Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 5038 252670 252666 2026-07-10T15:18:44Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252670 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 թ. |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 թ.) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||[[Մերկուրի (տիեզերանաւ)|Մերքուրի]]<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Աբոլլօ(տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս»]] (Artemis) ծրագիրին համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 1972 թուականի Մայիս 24-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 1979 թուականի Յուլիս 11-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 2011 թ. Յուլիս 21-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] fzp70r8zbpyhwebqmzi1his3mjpodqg 252671 252670 2026-07-10T15:24:35Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252671 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 թ. |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 թ.) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||[[Մերկուրի (տիեզերանաւ)|Մերքուրի]]<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Աբոլլօ(տիեզերանաւ)|Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս»]] (Artemis) ծրագիրին համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 1972 թուականի Մայիս 24-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 1979 թուականի Յուլիս 11-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 2011 թ. Յուլիս 21-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] p9oj2zntpmptbe4lwykeyon6qp2l21f 252672 252671 2026-07-10T15:43:48Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252672 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱԶԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱԶԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ ֆֆ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱԶԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱԶԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱԶԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱԶԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս»]] (Artemis) ծրագիրին համար։ ՆԱԶԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱԶԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱԶԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱԶԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)։ == Պատմութիւն == ՆԱԶԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱԶԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱԶԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱԶԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱԶԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱԶԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱԶԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՔԱ-ն ՆԱԶԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱԶԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱԶԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 1972 թուականի Մայիս 24-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 1979 թուականի Յուլիս 11-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 2011 թ. Յուլիս 21-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] 9sk61f9lygns8am9xf9ltz4qc8qqg89 252673 252672 2026-07-10T15:44:14Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252673 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱԶԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱԶԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ ֆֆ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱԶԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱԶԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱԶԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱԶԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս»]] (Artemis) ծրագիրին համար։ ՆԱԶԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱԶԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱԶԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱԶԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)։ == Պատմութիւն == ՆԱԶԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱԶԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱԶԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱԶԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱԶԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱԶԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱԶԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱԶԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱԶԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱԶԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 1972 թուականի Մայիս 24-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 1979 թուականի Յուլիս 11-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 2011 թ. Յուլիս 21-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] 96vtv0ant538tiy72o2rrhuxrbqnkd7 252674 252673 2026-07-10T15:45:55Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252674 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս»]] (Artemis) ծրագիրին համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 1972 թուականի Մայիս 24-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 1979 թուականի Յուլիս 11-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 2011 թ. Յուլիս 21-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] 9i6v5hadynfcrwx8hwir5ye1i56p9ud 0 5746 252676 241930 2026-07-11T11:53:32Z ~2026-39334-31 14755 /* Անուան ծագումը */ 252676 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Պատմական շրջան|քարտէս=Javakhetihistorical.svg}}[[Պատկեր:Javakhetihistorical.svg|մինի|Ջաւախքի սահմանները Վրաստանի քարտէսին վրայ]] '''Ջաւախք''', [[Հայաստան]]<nowiki/>ի պատմական շրջան։ Հայկական աղբիւրներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի [[Մովսէս Խորենացի]]<nowiki/>ի «Հայոց Պատմութեան» մէջ<ref>http://raa.am/JAVAKHK/2_1.htm{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Ըստ «Աշխարհացոյց»ի՝ Վերին Ջաւախք գաւառը կը մտնէր [[Գուգարք]] նահանգի կազմին մէջ։ Այսօր Ջաւախքն իր մեջ կ'ընդգրկէ [[Վրաստան]]<nowiki/>ի [[Սամցխե-Ջաւախք]] նահանգը (6 շրջաններ) եւ [[Քւեմո Քարթլի|Քւեմօ Քարթլի]] նահանգի Ծալկայի շրջանը:<ref>{{Cite web |url=http://www.yerablur.am/viewmenu/1089/ |title=Archive copy |accessdate=2016-01-07 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121175456/http://www.yerablur.am/viewmenu/1089/ |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Շրջաններ !! Հայաբնակ բնակավայրեր |- | [[Ախալքալաքի քաղաքապետութիւն]] || 59 |- | [[Նինոծմինտայի քաղաքապետութիւն]] || 32 |- | [[Ասպինձայի քաղաքապետութիւն]] || 2 |- | [[Ախալցխայի քաղաքապետութիւն]] || 16 |- | [[Բորժոմի քաղաքապետութիւն]] || 8 |- | [[Ատիգէնի քաղաքապետութիւն]] || 2 |- | [[Ծալկայի քաղաքապետութիւն]] || 13 |} == Անուան ծագումը == Ջաւախքի նախկին անուանումը եղած է «Զաբախա» եւ ենթարկուած է փոփոխութիւններու, «Զ»ին փոխարինել է «Ջ»-ն եւրոպական լեզուներով խօսողները «բ»ն փոխարինել են «վ»ի, դարձնելով Ջաւախա, իսկ հայերը վերջին «ա»ն սղել են աւելցնելով «ք» տառը, ան դարձած է «Ջաւախք»։ Վրացական աղբիւրներու մէջ կոչուած է Ճաւախեթի ({{lang-ka|ჯავახეთი}})։ Կոչուած է նաեւ Վերին Ջաւախք։ [[Աբրահամ Կրետացի]] կաթողիկոսը կը յիշատակէ «Ջաւախեթու նահանգ» անուամբ<ref>{{cite book|author=Թ. Խ. Հակոբեան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշեան, Հ. Խ. Բարսեղեան|title=Հայաստանի եւ հարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան |publisher=«Երևանի պետական համալսարան» |location=Երևան |year=1998 |page=}}</ref>։ == Պատմական ակնարկ == Ջաւախքը [[Մեծ Հայք]]<nowiki/>ի հիւսիսը գտնուող Գուգարք աշխարհի ինը գաւառներէն մէկն է։ Ան Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին մաս կազմած է Հայասա պետական կազմաւորման: «Զաբախա» ձեւով կը յիշատակուի Արգիշտի Ա․ թագաւորի (Ք․Ա․ 786-764) վիմագիր արձանագրութիւններուն մէջ։ Ք․Ա․ 6-4 դարերուն Ջաւախքը մտաւ Երուանդեան թագաւորութեան կազմին մեջ։ 3-րդ դարուն ան անջատուած է Հայաստանէն եւ անցած [[Վիրք]]<nowiki/>ի իշխանութեան տակ, սակայն նորէն վերանուաճուած է Արտաշէս Ա.-ի (Ք․Ա․ 189-160 թ) կողմէ Գուգարք նահանգի այլ տարածքներու հետ միասին։ Մեծ Հայքի կազմին մէջ մնացած է մինչեւ Արշակունեաց հարստութեան անկումը։ Արշակունիներու օրով գաւառը կը յիշատակուի որպէս Վարձաւունի նախարարական տան կալուածք։ Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք Գուգարքի բդեշխութիւնը ենթարկուած է ուղղակիօրէն [[Սասանեան Պարսկաստան]]<nowiki/>ի կեդրոնական իշխանութիւններուն։ VII դարու երկրորդ կէսին ան գրաւուած է արաբներու կողմէ։ 10-րդ դարուն Ջաւախքը հայ Բագրատունիներու թագաւորութեան կազմին մէջ էր, որու կործանումէն ետք կարճ ժամանակով՝ 11-րդ դարու կէսերուն ենթարկուած է Վրաց պետութեան, մինչեւ Սելճուկ թուրքերու արշաւանքները։ 12-րդ դարու վերջը, ի թիւս Հիւսիսային Հայաստանի այլ գաւառներու, Ջաւախքն իր [[Թմկաբերդ|Թմուկ (Թմկա) բերդ]]<nowiki/>ի ու Ախալքալաքի (Նոր քաղաք) հետ տրուած է հայ [[Զաքարեաններ]]<nowiki/>ու նախարարական տոհմին, որպէս ժառանգական կալուածք։ Այնտեղի հայ հոգեւոր կեդրոնը եղած է Զրեսկ աւանը։ 1266 թուականին այս տարածաշրջանը եղած է Սամցխե-Ջաւախք իշխանութեան կազմին մէջ։ 1587 թուականին զայն գրաւած են օսմանեան թուրքերը եւ մտցուցած են Չլդրի (ապա՝ Ախալցխա) էյալեթի (վիլայեթ, նահանգ) մէջ, իբրեւ առանձին սանճագ (գաւառ)։ Ինչպէս կը վկայեն հայկական, վրացական, արաբական, թրքական եւ այլ աղբիւրները, Ջաւախքը հինէն ի վեր բնակութեան տեղ եղած է հայերուն։ Ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելիի՝ 4-րդ դարու սկիզբը [[Նունէ|Սուրբ Նունէ]], վրաց՝ Նինոյի քրիստոնէական քարոզչութեան օրերուն Ջաւախքի մէջ՝ [[Փարվանա|Փարւանա]] լիճին մօտ այնտեղի հովիւներուն հետ հաղորդակցած է հայերէնով։ 16-18-րդ դարերուն թրքական հարկացուցակներու տուեալներով՝ Ջաւախքի ու յարակից գաւառներու բնակավայրերու մեծ մասին մէջ կ'ապրէին հայեր։ [[1828-29]] թուականներուն ռուս-թրքական պատերազմի արդիւնքով Ջաւախքը միացաւ ռուսական կայսրութեան։ 1830-ին Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրումի, Բասէնի, Բաբերդի, Դերճանի եւ այլ գաւառներէն 7300 հայ ընտանիքներ [[Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունի]]<nowiki/>ի գլխաւորութեամբ գաղթեցին եւ բնակութիւն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի եւ Ծալկայի (պատմական [[Գուգարք|Գուգարքի]] Թռեղք գաւառը) շրջակայքին մէջ՝ վերականգնելով ու հիմնադրելով աւելի քան 60 գիւղ եւ 50 եկեղեցի։ Տեղացի 1716 ընտանիք (մօտաւորապէս 10-11 հազար շունչ) հայերու, 639 ընտանիք իսլամներու ու 179 ընտանիք՝ վրացիներու կողքին, հաստատուեցան 58 հազար արեւմտահայեր։ 1840-ականներու սկիզբը, Ռուսաստանի տարբեր մարզերէն աքսորուած ռուս աղանդաւորները՝ դուխոբորները, գաւառի հարաւային մասին (այժմեան Նինոծմինդայի շրջան) կը հիմնեն 8-9 գիւղ։ 1886 գաւառի մէջ կար 110 գիւղ, որոնք միաւորուած էին 10 գիւղական համայնքներու մէջ՝ ընդամէնը մօտաւորապէս 63,8 հազար բնակչութեամբ, որմէ 46,386-ը, այսինքն՝ 72,7%-ը հայեր էին։ Իսլամները 10.7% էին, ռուս դուխոբորները՝ 10.4%, վրացիները՝ 5.8%<ref>{{Cite web |url=http://horizonworld.com/vb/archive/index.php/t-48.html |title=Archive copy |accessdate=2016-01-07 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010071827/http://horizonworld.com/vb/archive/index.php/t-48.html |dead-url=yes }}</ref>։ Ռուսական տիրապետութեան շրջանին Ախալքալաքի գաւառը ընկերատնտեսական եւ մշակութային զգալի վերելք ապրեցաւ։ [[Ախալքալաք|Ախալքալաքը]] դարձաւ արհեստաւորական կեդրոն, իսկ գիւղերը սկսան կարեւոր դեր խաղալ Անդրկովկասի հացահատիկի ու մսամթերքի արտադրութեան բնագաւառին մէջ։ [[Ախալցխա]]<nowiki/>յի մէջ բացուեցան Կարապետեան, Ախալքալաքի մէջ՝ Մեսրոպեան ծխական արական դպրոցները։ [[1856]] թուականին վերջացաւ Ախալքալաքի Ս. Խաչ եկեղեցիի վերաշինութիւնը։ 1870-ին սկսան գործել «Սանդխտեան» օրիորդաց, իսկ [[1880]]-ական թուականի սկիզբը՝ ռուսական դպրոցները, [[1889]]-ին՝ քաղաքային ուսումնարան եւ ստեղծուեցաւ թատերական խումբ։ 19-րդ դարու վերջը Ախալքալաքի մէջ գործունէութիւն ծաւալեց [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]] կուսակցութիւնը։ [[Արևմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>ի ազատագրութեան գաղափարները ջերմ արձագանգ գտան ախալքալաքցիներու շրջանին մէջ, որոնց զգալի մասը, ծագումով ըլլալով արեւմտահայեր, շարունակած էր պահպանել հոգեւոր կապը իրենց նախկին հայրենիքի՝ Էրզրումի նահանգին հետ։ Ջաւախքը ծնունդ տուած է ազգային այնպիսի յայտնի դէմքերու, ինչպիսիք են [[Յովհաննէս Քաջազնունի|Յովհաննէս Քաջազնունին]], [[Համօ Օհանջանեան]]<nowiki/>ը, [[Ռուբէն Տէր Մինասեան]]<nowiki/>ը, [[Ռուբէն Դարբինեան]]<nowiki/>ը, գրողներ [[Վահան Տէրեան]]<nowiki/>ը, [[Դերենիկ Դեմիրճեան]]<nowiki/>ը, [[Մկրտիչ Սարգսեան]]<nowiki/>ը, աշուղ [[Ջիւանի]]<nowiki/>ն եւ ուրիշներ։ 1918 թուականի Մայիսին, թրքական զօրքերու ներխուժման պատճառով, Ախալքալաք գաւառի բնակչութեան մեծամասնութիւնը արտագաղթեց