արեւելեան հարցը. 1871-1917» գիրքին մէջ, նկարագրելով քրիստոնեաներու ծանր վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը գրէ, որ Հայկական հարցը իր մէջ կը պարունակէր Թուրքիոյ անդամահատման (մասնատման) վտանգը։ Այդ հանգամանքը տէրութիւնները օգտագործեցին ի նպաստ իրենց շահերուն։ Պաշտպանելով 1912-1914 թուականներու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու ծրագիրը՝ Գերմանիան կը ձգտէր խափանել Թուրքիոյ մասնատման ուղղուած ռուսական քաղաքականութիւնը։ 1970-1980-ական թուականներուն Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան (ԳԴՀ) մէջ լոյս տեսնող «Բոկրոմ» (Pogrom) ամսագրի էջերուն մէջ տպագրուած են Օսմանեան կայսրութեան հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ յօդուածներ, փաստաթուղթեր ու լուսանկարներ։ Այդ խնդիրին նուիրուած է ամսագրի յատուկ համար մը (1979, N 64), ուր զետեղուած են 1894-1896 եւ 1915-1918 թուականներու հայկական ջարդերուն մասին տուեալներ։ [[Թեսսա Հոֆման]]<nowiki/>ի ծաւալուն յօդուածին մէջ («Հայերու դրութեան շուրջ») կը քննարկուին հայ ժողովուրդի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հայկական հարցի «լուծման» թրքական եղանակը, հակահայկական քարոզչութիւնը Թուրքիոյ մէջ եւ Հայկական հարցի արդի վիճակը։ Հեղինակը լայնօրէն կ'օգտագործէ Գերմանիոյ արխիւներու, Եոհաննէս Լեփսիուսի, Արմին Վեկների եւ ուրիշներու նիւթերը։ Հայկական հարցին նուիրուած նոյն հեղինակի եւ Ժ. Քոչարեանի բազմաթիւ յօդուածներ աւելի ուշ լոյս տեսան «Հայաստան. Ցեղասպանութիւն. Տեղահանութիւն. Աքսոր» (1987) առանձին ժողովածուով։ 1987-ին Հերման Կոլցը հրատարակեց Եո. Լեփսիուսի յիշատակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածուն։ Հայկական հարցին ու Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զգալի տեղ յատկացուցած են նաեւ Էննօ Մէյերը եւ Արա Պէքեանը իրենց «Յռենոսի եւ Արաքսի միջեւ. գերմանա-հայկական կապերու 900 տարին» (1988) գիրքին մէջ։ Ծաւալուն փաստագրական նիւթերու հիման վրայ անոնք կը քննեն Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեաներու վիճակը, Պերլինի վեհաժողովէն ետք հայ բնակչութեան նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու վերաբերմունքը, հայերու կոտորածներն ու Գերմանիոյ դիրքորոշումը անոնց հանդէպ։ Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ գերմանական եւ զուիցերիական բարեսիրական կազմակերպութիւններու կողմէ հայ գաղթականներուն մատուցուած օգնութեան մասին։ Գերմանացի հետազօտողները զգալի աշխատանք կատարած են Հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստագրական նիւթերու հրատարակման ուղղութեամբ։ Այդ կարեւոր գործը սկզբնաւորած է Եոհաննէս Լեփսիուսը։ 1916 թուականին Պերլինի մէջ հրատարակուեցաւ ժողովրդական վրիժառու [[Սողոմոն Թեհլիրեան|Սողոմոն Թեհլիրեանի]] դատավարութեան սղագրութիւնը, ուր մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն վկաներու ցուցմունքներն ու Եո. Լեփսիուսի փորձագիտական եզրակացութիւնը, որոնք նպաստեցին Թեհլիրեանի արդարացման։ 1980 թուականին Կէօթինկընի մէջ լոյս տեսաւ դատավարութեան արձանագրութիւններու նոր հրատարակութիւնը («Հայոց ցեղասպանութիւնը դատարանի առջեւ. Թալէաթ փաշայի դատավարութիւնը», ներածութիւնը՝ Թ. Հոֆմանի)։ Հայկական հարցին վերաբերող փաստաթուղթեր կան նաեւ 1922-1927 թուականներուն Պերլինի մէջ հրատարակուած «Եւրոպական կապինէներու մեծ քաղաքականութիւնը. 1871-1914» դիւանագիտական փաստաթուղթերու 40-հատորեայ շարքին մէջ, որուն պատրաստման մասնակցած է Եո. Լեփսիուսը։ 1984 թուականին ԳԴՀ-ի մէջ հրատարակուեցաւ «Լռութեան ոճրագործութիւններ. Հայերու նկատմամբ գործադրուած թրքական ցեղասպանութեան դատաքննութիւնը Ժողովուրդներու մշտական ատեանին առջեւ» նիւթերու ժողովածուն։ Ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստերը տեղի ունեցան 1984-ի Ապրիլին եւ իրենց վրայ սեւեռեցին եւրոպական հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ժողովածուի հրատարակիչն ու ներածականի հեղինակը Թ. Հոֆմանն է։ Վերատպուած է նաեւ Եո. Լեփսիուսի «Գերմանիան եւ Հայաստանը. 1914-1918» ժողովածուն, որուն վերջաբանը գրած է [[Մ. Ռայներ]]-Լեփսիուսը։ Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան աղբիւրագիտութեան մէջ լուրջ ներդրում են 1987-1988 թուականներուն Հայկական խնդիրներու հիմնարկի հրատարակած «Հայոց ցեղասպանութիւնը» բազմահատորեակի առաջին երկու եւ 8-րդ հատորները։ Առաջին հատորը փաստաթուղթերու, թերթերէն ու գիրքերէն քաղուածքներու հաւաքածոյ է (բնագիր լեզուներով)։ Երկրորդ հատորին մէջ տեղ գտած են Աւստրիոյ արխիւներուն մէջ Ա. Օհանջանեանի յայտնաբերած բազմաթիւ նոր վաւերագիրերը, որոնք կը լրացնեն արեւմտաեւրոպական ու ամերիկեան արխիւներու նիւթերը։ Գերմանացի յառաջադէմ պատմաբանները եւ անոնց կողմէ գիտական շրջանառութեան մէջ դրուած բազմաթիւ նիւթերը մեծապէս կը նպաստեն Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան անկողմնակալ լուսաբանման։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայկական հարց]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Պատմագրութիւն]] 5zb5rzyjv7xomzlu6d532bwv6ht2dar 250595 250594 2026-04-29T07:36:57Z Maral Dikbikian 4797 250595 wikitext text/x-wiki '''Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ''', [[Հայկական Հարց|Հայկական հարցի]] եւ [[Հայերու Ցեղասպանութիւն|հայերու ցեղասպանութեան]] բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթուղթերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած են եւ կ'ուսումնասիրեն ո՛չ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ [[Ռուսաստան]]ի, [[ԱՄՆ]]-ի, եւրոպական ու մերձ-արեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ո՛չ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետազօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելոութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը: == Հայկական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Հայ ժողովուրդի գոյապահպանման, ազգային համախմբման, իր երկրին տէր դառնալու եւ պետականութիւնը վերականգնելու արդար պայքարին հետեւանքն էր Հայկական Հարցը։ 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ, հայ հասարակական միտքի եւ պատմագիտութեան բազմաթիւ ակնառու ներկայացուցիչներ հետաքրքրուած են Հայկական Հարցի արծարծումներով եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումներուն առնչուող ամէնաբազմազան խնդիրներով, ինչպէս նաեւ արեւմտահայութեան դէմ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կիրարկած ջարդերու քաղաքականութեամբ։ Ստեղծուած է ծաւալուն գրականութիւն եւ հարուստ փաստական տուեալներու հիման վրայ գրուած մեծաթիւ մենագրութիւններ, որոնց մէջ դէպքերը մեկնաբանուած են տնտեսական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ այլ տեսանկիւններէ։ Այս աշխատութիւններով բացայայտուած են Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ու անոր յաջորդող ընթացքին յայտնի թէ գաղտնի նենգ դիտաւորութիւնները։ Անոնք իրենց արմատները ունին՝ Օսմանեան առաջին սուլթաններու «խաղաղ» ֆերմաններուն մէջ, Համիտեան բռնապետութեան «զուլումի» քաղաքականութեան որոգայթներուն ու կոտորածներուն մէջ եւ ի վերջոյ, իբրեւ զանգուածային ցեղասպանութեան ծրագիր, իրենց գագաթնակէտին հասած են երիտթուրքերու գործողութիւններով։ === Րաֆֆի === Հայ ազգային-ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցի յառաջացուցած խնդիրներուն պատասխաններն ու լուծումը որոնած է իր ամբողջ ստեղծագործական կեանքին ընթացքին պատմավիպասան ու հրապարակախօս '''[[Րաֆֆի|Րաֆֆին]]''' (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888)։ Իր բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ, «Ճանապարհորդութիւն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրութեան եւ «Ջալալէդտին» (1878) վիպակին մէջ, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ անհեռանկար համարելով հայկական հարցի լուծման եւրոպական դիւանագիտութեան ուղին, Րաֆֆին առաջադրած է ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայերու գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։ Այս ծրագրին գեղարուեստական արտայայտութիւնն են «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» վէպերը։ Րաֆֆին կը մերկացնէ թրքական քաղաքականութեան խարդաւանքները՝ հետեւողականօրէն բացայայտելով այն մտայնութեան պատրանքային ըլլալը, թէ կարելի է փրկութիւն գտնել ապագայ «քաղաքակրթուած» Թուրքիոյ մէջ։<blockquote>«Այդ ցնորք է. թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է, բայց քաղաքակրթուելէ ետք պիտի դառնայ կրթեալ աւազակ եւ այն ատեն աւելի վտանգաւոր պիտի ըլլայ... Մենք ունինք պատմութիւն, 850 տարուան պատմութիւն, թէ ինչպէ՛ս վարուած է մեզի հետ թուրքը։ Անոր ամէն մէկ տողը արիւնով ու արցունքով գրուած է։ Ան որ կ’ուրանայ պատմութիւնը, նախ ինքը կը կնքէ իր դատավարութեան վճիռը»։</blockquote>1878 թուականին Պերլինի վեհաժողովին ընթացքին եւրոպական տէրութիւնները կրցան դիմակայել ռուս-թրքական պատերազմին մէջ յաղթած Ռուսաստանի հզօրացման՝ ատով իսկ մերժելով արեւմտահայերու պահանջատիրութիւնը։ Նման պարագայի, Րաֆֆին կ’առաջարկէր քարոզիչներ ուղարկել [[Արեւմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան,]] որոնք հայ ժողովուրդին պիտի ուսուցանէին ազգային մաքառման գիտութիւնը եւ պիտի ցանէին գաղափարական այն կայծերը, որոնցմէ պիտի բռնկէին արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար համազգային պայքարի կրակները։ Այն ժամանակ, երբ հայ քաղաքական շրջանակները Պերլինի վեհաժողովէն առաջ ու ետք յաճախ անհետեւողականութիւն ցոյց կու տային եւ կը տարուբերէին փոփոխական իրավիճակներուն մէջ, Րաֆֆին կը շարունակէր հաւատք չընծայել եւրոպական դիւանագիտութեան։ Ապաւինելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելութեան՝ ան միաժամանակ յառաջ կը քաշէր Հայաստանի ազատագրութիւնը սուրով ու զէնքի ուժով ձեռք ձգելու համարձակ ծրագիրը։ 1879 թուականին Րաֆֆին գրած է, որ արեւմտահայերը «նախապատրաստուած չէին ժամանակէն մեծ օգուտ քաղելու եւ այս պատճառով չհասան իրենց նպատակին, թէեւ ոմանք Պերլինի վճռի 61-րդ յօդուածին մէջ ոսկիի հանք կը տեսնեն։ Այդ հանքը մեզ շատ չի շլացներ... Մենք մէկ հանք կը ճանչնանք, որմէ կարելի է ստանալ ցանկացած ոսկին, եթէ այդ հանքը անդադար եւ անընդհատ կերպով մշակուէր. այդ կը կոչուի նախապատրաստուածութիւն։ Եւ Տաճկահայոց խնդիրը պէտք է կայանար այսուհետեւ անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութեան գործին մէջ, որպէսզի անոնք կազմ ու պատրաստ դիմաւորեն այն մեծ օրը, երբ կրկին պիտի հնչէ ազատութեան ժամը»։ Այս գաղափարախօսութեան վրայ հիմնուեցաւ 1880-1890-ական թուականներու հայ ազգային-ազատագրական պայքարը։ Այդ շրջանին հայկական հարցի լուծման եւ թրքական բարբարոս տիրապետութենէն ազատելու հիմքին մէջ տակաւին համառօրէն կը դրուէր Ռուսաստանի գործօնը եւ ռուսական պետութեան օգնութեամբ փրկուելու կարելիութիւնը։ Սակայն 1880-ական թուականներուն, յատկապէս 1883-1884-ին, երբ յստակ դարձաւ ցարիզմի բացասական դիրքորոշումը հայկական հարցին հանդէպ եւ բացայայտուեցաւ հայ ժողովուրդի դպրոցական-եկեղեցական ինքնավարութեան դէմ ուղղուած հալածական քաղաքականութիւնը (1885-ին փակուեցան կովկասահայ դպրոցները), Րաֆֆին փոխեց իր վերաբերմունքը պաշտօնական Ռուսաստանի նկատմամբ։ Ան դժգոհ էր, որ Ռուսաստանը հետեւողական չէր հայկական հարցի լուծման գործին մէջ. աւելի՛ն, հայերու մօտ մէկդարեայ բացառիկ զոհողութիւնները ռուսական զէնքի յաջողութեան համար ցարական պաշտօնեաներուն կողմէ որեւէ փոխհատուցման չարժանացան։ === Գրիգոր Արծրունի === Իր այս տեսակէտով Րաֆֆին կը ջանար ներազդել '''[[Գրիգոր Արծրունի|Գրիգոր Արծրունիի]]''' վրայ, որ կը յարմարէր ցարական կառավարութեան քաղաքականութեան։ Արծրունին իրաւացի էր, որ չէր հաւատար եւրոպական տէրութիւններու արեւելեան քաղաքականութեան անկեղծութեան, սակայն կը մոլորէր, երբ մէկ ուրիշ նուաճողի՝ ցարական Ռուսաստանի օգնութեամբ հնարաւոր կը համարէր Թուրքիոյ լուծէն հայ ժողովուրդի արեւմտահայ հատուածին ազատագրումը։ Ան կը գտնէր, որ լաւ կ’ըլլայ, եթէ Արեւմտեան Հայաստանը միանայ Ռուսաստանի, բայց եթէ իրավիճակը այլ ընթացք ստանայ եւ արեւմտահայերու ցանկութիւնը չիրականանայ, ապա.<blockquote>«որքան ալ աննպաստ, անընդունակ ըլլար Հայաստանը ինքնուրոյն կեանքի, ինքնավարութիւնը, այնուամենայնիւ լաւ է. թող ինքնավարութիւն ստանայ, քան թէ նորէն վերադարձած ըլլայ թուրքաց բարբարոս, ճնշող, ոչնչացնող տիրապետութեան»։</blockquote>Արծրունին այս անգամ ալ հայերու միակ յոյսը Ռուսաստանը կը համարէր, քանզի Ռուսաստանի համար «աւելի լաւ է որպէս դրացի ունենալ փոքրիկ անկախ Հայաստան մը, քան թէ Անգլիոյ պէս նենգաւոր, եսասէր, հարստահարող եւ միշտ թշնամի դրացի մը»։ Պատմութիւնը, ինչպէս յայտնի է, հակառակ ընթացաւ Արծրունիի կանխատեսումներուն եւ ակնկալութիւններուն։ Թուրքիան պատերազմէն ետք մնաց կանգուն, եւ ցարիզմը բնաւ բարեացակամ չգտնուեցաւ հայերուն նկատմամբ։ Ոչ մէկ լաւ ապագայ գուշակելով [[Թուրքիա|«հիւանդ մարդուն»]] (Թուրքիոյ) համար, եւ առաւել եւս անոր լուծին տակ տառապող արեւմտահայութեան համար՝ Արծրունին կը գտնէր, որ վերջինս Ռուսաստանի հետ կապուելով ոչ միայն առիթ պիտի ունենայ արեւելահայութեան նման հաղորդակից դառնալու համաշխարհային քաղաքակրթութեան, այլեւ պիտի դառնայ այդ քաղաքակրթութեան տարածողը Փոքր Ասիոյ մէջ։ === Մատթէոս Մամուրեան === Հայ ազատագրական շարժման ապագային եւ հայկական հարցի լուծման այլ ուղի կը տեսնէր '''[[Մատթէոս Մամուրեան|Մատթէոս Մամուրեանը]]''' (1830-1901)։ Ան կը մերժէր կովկասահայ ազատամիտներուն ռուսական կողմնորոշումը եւ կը պաշտպանէր ցարիզմի կովկասեան քաղաքականութեան հանդէպ ազգպահպանողականներուն որդեգրած քննադատական գիծը։ Եթէ անգլիական քաղաքականութեան մէջ Մամուրեանը կը նկատէր աշխարհակալութեան, յափշտակութեան ու անիրաւութեան վրայ հիմնուած իրաւունքի հետքերը, ապա ռուսական գաղութատիրութիւնը պատկերաւոր ներկայացնելու համար՝ ցարական «կնուտը» (մտրակը) կը համեմատէր պարսկական խարազանին եւ թրքական թակին հետ՝ գրելով, թէ անոնցմէ առաջինը՝ «կը սպաննէ, երկրորդը կ’անդամալուծէ, երրորդը կը գրգռէ»։ 19-րդ դարու 80-ական թուականներու կէսէն արեւմտահայութեան ազատագրութեան գաղափարախօսութիւնն ու գործը թեւակոխեցին իրենց զարգացման նոր փուլը։ Հայ հասարակական-քաղաքական ուժերը կ’առնէին իրենց անդրանիկ քայլերը՝ կազմակերպուելու համար ժամանակի պահանջներուն համապատասխան։ Ամէնուրեք՝ հայրենիքի մէջ թէ հայրենիքէն դուրս, Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի երկիրներուն մէջ կը ստեղծուէին խումբեր ու կազմակերպութիւններ, որոնց նպատակն էր նախ եւ առաջ ունենալ անկախ հայրենիք եւ թօթափել օտարի լուծը։ [[Մկրտիչ Խրիմեան|Մ. Խրիմեան,]] [[Ն. Վարժապետեան|Ն. Վարժապետեան,]] [[Րաֆֆի]], [[Գրիգոր Արծրունի|Գ. Արծրունի,]] [[Արփիար Արփիարեան|Ա. Արփիարեան,]] [[Մկրտիչ Փորթուգալեան|Մ. Փորթուգալեան,]] [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեան]] եւ միւսները դրին գործնական պայքարի գաղափարական հիմքերը։ Ազատագրական պայքարի այս շեփորահարները ոչ միայն ազատութեան համար մաքառելու գաղափարը կռեցին հայ ժողովուրդի սրտին ու հոգիին մէջ, այլեւ գործնականին մէջ դաստիարակեցին թրքական «հանրաբանտին» վրայ գրոհող մարտիկներու խիզախ սերունդ մը։ Ըստ '''[[Լէօ|Լէոյի]]''', հայրենասիրական բուռն վերելքը բացայայտօրէն սկսաւ ռուս-թրքական պատերազմի պահուն ու շարունակուեցաւ 6-7 տարի. ասիկա այն շրջանն էր, որ «կռեց ու կոփեց գործունեայ եւ անձնազոհ հայրենասիրութիւն մը»։ Հասարակութեան տրամադրութիւնը այնպիսին էր, որ Արեւմտեան Հայաստանի «ազատութիւնը համայն հայ ազգի ազատութիւնը կը համարուէր»։ === Լէօ === Հայ պատմագրութեան մէջ, ամէնէն աւելի հանգամանօրէն '''Լէոն''' է, որ զբաղած է արեւմտահայութեան ծանր կացութեան պատճառներու եւ եւրոպական դիւանագիտութեան խարդաւանքներու առարկայ դարձած հայկական հարցի ուսումնասիրութեամբ։ Արեւելեան ճգնաժամին ու հայկական հարցին նուիրուած իր աշխատութիւններուն մէջ, ան կրցած է լուսաբանել միջազգային իրադրութեան, Թուրքիոյ ներքին ու արտաքին իրավիճակի հանգուցային խնդիրները, ինչպէս նաեւ այն հիմնական դէպքերու ընթացքն ու դէմքերու գործունէութիւնը, որոնք առաւելաբար առնչուած են արեւմտահայերու քաղաքական ճակատագրին եւ հայկական հարցին շուրջ ծաւալած դիւանագիտական գործողութիւններուն։ 1878-1914 թուականներու ժամանակաշրջանը ընդգրկող «Հայոց հարցի վաւերագրերը» (1915) ժողովածուին մէջ յստակօրէն կ’երեւի, թէ ինչպէ՛ս մեծ տէրութիւնները ամէն միջոցով կը ջանային կանխել 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմին ռուսական բանակներու յաղթանակին համապատասխանող Ռուսաստանի քաղաքական եւ դիւանագիտական վերելքը։ Մեծ տէրութիւնները ամէն կերպով խոչընդոտեցին Ռուսաստանի գործօն մասնակցութեամբ արեւմտահայութեան քաղաքական կացութեան բարելաւումը։ Անոնց համար հայկական հարցը լոկ միջոց մըն էր Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերուն միջամտելու համար։ Անհերքելի փաստերով Լէոն կը բացայայտէ այն խարդախութիւնները, որոնցմով նոյն այդ տէրութիւնները 1915 թուականին եւ յաջորդող տարիներուն ոչ միայն չպաշտպանեցին արեւմտահայութիւնը թուրք բարբարոսներէն, այլեւ իրենք ուղղակի եւ անուղղակի մասնակից դարձան 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան իրականացման։ «Անցեալից» (1925), «Հայոց պատմութիւն» (նորագոյն շրջան, 1927), «Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաբանութիւնը» (հ. 1-2, 1934-1935), «Խոջայական կապիտալ» (1934) եւ այլ աշխատութիւններուն մէջ Լէոն բացասական վերաբերմունք ցուցաբերած է հայ ազատագրական շարժումներու եւ անոնց գործիչներուն նկատմամբ։ Ըստ իրեն, հայ ազատագրական շարժման անցանկալի հետեւանքներուն պատճառը Ռուսաստանի անազնիւ ու «խարդախ» քաղաքականութիւնն էր, քանի որ ցարիզմը չյարգեց հայերուն տուած իր բազմաթիւ խոստումները։ Մեղադրելով ցարիզմի երկդիմի քաղաքականութիւնը՝ Լէոն չի բացատրեր իր մեղադրանքներուն հիմքերն ու պատճառները։ Քննադատելով հանդերձ ռուսական ինքնակալութեան նուաճողական քաղաքականութիւնը՝ Լէոն կը գտնէր, որ նուաճուելով ու ցարական ծանր վարչակարգին ենթարկուելով հանդերձ, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրները, այդուհանդերձ, ակամայ կը ներգրաւուէին Ռուսաստանի հասարակական զարգացման ոլորտին մէջ եւ հնարաւորութիւն կը ստանային հաղորդակից դառնալու եւրոպական մշակոյթին։ === Արշակ Չօպանեան === Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին սթափ եւ հաւասարակշռուած գնահատական տուած է '''Արշակ Չօպանեանը''' (1872-1954) իր աշխատութիւններուն մէջ։ Ան կը գտնէր, որ ճիշդ չեն այն «հայ քաղաքագէտները», որոնք «պիտի նախընտրէին թուրքը ռուսէն», մինչդեռ Ռուսաստանը Արեւելահայաստանի փոքրիկ տարածքի մը մէջ արդէն իսկ հաստատած էր «պատուի, կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն»։ Ան կը մերժէր բոլոր անոնք, որոնք կը փափաքէին որեւէ տեսակի ինքնավարութիւն ունենալ «շնորհիւ Անգլիոյ եւ մինչեւ իսկ թուրքին հաւանութեամբ»։ Չօպանեանը հաստատ համոզուած էր, որ հայերու ֆիզիքական ոչնչացումը Օսմանեան Թուրքիոյ կառավարիչներուն անշեղ ծրագիրն է, որուն գործադրութիւնը պարզապէս կախուած է ժամանակէն ու տարածաշրջանային եւ միջազգային նպաստաւոր պայմաններէն։ Միաժամանակ, ան ճիշդ չէր համարեր այն կարծիքը, թէ իբր թուրքերուն կողմէ այդ ծրագրին արագացման նպաստեց որոշ հայ տարրերու (կամաւորներ, կուսակցութիւններ) արկածախնդրական գործելակերպը։ 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն Չօպանեանը արեւմտահայ իրականութեան մէջ առաջիններէն էր, որ ամուր կանգնեցաւ ռուսական կողմնորոշման դիրքերուն վրայ։ «Ռուսիա եւ հայերը», «Հայաստանը թուրք լուծին տակ» եւ այլ ուսումնասիրութիւններուն մէջ, ան հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան վճռորոշ դերը կը վերապահէր Ռուսաստանին, զոր կը դիտէր իբրեւ դրական ու բնական դաշնակից, եւ որուն արտաքին քաղաքական շահերը յաճախ համընկնած են հայերու ակնկալութիւններուն։ Ան կը դատապարտէր անտարբեր դիտորդի դերին մէջ հանդէս եկող եւրոպական դիւանագիտութիւնը։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրեակին, Չօպանեանը կը յորդորէր հայերը պահպանել չէզոքութիւն։ Սակայն, եթէ պատերազմի ընթացքին Ռուսաստանի մէջ բարեշրջում կատարուէր եւ ցարական վարչակարգին փոխարինելու գար «ազատական Ռուսաստանը», այն ատեն հայերը պէտք էր օգնէին նոր Ռուսաստանին, քանի որ ատով նպաստած պիտի ըլլային բռնութեան նահանջին։ Բռնութեան շղթաները թօթափած Ռուսաստանի մէջ, ըստ անոր.<blockquote>«որքան ալ մեզի համար յատուկ տուն մը շինելու յոյսը գոյութիւն չունենայ, գէթ մեծ, առողջ եւ հզօր տան մը մէջ ապահով ու հանգիստ սենեակ մը ունեցած կ’ըլլանք մեր գոյութիւնը պատսպարելու եւ զարգացնելու համար»։</blockquote> === Եղիշէ Քահանայ Գեղամեան === '''Եղիշէ Քահանայ Գեղամեանը''' (1840-1920) իր շարք մը աշխատութիւններուն մէջ («Պատմական քաղուածքներ», 1909, «Պատմութեան դասերը», 1915, «Հայ ազատագրական շարժումները ԺԹ դարում», 1915 եւ այլն) հակակրանքով խօսած է Րաֆֆիի եւ Մ. Խրիմեանի այն «ինքնահնար գիւտին» մասին, որ կը նախապատուէր «երկաթը» (զէնքը)՝ «համազգային ոգիի զօրութեան» փոխարէն։ Ըստ իրեն, անոնք «հասուն գիտակցութեան զօրութիւնը արհամարհելով՝ միայն երկաթին մէջ փնտռեցին հայ ժողովուրդի ազատագրութիւնը, որ մեծ մոլորութիւն էր՝ իր մեծ ու չարաչար հետեւանքներով»։ Գեղամեանի համոզումով՝ իսլամական աշխարհին մէջ հայերու անդորրը խանգարած են յատկապէս անոնց ռուսական կողմնորոշումը եւ Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութիւնը։ === Սեդրակ Աւագեան === Հայերու ռուսական կողմնորոշումը եւ անոր հետեւանքները նոյն դիրքերէն քննած է '''Սեդրակ Աւագեանը'''։ 1915 թուականին լոյս տեսած «Ազատ Հայաստան Ռուսաստանի հովանաւորութեան տակ» աշխատութեան մէջ, չափաւորութեամբ քննադատելով ցարիզմի ազգային ու կրօնական քաղաքականութիւնը, ան այդ քննադատութեան քողին տակ սեւցուցած է հայ ազատագրական շարժումները։ Ան կը պնդէր, որ ռուս-թրքական զինուած բախումներու ժամանակ հայերը «կուրօրէն օգնած ու աջակցած են» ռուսերուն։<blockquote>«Ահա թէ ինչու,— գրած է ան Մեծ Եղեռնի նախօրեակին,— տասնեակ տարիներ տաճիկը մեզ կը հալածէ, կը կոտորէ ու բնաջինջ կ’ուզէ ընել մեր հարազատ երկրին մէջ»։</blockquote>Այս տեսակէտը, սակայն, լայն տարածում չէ գտած հայ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ։ === Մաղաքիա Օրմանեան === 1896-1908 թուականներու դժնդակ տարիներուն, երբ եւրոպական տէրութիւններու գործօն հովանաւորութեամբ Թուրքիոյ մէջ խաթարուած էր հայերու ոչ միայն խաղաղութիւնը, այլեւ ֆիզիքական գոյութիւնը, հայ պահպանողականութեան ինքնատիպ ու խոհուն ներկայացուցիչ Մաղաքիա Օրմանեանը (1841-1918), քննադատելով ցարական իշխանութիւններու ուխտադրժութիւնը, ռուսական տիրապետութիւնը հայերուն նկատմամբ ըստ էութեան ընդունելի կը համարէր։ Ան իրատեսութեամբ կը գնահատէր պատմաքաղաքական իրադարձութիւնները։ Քիչ չեն դէպքերը, կը գրէր ան, երբ ռուսական տիրապետութեան տակ սաստկացած են հայութեան հանդէպ ճնշումներն ու հալածանքները, փակուած են մշակութային հաստատութիւններն ու դպրոցները, բռնագրաւուած է եկեղեցապատկան գոյքը։ Այնուամենայնիւ, «Ազգապատում»-ի հեղինակը կը նախընտրէր ռուսական տիրապետութիւնը, որովհետեւ անիկա համատարած մեռելութիւն չէր սփռեր եւ երբեք «երեք հարիւր հազարներու խողխողում», «մոլեռանդ խուժանի մը ձեռքով խաղաղ ապրող տարրին վրայ յարձակում եւ ջարդ», կամ «երեսուն հազար անմեղ կեանքերու անողորմ կոտորած» չէր ստեղծեր։ === Այլ պատմագիրներ === Հայկական հարցի արծարծման, արեւմտահայերու ծանր կացութեան եւ հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ «Զէյթունեան հերոսապատում» (1899), «Գ. Ա. Տանշիեւը եւ Հայկական հարցը» (1901), «Թրքական Հայաստանի ապագան» (1911) աշխատութիւններուն մէջ [[Ալեքսէյ Տիվելեկով|Ալեքսէյ Տիվելեկովը]] (1875-1952) մերկացուցած է սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու մոլեռանդ ազգայնամոլութիւնը, ինչպէս նաեւ եւրոպական մեծ տէրութիւններու նենգ քաղաքական էութիւնը։ Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ծանր գոյատեւման, հասարակական շարժումներու եւ հայկական հարցի մասին արժէքաւոր փաստական նիւթ ու առարկայական գնահատականներ կը պարունակէ [[Առաքել Սարուխան|Առաքել Սարուխանի]] (1863-1949) «Հայկական խնդիրը եւ Ազգային սահմանադրութիւնը Թուրքիոյ մէջ (1860-1910)» աշխատութիւնը (1912)։ Հայկական հարցին յօդուածներ նուիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցը (1871-1942)։ Ան խստօրէն քննադատած է 1918 թուականի [[Պրեսթ-Լիթովսքի հաշտութեան պայմանագիր|Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութիւնը՝]] գտնելով, որ յատկապէս այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը հրաժարեցաւ Արեւմտեան Հայաստանէն։ «Հայկական հարցը Սեւրի մէջ» յօդուածին մէջ պատմաբանը ցոյց տուած է եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան անհետեւողականութիւնը՝ պատերազմին մէջ Թուրքիոյ պարտութենէն ետք ալ։ Յաղթող տէրութիւնները չկրցան պարտադրել Թուրքիոյ գործադրել Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը (1920)։ 20-րդ դարու առաջին երկու տասնամեակներուն հայ հասարակական մտքի բոլոր ակնառու ներկայացուցիչները յանգեցան այն ճշմարիտ գաղափարին, որ անցեալը պէտք է նպաստէ հասկնալու ժողովուրդին ներկան, անոր կարիքներն ու խնդիրները. եւ՝ ընդհակառակը, յանուն ներկայի ճիշդ գործելակերպի մշակման, հարկաւոր է անաչառ գնահատել պատմական անցուդարձերը, դէպքերն ու երեւոյթները։ Այս ելակէտէն դատած ու իրենց աշխատութիւններուն մէջ հայ ժողովուրդի քաղաքական կողմնորոշումը գնահատած են՝ * '''[[Հ. Առաքելեան]]''' («Թիֆլիսից-Դիլման. Տանջուած Հայաստան...»), * '''[[Հրաչեայ Աճառեան|Հ. Աճառեան]]''' («Տաճկահայոց հարցի պատմութիւնը...»), * '''[[Մ. Սեմէրճեան]]''' '''(Զէյթունցի)''' («Զէյթունի անցեալէն ու ներկայէն»), * '''[[Ա. Անտոնեան]]''' («Այն սեւ օրերուն...»), * '''[[Ատոմ]]''' («Բարենորոգումներու հարցը»), * '''[[Վ. Աւանէսեան]]''' («Հայ փախստականներին»), * '''[[Ատրպետ Ատրպետեան|Ատրպետ]]''' («Թրքահայերի ներկայ վիճակը»), * '''[[Բաբգէն Վարդապետ]]''' («Հայկական հարցը եւ Պօղոս Նուպար փաշան»), * '''[[Սմբատ Բիւրատ]]''' («Արեւելեան խնդիր եւ հայկական հարց», «Արիւնի ճամբուն վրայ»), * '''[[Հ. Թերզեան]]''' («Կիլիկիոյ աղէտը»), * '''[[Եդուարդ Թոփչեան|Ե. Թոփչեան]]''' («Երիտասարդ Թուրքիան եւ հայերը»), * '''[[Ա. Յովհաննիսեան]]''' («Գորդեան հանգոյցը»), * '''[[Վահան Միրաքեան|Վահան Միրաքենց]]''' («Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը»), * '''[[Մուշեղ Արքեպիսկոպոս]]''' («Հայկական մղձաւանջը»), * '''[[Ս. Պարթեւեան]]''' («Կիլիկեան արհաւիրքը»), * [[Եղիշէ Տէր-Պետրոսեան|'''Եղիշէ''' '''Տէր-Պետրոսեան''']] («Տարօնի ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը») եւ ուրիշներ։ Հաւաքելով փաստական ու վաւերագրական նշանակալի նիւթ՝ հայ պատմագրութիւնը փորձեց իմաստաւորել ու ընդհանրացնել զայն՝ յառաջ քաշելով տարբեր հայեցակէտեր ու մօտեցումներ, որոնք կ’արտայայտէին 19-րդ դարու երկրորդ կէսի եւ 20-րդ դարու սկիզբի հայ հասարակական-քաղաքական մտքի որոշակի հոսանքներու շահերը։ Այս աշխատութիւններէն շատերը հիմք դրին հիմնահարցի գիտական ուսումնասիրման եւ ունին մնայուն արժէք։ == Խորհրդային Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Խորհրդային հայ պատմագրութիւնը իր ձեւաւորման շրջանին, անցեալի ժառանգութեան իւրացման հարցին մէջ հանդէս բերած է ոչ համապարփակ, խիստ խոցելի, ոչ գիտական եւ կողմնակալ մօտեցում։ Կողմնորոշուելով նախ եւ առաւելաբար դէպի ընկերային-տնտեսական խնդիրները՝ 1920-1930-ական թուականներէն սկսեալ իսպառ կամ գրեթէ իսպառ դուրս մղուեցան ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերը։ Աւելին, նշուած շրջանին պատմական գիտութիւնը մերժեց հայ ժողովուրդի մեծ հատուածին՝ արեւմտահայութեան խնդիրներուն ուսումնասիրութիւնը, եւ զբաղեցաւ հայ ժողովուրդի միայն մէկ հատուածին՝ արեւելահայութեան ընկերային-հասարակական հարցերով, որոնք սերտօրէն առնչուած էին Ռուսաստանի պատմական զարգացման օրինաչափութիւններուն հետ։ Եթէ գիտական տեսակէտներու եւ մօտեցումներու ձեւաւորման սկզբնական շրջանին անոր վրայ կործանարար ազդեցութիւն ունէր «ընկերաբանութիւնը» (սոցիոլոգիզմ), ապա յաջորդող տասնամեակներուն պատմաբանի միտքը կաշկանդուած էր [[Ճոսեֆ Սթալին|Ստալինի]]՝ անհատի պաշտամունքի պահանջներուն համապատասխան աշխարհայեացքի դաժան չափանիշներով։ Նման պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմութեան անդրադառնալը (թեկուզ եւ ան ուղղուած ըլլար օսմանեան ջարդարարներու, անոնց հովանաւոր մեծ տէրութիւններու կամ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականութեան դէմ) կ'ընկալուէր եւ կը գնահատուէր որպէս «հայկական ազգայնամոլութեան» քարոզ։ Գռեհիկ կեղծարարութեան եւ անարդար մերժման ենթարկուեցան [[Րաֆֆի|Րաֆֆիի]] եւ [[Ռափայէլ Պատկանեան|Ռ. Պատկանեանի]] ժառանգութիւնները։ Փորձեր կատարուեցան զանոնք դուրս բերել հայ ժողովրդավար միտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքէն, եւ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կոչող անոնց հայրենասիրութիւնը նոյնացնել յատկապէս տիրապետող մեծաքանակ ազգերու բիւրոկրատ մտաւորականութեան յատուկ ազգայնականութեան հետ։ === Բագրատ Բորեան === Երկար ժամանակ, մինչեւ 1950-ական թուականներու կէսը, հայ պատմագիտութիւնը զրկուած էր ազգային-ազատագրական շարժումներու, հայ ազգային քաղաքական կուսակցութիւններու, հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանութեան հետ առնչուող խնդիրները ուսումնասիրելու կարելիութենէն։ Նման պայմաններու մէջ բազմիցս «հերքուեցաւ», ապա նաեւ «մերժուեցաւ» '''[[Բագրատ Բորեան|Բագրատ Բորեանի]]''' (1882-1938) «Հայաստանը, միջազգային դիւանագիտութիւնը եւ ՍՍՀՄ-ը» աշխատութիւնը, ուր