Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 1893 252727 252700 2026-07-15T08:57:59Z Maral Dikbikian 4797 252727 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բժիշկ}} '''Գալուստ Ասլանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բժիշկ։ Շրջանաւարտ Մ. Փորթուգալեանի հիմնած Կեդրոնական Վարժարարէն։ Երկու տարիի չափ ուսուցչութեամբ զբաղած է յիշեալ վարժարանին մէջ։ [[Բժշկութիւն]] ուսանելու սկսած է [[Մարսիլիա|Մարսիլիոյ]] մէջ, ուր [[1890]]-ին, հիւանդանոցներու «Interne» մրցումին մէջ առաջին կ՛ելլէ։ Բժշկական վկայական կը ստանայ [[Փարիզ]]ի համալսարանէն [[1895]]-ին եւ [[Սելանիկ|Թեսաղոնիկէ]] կը հաստատուի, երկար տարիներ վարելով իտալական եւ հրէական հիւանդանոցներու վիրաբուժապետի պաշտօնները։ Իտալական կառավարութիւնը անուանած է զինք՝ «Ասպետ Իտալական Թագին» ։ Տոքթ. Ասլանեան վարած է ազգային եւ հասարակական կարեւոր պաշտօններ։ Ան եղած է Հայ Հանրապետական Կառավարութեան պատուակալ հիւպատոս եւ Սելանիկի Խնամակալութեան Բարեգոծականին տեղւոյն մասնաճիւղին եւ Ազգային Վարժարանի հոգաբարձութեան ատենապետ։ Տոքթ. Ասլանեան հանրային կեանքին մէջ ցոյց տուած է հասուն, փորձառու եւ ողջախոհ հայու ոգին։ Ինքն է [[Սելանիկ]]ի ամէնէն վաղեմի բժիշկը։ == Գիրքեր == * «Հայ Հանրագիտակ», [[Մկրտիչ Պոտուրեան|Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան]], 1938 Պուքրէշ, Բ հատոր․ էջ 226։ * Մարկարեան, «Յուշագիրք», էջ 201։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> {{DEFAULTSORT:Ասլանեան, Գալուստ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բժիշկներ]] [[Ստորոգութիւն:13 Փետրուարի ծնունդներ]] 8idtzqvksfmmyomsj8i76t8uetgn3qf 0 3050 252731 225951 2026-07-15T09:42:00Z Maral Dikbikian 4797 252731 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Էպոլա | image file = Ebola_Virus_TEM_PHIL_1832_lores.jpg | image descr = Էպոլայի մանրապատկերը | image2 file = | image2_caption = | regnum = Վիրիւսներ | phylum = | classis = | infraclassis = | ordo = | subordo = | familia = | latin = Ebolavirus | children name = Տեսակներ | children = * ''[[Zaire ebolavirus]]'' * ''[[Sudan ebolavirus]]'' * ''[[Reston ebolavirus]]'' * ''[[Tai Forest ebolavirus]]'' * ''[[Bundibugyo ebolavirus]]'' | author = | wikispecies = Ebolavirus | commons = Ebolavirus | itis = | ncbi = | range map = | range legend = | ictv = 01.025.0.02 | Baltimore group = }} '''Էպոլա''' հիւանդութիւնը ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է։ Յաճախ անիկա կը կոչուի Էպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատուկ ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է։ == Ի՞նչ է Էպոլան == Այս հիւանդութեան ժահրը Էպոլա ժահրն է, որ առաջին անգամ յայտնուեցաւ [[1976]]-ին [[Սուտան]]ի մէջ եւ [[Քոնկօ|Քոնկոյի]] Էպոլա գետին շրջակայքը։ Այս ժահրը կը պատկանի Filoriridae ժահրերու խմբաւորումին։ Էպոլա անուանումը կը վերագրուի Քոնկոյի Էպոլա գետին։ Այս երկու երկիրներուն մէջ էպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուեցաւ եւ վերածուեցաւ համաճարակի։ Էպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուեցաւ [[2012]]-ին [[Ուկանտա]]յի եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ։ [[2014]]-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ է։ Ըստ միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու, 2014-ի համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս [[Կինէ (երկիր)|Կինէի]], Սիէրա Լէոնէի եւ [[Լիպերիա|Լիպերիոյ]] մէջ։ Մինչեւ օրս էպոլան խլած է 11,315-է աւելի մարդոց կեանքը։ Յայտնաբերուած են 28,638 պարագաներ<ref name=CDC2014>{{cite web|title=CDC urges all US residents to avoid nonessential travel to Liberia, Guinea and Sierra Leone because of an unprecedented outbreak of Ebola. | url = http://wwwnc.cdc.gov/travel/notices/warning/ebola-liberia|website = CDC | accessdate = 2 August 2014 | date = 31 July 2014 }}</ref><ref name=CDCAug2014N>{{cite web|title=2014 Ebola Outbreak in West Africa|url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/outbreaks/2014-west-africa/|website=CDC|accessdate=5 August 2014|date=4 August 2014}}</ref>: Էպոլան շատ արագ կը տարածուի [[Ափրիկէ]]ի այլ շրջաններու մէջ։ Մահեր արձանագրուած են նաեւ Սենեկալի եւ Քոնկոյի մէջ։ == Փոխանցում == Էպոլա ժահրը առաւելաբար հիւրընկալուած է Ափրիկէի կարգ մը երկիրներու կապիկներու, շեմբանզէներու եւ չղջիկներու կողմէ։ Այսինքն ժահրը կ'ապրի այս կենդանիներու մարմնին մէջ։ Էպոլա ժահրը կը փոխանցուի մարդուն, երբ ան դպչի այս կենդանիներուն մորթին եւ կամ անոնց մարմինէն արտադրուող հեղուկներուն, այսինքն՝ արեան, սերմնահեղուկին (semen), կրծքակաթին, մէզին եւ լորձունքին։ Իսկ էպոլա ժահրի փոխանցումը վարակուող անձէ մը առողջ անձի մը, տեղի կ'ունենայ նոյն ձեւով։ էպոլա ժահրի փոխանցումը եւ տարածումը օդի, ջուրի եւ ուտեստեղէններու միջոցաւ չի կատարուիր։ Թխսումի շրջանը (incubation period) 10-21 օր է, այսինքն՝ հիւանդութեան ախտանշանները կը յայտնուին վարակումէն 10-21 օրեր ետք։ Անոր փոխանցումը եւ տարածումը տեղի կ'ունենայ հիւանդութեան ախտանշաններու յայտնուելէն ետք<ref>{{cite web|title=Ebola (Ebola Virus Disease) Transmission |website=CDC |date=5 November 2014 |accessdate=7 November 2014 |url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/index.html}}</ref><ref name="Drazen2014">{{cite journal|author=Drazen JM, Kanapathipillai R, Campion EW, Rubin EJ, Hammer SM, Morrissey S, Baden LR|title=Ebola and quarantine|journal=N Engl J Med|volume=371| issue=21|pages=2029–30|date=November 2014|pmid=25347231|doi=10.1056/NEJMe1413139}}</ref><ref name=CDC2014QAT/><ref>{{cite web | url=http://well.blogs.nytimes.com/2014/10/03/ebola-ask-well-spread-public-transit/ | title=Ask Well: How Does Ebola Spread? How Long Can the Virus Survive? | work=The New York Times | date=3 October 2014 | accessdate=24 October 2014 | author=Donald G. McNeil Jr.}}</ref>: Ժահրի մուտքի անցքերէն են քիթը, բերանը, աչքերը, բաց վէրքերը, կտրուածքները եւ քերծուածքները<ref name=CDC2014QAT>{{cite web|title=Q&A on Transmission, Ebola |website=CDC |date=September 2014 |accessdate=3 October 2014 |url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/transmission/qas.html}}</ref><ref name=CDCNOV2014>{{cite web|title=How Ebola Is Spread|url=http://www.cdc.gov/vhf/ebola/pdf/infections-spread-by-air-or-droplets.pdf|format=PDF|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|date=November 1, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Sexual transmission of the Ebola Virus : evidence and knowledge gaps|url=http://www.who.int/reproductivehealth/topics/rtis/ebola-virus-semen/en/|website=who.int|accessdate=16 April 2015|date=4 April 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sciencetimes.com/articles/6000/20150502/ebola-transmitted-through-sex.htm |title=Ebola Can Be Transmitted Through Sex |first=Brian |last=Wu |date=May 2, 2015| accessdate=May 3, 2015| newspaper=Science Times}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Varkey|first1=JB|last2=Shantha|first2=JG|last3=Crozier|first3=I|last4=Kraft|first4=CS|last5=Lyon|first5=GM|last6=Mehta|first6=AK|last7=Kumar|first7=G|last8=Smith|first8=JR|last9=Kainulainen|first9=MH|last10=Whitmer|first10=S|last11=Ströher|first11=U|last12=Uyeki|first12=TM|last13=Ribner|first13=BS|last14=Yeh|first14=S|title=Persistence of Ebola Virus in Ocular Fluid during Convalescence.|journal=The New England Journal of Medicine|date=7 May 2015|pmid=25950269|doi=10.1056/NEJMoa1500306|volume=372|pages=2423–7}}</ref>: [[Պատկեր:EbolaSubmit2.png|250px|մինի|Տարածում Ափրիկէի մէջ.]] Էպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները։ Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ<ref name=Ruz2014>{{cite book|last1=Ruzek|first1=edited by Sunit K. Singh, Daniel|title=Viral hemorrhagic fevers|date=2014|publisher=CRC Press, Taylor & Francis Group|location=Boca Raton|isbn=9781439884294|page=444|url=https://books.google.am/books?id=l5MtJdDhie0C&pg=PA444}}</ref>: Չմահացողները կը կրեն էպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու՝ սերմնահեղուկի միջոցաւ։ [[Պատկեր:Diseased Ebola 2014.png|300px|մինի|[[2013]]-էն [[2015]]]] == Ախտանշաններ == [[Պատկեր:Symptoms of ebola.png|250px|մինի|Ախտանշաններ]] Էպոլա հիւանդութեան ախտանշանները կը նմանին [[Դողտենդ (Մալարիա)|դողտենդի]] (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար էպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն<ref name=WHO2014/>: Էպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են՝ բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ [[գլխացաւ]], փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի [[Դեղնախտ|դեղնութիւն-դեղնախտ]] (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma): Արիւնահոսութիւնը կը յայտնուի տարբեր ձեւերով։ Առաջին քանի մը օրերուն տեղի կ'ունենայ մորթային մակերեսային կէտաւոր արիւնազեղում (petechiae) եւ ենթամորթային արիւնազեղում (ecchymosis): Ասոնց կը յաջորդէ բացայայտ՝ բերանային, սրբանային եւ հեշտոցային արիւնահոսութիւն։ Կը տեսնուի նաեւ մորթային բշտիկաւոր ցան (rash)<ref name=WHO2014>{{cite web | title = Ebola virus disease Fact sheet No. 103|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs103/en/|work=World Health Organization | date = September 2014}}</ref>: Էպոլա հիւանդութենէն վարակուած անհատը կ'ունենայ հետեւեալ երկու ընթացքներէն մէկը. #Երկրորդ շաբթուան ընթացքին հիւանդին ախտանշանները կը մեղմանան ինքնաբերաբար եւ որոշ բարելաւում կ'արձանագրուի։ #Հիւանդութիւնը կը յառաջանայ եւ բարդութիւններ կը յայտնուին մարմնի զանազան օրկաններու գործունէութեան մէջ։ Այս պարագային ախտանշանները կը զօրանան, բարելաւում տեղի չ'ունենար եւ ընդհակառակն՝ կը սկսին լեարդի կրկնուող բորբոքումներ, աչքի անօթապատեանաբորբ (uvietis), ամորձաբորբ (orchitis), բացայայտ արիւնահոսութիւն եւ մահ։ == Դէմ Դնել == Համաճարակներու ընթացքին մահացութեան միջին տոկոսը (mortality rate) կը հասնի 50-ի։ Էպոլա հիւանդութենէ չմահացող անհատը կ'ունենայ 10 տարուան ախտամերժողականութիւն էպոլա ժահրին դէմ։ Էպոլա հիւանդութեան ախտաճանաչումը կը փաստուի գտնելով էպոլա ժահրը հիւանդին արեան եւ կամ անոր վարակուած հիւսկէններուն մէջ։ Կը կատարուին նաեւ արեան կարմիր եւ ճերմակ գնդիկներու, լեարդի գործունէութեան, արիւնահոսութեան եւ մէզի քննութիւններ։ Ինչպէս յիշուեցաւ նախապէս, մինչեւ օրս էպոլա հիւանդութեան դէմ յատուկ պատուաստ եւ հակաժահրային դարմանում գոյութիւն չունին։ Սակայն շատ մը երկիրներու առողջապահական հաստատութիւնները շատ մեծ աշխատանք կը տանին գտնելու համար պատուաստ մը։ Յամենայնդէպս, վարակուած անձը պէտք է խմէ առատ ջուր եւ կամ անոր պէտք է ներարկել ներերակային յատուկ հեղուկներ։ Ֆիզիքական հանգիստը շատ կարեւոր է։ Հակաջերմն ու ցաւազերծ դեղերը ունին մեծ դերակատարութիւն։ Զօրաւոր արիւնահոսութեան պարագային արեան փոխներարկումը կը դառնայ պարտաւորիչ։ Վարակուած անձը պէտք է մեկուսացուի։ Կանխամեկուսացումի (quarantine) միջոցառումները պարտաւորիչ են, որպէսզի համաճարակներ տեղի չունենան։ Նախազգուշական միջոցները պարտաւորիչ են համաճարակներու ընթացքին։ Հիւանդանոցներու անձնակազմերը պէտք է գործածեն յատուկ ձեռնոցներ, գոգնոց եւ դիմակ (mask), իսկ բժշկական բոլոր գործիքները պէտք է հականեխուին մեծ ուշադրութեամբ։ Ժողովրդային առողջապահական դաստիարակութիւնը խիստ կարեւոր է։ == Անոր Մասին == Այս օրերուս ամբողջ աշխարհը կը խօսի այս մասին։ Պետութիւններ ահազանգի մատնուած են էպոլայով։ Նոյնիսկ միջազգային համաժողովներու ընթացքին էպոլան նկատուած է մարդկութեան առաջնահերթ վտանգ։ Կը լսենք ու կը կարդանք ամէն օր էպոլա հիւանդութեան մահասփիւռ տարողութեան մասին, Ափրիկեան էպոլա համաճարակ երկիրներէ ամէնօրեայ կոչեր կ'ուղղուին համայն աշխարհին՝ անմիջական բժշկական անսահման պէտքերուն հասնելու, որպէսզի կարողանան դիմագրաւել էպոլա «հրէշը»: Այս ափրիկեան երկիրները բժշկական բաւարար կեդրոններ եւ հարկաւոր միջոցներ չունին պայքարելու դէմ ու ընդունելու եւ դարմանելու էպոլայէն վարակուող բոլոր անհատները։ Միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնները առաջին օրէն իրենց ամբողջական կազմերով հասած են օժանդակելու այս երկիրներու ժողովուրդներուն։ Միջազգային դրամատունը մինչեւ օրս տրամադրած է 400 միլիոն տոլար, պայքարելու համար էպոլա հիւանդութեան դէմ եւ օժանդակելու այս երկիրներուն։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Օպաման