Բակուրեանի անտառներ ու Ծալկայի շրջան։ Գաղթած 80 հազար հայերէն 35-40 հազարը զոհուեցաւ։ Նոյեմբերի վերջը՝ գաւառէն թրքական զօրքերու հեռանալէն ետք, Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային յաւակնութեամբ հանդէս եկաւ մենշեւիկեան Վրաստանը։ Դեկտեմբերին Ախալքալաքի ու Լոռիի համար ծագած հայ-վրացական պատերազմը վերջացաւ անգլիացիներու միջամտութեամբ։ Ջաւախքը ձգեցին Վրաստանի հսկողութեան տակ, սակայն Հայաստանի Հանրապետութիւնն իր գոյութեան ողջ ընթացքին (1918-1920) չդադրեցուց դիւանագիտական ջանքերը, զայն վերադարձնելու ուղղութեամբ։ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարութիւնը, ընդառաջ երթալով բնակչութեան փափաքին, նոյնպէս հանդէս եկաւ Ախալքալաքն ու հարեւան Ծալկան մայր հայրենիքի հետ միաւորելու պահանջով։ Սակայն վրաց-ատրպէյճանական պոլշեւիկ մեծամասնութիւնը, գործելով միասնաբար, 1921 թուական Յուլիսին հասաւ ինչպէս Ախալքալաքի, այնպէս ալ հայկական այլ տարածքներու բռնակցման Վրաստանին ու Ատրպէյճանին։ 6 Նոյեմբեր 1921-ին հայ-վրացական սահմանագծի վերաբերեալ կնքուեցաւ պայմանագիր Խորհրդային Հայաստանի ու Վրաստանի միջեւ, որ մասնակի փոփոխութիւններով պահպանուած է մինչեւ օրս։ Ախալքալաքի նախկին գաւառի մեծ մասէն կազմուեցաւ նոյնանուն վարչական գաւառը (յետագային՝ շրջան)։ Հիւսիսային հայաբնակ գիւղերէն Տաբածղուրը, Մոլիտը եւ Չխարոլան մտցուցին Պորժոմի, իսկ Տամալան՝ աւելի ուշ կազմաւորուած Ասպինձայի շրջաններուն մէջ։ [[1930 թ|1930]]-ին Ախալքալաքի շրջանէն անջատուեցաւ անոր հարաւ արեւելեան մասը, կազմելով Պոկտանովկայի (այժմ՝ Նինոծմինդա) շրջանը։ == Ջաւախքի հայ կաթոլիկներ == Ջաւախքի հայ կաթոլիկները (ֆռանգ, ֆռանկ)<ref name="test1">Հռոմի Աթոռի հետ միութեան կողմնակիցներուն Հայաստանի մէջ կ'անուանէին նաև «ծայթ», «աղթարմա», «ֆռանգ»: Միջնադարուն «ծայթ» կ'անուանէին քաղկեդոնական հայերուն։</ref>- Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ արեւելաեւրոպական թեմին պատկանող ներկայացուցիչներն են, որոնք հաստատուած են Ախալքալաքի գաւառին մէջ 19-րդ դարու կէսերէն։ Այսօր Վրաստանի Սամցխե-Ջաւախքի կաթոլիկներու թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս [[50 հազար]] եւ տեղաբաշխուած է Ախալքալաքի շրջանի Ալաստան, Տուրցխ, Վարեւան, Բաւրա, Խուլգումօ, Կարտիկամ, Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա, Ժդանովական, Թորիա, Ուջմանա, Ասփարա, Նոր Խուլգումօ, Կաթնատու եւ Ախալցխայի շրջանի Սուխլիս, Ղուլալիս, Ծղալթբիլա, Ծինուբան, Մոխրեբ (Նիոխրեբ, Աբաթխսեւ, Ջուլղա գիւղերուն։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://javakhkmedia.com Ջաւախք Մետիա - Ջաւախքի միացեալ տեղեկատուական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231127112614/http://javakhkmedia.com/ |date=2023-11-27 }} * [http://www.a-info.org/ Ա-Ինֆօ - Ջաւախքի տեղեկատուական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307030249/http://www.a-info.org/ |date=2017-03-07 }} * [http://www.javakhk.net/ Ջաւախքի տեղեկատուական շեմ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517092838/http://javakhk.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://travel.javakhk.net/ Ջաւախքի ուղեցոյց] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528183521/http://travel.javakhk.net/ |date=2014-05-28 }} * [http://www.javakhkmusic.com/ Ջաախքի երգարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517121029/http://javakhkmusic.com/ |date=2014-05-17 }} * [http://forum.javakhk.net/ Ջաւախքի ֆորումը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223153902/http://forum.javakhk.net/ |date=2014-02-23 }} * [http://javakhk.livejournal.com/ Լուրեր եւ վերլուծութիւն Ջաւախքէն] * [http://www.aspara.ucoz.com/ Պատմութիւն, լուսանկարներ, տեսահոլովակներ] [[Ստորոգութիւն:Ջաւախք]] 1zoub3ry6vyzgywmks6uzo1prftg30j 252677 252676 2026-07-11T11:55:29Z ~2026-39334-31 14755 252677 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Պատմական շրջան|քարտէս=Javakhetihistorical.svg}}[[Պատկեր:Javakhetihistorical.svg|մինի|Ջաւախքի սահմանները Վրաստանի քարտէսին վրայ]] '''Ջաւախք''', [[հայեր|հայկական]]<nowiki/> և [[վրացիներ|վրացական]] պատմական շրջան։ Հայկական աղբիւրներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի [[Մովսէս Խորենացի]]<nowiki/>ի «Հայոց Պատմութեան» մէջ<ref>http://raa.am/JAVAKHK/2_1.htm{{Dead link|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Ըստ «Աշխարհացոյց»ի՝ Վերին Ջաւախք գաւառը կը մտնէր [[Գուգարք]] նահանգի կազմին մէջ։ Այսօր Ջաւախքն իր մեջ կ'ընդգրկէ [[Վրաստան]]<nowiki/>ի [[Սամցխե-Ջաւախք]] նահանգը (6 շրջաններ) եւ [[Քւեմո Քարթլի|Քւեմօ Քարթլի]] նահանգի Ծալկայի շրջանը:<ref>{{Cite web |url=http://www.yerablur.am/viewmenu/1089/ |title=Archive copy |accessdate=2016-01-07 |archive-date=2012-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121175456/http://www.yerablur.am/viewmenu/1089/ |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ |- ! Շրջաններ !! Հայաբնակ բնակավայրեր |- | [[Ախալքալաքի քաղաքապետութիւն]] || 59 |- | [[Նինոծմինտայի քաղաքապետութիւն]] || 32 |- | [[Ասպինձայի քաղաքապետութիւն]] || 2 |- | [[Ախալցխայի քաղաքապետութիւն]] || 16 |- | [[Բորժոմի քաղաքապետութիւն]] || 8 |- | [[Ատիգէնի քաղաքապետութիւն]] || 2 |- | [[Ծալկայի քաղաքապետութիւն]] || 13 |} == Անուան ծագումը == Ջաւախքի նախկին անուանումը եղած է «Զաբախա» եւ ենթարկուած է փոփոխութիւններու, «Զ»ին փոխարինել է «Ջ»-ն եւրոպական լեզուներով խօսողները «բ»ն փոխարինել են «վ»ի, դարձնելով Ջաւախա, իսկ հայերը վերջին «ա»ն սղել են աւելցնելով «ք» տառը, ան դարձած է «Ջաւախք»։ Վրացական աղբիւրներու մէջ կոչուած է Ճաւախեթի ({{lang-ka|ჯავახეთი}})։ Կոչուած է նաեւ Վերին Ջաւախք։ [[Աբրահամ Կրետացի]] կաթողիկոսը կը յիշատակէ «Ջաւախեթու նահանգ» անուամբ<ref>{{cite book|author=Թ. Խ. Հակոբեան, Ստ. Տ. Մելիք-Բախշեան, Հ. Խ. Բարսեղեան|title=Հայաստանի եւ հարակից շրջաններու տեղանուններու բառարան |publisher=«Երևանի պետական համալսարան» |location=Երևան |year=1998 |page=}}</ref>։ == Պատմական ակնարկ == Ջաւախքը [[Մեծ Հայք]]<nowiki/>ի հիւսիսը գտնուող Գուգարք աշխարհի ինը գաւառներէն մէկն է։ Ան Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին մաս կազմած է Հայասա պետական կազմաւորման: «Զաբախա» ձեւով կը յիշատակուի Արգիշտի Ա․ թագաւորի (Ք․Ա․ 786-764) վիմագիր արձանագրութիւններուն մէջ։ Ք․Ա․ 6-4 դարերուն Ջաւախքը մտաւ Երուանդեան թագաւորութեան կազմին մեջ։ 3-րդ դարուն ան անջատուած է Հայաստանէն եւ անցած [[Վիրք]]<nowiki/>ի իշխանութեան տակ, սակայն նորէն վերանուաճուած է Արտաշէս Ա.