Ան Սիւր Լես

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hyw">
  <siteinfo>
    <sitename>Ուիքիփետիա</sitename>
    <dbname>hywwiki</dbname>
    <base>https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Ուիքիփետիա</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Ուիքիփետիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Ստորոգութիւն</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ան Սիւր Լես</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1688</id>
    <revision>
      <id>256197</id>
      <parentid>146259</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3506" sha1="08ew8tl42l85r4rcza21qu0k55384xi" xml:space="preserve">'''Ան Սիւր Լես''' ([[Ֆրանսերէն|ֆր]].՝ ''Grottes de Han-sur-Lesse'' կամ ֆր.՝ ''Grottes de Han'') — բնական ծագում ունեցող քարայր, [[Պելճիքա]]յի զբօսաշրջային կարեւորագոյն վայրերէն մէկը&lt;ref&gt;http://www.grotte-de-han.be/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Caves and the marvellous world beneath us by Robert Stenuit with Marc Jasinski (A.S. Barnes and Company, 1966).&lt;/ref&gt;, ուր տարեկան կ'այցելէ աւելի քան կէս միլիոն մարդ: Կը գտնուի Նամիւր նահանգին Ան սիւր Լես գիւղին մօտ։
[[Պատկեր:Grotten van Han - grot 1.jpg|300px|մինի]]

== Հակիրճ տեղեկութիւններ ==
Քարայրը առաջացած է կրաքարէ կազմութիւն ունեցող բլուրին ստորոտով հոսող Լաս գետին (Մաասի վտակներէն) ջուրերու ազդեցութեամբ կրաքարային ապարներու կարստային լուծման հետեւանքով: Գետը ուղիղ գիծով աւելի քան մէկ քիլոմեթր կը հոսի այդ կրաքարային բլուրին երկայնքով: Քարայրին ներսը ունի խոնաւութեան մշտապէս բարձր մակարդակ, տարուան բոլոր եղանակներուն կը պահպանուի նոյն՝ 13 աստիճան ջերմութիւնը: Այնտեղ մուտք գործել հնարաւոր է միայն հին, զբօսաշրջային, յատուկ ճոպանուղիով, որ իր ուղերթը կը սկսի գիւղին կեդրոնէն եւ կ'անցնի շուրջ երկու քիլոմեթր, մինչեւ որ կը հասնի քարանձաւի մուտքին: Պտոյտը, որ կը տեւէ մէկ-մէկուկէս ժամ, կը ներառէ նաեւ լուսաձայնային ներկայացում՝ ամենաընդարձակ սրահին մէջ, մակոյկներով զբօսանք՝ Լեսի վրայ եւ թնդանօթային համազարկ, որ կը ցուցադրէ քարայրին իւրօրինակ աքուսթիքը:

== Գրականութիւն ==
*{{cite book |author=[[Robert Sténuit|Stenuit, Robert]] with Jasinski, Marc |title=Caves and the marvellous world beneath us |url=https://archive.org/details/bwb_P3-EKT-039 |others=Trans. Harry Pearman |publisher=[[Alfred Smith Barnes|A.S. Barnes and Company]] |location=New York |year=1966}}
*Scheffel, Richard L.; Wernet, Susan J., eds. (1980). Natural Wonders of the World. United States of America: Reader's Digest Association, Inc. p.&amp;nbsp;175. ISBN 0-89577-087-3.

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:00 Han-sur-Lesse - Tram 3.JPG|Զբօսաշրջային ճոպանուղին
Պատկեր:00 Han-sur-Lesse - Grottes 2.JPG|[[Exsurgencia]] del [[Río Lesse|Lesse]].
Պատկեր:Grotten van Han - uitgang.jpg|Քարայրին մուտքը
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Image:Fosielen in de grot van Han.JPG|
Image:Grotten van Han - Stalagmiet in de &quot;Minaretzaal&quot;.jpg|«Մինարեթ» պտկաքարը եւ բնութեան փորագրանկարները
Image:Onze lieve vrouwe en manneke pis.JPG|
Image:Grotten van Han 2.JPG|
&lt;/gallery&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
*[http://grotte-de-han.be/ Official website]
*[https://www.panoramio.com/user/4324738/tags/Han-sur-Lesse Some pictures inside and around the cave]</text>
      <sha1>08ew8tl42l85r4rcza21qu0k55384xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անթոնին Տվորժաք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1731</id>
    <revision>
      <id>256199</id>
      <parentid>253980</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74775" sha1="r90vxww6imo0e1zbd14eqr3rjkmvm6a" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Անթոնին Լեոփոլտ Տվորժաք''' ({{ԱԾ}}), նշանաւոր չեխ (պոհեմիացի) երգահան, չեխական դասական երաժշտութեան եւ ազգային համանուագի հիմնադիրներէն մէկը{{Sfn | Clapham | 1980 | p = 765}}:

== Կենսագրութիւն ==
Անթոնին Տվորժաք ծնած է [[Փրակ]]&lt;nowiki/&gt;ի Նելահոզեւես գիւղը։

Մկրտուած է իբրեւ կաթոլիկ, իր գիւղի Ս. Անտրիու եկեղեցւոյ մէջ։{{Sfn | Clapham | 1979b|p=12}}

Մայրը՝ Աննա (1820- 1882)&lt;ref name=&quot;Clap66p295&quot;&gt;Clapham 1966, p. 295; also gives further partial ascending and descending family trees&lt;/ref&gt; պանդոկապետուհի մըն էր, որ մասնագիտացած էր նաեւ երաժշտութեան մէջ՝ յատկապէս կը սիրէր Զիտէր եւ Պուչըր նուագել (քանոնի հին տեսակներէն): Վերջինս Լոպքոուիզի իշխանին մատակարարին՝ Եոզետենեքի, դուստրն էր: {{Sfn|Hughes|1967|p=24}} Աննա եւ Ֆրանցիսեք Տվորժաք կ'ամուսնանան 17 Նոյեմբեր 1840 -ին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 3}}:

Անթոնին Տվորժաք ընտանիքին 14 զաւակներուն անդրանիկն էր, որոնցմէ ութն մահացած են մանուկ տարիքին&lt;ref&gt;[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1966]], pp. 49–50.&lt;/ref&gt;:[[Պատկեր:Dvorak 1868.jpg|մինի|Տվորժաք 1868 -ին]] 
1854-1857 Տվորժաք կ'աշակերտէ Ա. Լիհմանի (''Anton Liehmann''), որ իր գերմաներէնի ուսուցիչը ըլլալուն կողքին, իրեն կը սորվեցնէ (երաժշտութեան տեսութիւն, ալթ, դաշնակ եւ երգեհոն), ինչպէս նաեւ կը ծանօթացնէ ժամանակակից երաժիշտներուն եւ հեղինակներուն: Լիհման Զլոնիս ''(Zlonice)'' եկեղեցւոյ երգեհոն նուագողն էր. ան յաճախ կը քաջալերէր Անթոնինը, որ ինք նուագէր եկեղեցական արարողութեանց ընթացքին:
[[Պատկեր:Kostel sv. Vojtěcha v Praze na Novém Městě.jpg|մինի|ձախից|Անթոնին Ս. Ատալպերթ եկեղեցւոյ մէջ երգեհոն կը նուագէր՝ 1874-1877 թուականներուն]]
[[Պատկեր:Nelahozeves, Dvořákův dům - celek.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի ծննդավայրը, Նելահոզեւես:]]
Գերմաներէնը բարելաւելու համար, ան 1856-ին մէկ տարուան համար կը մեկնի Քասքա Քամենիսէ (Česká Kamenice) եւ հոն կը շարունակէ երաժշտական դասերը Ֆրանց Հանքի (Franz Hanke) քով{{Sfn | Burghauser | 1960 | p = 468}}: 16 տարեկանին Լիհմանի եւ Զտենեքի յորդորներով Ֆրանթիզէք իր որդւոյն կ'արտօնէ երաժիշտ դառնալ մէկ պայմանով, որ Տվորժաք դառնար երգեհոնահար {{Sfn|Honolka|2004|pp=14–16}}: 

Փրակ վերադառնալէն ետք, Սեպտեմբեր 1857-ին Տվորժաք կ'ընդունուի քաղաքին երգեհոնի դպրոցը. երգել կը սորվի Ժոզեֆ Զվոնարի հետ, տեսութիւն՝ Ֆրանտիզէք Պլազեքի հետ եւ երգեհոն՝ Ժոզեֆ Ֆոսթերի հետ: Վերջինս ոչ միայն Փրակի երաժշտանոցին դասախօսն էր, այլեւ՝ հեղինակ երգեհոնային ստեղծագործութիւններու&lt;ref&gt;{{Britannica|214019|Josef Bohuslav Förster}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation | contribution-url = http://czechmusic.net/klasika/foerster_e.htm | contribution = Foerster | title = Kasika | publisher = Czech music}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Smaczny, Jan, &quot;Foerster, Josef Bohuslav&quot;, in ''Oxford Companion to Music'', Alison Latham, Ed., Oxford University Press, 2002, pp. 468–69.&lt;/ref&gt;: Տվորժաք գերմաներէնը աւելի բարելաւելու համար, լրացուցիչ դասերու կը հետեւի, ինչպէս նաեւ իբրեւ «արտակարգ» ջութակահար, կը սկսի աշխատիլ բազմաթիւ խումբերու եւ նուագախումբերու մէջ{{Sfn|Schönzeler|1984|pp=36–38}}: 

1857-էն կը սկսի մեծ հիացմունք ցուցաբերել Վակների ստեղծագործութիւններուն հանդէպ{{Sfn | Clapham | 1979b|p=17}}: 

1858-ին կ'անդամակցի Քարել Քոմզաքի անուան նուագախումբին եւ ելոյթներ կ'ունենայ՝ Փրակի ճաշարաններէն ներս, պարային խնճոյքներու ընթացքին{{Sfn | Clapham | 1979a | p = 5}}: 

1859-ին կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցը իր դասարանին երկրորդը հանդիսանալով &lt;ref&gt;Smaczny 2002, p.  391&lt;/ref&gt;: Կը դիմէ Սեն Հենրի եկեղեցի՝ իբրեւ երգեհոնահար, սակայն կայուն գործ մը չի կրնար ապահովել{{Sfn|Schönzeler|1984|p=39}}:

1860-1862 կը սկսի նուագել Փրակի քամերային նուագախումբերէն մէկուն մէջ, 1862-ին՝ «Առժամեայ թատրոն»էն ներս։

1862-ին նուագախումբէն ներս կը սկսի իբրեւ ալթահար ներկայանալ: Նուագախումբին մէջ նուագելը իրեն կ'օգնէ օփերա {{Sfn | Clapham | 1979b|pp=21–22}} եւ երաժշտութիւն ունկնդրելու: Նոյն տարին կը սկսի ստեղծագործել լարային քառեակի համար{{Sfn| Clapham | 1979b|p=21}}: 

Յուլիս 1863-ին կը ներկայանայ գերմանացի հեղինակ՝ Ռիչարտ Վակների ստեղծագործութիւններով եւ կը ղեկավարէ նուագախումբը: 

1864-ին կը համաձայնի կիսել Փրակի Զիզաքով թաղամասէն ներս գտնուող բնակարանի մը վարձքը՝ հինգ այլ մարդոց հետ, որոնցմէ էին նաեւ՝ ջութակահար Մորիք Անկեր եւ Քարել Քեչ, որ հետագային երգիչ կը դառնայ{{Sfn|Hughes|1967|p=35}}{{Sfn | Clapham | 1979b|p=23}}:

Տվորժաք ամսական շուրջ 7,50 տոլար կը շահէր: Եկամուտը բարելաւելու համար, Ժան Նեբոմուք Մայըր ( Jan Nepomuk Maýr) (որ 1866-ին կը փոխարինէ Սմըթանանը իբրեւ նուագախումբին գլխաւոր ղեկավարը) զինք կը հրաւիրէ դաշնակի դասեր տալու, որոնց ընթացքին կը հանդիպի իր ապագայ կնոջ: Ան նախ կը սիրահարի «Առժամեայ թատրոն»ի իր աշակերտուհիներէն եւ գործընկերուհիներէն մէկուն՝ Ժոզեֆինա Գերմաքովային, որուն համար ալ կը գրէ «Նոճիի Ծառերը» երգը {{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}: Սակայն վերջինս երբեք չի փոխադարձեր իր սէրը եւ կ'ամուսնանայ ուրիշի մը հետ: 1873-ին Տվորժաք կ'ամուսնանայ Ժոզեֆինայի փոքր քրոջ՝ Աննա Քերմաքովային հետ (1854-1931): Կ'ունենայ ինը երեխայ, որոնցմէ երեքը կը մահանան մանկութեան տարիներուն: Իր անդրանիկ զաւակն է Ֆրանթիսէք Տվորժաք (1814-1894)՝ աշխարհահռչակ գծանկարիչը:

=== Հեղինակ եւ երգեհոնահար === 
Տվորժաք իր լարային հնգեակը կ'անուանէ «Լա մինոր (a moll) օփիւս 1» (1861), իսկ իր լարային քառեակը (1862) «օփիւս 2»-ը, Պուրկհաուզըրի (Burghauser Catalogue) թուագրումով եւ Պ.6 (B.6 ) եւ Պ.7 (B.7) ներկայացնելով առաջին հինգ ստեղծագործութիւնները, որոնք օփիւս թիւեր չունին (1862){{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: 1860-ականներուն Տվորժաք կը կատարէ նաեւ իր առաջին համանուագային փորձերը, որոնցմէ քանի մը հատը կը գրէ ինքնաքննադատաբար: Ձեռագիր «Տօ մինոր» (c moll) համանուագը, որ կը գրէ 1865-ին, առանց օփիւս թիւի, Պ.9 մինչեւ օրս պահպանուած է {{Sfn|Burghauser|1960|p=77}}: Ասիկա եղած է Տվորժաքի առաջին համանուագը: Տվորժաքի առաջին ստեղծագործական քայլերը կ'ընթանան առանց քննադատութիւններու կամ հանրային ելոյթներու: Երրորդ լարային քառեակը Պ.18, կը գրէ 1869-ին, բայց կը հրապարակէ եւ կը հրատարակէ 1964-ին, իսկ առաջին անգամ կը կատարէ 1969-ին:&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[[#{{harvid|Burghauser|1960}}|Burghauser 1996]]&lt;/ref&gt; 1870-ին ան առաջին անգամ օփերա կը գրէ Մայիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն ընթացքին&lt;ref&gt;{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1–B.19&lt;/ref&gt;: Առաջին հանրային ունկնդրութիւնը տեղի կ'ունենայ 1905-ի վերջին, իսկ լիակատար օփերան բեմ կը բարձրանայ՝ 1938-ին&lt;ref&gt;{{harvnb|Burghauser|1960|pp=101–04}}, B.16a, B.16&lt;/ref&gt;: 

1871-ին Տվորժաք կը լքէ «Առժամեայ Թատրոն»ի նուագախումբը, որպէսզի կարենայ աւելի զբաղիլ ստեղծագործութեամբ{{Sfn|Clapham|1979b|p=25}}: Մինչեւ 1871 26-էն առաջին 5-ը «օփիւս» չի կոչեր&lt;ref&gt;{{harvnb|Burghauser|1960}}, B.1 through B.26, with Op. 1 assigned both to a string quintet B.7 and to the opera ''Alfred'', B.16; see &quot;Works&quot; about irregular opus numbering&lt;/ref&gt;: Իր առաջին մամլոյ հաղորդագորութիւնը կը տպուի Յունիս 1871-ին «udební lsty» ամսագիրին մէջ, իսկ հեղինակային ստեղծագործութիւններու առաջին կատարումը՝ Օմինանի (omínání) երգն էր («Յիշատակ», Հոկտեմբեր 1871-ին, Լ. Փրոչազայի երեկոյեան երաժշտութիւն)&lt;ref&gt;From a set, &quot;Songs to words by Eliška Krásnohorská&quot;, B.23 in {{harvnb|Burghauser|1960}}.&lt;/ref&gt;: 

«Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը» (The King and the Charcoal Burner) «Առժամեայ թատրոն»էն (Provisional Theatre) կը վերադարձուի Տվորժակի՝ ըսելով, թէ օփերան կարելի չէ ներկայացնել: Անոր նախերգանքին բացումը կը կայանայ 1872-ին` Պադրիխ Սմիթանայի (Bedřich Smetana) ղեկավարած ֆիլհարմոնիք համերգին ընթացքին, բայց սկզբնական բեմադրութեամբ լի օփերան կը կատարուի մէկ անգամ՝ 1929-ին: Քլափհալմ (Clapham) կ'ըսէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=29}}, թէ Տվորժաք կ'անդրադառնայ, թէ «ծայրայեղութիւն ըրած է, երբ փորձած է հետեւիլ Վակների օրինակին»: 1873-1874 Տվորժաք օփերան ամբողջութեամբ կը վերափոխէ, «առանց օգտուելու նախկին տարբերակէն»: 1874-ին Փրակի մէջ օփերայի վերափոխուած տարբերակը կը ներկայացնէ «Թագաւորը եւ փայտածուխ այրողը Բ, Պ.42» (King and Charcoal Burner II, Պ.42) անունով {{Sfn|Burghauser|1960|pp=131–33}}:

Ամուսնութենէն ետք, երբ կը հրաժարի Պետական Թատրոնէն, Տվորժաք նոր գործ մը կ'ապահովէ իբրեւ երգեհոնահար Ս. Վոյթեխ եկեղեցւոյ մէջ&lt;ref&gt;Smaczny 2002, p. 391&lt;/ref&gt; (St. Vojtěch), որ կը կոչուէր Ս. Ատալպերթի, Փրակի եկեղեցւոյ Ժոզեֆ Ֆոսթրի հովանաւորութեամբ, իր նախկին ուսուցիչին երգեհոնային դպրոցէն ներս: Աշխատավարձը «խեղճուկ գումար մըն էր», բայց իրականութեան մէջ «երիտասարդ նորապսակ զոյգին համար ողջունելի էր»{{Sfn|Clapham|1979b|p=30}}: Հակառակ այդ հանգամանքներուն Տվորժաք կը յաջողի երաժշտութեան պատմութեան մէջ ակնառու դէմք մը դառնալ:

Նոյեմբեր 1872-ին, Տվորժաքի գրած Դաշնակի քառեակը «Լա մաժոր (A dur)» կը կատարուի Փրակի մէջ «Հիանալի նուագողներու խումբ»ին կողմէ, որուն կազմակերպիչը Փրոչազան էր{{Sfn|Clapham|1979b|p=26}}: Անիկա առաջին ստեղծագործութիւնն էր, որ կը կատարուէր համերգի ընթացքին: Մարտ 1873-ին անոր Չեխ հայրենասիրական քանթաթը «Սպիտակ լերան վարսերը»&lt;ref&gt;This piece, sometimes called ''Hymnus'', is B.27 in the Burghauser (1960) Catalogue. Dvořâk did not give it an opus number.&lt;/ref&gt; կը կատարուի Փրակի Հլահոլ Հասարակական Երգչախումբին կողմէ, որ բաղկացած էր 300 երգիչներէ (ղեկավարութեամբ եւ հովանաւորութեամբ իր ընկերոջ ՝ Քարել Պենտլի ( Karel Bendl)), եւ կ'արժանանայ ջերմ գնահատանքի թէ՛ քննադատներուն եւ թէ հանդիսատեսներուն կողմէ{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}}: Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները առաջին անգամ հանրածանօթ կը դառնան Փրակի մէջ:

1874 -ին Տվորժաք արդէն 33 տարեկան էր, սակայն հանրածանօթ չէր Փրակէն դուրս: Նոյն տարին կը մասնակցի եւ կը շահի Աւստրիոյ Պետական Մրցանակը (&quot;Stipendium&quot;), իբրեւ երաժշտահան: Մրցանակը կը ստանայ Փետրուար 1875-ին: Մրցումին դատակազմի անդամներն էին՝ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիք, Եոհան Հերպերք՝ Պետական Օփերային թատրոնի գլխաւոր տնօրէն եւ Եոհաննէս Պրամս{{Sfn|Clapham|1979b|p=35}}: Կը կարծուի, թէ Պրամս վերջերս ներառուած էր դատակազմին մէջ, քանի որ ըստ Հանսլիքի, 1874-ի մրցութային ցանկին մէջ իր անունը չկար &lt;ref&gt;{{harvnb|Clapham|1979a|p=36}}, footnote&lt;/ref&gt;: Հանսլիք լաւ գիտելիքներ ունէր, որովհետեւ յաջորդաբար անդամակցած էր այդ դատակազմին (1874 -ի վերջէն մինչեւ 1877): Այնուամենայնիւ, Պրամս (Johannes Brahms) ժամանակ եւ հնարաւորութիւն կ'ունենայ գնահատելու Տվորժաքի գործունէութիւնը: Պոթսթեյն&lt;ref&gt;{{cite web|first=Leon|last=Botstein|title=Admiration and emulation: the friendship of Brahms and Dvorák|url=http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|access-date=16 January 2014|archive-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219132303/http://americansymphony.org/admiration-and-emulation-the-friendship-of-brahms-and-dvorak/|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; կ'ըսէ, թէ յանձնաժողովին միտումը հետեւեալն էր. «պարգեւատրել նիւթական կարիք ունեցող տաղանդաւոր հեղինակները» Աւստրօ-Հունկարական պետութենէն ներս: Դատակազմը Տվորժաքէն կը ստանայ 15 ստեղծագործութիւն: Պրամս բարձր կը գնահատէ Տվորժաքի «վարպետութիւնն ու տաղանդը»: Այդ երկուքը Տվորժաքի երրորդ ու չորրորդ համանուագներն էին &lt;ref&gt;{{harvnb|Clapham|1979b|p=36}} is &quot;certain&quot; that these two were included.&lt;/ref&gt;. երկուքն ալ առաջին անգամ կը կատարուին 1874-ի աշնան, Փրակի մէջ:

Քլափհալմ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=35–36}} (Clapham) իր պաշտօնական զեկոյցը կը հաղորդէ 1874-ի մրցանակին վերաբերեալ, ըսելով թէ՝ «Տվորժաք համեմատաբար երաժշութեան աղքատ դասատու մըն է, որ ներկայացուցած է 15 ստեղծագործութիւններ եւ համանուագներ, որոնք ցոյց կու տան իր անբասիր տաղանդը...Դիմորդը արժանի է նուիրատուութեան, որպէսզի կարենայ մեղմել իր նիւթական ծանր պայմանները եւ ստեղծագործական գործունէութեան նուիրուիլ»: Ան կ'ըսէ, թէ Տվորժաք նոյնիսկ դաշնակ մը չունի: նախքան ամուսնութիւնը, երբ ան բնակած է 5 ուրիշ տղոց հետ, անոնցմէ մէկը ունէր փոքրիկ «սփինեթ» դաշնակ մը{{Sfn|Clapham|1979b|p=23}}:

1875-ին երբ կը ծնի Տվորժաքի առաջին որդին, ան կը ստեղծագործէ իր երկրորդ լարային քառեակը, իր 5-րդ համանուագը, դաշնամուրային եռեակը՝ «համար 1» եւ Սերենատ լարայիններու՝ համար «Մի մաժոր օփիւս 22 (E dur)»: Ան անգամ մը եւս կը մասնակցի «Աւստրիան Պետական մրցում»ին, սակայն մրցանակի չ'արժանանար: 1876-ին դարձեալ մրցանակի կ'արժանանայ, որմէ ետք կը հրաժարի երգեհոնահարութենէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=39}}: 

=== Միջազգային հեղինակութիւն ===
[[Պատկեր:Stuyvesant Square Dvorak statue.jpg|մինի|Անթոնին Տվորժաքի արձանը Մանհաթընի մէջ, Նիւ Եորք, քանդակագործ՝ խրուաթիացի Իւան Մեստրովիք]]
1877-ին Տվորժաք դարձեալ Աւստրիական մրցոյթին կը մասնակցի, ներկայացնելով իր Մորավիական Զուգանուագները (Moravian Duets) եւ շարք մը այլ երաժշտութիւններ, նաեւ իր Դաշնակի քոնչերթօն (Piano Concerto){{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: Մինչեւ Դեկտեմբեր, ան տեղեկութիւն չ'ունենար արդիւնքներէն. աւելի ուշ, անձնական նամակ մը կը ստանայ երաժշտագէտ Էտուարտ Հանսլիքէն, որ նոյնպէս դատակազմին անդամներէն էր։ Նամակը ոչ միայն կը յայտնէր, թէ Տվորժաք մէկ անգամ եւս կը շահի այդ մրցանակը, նաեւ առաջին անգամ ըլլալով ի յայտ կու գայ, որ դատակազմին մէջ էին Պրամսն ու Համսլիքը: Նամակը կը փոխանցէ երկուքին բարեկամական առաջարկը, որ Տվորժաքի երաժշտութիւնը հանրածանօթ դառնայ Չեխիոյ սահմաններէն դուրս {{Sfn|Clapham|1979b|p=42}}: 

Դեկտեմբեր 1877-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային քառեակը՝ «համար 9 ռէ մինոր (d moll)» նուիրուած Պրամսին: Պրամս եւ Հասլիք ոգեւորուած էին Մորավիական Զուգանուագներով (Moravian Duets). Պրամս անիկա կը յանձնէ իր հրատարակիչին՝ Սիմրոքին, որ յաջողութեամբ կը հրատարակէ: Ուշադրութիւն դարձնելով Պրամսի բաւականին լաւ ընդունուած Հունգարական Պարերուն, Սիմրոք՝ Տվորժաքի կը յանձնարարէ, որ գրէ նոյն բնոյթով բան մը: Տվորժաք 1878-ին կը ներկայացնէ իր «Սլավոնական պարերը» «օփիւս 46»: Սկիզբը դաշնակի 4 ձեռքի համար կը գրէ, բայց Սիմրոք կը պահանջէ նաեւ նուագախմբային տարբերակը: Այս պարեղանակները մեծ յաջողութիւններու կ'արժանանան: 

15 Դեկտեմբեր 1878-ին երաժշտագէտ Լուի Էհլերտ կը հրապարակէ Պերլինի «Nationalzeitung»ին մէջ Մորավիական Զուգանուագներուն եւ Սլավոնական պարերուն վերանայումը, ըսելով որ, «պարերը» իրենց ճամբան կը շինեն «ամբողջ աշխարհով մէկ» եւ «այս երաժշտութեան միջոցով հնարաւոր է հասնիլ երկնային բնութեան»{{Sfn|Clapham|1979b|p=44}}: Այս պարեղանակները 1879-ին կը նուագուին Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ ԱՄՆ-ի համերգներուն ընթացքին: Հետագային, 1886-ին, Սիմրոք կը խնդրէ հետագայ Սլավոնական պարերը, եւ Տվորժաք խնդրանքը կը կատարէ իր «օփիւս 72»-ով:
[[Պատկեր:Praga1.jpg|250px|մինի|Անտթոնին Տվորժաքի արձանը Ռուտոլֆինումի դիմաց Փրահայի մէջ, Չեխիոյ հանրապետութիւն]]
1879-ին Տվորժաք կը գրէ իր լարային վեցեակը: Սիմրոք ստեղծագործութիւնը ցոյց կու տայ մեծ ջութակահար Ժոզեֆ Եոաքիմի եւ ան ուրիշ երաժիշտներու հետ միատեղ առաջին անգամ կը ներկայացնէ զայն՝ նոյն տարուան Նոյեմբերին: Եոաքիմ կը դառնայ «գլխաւոր բաժակակիրը» Տվորժաքի եկեղեցական երաժշտութեան {{Sfn|Clapham|1979b|p=46}}: Նոյն տարուան ընթացքին, Տվորժաք կը գրէ իր Ջութակի համերգը: Դեկտեմբերին ան ստեղծագործութիւնը կը նուիրէ Եոաքիմին {{Sfn|Clapham|1979b|pp=63, 68}} իրեն ուղարկելով ստեղծագործութենէն նմոյշ մը: Յաջորդ գարնան միասին կը սկսին քննարկել եւ Տվորժաք վերատեսութեան կ'ենթարկէ ստեղծագործութիւնը, սակայն Եոաքիմ չի համակերպիր փոփոխութեան: Ջութակի համերգը առաջին անգամ կը կատարուի Հոկտեմբերի 1883-ին Փրահայի մէջ, որուն մենակատարն էր ջութակահար Ֆրանթիսեք Օնտրիչեք: Ան նոյն տարուան Դեկտեմբերին ստղծագործութիւնը կը նուագէ [[Վիեննա]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ, խմբավար ունենալով Հանս Ռիխթրը: Հետագային Եոաքիմ երկու անգամ կ'ուզէ ներկայացնել այդ համերգը, բայց այդ երկու անգամն ալ համակարգումները կը ձախողին եւ ան կը հրաժարի իր որոշումէն: Հանս Ռիխթր Տվորժաքէն կը խնդրէ, որ ստեղծէ «Համանուագ No. 6» Վիեննայի Ֆիլհարմոնիքին համար, մտադրութիւն ունենալով, որ առաջին անգամ այդ համանուագը բեմ պիտի բարձրանար Դեկտեմբեր 1880-ին: Սակայն Տվորժաք հետագային կը բացայայտէ, որ նուագախումբի անդամները կ'առարկեն նուագել հեղինակին գործերը իրենց ցուցաբերած «հակա-չեխական կեցուածքին» պատճառով{{Sfn|Clapham|1979b|p=53; 71 in UK}}: Հետեւաբար համանուագին առաջին կատարումը կը ղեկավարէ Ալթոլֆ Չեխ, հանրային Ֆիլհարմոնիայի սրահէն ներս, 25 Մարտ 1881-ին Փրակի մէջ &lt;ref&gt;{{cite AV media notes |title=Dvořák: Symphonies 4-5-6 (sleevenote) |titlelink= |others=[[Václav Neumann]], [[Czech Philharmonic Orchestra]] |year=2003 |chapter= |url= |first=Jarmil |last=Burghauser |authorlink= |first2=Zoja (translation) |last2=Joachimová |authorlink2= |page=5 |pages= |type=CD |publisher=[[Supraphon]] |id=SU 3704-2 032 |location=Prague |ref=|language=Czech}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Layton|1978|pp=30–31}}: Ի վերջոյ Ռիխթր կը կատարէ իր համանուագը [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] մէջ 1882-ին. վերջինս միշտ կը գնահատէր Տվորժաքի ստեղծագրծութիւնները{{Sfn|Brown|2003a|p=373}}:

=== Ընդունումը Մեծն Բրիտանիոյ մէջ ===
[[Պատկեր:Antonin Dvorak 1904 by Jan Langhans.jpg|250px|մինի|Անթոնին Տվորժաք 1904-ին]]
Տվորժաքի «Սթապաթ Մաթեր»ը (Stabat Mater) (1880) կը կատարուի եւ հանդիսատեսին կողմէ կ'արժանանայ մեծ յարգանքի եւ սիրոյ, 10 Մարտ 1883-ին Լոնտոնի Րոյալ Ալպերթ համերգասրահէն ներս, խմբավարութեամբ Ժոզեֆ Պարնպիի{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Տվորժաք կը հրաւիրուի այցեցելու Մեծն Բրիտանիա, ուր ան մեծ հռչակ կը շահի 1884 -ին{{Sfn|Clapham|1979b|p=60}}: Լոնտոնի հանրային Ֆիլհարմոնիքը Տվորժաքի կը յանձնէ Լոնտոնի համերգներուն ղեկավարութիւնը, որոնք մեծ ընդունելութիւն կը գտնեն: Ի պատասխան յանձնաժողովին, Տվորժաք կը գրէ իր 7-րդ համանուագը եւ կը ղեկավարէ Ս. Ճեյմսի համերգասրահէն ներս 22 Ապրիլ 1885-ին {{Sfn|Steinberg|1995|pp= 140–41}}: 1885-ի այցելութեան ընթացքին ան կը ներկայացնէ իր Քանթաթը «Ուրուականի հարսանիքը» (cantata The Spectre's Bride) 27 Օգոստոսի համերգին: Ան համերգէն մէկ շաբաթ առաջ կը ժամանէ, որպէսզի 500 հոգինոց երգչախումբին եւ 150 հոգինոց նուագախումբին հետ փորձերը ինք ընէ: Մինչ այդ, այս համերգը Տվորժաքի կեանքին «ամէնէն մեծ յաղթանակը» կը դառնայ... հետեւելով այս նոր յաջողութեան, անգլիախօս երկիրներու երգչախումբերը կը շտապեն կատարելու այս նոր ստեղծագործութիւնը: Տվորժաք ընդհանուր առմամբ Բրիտանիա կ'այցելէ ութ անգամ, հոն ղեկավարելով իր իսկ աշխատանքները: 1887-ին Ռիխթր կը ղեկավարէ համանուագային Վարիացիաները Լոնտոնի եւ Վիեննայի մէջ՝ մեծ յարգանքով: Ռիխթրի Լոնտոնի համերգին մասին Տվորժաք կը գրէ. «հարիւրաւոր համերգներէն, որ ես ղեկավարած եմ իմ կեանքիս ընթացքին, ոչ մէկ երաժշտութիւն այսքան յաջող չէ եղած ինչքան քուկդ»{{Sfn|Clapham|1979b|p=85}}:

=== 1888-1891 ===
Հակառակ Տվորժաքի նոր յաջողութիւններուն, Փետրուար 1888-ին Վիեննայի մէջ «Stabat Mater» (կանգնած մայրը) ստեղծագործութեան կատարումը զոհ կը դառնայ հակա-չեխականութեան, եւ հեղինակը այս ամէնը կ'անուանէ «կործանիչ քննադատութիւն»{{Sfn | Clapham | 1979b|p=89}}: Ան ջերմօրէն շնորհակալութիւն կը յայտնէ Ռիխթրին «իր քաջութեան եւ նուիրումին» համար: 1890-ին Փիոթր Իլիչ Չայքովսքիի շնորհիւ, Տվորժաք կ'այցելէ [[Ռուսիա|Ռուսատան]] եւ կը ղեկավարէ իր ստեղծագործութիւնները [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] եւ [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերսպուրկի]] մէջ&lt;ref name=&quot;Russia&quot; /&gt;: 1891-ին Տվորժաք կը ստանայ պատուոյ աստիճան [[Քեմպրիճ|Քեմպրիճ համալսարան]]&lt;nowiki/&gt;էն, եւ Փրահայի մէջ կը նշանակուի գործիքաւորման եւ ստեղծագործութեան հմտութեան ուսուցչապետ (փրոֆէսոր): Ան նախ կը մերժէ առաջարկը, բայց յետոյ կ'ընդունի: Այս երկմտանքը իր եւ հրատարակիչ Սիմրոքի միջեւ եղած վէճին հետեւանքն էր՝ Տվորժաքի Ութերորդ համանուագին վճարման գծով: Տվորժաքի Ռեքուիեմը առաջին անգամ կը կատարուի այդ տարուան աւարտին [[Պիրմինկհեմի Եռամեայ Երաժշտական Փառատօն]]&lt;nowiki/&gt;ին:

1891-ին Պոհեմական Լարային Քառեակը, որ աւելի ուշ կը կոչուի Չեխական Քառեակ, Քարել Հոֆման՝ առաջին ջութակ, Ժոզեֆ Սուք՝ երկրորդ ջութակ, Օսքար Նեթպալ՝ ալթ եւ Օթաքար Պերքեր՝ թաւջութակ: Կ'ըսեն, թէ Նեթպալ եւ Սուք Տվորժաքի «ամէնէն յուսատու» աշակերտներէն էին երաժշտանոցին մէջ եւ Քառեակին հիմնադրման նախաձեռնողները &lt;ref&gt;Hughes, 1967, p. 147&lt;/ref&gt;: 

1891-ին Տվորժաք գրած է 11 լարային քառեակներ, որոնցմէ վեցը կը կատարուին Քառեակի շրջաքայութիւններուն ընթացքին&lt;ref&gt;Burghauser 1960 B.8, B.45, B.57, B.75, B.92, B.121&lt;/ref&gt;, ինչպէս նաեւ Սմեթանայի երկու քառեակները: 

== Ոճը ==
Տվորժաքի բազմաթիւ ստեղծագործութիւններուն մէջ, ինչպիսիք են «Սլավոնական Պարերը» եւ իր մեծ երգերու հաւաքածոն, ներշնչուած են Չեխական, Մորավիական եւ այլ Սլավոնական ազգագրական երաժշտութիւններէն: իր ստեղծագործութիւններուն իբրեւ Խարիսխ Տվորժաք յաճախ կ'օգտագործէր Սլավոնական ժողովրդական պարի ձեւը ներառելով Սքոչան, Պոհեմական ոտզեմեքը, ֆուրիանթը, սոուսետքան եւ սպասիրքան, Լեհական Մազուրքան եւ փոլոնեզը, Եուկոսլավ Քոլոն եւ Սլավոնական մարդոց ժողովրդական երգերու ձեւերը, ինչպէս նաեւ՝ Ուքրանիոյ տումքան: Իր 16 Սլավոնական Պարերէն «օփիւս 46-ն» էր, որ առաջին հերթին լայն համբաւ կ'ունենայ: Ան նոյնպէս կը գրէ նուագախմբային փոլոնէզ (1879): Իր 6-րդ համանուագին երրորդ մասը կ'անուանէ «Սկերցօ (ֆուրիանթ)»&quot;Scherzo (Furiant)&quot;: Իր դաշնամուրային եռեակը, որ նոյնպէս կ'անուանէ Տումքի Եռեակ ամէնէն լաւ ճանչցուած քամերային ստեղծագործութիւններէն մէկն էր. Տումքա կ'անուանէ Սլավոնական եւ Լեհական ժանրերու անուններով: իր մաժորային ստեղծագործութիւնները կ'արտացոլեն իր ժառանգութիւնները, սէրը՝ իր հայրենիքին հանդէպ: Տվորժաք Սմեթանայի ոտնահետքերու հետեւորդն էր. Չեխական նորաձեւ երաժշտական ոճի ստեղծողը: Տվորժաք [[Վակներ]]&lt;nowiki/&gt;ի ստեղծագործութիւններուն մեծ երկրպագուն էր 1857-էն:{{Sfn|Clapham|1979b|p=17}} Կեանքի վաղ ժամանակահատուածին ընթացքին ան կ'ըսէ. «Վակներ այնքան մեծ հանճար էր, որ կրնար ընել այն ինչ մնացած ստեղծագործողներուն հասանելիութենէն դուրս էին»:{{Sfn|Clapham|1979b|pp=172–73}} Վակներ յատկապէս ազդեցութիւն կ'ունենայ Տվորժաքի օփերաներուն եւ քանի մը նուագախմբային ստեղծագործութիւններուն վրայ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=31}}

1873-էն Տվորժաքի ոճը կ'ըլլայ «հաստատուն քայլերով շարժիլ դասական երաժշտութեան ձեւերու ուղղութեամբ»,{{Sfn|Clapham|1979b|p=27}} որպէսզի աւելի յատուկ ըլլայ «դասականի ձեւերը»:

1894-ին Տվորժաք կը գրէ յօդուած մը, որուն մէջ կ'ըսէ, թէ նախկին ստեղծագործողներէն ան հիացած է Պախով, Մոցարթով, Պեթհովենով եւ Շուպերթով: Յօդուածը յատկապէս Շուպերթի մասին էր. Շուպերթի ծննդեան հարիւրամեակէն երեք տարի առաջ: Տվորժաք յատուկ սէր կը տածէր Շուպերթի&lt;ref&gt;[http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5] (from ''The Century Illustrated Monthly Magazine'', Vol. XLVIII, No. 3 (July 1894), pp. 341–46.&lt;/ref&gt;:

== Ստեղծագործութիւն ==
Արտասովոր է Տվորժաքի ներդրումը չեխական գործիքային եւ յատկապէս համանուագի երաժշտութեան բնագաւառէն ներս՝ հանրահռչակ 16 «Սլավոնական պարերը» (1-ին շարք, 1878, 2-րդ շարք, 1886-87), 9 համանուագ (1865, 1865, 1873, 1874, 1875, 1880, 1884-85, 1889, 1893), 4 նախերգանք («Իմ հայրենիքը», 1883 եւ այլն), 5 համանուագային բանաստեղծութիւն («Ոսկեայ ճախարակը», 1896, «Աղաւնեակ», 1896 եւ այլն), 3 համերգ (դաշնակի, 1876, ջութակի, 1879, թաւջութակի, 1895) եւ այլն։ Այս երկերուն մէջ ան ստեղծած է գունագեղ ժողովրդական ոճային տեսարաններ, բանաստեղծական շունչով յագեցած բնութեան պատկերներ, հերոսական, քնարական երեւակայական կերպարներ։

Գլուխ գործոցը թատերական բնոյթի վերջին՝ «Նոր աշխարհէն» (9-րդ) համանուագը, ուր վարպետօրէն կ'օգտագործէ ափրիկեան եւ հնդկական մեղեդիական եւ չափական դարձուածքներ։