Միացեալ Ազգերու համաժողովին՝ անդրադառնալով էպոլային, ըսած է. «Բաւարար չէ այն, ինչ կը կատարուի էպոլան դիմագրաւելու համար»: Ուստի, նախագահ Օպամայի որոշումով 3000 բանակայիններ շուտով ուղարկուեցան ափրիկեան այս երկիրները, օգտակար դառնալու պայքարին։ Քանատայի կառավարութիւնը, իր կարգին, ղրկած է օգնական անձնակազմ մը, շարժական տարրալուծարաններ, հինգ միլիոն տոլար նիւթական օժանդակութիւն եւ էպոլայի դէմ հազար դեղաքանակ (dose) փորձառական պատուաստ։ Էպոլա հիւանդութիւնը կը տարածուի երկրէ երկիր՝ վարակուած մարդոց ճամբորդութեան պատճառով։ Այս իսկ պատճառով էպոլան հասած է Միացեալ Նահանգներ։ Թոմաս Տանքըն ամերիկացի ճամբորդ մըն է, որ դէմ յանդիման եկած է Լիպերիոյ մէջ էպոլա հիւանդութենէ վարակուած անձերու։ Վերադառնալէ ետք Ամերիկա, կը փաստուի անոր էպոլայով վարակուած ըլլալը եւ դարմանուած է մեկուսացուած կեդրոնի մը մէջ փորձառական «Brincidofovir» դեղով։ Երկու սպանացի քարոզիչներ Ափրիկէի մէջ էպոլայով վարակուելէ ետք կը վերադառնան Սպանիա եւ մեկուսացուած դարմանումի կ'ենթարկուին, սակայն երկուքն ալ կը մահանան։ Այն հիւանդապահուհին, որ խնամած է այս քարոզիչները վարակուած է էպոլայով: Էպոլա ժահրը կրնայ գործածուիլ պատերազմներու եւ ահաբեկչական գործողութիւններու ընթացքին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *«Ազդակ» օրաթերթ, Առողջապահական - Բժշկագիտական, դկտ. Կարպիս Հարպոյեան, [[16 Հոկտեմբեր]], [[2014]]: [[Ստորոգութիւն:Հիւանդութիւններ]] 5w50zucwdipn7nq1rcdesenfe912wv2 0 5038 252719 252690 2026-07-14T17:13:36Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252719 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]](3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահԱՄՆ կառավարութիւն |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} [[Ուաշինկդոն (Գուլոմպիա)|Ուաշինկթըն (Գուլոմպիա)]] |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ Ռուսիոյ [[«Ռոսկոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսկոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} mgy2l6dervdmyz9chqmsofeke7pwm99 252721 252719 2026-07-14T18:00:10Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252721 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]] (3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||{{USA}} Ուաշինկթըն (Քոլումպիա) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} fgl3wbv3rx2u25o8zfuoiqoj11otr6m 252729 252721 2026-07-15T09:10:53Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252729 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]] (3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն]] ([[«Քոլումպիա» տիեզերանաւ|Քոլումպիա]]) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւի]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռի (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» տիեզերանաւի եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» տիեզերանաւի համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ տիեզերանաւի նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 05yqpl8s16nrn3d43i7r5kobayozc1y 252733 252729 2026-07-15T10:00:11Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252733 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]] (3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն]] ([[«Քոլումպիա» տիեզերանաւ|Քոլումպիա]]) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ ֆ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} g7lgais37g6whbluctqjgyhxs4jd3q2 252734 252733 2026-07-15T10:00:28Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 252734 wikitext text/x-wiki {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|ՆԱՍԱ<br/> [[Պատկեր:NASA logo.svg|կենտրոն|150px]] |- |Կարգախօսը||'''«Ի շահ բոլորին»'''(''For the Benefit of All'') |- |Գործունէութիւնը||տիեզերական հետազօտութիւններ |- |Ստեղծման ամսաթիւը||29 Յուլիս, 1958 |- |Իրաւանախորդը||[[Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատվական կոմիտէ|Օդագնացութեան Ազգային խորհրդատուական կոմիտէ]] (3 Մարտ, 1915 ) |- |կ'ենթարկուի||ԱՄՆ փոխ-նախագահին, ԱՄՆ կառավարութեան |- |Գլխաւոր գրասենեակ||[[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ,]] [[Ուաշինկթըն]] ([[«Քոլումպիա» տիեզերանաւ|Քոլումպիա]]) |- |Ղեկավարը||Չարլզ Պոլտեն<br/>(''Charles F. Bolden, Jr.'') |- |Ծրագիրները||Մերքիւրի<br/>[[Ճեմինի (տիեզերանաւ)|Ճեմինի]]<br/>[[Ափոլլօ]]<br/> |- |} '''Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն,''' (անգլ. National Aeronautics and Space Administration, կրճատուած՝ ՆԱՍԱ), որ կը պատկանի [[ԱՄՆ]]-ի պետութեան եւ կ'ենթարկուի անմիջականօրէն ԱՄՆ-ի փոխնախագահին եւ նիւթապէս կը հովանաւորուի ԱՄՆ-ի պետական պիւտճէէն։ Պատասխանատու է երկիրին քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներուն։ ՆԱՍԱ-ն ունի ընդարձակ ցամաքային եւ հաղորդակցական ենթակառուցուածքներ, որոնց շարքին են՝ Խոր Տիեզերքի Ցանցը (Deep Space Network) եւ Երկրամերձ Ցանցը (Near Earth Network)։ Անոր գիտական ծրագիրները կը կեդրոնանան Երկիրին դիտարկման վրայ՝ Երկիրին Դիտարկման Համակարգին (Earth Observing System) միջոցով, արեւային ուսումնասիրութիւններուն, ինչպէս նաեւ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային Համակարգի]] հետախուզութեան վրայ՝ «Նիւ Հորիզընզ» (New Horizons) եւ «Փերսեւերենս» (Perseverance) տիեզերագնացի նման ինքնագործ սարքերու առաքելութիւններով։ ՆԱՍԱ նաեւ աստղագիտական հետազօտութիւններ կը կատարէ տիեզերական դիտարաններու միջոցով, որոնցմէ են [[«Ճէյմզ Ուէպ» աստղադիտակ|Ճէյմս Ուէպ տիեզերական աստղադիտակը]] (James Webb Space Telescope) եւ [[Հապըլ աստղադիտակը|Հապըլ տիեզերական աստղադիտակը]] (Hubble Space Telescope)։ Անօդաչու թռիչքներու արձակման գործողութիւնները կը վերահսկէ ՆԱՍԱ-ի Արձակման Ծառայութիւններու Ծրագիրը (Launch Services Program)։ Գործակալութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS)՝ համագործակցելով գործընկերներու եւ առեւտրային ծրագիրներու հետ, ինչպիսիք են Առեւտրային Անձնակազմի Ծրագիրը (Commercial Crew Program) եւ Առեւտրային Վերամատակարարման Ծառայութիւնները (Commercial Resupply Services)։ Միաժամանակ, ՆԱՍԱ կը ղեկավարէ [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» Տիեզերանաւուն]] (Orion spacecraft) եւ [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»]] հրթիռին (Space Launch System) զարգացումը՝ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] համար։ ՆԱՍԱ միջազգային համագործակցութիւններ ունի տարբեր կազմակերպութիւններու հետ, որոնց շարքին են՝ [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (ESA), [[Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւն|Ճափոնի Տիեզերական Հետազօտութեան Գործակալութիւնը]] (JAXA), [[Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւն|Քանատայի Տիեզերական Գործակալութիւնը]] (CSA) եւ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] [[«Ռոսքոսմոս» կազմակերպութիւն|«Ռոսքոսմոս» (Roscosmos) կազմակերպութիւնը]]՝ Միջազգային Տիեզերակայանի գործողութիւններուն առնչութեամբ։ Ան նաեւ կը գործակցի ամերիկեան այլ հաստատութիւններու հետ, ինչպիսիք են Ազգային Ովկիանոսային եւ Մթնոլորտային Վարչութիւնը (NOAA), Միացեալ Նահանգներու Երկրաբանական Հետազօտութեան Ծառայութիւնը (USGS) եւ [[Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր|Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժերը]] (U.S. Space Force)։ ՆԱՍԱ-ի առաքելութիւնները եւ հանրային իրազեկման նախաձեռնութիւնները, որոնց շարքին է ՆԱՍԱ առաւել հոսքային ծառայութիւնը, կը նպաստեն անոր հանրային ճանաչման եւ գիտութեան տարածման աշխատանքներուն։ Գործակալութիւնը նաեւ երկարատեւ ազդեցութիւն ունեցած է ժողովրդական մշակոյթին վրայ՝ յատկապէս 1969-ին «Ափոլօ 11» առաքելութեամբ մարդուն [[Լուսին]] հասնելէն ի վեր։ 2026 տարեշրջանին համար, ՆԱՍԱ-ին հաստատուած է 24.4 միլիառ տոլարի պիւտճէ մը, որուն մէջ կը ծառայեն մօտաւորապէս 18,400 քաղաքացիական աշխատակիցներ։ Դեկտեմբեր 2025-էն ի վեր գործակալութեան տնօրէնն է [[Ճէրըտ Այզաքմըն]] (Jared Isaacman)<ref>[https://www.centennialofflight.net/essay/Evolution_of_Technology/NACA/Tech1.htm Օդագնացութեան եւ տիեզերական տարածութեան հետազօտութիւններու ազգային վարչութիւն]</ref>։ == Պատմութիւն == ՆԱՍԱ-ի արմատները կը հասնին մինչեւ Օդագնացութեան Ազգային Խորհրդատու Յանձնաժողովը (National Advisory Committee for Aeronautics - NACA)։ Թէեւ [[Օհայo|Օհայօ նահանգի]] [[Տէյթըն (քաղաք)|Տէյթըն քաղաքը]] կը նկատուի օդագնացութեան ծննդավայրը, սակայն 1914-ին Միացեալ Նահանգները կը գիտակցի, որ օդագնացութեան կարողութիւններու մէջ զգալիօրէն ետ մնացած էր [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]]։ Ամերիկեան օդագնացութեան մէջ առաջատար դիրքը վերականգնելու վճռակամութեամբ՝ [[Միացեալ Նահանգներու Քոնկրես|Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսը]] 1914-ին կը ստեղծէ Բանակի Ազդանշանային Զօրաբաժինի Օդագնացութեան Բաժինը (Aviation Section of the US Army Signal Corps), իսկ 1915-ին կը հիմնէ ՆԱՍԱ-ն՝ օդագնացութեան գիտական հետազօտութիւններն ու զարգացումը խթանելու նպատակով։ Հետագայ քառասուն տարիներուն ընթացքին, ՆԱՍԱ-ն կ'իրականացնէ օդագնացական հետազօտութիւններ՝ ի նպաստ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին, Բանակին, Ծովուժին եւ քաղաքացիական օդագնացութեան ոլորտին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի]] աւարտէն ետք, ՆԱՍԱ-ն հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէ ղեկավարման համակարգ ունեցող հրթիռներու եւ գերձայնային օդանաւերու հնարաւորութիւններուն նկատմամբ։ Ան կը մշակէ եւ կը փորձարկէ«Պելլ X-1» (Bell X-1) օդանաւը՝ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին հետ համատեղ իրականացուած ծրագիրի մը շրջանակին մէջ։ ՆԱՍԱ-ի հետաքրքրութիւնը տիեզերքի նկատմամբ ծնունդ կ'առնէ իր հրթիռային ծրագիրէն, որ կը զարգանար Անօդաչու Օդանաւերու Հետազօտութեան Բաժինին (Pilotless Aircraft Research Division) կողմէ<ref>[https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/NACA-to-NASA-to-NOW_TAGGED.pdf ՆԱՍԱ]</ref>։ [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութեան]] կողմէ [[Սփութնիք 1|«Սփութնիք 1» արբանեակի]] արձակումը սկիզբ կը դնէ Տիեզերական Դարաշրջանին եւ կը մեկնարկէ Տիեզերական Մրցավազքին։ Թէեւ ՆԱՍԱ-ն արդէն ունէր հրթիռային հետազօտութեան ծրագիր մը, սակայն առաջին ամերիկեան արբանեակի արձակման պատասխանատուութիւնը վստահուած էր Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» (Project Vanguard) ծրագիրին։ Սակայն անոր գործնական դժուարութիւններուն պատճառով, այդ առաքելութիւնը յաջողութեամբ չի պսակուիր, եւ ի վերջոյ Բանակի Պալիստիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը (Army Ballistic Missile Agency) 1 Փետրուար 1958-ին կ'արձակէ «Էքսփլորըր 1» (Explorer 1)՝ Միացեալ Նահանգներու առաջին արհեստական արբանեակը։ Այզընհաուըրի վարչակազմը կ'որոշէբաժնել Միացեալ Նահանգներու ռազմական եւ քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրները, որոնք մինչ այդ միասնաբար կը կազմակերպուէին Պաշտպանութեան Նախարարութեան Ընդլայնուած Հետազօտական Ծրագիրներու Գործակալութեան (Advanced Research Projects Agency) ներքոյ։ ՆԱՍԱ-ն կը հիմնուի 29 Յուլիս 1958-ին՝ «Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերագիտութեան Օրէնք»ի (National Aeronautics and Space Act) ստորագրութեամբ, եւ իր գործունէութիւնը կը սկսի նոյն տարուան 1 Հոկտեմբերին։ Իբրեւ Միացեալ Նահանգներու յառաջատար օդագնացական հաստատութիւն՝ ՆԱՍԱ-ն ՆԱՍԱ-ի նոր կառոյցին հիմքը՝ փոխանցելով շուրջ 8,000 աշխատակիցներ եւ երեք մեծ հետազօտական կեդրոններ։ ՆԱՍԱ նաեւ իր կազմին մէջ կը ներառէ Ծովուժի Հետազօտական Կեդրոնի «Վանկարտ» ծրագիրը, Բանակի «Ճէթ Փրոփըլշըն Լապորաթորի»ն (Jet Propulsion Laboratory - JPL) եւ Վերներ ֆոն Պրաունի ղեկավարած Բանակի Պալիսթիք Հրթիռներու Գործակալութիւնը։ Այս փոփոխութիւններէն ետք ՆԱՍԱ կը հաստատուի իբրեւ Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիական տիեզերական ծրագիրներու գլխաւոր պատասխանատու մարմինը, մինչդեռ Օդուժը կը ստանձնէ ռազմական տիեզերական գործունէութիւններու յառաջատար դերը։ == Իրագործած Ծրագիրները == === Մերքուրի (տիեզերանաւ) (1959-1963) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Մերքուրի» |- |Անձնակազմ||1&nbsp;մարդ |- |Զանգուած||1355&nbsp;[[Կիլոգրամ|Քմ]] |- |Երկարութիւն||4,04&nbsp;[[Մետր|մ]] |- |Մեծագոյն տրամագիծ||1,89&nbsp;մ |- |Բնակելի ծաւալ||1,7&nbsp;մ³</sup> |- |Թռիչքի տեւողութիւն||1&nbsp;[[օր]] |- |} ԱՄՆ-ի տիեզերագնացութեան առաջին թռիչքին ծրագիրն է։ === Ճեմինի (տիեզերանաւ) (1961-1966) === {|align="right" width="250" cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" !colspan="2" cellspacing="0" cellpadding="2" bgcolor="#FFDEAD"|«Ջեմինի» |- |Անձնակազմ||2 մարդ |- |Զանգուած||3851 Քմ |- |Երկարութիւն||5.67 մ |- |Առաւելագոյն տրամագիծ||3.05 մ |- |Բնակելի ծաւալ||2.55 м³ |- |Թռիչքի տեւողութիւն||14 օր |- |} «Ճեմինի»ի շարքին տիեզերանաւերը «Մերքիւրի»ի շարունակութիւնն էին, սակայն զգալիօրէն ունէին աւելի մեծ հնարաւորութիւններ։ Այս ծրագիրին ընթացքին, առաջին անգամ պատմութեան մէջ կը կատարուի սարքերու կցումը։ === Ափոլլօ (տիեզերանաւ) (1961-1972) === [[Պատկեր:Buzz Aldrin's bootprint on the Moon, AS11-40-5877 (21472308758).jpg|մինի|Պազ Օլդրինի լուսնային ոտնահետքը 1969 թ.,Յուլիսի 20-ին իր առած լուսանկարի վրայ։]] Ափոլլոյի ծրագիրը կը սկսի 1961-ին՝ նպատակ ունենալով իրականացնել մարդու առաջին վայրէջքը [[Լուսին|Լուսինին]] վրայ, եւ կը շարունակուի մինչեւ 1975։ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Ճոն Քենետի]] այս մեծ նպատակը կը յայտարարէ 12 Սեպտեմբեր 1961-ին ունեցած իր ելոյթին ընթացքին։ Նպատակը կ'իրագործուի 20 Յուլիս 1969-ին, երբ Ափոլլօ-11 առաքելութեան ընթացքին [[Նիլ Արմսթրոնկ]] եւ [[Պազ Օլդրին]] յաջողութեամբ վայրէջք կը կատարեն Լուսինին վրայ։ Բացի ասկէ Ափոլլօ ծրագրի գծով կատարուեցան եւս հինգ յաջող ասդրոնաւթերու վայրէջքներ Լուսնի վրա, վերջինը 1972 թուականին։ Այս վեց թռիչքները Ափոլլօ ծրագրով այս պահուն միակն են մարդկութեան պատմութեան ընթացքին, երբ մարդիկ վայրէջք կը կատարեն այլ երկնային մարմնի վրայ։ === Սոյուզ - Ափոլլօ (1972-1975) === Հիմնական յօդուած՝ Սոյուզ - Ափոլլօ '''«Սոյուզ» - «Ափոլլօ» փորձնական նախագիծ''' (անգլ.