-ի (Ք․Ա․ 189-160 թ) կողմէ Գուգարք նահանգի այլ տարածքներու հետ միասին։ Մեծ Հայքի կազմին մէջ մնացած է մինչեւ Արշակունեաց հարստութեան անկումը։ Արշակունիներու օրով գաւառը կը յիշատակուի որպէս Վարձաւունի նախարարական տան կալուածք։ Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք Գուգարքի բդեշխութիւնը ենթարկուած է ուղղակիօրէն [[Սասանեան Պարսկաստան]]<nowiki/>ի կեդրոնական իշխանութիւններուն։ VII դարու երկրորդ կէսին ան գրաւուած է արաբներու կողմէ։ 10-րդ դարուն Ջաւախքը հայ Բագրատունիներու թագաւորութեան կազմին մէջ էր, որու կործանումէն ետք կարճ ժամանակով՝ 11-րդ դարու կէսերուն ենթարկուած է Վրաց պետութեան, մինչեւ Սելճուկ թուրքերու արշաւանքները։ 12-րդ դարու վերջը, ի թիւս Հիւսիսային Հայաստանի այլ գաւառներու, Ջաւախքն իր [[Թմկաբերդ|Թմուկ (Թմկա) բերդ]]<nowiki/>ի ու Ախալքալաքի (Նոր քաղաք) հետ տրուած է հայ [[Զաքարեաններ]]<nowiki/>ու նախարարական տոհմին, որպէս ժառանգական կալուածք։ Այնտեղի հայ հոգեւոր կեդրոնը եղած է Զրեսկ աւանը։ 1266 թուականին այս տարածաշրջանը եղած է Սամցխե-Ջաւախք իշխանութեան կազմին մէջ։ 1587 թուականին զայն գրաւած են օսմանեան թուրքերը եւ մտցուցած են Չլդրի (ապա՝ Ախալցխա) էյալեթի (վիլայեթ, նահանգ) մէջ, իբրեւ առանձին սանճագ (գաւառ)։ Ինչպէս կը վկայեն հայկական, վրացական, արաբական, թրքական եւ այլ աղբիւրները, Ջաւախքը հինէն ի վեր բնակութեան տեղ եղած է հայերուն։ Ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի Մրովելիի՝ 4-րդ դարու սկիզբը [[Նունէ|Սուրբ Նունէ]], վրաց՝ Նինոյի քրիստոնէական քարոզչութեան օրերուն Ջաւախքի մէջ՝ [[Փարվանա|Փարւանա]] լիճին մօտ այնտեղի հովիւներուն հետ հաղորդակցած է հայերէնով։ 16-18-րդ դարերուն թրքական հարկացուցակներու տուեալներով՝ Ջաւախքի ու յարակից գաւառներու բնակավայրերու մեծ մասին մէջ կ'ապրէին հայեր։ [[1828-29]] թուականներուն ռուս-թրքական պատերազմի արդիւնքով Ջաւախքը միացաւ ռուսական կայսրութեան։ 1830-ին Արեւմտեան Հայաստանի Էրզրումի, Բասէնի, Բաբերդի, Դերճանի եւ այլ գաւառներէն 7300 հայ ընտանիքներ [[Կարապետ արքեպիսկոպոս Բագրատունի]]<nowiki/>ի գլխաւորութեամբ գաղթեցին եւ բնակութիւն հաստատեցին Ախալցխայի, Ախալքալաքի եւ Ծալկայի (պատմական [[Գուգարք|Գուգարքի]] Թռեղք գաւառը) շրջակայքին մէջ՝ վերականգնելով ու հիմնադրելով աւելի քան 60 գիւղ եւ 50 եկեղեցի։ Տեղացի 1716 ընտանիք (մօտաւորապէս 10-11 հազար շունչ) հայերու, 639 ընտանիք իսլամներու ու 179 ընտանիք՝ վրացիներու կողքին, հաստատուեցան 58 հազար արեւմտահայեր։ 1840-ականներու սկիզբը, Ռուսաստանի տարբեր մարզերէն աքսորուած ռուս աղանդաւորները՝ դուխոբորները, գաւառի հարաւային մասին (այժմեան Նինոծմինդայի շրջան) կը հիմնեն 8-9 գիւղ։ 1886 գաւառի մէջ կար 110 գիւղ, որոնք միաւորուած էին 10 գիւղական համայնքներու մէջ՝ ընդամէնը մօտաւորապէս 63,8 հազար բնակչութեամբ, որմէ 46,386-ը, այսինքն՝ 72,7%-ը հայեր էին։ Իսլամները 10.7% էին, ռուս դուխոբորները՝ 10.4%, վրացիները՝ 5.8%<ref>{{Cite web |url=http://horizonworld.com/vb/archive/index.php/t-48.html |title=Archive copy |accessdate=2016-01-07 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010071827/http://horizonworld.com/vb/archive/index.php/t-48.html |dead-url=yes }}</ref>։ Ռուսական տիրապետութեան շրջանին Ախալքալաքի գաւառը ընկերատնտեսական եւ մշակութային զգալի վերելք ապրեցաւ։ [[Ախալքալաք|Ախալքալաքը]] դարձաւ արհեստաւորական կեդրոն, իսկ գիւղերը սկսան կարեւոր դեր խաղալ Անդրկովկասի հացահատիկի ու մսամթերքի արտադրութեան բնագաւառին մէջ։ [[Ախալցխա]]<nowiki/>յի մէջ բացուեցան Կարապետեան, Ախալքալաքի մէջ՝ Մեսրոպեան ծխական արական դպրոցները։ [[1856]] թուականին վերջացաւ Ախալքալաքի Ս. Խաչ եկեղեցիի վերաշինութիւնը։ 1870-ին սկսան գործել «Սանդխտեան» օրիորդաց, իսկ [[1880]]-ական թուականի սկիզբը՝ ռուսական դպրոցները, [[1889]]-ին՝ քաղաքային ուսումնարան եւ ստեղծուեցաւ թատերական խումբ։ 19-րդ դարու վերջը Ախալքալաքի մէջ գործունէութիւն ծաւալեց [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]] կուսակցութիւնը։ [[Արևմտեան Հայաստան|Արեւմտեան Հայաստան]]<nowiki/>ի ազատագրութեան գաղափարները ջերմ արձագանգ գտան ախալքալաքցիներու շրջանին մէջ, որոնց զգալի մասը, ծագումով ըլլալով արեւմտահայեր, շարունակած էր պահպանել հոգեւոր կապը իրենց նախկին հայրենիքի՝ Էրզրումի նահանգին հետ։ Ջաւախքը ծնունդ տուած է ազգային այնպիսի յայտնի դէմքերու, ինչպիսիք են [[Յովհաննէս Քաջազնունի|Յովհաննէս Քաջազնունին]], [[Համօ Օհանջանեան]]<nowiki/>ը, [[Ռուբէն Տէր Մինասեան]]<nowiki/>ը, [[Ռուբէն Դարբինեան]]<nowiki/>ը, գրողներ [[Վահան Տէրեան]]<nowiki/>ը, [[Դերենիկ Դեմիրճեան]]<nowiki/>ը, [[Մկրտիչ Սարգսեան]]<nowiki/>ը, աշուղ [[Ջիւանի]]<nowiki/>ն եւ ուրիշներ։ 1918 թուականի Մայիսին, թրքական զօրքերու ներխուժման պատճառով, Ախալքալաք գաւառի բնակչութեան մեծամասնութիւնը արտագաղթեց Բակուրեանի անտառներ ու Ծալկայի շրջան։ Գաղթած 80 հազար հայերէն 35-40 հազարը զոհուեցաւ։ Նոյեմբերի վերջը՝ գաւառէն թրքական զօրքերու հեռանալէն ետք, Ջաւախքի նկատմամբ տարածքային յաւակնութեամբ հանդէս եկաւ մենշեւիկեան Վրաստանը։ Դեկտեմբերին Ախալքալաքի ու Լոռիի համար ծագած հայ-վրացական պատերազմը վերջացաւ անգլիացիներու միջամտութեամբ։ Ջաւախքը ձգեցին Վրաստանի հսկողութեան տակ, սակայն Հայաստանի Հանրապետութիւնն իր գոյութեան ողջ ընթացքին (1918-1920) չդադրեցուց դիւանագիտական ջանքերը, զայն վերադարձնելու ուղղութեամբ։ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարութիւնը, ընդառաջ երթալով բնակչութեան փափաքին, նոյնպէս հանդէս եկաւ Ախալքալաքն ու հարեւան Ծալկան մայր հայրենիքի հետ միաւորելու պահանջով։ Սակայն վրաց-ատրպէյճանական պոլշեւիկ մեծամասնութիւնը, գործելով միասնաբար, 1921 թուական Յուլիսին հասաւ ինչպէս Ախալքալաքի, այնպէս ալ հայկական այլ տարածքներու բռնակցման Վրաստանին ու Ատրպէյճանին։ 6 Նոյեմբեր 1921-ին հայ-վրացական սահմանագծի վերաբերեալ կնքուեցաւ պայմանագիր Խորհրդային Հայաստանի ու Վրաստանի միջեւ, որ մասնակի փոփոխութիւններով պահպանուած է մինչեւ օրս։ Ախալքալաքի նախկին գաւառի մեծ մասէն կազմուեցաւ նոյնանուն վարչական գաւառը (յետագային՝ շրջան)։ Հիւսիսային հայաբնակ գիւղերէն Տաբածղուրը, Մոլիտը եւ Չխարոլան մտցուցին Պորժոմի, իսկ Տամալան՝ աւելի ուշ կազմաւորուած Ասպինձայի շրջաններուն մէջ։ [[1930 թ|1930]]-ին Ախալքալաքի շրջանէն անջատուեցաւ անոր հարաւ արեւելեան մասը, կազմելով Պոկտանովկայի (այժմ՝ Նինոծմինդա) շրջանը։ == Ջաւախքի հայ կաթոլիկներ == Ջաւախքի հայ կաթոլիկները (ֆռանգ, ֆռանկ)<ref name="test1">Հռոմի Աթոռի հետ միութեան կողմնակիցներուն Հայաստանի մէջ կ'անուանէին նաև «ծայթ», «աղթարմա», «ֆռանգ»: Միջնադարուն «ծայթ» կ'անուանէին քաղկեդոնական հայերուն։</ref>- Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ արեւելաեւրոպական թեմին պատկանող ներկայացուցիչներն են, որոնք հաստատուած են Ախալքալաքի գաւառին մէջ 19-րդ դարու կէսերէն։ Այսօր Վրաստանի Սամցխե-Ջաւախքի կաթոլիկներու թիւը կը կազմէ մօտաւորապէս [[50 հազար]] եւ տեղաբաշխուած է Ախալքալաքի շրջանի Ալաստան, Տուրցխ, Վարեւան, Բաւրա, Խուլգումօ, Կարտիկամ, Նինոծմինդայի շրջանի Հեշտիա, Ժդանովական, Թորիա, Ուջմանա, Ասփարա, Նոր Խուլգումօ, Կաթնատու եւ Ախալցխայի շրջանի Սուխլիս, Ղուլալիս, Ծղալթբիլա, Ծինուբան, Մոխրեբ (Նիոխրեբ, Աբաթխսեւ, Ջուլղա գիւղերուն։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://javakhkmedia.com Ջաւախք Մետիա - Ջաւախքի միացեալ տեղեկատուական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231127112614/http://javakhkmedia.com/ |date=2023-11-27 }} * [http://www.a-info.org/ Ա-Ինֆօ - Ջաւախքի տեղեկատուական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170307030249/http://www.a-info.org/ |date=2017-03-07 }} * [http://www.javakhk.net/ Ջաւախքի տեղեկատուական շեմ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517092838/http://javakhk.