հեղինակը, փաստական հարուստ նիւթերու օգտագործմամբ, հայկական հարցը դիտարկած է միջազգային քաղաքականութեան, դիւանագիտութեան եւ իրաւունքի տեսանկիւնէն։ Բորեանը վերլուծած է մեծ տէրութիւններու դիրքորոշումը հայկական հարցին մէջ՝ ցոյց տալով, որ անոնք միշտ առաջնորդուած են նախ եւ առաջ իրենց շահադիտական խնդիրներով։ === Մկրտիչ Ներսիսեան === Բորեանի աշխատութենէն ետք (մեծ լռութենէ մը ետք), 1955 թուականին լոյս տեսաւ '''[[Մկրտիչ Ներսիսեան|Մկրտիչ Ներսիսեանի]]''' (ծն․ 1910) «Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը թրքական բռնապետութեան դէմ 1850-1870-ական թուականներին» մենագրութիւնը։ Հեղինակը փաստական առատ նիւթերու հիման վրայ հանգամանօրէն բացայայտած է արեւմտահայութեան ծանր կացութիւնը, վեր հանած է անոր հերոսական մաքառումն ու ազատագրական շարժման ընթացքը, ինչպէս նաեւ այդ շարժման առնչութիւնները դրացի ժողովուրդներու հակասուլթանական ընդվզումներուն հետ։ Ան մատնանշած է հայ ազատագրական պայքարի ընկերային-դասակարգային բովանդակութիւնը, շարժման յառաջ մղող ուժերու ծրագրային նպատակները, արեւմտեան տէրութիւններու յետադիմական ու հակահայկական դիրքորոշումը եւ այլ հարցեր՝ շեշտելով արեւմտահայ ազատագրական շարժման բնականոն ու համազգային բնոյթը եւ անոր ազգային-ժողովրդավարական էութիւնը։ Մ. Ներսիսեանը յօդուածներ գրած է նաեւ Զէյթունի 1862 թուականի ապստամբութեան, արեւմտահայերու կոտորածներուն եւ հայ ժողովուրդի հերոս '''Անդրանիկի''' մասին։ Անոր յառաջաբանով ու խմբագրութեամբ 1966-ին լոյս տեսաւ «Հայերի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում» ժողովածուն, ուր համակողմանիօրէն կը ներկայացուի սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու կազմակերպած զանգուածային կոտորածներու՝ ցեղասպանութեան քաղաքականութեան ամբողջ էութիւնը։ Բազմաթիւ նորայայտ արխիւային փաստաթուղթեր ու կարեւոր այլ նիւթեր պարունակող այս ժողովածուն անհերքելի պատմական տարեգրութիւն մըն է թուրքերու աննախադէպ ոճրագործութիւններուն եւ արեւմտահայութեան մեծ ողբերգութեան մասին։ === Աշոտ Յովհաննիսեան === Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարախօսութիւնը՝ պետականութեան կորուստէն մինչեւ 19-րդ դարու վերջը, քննած է '''[[Աշոտ Գ. Յովհաննիսեան|Աշոտ Յովհաննիսեանը]]''' (1887-1972) իր «Դրուագներ հայ ազատագրական մտքի պատմութեան» եւ «Նալբանդեանը եւ նրա ժամանակը» հիմնարար աշխատութիւններուն, ինչպէս նաեւ 1960-ական թուականներուն հրատարակած բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ։ Աշոտ Յովհաննիսեանը հայ քաղաքական կուսակցութիւններու ստեղծման, գաղափարախօսութեան ու գործունէութեան նուիրուած իր յօդուածներուն մէջ յստակօրէն ցոյց տուած է, որ այդ կուսակցութիւններու գաղափարներուն առանցքը վերաբերմունքն էր հայկական հարցին եւ անոր լուծման ուղիներու որոնման։ === Երուանդ Սարգսեան === 19-րդ դարու երկրորդ կէսէն մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914-1918) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ օսմանեան կառավարութեան վարած քաղաքականութեան նուիրած է շարք մը աշխատութիւններ [[Երուանդ Սարգսեան|'''Երուանդ Սարգսեանը'''։]] «Օսմանեան կառավարութեան ագրարային (հողային) քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանում 19-րդ դարի երկրորդ կէսին» (1957), «Օսմանեան կայսրութեան էքսպանսիոնիստական (ծաւալապաշտական) քաղաքականութիւնը Անդրկովկասում...» (1962) եւ այլ ուսումնասիրութիւններու մէջ Սարգսեանը բացայայտած է բանթուրքիզմի ու պանիսլամիզմի յետադիմական էութիւնը։ Ան նշած է, որ երիտթուրքերուն իրագործած հայոց ցեղասպանութիւնը եղած է Թուրքիոյ կառավարիչներու նուաճողական ծրագիրներուն անբաժանելի մէկ մասը։ === Ծատուր Աղայեան === «Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմութիւնից» (1976) ծաւալուն աշխատութեան մէջ '''[[Ծատուր Աղայեան|Ծատուր Աղայեանը]]''' (1912-1983) լուսաբանած է հայկական հարցի բովանդակութիւնը կազմող խումբ մը խնդիրներ՝ արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական վիճակը, անոնց ազատագրական շարժումը եւ մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Ան նաեւ զգալի տեղ յատկացուցած է ժողովրդական հերոս Անդրանիկի գործունէութեան ներկայացման։ === Ճոն Կիրակոսեան === Հայկական հարցի դիւանագիտական պատմութիւնը ամէնէն ամբողջական ձեւով ուսումնասիրած է '''[[Ճոն Ս․ Կիրակոսեան|Ճոն Կիրակոսեանը]]''' (1929-1985)։ Իր «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը 19-րդ դարի 70-ական թուականներին» (1978), «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը 19-րդ դարի 80-ական թուականներին» (1980) եւ «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ» (1982-1983) աշխատութիւններուն մէջ, խոր վերլուծութեամբ բացայայտած է եւրոպական մեծ տէրութիւններու դիւանագիտական ամբողջ անբարոյականութիւնը։ Ան ցոյց տուած է, որ երբեք որեւէ ազատագրական շարժում աւելի մեծ դաժանութեամբ չեն դաւաճանած ու իբրեւ զոհ բռնութեան չեն ձգած, որքան հայկական շարժումը։ Եւրոպայէն ակնկալուող օգնութեան փոխարէն, հայերը հանդիպեցան բոլոր մեծ տէրութիւններու բացայայտ անբարեացակամութեան թէ՛ հայկական հարցի «խաղաղ» զարգացման շրջանին, թէ՛ ցեղասպանութեան նախորդող ու յաջորդող տարիներուն, եւ թէ՛ այսօր, երբ թրքական պատմագրութիւնը կը կեղծէ իրագործուած վայրագութիւնները։ Հայ ժողովուրդի 1915-1916 թուականներու ողբերգութիւնը Ճ. Կիրակոսեանը ներկայացուցած է «Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը» (1965) մենագրութեան մէջ։ === Այլ պատմագիրներ === 1960-1980-ական թուականներուն հայ պատմաբանները թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ զգալի թիւով ուսումնասիրութիւններ նուիրած են հայկական հարցին ու հայոց ցեղասպանութեան։ Անոնց մէջ քննարկուած են՝ * Արեւմտեան Հայաստանի տեղը պետութիւններու զաւթողական ծրագիրներուն մէջ (Ս. Յակոբեան, Ս. Ստեփանեան), * Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ու քաղաքական կացութիւնը (Հ. Ղազարեան, Ս. Մարկոսեան, Հ. Վարդանեան, Ա. Համբարեան, Մ. Արզումանեան եւ ուրիշներ), * Թուրք ազգային բուրժուազիայի քաղաքականութիւնն ու գաղափարախօսութիւնը (Հ. Ինճիկեան, Հ. Սիմոնեան), * Իրադարձութիւնները Կիլիկիոյ մէջ (Ռ. Սահակեան, Շ. Թորոսեան), * Հայ ժողովուրդի կռիւը թուրք զաւթիչներուն դէմ (Հ. Թուրշեան, Ա. Յարութիւնեան), * Խորհրդային Ռուսաստանի վերաբերմունքը հայկական հարցին (Լ. Խուրշուդեան, Է. Զոհրաբեան եւ ուրիշներ)։ Սփիւռքահայ հեղինակներու աշխատութիւնները կը պարունակեն հարուստ փաստական նիւթեր, ականատեսներու հաղորդումներ եւ տեղեկութիւններ ֆետայիներու մասին։ Անոնք կը ստեղծագործեն տարբեր երկիրներու մէջ․ ԱՄՆ (Տ. Պոյաճեան, Ս. Գաբրիէլեան, Շ. Թորիկեան, Ռ. Յովհաննիսեան, Վ. Տատրեան, Ժ. Լիպարիտեան, Մ. Յուսեփեան, Լ. Նալբանդեան, Հ. Տոքմէճեան, Գ. Բարտակճեան, Ռ. Սիւնի, Ռ. Ատալեան), Գանատա (Գ. Բաղճեան, Հ. Գաբրիէլեան), Արժանթին (Պ. Օհանեան, Ն. Պուլղուրճեան), Ֆրանսա (Ս. Աֆանասեան, Ա. Պէյլերեան, Ժ. Շալեան, Ա. Տէր-Մինասեան, Կ. Մուրատեան), Գերմանիա (Ժ. Քոչարեան), Եգիպտոս (Ա. Ալպոյաճեան), Լիբանան (Զ. Մսըրլեան, Ա. Պուճիգանեան), Սուրիա (Ռ. Պօղոսեան), Կիպրոս (Ա. Նասիպեան) եւ այլն։ === Գիտական եզրակացութիւններ եւ բացթողումներ === Հայ պատմաբանները մշակած են հարցի աշխարհայեացքային դրոյթները՝ ապացուցելով հայ ազատագրական շարժման օրինաչափութիւնը։ Այն բնական պատասխան էր թրքական իշխանութիւններու ճնշումներուն։ Հայկական հարցն ու ցեղասպանութիւնը դիտարկուած են բանթուրքիզմի ու պանիսլամիզմի տեսանկիւնէն, որոնք զէնք դարձած էին յետադիմական թուրք բուրժուազիայի ձեռքին։ Այս ամէնուն հետ մէկտեղ, պատմագրութեան մէջ կան էական բացթողումներ։ Նախ եւ առաջ, անբաւարար ուսումնասիրուած է հայ ազգային քաղաքական կուսակցութիւններու գործունէութիւնը։ Շատ ուսումնասիրողներ հայդուկային շարժումը անջատած են կուսակցութիւններէն՝ վերջիններուս գործողութիւնները համարելով «անհեռատես» կամ նոյնիսկ «հակաժողովրդական»։ Միայն վերջին տարիներուն Հայաստանի մէջ սկսաւ վերանայուիլ հայ կամաւորական շարժումը, որ նախապէս կը որակուէր լոկ իբրեւ ցարիզմի շահերուն ծառայող երեւոյթ՝ անտեսելով հազարաւոր հայ կամաւորներու ազնիւ հայրենասիրութիւնը։ === Հրատարակուած գրականութիւն === Հրատարակուած են նաեւ հայկական հարցին ու հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածուներ։ Բացի վերը յիշուած «Հայերի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում» գործէն, լոյս տեսած են նաեւ՝ * «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի» (1965, Պէյրութ), * «Հայաստանը միջազգային դիւանագիտութեան եւ սովետական արտաքին քաղաքականութեան փաստաթղթերում (1828-1923)» (կազմողներ՝ Զ. Կիրակոսեան, Ռ. Սահակեան, խմբագիր՝ Ճ. Կիրակոսեան, 1972), * «Հայերի ցեղասպանութիւնը ըստ երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթղթերի» (կազմող՝ Ա. Փափազեան, 1988), * «Գերմանական աղբիւրները հայերի ցեղասպանութեան մասին» (1991, խմբագիր՝ Ս. Ստեփանեան)։ Հայ պատմաբանները որոշակի աշխատանք կատարած են նաեւ թրքական պատմագրութեան քննադատութեան ասպարէզին մէջ։ Հրատարակուած են՝ * Ե. Սարգսեանի եւ Ռ. Սահակեանի «Հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմութեան նենգափոխումը թուրք պատմագրութեան մէջ» (1963), * Ռ. Սահակեանի «Սովետա-թրքական յարաբերութիւնների պատմութեան հակագիտական լուսաբանումը ժամանակակից թուրք պատմագրութեան մէջ» (1964) ու «Ցեղասպանութեան պատմութիւնից» (1990) ուսումնասիրութիւնները։ Լոյս տեսած է նաեւ հաւաքական մենագրութիւն մը՝ «Հայաստանի նոր պատմութիւնը արտասահմանեան արդի հեղինակների աշխատութիւններում» (ռուսերէն, 1993) եւ շարք մը յօդուածներ։ == Ռուսական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի վիճակը Թուրքիոյ մէջ, անոր ազատագրական պայքարը, 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն (կոնգրէս) ի վեր ասպարէզ իջած Հայկական Հարցը եւ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը անոր հանդէպ, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրենց արտայայտութիւնը գտած են թէ՛ ռուսական հասարակական միտքին եւ թէ՛ ռուսական պատմագրութեան մէջ։ Այս հարցերուն նուիրուած յատուկ աշխատութիւնները քիչ են, սակայն անոնք լուսաբանուած են Ռուսաստանի պատմութեան, ռազմական եւ միջազգային յարաբերութիւններու պատմութեան եւ, յատկապէս, Արեւելեան Հարցին ու Թուրքիոյ պատմութեան նուիրուած երկերուն, ինչպէս նաեւ փաստաթուղթերու ժողովածուներուն մէջ։ Հարցերը արծարծուած են նաեւ պարբերական մամուլին մէջ։ Պատմաբաններու վերաբերմունքը այս խնդիրներուն տարբեր եղած է՝ պայմանաւորուած անոնց քաղաքական համոզումներով, սակայն աշխատութիւններու մեծ մասին մէջ առկայ է համակրանքը հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագրին հանդէպ։ Խստօրէն կը դատապարտուի թրքական կառավարող շրջանակներու քաղաքականութիւնն ու արեւմտեան տէրութիւններու դիրքորոշումը, եւ ցոյց կը տրուի հայ ազատագրական պայքարի ռուսական կողմնորոշումն ու [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] օգնութիւնը հայ ժողովուրդին։ Որոշ աշխատութիւններու մէջ կը քննադատուի նաեւ ռուսական ցարիզմի քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցի որոշակի փուլերուն եւ ցարական դիւանագիտութեան նահանջը հայ ժողովուրդի շահերու պաշտպանութեան դիրքերէն։ === Ռազմական Պատմագրութիւն եւ Կամաւորական Շարժում === Ռուս պատմաբաններու շատ աշխատութիւններու մէջ կան հետաքրքիր տուեալներ 1877-1878 թուականներու [[Ռուս-թրքական պատերազմ|ռուս-թրքական պատերազմի,]] [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի վեհաժողովի,]] Հայկական Հարցի ծագման եւ 19-րդ դարու վերջին ու 20-րդ դարու սկզբին արեւմտեան տէրութիւններու միջեւ հակասութիւններու սրման վերաբերեալ։ Ռուսական ռազմական պատմաբաններու (ինչպէս՝ Ֆ. Ի. Պուլկաքով, Գ. Կ. Կրատովսքի, Մ. Վ. Ալեքսէեւ, Պ. Կարքովենքօ, Պ. Ի. Աւերեանով) երկերուն մէջ շեշտուած է․ * Հայերու մասնակցութիւնը այդ պատերազմին՝ Ռուսաստանի կողքին։ * Հայ բնակչութեան օգնութիւնը ռուսական բանակին։ * Ռուսական բանակի հայազգի զօրավարներու ([[Լորիս-Մելիքով|Լորիս-Մելիքով,]] [[Տէր-Ղուկասով|Տէր-Ղուկասով,]] [[Լազարեւ,]] [[Շելքովնիքով]] եւ ուրիշներ) վճռորոշ դերը Կովկասեան ճակատի ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Այս հարցերուն իր աշխատութիւններուն մէջ յատկապէս մեծ տեղ յատկացուցած է Վ. Փոթթոն։ === Ջարդերու Դատապարտումը եւ «Եղբայրական Օգնութիւնը» === 1877-1878 թուականներու պատերազմէն եւ Պերլինի վեհաժողովէն ետք հրատարակուած գիրքերուն մէջ ցոյց տրուած է արեւմտահայերու համար ստեղծուած ծանր իրավիճակը եւ թրքական իշխանութիւններու բռնութիւններու սաստկացումը։ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները Ռուսաստանի մէջ յառաջացուցին բողոքի եւ հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան հզոր ալիք։ Ռուս յառաջադէմ հասարակայնութեան ներկայացուցիչները Մոսկուայի մէջ կազմակերպեցին երկու կարեւոր ժողովածուներու հրատարակումը․ # «Հայերու դրութիւնը Թուրքիոյ մէջ մինչեւ տէրութիւններու միջամտութիւնը 1895 թուական» (1896) # «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիոյ մէջ տուժած հայերուն» (1897) Այս վերջին ժողովածուի պատրաստութեան մասնակցեցան անուանի պատմաբաններ, ինչպէս՝ Մ. Քովալեւսքի, Փ. Միլիւքով, Լ. Քամարովսքի եւ ուրիշներ։ Յատկանշական է Լ. Քամարովսքիի դիրքորոշումը, որ տակաւին 1889-ին Լոնդոնի «Հայաստան» թերթին յղած նամակով դատապարտած էր մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Իր «Արեւելեան Հարց» գիրքին մէջ ան խօսած է [[Ապտիւլ Համիտ Բ|սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի]] քաղաքականութեան եւ հայերու ջարդերուն մասին՝ շեշտելով տէրութիւններու միջամտութեան անհրաժեշտութիւնը։ 19-րդ դարու վերջին ռուս պատմաբաններու այլ գործերուն մէջ նոյնպէս արտացոլուած են 1894-1896 թուականներու իրադարձութիւնները, տէրութիւններու որոշումներու ձախողումը եւ հայերուն ցուցաբերուող գործնական օգնութեան բացակայութիւնը։ === 20-րդ Դար === 20-րդ դարու սկզբնաւորութեան եւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, երբ Եւրոպայի մէջ կը ձեւաւորուէին նոր դաշինքներ, ռուսական պատմական գրականութեան մէջ արտացոլուեցան այնպիսի հարցեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու իշխանութեան գլուխ անցնիլը եւ անոնց քաղաքականութիւնը հայ բնակչութեան հանդէպ։ Այդ շրջանին նկատելի դարձաւ Ռուսաստանի քաղաքականութեան աշխուժացումը Թուրքիոյ նկատմամբ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի նախաձեռնութիւնն ու հետեւողական ջանքերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն ուղղութեամբ։ Ասոր զուգահեռ, Ռուսաստանի մէջ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրին հանդէպ։ Ի. Ի. Կոլոպորոտքոյի աշխատութիւններուն մէջ («Հին ու նոր Թուրքիան», 1908, «Թուրքիա», 1912) կը լուսաբանուին Սասնոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ վայրերու հայերու ջարդերուն հետ կապուած իրադարձութիւնները։ Հեղինակը կը ներկայացնէ վիճակագրական տուեալներ հայերու հսկայաթիւ զոհերուն ու կրած վնասներուն մասին, կը նկարագրէ հայերու ծանր վիճակը երիտթուրքերու օրօք եւ կը վերլուծէ անոնց քաղաքականութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ։ Նմանատիպ հարցեր քննարկուած են նաեւ Վ. Վոտովոզովի, Ա. Քաֆմանի, Ս. Կորեայինովի, Ի. Ռ. Պաժենովի եւ Մ. Միխայլովի («Արիւնոտ սուլթանը», 1912) աշխատութիւններուն մէջ։ === Պատերազմի Տարիները եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի իրադարձութիւնները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը, հայերու տարագրութիւնը աշխարհով մէկ եւ հայկական կամաւորական շարժումը՝ այդ օրերուն դեռ չէին կրնար դառնալ խորունկ գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ։ Այդ պատճառով ալ ժամանակի ռուսական պատմագրութեան մէջ գրեթէ չկան յատուկ այս հարցերուն նուիրուած մենագրութիւններ։ Ռուս պատմաբաններու վերաբերմունքը այդ իրադարձութիւններուն հիմնականին մէջ արտայայտուած է պարբերական մամուլին մէջ, որպէս ռուս հասարակութեան անմիջական արձագանգ՝ ի պաշտպանութիւն հայ ժողովուրդի կեանքին ու իրաւունքներուն։ Պատերազմի տարիներուն, հայ գաղթականներուն օգնելու եւ ռուս հասարակութեան հայերու տառապանքները ներկայացնելու նպատակով, սկսան հրատարակուիլ հետեւեալ պարբերականները. * «Արմեանսքի վեստնիք» (Armianski vestnik - 1916, Մոսկուա) շաբաթաթերթը։ * «Արմեանէ ի վոյնա» (Armiane i voyna - 1916, Օտեսա) ամսագիրը։ Այս պարբերականներուն մէջ յատկանշական յօդուածներով հանդէս եկած են Փ. Պուրսքին, Փ. Տոլկորուքովը («Հայկական հարցը եւ ռուս հասարակութիւնը»), Վ. Օպնինսքին եւ Ֆ. Զապլուտովսքին («Ֆրանսան եւ Հայկական հարցը»)։ == Անգլիական Պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ Դար === Հայ ժողովուրդի քաղաքական պատմութեան եւ Հայկական Հարցի խնդիրները 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ իրենց արտայայտութիւնը գտած են անգլիական պատմագրութեան մէջ։ Արեւմտահայերու ծանր վիճակը սուլթանական տիրապետութեան տակ, թրքական իշխանութիւններուն կողմէ 1870-1880-ական թուականներուն հայերու հալածանքներուն ու ճնշումներուն սաստկացումը եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի դրսեւորումները քննարկուած են անգլիացի հեղինակներու աշխատութիւններուն մէջ (Ու. Տիւթոն, Ճէյմս Ֆարլէյ, Ճ. Փրոպին, Հ. Սենտուորթ, Ճ. Սմիթ, Ու. Ռայլի)։ Ս. Նորմանի, Ֆ. Կրինի եւ Զ. Ուիլիամսի հետազօտութիւններուն մէջ լուսաբանուած են․ * 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ հայերու կացութիւնը։ * Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ռազմական գործողութիւնները։ * Հայ բնակչութեան կողմէ ռուսական բանակին ցուցաբերուած օգնութիւնը։ Հայկական Հարցի շուրջ տէրութիւններու դիւանագիտական մրցակցութեան եւ 1878 թուականի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի]] ու [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի]] բանակցութիւններուն նուիրուած են Մ. Մաքքոլի, Ս. Աբգարի, Ճ. Արկայլի, Ճէյմս Պրայսի, Թ. Հոլանտի եւ Մ. Սասլիի աշխատանքները։ Այս երկերուն մէջ արտայայտուած է Մեծ Բրիտանիոյ հասարակութեան մտահոգութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրով, ինչպէս նաեւ առաջարկներ՝ բարենորոգումներու իրականացման եւ քրիստոնեայ բնակչութեան կենսապայմաններու բարելաւման վերաբերեալ։ === Համիտեան Ջարդերը եւ Անգլիական Արձագանգը === Անգլիական պատմագրութեան մէջ լայն արտացոլում գտած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը եւ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները։ 1889-1900 թուականներուն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ հրատարակուած են աւելի քան 100 գիրք ու յօդուած Հայկական Հարցի մասին։ Այս շրջանի ջարդերուն եւ հայերու ազատագրական շարժման նուիրուած են Ռ. Տէյվիի, Է. Տիլոնի, Ու. Կլատսթոնի, Ռ. Կինեսի, Ու. Ռամզէյի, Հ. Լինչի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Անգլիացի հեղինակներու մօտեցումները տարբեր էին: Ոմանք կողմնակից էին Օսմանեան կայսրութեան բաժանման եւ անկախ Հայաստանի ստեղծման, ոմանք կը պահանջէին բարենորոգումներ՝ տէրութիւններու վերահսկողութեամբ, իսկ Ճ. Պրայսը եւ Մ. Մաքքոլը հայերու փրկութիւնը կը տեսնէին Մեծ Բրիտանիոյ ռազմական միջամտութեան մէջ։ Ճ. Արկայլի դքսի, Է. Տիլոնի, Հ. Լինչի եւ Ֆ. Սթիւընսընի երկերուն մէջ կը վերլուծուի եւ կը քննադատուի եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ Փաստագրական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական վաւերագիրները եւ անգլիական հեղինակաւոր ամսագիրներու (ինչպէս՝ ''The Spectator'', ''Contemporary Review'') խմբագրական յօդուածները։ === 20-րդ Դար === Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, անգլիական գրականութեան մէջ արծարծուած են Թուրքիոյ հայ բնակչութեան կացութեան, երիտթուրքական կառավարութեան ներքին քաղաքականութեան, Ատանայի 1909 թուականի ջարդերուն եւ 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն վերաբերող հարցերը։ Բազմաթիւ անգլիացի հեղինակներ (Է. Փիրս, Ֆ. Քաւենտիշ, [[Է. Ռոպինսըն|Է. Ռոպինսըն,]] Է. Ֆերիման) կը նախազգուշացնէին Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութիւնը՝ հայութեան սպառնացող ֆիզիքական բնաջնջման վտանգին մասին։ Պատերազմի տարիներուն եւ անկէ ետք, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ա՛լ աւելի կեդրոնացուց անգլիական պատմագրութեան ուշադրութիւնը։ Հրատարակուեցան արժէքաւոր փաստագրական ժողովածուներ, որոնցմէ յատկանշական են Ճէյմս Պրայսի («Հայերու վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ. 1915-1916», 1916), Առնոլտ Թոյնպիի (փաստաթուղթերու ժողովածու, 1916) եւ [[Արամ Անտոնեան|Արամ Անտոնեանի]] («Նայիմ պէյի յուշերը», 1920) աշխատութիւնները։ Հայատեաց քաղաքականութեան, տեղահանութեան եւ գաղթականներու ծանր վիճակին մասին փաստական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ [[Ա. Սաֆրաստեան|Ա. Սաֆրաստեանի]], Ու. Ուիլիամսի, Լ. Չամպերսի եւ այլոց երկերը։ === Յետպատերազմեան Շրջան եւ Քաղաքական Վերլուծութիւններ === Հետպատերազմեան միջազգային խորհրդաժողովներուն մէջ Հայաստանի հարցի քննարկման եւ Մեծ Բրիտանիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն նուիրուած են Ճ. Պրայսի, Հ. Պաքսթոնի, Ս. Լիզի եւ Ճ. Մերիոթի ուսումնասիրութիւնները։ 1920-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը, անգլիացի պատմաբանները շարունակած են հետազօտել․ # Մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ # Հայկական Հարցի քննարկումները միջազգային ատեաններու մէջ։ # Սփիւռքահայութեան ճակատագիրը Մերձաւոր Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ # 1944-1946 թուականներուն Հայկական Հարցի վերարծարծման խնդիրները։ Այս թեմաներուն անդրադարձած են այնպիսի նշանաւոր հեղինակներ, ինչպէս՝ Դ. Լոյտ Ճորճը, Ա. Սարգսեանը, Ռ. Տակլըսը, Դ. Լանկը, Ա. Նասիպեանը եւ Ք. Ուոքըրը («Հայաստան. Մի ժողովուրդի վերապրումը»)։ Վերջին շրջանի աշխատութիւնները հիմնուած են Մեծ Բրիտանիոյ եւ այլ երկիրներու արխիւային նիւթերուն վրայ։ Անոնց մէջ ոչ միայն կը քննարկուին Ցեղասպանութեան խնդիրները, այլեւ կը շեշտուի հայ ժողովուրդի հինաւուրց մշակոյթն ու անոր ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։ == ԱՄՆ-ի պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == === 19-րդ դար === ԱՄՆ-ի պատմագրութիւնը Հայկական հարցին եւ հայերուն անդրադարձած է դեռեւս 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն, մասնաւորաբար՝ սկսած Օսմանեան կայսրութեան հայերու 1894-1896 թուականներու ջարդերէն եւ կոտորածներէն։ ԱՄՆ-ի բազմաթիւ ազդեցիկ թերթերու մէջ հրատարակուած են բազմաթիւ նիւթեր ու յօդուածներ արեւմտահայերու կեանքին, անոնց նկատմամբ սուլթանական կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, Հայկական հարցին մէջ մեծ տէրութիւններու դիրքորոշման մասին, ինչպէս նաեւ դէպքերու ականատես ամերիկացի միսիոնարներու, դիւանագէտներու եւ փախստական հայերու վկայութիւններ։ Թուրքիոյ հայերու վիճակին ու հայկական կոտորածներուն մասին որոշակի եւ հաւաստի վկայութիւններ կը բովանդակեն ամերիկացի հեղինակներ՝ Տ. Օ. Շիի («Դժբախտ Հայաստան», 1895), Թ. Փեթըրսոնի («Թուրքիան եւ Հայկական հարցը», 1895), Չ. Մաքտերմոթի («Մեծ մարդասպանը եւ Հայաստանի քրիստոնեաները», 1897), Հ. Հիվերնաթի («Հայաստան. Անցեալը եւ ներկան», 1896), Տ. Կրեկորիի («Քրիստոնէական աշխարհի ոճրագործութիւնը. Հայկական ճգնաժամը եւ ջարդերը», 1900), Հ. Թափփըրի («Հայաստան, ներկայ ճգնաժամը եւ անցեալ պատմութիւնը», 1896) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, Արեւմտեան Հայաստանի, Հայկական հարցին մէջ եւրոպական պետութիւններու եւ ԱՄՆ-ի քաղաքականութեան խնդիրներուն, ինչպէս նաեւ 1894-1896 թուականներու հայկական կոտորածներու հետազօտման արժէքաւոր աղբիւրներ են ամերիկացի միսիոնարներ՝ Է. Պլիսի («Թուրքիան եւ հայկական սարսափները»), Ս. Համլինի («Հայկական ջարդեր», 1895, «Հայաստանի նահատակութիւնը», 1896, «Հայ հպատակներու թրքական ջարդերու քաղաքականութեան ծագումն ու զարգացումը», 1899), Ֆ. Կրինի («Հայկական ճգնաժամը Թուրքիոյ մէջ. ջարդ 1894», 1895, «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմետի սուրը», 1896), Կ. Քիմպալի («Վանի ջարդերը», 1896, «Իրավիճակը Հայաստանի մէջ», 1896), լրագրողներ՝ Լ. Ապոթի («Հայկական հարց», 1896), Է. Կոտքինի («Հայկական տագնապներ», 1895, «Հայկական սարսափներ», 1897) եւ ուրիշներու ուսումնասիրութիւնները։ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը տագնապ յառաջացուց նաեւ հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներուն մօտ. լոյս տեսան Ա. Ագտերեանի («Թուրքը եւ Հայկի երկիրը, կամ Թուրքիան եւ Հայաստանը», 1896), Կ. Փափազեանի («Հայերու անցեալը եւ ներկան», 1891), Ա. Վարդուղեանի («Հայաստանի փորձութիւնը», 1896), Մ. Մանգասարեանի («Հայաստանի անխուսափելի կործանումը», 1896) աշխատութիւնները։ Առաւել մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ս. Գաբրիէլեանի («Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը», 1892, «Փաստեր Հայաստանի մասին», 1895, «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները», 1897) ուսումնասիրութիւնները, որոնք ամերիկացի ընթերցողը կը ծանօթացնէին հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան, արեւմտահայերու վիճակին եւ Հայկական հարցին մէջ պետութիւններու վարած քաղաքականութեան։ === 20-րդ դար === Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը (1909), Թուրքիոյ հայութեան տեղահանութիւններն ու կոտորածները լայնօրէն լուսաբանուած են ԱՄՆ-ի 1914-1923 թուականներու պատմագրութեան մէջ։ Երիտթրքական կառավարութեան կողմէ արեւմտահայերու ոչնչացման ու արտաքսման նախօրօք ծրագրուած քաղաքականութեան, հայկական կամաւորական շարժման եւ հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու վերաբերեալ բազմաթիւ վկայութիւններ ու դրուագներ ամփոփուած են Կ. Ռէյնոլտսի («Սարսափելի փորձութիւններ Վանի մէջ», 1916), Ու. Ռոքուէլի («Հայերու տեղահանութիւնը», 1916), Պ. Փափազեանի («Հայաստանի ողբերգութիւնը», 1918), Կ. Քնեփփի («Պիթլիսի ողբերգութիւնը», 1919), Ն. Տէր-Յակոբեանի («Հալածական Հայաստան», 1918), Կ. Ճենքինսի («Հայաստանը եւ հայերը», 1913), Թ. Օ'Քոննորի («Հայաստանը եւ անոր ապագան», 1917), Պ. Էպիի («Թուրք ելուզակներու իշխանութեան տակ», 1922), Ու. Քինկի («Թրքական ջարդեր Փոքր Ասիոյ մէջ», 1922), Կ. Մոնթկոմերիի («Հայերու ջարդերը 1915-ին», 1922) աշխատութիւններուն մէջ։ Յ. Կիպպոնսի գիրքերը («Հայաստանը համաշխարհային պատերազմին մէջ», 1926, «Նորագոյն պատմութեան ամէնասեւ էջը. Վերջին կոտորածները Հայաստանի մէջ, փաստեր եւ պատասխանատուութիւններ», 1916) կը հիմնուին հաւաստի փաստաթուղթերու վրայ, որոնց համար աղբիւր ծառայած են, մասնաւորաբար, Ամերկոմի (Near East Relief) զեկուցագիրները, գերմանացի միսիոնարներու նամակները, ամերիկեան եւ անգլիական թերթերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ վկաներու ցուցմունքները։ Հայոց ցեղասպանութեան կարեւոր աղբիւրներ են Թուրքիոյ մօտ ամերիկեան դեսպան Հ. Մորկընթաուի «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918) եւ «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918) աշխատութիւնները։ 1926 թուականին լոյս տեսան «Դեսպան Մորկընթաուի յուշերը», ուր, մասնաւորաբար, շարադրուած են անոր զրոյցները Թալէաթ փաշայի եւ երիտթրքական այլ պարագլուխներու հետ։ Հայերու տեղահանութեան եւ Միջագետքի աւազուտներուն մէջ անոնց ոչնչացման նուիրուած գլուխները գրուած են Հալէպի ամերիկեան հիւպատոսի զեկոյցներու հիման վրայ։ Պատերազմի ժամանակ եւ անկէ ետք Հայկական հարցին մէջ ԱՄՆ-ի եւ եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան, Հայաստանի անկախութիւն տալու եւ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան մանդատ հաստատելու խնդիրներուն նուիրուած են Ու. Զիպերթի («Հայաստանին ինքնավարութիւն տալու իրաւունքը», 1916), Ֆ. Փաուըրսի եւ Կ. Վարդումեանի («Հայաստանը հայերուն համար», 1918), Վ. Վիլսոնի («Հայաստանի մանդատը», 1920, «Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը», 1920), Կ. Մոսլիի («Հայաստանի մանդատը. զօրավար Թ. Հարպորտի հաշուետուութիւնը», 1929) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։ 1930-ական թուականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1940-ականներու սկիզբը կը սկսի ԱՄՆ-ի հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ տեղի հայ համայնքի դերի ուժեղացման, Հայոց ցեղասպանութեան փաստերու միջազգային ճանաչման եւ Թուրքիոյ զաւթած հայկական տարածքներու վերադարձման համար հայ սփիւռքի ծաւալած եռանդուն պայքարի շրջանը։ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան առանձին խնդիրներ կը լուսաբանուին հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր ազգային-ազատագրական պայքարի եւ միջազգային դիւանագիտութեան ընդհանուր հարցերուն նուիրուած ամերիկացի հեղինակներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ։ Յիշատակելի են Կ. Փայէլեանի «Հայկական պատմութեան փուլերը» (1942), Կ. Պօղոսեանի «Հայոց պատմութեան եւ քաղաքականութեան կարեւորագոյն փուլերը» (1957), Վ. Քիւրքճեանի «Հայաստանի պատմութիւն» (1957), Ա. Զարդարեանի «Հայ ազատագրական շարժման պատմութեան ակնարկներ» (1959) եւ Լ. Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժում» (1963) գործերը։ Հայկական հարցի 1870-1920-ական թուականներու պատմութեան առանձին խնդիրներ կը շօշափեն Ս. Սարգիսեանի, Զ. Վրթանէսի, Ա. Պլեքի, Ռ. Տէյվիսոնի, Մ. Միսակեանի, Ռ. Տէրեանի եւ Ռ. Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնները։ Լ. Կորտոնի («Ամերիկեան յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. 