՝ Apollo-Soyuz Test Project (ASTP) ռուսերէն` Экспериментальный полёт Союз - Аполлон (ЭПАС)), սովետական «Սոյուզ-19» Տիեզերանաւու եւ ամերիկեան «Ափոլլօ» Տիեզերանաւու համատեղ փորձնական թռիչքի ծրագիր։ Ծրագիրը հաստատուած է 24 Մայիս 1972-ին ՍՍՀՄ-ի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ համագործակցութեան համաձայնագրով, տիեզերքի խաղաղ նպատակներով օգտագործման մասին։ Ծրագրի հիմնական նպատակներն էին` * համատեղ մօտեցման համակարգերու փորձարկումը ուղեծիրի մէջ, * աքթիվ-բացասական կցման ագրեգատներու փորձարկում, * մէկ տիեզերանաւէն միւս տիեզերագնացներու անցման ապահովման համար տեխնիկայի եւ սարքաւորումներու փորձարկում; * ՍՍՀՄ եւ ԱՄՆ համատեղ թռիչքներուի կատարման փորձի կուտակում։ Բացի այդ, ծրագիրը կը նախատեսէր կցուած տիեզերանաւերու կողմնորոշման ղեկավարման հնարաւորութիւններու ուսումնասիրութիւն, միջտիեզերանաւային կապի եւ սովետական եւ ամերիկեան թռիչքներու կառավարման կեդրոններու գործողութիւններու համակարգման փորձարկում։ === Սքայլապ === Հիմնական յօդուած՝ Սքայլապ '''Սքայլապ''' (անգլ.՝ Skylab, անգլ.՝ sky laboratory (թարգմանաբար՝ երկնային լաբորատորիա)), ամերիկեան ուղեծիրային կայան, նախատեսուած տեխնիկական, աստղաֆիզիքական, կենսա-բժշկական հետազօտութիւններու, ինչպէս նաեւ Երկրի դիտարկումներու համար։ Արձակուած է 1973 թուականի Մայիս 14-ին, ընդունած է երեք արշաւախումբ 1973 թուականի Մայիսէն մինչեւ 1974 թուականի Փետրուարը, իջած է ուղեծիրէն եւ ոչնչացած 11 Յուլիս 1979-ին։ Երկարութիւնը 24,6 մ, մեծագոյն տրամագիծը 6,6 մ, զանգուածը - 77 տ, ներքին ծաւալը 352,4 մ³: Ուղեծիրի բարձրութիւնը 434 - 437 քմ (պերիգեյ-ապոգեյ), թեքումը 50°: Ընդհանուր առմամբ կայան այցելած են երեք արշաւախումբ։ Արշաւախումբերու հիմնական նպատակն էր անկշռութեանը մարդու յարմարուողականութեան ուսումնասիրութիւնները եւ գիտական փորձերու իրականացումը։ Առաջին արշաւախումբը (Չարլզ Կոնրադ, Փոլ Ուայթց, Ժոզէֆ Կերվին) շարունակուեցաւ 28 օր (24.05.1973 - 22.06.1973) եւ ունէր ոչ այնքան գիտական, այլ վերանորոգողական բնոյթ։ Դէպի բաց տիեզերք կատարուած քանի մը ելքերու ընթացքին աստրոնաւտները բացին չբացուած արեւային մարտկոցը եւ վերականգնեցին կայանի ջերմակարգաւորումը։ Երկրորդ արշաւախումբը՝ Ալան Բինի, Ճեք Լասումայի եւ Օուէն Գերրիոտի մասնակցութեամբ կայան ժամանեց 28.07.1973 եւ ուղեծիրին մէջ անցուց արդէն 59 օր։ Երրորդ եւ վերջին արշաւախումբը (Ճերալտ Կարր, Էդուարդ Կիպսըն, Վիլիըմ Պոուգ) մեկնարկեց 1973 թուականի Նոյեմբեր 16-ին եւ սահմանեց մարդու տիեզերքին մէջ անցընելու բացառիկ մրցանիշ՝ - 84 օր։ === Սփեյս Շաթլ (1972-2011 թթ.) === Հիմնական Յօդուած՝ Սփեյս Շաթլ '''Տիեզերական թրանսբորդային համակարգ''' (անգլ.՝ Space Transportation System), աւելի յայտնի է որպէս՝ Սփեյս Շաթլ (անգլ.՝ Space shuttle - ''տիեզերական մաքոք''), ամերիկեան բազմակի օգտագործման տիեզերանաւ։ Շաթլները տիեզերական տարածութիւն կ'արձակուէին կրող հրթիռներու միջոցով, տիեզերքին մէջ կը կատարէին տեղաշարժումներ՝ Տիեզերանաւու նման եւ կը վերադառնային Երկիր՝ ինքնաթիռի նման։ Կ'ենթադրուէր, որ շաթլները յաճախակի կը թռչէին Երկրի ուղեծիրին եւ մակերեւոյթին միջեւ՝ երկու ուղղութիւններով օգտակար բեռներ տեղ հասցնելով։ Նախագծման ընթացքին նախատեսուած է, որ ամէն մէկ շաթլ դէպի տիեզերք պէտք է կատարէր մինչեւ 100 թռիչք։ Սակայն, գործնականին մէջ անոնք օգտագործուեցան զգալիօրէն աւելի քիչ։ 2011 թուականի Մարտի տուեալներով, ամէնաշատ թռիչքներ իրականացուցած է «Տիսքավըրի» շաթլը՝ 39 թռիչք։ Ծրագիրը աւարտած է 2011 թուականին, բոլոր գործող տիեզերանաւերը ուղարկուած են թանգարաններ։ Վերջին թռիչքը կատարած է «Աթլանթիս» շաթլը, որուն վայրէջքը եղաւ 21 Յուլիս 2011-ին։ === Միջազգային տիեզերակայան (1993 թ.-Մինչեւ օրս) === Հիմնական յօդուած՝ Միջազգային տիեզերական կայան '''Միջազգային տիեզերակայան'''ը (կրճատ՝ ՄՏԿ, անգլերէն` International Space Station, կրճատ` ISS, ռուսերէն` Междунаро́дная косми́ческая ста́нция, կրճատ` МКС) որպէս բազմանպատակ հետազօտական համալիր օգտագործուող ուղեծիրակայան է։ Կառավարումը կ'իրականացուի համատեղ՝ Հիւսթընի թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն եւ Կորոլեովի տիեզերական թռիչքներու կառավարման կեդրոնէն։ Ստեղծուած է սովետական, ապա՝ ռուսական Միր-2 կայանի, Եւրոպական Գոլամպուս կայանի եւ ճաբոնական Կիպօ լապորատորային մոտուլի հետ համատեղ։ == Աղբիւրներ == * Aeronautics, Cave of The Winds, The Remarkable History of the Langley Full Scale Wind Tunnel, Joseph R. Chambers [[Ստորոգութիւն:Աստղագիտութիւն]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} g5rzektomg4qauhba4z10nf9krvrkbx 0 7254 252730 251236 2026-07-15T09:16:13Z Maral Dikbikian 4797 252730 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր}} '''Քենիա''' (պաշտօնապէս՝ '''Քենիոյ հանրապետութիւն''' {{resize|90%|սուահիլերէն՝}} Jamhuri ya Kenya {{աուդիո|Kenya pronunciation.ogg|Kenya}}), պետութիւն մըն է [[Ափրիկէ]]ի արեւելքը: Տարածքի մեծութեամբ աշխարհին 47-րդն է, բնակչութեան թուաքանակով՝ 33-րդը, Բրիտանական համագործակցութեան անդամ է։ Դրամական միաւորն է քենիական շիլլինկը։ == Ընդհանուր Տեղեկութիւններ == Բնակչութեան կենսամակարդակը ցած է, աշխարհին վրայ՝ 128-րդը։ Քենիայի ամէնաբարձր լեռն է Քենիան (5199 մ), Ափրիկէի բարձրութեամբ երկրորդն է։ Միւս բարձր լեռներն են՝ Ապերտերը, Մաուն, Էլկէյոն։ Քիչ չեն հրաբուխներով շրջապատուած իջուածքները։ Ջուրի պաշարները կը կազմեն երկրի տարածքի 2 %-ը։ Այնտեղ է Վիքթորիա քաղցրահամ լիճը, որ մակերեսի մեծութեամբ Ափրիկէի մէջ առաջինն է, աշխարհի վրայ՝ երկրորդը։ == Պատմական Տեղեկութիւններ == ===Անկախացում 1963-ին=== Բնիկ քենիացիներու օրէնսդիր մարմնի առաջին ուղղակի ընտրութիւնները կայացած են 1957-ին: Թէեւ բրիտանացիները յոյս ունէին յանձնել իշխանութիւնը տեղացի «չափաւոր» մրցակիցներուն, կառավարութիւնը ձեւաւորեցաւ Ճոմոյ Քէնեաթայի գլխաւորած ՔԱԱՄ Քենիայի ափրիկեան ազգային միութիւնը {{resize|90%|({{Լեզու en|[[:en:Kenya African National Union|Kenya African National Union]] (KANU)}})}}: Քենիայի գաղութային վիճակի վերջը եկաւ 12 Դեկտեմբեր 1963-ին՝ անկախութեան հետ միասին: Միացեալ թագաւորութիւնը զիջեցաւ Քենիայի վրայ ունեցած իր գերիշխանութիւնը: Զանզիպարի սուլթանը տուաւ իր համաձայնութիւնը, որ Քենիան պիտի ըլլայ ինքնիշխան, անկախ երկիր մը:<ref name="Kenneth Roberts-Wray 1966. P. 762">"Commonwealth and Colonial Law" by Kenneth Roberts-Wray, London, Stevens, 1966. P. 762</ref><br>Միաժամանակ, Քենիայի բանակը յաղթեցաւ Շիֆթայի պատերազմը սոմալցիներուն դէմ, որ կ'ուզէին Սոմալիոյ միացուցել իրենց ցեղակիցները:<ref>Bruce Baker, ''Escape from Domination in Africa: Political Disengagement & Its Consequences'', (Africa World Press: 2003), p.83</ref> 1967-ի Հոկտեմբերին կնքուեցաւ կրակի դադրեցման համաձայնագիր, սակայն խաղաղութեան յարաբերական անկայունութիւնը պահպանուեցաւ մինչեւ 1969 թուականը:<ref name="Hogg1986">{{cite journal | last1 = Hogg | first1 = Richard | year = 1986 | title = The New Pastoralism: Poverty and Dependency in Northern Kenya | journal = Africa: Journal of the International African Institute | volume = 56 | issue = 3 | pages = 319–333 | jstor = 1160687 | doi = 10.2307/1160687 }}</ref><ref name="Howell1968">{{cite journal | last1 = Howell | first1 = John |date=May 1968 | title = An Analysis of Kenyan Foreign Policy | journal = The Journal of Modern African Studies | volume = 6 | issue = 1 | pages = 29–48 | jstor = 158675 | doi = 10.1017/S0022278X00016657 }}</ref> Յետագայ ներխուժումներէն ապահովագրուելու համար 1969-ին Քենիան կնքեց դաշնագիր Եթովպիոյ հետ, որն ոյժին մէջ է մինչեւ հիմա:<ref>{{cite web|author=Pike, John |url=http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1992/BHK.htm |title=Post-Independence Low Intensity Conflict in Kenya |publisher=Globalsecurity.org |year=1992 |accessdate=16 April 2010}}</ref><br>12 Դեկտեմբեր1964-ին հռչակուեցաւ Քենիայի հանրապետութիւնը եւ Ճոմոյ Քենեաթան դարձաւ երկրին առաջին նախագահը:<ref>{{cite web |title=Kenya at the United Nations |author=Permanent Mission of the Republic of Kenya to the United Nations |url=http://kenyaun.org/polhistory.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608141216/http://kenyaun.org/polhistory.html |archivedate=8 June 2009 |year=2002 |publisher=Consulate General of Kenya in New York |accessdate=15 February 2010}}</ref> 1978-ին անոր մահէն ետք նախագահ դարձաւ Դանիէլ արափ Մոին պահպանեց ըլլալով 1979, 1983 եւ 1988 թուականներու ընտրութիւններու անընդդիմադիր թեկնածու: 1983 թուականի ընտրութիւնները կայացան մէկ տարի աւելի շուտ եւ ուղղակի արդիւնք էին 2 Օգոստոս 1982 թուականին չյաջողած ռազմական յեղաշրջումի: == Աշխարհագրական Տուեալներ == [[Պատկեր:Pt_Thomson_Batian_Nelion_Mt_Kenya.JPG|մինի|ձախից|240px|{{resize|90%|Քենիան իր անունն ստացած է համանուն լեռէն, որուն բարձրութիւնը 5199 մեթր է}}]] Քենիան կը տարածուի հասարակածէն հիւսիս եւ հարաւ՝ հիւսիսային 5-րդ եւ հարաւային 5-րդ զուգահեռականերու եւ արեւելեան 34° եւ 42° միջօրէականներու միջակայքին։ Հարաւ-արեւելքին ափերը կ'ողողեն Հնդկական ովկիանոսի ջուրերը: Անիկա սահմանակից է հարաւէն եւ հարաւ-արեւմուտքէն Թանզանիոյ, արեւմուտքէն Ուկանտային, հիւսիսին Եթովպիոյ եւ հիւսիս-արեւմուտքին՝ Սոմալի: Տարածքը 581 309 քմ² է եւ բնակչութիւնը՝ 48 միլիոն՝ 2017 Յունուարի դրութեամբ: Որոշ միջազգային առեւտրային կազմակերպութիւններ Քենիան կը դասակարգեն որպէս Ափրիկեան Մեծ եղջիւրին մաս մը:<ref>Maxwell, Daniel, and Ben Watkins. "Humanitarian information systems and emergencies in the Greater Horn of Africa: logical components and logical linkages." Disasters 27.1 (2003): 72-90.</ref>, նաեւ հիմնադիր անդամն է Արեւելեան ափրիկեան ընկերակցութեան: Քենիան ունի տաք եւ խոնաւ արեւադարձային կլիմայ իր Հնդկական ովկիանոսի ափամերձ շրջանին: Մայրաքաղաք Նայրոպիին շուրջ սաւաննաներուն կլիման աւելի սառն է, առաւելաբար Քենիա լեռան շուրջ, որ մշտապէս գագաթներուն ունի ձնածածկոյթ: == Կառավարում Եւ Քաղաքականութիւն == Քենիան նախագահական ներկայացուցչական կառավարումով ժողովրդավարական երկիր մըն է: Նախագահը ե՛ւ պետութեան, ե՛ւ կառավարութեան գլխաւորն է: Գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացուի կառավարութեան միջոցաւ: Օրէնսդիր իշխանութիւնը ներկայացուած է կառավարութեան եւ Ազգային ժողովի ու նաեւ՝ Սենատի մէջ: Դատական համակարգն անկախ է օրէնսդիրէն եւ գործադիրէն: Նախկին նախագահ Տանիէլ արափ Մոիի օրօք կար անհանգստութիւն դատական համակարգին միջամտելու համար:<ref>{{cite web|url=http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11|title=The Criminal Justice System and Eroding Democracy After Independence – Page 12|last=Novak|first=Andrew|website=racism.org|access-date=13 May 2016|archive-date=3 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603102544/http://racism.