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://travel.javakhk.net/ Ջաւախքի ուղեցոյց] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140528183521/http://travel.javakhk.net/ |date=2014-05-28 }} * [http://www.javakhkmusic.com/ Ջաախքի երգարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517121029/http://javakhkmusic.com/ |date=2014-05-17 }} * [http://forum.javakhk.net/ Ջաւախքի ֆորումը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140223153902/http://forum.javakhk.net/ |date=2014-02-23 }} * [http://javakhk.livejournal.com/ Լուրեր եւ վերլուծութիւն Ջաւախքէն] * [http://www.aspara.ucoz.com/ Պատմութիւն, լուսանկարներ, տեսահոլովակներ] [[Ստորոգութիւն:Ջաւախք]] 0g6k0s6apjqjnkpuj8sqz7nqhu1x3p9 0 15888 252669 248085 2026-07-10T12:57:24Z Ar Po 3392 /* Հայ էսդրատային երգի տարածման դեսպանը */ 252669 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գոյն = solo_singer }} '''Ատիս Հարմանտեան''' ([[14 Յունուար]] [[1945 թուական|1945]], [[Պէյրութ]], [[Լիբանան]] - [[1 Սեպտեմբեր]] 2019, Սանթա Մոնիքա, [[Լոս Անճելըս]] Գալիֆորնիա, ԱՄՆ) սփիւռքահայ էսդրատային երգերու միջազգային ռահվիրան: Ան եղած է Լիբանանի առաջին հայերէն երգեր մեկնաբանողը: Մեկնաբանած աւելի քան 400 երգեր, ան հայորդիին յիշողութեան մէջ անջնջելիօրէն պիտի գոյատեւէ եւ իր անմոռանալի ձայնը, շարունակ պիտի արձագանգէ: Ատիս Հարմանտեան երգեր ալ գրեց, յօրինեց նաեւ անոնց երաժշտութիւնը եւ ապա հարազատօրէն մեկնաբանեց զանոնք: == Կենսագրութիւն == Ատիս Հարմանտեան լիբանանահայ Անզուգական երգիչ: Տեղափոխուած եւ բնակութիւն հաստատած Լոս Անճելըս: Ատիս Հարմանտեան նախնական ուսումը ստացած է Ռուբինեան վարժարանին մէջ, ապա յաճախած է Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ կաթողիկէ ճեմարանը: Ատիս Հարմանտեան Պուրճ Համուտ ծնած ու հասակ առած երիտասարդ երգիչ մը, որուն երգացանկին մէջ միայն եւրոպական երգերու կը հանդիպէինք: Իբրեւ եւրոպական երգացանկով երգիչ` բնաւ չէր ունեցած Էտի Քեւի (Գէորգ Խաչերեան) կամ Մանուէլ Մենենկիչեանի ժողովրդականութիւնը, եւ ահա առիթը կը տրուի հայերէն երգելու եւ քանի մը ամիսէն արդէն կը դառնայ համայն հայութեան ամենափնտռուած երգիչը`շնորհիւ Յասմիկ Մանասերեանի յօրինած ա՛յն երգերուն, որոնք երկար տարիներ մերժուած ու անտեսուած էին [[Երեւան]]ի մէջ: Որո՞ւ միտքէն պիտի անցնէր, որ 1968-ին, յանկարծ «հրաշք»ով մը տարիներ ժողովրդականութիւն չունեցող երգիչ մը, երգելով Յասմիկ Մանասերեանի անտեսուած երգերը, յանկարծ պիտի դառնար հայութեան ամենասիրուած երգիչը, իսկ Յասմիկ Մանասէրեանի գրած երգերը` ամենասիրուած հայերէն էսդրատային երգերը: Ատիս Հարմանտեանը հայ փոփ երգերի միջազգային ռահվիրան է, քանի որ հայկական էսդրատային երաժշտութիւնը սկսած է Հարմանտանի հիթերով, որոնց խօսքի հեղինակն էր Հասմիկ Մանասերյանը: Առաջինը լոյս է տեսել եւ հանրաճանաչ դարձեր «Ծաղիկներ» երգը։ Յայտնի երգերէն են «Նունէ», «Գարուն Գարուն», «Այլ աչեր», «Ախթամար»: Թողարկել է մօտաւորապէս 30 ալպոմ։ Ատիս Հարմանտեան Սանթա Մոնիքայի (Քալիֆորնիա) հիւանդանոցին մէջ իր աչքերը յաւիտեան փակեց սփիւռքահայ հանրածանօթ էսդրատային երգիչ՝ Ատիս Հարմանտեան, որ երկար տարիներէ ի վեր կը տառապէր քաղցկեղէ։ == Հայերէն «Էսդրատային» Երգի Ծնունդը եւ Ատիս Հարմանտեան Երեւոյթը. «Թրքերէն երգը հեռացաւ հայ տուներէն» == {{քաղուածք| 1960-ականներու սկիզբն էր, երբ Զաւարեան աշակերտական միութիւնը, հրապարակ հանեց «Թրքերէն խօսողին հայերէն պատասխանէ» լոզունգը, եւ սկսանք զետեղել Պուրճ Համուտի բոլոր խանութներուն ցուցափեղկերուն մէջ` կասեցնելու համար թրքախօսութիւնը: «Թրքերէնի տեղ հայերէն ունկնդրէ» լոզունգին կարիքը չունեցանք: Էսդրատային երգերը ինքնաբերաբար զգալիօրէն նուազեցուցին եւ աւելի ուշ արմատախիլ ըրին թրքերէն երաժշտութիւնը: Ատիս Հարմանտեան իր «Ծաղիկներ»-ով, Լեւոն Գաթրճեան «Տլէ Եաման»-ով, Արա Քեքեճեան իր «Շոգեկառք»-ով, Ճորճ Թիւթիւնճեան եւ Գառնիկ Սարգիսեան յեղափոխական երգերով հայ տուներէն դուրս նետեցին թրքերէն երգը: Ամէնուրեք հայ երգն էր, որ կը հնչէր: Թրքերէն երգը հեռացաւ հայ տուներէն ու հայ շրթներէն: | Պօղոս Շահմելիքեան}} Ատիսին գործերը հիմնովին փոխեցին հայորդիին ըմբռնումը՝ երգի եւ երաժշտութեան։ Իւրայատուկ ոճով ան օգտագործեց արեւմտեան աշխարհէն ներս գործածուած նուագարանները․ սկսելով կիթարէն մինչեւ հարուածային եւ փչողական գործիքներ։ Ո՛չ թէ միայն երիտասարդութիւնը, այլ նաեւ ալեհերն ալ տարուած էր անոր երգերով։ Այսպէս, ամէն մարդու լեզուին տակ ու շրթներուն վրայ կը լսուէին ցայսօր ծանօթ մեղեդիներ՝ «Սայլորդ», «Ճէյրանի պէս», «Մանուշակ էիր` պարտէզում բացուած», «Դու սպասիր», «Այլ աչեր կան իմ սրտում», «Ծաղիկնե՜ր, ծաղիկնե՜ր»։ Մինչդեռ «Նունէ» եւ «Գարուն գարուն» այնքան մը ժողովրդականութիւն կը վայելէին, որ այլ լեզուներով ալ կը մեկնաբանուէր։ {{քաղուածք|Պատանի էինք, մինչեւ «Ծաղիկներ»ու յայտնութիւնը՝ Հալէպի Գաբրի ճաշարանին գիշերները օղիով ու քէպապներով լուսցնող Ճորճ Թիւթիւնճեանը կար իր հռչակաւոր, անսպառ շունչով, որ պաշտելի դարձած էր հօրս դաշնակցական սերունդին՝ իր “առտու կանուխ ուսկից կգաս հայ աղջիկ”, յետոյ ալ “մութ գիշերին պտտում էր ֆետային, փամփուշտները խաչկապ կապած…”: Երկարաձիգ “շարքի” յիշեցնող ոճ մը ունէր երգեցողութիւնը, որ սկիզբ ունէր իսկ աւարտը անորոշ: Դժուար էր Ճորճին երգերը սորվիլ ու երգել հոս հոն: Ճորճը հսկայ էր, գանկը բաւական մեծ, հեթանոս աւագ մըն էր ու հեռու՝ իմ սերունդէս:|Նիկոլ Պէզճեան}} == Հայ էսդրատային երգի տարածման դեսպանը == Այսպէս, չափազանցութիւն պիտի չըլլայ նշելը, թէ Ատիս Հարմանտեանը աւելի քան յիսուն տարիներ հայ էսդրատային երգի տարածման դեսպանը դարձաւ ոչ թէ միայն Միջին Արեւելքի մէջ, այլ ամէնուրեք: Ատիս ելոյթներ ունեցաւ Լիբանանէն մինչեւ մօտ ու հեռու տասնեակներով գաղութներ՝ [[Սուրիա]], [[Իրաք]], [[Իրան]], [[Եւրոպա]], Հիւսիսային ու Հարաւային Ամերիկաներ, [[Աւստրալիա]] եւ այլուր, նոյնիսկ [[Հայկական Խորհրդային Ընկերվար Հանրապետութիւն|Խորհրդային