1830-1930», 1938), Թ. Պէյլիի եւ Ճ. Կիտնէյի («Հայաստանի մանդատը», 1967) աշխատութիւններուն մէջ վերլուծուած է ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ։ Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրներու վերաբերեալ ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած են հարուստ փաստագրական նիւթեր պարունակող յատուկ ուսումնասիրութիւններ՝ Չ. Կութմանի, Տ. Պոյաճեանի, Կ. Պարտաքճեանի կողմէ, ինչպէս նաեւ ականատեսներու (Ա. Յարութիւնեան, Ն. Կապիկեան, Լ. Տէյվիս) վկայութիւններ ու փաստաթուղթերու ժողովածուներ (Զ. Վրթանէս, Ճ. Նէյզըր)։ 1980-ին լոյս տեսաւ Ռ. Քլոյեանի «Հայկական ցեղասպանութիւն» ժողովածուն, որ ամերիկեան մամուլի մէջ հրատարակուած հարիւրաւոր յօդուածներու պատճէններու հաւաքածոյ է։ Ռ. Յովհաննիսեան կազմած է «Հայկական ողջակիզում» (1978) մատենագիտութիւնը։ Ցեղասպանութեան տեսական հարցերուն նուիրուած են Վ. Տատրեանի հետազօտութիւնները։ Թրքական իշխանութիւններու եւ պատմագիտութեան կողմէ հայոց պատմութեան կեղծման ու ցեղասպանութեան վարկաբեկման արշաւը աջակցութիւն կը գտնէ ամերիկացի որոշ քաղաքագէտներու ու պատմաբաններու մօտ (Ս. Շոու, Ք. Քարփաթ, Ճ. Մաքքարթի)։ 1986-ին թրքական-ամերիկեան ընկերութիւնը հրատարակեց «Հայերու պնդումները. առեղծուած եւ իրականութիւն» գիրքը, որ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը խեղաթիւրող միտումնաւոր նիւթերու հաւաքածոյ է։ == Գերմանական պատմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը պատմագրության մեջ|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%A8_%D6%87_%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%AB_%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%B4%D5%A5%D5%BB&oldid=8612673|date=2023-02-12|accessdate=2026-04-28|language=hy}}</ref> == Գերմանական պատմագրութիւնը Հայկական հարցին անդրադարձած է 19-րդ դարու վերջին՝ Թուրքիոյ մէջ հայերու 1894-1896 թուականներու կոտորածներուն առնչութեամբ։ 1896 թուականին լոյս տեսած է մարդասէր եւ հասարակական գործիչ Եոհաննէս Լեփսիուսի «Հայաստանը եւ Եւրոպան. Մեղադրանքներ քրիստոնեայ մեծ տէրութիւններուն եւ կոչ քրիստոնեայ Գերմանիոյ» գիրքը, որուն հիմքը հեղինակի՝ գերմանական մամուլին մէջ տպագրած յօդուածաշարքն էր՝ «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» ընդհանուր խորագրով։ Բերուած նիւթերը համոզիչ կերպով կը փաստեն, որ թրքական ռազմական ու քաղաքացիական իշխանութիւնները անմիջական մասնակցութիւն ունեցած են հայերու կոտորածներուն, թալանին եւ քրիստոնեաներու բռնի իսլամացման գործին։ Լեփսիուսը մերկացուցած է ոճրագործութիւնը պարտակելու թրքական իշխանութիւններու ջանքերը եւ բացայայտած այն մեքենայութիւնը, որ մշակած էին թրքական կառավարող շրջանակները՝ արեւմտահայերու կոտորածներու լուրը Եւրոպա հասնելու պարագային մեղքը հայերուն վրայ ձգելու համար։ Լեփսիուսը նաեւ ապացուցած է թրքական մեկնաբանութեան միւս թէզին սնանկութիւնը, ըստ որուն՝ թրքական իշխանութիւնները իբր թէ անկարող էին «կեցնել» ջարդարարները։ Քննելով մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ՝ ան յանգած է այն եզրակացութեան, որ ստորագրելով 1878 թուականի Պերլինի դաշնագիրը, անոնք գործնական քայլեր չձեռնարկեցին զայն իրագործելու համար, եւ հայ ժողովուրդը դարձաւ այդ տէրութիւններու երեսպաշտ քաղաքականութեան զոհը յետագայ տարիներուն։ 1916 թուականին լոյս տեսաւ Լեփսիուսի «Հաղորդագրութիւն Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին» աշխատութիւնը, որուն մէջ մտան հեղինակի՝ 1915-ին Կոստանդնուպոլիս կատարած այցելութեան ժամանակ գերմանացի միսիոնարներէն ու պաշտօնեաներէն, ինչպէս նաեւ չէզոք երկիրներու դիւանագիտական ներկայացուցիչներէն հաւաքած վկայութիւնները։ Այս տուեալները կու տային ցեղասպանութեան իսկական պատկերը եւ կը բացայայտէին տեղահանութեան բուն նպատակը՝ հայ բնակչութեան բնաջնջումը։ Անոր հաշուարկներով՝ սպաննուած ու տեղահանուած հայերու ընդհանուր թիւը 1,396,350 հոգի էր։ Ան կը շեշտէր, որ որոշ վայրերու մէջ հայերու կազմակերպած ինքնապաշտպանութիւնը միանգամայն օրինական քայլ էր՝ խաղաղ բնակչութեան բնաջնջման իրական վտանգին դէմ յանդիման։ [[Եոհաննէս Լեփսիուս|Լեփսիուսը]] կը պնդէր, որ տեղահանութեան ու զայն իրագործելու եղանակներուն համար պատասխանատուութիւնը կ'իյնայ թրքական կառավարութեան վրայ, որ որեւէ արդարացում չունի։ Ան Եւրոպայի մէջ առաջինն էր, որ Օսմանեան կայսրութեան արիւնալի իրադարձութիւնները կապեց բանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան հետ։ 1919-ին «Հաղորդագրութիւնը...» վերահրատարակուեցաւ կարեւոր լրացումներով եւ «Հայ ժողովուրդի կործանումը» ենթախորագրով (1930-ին իրականացաւ 4-րդ հրատարակութիւնը)։ Հայերու կոտորածի գերմանական առաջին վկայութիւններէն եղաւ Հալէպի գերմանական դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփակէի դիմումը՝ «Քանի մը խօսք գերմանական ժողովուրդի պաշտօնական ներկայացուցիչներուն» (1919. մինչ այդ հրատարակուած էր անգլերէն եւ ֆրանսերէն), որ կը մերկացնէր երիտթուրքերու ոճրագործութիւնները եւ Գերմանիան կը մեղադրէր Հայկական հարցին մէջ վարած իր քաղաքականութեան համար։ Արեւելագէտ Եոզեֆ Մարքուարտի «Հայ ազգի ծագումն ու վերածնունդը» աշխատութեան մէջ յանգած է այն եզրակացութեան, որ օսմանեան կառավարութիւնը մօտալուտ համաշխարհային պատերազմը նկատած է որպէս ամէնապատեհ առիթը՝ հայերու ոչնչացման վաղուց յղացած ծրագիրը իրագործելու համար։ Ան նշած է, որ սահմանադրութեան հռչակումէն ետք դարձեալ Թուրքիոյ կառավարող շրջանակներու հիմնական կարգախօսն էր՝ «երբ հայերը չըլլան, չ'ըլլար նաեւ Հայկական հարցը»։ Հեղինակը շեշտած է, որ երիտթուրքերը իրենց դաժանութեամբ ոչնչով զիջած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին։ Եո. Մարքուարտը խստօրէն դատապարտած է գերմանական կառավարութիւնը, գլխաւոր շտապն ու մամուլը, որոնք, ըստ իրեն, նոյնպէս պատասխանատու են Հայոց ցեղասպանութեան համար։ Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ նշանակալի ներդրում է Հենրիխ Ֆիրպիւխերի «Հայաստան 1915. Ի՞նչ պահած է կայսերական կառավարութիւնը գերմանացի հպատակներէն. Մշակութային ժողովուրդի մը կոտորածը Թուրքիոյ կողմէ» աշխատութիւնը։ Հեղինակը, որ հասարակական գործիչ, խաղաղասիրական (պացիֆիստական) շարժման մասնակից ու հակաֆաշիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն պաշտօնավարած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ։ Ֆիրպիւխերը քննարկած է Հայկական հարցին առնչուող խնդիրներու լայն շրջանակ, արծարծած է Գերմանիոյ պատասխանատուութեան հարցը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ եւ բացայայտած՝ երիտթուրքերու համաթրքական (պանթրքական) ձգտումներուն էութիւնը։ Ան կը գտնէր, որ 1915 թուականի տեղահանութիւնը ծրագրուած սպանութիւն էր։ Աշխատութիւնը կ'աւարտի «Խաբուած ժողովուրդը» (եզրոյթը փոխառուած է [[Ֆ. Նանսէն|Ֆ. Նանսէնէն]]) գլուխով, ուր հեղինակը կը նշէ, թէ «նոր բռնապետ [[Քեմալ փաշայ|Քեմալ փաշան]] [[Մեհմեթ Թալէաթ փաշա|Թալէաթի]] եւ [[Էնվէր Փաշա|Էնվէրի]] արժանի յաջորդն է»<ref>Հենրիխ Ֆիրբյուխեր «Հայաստան 1915։ Ի՞նչ է թաքցրել կայսերական կառավարությունը գերմանական հպատակներից։ Մի կուլտուրական ժողովրդի կոտորածը Թուրքիայի կողմից», էջ 79</ref>։ Ֆիրպիւխերը կը համարէր, որ Լոզանի պայմանագիրը հայերուն համար «իրենց բոլոր յոյսերուն կործանումն էր», եւ կը նկատէր, որ եթէ կայ բնագաւառ մը, ուր Ազգերու լիգան ոչինչ ըրած է, ապա ատիկա Հայկական հարցն է։ Ֆաշիզմի յաղթանակը Գերմանիոյ մէջ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ու հիթլերեան Գերմանիոյ պարտութիւնը փաստօրէն գերմանական հասարակութեան յիշողութենէն ջնջեցին հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրողութիւնն ու այն մարդոց անունները, որոնք հանդէս եկած էին հայերու պաշտպանութեամբ։ Քանի մը տասնամեակ գերմանական պատմագրութիւնը յատուկ կերպով չէր զբաղեր Հայկական հարցի լուսաբանմամբ։ 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի միջազգային յարաբերութիւններով ու Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեամբ զբաղող գերմանացի պատմաբանները կը շօշափէին այդ խնդիրներուն միայն որոշ կողմերը։ 1970-ական թուականներուն գերմանական պատմագրութեան մէջ կրկին հետազօտութեան առարկայ դարձան Հայկական հարցն ու Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Ցեղասպանութեան հարցին նուիրուած է Էռնսթ Վեռների «Հայկական սարսափներ. 1915-1916՝ հայուն հնարա՞ծն է արդեօք» աշխատանքը (1973)։ 1977-ին Միւնիխի Հայկական խնդիրներու հիմնարկը հրատարակեց [[Փեթեր Լաննէ|Փեթեր Լաննէի]] «Հայաստան, հարիւրամեակի առաջին ցեղասպանութիւնը» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն լուսաբանուած են Օսմանեան կայսրութեան 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները, հայերու կոտորածները Կիլիկիոյ եւ Թուրքիոյ միւս մասերուն մէջ։ ամէնամեծ գլուխը («Նիւրնպերկը չկայացաւ») նուիրուած է Հայկական հարցին՝ մինչեւ 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը։ Պ. Լաննէն կը նշէր, որ եթէ հրեաներու ցեղասպանութեան մեղաւորները իրենց արժանի պատիժը ստացան Նիւրնպերկի մէջ, ապա մեր դարաշրջանի «առաջին ցեղասպանութիւնը՝ հին քրիստոնեայ ու մշակութային ժողովուրդի մը նկատմամբ» մնաց անպատիժ. «Դատ չեղաւ, նիւրնպերկեան դատավարութիւն տեղի չունեցաւ, նոյնիսկ դատաքննութիւն չկատարուեցաւ»։ Գերմանիոյ մերձաւորարեւելեան քաղաքականութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, թուրք-գերմանական դաշինքի կնքումն ու անոր հետեւանքները կը քննարկուին Պ. Շուլթէի «1914 թ. պատերազմէն առաջ. Գերմանիան, Թուրքիան եւ Պալքանները» (1980) եւ «Եւրոպական ճգնաժամը եւ առաջին համաշխարհային պատերազմը» (1983) աշխատութիւններուն մէջ։ Հեղինակը կը գտնէ, որ գերմանա-թրքական դաշինքը օգտակար էր բացառապէս Թուրքիոյ։ Մէկ այլ հետազօտող՝ Գրեկոր Շէօլկէնը, իր «Իմպերիալիզմ եւ հաւասարակշռութիւն. Գերմանիան, Անգլիան եւ Արեւելեան հարցը. 1871-1917» գիրքին մէջ, նկարագրելով քրիստոնեաներու ծանր վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը գրէ, որ Հայկական հարցը իր մէջ կը պարունակէր Թուրքիոյ անդամահատման (մասնատման) վտանգը։ Այդ հանգամանքը տէրութիւնները օգտագործեցին ի նպաստ իրենց շահերուն։ Պաշտպանելով 1912-1914 թուականներու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու ծրագիրը՝ Գերմանիան կը ձգտէր խափանել Թուրքիոյ մասնատման ուղղուած ռուսական քաղաքականութիւնը։ 1970-1980-ական թուականներուն Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան (ԳԴՀ) մէջ լոյս տեսնող «Բոկրոմ» (Pogrom) ամսագրի էջերուն մէջ տպագրուած են Օսմանեան կայսրութեան հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ յօդուածներ, փաստաթուղթեր ու լուսանկարներ։ Այդ խնդիրին նուիրուած է ամսագրի յատուկ համար մը (1979, N 64), ուր զետեղուած են 1894-1896 եւ 1915-1918 թուականներու հայկական ջարդերուն մասին տուեալներ։ [[Թեսսա Հոֆման]]<nowiki/>ի ծաւալուն յօդուածին մէջ («Հայերու դրութեան շուրջ») կը քննարկուին հայ ժողովուրդի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հայկական հարցի «լուծման» թրքական եղանակը, հակահայկական քարոզչութիւնը Թուրքիոյ մէջ եւ Հայկական հարցի արդի վիճակը։ Հեղինակը լայնօրէն կ'օգտագործէ Գերմանիոյ արխիւներու, Եոհաննէս Լեփսիուսի, Արմին Վեկների եւ ուրիշներու նիւթերը։ Հայկական հարցին նուիրուած նոյն հեղինակի եւ Ժ. Քոչարեանի բազմաթիւ յօդուածներ աւելի ուշ լոյս տեսան «Հայաստան. Ցեղասպանութիւն. Տեղահանութիւն. Աքսոր» (1987) առանձին ժողովածուով։ 1987-ին Հերման Կոլցը հրատարակեց Եո. Լեփսիուսի յիշատակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածուն։ Հայկական հարցին ու Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զգալի տեղ յատկացուցած են նաեւ Էննօ Մէյերը եւ Արա Պէքեանը իրենց «Յռենոսի եւ Արաքսի միջեւ. գերմանա-հայկական կապերու 900 տարին» (1988) գիրքին մէջ։ Ծաւալուն փաստագրական նիւթերու հիման վրայ անոնք կը քննեն Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեաներու վիճակը, Պերլինի վեհաժողովէն ետք հայ բնակչութեան նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու վերաբերմունքը, հայերու կոտորածներն ու Գերմանիոյ դիրքորոշումը անոնց հանդէպ։ Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ գերմանական եւ զուիցերիական բարեսիրական կազմակերպութիւններու կողմէ հայ գաղթականներուն մատուցուած օգնութեան մասին։ Գերմանացի հետազօտողները զգալի աշխատանք կատարած են Հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստագրական նիւթերու հրատարակման ուղղութեամբ։ Այդ կարեւոր գործը սկզբնաւորած է Եոհաննէս Լեփսիուսը։ 1916 թուականին Պերլինի մէջ հրատարակուեցաւ ժողովրդական վրիժառու [[Սողոմոն Թեհլիրեան|Սողոմոն Թեհլիրեանի]] դատավարութեան սղագրութիւնը, ուր մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն վկաներու ցուցմունքներն ու Եո. Լեփսիուսի փորձագիտական եզրակացութիւնը, որոնք նպաստեցին Թեհլիրեանի արդարացման։ 1980 թուականին Կէօթինկընի մէջ լոյս տեսաւ դատավարութեան արձանագրութիւններու նոր հրատարակութիւնը («Հայոց ցեղասպանութիւնը դատարանի առջեւ. Թալէաթ փաշայի դատավարութիւնը», ներածութիւնը՝ Թ. Հոֆմանի)։ Հայկական հարցին վերաբերող փաստաթուղթեր կան նաեւ 1922-1927 թուականներուն Պերլինի մէջ հրատարակուած «Եւրոպական կապինէներու մեծ քաղաքականութիւնը. 1871-1914» դիւանագիտական փաստաթուղթերու 40-հատորեայ շարքին մէջ, որուն պատրաստման մասնակցած է Եո. Լեփսիուսը։ 1984 թուականին ԳԴՀ-ի մէջ հրատարակուեցաւ «Լռութեան ոճրագործութիւններ. Հայերու նկատմամբ գործադրուած թրքական ցեղասպանութեան դատաքննութիւնը Ժողովուրդներու մշտական ատեանին առջեւ» նիւթերու ժողովածուն։ Ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստերը տեղի ունեցան 1984-ի Ապրիլին եւ իրենց վրայ սեւեռեցին եւրոպական հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ժողովածուի հրատարակիչն ու ներածականի հեղինակը Թ. Հոֆմանն է։ Վերատպուած է նաեւ Եո. Լեփսիուսի «Գերմանիան եւ Հայաստանը. 