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1448:mandatorydeathpenalty03&catid=140&Itemid=155&showall=&limitstart=11|dead-url=yes}}</ref> [[Պատկեր:JUDICIARY.JPG|մինի|ձախից|240px|{{resize|90%|Քենիայի Գերագոյն դատարանի շէնքը}}]] Քենիան ցած դասակարգում ունի [[:en:Transparency International|Transparency International]] քոռումփացուածութեան ընկալման սանդղակով: 2012-ի ընդհանուր 176-ի շարքին երկիրը տեղակայուած էր 139-րդին:<ref name="TICPI">{{cite web|title=Transparency International: CPI|url=http://www.transparency.org/country#KEN|publisher=Transparency International|accessdate=29 May 2013|archive-date=23 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230523141507/https://www.transparency.org/country/#KEN|dead-url=yes}}</ref> Դեկտեմբեր 2002-ին Քենիայի մէջ կայացան ժողովրդավարական եւ բաց ընտրութիւններ, որ առաւելապէս ազատ եւ արդար գնահատած են միջազգային դիտորդները:<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/international-observers-declare-kenyan-elections-fair-1.349882|title=International observers declare Kenyan elections fair|website=www.cbc.ca|access-date=13 May 2016}}</ref> 2002-ի ընտրութիւնները նշուած են որպէս կարեւոր շրջադարձային կէտ մը Քենիայի ժողովրդվարական զարգացման համար, անկախացումէն ի վեր:<br>Մուաի Քիպաքիի նախագահութեամբ նոր կառավարող կոալիսիոնը խոստացաւ ջանքերը կեդրոնացնել տնտեսական եւ կրթութեան զարգացման վրայ եւ փտածութեան դէմ պայքարի: Քանի մը խոստումներ անիկա իրականացուց: Տարրական կրթութիւնն անվճար է:<ref>{{cite web|url=http://www.norrag.org/ar/publications/norrag-news/online-version/critical-perspectives-on-education-and-skills-in-eastern-africa-on-basic-and-post-basic-levels/detail/the-turning-point-free-primary-education-in-kenya.html|title=The Turning Point: Free Primary Education in Kenya – NORRAG|website=www.norrag.org|access-date=13 May 2016|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160430184821/http://www.norrag.org/ar/publications/norrag-news/online-version/critical-perspectives-on-education-and-skills-in-eastern-africa-on-basic-and-post-basic-levels/detail/the-turning-point-free-primary-education-in-kenya.html|archivedate=30 April 2016|df=dmy-all}}</ref> == Տնտեսութիւն<ref>{{Citation|title=Kenya|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kenya&oldid=1362059658|date=2026-07-01|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref> == Քենիայի մակրոտնտեսական հեռանկարը վերջին քանի մը տասնամեակներուն ընթացքին կայուն կերպով արձանագրած է տոկուն աճ, մեծ մասամբ շնորհիւ ցամաքային, երկաթուղային, օդային եւ ջրային փոխադրամիջոցներու ենթակառուցուածքային ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ Տեղեկատուական եւ հաղորդակցութեան արհեստագիտութեան (ICT) մէջ կատարուած հսկայական ներդրումներուն։ Քենիայի տնտեսութիւնը մեծագոյնն է Արեւելեան Ափրիկէի մէջ։ Անկախութենէն ետք, Քենիան խթանեց արագ տնտեսական աճ՝ հանրային ներդրումներու միջոցով, քաջալերեց փոքր հողատէրերու գիւղատնտեսական արտադրութիւնը եւ խրախուսիչ պայմաններ ստեղծեց մասնաւոր արդիւնաբերական ներդրումներու համար։ Քենիան Արեւելեան Ափրիկէի տարածաշրջանային փոխադրամիջոցային եւ ելեւմտական կեդրոնն է։ Քենիայի ելեւմտական մարզը կենսունակ է, լաւ զարգացած ու բազմազան՝ պարծենալով թէ՛ տարածաշրջանի եւ թէ՛ համաշխարհային մակարդակով ամէնաբարձր ֆինանսական ներառականութեամբ<ref>"Kenyan Economy – The National Treasury". Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.</ref>։ Օտարերկրեայ ներդրումները Քենիայի մէջ կը մնան համեմատաբար թոյլ՝ նկատի առնելով անոր տնտեսութեան չափն ու զարգացման մակարդակը։ 2022-ի դրութեամբ, Քենիայի Օտարերկրեայ ուղղակի ներդրումներու (FDI) ընդհանուր պաշարը կազմած է 10.4 միլիառ ամերիկեան տոլար, որ երկրի Համախառն ներքին արդիւնքին (ՀՆԱ) լոկ 9.5%-ը կը կազմէ<ref>"Foreign direct investment (FDI) in Kenya – International Trade Portal". ''www.lloydsbanktrade.com''. Archived from the original on 28 February 2024. Retrieved 28 February 2024.</ref>։ Քենիայի Մարդկային զարգացման համաթիւը (HDI) 0.628 է (միջին), որով աշխարհի 193 երկիրներու շարքին կը գրաւէ 143-րդ դիրքը՝ 2023-ի տուեալներով։ 2022-ի դրութեամբ, քենիացիներուն 25.4%-ը կ'ապրէր օրական 2.15 տոլարէն պակաս եկամուտով։ 2022-ի ամէնավերջին տուեալներուն վրայ հիմնուելով՝ բնակչութեան 25.4%-ը կը տառապի բազմաչափ աղքատութենէ, իսկ յաւելեալ 26.4%-ը խոցելի է անոր հանդէպ։ 2017-ին, Քենիան Համաշխարհային դրամատան «Գործարարութեամբ զբաղելու դիւրութեան» դասակարգման մէջ գրաւած է 92-րդ դիրքը՝ բարձրանալով 2016-ի 113-րդ դիրքէն (190 երկիրներու մէջ)։ Կարեւորագոյն գիւղատնտեսական մարզը կը զբաղեցնէ աշխատուժի շուրջ 30%-ը։ Քենիան սովորաբար կը դասակարգուի իբրեւ սահմանային շուկայ (frontier market) կամ երբեմն՝ զարգացող շուկայ, եւ կը հանդիսանայ զարգացող երկիրներէն մէկը։ Տնտեսութիւնը մեծ ընդլայնում արձանագրած է, ինչ որ կ'երեւի զբօսաշրջութեան, բարձրագոյն կրթութեան եւ հեռահաղորդակցութեան ոլորտներու արձանագրած բարձր արդիւնքներով, ինչպէս նաեւ երաշտէն ետք գիւղատնտեսութեան, յատկապէս թէյի կենսական մարզի գոհացուցիչ արդիւնքներով։ 2007-ին Քենիայի տնտեսութիւնը աճեցաւ աւելի քան 7%-ով, իսկ արտաքին պարտքը մեծապէս նուազեցաւ։ Այս վիճակը անմիջապէս փոխուեցաւ 2007 Դեկտեմբերի վիճելի նախագահական ընտրութիւններէն ետք՝ երկիրը համակած անիշխանութեան ու քաոսի պատճառով։ Հեռահաղորդակցութիւնն ու ելեւմտական գործունէութիւնը վերջին տասնամեակին արդէն կը կազմեն ՀՆԱ-ի 62%-ը։ ՀՆԱ-ի 22%-ը տակաւին կու գայ ոչ-վստահելի գիւղատնտեսական մարզէն, որ կը զբաղեցնէ աշխատուժի 75%-ը (թերզարգացած տնտեսութիւններու բնորոշ յատկանիշ մը, որոնք դեռ չեն հասած պարէնային ապահովութեան)։ Բնակչութեան փոքր մաս մը կախեալ է պարէնային օգնութենէ։ Արդիւնաբերութիւնն ու արտադրութիւնը ամէնափոքր մարզն են՝ կազմելով ՀՆԱ-ի 16%-ը։ Ծառայութիւններու, արդիւնաբերութեան եւ արտադրութեան մարզերը միասնաբար կը զբաղեցնեն աշխատուժի միայն 25%-ը, սակայն կ'ապահովեն ՀՆԱ-ի 75%-ը<ref>"Country Profile: Kenya" (PDF). ''Federal Research Division''. Library of Congress. June 2007. Archived (PDF) from the original on 5 May 2015. Retrieved 23 April 2011.</ref>։ Քենիան նաեւ կ'արտահանէ աւելի քան 400 միլիոն տոլար արժողութեամբ մանածագործուածք (textiles)՝ AGOA-ի (Ափրիկեան աճի եւ հնարաւորութիւններու օրէնք) ծիրէն ներս։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ափրիկէի աշխարհագրութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] i64botzgobobddc2e7fitlp6gum3cfc 0 32215 252725 252675 2026-07-15T08:49:59Z Maral Dikbikian 4797 252725 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարտիրոս Ղրիմեցի''' ({{ԱԾ}}), հայ եկեղեցական, քաղաքական գործիչ, մատենագիր եւ տաղասաց։ Պատրիարքի պաշտօն վարած է [[Կոստանդնուպոլիս]] (1659-1660) եւ [[Երուսաղէմ]] (1677-1680, 1681-1683) թուականներուն։ == Կենսագրութիւն<ref>{{Citation|title=Մարտիրոս Ղրիմեցի|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%82%D6%80%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D6%81%D5%AB&oldid=10295547|date=2025-04-28|accessdate=2026-07-15|language=hy}}</ref> == Ծնողները՝ Գրիգոր եւ Խաթուն։ Ուսանած է Կաֆայի Ս. Նշան վանքին մէջ, ապա տեղափոխուած է Թոխաթ եւ աշակերտած՝ տաղասաց Ստեփանոս քահանայ Թոխաթեցիին։ Ուսումնառութիւնը շարունակած է Երուսաղէմի Ս. Յակոբեանց վանքին մէջ՝ Աստուածատուր Տարոնացիի քով։ 1659-1660 թուականներուն եղած է Կ. Պոլսոյ պատրիարքը, 1661-1664 թուականներուն՝ Ղրիմի թեմի եպիսկոպոսը, իսկ 1680-1683 թուականներուն՝ Երուսաղէմի պատրիարքը։ Մ. Ղրիմեցին կարեւոր դեր խաղցած է Եղիազարեան-Յակոբեան պայքարին մէջ (1664-1680)։ Եղիազար Ա. Այնթապցին կը փորձէր ստեղծել Էջմիածնի հակաթոռ կաթողիկոսութիւն մը, որուն դէմ դուրս եկաւ Էջմիածնի կաթողիկոս Յակոբ Դ. Ջուղայեցին։ Ընդդիմադիր թեւը, սակայն, փաստօրէն կը ղեկավարէր Մ. Ղրիմեցին, որուն ալ յաջողեցաւ խանգարել միասնական կաթողիկոսութեան տրոհումը։ Մ. Ղրիմեցին ձգած է մատենագրական հարուստ ժառանգութիւն։ Իր գրիչին կը պատկանին «Կարգ եւ թիւ թագաւորաց ազգիս Հայոց» (1672) չափածոյ ժամանակագրութիւնը, Ղրիմի հայ գաղութի պատմութեան նուիրուած «Պատմութիւն Ղրիմի»ն, եւ «Ողբ Երեմիա մարգարէին...» (ԺԷ. դարու 70-ական թթ.) երկերը։ 1672-ին չափածոյի վերածած է Յայսմաւուրքը, գրած է ներբողներ, թիւերու մասին չափածոյ վիճաբանութիւն («Յաղագս թուոց») եւ այլն։ Մ. Ղրիմեցիին բնորոշ է երգիծանքը։ Ան վերածնունդի շրջանի առաջին տաղերգուներէն է, որ զաւեշտին ընկերային (սոցիալական) շեշտ տուած է։ Մ. Ղրիմեցիի երգիծական ոտանաւորներուն հերոսները ժամանակի եկեղեցական-քաղաքական գործիչներն են<ref>«Մարտիրոս Ղրիմեցի | armenianreligion.am». ''www.armenianreligion.am''. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 6-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 6-ին.</ref><ref>«Zarkfoundation - Մարտիրոս Ղրիմեցի». ''zarkfoundation.com''.</ref>։ == Գործեր<ref>{{Citation|title=Մարտիրոս Ղրիմեցի|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%82%D6%80%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D6%81%D5%AB&oldid=10295547|date=2025-04-28|accessdate=2026-07-15|language=hy}}</ref> == * Մարտիրոս Ղրիմեցի․ Ուսումնասիրութիւն եւ բնագիրներ, աշխատասիրութեամբ Ա․ Մարտիրոսեանի, Երեւան, 1958։ * Յարութիւն Քիւրտեան, Մարտիրոս Ղրիմցի կամ Կաֆացիի տաղերը Թրակիոյ կամ Պուլկարիոյ Հայոց վրայօք, - «Բազմավէպ», 1929, թ. 9, էջ 283-287, 1930, թ. 3, էջ 114-117, թ. 6, էջ 264-268։ * Յարութիւն Քիւրտեան, Մարտիրոս Ղրիմեցիի տաղերուն Քիւրտեան հաւաքածոյի օրինակը, - «Բազմավէպ», 1960, թ. 3-4, էջ 65-71։ == Գրականութիւն<ref>{{Citation|title=Մարտիրոս Ղրիմեցի|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D5%82%D6%80%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D6%81%D5%AB&oldid=10295547|date=2025-04-28|accessdate=2026-07-15|language=hy}}</ref> == * Պոտուրեան Մ․, Մարտիրոս Ղրիմեցի եւ իր քերթուածները, Պուքրէշ, 1924։ * Մարտիրոսեան Ա․, Մարտիրոս Ղրիմեցի, Երեւան, 1958<ref>Մարտիրոսյան, Արտաշես (1958). ''Մարտիրոս Ղրիմեցի։ ուսումնասիրություն եվ բնագրեր''. ՀայկականՍՍՌԳԱՀրատարակչություն.</ref>։ * Յարութիւն Քիւրտեան, Գրախօսութիւն՝ Մարտիրոս Ղրիմեցի (Հ․ Մկրտիչ Պոտուրեան, Պուքրէշ-Ֆրումոասա, 1924-1930), - «Բազմավէպ», 1932, թ․ 6-7, էջ 311-312։ * Յակոբ Անասեան Հ․, ԺԷ․ դարու ազատագրական շարժումներն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ․ Պատմական հետազօտութիւն, Երեւան, 1961։ * Աշոտ Յովհաննիսեան, Դրուագներ հայ ազատագրական մտքի պատմութեան, Երեւան, հտ․ 1-2, 1957-1959։ * Աբգարեան Գ․ Վ․, Գրախօսութիւն՝ Ա․ Մարտիրոսեան «Մարտիրոս Ղրիմեցի»․ - ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտութիւններու, 1959, թիւ 1, էջ 98-100։ * Փիվազեան Էմ․, Գրախօսութիւն՝ Ա․ Ա․ Մարտիրոսեան, Մարտիրոս Ղրիմեցի․ - «Պատմա-բանասիրական հանդէս», 1959, թիւ 1, էջ 255-262։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ եկեղեցականներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ քաղաքական գործիչներ]] dsa5gl9pks7fgwrmif3m9nkpt5oraxv 0 32216 252724 252705 2026-07-15T08:44:36Z Maral Dikbikian 4797 252724 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սուրբ Նունէ''' '''կոյսը''' ({{ԱԾ}}) համաքրիստոնէական սուրբ է: [[Հայեր|Հայերը]], վրացիները եւ ռուսերը սրբուհիին նուիրուած տօներ ունին: Ան [[Հռիփսիմեանց Կոյսեր|Սուրբ Հռիփսիմեանց կոյսերուն]] խումբէն է<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ՍՈՒՐԲ ՆՈՒՆԷ ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՄԱՆԷ ԿՈՅՍԵՐՈՒ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՕՐ|website=www.jamanak.com|accessdate=2026-07-11}}</ref>։ Ըստ աւանդութեան, անոր քարոզչութեան եւ [[Յիսուս|Յիսուս Քրիստոսի]] անունով կատարած հրաշագործութիւններուն շնորհիւ քրիստոնէութիւն ընդունած է վրաց Միհրան թագաւորը, արքունիքը եւ ապա՝ ամբողջ ժողովուրդը։ Ըստ հայկական աղբիւրներուն, Նունէն եղած է Հռիփսիմեանց կոյսերէն մէկը, անոնց հետ [[Հռոմ|Հռոմէն]] հասած է Հայաստան։ Վարագ լերան մօտ առանձնացած է ընդհանուր խումբէն եւ մեկնած Վիրք, ճգնողական կեանքը շարունակած է Մցխէթ քաղաքի մօտակայքը։ Այստեղ քրիստոնէութիւն քարոզած է եւ «Սուրբ Հոգիի զօրութեամբ» կատարած է բժշկումներ։ Ըստ աւանդութեան, կոյսը բուժած է Վրաց Միհրան թագաւորի հիւանդ զաւակը՝ զայն խաչակնքելով, ապա բժշկած է նաեւ հիւանդացած Նանա թագուհին։ Ասկէ քիչ ետք, Միհրանը, անգամ մը որսորդութեան գացած ատեն, յանկարծակի շրջապատուած է մութ մառախուղով։ Որոշած է աղօթք