Օփերայի ասպարէզէն ներս կը շարունակէ [[Բեդրժիխ Սմետանա|Պեդրժիխ Սմետանա]]&lt;nowiki/&gt;յի աւանդոյթները։ Կը գրէ տարբեր ոճերու 10 օփերա՝ ժողովրդական-կենցաղային («Կամակորները», 1874, «Խորամանկ գիւղացին», 1877), պատմա-վիպասանական («Ալֆրետ», 1870, «Տմիթրի», 1882), ժողովրդական հեքիաթային («Ջրահարսը», 1900)։ ձայնաւոր-համանուագային երկերէն նշանաւոր են՝ «Ս. Լիւթմիլա» մաղթանուագը (1866, առաջինը՝ չեխական երաժշտութենէն ներս), «Ռեքուիեմը» (1890) եւ այլն։ Տվորժաքի բնորոշ քնարականութիւնը լիակատար արտայայտութիւն կը ստանայ 70-էն աւելի երգերուն եւ վիպերգներուն մէջ, 21 «Մորաւիական զուգերգներուն մէջ» (1875), «Բնութեան գիրկին մէջ» եւ խմբերգներուն մէջ (1882)։ «Փրակի գարուն» ամենամեայ միջազգային փառատօնի շրջանակներէ ներս կը կազմակերպուի Տվորժաքի անուան թաւջութակահարներու մրցոյթը։

=== Համանուագները===
[[Պատկեր:The title page of the autograph score of Dvořák's ninth symphony.jpg|մինի|Տվորժաքի իններորդ համանուագին ստորագրուած էջը]]
Տվորժաքի կեանքին ընթացքին իր համանուագներէն միայն հինգը ընդարձակօրէն ճանչցուած էին: Առաջին հրատարակուածը վեցերորդն է, նուիրուած Հանս Ռիխթրին: Տվորժաքի մահէն ետք, հետազօտութիւններ կ'ունենայ չորս չհրատարակուած համանուագներու համար, որոնցմէ առաջինին ձեռագիր նմոյշը կորսնցուցած է հեղինակը՝ Տվորժաք: Այս ամէնը կը յանգի անորոշ իրավիճակի մը, եւ այսպիսով «Նոր Աշխարհ» համանուագը փոխնիփոխ կը կոչուի հինգերորդ, ութերորդ եւ իններորդ: Այս նոր թուագրման եղանակը կը գործածէ, համանուագներու պատուէրներու եւ գրարման ժամկէտերու հիման վրայ։

Տվորժաքի համանուագները կը բխին Շուպերթեան աւանդութիւններէն, որովհետեւ երգային եւ քնարական ոճով շատ նման են եւ այդ պատճառով մատչելի են հանդիսատեսին: Բայց, Թարուսքինի թելադրանքով, կարեւոր փոփոխութիւնը, որ Տվորժաք կը մուծէ «շրջստեղծային» ձեւն է, յատկապէս իր հետագայ համանուագներուն մէջ (ինչպէս նաեւ մենակատարի ստեղծագործութիւններուն մէջ):{{Sfn|Taruskin|2010|p=754}}

[[Պատկեր:Dvorak_S9M2_100501.ogg]]

* Համանուագ թիւ 1, c moll օփիւս 3, գրուած է 1865 -ին, երբ Տվորժաք 24 տարեկան էր:{{refn|First performed 1936; first published 1961|group=n}} Հետագային ենթախորագրուած է Զլոնիքի Զանգերը անունով, անդրադառնալով Տվորժակի 13-16 տարեկան ժամանակներուն, որ ան անցուցած էր Զլոնիք գիւղին եւ անոր եկեղեցւոյ մէջ։
* Համանուագ թիւ 2, B dur, օփիւս 4,{{refn|First performed 1888; also first published 1959|group=n}} նոյնպէս գրուած է 1865 -ին, այնուամենայնիւ, հակառակ իր իւրայատկութեան, դիւրին է պահել իր տեղը դասական համանուագայինի ցանկին մէջ:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}}
* Համանուագ թիւ 3, E dur, օփիւս 10{{refn|First performed 1874; first published 1912|group=n}}, գրուած է 1873 -ին, կը ներկայացնէ Տվորժաքի վերջին ծանօթութիւններուն ազդեցութիւնը Ռիչարտ Վակների գրած երաժշտութեան հետ:
* Համանուագ թիւ 4, d moll օփիւս 13,{{refn|First performed 1892; first published 1912|group=n}} հոս աւելի քիչ ակնյայտ է այդ ազդեցութիւնը, բացառմամբ երկրորդ մասի սկիզբին:{{Sfn|Clapham|1980|p=778}}
* Համանուագ թիւ 5, F dur օփիւս 76,{{refn|First performed 1879; first published 1888 as 'Symphony no. 3'|group=n}} ինքը աւելի շատ բնութեան մէջ հովուական տպաւորութիւն կը ստեղծէ:
* Համանուագ թիւ 6, D dur օփիւս 60,{{refn|First performed and published in 1881 as 'Symphony no. 1'|group=n}} նոյնպէս կը ստեղծէ նման տպաւորութիւն, այս համանուագը հրատարակուած է 1880 -ին, Պրամսի թիւ 2 համանուագին նման է, յատկապէս արտաքին շարժումները: Բայց երրորդ մասին մէջ այդքան ալ նման չէ, մանաւանդ վառ Չեխական պարը: Այս համանուագին շնորհիւ Տվորժաք կը ճանչցուի իբրեւ համանուագային ստեղծագործ:
* Համանուագ թիւ 7, d moll օփիւս 70,{{refn|First performed and published in 1885 as 'Symphony no. 2'|group=n}} գրուած է 1885-ին:
* Համանուագ թիւ 8, g moll օփիւս 88,{{refn|First performed and published in 1888 as 'Symphony no. 4'|group=n}} բնորոշ է աւելի տաք, եռանդուն եւ աւելի լաւատես հնչիւններու: Քարլ Շումանն (ձայնանիշերու գրքոյկին մէջ, Ռաֆայէլ Քուպելիքի կատարումով՝ ձայնագրած բոլոր համանուագները) համեմատած է Կուսթաւ Մահլերի աշխատանքներուն հետ:
* Համանուագ թիւ 9, e moll օփիւս 95,{{refn|First performed in 1893 and published in 1894 as 'Symphony no. 5'|group=n}} նոյնպէս ծանօթ է իր ենթախորագիրով՝ «Նոր Աշխարհէն», կամ «Նոր Աշխարհի համանուագ»: Տվորժաք զայն գրած է Յունուարէն Մայիս 1893 ժամանակահատուածին ընթացքին, երբ Տվորժաք Նիւ Եորք կը գտնուէր։ Իր առաջին ելոյթին ընթացքին, ինք կը հաստատէր, թէ այս ստեղծագործութեան մէջ գործածած է Ամերիկեան երաժշտութեան տարրերէն, ինչպիսիք են եկեղեցական եւ բնիկ Ամերիկեան երաժշտութիւնները, բայց հետագային կը ժխտէ այդ մէկը: 15 Դեկտեմբեր 1893-ին «Նիւ Եորք Հեր ալթի» հրատարակած յօդուածին մէջ ան կը գրէ. «Իններորդ համանուագին մէջ ես գրած եմ հնդկական երաժշտութիւնը բնութագրող մեղեդիներ»:
Նիլ Արմսթրոնկ «Նոր Աշխարհ» համանուագը կը ձայնագրէ Լուսնի Ափոլլօ 11 անջրպետանաւուն՝ 1969-ին առաջին վայրէջքը լուսնին վրայ կատարելուն առիթով:&lt;ref name=&quot;Apollo11&quot;&gt;{{cite web|title=Dvorak Symphony no 9: From the New World|url=http://crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|website=Crowndozen.com|date=22 March 2006|last=Smithee|first=Alan|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204053504/http://www.crowndozen.com/main/archives/000871.shtml|archivedate=4 December 2007|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; Իսկ 2009-ին Աւստրալիոյ մէջ «Էյ Պի Սի Քլասիք Էֆ Էմ»ի կողմէ կազմակերպուած մրցումին իբրեւ արդիւնք կ'ընտրուի իբրեւ սիրուած համանուագ:&lt;ref name=&quot;Classic100List&quot;&gt;[http://www.abc.net.au/classic/classic100/symphony/list.htm ABC.net.au]&lt;/ref&gt; 

Կարգ մը ղեկավարներ ձայնագրած են համանուագային շրջանները, ներառեալ Քարել Անցերլ, Իսթեֆան Քերթեսզ, Ռաֆայէլ Քուպելիք, Օթամար Սուիթներ, Լիպոր Փեսեք, Զտենէք Մաքալ, Վաքլաւ Նեումանն, Ուիթոլտ Րոուիքի եւ Նիմէ Ժարվի: Ատոլք Չեխ ամէնէն աւելի կատարած է Տվորժաքի ստեղծագործութիւնները: Ան ղեկավարած է առաջին կատարումերը թիւ 2-ի, 5-ի, 6-ի, 7-ի եւ 8-ի: Պետրիխ Սմեթանա կատարած է երրորդն ու չորրորդը, Անթոն Սեյտիլ ղեկավարած է թիւ 9, եւ Միլան Սաչսը կատարած է թիւ 1-ը:

=== Համանուագային Բանաստեղծութիւններ ===
Ֆրանց Լիստ յօրինած է համանուագային Բանաստեղծութիւններուն ձեւը: Տվորժաք գրած է հինգ համանուագային Բանաստեղծութիւններ, 1896-1897 թուականներու ընթացքին, բոլորն ալ ունին յաջորդական օփիւսային թիւեր՝ «Ջուր Կորպլինը» օփիւս 107, «Միջօրէական Վհուկը» օփիւս 108, «Դարձող ոսկեայ անիւը» օփիւս 109, «Վայրի Աղաւնին» օփիւս 110 եւ «Հերոսին Երգը» օփիւս 111: Առաջին չորսը գրուած են Չեխ, աւանդավէպ ուսումնասիրող Քարել Եարոմիր Էրբենի պալլատներու հաւաքածոյին հիման վրայ։ Իսկ Հերոսին Երգը համանուագային բանաստեղծութիւնը հիմնուած է Տվորժաքի երեւակայական նախագիծին վրայ, եւ կ'ենթադրուի որ անիկա ինքնակենսագրական մըն է:&lt;ref&gt;{{cite news|author=Edward Rothstein |title=Review/Music; The American Symphony Takes On a New Role |date=24 March 1992 |work=New York Times |url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE7DE153BF937A15750C0A964958260
|accessdate=6 August 2008 }}&lt;/ref&gt;

=== Երգչախմբային ստղծագործութիւններ ===
[[Պատկեր:Remembrance of the performance of Stabat Mater in Worcester on 12 September, 1884..jpg|thumb|200px|Սթապաթ Մաթերի գլխաւոր էջը]]
Տվորժաքի երգչախմբային ստեղծագործութիւններուն հիմնական եւ զգալի մասը զբաղեցուցած է «Սթապաթ Մաթըր»ը (թարգմանաբար կը նշանակէ՝ կանգնած մայրը):&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stabatmater.info|title=Stabat mater dolorosa|first=Hans|last=van der Velden|date= February 2011}}&lt;/ref&gt; Իր «Ռեքուիեմ»ը զետեղումն է «Թը Տէօմ»ին եւ «Մեսսա Ռէ Մաժոր»ին: «Սթապաթ Մաթըր», օփիւս 58, ընդարձակ է, մեծածաւալ (90 վայրկեան) վոքալ-նուագախմբային հոգեւոր ստեղծագործութիւն մըն է մենակատարներով (սոփրանօ, ալթ, թենոր, պաս), երգչախումբն ու նուագախումբը հիմնուած են հին եկեղեցական աղօթքի վրայ, որ նոյն անունն ունէր: Տվորժաքի դստեր Ժոսեֆայի մահուան գոյժը զինք ներշնչած է, որպէսզի ան առաջին անգամ գրէ «Սթապաթ Մաթըր»ը: Անթոնին Տվորժաք գրած է իր «Ռեքուիեմ»ը 1890-ին, իր գործունէութեան ծաղկման շրջանին սկիզբը: Տվորժաք շատ հաւատացեալ մարդ էր, եւ այս ստեղծագործութեան մէջ ակնյայտ է անոր հաւատքին խորութիւնը&lt;ref&gt;{{Cite AV media notes |title= Requiem|title-link= |others= Karel Ančerl and the Czech Philharmonic|url= http://www.discogs.com/viewimages?release=2647543|access-date= 7 September 2015|first= Jarmil|last= Burghauser|type= Sleeve note}}&lt;/ref&gt;: Այս ստեղծագործութիւնը առաջին անգամ կը կատարուի 9 Հոկտեմբեր 1891 Պիրմինկհեմի մէջ, Տվորժաքի ղեկավարութեամբ, որ մեծ յաջողութիւն կը գտնէ{{Sfn|Šourek et al.|1976|p=xi}}: Արտասահման՝ Պոսթոնի մէջ հռչակ կը շահի 30 Նոյեբեր 1892-ին: Վիեննայի մէջ կ'ողջունուի 1901-ի վերջին{{Sfn|Clapham|1979b|p=117}}: « Թը Տէօմ օփիւս 103»ը Քանթաթ է սոփրանոյի եւ պարիթոնի մեներգութեամբ, երգչախումբի եւ նուագախումբի կատարումով. գրուած է լատիներէն նշանաւոր աղօթքին՝ « Թը Տէօմ»ի բառերուն հիման վրայ (Տէր, կը փառաբանենք քեզ): Գրուած է 1892-ին եւ նուիրուած է Ամերիկայի յայտնաբերման 400-րդ ամեակին: Ստեղծագործումը կ'աւարտի մինչեւ Ամերիկա տեղափոխուիլը, եւ 1891-ին զայն կը յանձնէ Ժանէթ Թուրբերին, երբ կը ստանձնէ տնօրէնի պաշտօնը վերջինիս դպրոցէն նէրս: Ստեղծագործութիւնը, որ աւելի մատչելի եւ սերտ էր քան «Սթապաթ Մաթըր»ն ու «Ռեքուիեմ»ը, առաջին անգամ կը կատարուի Տվորժաքի առաջին մենահամերգին ընթացքին, 21 Հոկտեմբեր 1892-ին Նիւ Եորքի մէջ: 

«Մեսսա Ռէ Մաժոր» (բնագիրին մէջ թուագրուած է իբրեւ օփիւս 76, իսկ հետագային օփիւս 86), ի սկզբանէ գրուած է երգեհոնի, մենակատար երգիչնեու եւ փոքր երգչախումբի համար: Ստեղծագործութիւնները իր վերջնական կերպարանքը ստացած են 1892-ին, երբ, [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] Նովելլօ խմբագիրներուն խնդրանքին ի պատասխան, Տվորժաք վերափոխած է իր «Մեսսա»ն սիմֆոիք նուագախումբի համար&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mše D dur|url=http://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&amp;St=1&amp;Dept=Hudba&amp;ID=39&amp;lang=English|publisher=Nibiru-publishers.com|language=Czech|accessdate=2018-04-28|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203042844/https://www.nibiru-publishers.com/index.php?action=Detail&amp;St=1&amp;Dept=Hudba&amp;ID=39&amp;lang=English|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;:

«Ս. Լուտմիլա» օրաթորիան հսկայ յաջողութիւն էր Պոհեմիայի եւ Մորավիայի մէջ. 1901 եւ 1904 թուականներուն կ'երգուի միջոցառումներու ընթացքին, ի պատիւ Տվորժաքի: Այս ստեղծագործութիւնը մեծ յաջողութիւն կը գտնէ Հոկտեմբեր 1886-ին, Անգլիոյ մէջ{{Sfn|Clapham|1979b|pp=81–82}}:

«Ուրուականի Հարսը» Քանթաթը օփ. 69, Պ. 135, կը կատարուի 1885-ին, Անգլիոյ Պիրմինկհամ քաղաքին մէջ, երաժշտական փառատօնի մը ընթացքին, անիկա կը դառնայ Տվորժաքի մեծագոյն յաջողութիւնը իր ստեղծագործական գործունէութեան ընթացքին:{{Sfn|Clapham|1979b|p=77}}

=== Քոնչերթօներ ===
Երաժշտագէտ Հարոլտ Ս. Շոնպերկ Տվորժաքի գրածներուն մասին գրած է. «Հրապուրիչ Դաշնակի քոնչերթօ է g moll-ը, բաւական արդիւնաւէտ դաշնամուրային մասերով, գեղեցիկ ջութակի քոնչերթօ է a moll-ը, եւ վսեմ թաւջութակի քոնչերթօ է b moll-ը»{{Sfn|Schonberg|1980}}: Բոլոր քոնչերթօները գրուած են դասական երեք-մասի ձեւով:
 
Քոնչերթօ դաշնակի եւ նուագախումբի համար g moll օփ. 33 երեք քոնչերթօներէն առաջինն էր (մենակատարի եւ նուագախումբի համար) Տվորժաքի ստեղծագործութիւններէն, եւ այդ երեքէն նուազ նշանաւորը:

Քոնչերթօ ջութակի եւ նուագախումբի համար a moll օփ, 53 գրուած է 1878 -ին, լաւագոյն ջութակահարներէն Ժոզեֆ Եոաքիմին համար: Անիկա աւարտած է 1879-ին, բայց Եոաքիմ կասկածով մօտեցած էր այդ ստեղծագործութեան: Անիկա առաջին անգամ կը նուագուի Փրակի մէջ 1883-ին Ֆրանթիսեք Օնտրիչեքի կատարումով, որ նոյնպէս իր առաջին կատարումերը ներկայացուցած է Վիեննայի եւ Լոնտոնի մէջ:

Քոնչերթօ թաւջութակի եւ նուագախումբի համար b moll օփ. 104-ը իր երրորդ եւ վերջին քոնչերթօն էր։ Ան գրած է 1894-1895 թուականներուն իր թաւջութակահար ընկերոջ՝ Հանուս Ուիհանին համար: Ուիհան եւ ուրիշներ Տվորժակի պարբերաբար կը հարցնէին թաւջութակի քոնչերթոյին մասին, բայց Տվորժաք միշտ կ'ըսէր, թէ թաւջութակը շատ լաւ նուագախբային գործիք է, բայց մենակատարի մը համար լիովին անկատար է:&lt;ref&gt;Smaczny, 1999, p. 1&lt;/ref&gt; Տվորժաք գրած է քոնչերթօն Նիւ Եորքի մէջ, Ազգային երաժշտանոցին տնօրինութիւնը ղեկավարելու ընթացքին: 1894-ին Վիքթոր Հերպերթ, որ նոյնպէս կը դասաւանդէր այդ երաժշտանոցին մէջ, գրած է թաւջութակի քոնչերթօ եւ ներկայացուցած է զայն շարք մը համերգներու ընթացքին: Տվորժաք Հերպերթի թաւջութակի քոնչերթոյին վերջին երկու համերգներուն ներկայ կը գտնուի, եւ ներշնչուելով պատրաստակամութիւն կը յայտնէ Ուիհանի թելադրած քոնչերթօն իրականացնելու: Տվորժաքի քոնչերթօն իր առաջին կատարումը կ'ունենայ 16 Մարտ 1896-ին Լոնտոնի մէջ, Անգլիացի թաւջութակահար Լէօ Սլերնի կատարումով,{{Sfn|Burghauser|1960|p=322}} որ մեծ ընդունելութիւն կը գտնէ:{{Sfn|Clapham|1979b|p=149}} Պրամս այս ստեղծագործութեան վերաբերեալ կ'ըսէ. «Ես գիտէի որ մէկը կրնայ թաւջութակի այսպիսի քոնչերթօ մը գրել»: 

1865-ին, իր գործունէութեան սկիզբը, Տվորժաք գրած է բամբ ջութակի (Violoncello) քոնչերթօ A dur դաշնամուրային նուագով, Պ. 10: Կիւնթեր Ռաֆայէլ 1925-1929 զայն վերափոխած եւ նուագախմբայինի վերածած է: Տվորժաքի ցուցակագիր Ժամիլ Պուրկհաուզեր զայն վերափոխած եւ կը հրատարակած է 1975 -ին:&lt;ref name=&quot;Battey&quot; /&gt; A compiler of discographies of Dvořák's music wrote that his is the &quot;king&quot; of cello concertos.&lt;ref&gt;Yoell, John H., &quot;Dvořák in America: A Discography&quot;, Appendix C of {{Harvnb|Tibbets|1993|p=413}}&lt;/ref&gt;

=== Քամերային երաժշտութիւն ===
Վերջին 30 տարիներու ընթացքին, Տվորժաքի գրած քամերային ստեղծագործութիւնները շատ բազմազան էին, նոյնիսկ 40 ստեղծագործութիւն գրած է լարային համոյթի համար: 1860 -ին երբ ան իր ուսումը կ'աւարտէ երգեհոնային դպրոցէն ներս, կը գրէ իր լարային քառեակը թիւ 1, a moll, օփ,1: 1860-ին կը գրէ իր երկրորդ լարային քառեակը, թիւ 2, G dur, օփ. 77: Անիկա ուշագրաւ է իր կրկնաբամբի (double bass) օգտագործութեան շնորհիւ: Գրուած էր քամերային երաժշտութեան մրցումի համար, որուն ղեկավարը Ումեոլեցքա Պեսետան էր, որուն պարգեւատրումը 5 տուկաս էր: Մրցանակը կը կոչուէր՝ «Մեղեդի արտաբերման, փոլիֆոնիք ստեղծագործութեան մէջ գիտարուեստական եւ արհեստագիտական հմտութիւններու, ձեւի տիրապետման եւ գործիքներուն իմացութեան» համար&lt;ref&gt;[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham (1966, reprinted 1969)]], p. 167.&lt;/ref&gt;: Լարային երրորդ քառեակը, որմով ան կ'ամփոփէ իր քամերային համոյթային ստեղծագործութիւնները: 