1914-1918» ժողովածուն, որուն վերջաբանը գրած է [[Մ. Ռայներ]]-Լեփսիուսը։ Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան աղբիւրագիտութեան մէջ լուրջ ներդրում են 1987-1988 թուականներուն Հայկական խնդիրներու հիմնարկի հրատարակած «Հայոց ցեղասպանութիւնը» բազմահատորեակի առաջին երկու եւ 8-րդ հատորները։ Առաջին հատորը փաստաթուղթերու, թերթերէն ու գիրքերէն քաղուածքներու հաւաքածոյ է (բնագիր լեզուներով)։ Երկրորդ հատորին մէջ տեղ գտած են Աւստրիոյ արխիւներուն մէջ Ա. Օհանջանեանի յայտնաբերած բազմաթիւ նոր վաւերագիրերը, որոնք կը լրացնեն արեւմտաեւրոպական ու ամերիկեան արխիւներու նիւթերը։ Գերմանացի յառաջադէմ պատմաբանները եւ անոնց կողմէ գիտական շրջանառութեան մէջ դրուած բազմաթիւ նիւթերը մեծապէս կը նպաստեն Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան անկողմնակալ լուսաբանման։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայկական հարց]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց ցեղասպանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Պատմագրութիւն]] 3luh43zfkdbh4e73y3pa7t98joj3yrs 3 8494 250590 245797 2026-04-28T18:33:44Z MediaWiki message delivery 907 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ նոր բաժին 250590 wikitext text/x-wiki ==Արեւմտահայերէն== Շատ ընելիք կայ Ազնիւ։ Բայց հաստատ հիմերու վրայ դնելու համար երէք առաջարկներ։ *Առաջին՝ Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիա ձախին կայ "Ստեղծել հղումը"։ Պէտք է ըլլայ "յղումը"։ *Երկրորդ՝ երբ լեզուները շատ են, կը տեսնուի "Եվս" բառը։ Պէտք է ըլլայ "Եւս"։ *Երրորդ՝ կարելի է արդեօք հայերէն (արեւելահայերէն) լեզուի կապը ըլլայ միշտ առաջինը իբր նախընտրութիւն։ Նոյնն ալ կարելի է ընել Արեւելահայերէն Ուիքիփետիայի մէջ Արեւմտահայերէն յօդուածը ընելով առաջին կապ իբր նախընտրութիւն։ Կարելի է նոյնիսկ աստղ մը աւելցնել քովը շեշտելու համար երկու հայ տարբերակներու կարեւորութիւնը իբր իրարու լրացուցիչ յօդուածներ։ [[Մասնակից:Werldwayd|Werldwayd]] ([[Մասնակցի քննարկում:Werldwayd|քննարկում]]) 23:24, 8 Ապրիլ 2019 (UTC) ::Յարգելի [[Մասնակից:Werldwayd|Werldwayd]], ճիշդ է որ տակաւին շատ ընելիքներ կան, սակայն այդ բոլորը պէտք է կատարուին աստիճանաբար։ Գալով ներկայացուած առաջարկներուդ․ 1.-ին, այդ կը մտնէ թարգմանական աշխատանքին երկրորդ, այսինքն՝ ներկայ փուլին մէջ։ 2.-րդ, իբրեւ սկզբնաքայլ, առաջին փուլին Արեւմտահայերէնի թարգմանուեցան միայն անհրաժեշտ բաժինները, իսկ մնացեալը ընթացքին կը թարգմանուին։ 3.-րդ, այս մենք չենք որ կ'որոշենք, այդ շարքը կը տրամադրուի այբբենական շարքով։ Մենք միայն կրնանք ցանկէն հանել ցանկացած որեւէ լեզու։ Կ'ուզեմ նշել, որ [[Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիա|յօդուած]]ները, նուազագոյն չափով, համապատասխանեն Ուիքիի չափանիշներուն․ այս նաեւ պէտք է համարել հաստատ հիմերէն մէկը։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 07:14, 9 Ապրիլ 2019 (UTC) ==Օրուան Պատկերը== Գլխաւոր էջի "Օրուան Պատկերը" միշտ բացատրութեան կարօտ ունի։ [[Մասնակից:Werldwayd|Werldwayd]] ([[Մասնակցի քննարկում:Werldwayd|քննարկում]]) 19:59, 9 Ապրիլ 2019 (UTC) :Այո, համաձայն եմ, որովհետեւ այդ բաժինը տակաւին պատասխանատու վարիչ չունի։ Շատ բաժիններ կան, որոնք նոյնպէս չունին իրենց յատուկ պատասխանատու վարիչները։ --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 06:33, 10 Ապրիլ 2019 (UTC) == Թարգմանության խնդրանք == Բարև Ազնիվ ջան։ Վիքիդատայում բոտով հայերեն նկարագրություններ եմ ավելացնում։ Քանի որ խոսքը մի քանի միլիոն հոդվածների մասին է, սկզբում ուզում եմ ճիշտել՝ հետո խնդիր չլինելու համար։ Կասե՞ս հետևյալ արտահայտությունների արևմտահայերեն տարբերակը՝ * xxxx թվականի հունվարին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի փետրվարին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի մարտին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի ապրիլին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի մայիսին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի հունիսին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի հուլիսին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի օգոստոսին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի սեպտեմբերին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի հոկտեմբերին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի նոյեմբերին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականի դեկտեմբերին հրատարակված գիտական հոդված - * xxxx թվականին հրատարակված գիտական հոդված - * գիտական հոդված - Շատ շնորհակալություն։--[[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ|ԱշոտՏՆՂ]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԱշոտՏՆՂ|քննարկում]]) 14:48, 28 Յունիս 2019 (UTC) :Բարեւ [[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ|Աշոտ ջան]], ահաւասիկ արեւմտահայերէն տարբերակը։ * xxxx թուականի Յունուարին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Փետրուարին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Մարտին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Ապրիլին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Մայիսին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Յունիսին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Յուլիսին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Օգոստոսին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Սեպտեմբերին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Հոկտեմբերին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Նոյեմբերին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականի Դեկտեմբերին հրատարակուած գիտական յօդուած - * xxxx թուականին հրատարակուած գիտական յօդուած - * գիտական յօդուած - Շնորհակալութիւն։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:04, 16 Յուլիս 2019 (UTC) == Աւելորդ վերայղումներ == Ազնիւ ջան, կը խնդրեմ ջնջել բոլոր ''(արեւմտահայերէն)'' պարունակող վերայղումներ։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 08:35, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) :Յարգելի [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ճան, այդ աշխատանքը ընթացքի մէջ է։ Շնորհակալութիւն ուշադրութեան համար։ Դուն եւս կրնաս ջնջել։ --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:42, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) ::Յարգելի Ազնիւ ճան, ես թեքնիկական համակարգող եմ եւ նման իրաւունք չունիմ։ Համայնքի ցանկութեան դեպքում կարող եմ դարնալ համակարգող եւ կատարել նաեւ այս աշխատանքը։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 09:48, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) :::Յարգելի [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]], ոչ մէկ խմդիր․ իրաւունք ունեցողները թող շարունակեն աշխատանքը։ Շնորհակալութիւն։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:47, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) ::::Յարգելի Ազնիւ ճան, այս պահին այլ համակարգող չունինք, կը խնդրեմ կատարել ջնջում <!-- միակին -->։ Շնորհակալութիւն։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 11:58, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) :Յարգելի [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ճան, բոլորիս համար շատ պարզ է։ Բոլորս ալ կը կատարենք մեր աշխատանքը։ Բոլորիս վարձքը կատար։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:07, 28 Օգոստոս 2019 (UTC) == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:58, 20 Սեպտեմբեր 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19397738 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:28, 4 Հոկտեմբեր 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act5)&oldid=19432342 --> Hi Azniv Stepanian, You reverted your edit at [[Յակոբ Ալթունեան]]. Would you also revert your edit at [[Բարունակ Աճէմեան]]. Thanks in advance. --[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]] ([[Մասնակցի քննարկում:Bilgemagma|քննարկում]]) == Աթէնք յօդուածը == Ազնիւ ջան, առաջարկ մը ունիմ ընտրել դեկտեմբեր ամսուան յօդուածը Աթէնք, HoMen մասնակցի կողմէն շատ բարելաւած, հարգանքով - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 08:44, 29 Նոյեմբեր 2019 (UTC) :Յարգելի [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]], շնորհակալ եմ առաջարկին համար։ Դեկտեմբեր ամսուան յօդուածը արդէն իսկ ընտրուած է։ Նկատի կ'ունենանք Յունուար ամսուան համար։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 10:49, 29 Նոյեմբեր 2019 (UTC) ::Շնորհակալ եմ առագ արձագանքի համար։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 10:54, 29 Նոյեմբեր 2019 (UTC) == Embassy == Hello! Thank you for welcoming me here. I'm a French member of the Armenian diaspora and write a lot about the Armenian people on the French Wikipedia. I tried going to the "Embassy" you linked on my profile, but this page doesn't exist yet. I understand you're an admin here, so here goes: While editing Wikidata, I noticed that there were some problems on Ուիքիփետիա: * The first one is about an Armenian writer from Lebanon, Nerses Virbian (Ներսէս Վիրպեան) or Virabian (Ներսէս Վիրապեան). I don't know which one is the correct spelling, but there are two Wiki articles, one for Ներսէս Վիրպեան and one for Ներսէս Վիրապեան here, yet they appear to be the same person. * The second one is of the same nature. There are two articles for the same person : "Ներսէս Դանիէլեան" and "Ներսէս Եպս. Դանիէլեան". One article says he was born in Marash, the other one says he was born in Zeytun, but other than that, it seems they are talking about the same man. I think you or another admin should merge these redundant articles. Thanks for your help! (and thanks a lot for this western armenian Wiki, it's a wonderful project) RSVartanian : Hi [[Մասնակից:RSVartanian|RSVartanian]], we are very glad for your interest in Western Armenian Wikipedia. I will check and correct them. Thank you and welcome to Western Armenian Wikipedia. You can always contact me and tell me such problems. --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:38, 24 Մարտ 2020 (UTC) == Սխալ խմբագրում == https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%AB_%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:RSVartanian&curid=17577&diff=173304&oldid=171525 :Մասնակից [[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]], պիտի խնդրեմ, որ ձեր կողմէն բացատրութիւն մը տրուի վերը տրուած յղման մասին։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:21, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) ::Բացատրութիւն ::https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%AB_%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:RSVartanian&diff=prev&oldid=173311 ::--[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]] ([[Մասնակցի քննարկում:Bilgemagma|քննարկում]]) 11:26, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) :::Մասնակից [[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]], կը խնդրեմ բառերով բացատրութիւն տաք՝ թէ ի՛նչ նկատի ունիք։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:31, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) ::::Վարդանեանի էջի իմ նամակ։--[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]] ([[Մասնակցի քննարկում:Bilgemagma|քննարկում]]) 11:40, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) ::Մասնակից [[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]], ներող եղէք, յստակ չէ։ Լաւ պիտի ըլլար, որ աւելի մանրամասն բացատրէիք կատարուածը։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:45, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) :::Մասնակից Վարդանեանի էջի իմ նամակի Ձեր կողմէն ջնջումը։--[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]] ([[Մասնակցի քննարկում:Bilgemagma|քննարկում]]) 11:52, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) == Նամակ == Հարգելի Ազնիվ, իմ նամակ մասնակցին RSVartanian ինչ՞ու ջնջեցիք։--[[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քնարկում:Kareyac|քննարկում]]) 11:34, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) :Մասնակից [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]], եթէ մասնակից «RSVartanian» էջին պատմութիւնը սկիզբէն կարդաք, պիտի տեսնէք որ ես չեմ ջնջած։ Սրբագրութիւն մը կատարած եմ, որմէ ետք մասնակից «[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]]»ն յաւելեալ փոփոխութիւններ կատարծ է։ Իսկ եթէ մասնակից «[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]]»ին ալ ծանօթ էք, իրեն ալ անպայման բացատրեցէք եղելութիւնը։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:59, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) ::Հարգելի Ազնիվ, իմ ողջույնի կաղապաը RSVartanian մասնակցի էջում Դուք եք ջնջել, իսկ Bilgemagma իմ տպասխալ ուղղեց, ավելացնելով { նշանը։ Խնդում եմ զգույշ խմբագրել այլ մասնակիցների քննարկումներ։ Շնորհակալություն։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 12:14, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) :::Մասնակից [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]], կաղապարը սխալ դրուած էր, հետեւաբար ճիշդ խմբագրումը չեմ ջնջած։ Այո, շատ ճիշդ է․ լաւ պիտի ըլլայ իւրաքանչիւր մասնակից զգոյշ ըլլայ իր ունեցած ներդրումներուն մէջ։ Ես ալ պիտի խնդրեմ, որ դուք ալ Ուիքիտուեալները շատ զգոյշ խմբագրէք, յատկապէս արեւմտահայերէնով տուեալներ լրացնելու ժամանակ։ --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:29, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) ::::Հարգելի Ազնիվ, 1. Սկզբից Bilgemagma [https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%AB_%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:RSVartanian&diff=prev&oldid=171516 ուղղեց], հետո Դուք [https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%AB_%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:RSVartanian&diff=next&oldid=173304 ջնջեցիք] ճիշտ աշխատող կաղապարը։ Լավ, ոչինչ։ 2. Խնդրում եմ ուշադիր խմբագրել հոդվածներ, Ժան Գազանճեան հոդվածում գրել եք language=am սխալ և հետո վերադարցրել եք սխալ տարբերակը, am հայերեն չի, այո, հիմա ճիշտ է։ 3. Իմ խմբագրությունների մեջ սխալ չկա։ Cite web կաղապարը բերում է լեզվի արևելահայերեն անվանումը, քանի որ այդպես ստեղծված է ոչ իմ կողմից։ Հիմա որոնում եմ լուծում։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 15:14, 13 Ապրիլ 2020 (UTC) == New article == Hi my friend.could you please make page of joseph staline in your native language wikipedia? if yes please create article of joseph stalin.thank you very much. == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 18:45, 25 Սեպտեմբեր 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Request translation Isabelle de Charrière == Hello Azniv Stepanian Would you like to write / translate the article of Isabelle de Charrière (Q123386) for the HYW wikipedia? Or find another user to do that. That would be appreciated. [[Մասնակից:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Մասնակցի քննարկում:Boss-well63|քննարկում]]) 11:25, 10 Նոյեմբեր 2020 (UTC) == Flower of the month == [[File:Papaver orientale 3.jpg|thumb|<center>Papaver