յղել Նունէի քարոզած Աստծոյն, որմէ ետք խաւարը փարատած է։ Վերադառնալով պալատ՝ թագաւորը հրաման արձակած է՝ ընդունիլ Յիսուս Քրիստոսը իբրեւ Բարձրեալ Աստուծոյ Որդին, իսկ Նունէն՝ իբրեւ առաքելուհի։ Թագաւորի գործակցութեամբ Նունէն քանդել տուած է Կուր գետի ափին՝ բլուրի վրայ կանգնեցուած Արամազդի արձանը եւ փոխարէնը կանգնեցուցած Քրիստոսի խաչին նշանը<ref>Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, II, ՁԶ Երանելի Նունեի մասին, թե ինչպես պատճառ դարձավ վրացիների փրկության, Երևան, 1990, էջ 150։</ref>։ Նունէի խորհուրդով Վրաց թագաւորը պատգամաւորներ ուղարկած է Կոստանդիանոս կայսրին (ըստ վրացական վկայաբանութեան) կամ Գրիգոր Ա. Լուսաւորչին (ըստ հայկական վկայաբանութեան), որպէսզի հոգեւորականներ առաքուին Վիրք։ Կուր գետին մէջ տեղի ունեցած է ժողովուրդի մկրտութիւնը, ապա Մցխէթի մէջ կառուցուած է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Սուրբ Նունէն նաեւ շրջած է Վիրքի միւս գաւառներուն մէջ՝ քարոզելով քրիստոնէական հաւատքը։ Վախճանած է խաղաղութեամբ՝ բնական մահով։ Գերեզմանին վրայ կառուցուած է եկեղեցի մը, որ ուխտատեղի դարձած է։ Ըստ վրացական աղբիւրներուն՝ Սուրբ Նունէն դէպի Վիրք իր ուղեւորութեան սկիզբը եղած է [[Ջաւախք]], Փարուանայ լիճի մօտ։ Այստեղ ան մնացած է երկու օր, կերակուր խնդրած է ձկնորսներէն, հովիւներուն հետ խօսած է հայերէն։ Վրաստանի մէջ Սուրբ Նունէի հիշատակի տօնը կը տօնուի Յունուար 14-ին։ [[Հայ Եկեղեցին՝ Ուղղափառ Եկեղեցի|Հայ եկեղեցին]] ներկայիս զայն կը նշէ Տօն Կաթողիկէին (Տօն Ս. [[Ս. Էջմիածին|Էջմիածնի]]) յաջորդող երեքշաբթի օրը՝ Սուրբ Մանէ կոյսի հիշատակին հետ միասին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} l0j4tfyvjnb4m0e4kakg1vwaylpdpt0 252726 252724 2026-07-15T08:50:58Z Maral Dikbikian 4797 252726 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սուրբ Նունէ''' '''կոյսը''' ({{ԱԾ}}) համաքրիստոնէական սուրբ է: [[Հայեր|Հայերը]], վրացիները եւ ռուսերը սրբուհիին նուիրուած տօներ ունին: Ան [[Հռիփսիմեանց Կոյսեր|Սուրբ Հռիփսիմեանց կոյսերուն]] խումբէն է<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ՍՈՒՐԲ ՆՈՒՆԷ ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՄԱՆԷ ԿՈՅՍԵՐՈՒ ՅԻՇԱՏԱԿՈՒԹԵԱՆ ՕՐ|website=www.jamanak.com|accessdate=2026-07-11}}</ref>։ Ըստ աւանդութեան, անոր քարոզչութեան եւ [[Յիսուս|Յիսուս Քրիստոսի]] անունով կատարած հրաշագործութիւններուն շնորհիւ քրիստոնէութիւն ընդունած է վրաց Միհրան թագաւորը, արքունիքը եւ ապա՝ ամբողջ ժողովուրդը։ Ըստ հայկական աղբիւրներուն, Նունէն եղած է Հռիփսիմեանց կոյսերէն մէկը, անոնց հետ [[Հռոմ|Հռոմէն]] հասած է Հայաստան։ Վարագ լերան մօտ առանձնացած է ընդհանուր խումբէն եւ մեկնած Վիրք, ճգնողական կեանքը շարունակած է Մցխէթ քաղաքի մօտակայքը։ Այստեղ քրիստոնէութիւն քարոզած է եւ «Սուրբ Հոգիի զօրութեամբ» կատարած է բժշկումներ։ Ըստ աւանդութեան, կոյսը բուժած է Վրաց Միհրան թագաւորի հիւանդ զաւակը՝ զայն խաչակնքելով, ապա բժշկած է նաեւ հիւանդացած Նանա թագուհին։ Ասկէ քիչ ետք, Միհրանը, անգամ մը որսորդութեան գացած ատեն, յանկարծակի շրջապատուած է մութ մառախուղով։ Որոշած է աղօթք յղել Նունէի քարոզած Աստծոյն, որմէ ետք խաւարը փարատած է։ Վերադառնալով պալատ՝ թագաւորը հրաման արձակած է՝ ընդունիլ Յիսուս Քրիստոսը իբրեւ Բարձրեալ Աստուծոյ Որդին, իսկ Նունէն՝ իբրեւ առաքելուհի։ Թագաւորի գործակցութեամբ Նունէն քանդել տուած է Կուր գետի ափին՝ բլուրի վրայ կանգնեցուած Արամազդի արձանը եւ փոխարէնը կանգնեցուցած Քրիստոսի խաչին նշանը<ref>Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, II, ՁԶ Երանելի Նունեի մասին, թե ինչպես պատճառ դարձավ վրացիների փրկության, Երևան, 1990, էջ 150։</ref>։ Նունէի խորհուրդով Վրաց թագաւորը պատգամաւորներ ուղարկած է Կոստանդիանոս կայսրին (ըստ վրացական վկայաբանութեան) կամ Գրիգոր Ա. Լուսաւորչին (ըստ հայկական վկայաբանութեան), որպէսզի հոգեւորականներ առաքուին Վիրք։ Կուր գետին մէջ տեղի ունեցած է ժողովուրդի մկրտութիւնը, ապա Մցխէթի մէջ կառուցուած է Սուրբ Խաչ եկեղեցին։ Սուրբ Նունէն նաեւ շրջած է Վիրքի միւս գաւառներուն մէջ՝ քարոզելով քրիստոնէական հաւատքը։ Վախճանած է խաղաղութեամբ՝ բնական մահով։ Գերեզմանին վրայ կառուցուած է եկեղեցի մը, որ ուխտատեղի դարձած է։ Ըստ վրացական աղբիւրներուն՝ Սուրբ Նունէն դէպի Վիրք իր ուղեւորութեան սկիզբը եղած է [[Ջաւախք]], Փարուանայ լիճի մօտ։ Այստեղ ան մնացած է երկու օր, կերակուր խնդրած է ձկնորսներէն, հովիւներուն հետ խօսած է հայերէն։ Վրաստանի մէջ Սուրբ Նունէի հիշատակի տօնը կը տօնուի Յունուար 14-ին։ [[Հայ Եկեղեցին՝ Ուղղափառ Եկեղեցի|Հայ եկեղեցին]] ներկայիս զայն կը նշէ Տօն Կաթողիկէին (Տօն Ս. [[Ս. Էջմիածին|Էջմիածնի]]) յաջորդող երեքշաբթի օրը՝ Սուրբ Մանէ կոյսի հիշատակին հետ միասին<ref>{{Citation|title=Նունե|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A5&oldid=10414068|date=2025-07-30|accessdate=2026-07-15|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} sotcvuup6usaedzg9z6aokis2pwgqya 0 32217 252723 252681 2026-07-15T06:06:45Z Maral Dikbikian 4797 252723 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մոնիքա Վիթթի''' ({{Lang-it|Monica Vitti}}, {{ԱԾ}})։ Արուեստի աշխարհին մէջ իբրեւ Մոնիքա Վիթթի ճանչցուած՝ իտալացի դերասանուհի մըն էր, որ 1960-ական թուականներուն<ref>"Monica Vitti, Italian Film Icon, Dies at 90". ''The Hollywood Reporter''. 2 February 2022. Retrieved 15 December 2024.</ref> գլխաւոր դերեր ստանձնեց Միքելանճելօ Անթոնիոնիի բեմադրած քանի մը մրցանակակիր ժապաւէններուն մէջ։ Ան նկարահանուեցաւ Մարչելօ Մասթրոյեանիի, Ալէն Տըլոնի, Ռիչըրտ Հարիսի, Թերենս Սթեմփի եւ Տըրք Պոկարտի կողքին։ Իր մահուան ատեն, Իտալիոյ մշակոյթի նախարար Տարիօ Ֆրանչեսքինի զայն անուանեց «իտալական շարժապատկերի թագուհին»<ref>Lyman, Rick (2 February 2022). "Monica Vitti, 'Queen of Italian Cinema,' Dies at 90". ''The New York Times''. Retrieved 7 December 2022.</ref><ref>"Monica Vitti: 'Queen of Italian cinema' dies at 90". BBC News. 2 February 2022. Retrieved 3 February 2022.</ref>։ Վիթթի արժանացած է հինգ '''«Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»''' մրցանակի՝ որպէս լաւագոյն դերասանուհի, եօթը **«Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»**ի՝ դարձեալ որպէս լաւագոյն դերասանուհի, ինչպէս նաեւ «Ոսկէ Գլոբուս»՝ կեանքի վաստակին համար, եւ Վենետիկի շարժապատկերի փառատօնի '''«Ոսկէ Առիւծ»''' պատուոյ մրցանակին՝ դարձեալ կեանքի վաստակին համար<ref>{{Citation|title=Monica Vitti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monica_Vitti&oldid=1357067854|date=2026-05-31|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref><ref>Enrico Lancia (1998). ''I premi del cinema''. Gremese Editore, 1998. ISBN&nbsp;<bdi>978-8877422217</bdi>.</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է 3 Նոյեմբեր 1931-ին, Հռոմ, իբրեւ '''Մարիա''' '''Լուիզա Չեչիարելլի'''՝ պոլոնիացի Ատելէ Վիթթիլիայի եւ Անճելօ Չեչիարելլիի ընտանիքին մէջ։ Ան իր բեմական անունը առած է մօր օրիորդական մականունէն<ref>Argentieri, Mino. "Vitti, Monica" (in Italian). Istituto della Enciclopedia Italiana fondata da Giovanni Treccani S.p.A. Retrieved 7 December 2022.</ref><ref>Lane, John Francis (2 February 2022). "Monica Vitti obituary". ''The Guardian''. Retrieved 3 February 2022.</ref>։ Վիթթի դեռ պատանի տարիքէն հանդէս եկած է սիրողական ներկայացումներու մէջ, ապա ուսանած ու վկայուած է [[Հռոմ|Հռոմի]] Թատերական արուեստի պետական ակադեմիայէն (1953-ին) եւ Փիթմանի քոլեճէն, ուր բարեգործական ներկայացման մը ընթացքին մարմնաւորած է դեռահասի կերպար մը՝ Տարիօ Նիքոտեմիի «Թշնամին» (''La nemica'') գործին մէջ։ Ան իտալական թատերախումբի մը հետ շրջագայած է [[Գերմանիա]], իսկ Հռոմի մէջ իր առաջին բեմական ելոյթը եղած է Նիքոլօ Մաքիավելիի «Մանդրագորա» (''La Mandragola'') ներկայացման մէջ։ == Անձնական կեանք եւ մահ<ref>{{Citation|title=Monica Vitti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monica_Vitti&oldid=1357067854|date=2026-05-31|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref> == Անթոնիոնի եւ Վիթթի ծանօթացան 1950-ականներու վերջաւորութեան, եւ անոնց յարաբերութիւնը աւելի ամրապնդուեցաւ «Արկածախնդրութիւնը» (''L'Avventura'') ժապաւէնի նկարահանումէն ետք, որովհետեւ այդ մէկը ձեւաւորեց երկուքին ասպարէզն ալ։ 1960-ականներու վերջաւորութեան անոնք դադրեցան միասին ֆիլմերու վրայ աշխատելէ, ինչ որ լարեց իրենց յարաբերութիւնը՝ մինչեւ անոր պաշտօնական աւարտը։ Յետագայ հարցազրոյցի մը ընթացքին, Վիթթի նշած է, թէ Անթոնիոնի՛ն վերջ տուած է իրենց յարաբերութեան։ 1970-ական թուականներուն, քանի մը տարի շարունակ անոր կեանքի ընկերն էր Քարլօ Տի Փալման, որ աւելի ծանօթ էր իբրեւ բեմադրիչ-օփերաթոր, թէեւ Վիթթի գլխաւոր դերեր ստանձնած էր անոր բեմադրած երեք ֆիլմերուն մէջ<ref>Moliterno, Gino (2009). ''The A to Z of Italian Cinema''. Scarecrow Press. p.&nbsp;115. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-8108-7059-8</bdi>. Retrieved 8 December 2022.</ref>։ 2000 թուականին Վիթթի ամուսնացաւ Ռոպերթօ Ռուսոյի հետ, որուն հետ յարաբերութեան մէջ էր 1983-էն ի վեր<ref>Porro, Maurizio (5 November 2020). "Monica Vitti compie 89 anni: la verità sulla malattia, il marito: «Ci capiamo con gli occhi»". ''Corriere della sera'' (in Italian). Retrieved 30 May 2021.</ref>։ Ան իր վերջին հանրային ելոյթը ունեցաւ 2002-ին, երբ ներկայ գտնուեցաւ «Փարիզի Աստուածամօր տաճարը» (''Notre-Dame de Paris'') երաժշտախաղի (musical) փարիզեան առաջին ներկայացման։ 2011-ին յայտնի դարձաւ, որ Ալցհայմըրի հիւանդութիւնը զայն «հեռացուցած էր հանրութեան տեսադաշտէն նախորդ 15 տարիներուն»<ref>""Ecco come sta mia moglie". Monica Vitti e la verità sulla sua malattia". 17 January 2018.</ref><ref>"Monica Vitti, Star of Antonioni Masterpieces, Dies at 90". ''Variety''. 2 February 2022. Retrieved 15 December 2024.</ref>։ 2018-ին իր ամուսինը հաստատեց, որ ան տակաւին իրեն հետ կը բնակէր Հռոմի իրենց տան մէջ, եւ ինք խնամակալի մը օգնութեամբ հոգ կը տանէր անոր<ref>"Il marito di Monica Vitti: "Basta fake news, non è in una clinica svizzera"". 18 January 2018.</ref>։ Վիթթի մահացաւ Լուիի մարմնիկներով թուլամտութեան բարդութիւններու պատճառով՝ Հռոմի մէջ, 2 Փետրուար 2022-ին, 90 տարեկան հասակին<ref>Lyman, Rick (2 February 2022). "Monica Vitti, 'Queen of Italian Cinema,' Dies at 90". ''The New York Times''. Retrieved 7 December 2022.</ref><ref>"Monica Vitti obituary". ''The Times''. ISSN&nbsp;0140-0460. Retrieved 3 February 2022.</ref>։ == Մրցանակներ<ref>{{Citation|title=Monica Vitti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monica_Vitti&oldid=1357067854|date=2026-05-31|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref> == * '''«Արծաթէ ժապաւէն»''' (Nastro d'Argento)՝ լաւագոյն երկրորդական դերասանուհիի համար, 1962 * '''«Արծաթէ ժապաւէն»'''՝ լաւագոյն դերասանուհիի համար, 1969 եւ 1976 * '''«Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»'''՝ լաւագոյն դերասանուհիի համար. ** 1969՝ '''«Ատրճանակով աղջիկը»''' (''La ragazza con la pistola'') ժապաւէնին համար1971, 1974 ** 1976՝ '''«Բադը նարինջի թացանով»''' (''L'anatra all'arancia'') ժապաւէնին համար ** 1979՝ '''«Իմ սէրերը»''' (''Amori miei'') ժապաւէնին համար * '''«Ոսկէ Սկիհ»''' (Grolla d'oro, Իտալիա)՝ 4 անգամ * «Արծաթէ Արջ»՝ բացառիկ անհատական նուաճումի համար, Պերլինի 34-րդ միջազգային շարժապատկերի փառատօն, 1984<ref>"Berlinale: 1984 Winners". Berlinale. Retrieved 4 January 2011.</ref> * '''«Ոսկէ Առիւծ»'''՝ կեանքի վաստակին համար (Lifetime Achievement), 1995<ref>Moliterno, Gino (2009). ''The A to Z of Italian Cinema''. Scarecrow Press. p.&nbsp;362. ISBN&nbsp;<bdi>978-0-8108-7059-8</bdi>. Retrieved 8 December 2022.