Մէկ տարի ետք, կ'աւարտէ առաջին լարային քառեակը՝ թիւ 1, A dur, օփ.2 տասնչորս լարային քառեակներէն{{Sfn|Clapham|1979b|p=21}}: 1880-ականներուն Տվորժաք կը կազմէ ցուցակ մը, ուր կը գրէ այն ստեղծագործութիւններուն անունները, որոնք աւրուած էին, այդ ցուցակին մէջ կային նաեւ քառեակներ: Ան պէտք է գրի առնէր նօթագրութիւնները: Մասերուն մէջի սխալներուն քանակը անհաւանական կը դարձնէր զանոնք նուագելը: 2-4-րդ քառեակները մօտաւորապէս գրուած են 1860-1870 թուականներուն եւ ակնյայտ է Ռիչարտ Վակների ազդեցութիւնը այդ ստեղծագործութիւններուն մէջ&lt;ref&gt;[http://www.antonin-dvorak.cz/en/string-quartet3 English language version of a Czech site including details of all Dvorak's works]&lt;/ref&gt;. Տվորժաք կը պահպանէ այդ բնօրինակները, բայց անոնց օփիւսային թիւեր չի տար: Անոնք կ'ունենան միայն Պուրկհաուզերեան թուագրումեր Պ.17, Պ.18 եւ Պ.19&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;:

Չորրորդ քառեակին Andante religioso մասը հինգ տարի ետք, ան կ'օգտագործէ իր երկրորդ լարային քառեակին մէջ օփ.77, իբրեւ ստեղծագործութեան երկրորդ մաս, որուն անուանումը ինթերմեցցօ է (Intermezzo): Նոքթիւրնը հինգ մաս էր ի սկզբանէ, բայց հետագային անոր երկրորդ մասը կը հեռացուի, եւ հետագային կը վերափոխուի եւ կ'անուանուի Նոքթիւրն լարայիններու համար B dur, օփ. 40 (Պ.47): Հետագային կը գրէ երկու լարային քառեակներ եւս 1873-ին (թիւ 5, Պ.37 եւ թիւ 6, Պ.40)&lt;ref&gt;[[#{{harvid|Clapham|1979a}}|Clapham 1969]], p. 163.&lt;/ref&gt;: Իր ամէնէն նշանաւոր քառեակը 12-րդն է, Ամերիկեանը, օփ.96: Ան նոյնպէս գրած է դաշնակի հնգեակ, երկուքն ալ A dur, որոնցմէ երկրորդը օփ.81 աւելի ճանչցուած է: Գրած է նաեւ Թերցեթթօ երկու ջութակի եւ մէկ ալթի համար օփ.74: Նաեւ, երկու դաշնամուրային քառեակ, լարային վեցեակ եւ երեք դաշնամուրային եռեակ: Գրած է Պակաթելներու շարք մը՝ օփ. 47, չօգտագործուող գործիքներու համար երկու ջութակի, թաւջութակի եւ երգիոնիկի (harmonium) համար, երկու Վալս լարային քառեակի համար եւ տասներկու սիրային երգեր փոխադրուած քառեակի համար, որոնք վերցուած են իր 18 երգերու ժողովածուէն, որոնք պաշտօնապէս հրատարակուած էին 1865-ին «Կիպրացիները» վերնագիրով:

=== Օփերաները ===
1904-ի հարցազրոյցին Տվորժաք ըսած է, թէ օփերան ժողովուրդին համար ամէնէն յարմար ձեւն է{{Sfn|Smaczny|2003|p=370}}: Եթէ այս հայրենասիրութիւնը իր օփերաներուն սիրտերուն մէջն է, ան նաեւ կը պայքարէր Չեխական ազգային մեղեդիներու ոճին համար եւ Ճաքոմօ Մաերբերի ոճի Մեծ Օփերայի ոճին համար, որ 1862-1871 թուականներուն եղած է Փրակի ժամանակաւոր թատրոնի փորձառու գլխաւոր ալթահարը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=370–71}}, եւ անոր ազդեցութիւնը շատ մեծ էր իր ստեղծագործութիւններուն վրայ ինչպիսիք են Վանտան եւ Տիմիթրիժը{{Sfn|Smaczny|2003|pp=378–80}}: Իր հետագայ հետաքրքրութիւնը Ռիչարտ Վակներով նոյնպէս ազդած է իր օփերաներուն վրայ, ակնյայտ է Տիմիթրիժի շատ ընդարձակ վերագրառումէն 1894-ի, իր Վիեննայի ձախողութենէն ետք{{Sfn|Smaczny|2003|p=380}}: 

Իր բոլոր օփերաներէն միայն Ռուսալքան է, օփ.114, որ լաւ ճանչցուած արիա՝ եղանակ կը պարունակէ &quot;Měsíčku na nebi hlubokém&quot; («երգ դէպի լուսին»), ան մինչեւ այսօր կը հնչէ օփերայի տարբեր բեմերու վրայ՝ նոյնպէս Չեխիոյ սահմաններէն դուրս{{Sfn|Beckerman|2003}}:

=== Երգեր ===
Պիպլիական 10 երգերու շարանը, օփ.99, Պ.185, գրուած է Մարտ 1894-ին, իր մօտիկ ընկերոջ եւ հանրայատ խմբավար Հանս Վոն Պիւլոուի մահուան գոյժը ստանալուն առիթով: Միայն մէկ ամիս առաջ իր հօր մահամերձ ըլլալուն մասին կը տեղեկանայ Պոհեմիայի մէջ։ Տվորժաք ինքզինք կը սփոփէր [[Սաղմոս]]&lt;nowiki/&gt;ներ ընթերցելով: Տվորժաքի այս երգերու ժողովածուն իր լաւագոյններն էին, որոնք հիմնուած էին Չեխերէն Քրալիցէի [[Աստուածաշունչ]]&lt;nowiki/&gt;ին վրայ։ Տվորժաքի հայրը իր մահկանացուն կնքած է 28 Մարտ 1894-ին&lt;ref&gt;Burghauser 1960 or later ed., B. 185&lt;/ref&gt;: Տվորժաք գրած է բազմաթիւ ուրիշ երգեր, ներշնչուած Չեխական ազգային երաժշտութենէն, ինչպիսիք են «Սիրոյ երգեր»,«Երեկոյեան երգեր» եւ այլն:

=== Այլ ստեղծագործութիւններ===
[[Պատկեր:Dvořák_-_Humoresque_Op._101_No._7.ogg]]

Այլ կարեւոր աշխատանքներէն, որոնք ցոյց կու տան Չեխական ազգային երաժշտութիւնը եւ ռիթմիք,  մեղեդային առումները, երկու հատորով հրատարակուած Սլավոնիք Պարերն են: Առաջին գիրքը, օփ. 46 (1878), ստեղծագործութեան կաղապարին մէջ արտայայտուած է չեխերէնը&lt;ref&gt;Clapham 1966, p. 137&lt;/ref&gt;: Անոնք գրուած են Դաշնամուրային զուգանուագի համար (մէկ դաշնակ, չորս ձեռք), բայց Տվորժաք այս ժողովածուն վերափոխած է նուագախումբի համար, աւրելով զայն նոյն տարուան ընթացքին: Երկրորդ գիրքը, օփ. (նոյնպէս բնօրինակը գրուած է դաշնամուրային զուգանուագի համար չորս ձեռքով):

== Գրականութիւն հիմնուած իր գործերուն վրայ ==
* Իրան Քրիքորքան գրած է մանկական գիրք Տվորժաքի քանի մը օփերաներուն հիման վրայ:
* Ժոզեֆ Սքվորեցքին գրած է «Տվորժաք սիրոյ մէջ» իր Ամերիկայի կեանքի մասին իբրեւ Պետական երաժշտանոցի տնօրէն:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}

== Աղբիւրներ ==
{{refbegin}}
* {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= Dvořák and His World | year= 1993|publisher= Princeton University Press| location = Princeton | ISBN= 0-691-03386-2|ref=harv}}
* {{cite book | last= Beckerman|first=Michael Պ.|title= New Worlds of Dvořák: Searching in America for the Composer’s Inner Life| url= https://archive.org/details/newworldsofdvora0000beck| year = 2003 | publisher = W.W. Norton &amp; Co |location = New York| ISBN = 0-393-04706-7 | author-mask = 3|ref=harv}}
* {{cite journal |last= Beckerman |first= Michael |date= 1 December 1992 |title = Henry Krehbiel, Antonín Dvořák, and the Symphony 'From the New World' |url= https://archive.org/details/sim_music-library-association-notes_1992-12_49_2/page/447 |jstor=897884 |journal= Notes |publisher= Music Library Association |volume=49 |issue=2 |pages=447–73 |doi=10.2307/897884 |ref={{harvid|Beckerman|1992}}}}
* {{cite book|first=A. Peter|last=Brown|title=The Second Golden Age of the Viennese Symphony: Brahms, Bruckner, Dvořák, Mahler, and Selected Contemporaries|location=Bloomington|publisher=Indiana University Press|date=2003a|ref=harv}}
* {{cite book | last= Brown|first= A. Peter| year= 2003b| title= The Symphonic Repertoire | volume = 3 | chapter = Part 1| publisher = Indiana University Press|location=Bloomington|isbn= 0-253-33488-8 | pages = 410–36 | url= https://books.google.am/books?id=vRI_PGC_IBEC&amp;lpg=PP1&amp;pg=PA411|ref=harv}}
* {{Citation | last= Burghauser|first=Jarmil| year=2006| title= Antonín Dvořák | publisher =Bärenreiter Supraphon; Koniasch Latin Press| location = Prague | isbn=80-86791-26-2|language= Czech}}
* {{Citation | last = Burghauser | first = Jarmil | year = 1960 | origyear = Export Artia 1960, Bārenreiter Supraphon 1966, 1996 | title = Antonin Dvořák Thematický Katalog |trans-title=Thematic Catalogue | publisher = Bārenreiter Supraphon | place = Prague | language = Czech | author-mask = 3}}, notes in German and English. Bibliography co-edited by Dr. John Clapham and Dr. W. Pfannkuch, and a Survey of Life and Work. If there is a reference to one edition and the reader has access only to another edition, the catalogue numbers such as Պ.178 for the New World Symphony will be more useful than page numbers. In the chronology of Dvořák’s life, one may search by year (and date) rather than page number.
* {{cite book | last= Butterworth|first=Neil| year= 1980| title = Dvořák, his life and times | url= https://archive.org/details/dvorakhislifetim0000butt| publisher=Midas Books|ISBN = 0-859-36142-X|ref=harv}}
* {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1979a | origyear = St. Martin’s Press or Faber &amp; Faber 1966, MacMillan reprint {{ISBN|0-333-23111-2}} or St. Martin’s, {{ISBN|0-31204515-8}}, 1969 | title = Antonín Dvořák, Musician and Craftsman | place = London | publisher = Newton Abbot (England), David &amp; Charles | ISBN = 0-7153-7790-6}}.
* {{Citation | last = Clapham|first=John| year = 1979b | title=Dvořák| publisher = W. W. Norton|location = New York|isbn=0-393-01204-2 | author-mask = 3}}
* {{Citation | last = Clapham | first = John | year = 1980 | author-mask = 3 | contribution = Dvořák, Antonín (Leopold) | title = The [[New Grove Dictionary of Music and Musicians]] | editor-first = Stanley | editor-last = Sadie | place = London | publisher = MacMillan | ISBN = 0-333-23111-2 | volume = 5 | pages = 765–92}}.
* {{cite book | editor1-last = Černušák | editor1-first=Gracián | editor2-last = Štědroň | editor2-first = Bohumír | editor3-last = Nováček | editor3-first = Zdenko |year=1963 | title= Československý hudební slovník I. A-L | publisher=Státní hudební vydavatelství | location = Prague |language= Czech|ref={{Harvid|Černušák|1963}}}}
* {{cite book | last = Dvořák|first=Antonín| year=2009| others= Šourek, Otakar (preface) | title = Biblické písně| publisher = Editio Bärenreiter | location = Prague | isbn=978-807058008-0|language = Czech, German, English, French}}
* {{Citation | last = Gál | first = Hans | year = 1971 | title = Johannes Brahms: His Work and Personality | others = Joseph Stein transl. | publisher = Knopf | place = New York}}.
* {{cite book | last = Goepp|first=Philip Henry| year=1913| title = Symphonies and Their Meaning | series = Third Series: Modern Symphonies | publisher = J. Պ. Lippincott Co |location=Philadelphia|url= https://books.google.am/books?id=dOMvAAAAMAAJ&amp;pg=PA195|ref=harv}}
* {{Citation | last = Hughes|first = Gervase|title = Dvorak: His Life and Music| year = 1967 | publisher = Cassell  |location = London}}
* {{Citation|last=Honolka |first=Kurt |title=Dvořák |year=2004 |publisher=Haus Publishing |location=London |isbn=1-904341-52-7 |url=http://www.books.google.am/books?id=kAVSQlZr-i4C }}{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite book | last = Horowitz|first= Joseph | authorlink=Joseph Horowitz | year= 2003| title = Dvořák in America: In Search of the New World | url = https://archive.org/details/dvorkinamericain00horo| publisher = Cricket Books | ISBN = 0-812-62681-8|ref=harv}}
* {{cite book | last = Hurwitz|first=David|year=2005| title= Dvořák: Romantic Music’s Most Versatile Genius | url = https://archive.org/details/dvorakromanticmu0000hurw| series = Unlocking the Masters | publisher =Amadeus Press|location=Milwaukee|ISBN= 1-574-67107-3|ref=harv}}
* {{cite book|first=Robert|last=Layton|title=Dvořák Symphonies and Concertos|url=https://archive.org/details/dvoraksymphonies0000layt|location=Seattle|publisher=University of Washington Press|date=1978|ref=harv}}
* {{cite book | last = Peress|first=Maurice|title=Dvorák to Duke Ellington: A Conductor Explores America’s Music and Its African American Roots | url = https://archive.org/details/dvoraktodukeelli00pere|year=2004|publisher=Oxford University Press|location=New York | ISBN =0-19-509822-6|ref=harv}}
* {{cite book | title = Heritage of Music | volume = III: The Nineteenth Century Legacy | editor1-first = Michael | editor1-last = Raeburn | editor2-first = Alan | editor2-last = Kendall | publisher = Oxford University Press | origyear = 1989 | year = 1990 | url = https://books.google.am/books/about/Heritage_of_Music.html?id=QMsiAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y|ref={{harvid|Raeburn|1990|p=257}}}}
* {{Cite book|title=The Lives of the Great Composers|publisher=W. W. Norton &amp; Company|location=New York|edition=revised&amp;zwnb;|date=1980|first=Harold C.|last=Schonberg|authorlink=Harold C. Schonberg|ref=harv}}
* {{cite book| last = Schönzeler|first= Hans-Hubert| title= Dvořák | year = 1984 |publisher=Marion Boyars Publishers|location=London, New York | ISBN = 0-7145-2575-8|ref=harv}}
*Smaczny, Jan (1999), ''Dvořák: Cello Concerto'', Cambridge University Press.
*Smaczny, Jan (2002), ''Antonín Dvořák'', in ''Oxford Companion to Music'', ed. Alison Latham, Oxford University Press, 2002, pp.&amp;nbsp;391–92
* {{cite book|last=Smaczny|first=Jan|date=2003|title=The Cambridge Companion to Grand Opera|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i5u5|chapter=Grand Opera Amongst the Czechs|series=[[Cambridge Companions to Music]]|editor-first=David|editor-last=Charlton|pp=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_i5u5/page/366 366]–82|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|ISBN=978-052-164683-3|ref=harv}}
* {{cite book|editor1-last=Šourek|editor1-first=Otakar|editor2-last=Bartos|editor2-first=František|editor3-last=Hanuš|editor3-first=Jan|editor4-last=Berkovec|editor4-first=Jiři|editor5-last=Čubr|editor5-first=Anton|editor6-last=Pokorný|editor6-first=Antonín|editor7-last=Šolc|editor7-first=Karel|others=Antonín Dvořák (composer)|title=Requiem [Score]|edition=Supraphon|publisher=Artia|location=Prague|date=1976|ref={{harvid|Šourek et al.|1976}}}}
* {{cite book| last = Steinberg|first=Michael|title=The Symphony: A Listener's Guide| url = https://archive.org/details/symphonylistener0000stei|year=1995|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=0-19-506177-2|ref=harv}}
* {{Citation | last = Taruskin|first=Richard|title=Music in the Nineteenth Century|year=2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ISBN=978-019-538483-3|ref=harv}}
* {{cite book|editor-last=Tibbets|editor-first=John C.|date=1993|title=Dvořák in America|url=https://archive.org/details/dvorakinamerica10000unse|location=Portland, OR|publisher=Amadeus Press|ISBN=0-931340-56-X|ref={{harvid|Tibbets|1993}}}}
* {{cite book|last=Yoell|first=Jćohn H.|date=1991|title=Antonín Dvořák on Records|url=https://archive.org/details/antonindvorakonr0000yoel|location=New York|publisher=Greenwood Press|ISBN=0-313-27367-7|ref=harv}}
* {{Citation | title = Janáček: A Composer’s Life | first = Mirka | last = Zemanová | place = Boston | publisher = Northeastern University Press | year = 2002 | page = 112}}
{{refend}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.antonin-dvorak.cz/ Comprehensive Dvořák site]
* [https://web.archive.org/web/20091018201111/http://geocities.com/WestHollywood/Park/4586/aldfr.html List of Dvořák's works]
* [http://digital.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=cent;cc=cent;rgn=full%20text;idno=cent0048-3;didno=cent0048-3;view=image;seq=0351;node=cent0048-3%3A5 Dvořák on Schubert] &quot;The Century&quot;, Volume 0048 Issue 3 (July 1894)
* [https://web.archive.org/web/20060208031217/http://homepage.mac.com/rswinter/DirectTestimony/home.html Collection of news articles and correspondence about Dvořák's stay in America]
* [https://archive.org/search.php?query=Dvorak%20AND%20mediatype:audio Antonín Dvořák] Recordings at the [[Internet Archive]]
* [http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=%22Anton%2BDvorak%22 References to Dvořák in European historic newspapers] via [http://www.theeuropeanlibrary.org/ The European Library]
{{Արտաքին յղումներ}}

{{DEFAULTSORT:Տվորժաք, Անթոնին}}</text>
      <sha1>r90vxww6imo0e1zbd14eqr3rjkmvm6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Դերասան</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2720</id>
    <revision>
      <id>256193</id>
      <parentid>253958</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:41:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6077" sha1="gbde92dmquj802crv6gu4b1tz3bhy9h" xml:space="preserve">'''Դերասանը''' անձ մըն է, որ կը խաղայ թատերական կամ կատակերգական ստեղծագործութիւններու մէջ եւ կ'աշխատի ֆիլմերու, թատրոնի, հեռատեսիլի, ձայնասփիւռի կամ այլ նման հաստատութիւններու մէջ&lt;ref&gt;
{{cite web|url=http://www.prospects.ac.uk/cms/ShowPage/Home_page/Explore_types_of_jobs/Types_of_Job/p!eipaL?state=showocc&amp;pageno=1&amp;idno=465|title=Actor: Job description and activities|publisher=Prospects UK|accessdate=2009 թ․ փետրուարի 12|last=|first=}}&lt;/ref&gt;:

== Ստուգաբանութիւն ==
[[1660]] թուականէն ետք առաջին անգամ սկսաւ օգտագործումը ''դերասան'' եւ ''դերասանուհի'' բառերուն։ Օրինակ՝ անգլիացիները այդ բառը փոխ առած են [[ֆրանսերէն]]է&lt;ref name=&quot;OED2010&quot;&gt;{{cite book|title=Oxford English Dictionaryedition=3|date=November 2010|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|chapter=actress, n.|quote=Although actress remains in general use, actor is increasingly preferred for performers of both sexes as a gender-neutral term.}}&lt;/ref&gt;: ''Դերասան'' բառը առաջ կը բնորոշէր բեմի վրայ գործող անձը` անկախ սեռական պատկանելիութենէն։ Բայց հասարակական կեանքին մէջ մեծ տարածում գտաւ ''դերասանուհի'' բառը, որը կը բնորոշէր հաստատ իգական սեռի ներկայացուցիչները&lt;ref name=&quot;OED2010&quot; /&gt;: Գործնականապէս ''դերասանուհի'' բառը մեծ կիրառում գտաւ [[1950]]-[[1960]] թուականներուն, երբ կանանց ներդրումը արդէն էական էր մշակոյթի մէջ&lt;ref name=&quot;De GayGoodman1998&quot;&gt;{{cite book|last1=Goodman|first1=Lizbeth|authorlink1=Lizbeth Goodman|last2=Holledge|first2=Julie|title=The Routledge reader in gender and performance|url=https://archive.org/details/routledgereaderi0000unse_k5s2|year=1998|publisher=Routledge|location=New York|isbn=0-415-16583-0|pages=8; 93}}&lt;/ref&gt;: Այնուհետեւ մրցանակաբաշխութիւններու ժամանակ սկաւ օգտագործուիլ ''դերասանուհի'' բառը, բնորոշելու համար կին յաղթողները&lt;ref name=&quot;latimes&quot;&gt;{{cite web|url=http://articles.latimes.com/2009/jan/18/entertainment/ca-actress18|title=From actor to actress and back again|last=Linden|first=Sheri|date=յունուարի 18, 2009 |work=Entertainment|publisher=Los Angeles Times|accessdate=2009 թ․ մարտի 14|quote=It would be several decades before the word &quot;actress&quot; appeared -- 1700, according to the Oxford English Dictionary, more than a century after the word &quot;actor&quot; was first used to denote a theatrical performer, supplanting the less professional-sounding &quot;player.&quot;}}&lt;/ref&gt;:

== Պատմութիւն ==
[[Պատկեր:Flickr 6130489.jpg|մինի|Դերասաններ [[Ճիմ Պրոչու]]ն եւ [[Սթիվ Շալչլի|Սթիւ Շալչլի]]ն ''Մեծ Ձայնը՝ Աստուած եւ Մերմանը'' թատերական ներկայացման:]]
Դերասանական խաղի ամէնէն առաջին արձանագրուած դէպքը կը վերաբերի [[534]] թուականին (թէեւ օրացոյցներու բազմաթիւ փոփոխութիւններու պատճառով որոշ ժամանակ նշելը դժուար է), երբ յոյն դերասան [[Թեփսիս]]ը ելոյթ ունեցաւ Տիոնիոսի թատրոնին մէջ եւ դարձաւ առաջին յայտնի մարդը, որ պատմական կերպար բեմադրած էր։ Մինչդեռ Թեփսիսի դերը երգիչներ, պարողներ եւ մեկնաբաններ արձանագրած են միայն։ Թեփսիսի պատուին՝ դերասաններուն յաճախ կ'անուանեն ''թեփսիաներ'': Թատերական առասպելները մինչեւ հիմա ալ կը հաւատան, որ Թեփսիսը մինչեւ այսօր գոյութիւն ունի որպէս ոգի եւ թատերական անյաջողութիւններէն շատերը կը վերագրեն անոր ուրուականի միջամտութեան։

Դերասանները վաղ միջնադարեան շրջանին աւանդաբար բարձր կարգավիճակ չունէին։ Անոնք թատերական խումբերով անընդհատ կը շրջէին եւ մարդոց վստահութեան չէին արժանանար։ Եւրոպայի շատ վայրերու մէջ դերասանները նոյնիսկ [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէական]] կանոններով չէին յուղարկաւորուիր եւ այդ դարաշրջանը կը համարէին, որ դերասանները դատապարտուած են նման ճակատագրի։ Այդ բացասական կարծիքը կը շարունակուէր մինչեւ 19-րդ դաուի սկիզբը, իսկ ատկէ ետք ''դերասան'' մասնագիտութիւնը դարձաւ ամէնէն յարգուած եւ տարածուած մասնագիտութիւններէն մէկը՝ [[արուեստ]]ի բնագաւառին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite book | author=Wilmeth, Don B.; Bigsby, C.W.E. | authorlink= | coauthors= | title=The Cambridge history of American theatre | url=https://archive.org/details/cambridgehistory0003unse_d6n9 | year=1998 | publisher=Cambridge University Press | location=Cambridge, U.K. | isbn=978-0-521-65179-0 | pages=[https://archive.org/details/cambridgehistory0003unse_d6n9/page/449 449]–450}}&lt;/ref&gt;:

== Յղումներ ==
{{ծանցանկ|2}}
{{Քույրհղումներ
|վիքիբառարան = դերասան
|վիքիպահեստ = Category:Actors
|վիքիքաղուածք = Դերասան
}}

[[Ստորոգութիւն:Մասնագիտութիւններ]]
[[Ստորոգութիւն:Դերասանութիւն]]</text>
      <sha1>gbde92dmquj802crv6gu4b1tz3bhy9h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էւորա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3070</id>
    <revision>
      <id>256202</id>
      <parentid>248129</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T06:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kent Wang</username>
        <id>7551</id>
      </contributor>
      <comment>Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg</comment>
      <origin>256202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5507" sha1="9olmwdofcgwln62e17c3p9ah6asxn08" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Évora - Praça do Giraldo.jpg|300px|մինի|աջից|Էւորա]]

'''Էւորա''', ({{lang-pt| Évora}}) քաղաք [[Փորթուկալ|Փորթուկալի]] արեւելեան հատուածին մէջ։ Կը գտնուի [[Լիզպոն]]էն 120&amp;nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Նոյնանուն շրջանի վարչական կենդրոնն է։

Բնակչութիւնը՝ 56 596&amp;nbsp;մարդ (2011)&lt;ref&gt;http://censos.ine.pt/ Censos 2011&amp;nbsp;-&amp;nbsp;Instituto Nacional de Estatistica&lt;/ref&gt;։ Մակերեսը կը կազմէ 1307,04&amp;nbsp;քմ²։

Էւորան ներառուած է [[:hy:ՅՈՒՆԵՍԿՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի [[:hy:Համաշխարհային_ժառանգություն|«Համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկին մէջ»՝ շնորհիւ իր լաւ պահպանուած պատմական կեդրոնին, որ յայտնի է տարբեր ժամանակաշրջաններ ներկայացնող բազմաթիւ ուշագրաւ յուշարձաններով՝ ներառեալ [[:hy:Հին_Հռոմ|հին հռոմէական]] տաճարը։

''Expresso'' լրագրի իրականացուցած ուսումնասիրութեան արդիւնքներուն համաձայն՝ Էւորան [[:hy:Պորտուգալիա|Փորթուկալի]] մէջ երկրորդ տեղը կը գրաւէ ապրելու լաւագոյն պայմաններ ապահովող բնակավայրերու ցանկին մէջ&lt;ref&gt;[http://semanal.expresso.clix.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf ''Classificação Expresso das melhores cidades portuguesas para viver em 2007''] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20081025035303/http%3A//clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF%2Du0321.pdf|date=2008-10-25}}, [[Expresso (Portuguese newspaper)|Expresso]]&lt;/ref&gt;, իսկ ըստ Մինյուի համալսարանի [[:hy:2006_թվական|2006 թուականին]] կատարած հետազօտութեան եզրայանգման՝ երկրի 18 շրջկեդրոններուն մէջ առաջինն է տնտեսական մրցունակութեան տեսակէտէն&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jornal.publico.clix.pt/default.asp?a=2006&amp;m=09&amp;d=30&amp;uid={456842A6-9631-4CC3-9C5F-E84A6AEEB13C}&amp;sid=11039|title=Edição Impressa|publisher=Jornal.publico.clix.pt|accessdate=2009 թ․ մայիսի 6}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}&lt;/ref&gt;։&lt;ref&gt;{{Citation|title=Էվորա|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B7%D5%BE%D5%B8%D6%80%D5%A1|date=2024-07-30|accessdate=2025-05-14|language=hy}}&lt;/ref&gt;

== Պատկերասրահ ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:Templo_de_Évora_e_Catedral.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Templo_de_%C3%89vora_e_Catedral.jpg|Հին{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} հռոմէական տաճարը (ձախէն) եւ քրիստոնէական տաճարը՝ երկրորդ պլանի վրայ
Պատկեր:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Praca_do_Giraldo,_Evora,_Alentejo,_Portugal,_28_September_2005.jpg|''Praça do Giraldo''-ն
Պատկեր:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|''Sé de Évora'', Ալենտեժու
Պատկեր:Evora_Portugal.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Evora_Portugal.JPG|Տեսարան{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} քաղաքի կեդրոնէն
Պատկեր:Igreja_do_Santo_Antao_Praca_do_Giraldo_Evora.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Igreja_do_Santo_Antao_Praca_do_Giraldo_Evora.jpg|Եկեղեցի{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
Պատկեր:Cidade_de_Évora.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Cidade_de_%C3%89vora.jpg|Քաղաքի{{Dead link|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} համայնապատկերը
&lt;/gallery&gt;

=== Կլիմա ===
Էւորային բնորոշ է [[:hy:Միջերկրածովյան_կլիմա|միջերկրածովեան]] կլիման (Köppen climate classification-ի դասակարգմամբ՝ ''Csa'')՝ տաք ու չոր ամառներով եւ մեղմ, խոնաւ ձմեռներով (ձիւն շատ հազուադէպ կը տեղայ)։ Յաճախակի են [[:hy:Երաշտ|երաշտները]], կը նկատուին անապատացման նշաններ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=75580&amp;cityname=Evora%2C+Portugal&amp;units=|title=Evora, Portugal Climate Summary|publisher=Weatherbase|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127071343/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=75580&amp;cityname=Evora%2C+Portugal&amp;units=|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dspace.uevora.pt/rdpc/handle/10174/18343|title=Climatologia e qualidade da água na Bacia Hidrográfica do Guadiana|last=Potes|first=Miguel Joaquim Fernandes|date=2008|website=dspace.uevora.pt|access-date=2019 թ․ ապրիլի 19}}&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}

== Արտաքին յղումներ ==
* [http://www.cm-evora.pt/ քաղաքի պաշտօնական կայք]:

[[Ստորոգութիւն:Պորթուկալի քաղաքներ]]</text>
      <sha1>9olmwdofcgwln62e17c3p9ah6asxn08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Պուրճ Համուտ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5699</id>
    <revision>
      <id>256194</id>
      <parentid>253879</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:42:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19239" sha1="jzdrtrq0kqca99bpb6kngnsdg4al22s" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
 | բնօրինակ անուանում = برج حمود
 | պատկեր = Bourj Hammoud02.jpg
 | շրջանի տեսակ = Շրջան 
 | շրջան = Ըլ-Մեթն
 | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ
 | ղեկավար = Մարտիկ Պօղոսեան
 | հիմնադրման թուական = 1952
 | կլիմա = Բարեխառն
 | լեզու = [[Հայերէն]], [[Արաբերէն]], [[Անգլերէն]], [[Ֆրանսերէն]]
 | բնակչութիւն = 150,000
}}
'''Պուրճ Համուտ''' քաղաքը կը գտնուի [[Պէյրութ]] մայրաքաղաքին հիւսիս արեւելքը, Մեթն մարզին մէջ եւ մաս կը կազմէ Մեծ Պէյրութին, ուր շատ մեծ թիւով հայեր կ՚ապրին։ Պուրճ Համուտը վաճառականական կեդրոն մըն է եւ [[Միջին Արեւելք]]ի մէջ ամենախիտ մէկը։&lt;ref name=&quot;euromedina&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.euromedina.com/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf|title=Rapport Bourj Hammoud|accessdate=2007-10-11|format=PDF|publisher=Euromedina.com|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215015/http://www.euromedina.com/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

== Պատմութիւն ==
Պուրճ Համուտ կը հիմնադրուի [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] 1915-ի փրկուողներուն կողմէ ու կը զարգանայ 1930-ականներուն։ Երբ հիւանդ եւ ուժասպառ հայերը, որոնք կը փրկուին [[Տէր Զօր]]ի մահուան երթերէն, կը հասնին Պէյրութ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] անկումէն ետք, անոնց իրաւունք կը տրուի խրճիթներ կառուցել [[Պէյրութի գետ]]ին աջ ափին վրայ, որ այդ ժամանակ ճահճոտ տարածութիւն մըն էր։&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/930/930.1/beirut/reconstruction/davie/Davie-text.html |title=Maps And The Historical Topography Of Beirut |publisher=Almashriq.hiof.no |date= |accessdate=2015-03-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;fisk&quot;&gt;{{cite book |first = Robert | last = Fisk | title = Pity the Nation: Lebanon at War | publisher = Oxford University Press | year = 2001 | isbn = 0-19-280130-9 | page = 60}}&lt;/ref&gt; Հետագային անոնց կ'արտօնուի տուներ ու շէնքեր շինել, որոնք մինչեւ այս օրս կանգուն են։ 1952-ին, Պուրճ Համուտ կ՛ունենայ իր քաղաքապետարանը եւ այժմ անդամ է Հիւսիսային Մեթնի քաղաքապետարաններու խումբին։

Պուրճ Համուտ քաղաքին ու անոր քաղաքապետարանին հիմնադիրն է Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ հայրերէն Հայր Պօղոս Արիսը, որ կը նպաստէ գործօն քաղաքի մը եւ լիբանանահայերու կեդրոնի հիմնադրութեան, ինչպէս նաեւ երկար տարիներով կը ստանձնէ անոր քաղաքապետութեան պաշտօնը։ Քաղաքապետարանը Պուրճ Համուտի մայր թաղերէն մէկը կը կոչէ իր անունով՝ իրենց երախտագիտութիանը յայտնելու իր մեծ ներդրումներուն քաղաքի հիմնադրութեան եւ կառուցման համար։

Իր հիմնադրութեան եւ սկիզբի տեղափոխման ժամանակ, Պուրճ Համուտը մրցակցութեան կեդրոն մը կը դառնայ [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն]] եւ [[Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն|Սոցեալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութեան]], որոնք կ'աշխատին իշխել այս նոր հիմնուած քաղաքը։ Ասիկա կը մղէ զանազան կռիւներու եւ ահաբեկումներու, որոնք կը ճնշեն լիբանանահայերը։&lt;ref&gt;{{cite book |first = Leonard | last = Weinberg | title = Political parties and terrorist groups |year = 1992 |url = https://archive.org/details/politicalparties0000unse_g5f0 | publisher = Routledge (UK) | isbn = 0-7146-3491-3 | page = [https://archive.org/details/politicalparties0000unse_g5f0/page/19 19] }}&lt;/ref&gt; Այս վիճակը իր գագաթնակէտին կը հասնի Լիբանանի 1958-ի ճգնաժամին, երբ այս երկու կուսակցութիւնները եւ իրենց համակիրները բեւեռացուած կը դառնան [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ]] կաթողիկոսի ընտրութեան ժամանակ։&lt;ref name=&quot;Modern Armenian history&quot;&gt;{{cite book |first = Richard | last = Hovannisian | title = The Armenian People from Ancient to Modern Times |url = https://archive.org/details/armenianpeoplefr00rich_0 | publisher = Palgrave Macmillan | year = 2005 | isbn = 0-312-10168-6 | page = 418 }}&lt;/ref&gt; Սակայն, աղանդաւորական վէճին աճման ժամանակաշրջանի կէսերուն, Լիբանանի հայերը կը սկսինն իրարու մօտիկութիւն ցոյց տալ եւ 1972-ին, Հնչակեան կուսակցութիւնը համաձայնութիւն մը կը ստորագրէ Դաշնակցութեան հետ։

=== Քաղաքացիական Պատերազմ (1975-1990) ===
[[Լիբանանի Քաղակացիական Պատերազմ]]ը վախ կը յառաջացնէ Պէյրութի հայ համայնքին վրայ։ Այս դժուարին պայմաններուն մէջ, հայերը միասնականութեան կարիքը կ'ունենան, այսպիսով անոնք կը համախմբուին Պուրճ Համուտի մէջ։ Հայերը արդէն իրենց գոյութիւնը կը փաստեն իրենց մշակութային կեդրոններով, դպրոցներով եւ եկեղեցիներով։
 
Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմին ընթացքին, մեծ թիւով հայ երիտասարդներ զէնք կը բռնեն՝ Պուրճ Համուտը հակառակորդներէն պաշտպանելու համար։ Սակայն, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կը փորձէ չեզոք մնալ։ Հայկական ուժերուն չեզոքութեան պատճառով, [[Մարունի]] համայնքի զինեալ խմբաւորումները Պուրճ Համուտի բնակիչները շատ զօրաւոր ճնշումի տակ կը պահեն՝ յարձակելով նոյնիսկ Պուրճ Համուտի վրայ։&lt;ref name=&quot;Armenians and Lebanon&quot;&gt;{{cite book |first = Division | last = Federal Research | title = Lebanon a Country Study | publisher = Kessinger Publishing | year = 2004 | isbn = 1-4191-2943-0 | page = 185 }}&lt;/ref&gt;

=== 2006-ի Լիբանան-Իսրայէլ Պայքարը ===
[[2006-ի Լիբանան-Իսրայէլ Պայքար]]ին ժամանակ, գաղթականները կ'ընդունուին Պուրճ Համուտի եկեղեցիներուն, դպրոցներուն եւ այլ կեդրոններուն մէջ, ուր անոնք կը կերակրուին եւ ապա կը ստանան ապաստարաններ։ Պայքարէն ետք, [[Թուրքիա]] կը խոստանայ զօրք ղրկել Լիբանան, մաս կազմելու [[Միացեալ Ազգերու Լիբանանի Ժամանակաւոր Ուժեր]]ուն: Հայերուն մեծամասնութիւնը կը մերժէ այս թրքական ծրագիրը եւ Պուրճ Համուտի մէջ ցոյցեր կը կազմակերպէ ընդդէմ [[Թուրքիոյ]] ուժերուն։&lt;ref&gt;{{cite web |author=Azad-Hye |url=http://www.azad-hye.net/news/viewnews.asp?newd=229 |title=Azad-Hye Middle East Armenian Portal (Turkish presence in Lebanon evokes dreadful memories ) |publisher=Azad-hye.net |date= |accessdate=2015-03-11 |archive-date=2015-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092033/http://www.azad-hye.net/news/viewnews.asp?newd=229 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== Աշխարհագրութիւն ==
Պուրճ Համուտի կից շրջաններն են [[Տորա]]ն, [[Քարանթինա]]ն, [[Սինն Ըլ Ֆիլ]]ը եւ [[Աշրաֆիէ]]ն:

Բնակուած տուներուն եւ շէնքերուն մեծ մասը կը կառուցուին 1930էն 1970ական թուականներուն։ Անոնք ընդհանրապէս 2 յարկանի են,&lt;ref name=&quot;euromedina&quot;/&gt; [[Պալքանեան]] շինութեամբ, տախտակաշէն պատշգամներով, շրջանի նեղլիկ փողոցներուն մէջ։ Առեւտրական գործերուն մեծ մասը տեղի կ՛ունենայ այդ թաղերուն մէջ։&lt;ref name=&quot;fisk&quot;/&gt; Հակառակ իր բնապահպանական հարցերուն (իր գտնուած տեղին պատճառով), անիկա աշխուժ եւ առեւտրական շրջան մըն է։ Ինք կը խաչաձեւուի ճամբաներով եւ իր կռնակը կու տայ [[Միջերկրական Ծով]]ուն, որմէ ունի քանի մը հեքտար տարածք։&lt;ref name=&quot;euromedina&quot;/&gt; Պուրճ Համուտը ունի բազմաթիւ եկեղեցիներ, դպրոցներ, մշակութային կեդրոններ, հաստատութիւններ, որոնք կը գտնուին իր մերձակայքին մէջ։

== Մարզեր == 
Պուրճ Համուտ բաժնուած է եօթը մեծ մարզերու.
=== Տորա (الدورة) === 
Տորան առեւտրական եւ բնակչութեան մեծ շրջան մըն է, որ կը կառավարուի Պուրճ Համուտի քաղապետութեան կողմէ եւ ունի մեծ արտադրական հատուած մը իր աշխարհագրական վայրին մէջ։ Տորան ընդհանրապէս քրիստոնէական արուարձան մըն է, բայց տարբեր համայնքի [[լիբանանցի]]ներ կ՛ապրին այնտեղ։ Օտար աշխատողներ, ինչպէս [[եգիպտացի]]ներ, [[Սրի Լանքացի|սրի լանքացի]]ներ նաեւ կ՛ապրին Տորայի մէջ՝ տուներու աժան վարձքերուն պատճառով։