orientale]] Hi Azniv Stepanian For your huge efforts on Western Armenian Wikipedia I want to award you with the [[:als:Wikipedia:Blueme vum Monet|Flower of the month]]. Best regards, --[[Մասնակից:Holder|Holder]] ([[Մասնակցի քննարկում:Holder|քննարկում]]) 13:58, 7 Մայիս 2021 (UTC) == Պօլիս՝ ոչ Պոլիս == Sir, the correct name of Constantinople in Western Armenian is Կոստանդնուպօլիս. Just check the internet for sources. What is this --> https://en.wiktionary.org/wiki/Կոստանդնուպօլիս ? Revert your own edits immediately --[[Մասնակից:Sainihånser|Sainihånser]] ([[Մասնակցի քննարկում:Sainihånser|քննարկում]]) 06:51, 3 Դեկտեմբեր 2021 (UTC) == [[:w:en:The Office (American TV series)|The Office (American TV series)]] and [[:w:en:Tomb of Cyrus|Tomb of Cyrus]] == Hi! Can you please translate these two articles into Western Armenian? they don't need to be long, just 2 or 3 sentences is enough. That would be appreciated :) Yours sincerely,[[Մասնակից:ChipsBaMast|ChipsBaMast]] ([[Մասնակցի քննարկում:ChipsBaMast|քննարկում]]) 15:33, 8 Դեկտեմբեր 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:15, 4 Յունուար 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(4)&oldid=22532508 --> == Toyota == @[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Քանի որ դու ջնջել ես Toyota-ի էջը արևմտահայերեն Վիքիում, կարո՞ղ ես այն ստեղծել ինձ համար, քանի որ ես գիտեմ, որ ջնջել ես այն հայերեն Վիքիից բովանդակություն պատճենելու պատճառով [[Մասնակից:OZAJA|OZAJA]] ([[Մասնակցի քննարկում:OZAJA|քննարկում]]) 12:54, 6 Սեպտեմբեր 2022 (UTC) :Մասնակից [[Մասնակցի:OZAJA|OZAJA]], յօդուածը պէտք էր գրուած ըլլար արեւմտահայերէնով, անիկա պատճէնուած էր արեւելահայերէն տարբերակէն։ Կրնաք նորը ստեղծել՝ արեւմտահայերէնով։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:09, 6 Սեպտեմբեր 2022 (UTC) @[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Ես չեմ հասկանում արեւմտահայերենը, դրա համար էլ խնդրում եմ այս հոդվածը ստեղծել այս Վիքիպեդիայում [[Մասնակից:OZAJA|OZAJA]] ([[Մասնակցի քննարկում:OZAJA|քննարկում]]) 13:33, 6 Սեպտեմբեր 2022 (UTC) @[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Խնդրում եմ, կարո՞ղ եք ստեղծել այն? @[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] կարո՞ղ եք արձագանքել? :Մասնակից [[Մասնակցի:OZAJA|OZAJA]], մօտ ապագայի մը մէջ, կասկածելի է։ Միւս խմբագիրները կրնան ընդառաջել ձեր առաջարկին։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:06, 8 Սեպտեմբեր 2022 (UTC) == Your administrator actions == Hello. I apologize for this being written in English. I am a [[m:Steward|global steward]]. I come to your talkpage to ask you why you decided to block [[m:Global sysop|global sysop]] [[User:Styyx]] while they were preforming their duties and then reverted their edits and actions. Further, they have asked you about the block on their talkpage, and you are failing to respond to them. Could you please explain? -- [[Մասնակցի քննարկում:AmandaNP|<span style="color:white;background-color:#8A2DB8"><b>Amanda</b> (she/her)</span>]] 02:11, 12 Յունուար 2023 (UTC) : Hello, [[User:AmandaNP|AmandaNP]]. I [[Մասնակցի քննարկում:Styyx|answered]] to [[User:Styyx]].--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:48, 12 Յունուար 2023 (UTC) == Թոեոթա == @[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi, I created an article for Toyota on Western Armenian Wiki: [[Թոեոթա]] Can you check if is correct or if not, fix the translation errors and also move it to Wikidata page for this company. Thanks [[Մասնակից:ENDRISR|ENDRISR]] ([[Մասնակցի քննարկում:ENDRISR|քննարկում]]) 16:29, 30 Մարտ 2023 (UTC) :Hi [[Մասնակից:ENDRISR|ENDRISR]], thank you for your article. But first of all, it should be noted that the language isn't correct in general (for Western Armenian). Many grammatical, linguistic, and semantic errors make the article unintelligible. So the article should be deleted․--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:29, 31 Մարտ 2023 (UTC) ::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Could you correct them? Or write a new article for Toyota on this Wiki? I would thank you so much [[Մասնակից:ENDRISR|ENDRISR]] ([[Մասնակցի քննարկում:ENDRISR|քննարկում]]) 09:52, 31 Մարտ 2023 (UTC) :It's preferable to write a new article. I will try to write when it's convenient until that if someone else doesn't․--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:31, 31 Մարտ 2023 (UTC) ::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi Azniv! Can you create the Toyota article on Western Armenian Wiki now? Use the title in Western Armenian letters: <nowiki>'''</nowiki>'''Թոեոթա'''<nowiki>'''</nowiki> ::Thanks [[Սպասարկող:Ներդրումները/185.237.17.26|185.237.17.26]] 08:13, 19 Ապրիլ 2023 (UTC) :::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi Azniv! Can you create it please? I would thank you so much [[Սպասարկող:Ներդրումները/185.237.17.26|185.237.17.26]] 13:08, 19 Ապրիլ 2023 (UTC) ::::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi Azniv! Can you create the Toyota article now using Western Armenian letters: <nowiki>'''</nowiki>'''Թոեոթա'''<nowiki>'''</nowiki>. ::::Thanks [[Սպասարկող:Ներդրումները/185.237.17.26|185.237.17.26]] 09:59, 26 Ապրիլ 2023 (UTC) :::::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi Azniv! Please can you create the Toyota article on Western Armenian Wiki now? I am waiting so much to see it. Use this title: <nowiki>'''</nowiki>'''Թոեոթա'''<nowiki>'''</nowiki> :::::I would like also to create an article for the Car as a driving tool in general, which is missing on Western Armenian Wikipedia. English link: https://en.m.wikipedia.org/wiki/Car :::::Thanks, ENDRISR [[Սպասարկող:Ներդրումները/185.237.17.26|185.237.17.26]] 09:19, 26 Յունիս 2023 (UTC) ::::::@[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] Hi Azniv! Can you create the Toyota article: '''Թոեոթա''' ::::::now on Western Armenian Wiki with the title I provided. I am waiting so much to see it on Western Armenian Wiki. Thank you, ENDRISR [[Սպասարկող:Ներդրումները/185.237.17.26|185.237.17.26]] 08:53, 28 Օգոստոս 2023 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:hy:Լաախեր Զե]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Western Armenian Wikipedia? Yours sincerely, [[Մասնակից:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Մասնակցի քննարկում:Multituberculata|քննարկում]]) 10:34, 6 Յունիս 2023 (UTC) == Can you please protect the Main Page? == [[en:WP:LTA/LB2]] aka Lithuaniaball2, a cross wiki vandal/sockmaster, keeps on vandalizing it (more info about that vandal is in the long term abuse case I posted). I think protecting it would be a good idea to prevent this nonsense in the future. [[Մասնակից:Prodraxis|Prodraxis]] ([[Մասնակցի քննարկում:Prodraxis|քննարկում]]) 17:39, 21 Յունիս 2023 (UTC) :Plus, please change the block settings for [[User:Nagscivet2]], [[User:Karlaudra2]] and [[User:Tadsscope]] to indef if possible - they are the aforementioned Lithuaniaball2 socks that have been vandalizing the main page. [[Մասնակից:Prodraxis|Prodraxis]] ([[Մասնակցի քննարկում:Prodraxis|քննարկում]]) 17:41, 21 Յունիս 2023 (UTC) == [[User:Markgucci2]] == Please indeff this user for Main Page vandalism + being a sock of [[en:WP:LTA/LB2]]. Plus please protect the main page as well to prevent vandalism. Thanks. [[Մասնակից:Prodraxis|Prodraxis]] ([[Մասնակցի քննարկում:Prodraxis|քննարկում]]) 12:38, 26 Հոկտեմբեր 2023 (UTC) == Request == Hello. Can you add [[:Ստորոգութիւն:Ուրուական քաղաքներ]] to every city, town and village of Artsakh, because every settlement there is a ghost town, after the region was ethnically cleansed of all its Armenian population by Azerbaijan. Thank you, [[Սպասարկող:Ներդրումները/31.200.16.100|31.200.16.100]] 18:07, 31 Յունուար 2024 (UTC) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:07, 26 Յուլիս 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Վանդալութիւն == Ազնիւ ճան, բարեւ։ Լա՞ւ ես։ Կը խնդրեմ ուշադրութիւն դարձնես [https://w.wiki/BKLq այս մասնակցին խմբագրութիւններուն]։ Կը կարծեմ՝ պէտք է անժամկէտ արգելափակուի։ Շնորհակալ եմ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 07:11, 26 Սեպտեմբեր 2024 (UTC) :Այո, [[Մասնակցի քննարկում:23artashes|Արտաշէս]] ճան։ Շնորհակալութիւն ուշադրութեանդ համար։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 07:51, 26 Սեպտեմբեր 2024 (UTC) ::Շնորհակալ եմ, Ազնիւ ճան։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 07:53, 26 Սեպտեմբեր 2024 (UTC) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:10, 7 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Օգնութիւն == Բարեւ, արեւմտահայերէն Վիքիպեդիային մէջ կան կանոններ կամ ինչպէս ստեղծել յօդուածներ։ Ես եկած եմ ռուսերէն Վիքիպեդիայէն եւ կը կարծեմ, որ կանոնները տարբեր պիտի ըլլան [[Մասնակից:Կարէն|Կարէն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Կարէն|քննարկում]]) 17:58, 29 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) :Բարե՛ւ, [[Մասնակից:Կարէն|Կարէն]]։ Այս [[Ուիքիփետիա:Ուղեցոյց|էջը]] կրնայ օգտակար ըլլալ։ Տեղեկութիւններ քաղելու համար եւ կամ հարցեր ունենալու պարագային կրնաս կապ հաստատել [https://www.facebook.com/WesternArmenianWiki Արեւմտահայերէն Ուիքիփետայի] դիմատետրի էջով։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:28, 30 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) ::Շնորհակալութիւն, ես երկու օր սպասեցի պատասխանի: Կը հասկնամ, որ Վիքիպեդիայէն մարդիկ շատ ակտիվ չեն: Դիմատետրիով կը մտնեմ VPN-ով, ես Ռուսաստանէն եմ [[Մասնակից:Կարէն|Կարէն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Կարէն|քննարկում]]) 11:01, 30 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) :::Խնդրեմ․ երէկ գրած էիք, այսօր տեսայ եւ ուղղակի պատասխանեցի։ Եթէ խնդիր է, կրնանք այս հարթակով ալ կապուիլ, ոչ մէկ խնդիր։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:25, 30 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) == . == «[[Միս]]» մասն յօդուածին մէջ սխալ ուիքիտուելանի տարր (https://m.wikidata.org/wiki/Q23830511) [[Մասնակից:Կարէն|Կարէն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Կարէն|քննարկում]]) 20:23, 29 Յունուար 2025 (UTC) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 11:17, 29 Մայիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 12:29, 16 Յուլիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան) == Hello. In the article [[Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան)]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]] and later added in [[:hy:Մե՛նք ենք մեր սարերը (կոթող)]], and I am sure there are Armenian news sources about this ongoing vandalism of the monument. Yours sincerely, [[Սպասարկող:Ներդրումները/78.174.55.43|78.174.55.43]] 17:03, 28 Օգոստոս 2025 (UTC) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:45, 19 Նոյեմբեր 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 Ապրիլ 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> ct9itjpt3yy4p44am8wurh02zpmtzwz 3 15800 250588 245799 2026-04-28T18:33:44Z MediaWiki message delivery 907 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ նոր բաժին 250588 wikitext text/x-wiki Յարգելի մասնակից HoMen, շնորհակալութիւն մեր ուքին բարելաւման համար։ <nowiki>#ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[]]</nowiki> չի տեղադրվում յոդվածի էջի մէջ, միայն վերայղման էջի մէջ, օրինակ [[Պոլիս]] → Կոստանդնուպոլիս։ <!-- [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 21:09, 24 Օգոստոս 2019 (UTC)--> - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 03:40, 25 Օգոստոս 2019 (UTC) Յարգելի մասնակից HoMen, շնորհակալութիւն Յունաստան յոդուածը եւ այլ յոդուածներ բարելաւման համար։ Կը խնդրեմ տեղադրել ծանօթագրութիւններ նշելով միայն վստահելի աղբիւրներ։ Բոլոր ծանօթագրութիւններ դեպի այլ լեզուներու ուիքիներ պարտադիր են փոխարինվել դեպի արտաքին աղբիւրներ, ուիքիներէն դուրս։ Օրինակ References անգլոուիքիի մէջ։ - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 17:37, 3 Սեպտեմբեր 2019 (UTC) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act4) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 00:48, 7 Սեպտեմբեր 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act4)&oldid=19352807 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act4) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:56, 20 Սեպտեմբեր 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act4)&oldid=19352807 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(meafwps,act4) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:27, 4 Հոկտեմբեր 2019 (UTC) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(meaf_wps,act4)&oldid=19432325 --> == Property 395 == Hi HoMen, Thank you for improving our wiki. Can you suggest the translation of [[:d:Property:p395|P395]] for Կաղապար:Տեղեկաքարտ Բնակավայր? Thanks in advance. --[[Մասնակից:Bilgemagma|Bilgemagma]] ([[Մասնակցի քննարկում:Bilgemagma|քննարկում]]) 13:49, 3 Դեկտեմբեր 2019 (UTC) Hello I suggest the translation to be: Շրջագայութեան պետ-համարագիր, I wrote it also at Property P395 for Western Armenia and gave explanation․ It could be translated also as: Շրջագայութեան պետ-թուագրում ----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 19:17, 3 Դեկտեմբեր 2019 (UTC) {{յարգելի մասնակից}}, շատ շնորհակալ եմ մեր Ուիքին զարգացնելու համար: Կը խնդրեմ արձագանքել [[Ուիքիփետիա:Համայնքային դարպաս]] էջի "Ուիքիփետիա:Համայնքային դարպաս → Զրուցարան", "Ծնածներ եւ մահացածներ / ծնունդներ եւ մահեր" եւ "Թեքնիկական hամակարգողի թեկնածութիւն․ Kareyac"։ յարգանքով - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 23:14, 28 Դեկտեմբեր 2019 (UTC) == We sent you an e-mail == Hello {{PAGENAME}}, Really sorry for the inconvenience. This is a gentle note to request that you check your email. We sent you a message titled "The Community Insights survey is coming!". If you have questions, email surveys@wikimedia.org. You can [[:m:Special:Diff/20479077|see my explanation here]]. [[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 18:45, 25 Սեպտեմբեր 2020 (UTC) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/other-languages&oldid=20479295 --> == Info to "Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020" == Sorry to speak English (I don't know armenian) but I think it would be nice to add, at least, two armenian protests in Catalonia (not only Madrid). One this, [[https://news.am/eng/news/608572.html 1]] and the other today; [[https://news.am/eng/news/609589.html 2]]. There also one [[Protesta pro-Armènia a Barcelona.jpg|pic]] of the first protest. Thank you, [[Մասնակից:KajenCAT|KajenCAT]] ([[Մասնակցի քննարկում:KajenCAT|քննարկում]]) 14:04, 24 Հոկտեմբեր 2020 (UTC) Thank you for your info. Will take notice and do so.