Հայաստան]]՝ 1974-ին եւ խելացնոր խանդավառութիւն ստեղծած կատարելով 29 երգահանդէսներ։ == «Ատիս` երգի ճամբով» խորագրով գիրքը == 2015-ին Ատիս Հարմանտեան իր գիրքը՝ «'''Ատիս` երգի ճամբով'''» խորագրով լոյս ընծայած էր հետաքրքրական եւ հաղորդական ոճով: Ան կը պատմէ, թէ ինչպէ՛ս պատանի տարիքին մուտք գործած է երգի ասպարէզ` սկիզբը օտար երգերով, ապա` ամբողջովին հայերէն երգացանկերով: Հատորը լեցուն է հետաքրքրական յուշերով եւ ճոխ՝ նկարներով, ինչպէս նաեւ` մեծաթիւ արժեւորումներով, որոնք տասնամեակներու երկայնքին երեւցած են հայ մամուլին մէջ: Հինգշաբթի, [[2 Փետրուար|25 փետրուար]] 2016-ի երեկոյեան ժամը 7:00-ին, «Ազդակ»-ի «Փիւնիկ» սրահին մէջ տեղի ունեցաւ Ատիս Հարմանտեանի «Ատիս երգի ճամբով» գիրքի շնորհահանդէսը` հովանաւորութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ [[Արամ Ա.]] կաթողիկոսին եւ կազմակերպութեամբ «Վանայ Ձայն» ձայնասփիւռի կայանին: {{քաղուածք|Ելոյթ ունեցաւ Ատիս Հարմանտեան: Ան ըսաւ, թէ իր երազային փափաքները արդէն իրականութիւն սկսած են դառնալ: Ան խորին երախտագիտութիւն յայտնեց վեհափառ հայրապետին, ապա շնորհակալութիւն յայտնեց «Վանայ Ձայն»-ի տնօրէնութեան ու անձնակազմին, մամուլի ներկայացուցիչներուն, օրուան նախագահ Սեմ եւ Լենա Րագուպեաններուն, կնքահայր զօրավար Նազարէթ եւ Մարալ Գաբրիէլեաններուն, երեսփոխան Յակոբ Բագրատունիին, Պուրճ Համուտի քաղաքապետ Անդրանիկ Մսըրլեանին եւ նաեւ գիրքի մեկենասներուն: Ապա ըսաւ. «Շրջած եմ ու աշխատած շատ երկիրներ, բայց ծնած եմ Լիբանան, իմ երգերս ծնած են Լիբանանի մէջ, հետեւաբար ես բան չեմ ներկայացներ` առանց իմ ժողովուրդիս, որովհետեւ ժողովուրդս տասնամեակներ շարունակ հաւատք ընծայեց իմ արուեստիս»: Ան եզրափակեց խօսքը նշելով. «Կը խոնարհիմ արուեստասէր ժողովուրդիս դիմաց ու կ՛ըսեմ. շնորհակալութիւն»: |«Ատիս Երգի Ճամբով» Գիրքի Շնորհահանդէսին Ընթացքին «Կը Խոնարհիմ Արուեստասէր Ժողովուրդիս Դիմաց Եւ Անոր Կ՛ըսեմ Շնորհակալութիւն» Ըսաւ Ատիս Հարմանտեան}} == Շքանշաններ եւ Օրհնութեան ու Գնահատանքի Գիր == Ն.Ս.Տ.Տ. [[Արամ Ա.]] կաթողիկոսը 2005ին, «'''Ս. Մեսրոպ Մաշտոց'''» շքանշանով պատուած էր Ատիս Հարմանտեանը, հայ երգի տարածման եւ ժողովրդականացման մէջ անոր բերած ներդրումին համար: Ատիս Հարմանտեան պարգեւատրուած է նաեւ Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «'''Կոմիտաս'''» շքանշանով։ 2012-ին, Արեւմտեան թեմի առաջնորդ Մուշեղ արք. Մարտիրոսեան եւս Օրհնութեան ու գնահատանքի գիր մը շնորհեց Ատիս Հարմանտեանին, դրուատելով հայկական երգարուեստի մարզին մէջ երգիչին առաւել քան կէս դարու վաստակը: == Աղբիւրներ == * [https://hayemnews.com/%d5%b8%d5%b9-%d5%a5%d6%82%d5%bd-%d5%a7-%d5%a1%d5%b6%d5%a6%d5%b8%d6%82%d5%a3%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d5%bd-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%bf%d5%a5%d5%a1%d5%b6%d5%a8/ Ոչ Եւս Է Անզուգական Ատիս Հարմանտեանը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://hayemnews.com/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%a7%d5%bd%d5%a4%d6%80%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%a5%d6%80%d5%a3%d5%ab-%d5%ae%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a4%d5%a8-%d5%a5%d6%82/ Հայերէն «Էսդրատային» Երգի Ծնունդը եւ Ատիս Հարմանտեան Երեւոյթը. «Թրքերէն երգը հեռացաւ հայ տուներէն»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arevelk.am/en/content/8/10167/%D4%B1%D5%A4%D5%AB%D5%BD%D5%AB-%D5%B0%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8%D5%9D--Hall-of-Liberty-%D5%B8%D6%82%D5%B4.html Ատիսի յուղարկաւորութիւնը՝ Hall of Liberty-մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906055222/http://www.arevelk.am/en/content/8/10167/%25D4%25B1%25D5%25A4%25D5%25AB%25D5%25BD%25D5%25AB-%25D5%25B0%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25B2%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25AF%25D5%25A1%25D5%25BE%25D5%25B8%25D6%2580%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25A9%25D5%25B5%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25B6%25D5%25A8%25D5%259D--Hall-of-Liberty-%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25B4.html |date=2019-09-06 }} * [http://www.arevelk.am/en/content/8/10175/%D4%B1%D5%A4%D5%AB%D5%BD-%D5%80%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B6-%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%AE%D5%A1%D5%B2%D5%AF%D5%A5%D5%BA%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%AB-%D6%83%D5%B8%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%B6%D5%BE%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%BF%D5%BE%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AC-%C2%AB%D4%B9%D5%BC%D5%B6%D5%B9%D5%B8%D6%81-%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%B5%D5%B6%D5%AB%D5%B6%C2%BB.html Ատիս Հարմանտեանի հարազատները առաջարկեր են ծաղկեպսակի փոխարէն նուիրատւութիւն կատարել «Թռնչոց բոյնին»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906055220/http://www.arevelk.am/en/content/8/10175/%25D4%25B1%25D5%25A4%25D5%25AB%25D5%25BD-%25D5%2580%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25B4%25D5%25A1%25D5%25B6%25D5%25A4%25D5%25B5%25D5%25A1%25D5%25B6%25D5%25AB-%25D5%25B0%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25A1%25D5%25A6%25D5%25A1%25D5%25BF%25D5%25B6%25D5%25A5%25D6%2580%25D5%25B6-%25D5%25A1%25D5%25BC%25D5%25A1%25D5%25BB%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25AF%25D5%25A5%25D5%25AC-%25D5%25A5%25D5%25B6-%25D5%25AE%25D5%25A1%25D5%25B2%25D5%25AF%25D5%25A5%25D5%25BA%25D5%25BD%25D5%25A1%25D5%25AF%25D5%25AB-%25D6%2583%25D5%25B8%25D5%25AD%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25A5%25D5%25B6-%25D5%25B6%25D5%25BE%25D5%25AB%25D6%2580%25D5%25A1%25D5%25BF%25D5%25BE%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25A9%25D5%25B5%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25B6-%25D5%25AF%25D5%25A1%25D5%25BF%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25A5%25D5%25AC-%25C2%25AB%25D4%25B9%25D5%25BC%25D5%25B6%25D5%25B9%25D5%25B8%25D6%2581-%25D5%25A2%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25B5%25D5%25B6%25D5%25AB%25D5%25B6%25C2%25BB.html |date=2019-09-06 }} * [https://www.yerepouni-news.com/2019/09/02/%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a5%d5%b4-%d5%a5%d5%bd-%d5%b8%d5%9e%d5%be-%d5%a5%d5%bd-%d5%a4%d5%b8%d6%82-%d5%b9%d5%a3%d5%ab%d5%bf%d5%a5%d5%b4-%d6%85%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a5%d5%b6%d6%84-%d5%b4%d5%a5/ «Ո՞վ եմ ես, ո՞վ ես դու, չգիտեմ. Օտար ենք մենք իրար, անծանօթ»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.yerepouni-news.com/2019/09/02/%d5%a5%d6%82-%d5%b0%d5%ab%d5%b4%d5%a1-%d5%bd%d5%ab%d6%80%d5%a5%d5%ac%d5%ab-%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d5%bd-%d5%a1%d6%80%d5%a4%d5%a7%d5%b6-%d5%a3%d5%ab%d5%b7%d5%a5%d6%80-%d5%a7-%d5%a3%d5%ab%d5%b7/ Եւ հիմա, սիրելի Ատիս, արդէն «գիշեր է, գիշեր…»]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arevelk.am/en/content/9/502/%D5%84%D5%A5%D5%AE%D5%A5%D6%80%D5%A8.