=== Նապաա (النّبعة) ===
Նապաան արուարձան մըն է առեւտրական եւ բնակչութեան գօտիներով եւ [[Միջին Արեւելք]]ի ամենահոծ բնակչութիւն ունեցող շրջաններէն է։ Նապաան կը կառավարուի Պուրճ Համուտի քաղաքապետարանին կողմէ եւ իրեն սահմանակից շրջանն է [[Սինն Ըլ Ֆիլ]]ը: Անիկա բուն իսլամական հատուածն է Պուրճ Համուտի, որ մեծ մատով բնակուած է [[Շիա]] համայնքի [[իսլամ]]ներէ, բայց նաեւ [[հայ]]երէ: Սակայն, բնակիչներու փոփոխութիւններ տեղի ունեցած են Լիբանանի Քաղաքացիական Պատերազմին պատճառով։ Այժմ, այդտեղ կ՛ապրին մեծ թիւով օտարականներ, ինչպէս՝ սուրիացիներ, եգիպտացիներ, ասիացիներ եւ ափրիկեցիներ՝ աժան տունի վարձքերուն եւ գործի պատճառով։

=== Նահր (النّهر) ===
Նահրը Պէյրութի ամենամօտիկ շրջանն է եւ կը գտնուի [[Պէյրութի Գետ]]ի ափին, որ կը բաժնէ Պուրճ Համուտը եւ Պէյրութը: Այստեղէն կարելի է ուղղուիլ դէպի մայրաքաղաք երկու մայր կամուրջներէ՝ Ժիսր Պէյրութէն, որ կ՛անցնի գետին վրայէն։
=== Սատր (صادر) ===
=== Անպարի (أنباري) ===
=== Մար Տումէթ (مار ضومط) ===
=== Ղիլան (غيلان) ===
Կը գտնուի Պուրճ Համուտի արեւելքը։ Բաղդատած միւս շրջաններուն, ան կը գտնուի աւելի բարձր դիրքի վրայ։ Անիկա առաջին անգամ կը բնակուի 1861 թուականին, Ապու Ապտալլահ ընտանիքին կողմէ։

== Հայերուն Ներկայութիւնը ==
Պուրճ Համուտի շատ մը թաղեր կը կոչուի հայկական քաղաքներու անունով, ինչպէս՝ [[Երեւան]] եւ գետերու անունով՝ [[Արաքս]]: Կարգ մը թաղեր կը կոչուին ներկայ [[Հայաստան]]ի քաղաքներու անուններով, ուրիշներ ալ՝ թրքահայաստանի, ինչպէս՝ Մարաշ, Սիս, Ատանա, Արագած, Կիլիկիա եւ այլն։ Անոնցմէ շատեր կը յիշեցնեն հայերու նախահայրերու բնակավայրերը եւ Կիլիկիան, ուրկէ եկած են [[լիբանանահայ]]երուն մեծամասնութիւնը։

== Ժողովրդագրութիւն ==
Պուրճ Համուտը ունի 150000 բնակիչ իր 2.5 քառ. քլմ. տարածութեան վրայ՝ ըլլալով [[Միջին Արեւելք]]ի ամենախիտ բնակչութիւն ունեցող շրջաններէն մէկը։ Իր բնակչութեան մեծամասնութիւնը հայեր են, բայց նաեւ կը բնակուի լիբանանցի Շիա իսլամներէ եւ լիբանանցի քրիստոնէաներէ ու պաղեստինցիներէ։ Պուրճ Համուտը նաեւ կը բնակուի օտարներու կողմէ, ինչպէս՝ ասիացիներէ եւ ափրիկեցիներէ, նաեւ՝ սուրիացի եւ իրաքցի գաղթականներէ, որոնք կը պատկանին պարբեր դաւանումներու։

Լիբանանահայերը կը խօսին [[արեւմտահայերէն]]: Պուրճ Համուտ ունի բազմաթիւ հայկական վարժարաններ եւ կեդրոնն է [[սփիւռքի]] ամենածանօթ օրաթերթին՝ [[Ազդակ]]ին: Պուրճ Համուտ նաեւ ունի 24 ժամուան դրութեամբ ռատիոկայան մը՝ [[Վանայ Ձայն]]ը:

Պուրճ Համուտի մէջ կը գործեն երեք մեծ հայկական կուսակցութիւններ.- Դաշնակցութիւնը, Ռամկավարներն ու Հնչակեանները։

Հայ քրիստոնէայ դաւանանգներն են Հայ Առաքելականները, Հայ Կաթողիկէներն ու Հայ Աւետարանականները:

Այս նշուած կուսակցութիւններն ու եկեղեցական դաւանանգները ունին իրենց հաստատութիւնները, ակումբները, եկեղեցիները եւ դպրոցները Պուրճ Համուտի շրջակայքին մէջ։ Ներկայիս, Պուրճ Համուտի քաղաքապետն է Պարոն Մարտիկ Պօղոսեանը։
==  Պատկերասրահ ==
&lt;gallery&gt;
File:Armenia street in Beirut.jpg|
File:Burj Hammod 1.jpg|
File:Burj Hammud 2.jpg|
File:Surb Mankanz Church in Beirut.jpg|
File:Burj Hammud 4.jpg|
File:Araks street in Beirut.jpg| 
&lt;/gallery&gt;

== Տնտեսութիւն ==
Պուրճ Համուտը կեդրոնն է ձեռագործներու, ինչպէս՝ գոհարեղէններու եւ կաշիներու։ Ան կը նախատեսուի իբրեւ կարեւոր գնումի վայր Լիբանանի մէջ։
== Կրթութիւն ==
=== Դպրոցներ ===
* Հայ Առաքելական.- Ազգային Միացեալ Վարժարան
* Հայ Կաթողիկէ.- Մեսրոպեան Բարձրագոյն Վարժարան եւ Սրբուհի Ագնէս Միջնակարգ Վարժարան
* Հայ Աւետարանական.- Շամլեան Թաթիկեան Երկրորդական Վարժարան եւ Փիթըր եւ Էմմանուէլ Թորոսեան Միջնակարգ Վարժարան։
* Ոչ-դաւանական.- Վահան Թէքէեան Միջնակարգ Վարժարան
* Ոչ-հայկական.- Պուրճ Համուտ նաեւ ունի ոչ-հայկական վարժարաններ, ինչպէս՝ Ալ Ինայա Վարժարանը, Ալ Սալամ Վարժարանը, Ալ Ահլիա Վարժարանը, Ալ Սանապէլ Վարժարանը, Սէն Ժոզեֆ Վարժարանն ու Լիսէ Նասիոնալ Լիպանէն։

=== Քոլէճներ ===
Պուրճ Համուտ ունի երկու արհեստից քոլէճներ, ինչպէս՝ LATC Արհեստից Դպրոցը որ մաս կը կազմէ Ազգային Լեւոն եւ Սոֆիա Յակոբեան Գոլէճին եւ Մեսրոպեան Արհեստից Վարժարանը, որ ինչպէս իր անունը կը յայտնէ մաս կը կազմէ Մեսրոպեան Բարձրագոյն Վարժարանին:

Պուրճ Համուտի մէջ կը գտնուի հայ թերաճ մանուկներու Զուարթնոց Կեդրոնը։

== Կրօնք ==
* Հայ Առաքելական եկեղեցիներ.- Սուրբ Վարդանանց եկեղեցի, Սրբոց Քառասնից Մանկանց եկեղեցի, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի եւ Սուրբ Սարգիս եկեղեցի։
* Հայ Կաթողիկէ եկեղեցիներ.- Սուրբ Փրկիչ եկեղեցի
* Հայ Աւետարանական եկեղեցիներ.- Նոր Մարաշի Հայ Աւետարանական եկեղեցի, Ամանոսի Հայ Աւետարանական եկեղեցի եւ Աստուծոյ Աւետարանական եկեղեցի։

Ոչ-հայ դաւանումներն ալ ունին իրենց եկեղեցիները ինչպէս մարունիները, յոյն ուղղափարներն ու յոյն կաթողիկէները։

== Մարզական ==
Պուրճ Համուտ ունի քաղաքապետարանի [[ֆութպոլ]]ի դաշտ, որ կրնայ ընդունիլ 10500 համակիր։

== Հաստատութիւններ ==
* [[Գարակէօզեան հաստատութիւն]]
* [[Ազդակ (օրաթերթ, արեւմտահայերէն)]]
* [[Համազգայինի Լեւոն Շանթ Մշակութային Կեդրոն]]
* [[Վանայ Ձայն Ռատիոկայան]]
* [[Լիբանանի Օգնութեան Խաչի Արաքսի Պուլղուրճեան կեդրոն]]

== Անձինք ==
* [[Հասան Նասրալլա]] - [[Հըզպ Ալլահ]] կուսակցութեան ղեկավար
* [[Փիէռ Շամմասեան]] - կատակերգակ

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Լիբանանի քաղաքներ]]
[[Ստորոգութիւն:Հայկական սփիւռք]]</text>
      <sha1>jzdrtrq0kqca99bpb6kngnsdg4al22s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ռուսական Կայսրութիւն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5850</id>
    <revision>
      <id>256195</id>
      <parentid>253896</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86305" sha1="s43etxv1lzvfdht9a5rfqlbz8y0e48a" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Flag of Russia.svg|մինի|Ռուսական կայսրութեան պաշտօնական դրօշ]]
[[Պատկեր:Lesser Coat of Arms of Russian Empire.svg|մինի|Ռուսական կայսրութեան զինանշան]]
'''Ռուսական կայսրութիւն''' ({{lang-ru-dor|Россійская Имперія}}, {{lang-ru|Российская империя|}}), [[կայսրութիւն]], որ հիմնադրուած է 1721–ին եւ գործած է մինչեւ [[Ռուսաստանի Հանրապետութիւն|Ռուսաստանի հանրապետութեան]] հռչակումը [[Ռուսաստանի ժամանակաւոր Կառավարութիւն|Ժամանակաւոր կառավարութեան]] կողմէ, որուն իշխանութիւնը սկսած է [[Փետրուարեան Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան յեղափոխութենէն]] ետք&lt;ref&gt;. Swain says, &quot;The first government to be formed after the February Revolution of 1917 had, with one exception, been composed of liberals.&quot; {{cite book |author=Geoffrey Swain |title=Trotsky and the Russian Revolution |url=https://books.google.am/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15 |year=2014 |publisher=Routledge |page=15 }}; also see {{cite book |author=Alexander Rabinowitch |title=The Bolsheviks in Power: The First Year of Soviet Rule in Petrograd |url=https://books.google.am/books?id=BEoBCGJ4VqYC&amp;pg=PA1 |year=2008 |publisher=Indiana UP |page=1 }}&lt;/ref&gt;։

Համաշխարհային պատմութեան մէջ Ռուսական կայսրութիւնը եղած է ամենամեծ կայսրութիւններէն մէկը, որ իր չափով միայն [[Անգլիական Կայսրութիւն|Անգլիական]] եւ [[Մոնկոլական Կայսրութիւն|Մոնկոլական]] կայսրութիւններուն կը զիջէր։

Ռուսական կայսրութեան ընդարձակումը տեղի կ'ունենայ դրացի կայսրութիւններու հաշւոյն` որոնցմէ են [[Շուետական Կայսրութիւն|Շուետական կայսրութիւն]]ը, Ռեճ Փոսփոլիթան, [[Ղաջարիներու դինաստիա|Պարսկաստանը]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւնը]]։ Այս մէկը մեծ դեր կը խաղայ 1812–1814 թուականներուն [[Նափոլէոն Պոնափարթ]]ը պարտութեան մատնելու մէջ։

[[Ռոմանովներ]]ը Ռուսական կայսրութեան վրայ կ'իշխեն 1721–1762 թուականներուն, իսկ անոր գերմանական ծագում ունեցող ճիւղը` Հոլշթայն-Հոտտորպ-Ռոմանով հարստութիւնը՝ 1762–էն սկսեալ։

Դարու սկիզբը Ռուսական կայսրութեան տիրոյթները կը տարածուէին Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսէն մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծով]], [[Պալթիք Ծով|Պալթիք ծովէն]] Խաղաղական ովկիանոս եւ (մինչեւ [[Ալյասկայի Վաճառք|1867]]) Ալասքա&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/in-pictures-17449958 In pictures: Russian Empire in colour photos], BBC News Magazine, March 2012.&lt;/ref&gt;։

1897-ի մարդահամարով, Ռուսական կայսրութեան մէջ կ'ապրէր 125.6 միլիոն հոգի, այսպիսով Ռուսիա իր բնակչութեան թիւով կը դառնար աշխարհի  երրորդը [[Ցին Կայսրութիւն|Ցին Չինաստանէն]] եւ Հնդկաստանէն ետք։ Ինչպէս բոլոր կայսրութիւններուն մէջ, հոս եւս բազմաթիւ ցեղային խումբեր կային, որոնք տարբեր կրօններ կը դաւանէին։ Ռուսաստանի մէջ կային բազմաթիւ անհնազանդ տարրեր, որոնք բազմաթիւ ապստամբութիւններ եւ մահափորձեր կը կազմակերպէին։ ԱՆոնք հիմնականին մէջ կը յայտնաբերուէին [[Պահնորդական Բաժանմունք|գաղտնի ոստիկանութեան]] կողմէ եւ հազարաւոր մարդիկ Սիպերիա կ'աքսորուէին։

Տնտեսական գետնի վրայ, կայսրութիւնը գիւղատնեսութեան վրայ հիմնուած էր, լայնածաւալ տարածքներու մէջ կ'աշխատէին գլխաւորաբար ճորտ գիւղացիները։ Տնտեսութիւնը դանդաղօրէն արդիւնաբեր կը դառնայ գործարաններուն եւ երկաթուղիին մէջ՝ օտար երկիրներու ներդրումներու օգնութեամբ։ Ժ. դարէն մինչեւ Ժէ. դար Ռուսիոյ մէջ հողի սեփականատէրեր էին ազնուականները (մօրուքաւորները), որոնք կայսրին կ'ենթարկուէին։

*[[Իւան III|Իւան Գ.]] (1462–1505) հիմը կը դնէ պետութեան մը, որ հետագային կայսրութիւն կը դառնայ։ Ան կ'եռապատկէ երկրին տարածքը եւ կը վերանորոգէ [[Մոսկոֆեան Գրեմլ]]ը։
*[[Պետրոս Մեծ]] (1682–1725) բազմաթիւ պատերազմներու ընթացքին կը մարտնչի եւ կը ձեւաւորէ վիթխարի կայսրութիւնը զայն վերածելով եւրոպական գերտերութեան։ Ան մայրաքաղաքը կը տեղափոխէ [[Մոսկուա]]յէն [[Ս. Փեթերսպուրկ]], բացի այս բոլորէն, մշակութային յեղափոխութիւն մը կ'իրականացնէ` հրաժարելով որոշ հին աւանդոյթներէն եւ միջնադարեան հասարակական եւ քաղաքական կանոնները կը փոխէ նորերով, որոնք հիմնուած էին եւրոպական տիպարին վրայ։
* Քաթրինա Բ. (կառավարած է 1762–1796) Ռուսիոյ կը բերէ Ոսկեայ դարաշրջան մը, նուաճումներով կ'ընդարձակէ երկրի տարածքը  եւ կը շարունակէ Պետրոս Մեծի քաղաքականութիւնը երկրի արդիականացման ուղղութեամբ։
*[[Ալեքսանտր Բ.]] կայսրը (կառավարած է 1855–1881) բազմաթիւ բարեփոխումներ կ'իրականացնէ, ամենանշանաւորը 21 միլիոն ճորտերու ազատումն էր 1861-ին։ Անոր քաղաքականութեան շնորհիւ՝ Օսմանեան կայսրութեան հպատակ Արեւելեան Եւրոպայի ուղղափառ քրիստոնեաները կը պաշտպանուին։ 1914-ին Ռուսիա [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Ա. համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կը ներքաշուի Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ Սերպիոյ կողմէ՝ ընդդէմ Կեդրոնական ուժերու։

Ռուսական կայսրութիւնը կը գործէր որպէս [[Բացարձակ Միապետութիւն|բացարձակ միապետութիւն]] մինչեւ 1905-ի յեղափոխութիւնը, որմէ ետք կը պարտուի սահմանադրական միապետութիւնը։ Կայսրութիւնը կը քայքայուի [[1917-ի փետրուարեան յեղափոխութեան]] ժամանակ, որուն գլխաւոր պատճառը [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ]]ի ընթացքին բազմաթիւ անյաջողութիւններն էին։

== Պատմութիւն ==
Հակառակ անոր, որ կայսրութիւնը պաշտօնապէս հռչակուած է Մեծն Պետրոսի կողմէ 1721-ին [[Նիշտադտի Հաշտութիւն|Նիշտադտի հաշտութենէն]] ետք, որոշ պատմաբաններ համոզուած են, որ կայսրութիւնը իրականութեան մէջ ստեղծուած է [[Իւան Գ.]]-ի կողմէ, երբ ան Մեծ Նովգորոդը կը նուաճէ, կամ երբ Իւան Դ. Ահեղը կը նուաճէ Կազանի խանութիւնը։ Այլ տեսակէտի մը համաձայն, ''Ցարական'' կոչումը, որ կը սկսի օգտագործուիլ Իւան Դ.-ի թագադրութենէն ետք, ինքնին ռուսերէն «կայսրութիւն» բառին հոմանիշն է եւ Մեծն Պետրոսը միայն լատինատառի կը վերածէ՝ զայն «Իմբերիա» կոչելով։

=== Բնակչութիւն ===
Ռուսիոյ նուաճումներու մեծ մասը տեղի կ'ունենայ Ժէ. դարուն, երբ [[Սիպերիա]]ն եւ [[Ալասքա]]ն կը նուաճուին: Ժէ. դարու կէսերուն [[Ռուս-լեհական Պատերազմ (1654–67)|Ռուս-Լեհական պատերազմէն]] ետք անոր կը կցուի [[Ուքրանիա|Ուքրանիոյ]] արեւմտեան հատուածը։ Լեհաստանը կը բաժնուի 1790-էն 1815-ի միջեւ, եւ երկրի բնակչութեան մեծ մասը կ'անցնի Ռուսաստանի հպատակութեան տակ։ Ժթ. դարուն տարածքը կ'ընդարձակուի Ասիոյ, Կովկասի եւ հարաւային Սիպերիոյ մէջ&lt;ref&gt;Brian Catchpole, ''A Map History of Russia'' (1974) pp 8-31; MArtin Gilbert, ''Atlas of Russian history'' (1993) pp 33-74.&lt;/ref&gt;։

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|-
| width=&quot;60&quot; | '''Տարի'''
| width=&quot;240pt&quot; | '''Ռուսաստանի բնակչութիւն (միլիոն)'''&lt;ref&gt;{{Cite book|title=A Map History of Russia|url=https://archive.org/details/bwb_W3-DRB-581|last=Catchpole,|first=Brian|publisher=|year=1974|isbn=|location=|pages=[https://archive.org/details/bwb_W3-DRB-581/page/25 25]}}&lt;/ref&gt;
| width=&quot;300pt&quot; | '''Նշումներ'''
|-
| 1720 || 15.5  || ներառեալ նոր լեհական եւ պալթեան տարածքները
|-
| 1795 || 37.6 || ներառեալ Լեհաստանի մէկ մասը
|-
| 1812 || 42.8 || Ներառեալ Ֆինլանտան
|-
| 1816 || 73.0 || ներառեալ Պեսարաբիան
|-
| 1914 || 170.0 || Ներառեալ Ասիոյ եւ Կովկասի նոր տարածքները
|}

=== Ժը. դար ===
====Մեծն Պետրոս (1672–1725)====
[[File:Peter der-Grosse 1838.jpg|thumb|[[Մեծն Պետրոս]]ը պաշտօնապէս Ցարական Ռուսաստանը կը վերանուանէ Ռուսական կայսրութիւն 1721–ին եւ առաջին կայսրը կը դառնայ։]]
[[Մեծն Պետրոս|Մեծն Պետրոս]] (1672–1725) գլխաւոր դեր կ'ունենայ Ռուսաստանը եւրոպական կառավարման համակարգով պետութեան վերափոխելու գործընթացին մէջ։ Այնուամենայնիւ, այս հսկայական տարածքին մէջ ընդամէնը 14 միլիոն հոգի կ'ապրէր։ Ցորենի արտերը գլխաւորաբար արեւմտեան հատուածին մէջ կը մշակուէին&lt;ref&gt;{{cite book|last=Pipes|first=Richard|title=Russia under the Old Regime|url=https://archive.org/details/russiaunderoldre0000pipe|year=1974|publisher=Scribner|location=New York|pages=[https://archive.org/details/russiaunderoldre0000pipe/page/9 9]–10|chapter=Chapter 1: The Environment and its Consequences}}&lt;/ref&gt;, եւ կը համարուէր բնակչութեան հիմնական եկամուտի աղբիւրը։ Բնակչութեան միայն փոքր մասը կ'ապրէր քաղաքներու մէջ։ [[Խոլոպներ]]ը, որոնք կարգավիճակով կը նմանէին ստրուկներուն, կը մնային Ռուսաստանի գլխաւոր աշխատուժը մինչեւ 1723, երբ Մեծն Պետրոս խոլոպները  [[Ճորտատիրութիւն|ճորտեր]] կը դարձնէ` զանոնք հարկային դաշտ բերելով։