--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 08:07, 25 Հոկտեմբեր 2020 (UTC) ==Thank you== [[File:Wiklesia.jpg|right|thumb|150px|link=https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%AB_%D6%84%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%B4:HoMen#Thank_you]] : '''Thankyou very much''' Mr. HoMen for your wonderful Western Armenian help! :I express my full gratitude. :''May you be blessed''! :--[[Մասնակից:DaveZ123|DaveZ123]] ([[Մասնակցի քննարկում:DaveZ123|քննարկում]]) 02:48, 16 Յունուար 2021 (UTC) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:hy:Լաախեր Զե]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Western Armenian Wikipedia and in Greek Wikipedia? Yours sincerely, [[Մասնակից:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Մասնակցի քննարկում:Multituberculata|քննարկում]]) 07:51, 9 Յուլիս 2023 (UTC) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:07, 26 Յուլիս 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:10, 7 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 11:17, 29 Մայիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 12:29, 16 Յուլիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:45, 19 Նոյեմբեր 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 Ապրիլ 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> tnvlbtbl910ce634z0y0fyoeud75fp7 3 16390 250591 245798 2026-04-28T18:33:45Z MediaWiki message delivery 907 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ նոր բաժին 250591 wikitext text/x-wiki {{յարգելի մասնակից}}, շատ շնորհակալ եմ մեր Ուիքին զարգացնելու համար: Կը խնդրեմ արձագանքել [[Ուիքիփետիա:Համայնքային դարպաս]] էջի "Ուիքիփետիա:Համայնքային դարպաս → Զրուցարան", "Ծնածներ եւ մահացածներ / ծնունդներ եւ մահեր" եւ "Թեքնիկական hամակարգողի թեկնածութիւն․ Kareyac"։ յարգանքով - [[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 23:16, 28 Դեկտեմբեր 2019 (UTC) == Վարիչ դառնալու առաջարկ == Յարգելի [[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]], կ'ուզեմ տեղեկացնել, որ յառաջիկայ օրերուն պիտի առաջարկեմ ձեր վարիչ դառնալու թեկնածութիւնը։ Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիան պէտք ունի ձեր փորձառութիւնը ունեցող վարիչներու։ Յուսամ առաջարկիս դէմ չէք։ :-) --[[Մասնակից:Շահէն|Շահէն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Շահէն|քննարկում]]) 18:26, 14 Փետրուար 2021 (UTC) :Շնորհակալութիւն ձեր վստահութեան համար: Եթէ բոլոր խմբագիրները յարմար կը նկատեն, արգելք չունիմ ընդունելու ձեր առաջարկը:--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:03, 15 Փետրուար 2021 (UTC) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 18:15, 4 Յունուար 2022 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(4)&oldid=22532508 --> == Translation request == Hello. Can you create the article [[:hy:Լաախեր Զե]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Western Armenian Wikipedia? Yours sincerely, [[Մասնակից:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Մասնակցի քննարկում:Multituberculata|քննարկում]]) 17:51, 13 Յունիս 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/5&oldid=25451568 --> == Request == Hello. Can you add [[:Ստորոգութիւն:Ուրուական քաղաքներ]] to every city, town and village of Artsakh, because every settlement there is a ghost town, after the region was ethnically cleansed of all its Armenian population by Azerbaijan. Thank you, [[Սպասարկող:Ներդրումները/31.200.16.100|31.200.16.100]] 18:09, 31 Յունուար 2024 (UTC) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:07, 26 Յուլիս 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:10, 7 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:24, 26 Յունուար 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> :This recognition not only motivates me to continue contributing and improving my work, but it also strengthens my commitment to the values and goals that WikiMed represents. I am proud to be part of a community that aims to make knowledge more accessible and help people around the world through accurate and reliable information. :Thank you. [[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 16:41, 30 Յունուար 2025 (UTC) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 11:17, 29 Մայիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 12:29, 16 Յուլիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան) == Hello. In the article [[Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան)]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]] and later added in [[:hy:Մե՛նք ենք մեր սարերը (կոթող)]], and I am sure there are Armenian news sources about this ongoing vandalism of the monument. Yours sincerely, [[Սպասարկող:Ներդրումները/78.174.55.43|78.174.55.43]] 19:37, 28 Օգոստոս 2025 (UTC) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:45, 19 Նոյեմբեր 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 Ապրիլ 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> iql0pqah0l91mc6jykm2zfh607wy3om 3 17069 250589 248984 2026-04-28T18:33:45Z MediaWiki message delivery 907 /* You may be an eligible candidate for the U4C election */ նոր բաժին 250589 wikitext text/x-wiki {{Ողջոյն|[[Մասնակից:Kareyac|Kareyac]] ([[Մասնակցի քննարկում:Kareyac|քննարկում]]) 03:50, 3 Փետրուար 2020 (UTC)}} == Վարիչ դառնալու առաջարկ == Յարգելի [[Մասնակից:Շահէն|Շահէն]], կ'ուզեմ տեղեկացնել, որ յառաջիկայ օրերուն պիտի առաջարկեմ ձեր վարիչ դառնալու թեկնածութիւնը։ Արեւմտահայերէն Ուիքիփետիան պէտք ունի ձեր փորձառութիւնը ունեցող վարիչներու։ Յուսամ առաջարկիս դէմ չէք։--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:18, 23 Նոյեմբեր 2020 (UTC) <br> * Սիրելի [[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]], շատ շնորհակալ եմ: Անշուշտ կ'ընդունիմ եւ սիրով համաձայն եմ: --[[Մասնակից:Շահէն|Շահէն]] ([[Մասնակցի քննարկում:Շահէն|քննարկում]]) 13:50, 23 Նոյեմբեր 2020 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/5&oldid=25451568 --> == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:07, 26 Յուլիս 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 12:10, 7 Հոկտեմբեր 2024 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 11:17, 29 Մայիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|քննարկել]]) 12:29, 16 Յուլիս 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան) == Hello. In the article [[Մենք ենք, մեր սարերը (յուշարձան)]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]] and later added in [[:hy:Մե՛նք ենք մեր սարերը (կոթող)]], and I am sure there are Armenian news sources about this ongoing vandalism of the monument. Yours sincerely, [[Սպասարկող:Ներդրումները/&#126;2025-51201-6|&#126;2025-51201-6]] ([[Մասնակցի քննարկում:&#126;2025-51201-6|talk]]) 17:09, 3 Սեպտեմբեր 2025 (UTC) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Մասնակից:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Մասնակցի քննարկում:MediaWiki message delivery|քննարկում]]) 13:45, 19 Նոյեմբեր 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Join the LDH General Assembly | April 18, 2026 == We are delighted to invite you to the General Assembly of the [[m:Wikimedia Language Diversity Hub|'''Language Diversity Hub''']] (LDH) on Saturday, '''April 18th, 2026''', at '''[https://zonestamp.toolforge.org/1776517200 13:00 UTC]'''. === About the General Assembly === The General Assembly (GA) is a community-wide consultation and engagement space. It is the primary forum through which LDH connects with the broader language and Wikimedia communities. The GA is designed to: * Keep community members informed about LDH activities, decisions, and ongoing work. * Gather feedback and perspectives from across the language and Wikimedia ecosystem. * Create open pathways for participation, collaboration, and community-driven input. === How to participate === Everyone is welcome! If you work on language access, language diversity, or Wikimedia projects in any language community, this is a space for you. * '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFCqPF3H-Yax0t-AbgRasoDdXLom23n2SsZR5fw74bxMuPCQ/viewform Register here to attend]''' [[File:LDH General Assembly E-flyer.jpg|frameless|center|280px|link=https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfFCqPF3H-Yax0t-AbgRasoDdXLom23n2SsZR5fw74bxMuPCQ/viewform]] Looking forward to your participation, Language Diversity Hub Team, 18:21, 20 Մարտ 2026 (UTC) ''<small>You can opt out of our distribution list by removing your username from [[m:MassMessage/Lists/LDH|this list]]</small>'' (This message was sent to [[:Մասնակից:ShahenWasHere]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Oscar .@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MassMessage/Lists/LDH&oldid=30182212 --> == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:33, 28 Ապրիլ 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> qq2jvksiyfj6xtm5xw3vkos3dype73c 0 24037 250596 236296 2026-04-29T09:21:26Z ~2026-25805-47 14367 Հայերը լիովին էթնիկ զտման են ենթարկվել Արցախից, այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանը ներխուժեց Արցախ։ 250596 wikitext text/x-wiki {{Անաւարտ}} '''Հայ գաղութներ''' գոյութիւն ունին աշխարհի ամէն կողմ։ Թէեւ [[Սփիւռքահայութիւն|սփիւրռքահայութիւնը]] գոյութիւն ունեցած է հին ժամանակներէ ի վեր, այսօր հայերուն մեծամասնութիւնը որոնք կ՚ապրին [[Հայաստան|Հայաստանէն]] դուրս ժառանգորդներ են [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|հայոց ցեղասպանութենէն]] վերապրած հայերու կամ վերջերս [[Հայաստան|Հայաստանէն]] դուրս գաղթած հայեր են։ Ըստ տարբեր ենթադրութիւններու, աշխարհի վրայ կան 7-էն 9 միլիոն հայեր,{{Refn|<ref>{{cite book|last=Stokes|first=Jamie|title=Encyclopedia of the peoples of Africa and the Middle East|year=2008|publisher=Facts On File|location=New York|isbn=978-1-4381-2676-0|quote=Estimates suggest that the global Armenian population is 7 million&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|title=Book of peoples of the world: a guide to cultures|year=2007|publisher=National Geographic|location=Washington, D.C.|isbn=978-1-4262-0238-4 |author=Wade Davis |author2=K. David Harrison |author3=Catherine Herbert Howell|page=96}}</ref><ref>{{cite book|last=Dufoix|first=Stéphane|title=Diasporas|year=2008|publisher=University of California Press|location=Berkeley, California|isbn=978-0-520-25359-9|page=53|quote=Current statistics suggest a population of 7 million Armenians worldwide, 3 million of whom in Armenia.}}</ref><ref>{{cite book|last= Freedman|first=Jeri|title=The Armenian Genocide|year=2009|publisher=Rosen Publishing|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52}}</ref><ref>{{cite book|last=Freedman|first=Jeri|title=The Armenian genocide|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=New York|isbn=978-1-4042-1825-3|page=52|quote=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia.}}</ref><ref>{{cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, California|isbn=978-1-85109-908-5 |author=Guntram H. Herb |author2=David H. Kaplan|page=1705|quote=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }}</ref><ref>{{cite book|last=Von Voss|first=Huberta|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World|year=2007|publisher=Berghahn Books|location=New York|isbn=978-1-84545-257-5|edition=1st English|page=xxv|quote=...&nbsp;there are some 8 million Armenians in the world&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|last=O'Reilly|first=Andrea|author-link=Andrea O'Reilly|title=Encyclopedia of Motherhood|volume=1|year=2010|publisher=SAGE Publications, Inc.|location=Thousand Oaks, CA|isbn=978-1-4129-6846-1|page=74|quote=Today, there are about 9 million Armenians around the world.}}</ref>}} որոնցմէ կէսէն նուազը կ՚ապրին Հայաստանի։ Ներքեւ գտնուող սիւնակները կը ցանկագրեն երկիրներ ու շրջաններ ուր հայեր կ՚ապրին, ըստ պաշտօնական տուեալներու եւ ենթադրութիւններու տարբեր մարդկանց, կազմակերպութիւններու եւ մամլոյ կողմէ։ Նաեւ տես [[Պատմական Հայաստանի Բնակչութիւն|Պատմական Հայաստանի բնակչութիւնը]], հայ բնակչութիւնները ըստ քաղաքային տարածքի, հայախօսներու թիւերը ըստ երկրի, եւ ցեղապէս հայկական ներգաւառներու։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Հայեր ըստ երկիրի]] 6r3oj4dzfsn5jiv6eh55lj2zys340w3 0 31572 250597 2026-04-29T11:12:29Z ARUT67 14368 Նոր էջ «Կառք»: 250597 wikitext text/x-wiki Կառք 0ukcpih5eyqyu79d8lflc7s26a4wz9g 250599 250597 2026-04-29T11:26:37Z ARUT67 14368 250599 wikitext text/x-wiki Կառք. երկու երեք կամ չորս անիւ ունեցող k20ycffymnvj9wpd1hsq2t4ggex0rim 0 31573 250598 2026-04-29T11:25:50Z ΛΙΔΙΑ 14369 Նոր էջ «Բէրդիքա»: 250598 wikitext text/x-wiki Բէրդիքա 04oo40387gk1qeq6jsddocvhq9viffu