-%D5%95%D5%B4%D5%A1%D6%80-%D5%87%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%86%D5%B6-%D5%B8%D6%82-%D4%B1%D5%A4%D5%AB%D5%BD%D5%A8.html Մեծերը. Օմար Շարիֆն ու Ատիսը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906055217/http://www.arevelk.am/en/content/9/502/%25D5%2584%25D5%25A5%25D5%25AE%25D5%25A5%25D6%2580%25D5%25A8.-%25D5%2595%25D5%25B4%25D5%25A1%25D6%2580-%25D5%2587%25D5%25A1%25D6%2580%25D5%25AB%25D6%2586%25D5%25B6-%25D5%25B8%25D6%2582-%25D4%25B1%25D5%25A4%25D5%25AB%25D5%25BD%25D5%25A8.html |date=2019-09-06 }} * [http://www.aztagdaily.com/archives/282216 «Ատիս Երգի Ճամբով» Գիրքի Շնորհահանդէսին Ընթացքին «Կը Խոնարհիմ Արուեստասէր Ժողովուրդիս Դիմաց Եւ Անոր Կ՛ըսեմ Շնորհակալութիւն» Ըսաւ Ատիս Հարմանտեան] * [http://torontohye.ca/%d5%b4%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%ae-%d5%a7-%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%a5%d6%80%d5%a3%d5%ab%d5%b9-%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d5%bd-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%b4/ Մահացած է Լիբանանահայ Երգիչ Ատիս Հարմանտեանը]{{Dead link|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://hairenikweekly.com/2019/09/02/40045 Ատիս Հարմանտեանի Հրաժեշտը]{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hayemnews.com/%d5%a1%d5%b6%d5%b4%d5%a1%d5%b0-%d5%ae%d5%a1%d5%b2%d5%ab%d5%af%d5%a8%d5%9d-%d5%a1%d5%bf%d5%ab%d5%bd%d5%a8/?fbclid=IwAR35MExTLV3fO_zptmgPWCzaLO_ETQIZi3dBseFU23Mc4UkVTDSlnSEJRv0 Անմահ Ծաղիկը՝ ԱՏԻՍը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://horizonweekly.ca/en/%D5%B8%D5%B9-%D5%A5%D6%82%D5%BD-%D5%A7-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%AA%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D5%BE%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82-%D5%BC%D5%A1%D5%B0%D5%BE%D5%AB/ Ոչ Եւս Է Հայ Ժողովրդային Երգերու Ռահվիրայ Ատիս Հարմանտեան] * [http://hayemnews.com/by-way-of-song-in-memory-of-adiss/?fbclid=IwAR0qOMq_PEDU_Xs_e8yQujc5l1Pbhzptkabve8fy3DUvqqObX8xL2V4fhKg By Way of Song - In Memory Adiss]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.aniarc.am/2019/09/17/adis-harmandean-raffi-bedikian-september-2019/ «Ծփում է Սեւանը, շողում է Սեւանը…». մինչեւ կեանքիս վերջը պիտի լսեմ ու սիրեմ ձայնդ…] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} d71ckp6vydcwq9gtc11qbk1892bypcu 0 32214 252668 252664 2026-07-10T12:23:08Z Azniv Stepanian 8 /* Հանրային մարզ */ 252668 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Օտրի Ազուլէ''' ({{Lang-fr|Audrey Azoulay}}, {{ԱԾ}}), ծագումով հրեայ ֆրանսացի քաղաքական եւ պետական գործիչ, որ 2017-էն 2025 թուականներուն պաշտօնավարած է որպէս Միացեալ Ազգերու Կրթական, Գիտական եւ Մշակութային Կազմակերպութեան (ԵՈՒՆԵՍՔՕ) 10-րդ Գլխաւոր Տնօրէնը՝ դառնալով կազմակերպութեան երկրորդ կին ղեկավարը<ref>{{Citation|title=Audrey Azoulay|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Audrey_Azoulay&oldid=1359937961|date=2026-06-18|accessdate=2026-07-10|language=en}}</ref>։ Ան նախապէս՝ 2016-էն 2017 թուականներուն, ծառայած է որպէս [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մշակոյթի եւ հաղորդակցութեան նախարար՝ վարչապետներ Մանուէլ Վալսի եւ Պեռնար Քազնէօվի պաշտօնավարութեան շրջանին։ [[13 Հոկտեմբեր]] 2017-ին ընտրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի գլխաւոր տնօրէն։ 2024-ին ան արժանացած է Փարիզի Տոֆին Համալսարանի «Տարուան Շրջանաւարտ» մրցանակին<ref>"Dauphinews - le magazine des Alumni - N°12 / Novembre 2024".</ref>։ == Կենսագրական գիծեր<ref>{{Citation|title=Audrey Azoulay|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Audrey_Azoulay&oldid=1359937961|date=2026-06-18|accessdate=2026-07-10|language=en}}</ref> == Օտրի Ազուլէ ծնած է 4 Օգոստոս 1972-ին<ref>"Audrey Azoulay". French Government. Archived from the original on 7 May 2017. Retrieved 21 April 2017.</ref>, Լա Սել-Սէն-Քլու՝ Էսաուիրայէն<ref>"Audrey Azoulay : "A l'ENA, j'ai découvert l'antisémitisme vieille France"". ''Le Journal du Dimanche'' (in French). 14 February 2016.</ref> սերած մարոքեան հրէական ընտանիքի մէջ։ Անոր հայրը՝ Անտրէ Ազուլէն, Մարոքի Մոհամմետ Զ. թագաւորի ներկայիս աւագ խորհրդականն է, իսկ նախապէս՝ 1991-էն 1999 թուականներուն, եղած է անոր նախորդին՝ Հասան Բ. թագաւորի խորհրդականը<ref>Ackermann, Paul (11 February 2016). "Audrey Azoulay, ministre de la Culture et "amie des artistes"" (in French). Huffington Post.</ref><ref>"Leïla Slimani reçoit les insignes d'Officier de l'ordre des Arts et des Lettres à Paris" (in French). Huffington Post. 23 March 2017. Archived from the original on 24 March 2017.</ref>։ Ազուլէ 1994-ին կառավարման գիտութեան մագիստրոսի կոչում ստացած է Փարիզի Տոֆին Համալսարանէն, իսկ գործարար վարչարարութեան մագիստրոսի (MBA) կոչում՝ Լանքասթըր Համալսարանէն<ref>Rahal, Sophie (11 February 2016). "Audrey Azoulay, nouvelle ministre de la Culture, jusqu'ici, une femme de l'ombre" (in French). felerama.</ref><ref>Bommelaer, Claire (11 February 2016). "Audrey Azoulay à la Culture, une ascension fulgurante". ''Le Figaro'' (in French).</ref><ref>Cornu, Camille (11 February 2016). "Audrey Azoulay, nouvelle ministre de la Culture". Actualitte.