Պետրոսի Ա.-ի ռազմական գործողութիւնը ուղղուած էր [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] դէմ։ Անոնցմէ ետք ան իր ուշադրութիւնը կ'ուղղէ դէպի հիւսիս։ Պետրոս կը ցանկար կառուցել նոր, անվտանգ նաւահանգիստ մը, քանի որ [[Սպիտակ Ծով|Սպիտակ ծովու]] [[Արխանգելսկ]] նաւահանգիստը ոչ արդիւնաւէտ էր. ծովը տարին ինը ամիս պատուած էր սառոյցով։ Պալթիք ծովու մուտքը փակուած էր շուէտացիներու կողմէ, որոնք ծովը շրջապատած էին երեք կողմերէ։ Պետրոս դէպի Եւրոպա պատուհան բանալու իր ցանկութիւնը իրականացնելու նպատակով 1699-ին գաղտնի դաշնութեան պայմանագիր մը կը կնքէ [[Սաքսոնիա|Սաքսոնիոյ]], [[Ռեչ Պոսպոլիտա]]յի եւ Դանիոյ հետ ընդդէմ Շուէտի, որու իբրեւ արդիւնք կը սկսի [[Հիւսիսային Պատերազմ|Հիւսիսային պատերազմը]]։

Պատերազմը վերջ կը գտնէ 1721-ին եւ պարտուած Շուէտը հաշտութիւն կը խնդրէ Ռուսաստանէն։ Ռուսիոյ կ'անցնին [[Ֆիննական Ծով|Ֆիննական ծոցի]] արեւելքի եւ հարաւի չորս տարածաշրջանները։ Պալթիք ծով մուտքը կը դառնայ անվտանգ։ Հոն ան նոր մայրաքաղաք մը կը կառուցէ, զոր կը կոչէ Ս.Փեթերսպուրկ, որ երկար ատեն կը մնայ Ռուսաստանի մշակութային կեդրոնը։

1722-ին ան իր ուշադրութիւնը կը սեւեռէ [[Կովկաս]]ի եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից ծովու]] վրայ, որ այդ ժամանակ կը մտնէր թոյլցած [[Սեֆեաններ|Սէֆեան Պարսկաստանի]] տիրապետութեան տակ։ Տարածքները ընդարձակելու համար Պետրոս [[Աստրախան]]ի պարսիկներուն դէմ կը դարձնէ պատերազմի գլխաւոր յենակէտը եւ լայնամաս արագ պատերազմ մը կը սկսի անոնց դէմ 1722–1723 թուականներուն&lt;ref&gt;James Cracraft, ''The Revolution of Peter the Great'' (2003)&lt;/ref&gt;։

Պետրոս կը վերակազմաւորէ իր կառավարութիւնը, որու հիմքին մէջ ինկած էին այդ ժամանակուան վերջին կառավարական տիպարները՝ դարձնելով Ռուսիոյ [[անձնիշխանութիւն|ինքնիշխան]] պետութիւն։ Ան հին [[Տումա]]ն (ազնուականներու խորհուրդ) ինը անդամ ունեցող ծերակոյտի կը վերածէ, որ իրեն կ'ենթարկուէր։ Երկրի վարչատարածքային բաժանումը նոյնպէս կը փոխուի։ Պետրոս կը յայտարարէ, որ ծերակոյտին գլխաւոր խնդիրը հարկերու հաւաքագրումն էր։ Որպէս կառավարութեան բարեփոխման մաս՝ Ուղղափառ եկեղեցին մասնակիօրէն կը մասնակցէր պետական կառավարման` պետութեան գործիք դառնալով։ Պետրոս կը կազմալուծէ պատրիարքարանը եւ կը ստեղծէ միասնական մարմին մը Ս. Սինոտ, որ կը ղեկավարուէր կառավարութեան պաշտօնեային կողմէ։ Հակառակ այս բոլոր բարեփոխումներուն՝ պետական պաշտօնները կը գրաւէին միայն ազնուականները, եւ պետութիւնը կը ծառայէր ազնուականներու շահերուն համար&lt;ref&gt;Lindsey Hughes, ''Russia in the Age of Peter the Great'' (1998)&lt;/ref&gt;։

Պետրոս կը մահանայ 1725-ին՝ ժառանգի հարցը անլոյծ ձգելով։ Անոր մահէն ետք կարճ ժամանակամիջոց մը երկիրը կը ղեկավարէ անոր այրին՝ Քաթրինա Ա.-ը, որ գահը կը յանձնէ կայսրուհի [[Աննա Յոհանովնա]]յին, որ կը դանդաղեցնէ բարեփոխումները եւ յաջող պատերազմ մը կը մղէ [[Ռուս-թրքական Պատերազմ (1735–39)|Օսմանեան կայսրութեան դէմ]], որմէ զգալիօրէն կը թոյլնայ օսմանեան վասալ [[Ղրիմի խանութիւն]]ը, որ երկար ատեն Ռուսաստանի թշնամին էր։

Աննայէն ետք գահ կը բարձրանայ Պետրոսի դուստր [[Էլիզապէթ Պետրովնա]]ն։ Էլիզապէթ կը գնահատէր արուեստները, ճարտարապետութիւնը եւ գիտութիւնը (օրինակ՝ կը հիմնէ [[Մոսկուայի Պետական Համալսարան|Մոսկուայի պետական համալսարանը]])։ Սակայն ան  նշանակալի կառուցողական բարեփոխումներ չ'իրականացներ։ Ան 20 տարի կը կառավարէ, որուն ընթացքին կը ներքաշուի [[Եօթնամեայ պատերազմի]] մէջ։ Այս մէկը ռազմական տեսանկիւնէն յաջող էր Ռուսաստանի համար, սակայն ոչ քաղաքական տեսանկիւնէն&lt;ref&gt;Philip Longworth and John Charlton, ''The Three Empresses: Catherine I, Anne and Elizabeth of Russia'' (1972).&lt;/ref&gt;։

==== Մեծն Քաթրինա (1762–1796) ====
Քաթրինա Բ. եղած է գերմանացի արքայադուստր, որ ամուսնացած է Պետրոս Գ.-ի հետ։ Երբ  Էլիզապէթ կայսրուհին կը մահանայ, ան իշխանութեան գլուխ կ'անցնի իր ամուսինին դէմ յաջող յեղաշրջումէ ետք։ Ան կը վերականգնէ ռուս ազնուականութեան իրաւունքները, որոնք կորսուած էին Մեծն Պետրոսի մահէն ետք։ Քաթրինա կը վերադարձնէ մարզերու ղեկավարներու պաշտօնները` անոնց լայն իրաւունքներ տալով &lt;ref&gt;Isabel De Madariaga, ''Russia in the Age of Catherine the Great'' (Yale University Press, 1981)&lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Profile portrait of Catherine II by Fedor Rokotov (1763, Tretyakov gallery).jpg|thumb|Կայսրուհի Քաթրինա  Բ., կը կառավարէ 1762-1796 թուականներուն,այդ շրջանին կայսրութիւնը կ'ընդարձակէ եւ կ'արդիականացնէ։]]

Քաթրինա Բ. կը զօրացնէ քաղաքական վերահսկողութիւնը Ռեչ Փոսփոլիթայի տարածքին վրայ։ Անոր գործողութիւնները, որոնցմէ են ռազմական արշաւանքներու եւ պետական ծախսերու բարձր մակարդակը, 1773-ին ապստամբութեան մը կը յանգեցնեն [[Եմելեան Պուքաչով]]ի գլխաւորութեամբ, որու կարգախօսն էր, «Կախաղան բոլոր հողատէրերուն»: Ապստամբները կը փորձեն առնել Մոսկուան, սակայն չեն յաջողիր։ Բացի աւանդական պատիժներէն, Քաթրինա ապստամբութենէն ետք գաղտնի ցուցմունքներ կու տայ դահիճներուն մահապատիժները  արագօրէն իրականացնելու նուազագոյն ցաւ պատճառելով մեղաւորներուն&lt;ref&gt;John T. Alexander, ''Autocratic politics in a national crisis: the Imperial Russian government and Pugachev's revolt, 1773–1775'' (1969).&lt;/ref&gt;։ Ան նաեւ կը հրամայէ [[Դարեայ Նիքոլաեւնա Սալտիքովան]] ցմահ դատապարտել մահապատժի փոխարէն։ Այս բարեգթութիւնը կ'ողջունուի Եւրոպական հասարակութեան կողմէ, սակայն երկրի յեղափոխական մթնոլորտը կը շարունակէր վնասել երկրին։

Ան կը շարունակէ հովանաւորել ազնուականները, որոնք անոր կառավարութեան անբաժանելի մասերն էին։ Այդ պատճառով Քաթրինա ստիպուած էր գործել հարուստներու շահերէն ճորտերու եւ գիւղացիներու հաշուոյն։ Հակառակ անոր որ Քաթրինա կը հասկնար, որ ճորտատիրութիւնը պէտք է արգիլել, սակայն անոր համար աւելի կարեւոր էր ազնուականութեան վստահութիւնը։

Քաթրինա կը յաջողի [[Ռուս-թրքական պատերազմներ]]ու ընթացքին  Ռուսաստանի հարաւային սահմանը մինչեւ Սեւ ծով հասցնել։ Անոնցմէ ետք, ան Աւստրիոյ եւ Պրուսիոյ հետ կը բաժնէ Լեհաստանը` իր սահմանը հասցնելով մինչեւ Կեդրոնական Եւրոպա։ Քաթրինա կ'ընդարձակէ իր տարածքները նաեւ Կովկասի մէջ` արշաւանք կազմակերպելով Պարսկաստանի դէմ եւ իր կազմին կը միացնէ Վրաստանը։ 1796-ին երբ Քաթրինա  կը մահանայ, կայսրութիւնը արդէն դարձած էր Եւրոպական գերտէրութիւն&lt;ref&gt;Robert K. Massie, ''Catherine the Great: Portrait of a woman'' (2011)&lt;/ref&gt;։ [[Ալեքսանտր Ա.]] նուաճումները կը շարունակէ, եւ 1809-ին կը նուաճէ Ֆինլանտան՝ թոյլցած Շուէտէն, [[Պեսարաբիա]]ն՝ [[Մոնկոլական Իշխանութիւն|Մոլկովական իշխանութենէն]]։

==== Պետական Պիւտճէ ====
[[Պատկեր:Russia 1771 Sestroretsk Rouble.jpg|thumb|275px|Քաթրինա Բ.-ի շրջանին ռուբլի (1771)։ Այս մէկը ամենամեծ մետաղադրամն է,  որ հրատարակուած է&lt;ref&gt;{{Citation | title = Catherine II. Novodel Sestroretsk Rouble 1771|publisher =Heritage Auctions| url = http://coins.ha.com/itm/russia/russia-catherine-ii-novodel-sestroretsk-rouble-1771-romanov-eagle-with-date-on-breast-within-wreath-crown-over-value-in-two-line/a/410-14564.s?type=| accessdate = 1 September 2015}}&lt;/ref&gt;։]]
Ռուսիա յարատեւ կը մնար նիւթական ճգնաժամի մէջ։ Ծախսերը կ'աճէին  մեծ չափերով։ Պիւտճէի 46 տոկոսը կը ծախսուէր ռազմական նպատակներու, 20 տոկոսը` կառավարութեան տնտեսական աշխուժացման վրայ, 12-տոկոսը վարչական ծախսերն էին. ինը տոկոսը` Ս. Փեթերսպուրկի կայսերական պալատին վրայ։ Պիւտճէին բացը գոցելու համար սկզբնական շրջանին փոխառութիւններ կը վերցնէին, Ամսթըրտամէն։ Պիւտճէին հինգ տոկոսը կը ծախսուէր պարտքը սպասարկելու վրայ։ Թղթադրամները պատերազմներու ծախսերը հոգալու համար կը հրատարակուէին, ինչ որ բարձր մակարդակով աճ կ'ապահովէր։ Մեծ գումարներու շնորհիւ Ռուսիա մեծաթիւ լաւ զինուած բանակ կը պատրաստէր։ Հակառակ անոր, որ Ռուսաստանի կառավարութիւնը զարգացած երկիր մը կը համարուէր, իրականութեան մէջ Ժը. դարուն Ռուսաստան  յետամնաց, աղքատ գիւղատնտեսական երկիր մը կը մնար&lt;ref&gt;Nicholas Riasanovsky, ''A History of Russia'' (4th ed. 1984), p 284&lt;/ref&gt;։

=== Ժը. դարու առաջին կէս ===
Նափոլէոն 1812–ին կը ներխուժէ Ռուսաստան։ Արշաւանքը աղէտալի հետեւանք կ'ունենայ։ Նափոլէոնի Մեծ բանակը կ'ուղղուի դէպի Մոսկուա, իսկ ռուսերը կը նահանջեն, ամայի ձգելով իրենց ետեւը։ Խստաշունչ [[Ռուսական Ձմեռ|ռուսական ձմրան]] եւ պարտիազնական ջոկատներու յարձակումներու պատճառով Նափոլէոնի բանակը ծանր կորուսնտեր կը կրէ&lt;ref&gt;Alan Palmer, ''Napoleon Ա.n RussԱ.a'' (1967).&lt;/ref&gt;։ Նափոլէոն ստիպուած կը նահանջէ, իսկ ռուսական զօրքերը կը հետեւին անոնց՝ Կեդրոնական եւ Արեւմտեան Եւրոպային մէջ մինչեւ Փարիզի դարպասները։ Երբ Ռուսաստան եւ անոր դաշնակիցները կը յաղթեն Նափոլէոնին, Ալեքսանտր կայսրը յայտնի կը դառնայ որպէս «Եւրոպայի փրկիչ» եւ կը մասնակցի Եւրոպայի վերաբաժանման [[Վիեննայի համաժողով]]ին ընթացքին (1815), որու համաձայն ան նաեւ կը դառնայ [[Լեհական թագաւորութեան]] միապետը&lt;ref&gt;LeonԱ.d Ա.van Strakhovsky, ''Alexander Ա. of RussԱ.a: the man who defeated Napoleon'' (1970)&lt;/ref&gt;։

Հակառակ անոր, որ Ռուսական կայսրութիւնը առաջատար քաղաքական դեր կ'ունենայ Եւրոպայի յաջորդ դարու ընթացքին, շնորհիւ Նափոլէոնի դէմ յաղթանակին, սակայն նոյնատիպ տնտեսական յաջողութիւններ չ'ունենար։ Քանի որ Արեւմտեան Եւրոպայի տնտեսութիւնը արագօրէն կ'աճէր արդիւնաբերական յեղափոխութենէն ետք, Ռուսաստանի տնտեսութիւնը շատ աւելի ետ կը մնար։ Այս իրավիճակին մեղաւորը կառավարութիւնն էր, որ համապատասխան միջոցներ ձեռք չէր առներ ժամանակին համընթաց շարժելու համար։ Նափոլէոնի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր Ա.-ը պատրաստ էր քննարկելու սահմանադրական բարեփոխումներ, սակայն բացի մանր բարեփոխումներէն էական ոչինչ կը փոխուի&lt;ref&gt;Baykov, Alexander. &quot;The economԱ.c development of RussԱ.a.&quot; ''EconomԱ.c HԱ.story RevԱ.ew'' 7.2 (1954): 137–149.&lt;/ref&gt;։

Ժողովրդական ցարը կը փոխարինէ իր կրտսեր եղբայր [[Նիքոլա Ա.]]-ը (1825–1855), որու կառավարման սկիզբը ապստամբութեամբ կ'ուղեկցի։ Այս յեղափոխութեան նախապատմութիւնը ինկած էր Նափոլէոնական պատերազմներուն մէջ, որբ մեծ թիւով լաւ կրթուած սպաներ Եւրոպա կ'ուղեւորուին ռազմական գործողութիւններու ընթացքին եւ իրենց տեսած ազատականութիւնը կ'որոշեն տարածել անձնիշխանական Ռուսաստանի մէջ։ Արդիւնքը այն էր, որ տեղի կ'ունենայ [[Տեկաանգլիական Յեղափոխութիւն]]ը (Դեկտեմբեր 1825), որ որոշ ազատական ազնուականներ կը կազմակերպեն եւ բանակի սպաներ կը փափաքին Նիքոլայի եղբայրը սահմանադրական միապետ նշանակել։ Սակայն յեղափոխութեան փորձը արագօրէն կը ճնշուի եւ Նիքոլայ կը հրաժարի Մեծն Պետրոսի արդիականացման գաղափարներէն&lt;ref&gt;W. Bruce LԱ.ncoln, ''NԱ.cholas Ա., emperor and autocrat of all the RussԱ.ans''(1978)&lt;/ref&gt;։

Այս յեղափոխութեան փորձին շնորհիւ 14 Դեկտեմբերը երկար ժամանակ կը յիշուի հետագայ յեղափոխական շարժումներու կողմէ։ Որպէսզի բացառուէին հետագայ յեղափոխութիւնները, գրաքննութիւնը կ'ուժեղանայ ներառեալ դպրոցներու եւ համալսարաններու ուսուցողական դասագիրքերուն մէջ։ Տպագրութիւնը խստօրէն կը վերահսկուի կառավարութեան կողմէ։ Ոստիկանութեան լրտեսները ամէնուր կ'ըլլան։ Յեղափոխականութեան մէջ իւրաքանչիւր կասկածեալ Սիպերիա կ'աքսորուի։ Նիքոլա Ա.-ի ժամանակ հարիւր հազարաւոր մարդիկ կ'ուղարկուին հանքավայրերուն մէջ աշխատելու&lt;ref&gt;Anatole Gregory Mazour, ''The fԱ.rst RussԱ.an revolutԱ.on, 1825: the DecembrԱ.st movement, Ա.ts orԱ.gԱ.ns, development, and sԱ.gnԱ.fԱ.cance'' (1961)&lt;/ref&gt;։

Քանի որ Ռուսաստան 1783-ին [[Գէորգիեւեան դաշնագիր|Գէորգիեւեան դաշնագրով]] պարտաւոր էր [[Վրաստան]]ը պաշտպանել [[Ղաջարիներու Հարստութիւն|Պարսկաստանի]] յարձակումներէն, 1804-ին կը սկսի [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմ (1804-1813)|Ռուս-պարսկական պատերազմը]], որովհետեւ պարսիկները կը յարձակին Վրաստանի վրայ։

Ռուսաստան նաեւ կը ներքաշուի [[Կովկասեան Պատերազմ (1817-1864)|Կովկասեան պատերազմ]]ի մէջ։ 1804–1813-թուականներու պատերազմներու ընթացքին ռուսերը յաղթանակ կը տանին եւ իրենց կը միացնեն ներկայի [[Տաքեստան]]ը, Վրաստանը եւ ներկայի [[Ազրպէյճան]]ի մեծ մասը համաձայն [[Կիւլիստանի դաշնագիր]]ին{{sfn|DowlԱ.ng|2014|p=728}}։ Հարաւ արեւելքի մէջ Ռուսաստան կը փափաքի ընդարձակուիլ Օսմանեան կայսրութեան հաշուոյն` օգտագործելով Վրաստանը որպէս ռազմական յենակէտ դէպի Կովկաս եւ Անատոլիա։ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմներուն (1826-1828)|Ռուս-պարսկական պատերազմի]] առաջին տարին Ռուսաստան կը կորսնցնէ գրեթէ բոլոր նուաճուած հողերը, ռուսերը հակայարձակում կը գործեն եւ կը հասնին Պարսկաստանի խորերը, եւ կը կնքուի [[Թիւրքմենչայի դաշնագիր]]ը, որու համաձայն Ռուսաստանի կ'անցնին [[Արեւելեան Հայաստան]]ը, ներկայի [[Ազրպէյճան]]ը եւ [[Ցոլակերտի Նահանգ]]ը{{sfn|DowlԱ.ng|2014|p=729}}։ 1828–29-թուականներու [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1828-1829)|Ռուս-թրքական պատերազմ]]ի արդիւնքով, Ռուսաստան կը նուաճէ հիւսիս արեւելեան [[Անատոլու]], [[Էրզրում]] եւ [[Կիւմիւշխանէ]] քաղաքները։

Ռուսաստանի զարգացման ուղիները կը սկսին Մեծն Պետրոսի սահմանած նոր կարգ ու կանոններէն։ Շատեր ուրախ էին Արեւմտեան Եւրոպայի տիպարներու կիրառման վիճակէն, սակայն որոշ կառոյցներ դէմ էին անոր եւ կ'ուզէին վերադառնալ նախկին աւանդոյթներուն։ Վերջինիս կողմնակիցները կ'անուանուէին «Սլավոֆիլներ», որոնք ատելութեամբ լեցուած էին Արեւմուտքի նկատմամբ։ Սլավոֆիլները հարստութեան ընդդիմադիրներն էին, որոնք միջնադարեան Ռուսաստանի համայնավարութիւնը կը գերադասէին արեւմտեան [[անհատականութիւն|անհատականութենէն]] վեր{{sfn|SteԱ.n|1976}}։