</ref> == Ֆիլմագրութիւն<ref>{{Citation|title=Monica Vitti|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monica_Vitti&oldid=1357067854|date=2026-05-31|accessdate=2026-07-15|language=en}}</ref> == {| class="wikitable" |'''Տարի''' |'''Ֆիլմի անուն (Հայերէն / Բնագիր)''' |'''Դեր''' |'''Նշումներ / Մրցանակներ''' |- |'''1954''' |Խնդա՛, խնդա՛, խնդա՛ ''(Ridere! Ridere! Ridere!)'' |Մարիա Թերեզա |Տիտղոսներուն մէջ նշուած չէ |- |'''1955''' |Ատրիանա Լեքուվրէօր ''(Adriana Lecouvreur)'' | | |- |'''1956''' |Ջրաքիսի մուշտակ մը ''(Una pelliccia di visone)'' |Լուիզա Փանեթթի | |- |'''1958''' |Ճարպիկ աղջիկները ''(Le dritte)'' |Օֆելիա Կրանելլի | |- |'''1960''' |Արկածախնդրութիւնը ''(L'Avventura)'' |Քլոտիա |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն յայտնութիւն դերասանուհիի անուանակարգին մէջ • «Ոսկէ Սկիհ» (Grolla d'oro)՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ BAFTA՝ Լաւագոյն օտարերկրեայ դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն» (Nastro d'Argento)՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1961''' |Գիշերը ''(La Notte)'' |Վալենթինա Կերարտինի |• «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն երկրորդական դերասանուհի |- |'''1962''' |Խաւարումը ''(L'Eclisse)'' |Վիթթորիա |• Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1962''' |Սիրոյ երեք առակներ ''(Le tre fiamme dell'amore / Les quatre vérités)'' |Մատլեն |• «Նապաստակն ու կրիան» (Le lièvre et la tortue) բաժինին մէջ • «Ոսկէ ափսէ» (Targa d'Oro) |- |'''1963''' |Թթու-քաղցր ''(Chagrin d'amour / Dragées au poivre)'' |Ան | |- |'''1963''' |Խենթ ամրոցը ''(Château en Suède)'' |Էլէոնոր Ֆալսեն | |- |'''1963''' |Ամառնային խենթութիւններ ''(Follie d'estate)'' |Մարիա Թերեզա |Արխիւային տեսանիւթ |- |'''1964''' |Մեծ անհաւատարմութիւն ''(Alta infedeltà)'' |Կլորիա |• «Հառաչող կինը» (La sospirosa) բաժինին մէջ • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն երկրորդական դերասանուհի |- |'''1964''' |Կարմիր անապատը ''(Il deserto rosso)'' |Ճուլիանա |• «Ոսկէ Սկիհ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1964''' |Թռչող պնակը ''(Il disco volante)'' |Տոլորես | |- |'''1965''' |Տիկնիկները ''(Le bambole)'' |Ճովաննա |• «Ապուրը» (La minestra) բաժինին մէջ |- |'''1966''' |Մոտեսթի Պլէյզ ''(Modesty Blaise)'' |Մոտեսթի Պլէյզ | |- |'''1966''' |Սեքս-քառեակ ''(Le fate)'' |Սապինա |• «Փերի Սապինա» (Fata Sabina) բաժինին մէջ • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն երկրորդական դերասանուհի |- |'''1967''' |Շուտով սպաննէ՛ զիս, պաղած եմ ''(Fai presto ad uccidermi... ho freddo!)'' |Ճովաննա | |- |'''1967''' |Ես քեզի հետ ամուսնացայ հաճոյքի համար ''(Ti ho sposato per allegria)'' |Ճուլիանա |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Ոսկէ Սկիհ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1967''' |Խաչակրաց արշաւանքի ճամբուն վրայ աղջկայ մը հանդիպեցայ, որ... ''(La cintura di castità)'' |Պոքատորօ | |- |'''1968''' |Ատրճանակով աղջիկը ''(La ragazza con la pistola)'' |Ասունթա Փաթանէ |• «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • «Ոսկէ Սկիհ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1969''' |Կարմիր հագուստով տիկինը ''(La femme écarlate)'' |Եւա | |- |'''1969''' |Օգնէ՛ ինծի, սէ՛րս ''(Amore mio aiutami)'' |Ռաֆայելլա Մաքիավելի |• «Ոսկէ Սկիհ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի (նաեւ «Ատրճանակով աղջիկը» ֆիլմին համար) |- |'''1970''' |Սիրային եռանկիւնի ''(Dramma della gelosia - tutti i particolari in cronaka)'' |Ատելայիտ Չիաֆրոքի |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1970''' |Նինի Թիրապուշօ ''(Ninì Tirabusciò, la donna che inventò la mossa)'' |Մարիա Սարթի / Նինի Թիրապուշօ |• «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի (նաեւ «Սիրային եռանկիւնի» ֆիլմին համար) |- |'''1970''' |Ամուսին եւ կին ''(Le coppie)'' |Ատելէ Ճուլիա |• «Սառնարանը» (Il frigorifero) բաժինին մէջ • «Առիւծը» (Il leone) բաժինին մէջ |- |'''1970''' |Խաղաղասէրը ''(La pacifista)'' |Պարպարա | |- |'''1971''' |Գլխաւոր վկան ''(La supertestimone)'' |Իզոլինա Փանթօ |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1971''' |Ահա թէ ինչպիսին ենք մենք՝ կիներս ''(Noi donne siamo fatte così)'' |Նուագախումբի անդամ, Զոյի, Անունցիաթա, Թերեզա, Ալպերթա, Էլիանա, Քեթրին, Էրիքա, Փալմիրա, Ակաթա, Լաուրա, Ֆուլվիա |Հանդէս եկած է հետեւեալ բաժիններուն մէջ. «Աշխատանքային օր մը», «Վիպապաշտը», «Մայրիկը», «Սիրոյ ստրուկը», «Աշխարհը կը քալէ», «Վիեթնամ», «Եւ Տէրը եկաւ», «Մոթոսիքլէթը», «Տիրոջ սիրտը», «Երկնքի անկիւնը», «Կրակ հրահրողը», «Զանգահարեցէ՛ք Հռոմ 21-21» |- |'''1972''' |Կարգադրութիւնը կարգադրութիւն է ''(Gli ordini sono ordini)'' |Ճորճիա | |- |'''1973''' |Թոսքա ''(La Tosca)'' |Ֆլորիա Թոսքա |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1973''' |Գող Թերեզան ''(Teresa la ladra)'' |Թերեզա Նումա |• Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1973''' |Աստղափոշի ''(Polvere di stelle)'' |Տէա Տանի |• «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1974''' |Ազատութեան ուրուականը ''(Le fantôme de la liberté)'' |Տիկին Ֆուքօ | |- |'''1975''' |Անմահ ամուրին ''(Anatra all'arancia)'' |Թինա Քանտելա | |- |'''1975''' |Շիկահերը սեւ կաշիով ''(A mezzanotte va la ronda del piacere)'' |Միելէ | |- |'''1975''' |Բադը նարինջի թացանով ''(L'anatra all'arancia)'' |Լիզա Սթեֆանի |• «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1976''' |Միմի Պլուէթ... իմ պարտէզիս ծաղիկը ''(Mimì Bluette... fiore del mio giardino)'' |Միմի Պլուէթ | |- |'''1976''' |Բաւական է, որ շուրջը չիմանան ''(Basta che non si sappia in giro)'' |Արմանտա Լիա |• «Սիրային մեքենայ» (Macchina d'amore) բաժինին մէջ • «Թիւրիմացութիւն» (L'equivoco) բաժինին մէջ |- |'''1977''' |Երկնքի միւս կէսը ''(L'altra metà del cielo)'' |Սուսաննա Մաքքալուզօ |• Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1978''' |Պետական շահեր ''(La raison d'État)'' |Անճելա Ռաւելլի | |- |'''1978''' |Իմ սէրերը ''(Amori miei)'' |Աննա Լիզա Պիանքի |• «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1978''' |Աւելի լաւ ապրելու համար՝ զուարճացէ՛ք մեզի հետ ''(Per vivere meglio, divertitevi con noi)'' |Վալենթինա Քոնթարինի |• «Մօտիկ շփման տեսակ մը» (Un incontro molto ravvicinato) բաժինին մէջ |- |'''1979''' |Վագրեր շրթներկով ''(Letti selvaggi)'' |Մարիա / Մարմնավաճառ | |- |'''1979''' |Գրեթէ կատարեալ սիրավէպ մը ''(An Almost Perfect Affair)'' |Մարիա Պարոնէ | |- |'''1980''' |Օպերվալտի գաղտնիքը ''(Il mistero di Oberwald)'' |Թագուհի | |- |'''1980''' |Ես քեզ այլեւս չեմ հասկնար ''(Non ti capisco più)'' |Լուիզա | |- |'''1981''' |Հիւրանոցի սենեակը ''(Camera d'albergo)'' |Ֆլամինիա |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1981''' |Խանդի տանկոն ''(Il tango della gelosia)'' |Լուչիա | |- |'''1982''' |Գիտեմ, որ դուն գիտես, թէ ես գիտեմ ''(Io so che tu sai che io so)'' |Լիւիա Պոնեթթի | |- |'''1982''' |Ներողութիւն, եթէ այսքան քիչ է ''(Scusa se è poco)'' |Ռենաթա Ատորնի / Կրացիա Սիրիանի | |- |'''1983''' |Սիրախաղ ''(Flirt)'' |Լաուրա |• «Արծաթէ Արջ»՝ բացառիկ անհատական նուաճումի համար (Պերլինի փառատօն) • «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Արծաթէ ժապաւէն»՝ Լաւագոյն դերասանուհի |- |'''1986''' |Ֆրանչեսքան իմս է ''(Francesca è mia)'' |Ֆրանչեսքա | |- |'''1989''' |Գաղտնի սկանդալ ''(Scandalo segreto)'' |Մարկերիթա / Կինը |• «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն առաջին լիամեթրաժ ֆիլմի համար (իբրեւ բեմադրիչ) • «Իտալական Ոսկէ Գլոբուս»՝ Լաւագոյն դերասանուհի • Առաջադրում՝ «Տաւիտ տի Տոնաթելլօ»՝ Լաւագոյն նոր բեմադրիչ |} == Հեռուստատեսութիւն == * '''«Իսկ դուն զիս կը սիրե՞ս»''' (''Ma tu mi vuoi bene?''՝ 1992-ի կարճ հեռուստաշարք) == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Դերասանուհիներ]] lhwvc9eenpln32tyvydlgakicny63nm 0 32226 252715 2026-07-14T14:13:08Z Betty Kilerjian 83 Նոր էջ «'''Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշ,''' [[1937 թուական|1937]] թուականի Սահմանադրութեամբ հաստատուեցաւ [[Ղազախիստան|Ղազախական]] ԽՍՀ-ի պետական դրօշը։ Ան կարմիր գոյնի դրօշ մըն էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Դրօշաձողին մօտ գտնուող վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած է...»: 252715 wikitext text/x-wiki '''Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշ,''' [[1937 թուական|1937]] թուականի Սահմանադրութեամբ հաստատուեցաւ [[Ղազախիստան|Ղազախական]] ԽՍՀ-ի պետական դրօշը։ Ան կարմիր գոյնի դրօշ մըն էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Դրօշաձողին մօտ գտնուող վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, իսկ անոնց կողքին ոսկեգոյն տառերով գրուած էր «Ղազախական ԽՍՀ»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vexillographia.ru/kazakhst/soviet.html|title=флаги КазССР|website=www.vexillographia.ru|access-date=2025-11-27}}</ref>։ Սկզբնական շրջանին գրութիւնը կատարուած էր [[Ղազախերէն|ղազախերէնի]] լատինատառ այբուբենով։ [[10 Նոյեմբեր]] [[1940 թուական|1940]] թուականին, ղազախերէնի այբուբենին՝ կիրիլեան գրի անցնելէն ետք, դրօշին վրայի գրութիւնը համապատասխանաբար փոփոխուեցաւ<ref name=":0" />։ [[24 Յունուար]] [[1953 թուական|1953]]-ին, Ղազախական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագրով հաստատուեցաւ նոր պետական դրօշը։ Ան եւս կարմիր գոյնի էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, որոնց վերեւ կը գտնուէր ոսկեգոյն եզրագիծով կարմիր հնգաթեւ աստղ մը։ Դրօշին ստորին բաժինով կ՚անցնէր բաց կապոյտ հորիզոնական շերտ մը, որուն լայնութիւնը կը կազմէր դրօշին ընդհանուր լայնութեան 2/9-ը։ Շերտը տեղադրուած էր այնպէս, որ դրօշին ստորին եզրէն կը բաժնուէր դրօշին լայնութեան 1/9-ին հաւասար կարմիր գօտիով<ref name=":0" />։ == Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշներու պատկերասրահ == <gallery widths="150"> Պատկեր:Qazaq_ssr_37-40.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_ssr_37-40.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1937–1940 . Պատկեր:Qazaq_SSR_40-53.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_SSR_40-53.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1940–1953 </gallery> == Տես նաև == * [[Ղազախիստանի դրօշ|Ղազախստանի դրօշ]] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.statesymbol.ru/sovietsymbol/20050419/39595314.html Госсимволика Казахской Советской Социалистической Республики] iql93gx2zfnt61e163vhuvrztbslwqf 252716 252715 2026-07-14T14:13:57Z Betty Kilerjian 83 252716 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դրօշ}} '''Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշ,''' [[1937 թուական|1937]] թուականի Սահմանադրութեամբ հաստատուեցաւ [[Ղազախիստան|Ղազախական]] ԽՍՀ-ի պետական դրօշը։ Ան կարմիր գոյնի դրօշ մըն էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Դրօշաձողին մօտ գտնուող վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, իսկ անոնց կողքին ոսկեգոյն տառերով գրուած էր «Ղազախական ԽՍՀ»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vexillographia.ru/kazakhst/soviet.html|title=флаги КазССР|website=www.vexillographia.ru|access-date=2025-11-27}}</ref>։ Սկզբնական շրջանին գրութիւնը կատարուած էր [[Ղազախերէն|ղազախերէնի]] լատինատառ այբուբենով։ [[10 Նոյեմբեր]] [[1940 թուական|1940]] թուականին, ղազախերէնի այբուբենին՝ կիրիլեան գրի անցնելէն ետք, դրօշին վրայի գրութիւնը համապատասխանաբար փոփոխուեցաւ<ref name=":0" />։ [[24 Յունուար]] [[1953 թուական|1953]]-ին, Ղազախական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագրով հաստատուեցաւ նոր պետական դրօշը։ Ան եւս կարմիր գոյնի էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, որոնց վերեւ կը գտնուէր ոսկեգոյն եզրագիծով կարմիր հնգաթեւ աստղ մը։ Դրօշին ստորին բաժինով կ՚անցնէր բաց կապոյտ հորիզոնական շերտ մը, որուն լայնութիւնը կը կազմէր դրօշին ընդհանուր լայնութեան 2/9-ը։ Շերտը տեղադրուած էր այնպէս, որ դրօշին ստորին եզրէն կը բաժնուէր դրօշին լայնութեան 1/9-ին հաւասար կարմիր գօտիով<ref name=":0" />։ == Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշներու պատկերասրահ == <gallery widths="150"> Պատկեր:Qazaq_ssr_37-40.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_ssr_37-40.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1937–1940 . Պատկեր:Qazaq_SSR_40-53.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_SSR_40-53.