</ref>։ Ան ուսանած է նաեւ Փարիզի Քաղաքական Գիտութիւններու Հիմնարկին եւ 2000-ին՝ Վարչարարութեան Ազգային Դպրոցին մէջ (ENA) («Աւերոյես» սերունդ, ի միջի այլոց՝ Ֆլէօր Փըլըրէնի, Ալեքսի Քոլէրի եւ Նիքոլա Քազատիի կողքին)։ Համալսարանական ուսման տարիներուն Ազուլէ աշխատած է դրամատան մէջ, ինչ որ, իր խոստովանութեամբ, «ատած է»։ Վարչարարութեան Ազգային Դպրոցի (ENA) մէջ իր ուսանած շրջանին, ան կը նշէ, թէ «յայտնաբերած է ֆրանսական հին հակահրէականութիւնը»։ Ան կը յիշէ, որ մասնակցած է ցոյցերու՝ 1986-ին Տըվաքէի օրինագիծին դէմ, 1995-ին՝ Ժիւփէի ծրագիրին դէմ, ինչպէս նաեւ՝ 2002-ի Ֆրանսայի նախագահական ընտրութիւններու երկրորդ փուլին Ժան-Մարի Լը Փենի թեկնածութեան դէմ։ Իր տիպարներն են [[Սիմոն Վէյլ|Սիմոն Վէյլը]] եւ [[Ժան Զէյ|Ժան Զէյը]]։ == Ասպարէզ<ref>{{Citation|title=Audrey Azoulay|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Audrey_Azoulay&oldid=1359937961|date=2026-06-18|accessdate=2026-07-10|language=en}}</ref> == === Հանրային մարզ === 2000 թուականին Ազուլէ նշանակուած է քաղաքացիական տնօրէն՝ կցուելով վարչապետ Լիոնել Ժոսփենի կառավարութեան ընդհանուր քարտուղարութեան։ 2000 Ապրիլէն մինչեւ 2003 Յուլիս, ան աշխատած է որպէս հանրային տեսալսողական (audiovisual) մարզի գրասենեակի պետ՝ յատկապէս զբաղելով մետիայի զարգացման բաժանմունքի մէջ գործող կազմակերպութիւններու ռազմավարութեամբ ու ֆինանսաւորմամբ։ Նոյն ժամանակահատուածին, ան Եւրոպական Յանձնաժողովին համար վարած է մեդիայի փորձագիտական առաքելութիւններ՝ Եւրամիութեան անդամակցութեան նախապատրաստական ծրագիրներու ծիրէն ներս։ 2003-ին Ազուլէ Փարիզի Քաղաքական Գիտութիւններու Հիմնարկին մէջ կը ղեկավարէր մեդիայի ռազմավարութեան, ինչպէս նաեւ տեսալսողական ու շարժապատկերի ֆինանսաւորման նուիրուած համաժողովը։ 2003 Սեպտեմբերէն մինչեւ 2006 Փետրուար, ան աշխատած է Իլ-տը-Ֆրանսի Շրջանային Հաշուեքննիչ Պալատին մէջ եւ հանրային ծառայութիւններու ծախսերու ու արդիւնաւէտութեան քննիչ յանձնախումբին հետ։ 2004-ին ան հանդէս եկած է բեմադրիչ Սթիւ Սուիսայի «Մեծ Դերը» (Le Grand Rôle) ֆիլմի դերասանական կազմին մէջ՝ մարմնաւորելով բեմադրիչի օգնականը։ 2006 թուականին Ազուլէ միացած է Շարժապատկերի եւ շարժուն պատկերի ազգային կեդրոնին (CNC)՝ յաջորդաբար վարելով Մուլտիմեդիայի գործերու փոխտնօրէնի, Ֆինանսական եւ իրաւաբանական գլխաւոր տնօրէնի, ապա՝ Գլխաւոր տնօրէնի տեղակալի պաշտօնները<ref>"Audrey Azoulay nommée Directrice générale déléguée du CNC" (in French). CNC.</ref><ref>"Audrey Azoulay, la surprise de François Hollande Rue de Valois". ''Le Monde'' (in French). 12 February 2016.</ref>։ 2014-էն մինչեւ 2016 թուական, Ազուլէ ծառայած է որպէս նախագահ Ֆրանսուա Հոլանտի հաղորդակցութեան եւ մշակութային հարցերով խորհրդական։ === Ֆրանսայի Մշակոյթի Նախարար === 11 Փետրուար 2016-ին, Ազուլէ յաջորդեց Ֆլէօր Փըլըրէնին՝ ստանձնելով Մշակոյթի Նախարարի պաշտօնը։ Իր պաշտօնավարութեան ընթացքին, ան նախարարութեան պիւտճէն աւելցուց 6.6%-ով՝ 2017-ին հասցնելով ընդհանուր 2.9 միլիառ եւրոյի, որ երկրի պատմութեան մէջ արուեստներուն խոստացուած պետական ամենամեծ գումարն էր<ref>Stapley-Brown, Victoria; McGivern, Hannah (5 October 2016). "France to increase funding for museums and acquisitions in 2017 budget". ''The Art Newspaper''.</ref>։ Իր ղեկավարութեամբ, Նախարարութիւնը իր աջակցութիւնը բերաւ կին արուեստագէտներու ժամանակակից արուեստի մրցանակին, որ հիմնադրուած էր AWARE (Archives of Women Artists, Research and Exhibitions) կազմակերպութեան կողմէ<ref>Anna Sansom (16 February 2017), First French art prize for female artists awarded ''The Art Newspaper''.</ref>։ Միջազգային գետնի վրայ՝ ան առանցքային դեր խաղաց Ֆրանսայի, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի եւ Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու համատեղ նախաձեռնութիւններուն մէջ՝ ուղղուած հակամարտութեան գօտիներուն մէջ մշակութային ժառանգութեան պահպանման (որուն մասին յայտարարուեցաւ Դեկտեմբեր 2016-ին)։ Ան նաեւ ստորագրեց Ֆլորենսի Հռչակագիրը, որ կը դատապարտէր մշակութային վայրերու ոչնչացումը՝ Մարտ 2017-ին կայացած G7-ի մշակոյթի առաջին գագաթնաժողովին ընթացքին։ 24 Մարտ 2017-ին<ref>Emily Sharpe (26 May 2017), Who will win race to run Unesco? ''The Art Newspaper''.</ref>, ան ՄԱԿ-ի Ապահովութեան Խորհուրդին ներկայացուց զինուած հակամարտութիւններու ժամանակ մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան վերաբերեալ թիւ 2347 Բանաձեւի նախագիծը։ Ֆրանսայի, Իտալիոյ եւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ առաջադրուած այս բանաձեւը ընդունուեցաւ միաձայնութեամբ։ 2016 թուականի վերջաւորութեան, Ազուլէ ի վերջոյ որոշեց չառաջադրել իր թեկնածութիւնը 2017-ի Ֆրանսայի խորհրդարանական ընտրութիւններուն։ Ընկերվարական Կուսակցութեան նախագահական նախնական ընտրութիւններուն (primaries) ան զօրակցեցաւ Մանուէլ Վալսին՝ որպէս կուսակցութեան թեկնածու 2017-ի Ֆրանսայի նախագահական ընտրութիւններուն։ Ընտրութեան առաջին փուլին Ընկերվարական Կուսակցութեան ձախողութենէն ետք, ան հրապարակաւ յայտարարեց իր աջակցութիւնը Էմանուէլ Մաքրոնին՝ ընդդէմ Մարին Լը Փենի<ref>"Security Council Condemns Destruction, Smuggling of Cultural Heritage by Terrorist Groups, Unanimously Adopting Resolution 2347 (2017)". United Nations. 24 March 2017.</ref><ref>"Security Council Condemns Destruction, Smuggling of Cultural Heritage by Terrorist Groups, Unanimously Adopting Resolution 2347 (2017)". United Nations. 24 March 2017.</ref>։ === ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Գլխաւոր Տնօրէն === 2017 թուականին Ազուլէն այն ինը թեկնածուներէն մէկն էր, որոնք կը ձգտէին յաջորդել Իրինա Պոքովային՝ որպէս ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Գլխաւոր Տնօրէն<ref>"French minister Royal to run for U.N. development agency post". ''Reuters''. 25 March 2017. Retrieved 5 June 2023.</ref>։ Համատ պըն Ապտըլազիզ Ալ-Քաուարիի դէմ մղուած վերջին փուլին, ան ընտրուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Գլխաւոր Տնօրէն, եւ անոր թեկնածութիւնը վաւերացման ներկայացուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի ընդհանուր վեհաժողովին՝ 10 Նոյեմբեր 2017-ին<ref>Irish, John (13 October 2017). "UNESCO selects France's Azoulay as new chief". ''Reuters.com''. Archived from the original on 13 October 2017. Retrieved 13 October 2017.</ref>։ 2021 թուականին Ազուլէն վերընտրուեցաւ երկրորդ չորսամեայ շրջանի մը համար<ref>John Irish (9 November 2021), UNESCO chief re-elected for second-term ''Reuters''.</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] 68etykm7uxq403eshkjfe89byds87zw 0 32215 252675 2026-07-11T10:37:57Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարտիրոս Ղրիմեցի''' ({{ԱԾ}}), հայ եկեղեցական, քաղաքական գործիչ, մատենագիր եւ տաղասաց։ Պատրիարքի պաշտօն վարած է [[Կոստանդնուպոլիս]] (1659-1660) եւ [[Երուսաղէմ]] (1677-1680, 1681-1683) թուականներուն։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} Ստորոգութիւն:Հայ եկեղ...»: 252675 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարտիրոս Ղրիմեցի''' ({{ԱԾ}}), հայ եկեղեցական, քաղաքական գործիչ, մատենագիր եւ տաղասաց։ Պատրիարքի պաշտօն վարած է [[Կոստանդնուպոլիս]] (1659-1660) եւ [[Երուսաղէմ]] (1677-1680, 1681-1683) թուականներուն։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ]] 7vtcmfxxtwyrb10qocogwk94lmcvtsf