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1940–1953 </gallery> == Տես նաև == * [[Ղազախիստանի դրօշ|Ղազախստանի դրօշ]] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.statesymbol.ru/sovietsymbol/20050419/39595314.html Госсимволика Казахской Советской Социалистической Республики] 4ri5wrcdme80cbk48m6xyijao0vu42i 252717 252716 2026-07-14T14:14:34Z Betty Kilerjian 83 252717 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դրօշ}} '''Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշ,''' [[1937 թուական|1937]] թուականի Սահմանադրութեամբ հաստատուեցաւ [[Ղազախիստան|Ղազախական]] ԽՍՀ-ի պետական դրօշը։ Ան կարմիր գոյնի դրօշ մըն էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Դրօշաձողին մօտ գտնուող վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, իսկ անոնց կողքին ոսկեգոյն տառերով գրուած էր «Ղազախական ԽՍՀ»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vexillographia.ru/kazakhst/soviet.html|title=флаги КазССР|website=www.vexillographia.ru|access-date=2025-11-27}}</ref>։ Սկզբնական շրջանին գրութիւնը կատարուած էր [[Ղազախերէն|ղազախերէնի]] լատինատառ այբուբենով։ [[10 Նոյեմբեր]] [[1940 թուական|1940]] թուականին, ղազախերէնի այբուբենին՝ կիրիլեան գրի անցնելէն ետք, դրօշին վրայի գրութիւնը համապատասխանաբար փոփոխուեցաւ<ref name=":0" />։ [[24 Յունուար]] [[1953 թուական|1953]]-ին, Ղազախական ԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան հրամանագրով հաստատուեցաւ նոր պետական դրօշը։ Ան եւս կարմիր գոյնի էր՝ 2։1 երկարութիւն-լայնութիւն յարաբերակցութեամբ։ Վերին ձախ անկիւնին մէջ պատկերուած էին ոսկեգոյն մուրճն ու մանգաղը, որոնց վերեւ կը գտնուէր ոսկեգոյն եզրագիծով կարմիր հնգաթեւ աստղ մը։ Դրօշին ստորին բաժինով կ՚անցնէր բաց կապոյտ հորիզոնական շերտ մը, որուն լայնութիւնը կը կազմէր դրօշին ընդհանուր լայնութեան 2/9-ը։ Շերտը տեղադրուած էր այնպէս, որ դրօշին ստորին եզրէն կը բաժնուէր դրօշին լայնութեան 1/9-ին հաւասար կարմիր գօտիով<ref name=":0" />։ == Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշներու պատկերասրահ == <gallery widths="150"> Պատկեր:Qazaq_ssr_37-40.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_ssr_37-40.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1937–1940 . Պատկեր:Qazaq_SSR_40-53.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Qazaq_SSR_40-53.svg|Ղազախական ԽՍՀ-ի դրօշը, 1940–1953 </gallery> == Տես նաև == * [[Ղազախիստանի դրօշ|Ղազախստանի դրօշ]] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.statesymbol.ru/sovietsymbol/20050419/39595314.html Госсимволика Казахской Советской Социалистической Республики] [[Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ]] [[Ստորոգութիւն:Ղազախիստան]] [[Ստորոգութիւն:Ղազախիստանի պետական խորհրդանիշներ]] t8tkzywj414ro9mrqjj2by4xra8dgor 0 32227 252718 2026-07-14T17:11:18Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:Artemis II launch (SLS MAF 20260401 ArtemisIILaunch 02) crop.jpg|մինի]] '''Տիեզերական Արձակման Համակարգը''' (Space Launch System-SLS), [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկեան]] երկաստիճան, գերածանր բեռնատարողութեամբ եւ մէկ անգամ գործածուող հրթիռային արձակման համակարգ մը, որ կը ծառայէ Միացեալ Նահ...»: 252718 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Artemis II launch (SLS MAF 20260401 ArtemisIILaunch 02) crop.jpg|մինի]] '''Տիեզերական Արձակման Համակարգը''' (Space Launch System-SLS), [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկեան]] երկաստիճան, գերածանր բեռնատարողութեամբ եւ մէկ անգամ գործածուող հրթիռային արձակման համակարգ մը, որ կը ծառայէ Միացեալ Նահանգներու [[ՆԱՍԱ|Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերական Վարչութեան]] (NASA)։ Անիկա «Արտեմիս» ծրագիրի գլխաւոր արձակման միջոցն է եւ նախատեսուած է տիեզերք արձակելու չորս անձերէ բաղկացած [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւը]]։ SLS-ը իր առաջին թռիչքը կը կատարէ 2022 թուականի նոյեմբերին՝ տիեզերք փոխադրելով անօդաչու «Արտեմիս Ա.» առաքելութիւնը։ Իսկ առաջին անձնակազմով թռիչքը կ'իրականացնէ Ապրիլ 2026-ին՝ «Արտեմիս Բ.» առաքելութեան ծիրէն ներս, որուն ընթացքին «Օրիոն» տիեզերանաւը կը շրջի Լուսինին շուրջ։ Այսպիսով SLS-ը դարձաւ երկրորդ հրթիռային արձակման համակարգը, որ մարդկային անձնակազմ փոխադրեց Երկրի ցած ուղեծիրէն անդին՝ «Ափոլօ» ծրագրի «Սաթըրն 5» հրթիռէն ետք։ SLS-ի մշակումը կը սկսի 2011-ին՝ Միացեալ Նահանգներու [[Քոնկրէս|Քոնկրէսի]] որոշումով։ Ան կոչուած էր փոխարինելու պաշտօնաթող դարձած Տիեզերական [[«Մաքոքի» ծրագիրը]], ինչպէս նաեւ «Քոնսթելէյշըն» ծրագիրի չեղեալ համարուած «Արէս 1» եւ «Արէս 5» հրթիռները։ Նոր համակարգը իր մէջ կը ներառէ այդ երկու ծրագիրներէն ժառանգուած բազմաթիւ բաղադրիչներ։ Ծրագիրին ընդհանուր արժէքը 2025-ի դրութեամբ հասած էր 31,6 միլիառ ամերիկեան տոլարի։ Թէեւ անիկա երկար ժամանակ կը քննադատուի վատ կառավարման, ծախսերու գերազանցման եւ շարունակական ուշացումներու համար, ի վերջոյ 2026-ին յաջողութեամբ կ'իրականացնէ մարդատար տիեզերական թռիչք։ SLS-ի բոլոր արձակումները կը կատարուին [[Ֆլորիտա|Ֆլորիտայի]] [[«Քենետի» Տիեզերական Կեդրոն|«Քենետի» Տիեզերական Կեդրոնի]] 39B Արձակման Համալիրէն։ Հրթիռին կեդրոնական աստիճանը, որ կառուցուած է [[«Պոյինկ» ընկերութիւն|«Պոյինկ» ընկերութեան]] կողմէ, կը գործէ Տիեզերական «Մաքոք»էն ժառանգուած չորս RS-25 շարժիչներով։ Անոր երկու կողմերը ամրացուած են «Նորթրոփ Կրումըն» ընկերութեան արտադրած հնգամասնեայ կարծր վառելանիւթի արագացուցիչներ, որոնք նախապէս մշակուած էին «Արէս» ծրագիրին համար եւ ծագումով հիմնուած են Տիեզերական «Մաքոք»ի քառամաս արագացուցիչներուն վրայ։ [[Պատկեր:Spacelaunchsystem-enginesection-jan2020.jpg|ձախից|մինի]] Ներկայիս SLS-ը իբրեւ երկրորդ աստիճան կը գործածէ [[Միջանկեալ Սառնածին Շարժիչային Աստիճան|Միջանկեալ Սառնածին Շարժիչային Աստիճանը]] (Interim Cryogenic Propulsion Stage - ICPS), որ կը ծառայէ տիեզերանաւը [[Երկիր|Երկիրի]] ցած [[ուղեծիր]] կամ [[Լուսին|Լուսինի]] ուղղութեամբ փոխանցելու համար։ Այս աստիճանը կը գործածէ RL10 շարժիչը եւ ծագած է «Տելթա» հրթիռներու սառնածին երկրորդ աստիճանէն։ «Aerojet Rocketdyne» ընկերութիւնը կը պատրաստէ թէ՛ RS-25, թէ՛ RL10 շարժիչները։ «Արտեմիս Ե.» առաքելութենէն սկսեալ, որ նախատեսուած է ոչ կանուխ, քան 2028 թուականի վերջաւորութիւնը, SLS-ը պիտի օգտագործէ «Սենթաուր V» վերին աստիճանը, որ մշակուած է «Վուլքըն Սենթաուր» հրթիռին համար։ Այս նոր աստիճանը պիտի փոխարինէ ներկայիս գործածուող ICPS-ը։ Նախապէս [[ՆԱՍԱ|ՆԱՍԱ-ն]] կը նախատեսէր SLS-ը բարելաւել ներկայ «Block 1» տարբերակէն դէպի «Block 1B» եւ «Block 2», սակայն Փետրուար 2026-ին կը հրաժարի այդ ծրագիրներէն՝ նախընտրելով շարունակել միայն «Block 1» տարբերակով, որպէսզի նուազեցնէ վտանգները եւ ապահովէ ծրագիրի ժամանակացոյցին կայունութիւնը։ Նախատեսուած էր, որ «Block 1B» տարբերակը գործածէր [[Հետազօտական Վերին Աստիճան|Հետազօտական Վերին Աստիճանը]] (Exploration Upper Stage), իսկ «Block 2»ն՝ նոր սերունդի կարծր վառելանիւթի արագացուցիչներ։ [[Պատկեր:Artemis II Preflight (NHQ202603300013).jpg|մինի]] Թէեւ SLS-ը մարդատար բոլոր հրթիռներուն մէջ ունի արձակման պահուան ամենամեծ մղող ուժը՝ շուրջ 39 մեգանիւթըն, անոր Լուսնի ուղղութեամբ փոխադրուող օգտակար բեռի կարողութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս 27 մեթրիք թոն, որ գրեթէ կէսն է «Սաթըրն V» հրթիռի 48,6 մեթրիք թոն բեռնատարողութեան։ Այս պատճառով, «Արտեմիս Դ.» առաքելութենէն սկսեալ, որ նախատեսուած է 2028-ի սկիզբը, [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւը]] Լուսինի ուղեծրին կամ Երկիրի ցած ուղեծիրին մէջ պիտի միանայ [[Մարդատար Վայրէջքի Համակարգ|Մարդատար Վայրէջքի Համակարգին]] (Human Landing System - HLS), որ առանձին հրթիռով պիտի արձակուի եւ ոչ թէ SLS-ով։ Ներկայիս իբրեւ այդպիսի համակարգ կը մշակուին «SpaceX» ընկերութեան «Սթարշիփ HLS»-ը եւ «Blue Origin» ընկերութեան «Պլու Մուն»-ը։ «SLS»ի յաջորդ թռիչքը նախատեսուած է 2027-ին՝ «Արտեմիս Գ.» առաքելութեամբ, որուն ընթացքին «Օրիոն» տիեզերանաւը եւ HLS համակարգը Երկիրի ցած ուղեծիրին մէջ պիտի իրականացնեն միացման փորձարկում<ref>[https://www.nasa.gov/reference/space-launch-system-solid-rocket-booster/ Յաւելուածը]</ref>։ «Արտեմիս Ե.» առաքելութենէն սկսեալ, ՆԱՍԱ-ն SLS-ի գործարկման պատասխանատուութիւնը պիտի փոխանցէ «Deep Space Transport LLC» առեւտրական միաւորման, որ կազմուած է «Պոյինկ» եւ «Նորթրոփ Կրումըն» ընկերութիւններէն<ref>[https://web.archive.org/web/20200615043655/https://www.nasa.gov/exploration/systems/sls/fs/core_stage.html Տիեզերական Արձակման Համակարգ]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:ՆԱՍԱ-ի աստղադիտարան]] [[Ստորոգութիւն:Տիեզերական Արձակման Համակարգ]] qvwboegcdo6971k8iqvt6oaai5kfvzl 0 32228 252720 2026-07-14T17:43:41Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:Artemis program (solid contrast with wordmark).svg|մինի]] '''«Արտեմիս» ծրագիրը''' (Artemis program), [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] [[ՆԱՍԱ|Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերական Վարչութեան (NASA)]] գլխաւորութեամբ իրականացուող [[Լուսին|Լուսինի]] հետազօտութեան ծրագիր մըն է,...»: 252720 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Artemis program (solid contrast with wordmark).svg|մինի]] '''«Արտեմիս» ծրագիրը''' (Artemis program), [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] [[ՆԱՍԱ|Ազգային Օդագնացութեան եւ Տիեզերական Վարչութեան (NASA)]] գլխաւորութեամբ իրականացուող [[Լուսին|Լուսինի]] հետազօտութեան ծրագիր մըն է, որուն հիմնական նպատակներն են՝ «Ափոլօ» ծրագիրէն ի վեր առաջին անգամ մարդը վերադարձնել Լուսին եւ հոն աստիճանաբար հաստատել մնայուն լուսնային կայան մը։ Ծրագիրը պաշտօնապէս կը հաստատուեցաւ 2017 թուականին՝ Միացեալ Նահանգներու նախագահ [[Տանըլտ Թրամփ|Տանըլտ Թրամփի]] ստորագրած «Space Policy Directive-1»ով։ «Արտեմիս» ծրագիրին հիմնական բաղադրիչներէն են [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»|Տիեզերական Արձակման Համակարգը (Space Launch System]] [[«Տիեզերական Արձակման Համակարգ»|-SLS),]] որուն կեդրոնական աստիճանը, «RS-25» շարժիչները եւ կարծր վառելանիւթի արագացուցիչները ծագում կ'առնեն Տիեզերական «Մաքոք»ի ծրագիրէն։ Ծրագիրը նաեւ կը ներառէ չեղեալ համարուած «Քոնսթելէյշըն» ծրագիրէն ժառանգուած համակարգեր, ինչպէս [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւը]]՝ իր Եւրոպական Ծառայողական Մասով (European Service Module), ինչպէս նաեւ հրթիռային բարելաւումներ, որոնք սկզբնապէս մշակուած էին «Արէս 5» հրթիռին համար։ Ծրագիրին այլ կարեւոր բաղադրիչներէն են՝ Մարդատար Վայրէջքի Համակարգը (Human Landing System - HLS), ներկայիս կը մշակուին մասնաւոր տիեզերական ընկերութիւններու կողմէ՝ ՆԱՍԱ-ի հետ կնքուած պայմանագիրներու հիման վրայ։ Ծրագիրին միջազգային համագործակցութիւնը կը կարգաւորուի «Արտեմիսի Համաձայնագիրներ»ով (Artemis Accords)։ 2022 թուականին իրականացուած «Արտեմիս Ա.» <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CMLD0Lp0JBg Արտեմիս Ա.]</ref> անօդաչու առաքելութիւնը «Օրիոն» տիեզերանաւը կը հասցնէ Լուսինի ուղեծիր։ [[Պատկեր:Xemu-eva-Artemis.jpg|ձախից|մինի]] 2026 թուականին «Արտեմիս Բ.»<ref>[https://www.nasa.gov/mission/artemis-ii/ «Արտեմիս Բ.»]</ref> առաքելութիւնը չորս տիեզերագնացներ կը փոխադրէ Լուսինի շուրջ կատարուած թռիչքի, դառնալով «Ափոլօ» ծրագիրէն ի վեր առաջին մարդատար առաքելութիւնը, որ կ'անցնի Երկիրի ցած ուղեծիրէն անդին։ «Արտեմիս Գ.» առաքելութիւնը, որ նախատեսուած է 2027 թուականի վերջաւորութեան, նպատակ ունի Երկիրի ուղեծիրին մէջ փորձարկել «HLS» լուսնային վայրէջքի համակարգը<ref>[https://www.nasa.gov/mission/artemis-iii/ «Արտեմիս Գ.»]</ref>։ «Արտեմիս Դ.» առաքելութիւնը, որ նախատեսուած է 2028 թուականին, պիտի ըլլայ առաջին մարդատար լուսնային վայրէջքը [[«Ափոլօ» ծրագիր|«Ափոլօ» ծրագիրէն]] ի վեր<ref>[https://www.nasa.gov/mission/artemis-iv/ «Արտեմիս Դ.»]</ref>։ Իսկ «Արտեմիս Ե.»<ref>[https://www.nasa.gov/event/artemis-v/ «Արտեմիս Ե.»]</ref> առաքելութենէն սկսեալ, որ նախատեսուած է ոչ կանուխ, քան 2028 թուականի վերջաւորութիւնը, ՆԱՍԱ-ն կը նախատեսէ ամէն տարի իրականացնել նոր լուսնային առաքելութիւններ՝ նպատակ ունենալով աստիճանաբար ստեղծել Լուսինի վրայ մնայուն բնակելի կայան մը։ Այս նախաձեռնութիւնը պիտի ծառայէ իբրեւ նախապատրաստական փուլ՝ մարդկութեան աւելի հեռաւոր տիեզերական ճամբորդութիւններուն եւ խոր տիեզերքի հետազօտութեան համար։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:«Արտեմիս» ծրագիրը]] [[Ստորոգութիւն:տիեզերագնացներ]] 257xgfdtsfvsjf59lf6vrjm8twnevd8 0 32229 252722 2026-07-14T18:09:20Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:Seal of the United States Space Force.svg|մինի]] '''Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժը''' (United States Space Force-USSF) Միացեալ Նահանգներու զինուած ուժերու տիեզերական ծառայութեան ճիւղն է, որ պաշտօնապէս հիմնադրուած է 20 Դեկտեմբեր 2019-ին։ Անիկա կը գործէ Միացեալ Նահանգներու Պաշտպանութեա...»: 252722 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Seal of the United States Space Force.svg|մինի]] '''Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժը''' (United States Space Force-USSF) Միացեալ Նահանգներու զինուած ուժերու տիեզերական ծառայութեան ճիւղն է, որ պաշտօնապէս հիմնադրուած է 20 Դեկտեմբեր 2019-ին։ Անիկա կը գործէ Միացեալ Նահանգներու Պաշտպանութեան Նախարարութեան հովանիին տակ եւ կը հանդիսանայ երկիրի զինուած ուժերու վեց ճիւղերէն մէկը, ինչպէս նաեւ Միացեալ Նահանգներու ութ համազգեստաւոր ծառայութիւններէն մէկը։ Անիկա աշխարհի երկրորդ անկախ տիեզերական զինուած ուժն է՝ Ռուսիոյ Տիեզերական Ուժերէն ետք։ Ներկայիս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներն]] ու [[Չինաստան|Չինաստանը]] այն երկու երկիրներն են, որոնք տակաւին կը պահպանեն անկախ տիեզերական զինուժ<ref>[https://blogs.loc.gov/law/2022/12/u-s-space-force-the-sixth-branch-of-the-u-s-armed-forces/ Միացեալ Նահանգներու զինուած ուժերու տիեզերական ծառայութեան ճիւղը]</ref>։ Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժին ակունքները կը հասնին «Պաղ Պատերազմ»ի առաջին տարիներուն, երբ Օդուժը, Բանակը եւ Ռազմածովային Ուժերը կը սկսին զարգացնել իրենց ռազմական տիեզերական ծրագիրները։ Ամերիկեան ռազմական տիեզերական ստորաբաժանումները առաջին անգամ մարտական գործողութիւններու կը մասնակցին [[Վիեթնամ|Վիեթնամի]] պատերազմի ընթացքին, ապա կը ներգրաւուին Միացեալ Նահանգներու գրեթէ բոլոր յաջորդ ռազմական գործողութիւններուն մէջ։ Յատկապէս [[Ծոց|Ծոցի]] պատերազմը բազմիցս բնորոշուած է իբրեւ «առաջին տիեզերական պատերազմ», որովհետեւ այդ պատերազմին ընթացքին տիեզերական համակարգերը վճռական դեր կը խաղան հետախուզութեան, հաղորդակցութեան, առաջնորդման եւ տեղորոշման մէջ։ [[Պատկեր:United States Space Force emblem.svg|ձախից|մինի]] 1980-ական թուականներուն նախագահ [[Ռոնալտ Ռիկըն|Ռոնալտ Ռիկընի]] նախաձեռնած Ռազմավարական Պաշտպանական Նախաձեռնութիւնը (Strategic Defense Initiative) եւ Օդուժի Տիեզերական Հրամանատարութեան (Air Force Space Command) ստեղծումը նոր զարթօնք կը բերեն Միացեալ Նահանգներու ռազմական տիեզերական գործունէութեան։ Անկախ ամերիկեան Տիեզերական Ուժ ստեղծելու առաջարկները առաջին անգամ լրջօրէն կը քննարկուին Ռիկընի վարչակազմի տարիներուն (1981-1989)՝ Ռազմավարական Պաշտպանական Նախաձեռնութեան ծիրէն ներս։ 1990-ականներու վերջաւորութեան եւ 2000-ականներու սկիզբը Քոնկրէսը կ'ուսումնասիրէ Տիեզերական Ուժ հիմնելու կարելիութիւնը։ Այս գաղափարը կը վերակենդանանայ 2010-ականներու վերջաւորութեան՝ ի պատասխան [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] եւ Չինաստանի ռազմական տիեզերական կարողութիւններու արագ զարգացման, ինչ որ ի վերջոյ կ'առաջնորդէ Տիեզերական Ուժի պաշտօնական հիմնադրման՝ 20 Դեկտեմբեր 2019-ին, նախագահ [[Տանըլտ Թրամփ|Տանըլտ Թրամփի]] առաջին վարչակազմի օրով։ Տիեզերական Ուժը կազմակերպականօրէն կը պատկանի Օդուժի Վարչութեան (Department of the Air Force), ուր ան կը գործէ Միացեալ Նահանգներու Օդուժին զուգահեռ՝ իբրեւ հաւասար կարգավիճակ ունեցող ծառայութիւն։ Օդուժի Վարչութիւնը կը ղեկավարէ քաղաքացիական Օդուժի քարտուղարը, մինչդեռ Տիեզերական Ուժին ռազմական ղեկավարն է Տիեզերական Գործողութիւններու Պետը (Chief of Space Operations)։ Տիեզերական Ուժին ներկայ կարգավիճակը՝ իբրեւ Օդուժի Վարչութեան մաս, կը նկատուի անցումային հանգրուան մը։ Երկարաժամկէտ նպատակը առանձին Տիեզերական Ուժի Վարչութեան (Department of the Space Force) ստեղծումն է, որ պիտի ղեկավարէ քաղաքացիական Տիեզերական Ուժի քարտուղարը։<ref>[https://www.spaceforce.mil/News/Article/2282948/the-us-space-force-logo-and-motto/ «Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր»]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Միացեալ Նահանգներու Տիեզերական Ուժեր]] ay8qo4fq0uwf4copb94cvk4ymgryfxe 0 32230 252728 2026-07-15T09:03:19Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:ESA Headquarters in Paris.jpg|մինի]] '''Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը (European Space Agency-ESA),''' տիեզերական հետազօտութիւններուն նուիրուած միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որ կը բաղկանայ 23 անդամ պետութիւններէ։ Կեդրոնատեղին կը գտնուի [[Փարիզ|Փարիզի]] մէջ: 2025 թուականի...»: 252728 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:ESA Headquarters in Paris.jpg|մինի]] '''Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը (European Space Agency-ESA),''' տիեզերական հետազօտութիւններուն նուիրուած միջազգային կազմակերպութիւն մըն է, որ կը բաղկանայ 23 անդամ պետութիւններէ։ Կեդրոնատեղին կը գտնուի [[Փարիզ|Փարիզի]] մէջ: 2025 թուականին կը գործէր շուրջ 3,000 պաշտօնեաներով՝ աշխարհի զանազան երկիրներուն մէջ։ Գործակալութիւնը հիմնուած է 1975 թուականին՝ եւրոպական համարկման գործընթացին ծիրին մէջ։ 2026 տարեշրջանին, տարեկան պիւտճէն կը կազմէր շուրջ 8.3 միլիառ եւրօ։ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան մարդկային տիեզերաթռիչքներու ծրագիրը կը ներառէ մասնակցութիւնը Միջազգային Տիեզերակայանին (ISS), ինչպէս նաեւ համագործակցութիւնը [[ՆԱՍԱ|ՆԱՍԱ-ի]] հետ [[«Արտեմիս» ծրագիր|«Արտեմիս» (Artemis) ծրագիրին]] մէջ։ Այդ համագործակցութեան կարեւոր մէկ մասը [[«Օրիոն» տիեզերանաւ|«Օրիոն» տիեզերանաւուն]] համար [[Եւրոպական Ծառայողական Միաւոր|Եւրոպական Ծառայողական Միաւորի]] (European Service Module -ESM) պատրաստութիւնն է։ Գործակալութիւնը նաեւ կ՚արձակէ եւ կը ղեկավարէ անօդաչու տիեզերական առաքելութիւններ դէպի [[Լուսին]], [[Հրատ]], [[Լուսնթագ]], [[Արուսեակ]], [[Փայլածու]], [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեւ]], ինչպէս նաեւ զանազան գիսաստղեր։ Իր գործունէութեան այլ բնագաւառներուն մէջ կը մտնեն տիեզերական աստղադիտակներու, [[Երկիր|Երկիրի]] դիտարկման [[Արբանեակներ|արբանեակներու]], հեռահաղորդակցական եւ նաւարկման արբանեակներու մշակումը, արձակման հրթիռներու նախագծումը (օրինակ՝ «Արիան-6»-ը, որ կը շահագործուի «Arianespace» ընկերութեան միջոցով՝ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան մասնակցութեամբ), Եւրոպայի տիեզերակայանի, ինչպէս նաեւ տիեզերական անվտանգութեան եւ տիեզերական գործունէութեան առեւտրայնացման զարգացումը<ref>[https://web.archive.org/web/20250825200749/https://brand.esa.int/assets/wording-and-phonetic/ Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն]] qhvwusjiw2ux0zv9rb3oveqfqnpcjhn 0 32231 252732 2026-07-15T09:55:02Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:Space Shuttle Columbia tribute poster.jpg|մինի]] '''«Քոլումպիա» (OV-102)''' '''տիեզերանաւը''' [[ՆԱՍԱ|ՆԱՍԱ-ի]] տիեզերանաւերու ծրագիրին պատկանող ուղեծրային [[Տիեզերանաւը|տիեզերանաւ]] մըն էր, որ պատրաստուած էր «Ռոքուէլ Ինթըրնեշընըլ» ընկերութեան կողմէ եւ շահագործուած՝ ՆԱՍԱ-ի կողմէ<ref>[ht...»: 252732 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Space Shuttle Columbia tribute poster.jpg|մինի]] '''«Քոլումպիա» (OV-102)''' '''տիեզերանաւը''' [[ՆԱՍԱ|ՆԱՍԱ-ի]] տիեզերանաւերու ծրագիրին պատկանող ուղեծրային [[Տիեզերանաւը|տիեզերանաւ]] մըն էր, որ պատրաստուած էր «Ռոքուէլ Ինթըրնեշընըլ» ընկերութեան կողմէ եւ շահագործուած՝ ՆԱՍԱ-ի կողմէ<ref>[https://science.ksc.nasa.gov/shuttle/resources/orbiters/columbia.html Քոլումպիա Տիեզերանաւ]</ref>։ Անունը ստացած էր Ամերիկայի առաջին նաւէն, որ ամբողջ երկրագունդը շրջանցած էր, ինչպէս նաեւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] խորհրդանշական կին-անձնաւորութենէն՝ Քոլումպիայէն։ «Քոլումպիա»ն հինգ տիեզերանաւերէն առաջինն էր, որ թռիչք կատարած էր տիեզերք։ Առաջին թռիչքը՝ «STS-1» առաքելութիւնը, տեղի կ'ունենայ 12 Ապրիլ 1981-ին։ Անիկա առաջին տիեզերանաւն էր, որ իր առաջին թռիչքէն ետք կրկին կը գործածուի, երբ 12 Նոյեմբեր 1981-ին կ'իրականացնէ «STS-2» առաքելութիւնը։ Քանի որ «Քոլումպիա»ն երկրորդ ամբողջական ուղեծրային տիեզերանաւն էր, որ կառուցուած էր՝ «Էնթըրփրայզ» մօտեցման եւ վայրէջքի փորձնական տիեզերանաւէն ետք, պահպանած էր շարք մը առանձնայատուկ արտաքին եւ ներքին յատկանիշներ, որոնք չկային հետագայ տիեզերանաւերուն մէջ։ Ան ունէր փորձարկման լրացուցիչ սարքաւորումներ, [[Սեւ|սեւ գոյնի]] բնորոշ յառաջամասային եզրեր (''chines''), աւելի ծանր յետնամասնային կառուցուածք եւ իր ամբողջ ծառայութեան ընթացքին պահպանած էր ներքին [[Օդ|օդային]] անցախուցը (airlock)։ Այս բոլորին պատճառով, «Քոլումպիա»ն հինգ տիեզերագնաց տիեզերանաւերէն ամէնէն ծանրն էր. ան շուրջ 1,000 քիլոկրամով աւելի ծանր էր, քան [[«Չելենճըր» տիեզերանաւ|«Չելենճըր»ը,]] իսկ սկզբնական կառուցման ժամանակ՝ 3,600 քիլոկրամով աւելի ծանր, քան [[«Էնթեւըր» տիեզերանաւ|«Էնթեւըր»ը]]։ Իր առաջին վեց թռիչքներուն ընթացքին՝ մինչեւ 1983, «Քոլումպիա»ն ունէր «SR-71'''»''' օդանաւին վրայ հիմնուած արտակարգ դուրս ցատկման [[Աթոռ|աթոռներ]], իսկ 1986-էն սկսեալ իր ուղղահայեաց պոչամասին վրայ տեղադրուած էր պատկերահանման սարք։ Իր 22-ամեայ ծառայութեան ընթացքին, «Քոլումպիա»ն իրականացուցած է 28 առաքելութիւն, տիեզերքի մէջ անցուցած է աւելի քան 300 օր եւ [[Երկիր]] մոլորակին շուրջ պտտած է աւելի քան 4,000 անգամ։ Որպէս [[ՆԱՍԱ|ՆԱՍԱ-ի]] գլխաւոր ուղեծրային տիեզերանաւը՝ «Քոլումպիա»ն, յատկապէս 1986-ի «Չելենճըր»ի աղէտէն ետք, մեծ մասամբ օգտագործուած է ուղեծրային գիտական հետազօտութիւններու համար։ «Քոլումպիա»ն ծառայած է «Spacelab»ի տասնհինգ առաքելութիւններէն տասնմէկին, Միացեալ Նահանգներու «Microgravity Payload» ծրագիրի բոլոր չորս առաքելութիւններուն, ինչպէս նաեւ «Spacehab Research Double Module»ի միակ թռիչքին։ Ան բազմիցս իրականացուցած է տիեզերանաւու ծրագիրին ամէնէն երկարատեւ առաքելութիւնները, որոնք բոլորն ալ նուիրուած էին գիտական հետազօտութիւններու։ Միայն «Էնթեւըր» տիեզերանաւը կրնար մրցիլ իրեն հետ, երբ «STS-67» առաքելութիւնը տեւած էր շուրջ 17 օր։ 1992-ին ՆԱՍԱ-ն բարեփոխած է «Քոլումպիա»ն, որպէսզի ան կարենայ օգտագործել «Extended Duration Orbiter» համակարգը, որ հնարաւոր կը դարձնէր աւելի երկարատեւ առաքելութիւններ։ Այս սարքաւորումը գործածած են անոր տասնչորս թռիչքներէն տասներեքին ընթացքին, որ զգալիօրէն նպաստած է ուղեծիրի մէջ գիտական եւ արհեստագիտական հետազօտութիւններու տեւողութեան երկարացման։ Տիեզերանաւու ծրագիրին ամէնէն երկարատեւ թռիչքը՝ «STS-80» առաքելութիւնը, իրականացուցած է «Քոլումպիա»ն 1996-ին՝ ուղեծիրի մէջ մնալով աւելի քան 17 օր։ «Քոլումպիա»ն առաջին տիեզերանաւն էր, որ «STS-5» առաքելութեան ընթացքին արբանեակներ արձակած էր ուղեծիր։ Ան վերադարձուցած է «Long Duration Exposure Facility»ն եւ ուղեծիր արձակած [[«Չանտրա» աստղադիտարան|«Չանտրա» աստղադիտարանը]], որ տիեզերանաւու կողմէ երբեւէ փոխադրուած ամէնէն ծանր բեռն էր։ Նոյն տիեզերանաւը նաեւ տիեզերք փոխադրած է ամերիկեան տիեզերական առաքելութեան առաջին կին հրամանատարը, [[Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւն|Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութեան]] առաջին տիեզերագնացը, [[Հնդկաստան|հնդկական]] ծագումով առաջին կին տիեզերագնացը եւ առաջին [[Իսրայէլ|իսրայէլացի]] տիեզերագնացը։ Իր վերջին առաքելութեան աւարտին՝ Փետրուար 2003-ին, «Քոլումպիա» Երկիր վերադարձի ընթացքին կը քայքայուի տիեզերքին մէջ։ Աղէտին հետեւանքով կը զոհուին «STS-107» առաքելութեան բոլոր եօթը անձնակազմի անդամները, իսկ տիեզերանաւուն վրայ գտնուող գիտական բեռներու մեծ մասը կ'ոչնչանայ։ Դէպքէն անմիջապէս ետք կը կազմուի «Քոլումպիայի Աղէտի Հետաքննութեան Խորհուրդը», որ կ'եզրակացնէ, թէ «STS-107»-ի արձակման ժամանակ ձախ թեւին հասցուած վնասը ճակատագրական կերպով խաթարած էր տիեզերանաւուն ջերմային պաշտպանութեան համակարգը։ «Քոլումպիա»ի եւ անոր անձնակազմին կորուստը պատճառ դարձած էր, որ ՆԱՍԱ վերատեսութեան ենթարկէր իր մարդատար տիեզերական հետազօտութիւններու ծրագիրները։ Այս իրադարձութեան հետեւանքով 2005-ին կը ստեղծուի «Constellation» ծրագիրը, իսկ 2011-ին տիեզերանաւու ամբողջ ծրագիրը պաշտօնապէս կ'աւարտի։ Աղէտէն ետք, բազմաթիւ յուշակոթողներ եւ յիշատակի նախաձեռնութիւններ կ'իրականացուին՝ անձնակազմին յարգանք մատուցելու համար։ «Քոլումպիայի Յուշատիեզերական Կեդրոնը» կը հիմնուի իբրեւ ազգային յուշահամալիր, իսկ Հրատ մոլորակի Գուզեւ խառնարանին մէջ գտնուող «Քոլումպիա Բլուրներ» անունը կը տրուի իրենց յիշատակին։ Այդ շրջանը հետազօտուած էր «Spirit» հրատագնացին կողմէ։ «Քոլումպիա»ի վերականգնած մնացորդներուն մեծ մասը կը պահուի «Քենետի Տիեզերական Կեդրոն»ի տիեզերանաւերու հաւաքման շէնքին մէջ, մինչդեռ որոշ մասեր ցուցադրուած են հանրութեան՝ մօտակայ այցելուներու կեդրոնին մէջ<ref>[https://www.nasa.gov/centers/kennedy/shuttleoperations/orbiters/columbia_info.html Քոլումպիա]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Տիեզերանաւեր]] [[Ստորոգութիւն:ՆԱՍԱ-ի տիեզերանաւեր]] k185um1jweyqcbcabnifmujhcdbntkl