Ռուսական ցարերը կը ճնշեն երկու ապստամբութիւններ նոր կցուած լեհական տարածքներուն մէջ` 1830-ի [[Նոյեմբերեան Ապստամբութիւն|Նոյեմբերեան ապստամբութիւնը]] եւ 1863-ի [[Յունուարեան Ասպսամբութիւն|Յունուարեան ապստամբութիւն]]ը։ Ռուսական անձնիշանութեան պատճառով լեհական արհեստաւորները 1863-ին կ'ապստամբին, որպէսզի պահպանեն իրենց ազգային ինքնութիւնը, լեզուն, կրօնը եւ մշակոյթը&lt;ref&gt;Stephen R. Burant, &quot;The January UprԱ.sԱ.ng of 1863 Ա.n Poland: Sources of DԱ.saffectԱ.on and the Arenas of Revolt.&quot; ''[[European HԱ.story Quarterly]]'' 15#2 (1985): 131-156.&lt;/ref&gt;։ Արդիւնքը այն էր, որ ռուսերը մեծ ուժերու շնորհիւ կը ճնշեն Յունուարեան ապստամբութիւնը։ Ֆրանսա, Անգլիա եւ Աւստրիա կը փորձեն միջամտել, սակայն չեն յաջողիր։ Ռուսական հայրենասիրական մամուլը լեհական ապստամբութիւնը կ'օգտագործէ ռուսական ազգային համախմբման համար եւ ըստ անոնց  Ռուսաստանին աստուծոյ կողմէ յանձնարարուած է փրկել Լեհաստանը եւ աշխարհը&lt;ref&gt;Olga E. MaԱ.orova, &quot;War as Peace: The Trope of War Ա.n RussԱ.an NatԱ.onalԱ.st DԱ.scourse durԱ.ng the PolԱ.sh UprԱ.sԱ.ng of 1863.&quot; ''KrԱ.tԱ.ka: ExploratԱ.ons Ա.n RussԱ.an and EurasԱ.an HԱ.story'' 6#3 (2005): 501-534.&lt;/ref&gt;։ Լեհաստան կը պատժուի, կորսնցնելով քաղաքական եւ դատական իրաւունքները, կը ռուսականանան դպրոցները եւ ուսումնական կեդրոնները&lt;ref&gt;Norman DavԱ.es: ''God's Playground: A HԱ.story of Poland'' (OUP, 1981) vol. 2, pp.315–333; and 352-63&lt;/ref&gt;։

=== Ժթ. դարու երկրորդ կէս ===
{{Շրջահայաց |image=File:1867 Moscow panorama megapanorama.jpg
 |fullwidth=12569 |fullheight=600 |height=175
 |caption = Մոսկուայի համայնապատկերը 1867-ին: |alt=
}}
[[Պատկեր:Siege of Sevastopol by George Baxter.jpg|thumb|Ռուսական նաւահանգիստ [[Ստաւրոփոլ]]ի տասնմէկամսեայ [[Ստաւրոփոլի Պաշարում (1854–55)|պաշարումը]] [[Ղրիմի Պատերազմ|Ղրիմի պատերազմ]]ի ժամանակ։]]
1854-55-թուականներուն Ռուսաստան կը պարտուի Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ Թուրքիոյ դէմ՝ Ղրիմի պատերազմի ընթացքին։ Պատերազմի գլխաւոր նպատակն էր Ղրիմի թերակղզիին տիրանալ, սակայն պատերազմը կ'ընթանայ նաեւ Պալքանեան եւ Կովկասեան ճակատներուն մէջ։ Գլխաւոր դերը խաղալով, Նափոլէոնը պարտութեան մատնելու մէջ` Ռուսաստան ռազմական տեսանկիւնէն անպարտելիի համբաւ ունէր, սակայն մէկ անգամ ընդդիմանալով Եւրոպական գերտէրութիւններուն, կը բացայայտուի ցարական ուժի թոյլ կողմերը ցամաքին եւ ծովուն մէջ։

Երբ [[Ալեքսանտր Բ.]] գահ կը բարձրանայ 1855-ին, ձեռնամուխ կ'ըլլայ լայնամաս շտապ բարեփոխումներու։ 1859-ին Ռուսաստանի մէջ կ'ապրէին շուրջ 23 միլիոն ճորտ գիւղացիներ, որոնք աղքատութեան եզրագիծին կը գտնուէին։ Ալեքսանտր Բ. կ'որոշէ վերացնել ճորտատիրութիւնը, քանի որ համոզուած էր, որ այս մէկը վաղ թէ ուշ պիտի վերանայ յեղափոխական ուղիով&lt;ref&gt;Edvard Radzinsky, ''Alexander II: The Last Great Tsar'' (2006)&lt;/ref&gt;։

1861-ի [[Գիւղական Կանոնադրութիւններ Ռուսաստանի մէջ (1861)|գիւղական կանոնադրութիւններով]] ճորտերը ազատ կ'արձակուին, ինչ որ կը համարուի Ժթ. դարու Ռուսաստանի պատմութեան ամենանշանակալի իրադարձութիւնը։ Անոր հետ սկիզբը կը դրուի հողատէր ազնուականներու մենաշնորհ իշխանութեան վերջին։ 1860-ններուն կ'իրականացուին այլ ընկերա-տնտեսական բարեփոխումներ, որոնք կը բարձրացնեն Ռուսաստանի կառավարութեան վստահութիւնը ժողովուրդին եւ միջազգային կառոյցներուն աչքին&lt;ref&gt;{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|url=https://archive.org/details/isbn_9781107507180 |date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/isbn_9781107507180/page/81 81]|isbn=9781107507180}}&lt;/ref&gt;։ Ազատագրութիւն կը բերէ քաղաքներուն մէջ աշխատուժի առաջարկի ուռճացման, արդիւնաբերութիւնը կը սկսի զարգանալ, միջին խաւը կը մեծնայ: Այնուամենայնիւ, հակառակ անոր որ գիւղացիները իրենց հողերը կը ստանան որպէս նուէր, անոնք ստիպուած էին բազմաթիւ տեսակի հարկեր վճարել, որոնք չվճարելու պարագային պետութիւնը ետ կ'առնէր հողերը։ Բազմաթիւ գիւղացիներ կը կորսնցնեն իրենց հողերը եւ կը ստիպուին վարձքով աշխատիլ այլ կալուածատէրներու մօտ, եւ որուն իբրեւ արդիւնք ճորտատիրութիւնը կը վերացուի, բայց յեղափոխական տրամադրութիւնները ժողովուրդին մօտ չի վերանար, ինչպէս կը մտածէր Ալեքսանտր Բ.-ը։
[[Պատկեր:KarazinNN VstRusVoyskGRM.jpg|thumb|260px|Ռուս զինուորները կը նուաճեն [[Սամարղանտ]]ը (8 յունիս 1868)։]]
Ալեքսանտր Բ.-կը վերցնէ [[Վերին Մանջուրիա]]ն Ցին կայսրութենէն 1858–60-ններուն եւ Ալասքան կը ծախէ ԱՄՆ-ին՝ 1867-ին։

1870-ններու վերջը Ռուսաստան դարձեալ կը պատերազմի Օսմանեան կայսրութեան դէմ։ 1875-1877 թուականներուն Պալքանեան ճգնաժամը առիթ կ'ըլլայ բազմաթիւ ապստամբութիւններու ընդդէմ Օսմանեան լուծին։ Այս մէկը Ռուսաստանի համար քաղաքական վտանգ էր, որ կրնար զայրացնել Կովկասի եւ Կեդրոնական Ասիոյ իսլամները։ Ռուսական ազգայնական կարծիքը որոշիչ դեռ կը խաղայ օգնելու Պալքաններու քրիստոնեաներուն եւ Պուլկարիան եւ [[Սերպիա]]ն անկախ դարձնելու։ 1877-ին կը սկսի [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1877-1878)|Ռուս-Թրքական պատերազմը]]։ Մէկ տարուան ընթացքին ռուսերը կը մօտենան Իսթամպուլին եւ օսմանցիները հաշտութիւն կը խնդրեն։ Ռուսերու եւ Օսմանեան կայսրութեան միջեւ Մարտ 1878-ին կը կնքուի [[Սան Սթեֆանոյի Պայմանագիր|Սան Սթեֆանոյի պայմանագիր]]ը, որու հետ Պուլկարիա կ'անկախանար: Սակայն եւրոպական գերտէրութիւններու շահերէն չէր բխեր Ռուսաստանի հզօրացումը եւ կը ստիպեն Ռուսաստանին հրաժարիլ պայմանագիրէն։ Փոխարէնը, Յուլիս 1878-ին կը գումարուի [[Պերլինի Համաժողով|Պերլինի համաժողովը]], ըստ որուն Պուլկարիա կը դառնայ  ինքնավար պետութիւն Օսմանեան կայսրութեան տարածքին:
[[Պատկեր:Zahvat grivickogo reduta.jpg|thumb|Թրքական դիրքերու նուաճում [[Պլեվնայի Պաշարում|Պլեվնայի պաշարման]] ժամանակ (1877)։]]
Ռուս-թրքական պատերազմին միւս նշանակալի ձեռքբերումն էր [[Պաթում]]ի, [[Արտահան]]ի եւ [[Կարս]]ի միացումը Ռուսաստանի մէջ, որու արդիւնքով կը ստեղծուին [[Պաթումի Նահանգ|Պաթումի նահանգ]]ը եւ [[Կարսի Նահանգ|Կարսի նահանգ]]ը։

==== Ալեքսանտր Գ. ====
1881-ին Ալեքսանտր Բ. կը սպաննուի [[Նարոդնաեայ Վոլյա]] [[Նիգիլիստական Շարժում|Նիգիլիստական]] ահաբեկչական կազմակերպութեան կողմէն։ Գահը կ'անցնի Ալեքսանտր Գ.-ին (1881–1894), որ Նիքոլա Ա.-ի գաղափարներու կրողն էր։ Որպէս ընգծուած Սլավոֆիլ, Ալեքսանտր Գ. կը հաւատար, որ Ռուսաստան քաոսէն կը փրկուի միայն եթէ Արեւմտեան Եւրոպայի ազդեցութենէն դուրս գայ։ Անոր օրով կը կնքուի [[Ֆրանս-Ռուսական Դաշինք|Ֆրանս-ռուսական դաշինք]]ը ի հակադրութիւն Գերմանիոյ աճող հզօրութեան, կ'աւարտին նուաճումները Կեդրոնական Ասիոյ մէջ եւ կը լուծէ տարածքային վէճերը Ցին կայսրութեան հետ։ Ցարին ամենաազդեցիկ խորհրդականը [[Կոնստանդին Պոբեդոնոսցեւ]]ն էր, որ Ալեքսանտր Գ.-ի եւ անոր որդի Նիքոլայի տնային ուսուցիչն էր։ Ան սորվեցուցած էր իր անուանի աշակերտին զգուշանալ խօսքի եւ մամուլի ազատութենէն, չսիրելով ժողովրդավարութիւնը, սահմանադրութիւնը եւ խորհրդարանական համակարգը։ Պոբեդոնոսցեւի ժամանակներուն ընթացքին յեղափոխականները կը հետապնդուէին&lt;ref&gt;Charles Lowe, ''Alexander III of Russia'' (1895) [https://books.google.am/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=n9hBAAAAYAAJ online].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert F. Byrnes, ''Pobedonostsev: His Life and Thought'' (1968).&lt;/ref&gt;։

Աֆղանիստանով դէպի Հնդկաստան յառաջխաղացքը կը կասեցուի Անգլիական կողմէն, որու պատճառով ռուսերու ջանքերը չեն իրականանար տաք ջուրերուն մօտ նաւահանգիստի կառուցման համար։ Երկու երկիրներն ալ չէին փափաքեր պատերազմիլ իրարու դէմ, աւելին 1907-ին կը դառնան դաշնակիցներ&lt;ref&gt;Seton Watson, ''The Russian Empire'', pp 441-44 679-82.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;* Rodric Braithwaite, &quot;The Russians in Afghanistan&quot;. ''Asian Affairs'' 42.2 (2011): 213-229. summarizes the long history.&lt;/ref&gt;։

=== Ի. դարու սկիզբ ===
[[Պատկեր:Flag of Russian Empire for private use (1914–1917).svg|thumb|Ռուսական Կայսրութեան դրօշը 1914-1917 թուականներուն]]

1894-ին Ալեքսանտր Գ.-ի կը փոխարինէ անոր որդի Նիքոլա Բ.-ն, որ կը շարունակէ ինքնիշխանութիւնը։ Նիքոլա Բ. անարժան գահակալ մը կ'ըլլայ որ վերջ կը դնէ իր տոհմին եւ գահընկեց կ'ըլլայ իրեն դէմ կազմակերպուած յեղափոխութեան միջոցով&lt;ref&gt;Robert D. Warth, ''Nicholas II: the life and reign of Russia's last monarch'' (1997).&lt;/ref&gt;։ [[Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւն|Արդիւնաբերական յեղափոխութիւն]]ը կը սկսի նշանակալի ազդեցութիւն ունենալ Ռուսաստանի վրայ, սակայն երկիրը կը մնար թոյլ տնտեսութեամբ երկիր։ Արդիւնաբերական դրամատէրերու եւ ազնուականութեան ազատական տարրերը կը հաւատային խաղաղ հասարակական բարեփոխումներուն եւ սահմանադրական միապետութեան անցման եւ կը ստեղծեն [[Սահմանադրական Ժողովրդական Կուսակցութիւն|Սահմանադրական ժողովրդական կուսակցութիւնը]]&lt;ref&gt;Gregory L. Freeze, ed., ''Russia: A History'' (3rd ed. 2009) pp 234-68.&lt;/ref&gt;։

Ձախակողմեան [[Սոցիալիստ Յեղափոխական Կուսակցութիւն|Սոցիալիստ յեղափոխական կուսակցութիւն]]ը (ՍՅԿ) կը միաւորուի Նարոդնիկներու գաղափարներու շուրջ, որոնք կը համարէին, որ հողը պէտք է պատկանի անոնց, որոնք անոր վրայ կ'աշխատին, այսինքն գիւղացիներուն։ Ուրիշ գլխաւոր խումբ մըն էր [[Ռուսական Սոցիալ Ժողովրդական Աշխատաւոր Կուսակցութիւն|Ռուսական սոցիալ ժողովրդական աշխատաւոր կուսակցութիւն]]ը որ հիմնուած էր [[մարքսիզմ]]ի գաղափարներու վրայ։ Սոցիալ դեմոկրատները կը տարբերէին ՍՅԿ-էն այն ձեւով, որ կը մտածէին որ յեղափոխութիւնը պէտք է հիմնուած ըլլայ արդիւնաբեր բանուորներու վրայ, ոչ գիւղացիներու&lt;ref&gt;Oliver H. Radkey, &quot;An Alternative to Bolshevism: The Program of Russian Social Revolutionism.&quot; ''Journal of Modern History'' 25#1 (1953): 25-39.&lt;/ref&gt;։

1903-ին տեղի կ'ունենայ Սոցիալ ժողովրդական կուսակցութեան Բ. հանրագումարը, որ կուսակցութիւնը կը բաժնէ երկու մասի` գրող [[Մենշեւիկներ]]ու եւ աւելի արմատական [[Պոլշեւիկներ]]ու։ Մենշեւիկները կը հաւատային, որ Ռուսաստանի բանուոր դասակարգը բաւարար զարգացած չէ եւ ընկերվարութեան կարելի է հասնիլ միայն քաղքենի ժամանակաշրջանէն ետք։ Այսպիսով անոնք դաշինք կը կնքեն քաղքենի-դեմոկրատական ուժերու հետ։ Պոլշեւիկները [[Վլատիմիր Լենին]]ի գլխաւորութեամբ, կ'աջակցէին փոքր էլիտար արհեստավարժ յեղափոխականներու խումբի ստեղծման գաղափարին, որ ուժեղ կարգ ու կանոն կը մուծէ կուսակցութեան մէջ եւ կ'առաջնորդէ բանուորութիւնը՝ հասնելու իշխանութեան&lt;ref&gt;Richard Cavendish, &quot;The Bolshevik-Menshevik split November 16th, 1903.&quot; ''History Today'' 53#11 (2003): 64+&lt;/ref&gt;։

[[Ռուս-ճափոնական Պատերազմ (1904-1905)|Ռուս-ճափոնական պատերազմ]]ի ընթացքին (1904–1905) պարտութիւնը կը դառնայ ցարական վարչակարգին գլխաւոր սխալը։ Յունուար 1905-ին միջադէպ մը տեղի կ'ունենայ, որ յայտնի է «[[Արիւնոտ Կիրակի (1905)|Արիւնոտ կիրակի]]» անուամբ, որու ընթացքին  [[Գէորգի Գապոն]]ի քահանային գլխաւորած երթը դէպի Ս. Փեթերսպուրկի Ձմեռնային պալատը կ'աւարտի արիւնահեղութեամբ, ցարական բանակի զինուորները կրակ կ'արձակեն ցուցարարներուն ուղղութեամբ` սպաննելով հարիւրաւոր մարդիկ։ Ասկէ ետք սկիզբ կ'առնէ [[Ռուսական Յեղափոխութիւն 1905|1905-ի յեղափոխութիւնը]]։ Խորհուրդներ (բանուորներու խորհուրդներ) կը կազմուին քաղաքներու մեծ մասին մէջ եւ կը սկսին յեղափոխական աշխուժութիւն ցուցաբերել։ Ռուսաստանը հաշմանդամ կը դառնայ եւ կառավարութիւնը անյոյս վիճակի մէջ կը մնայ &lt;ref&gt;Abraham Ascher, ''The Revolution of 1905: A Short History'' (2004) pp 160-86.&lt;/ref&gt;։
[[Պատկեր:Moscow clad in snow - Moscou sur la neige - Москва в снежном убранстве - Москва в снегу (1908), noaudio.ogv|thumb|thumbtime=432|Տեսարան դէպի Մոսկուա գետ Գրեմլինէն, 1908]] 
Հոկտեմբեր 1905-ին Նիքոլա հակառակ իր կամքին  [[17 Հոկտեմբեր 1905-ի Հռչակագիր|Հոկտեմբերեան հռչակագիր]]ը կը հրատարակէ, ըստ որուն ազգային Դուման կը ստեղծուի (օրէնսդիր մարմին)։ Քուէարկութեան իրաւունք կը տրուի ըստ որուն ոչ մէկ օրէնք կրնայ գործել առանց Դումայի վաւերացման։ Որոշ ուժեր բաւարարուած էին, սակայն ժողովրդավարները համաձայն չեն գտնուիր եւ նոր բախումներ կը կազմակերպեն։ 1905-ի  վերջը բարեփոխողներուն մէջ միասնութիւնը կը բացակայէր, ինչ որ կ'ուժեղացնէր Ցարին դիրքը։ [[Պատկեր:Repin 17October.jpg|thumb|left|[[Ռուսական Յեղափոխութիւն 1905]], նկարը [[Իլեայ Ռեպին]]։]]&lt;ref&gt;Ascher, ''The Revolution of 1905: A Short History'' (2004) pp 187-210.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sidney Harcave, ''First blood: the Russian Revolution of 1905'' (1964) ch 1.&lt;/ref&gt;
{{clear}}

=== Պատերազմ, Յեղափոխություն, կործանում ===
[[Պատկեր:Grigory Rasputin 2.jpg|thumb|[[Գրիգորի Ռասպուտին]], ռուսաստանի վերջին ցար [[Նիքոլա Բ.]]-ի եւ թագուհի [[Ալեքսանտրա Ֆեոդորովնա]]յի սիրելին։]]
Նիքոլա Բ. կայսրը մեծ խանդավառութեամբ եւ հայրենասիրութեամբ մուտք կը գործէ Համաշխարհային Ա. Պատերազմ, որպէսզի Ռուսաստանը պաշտպանէ [[Ուղղափառութիւն|Ուղղափառ]] սլաւական սերպերէն։ Օգոստոս 1914-ին, Ռուսական բանակը կը ներխուժէ Արեւելեան Պրուսիա եւ կը նուաճէ Աւստրո-Հունգարիոյ մաս կազմող [[Քալիսիա]]ն։ Սակայն Գերմանիոյ վերահսկողութեան ներքեւ գտնուող Պալթիք ծովը եւ Օսմանա-գերմանական հսկողութեան տակ գտնուող Սեւ ծովը կտրած էին Ռուսաստանի հիմնական սնուցման ուղիները։

1915-ի կէսերուն պատերազմէն ետք հիասթափութիւնը ամէնուր էր։ Սնունդի եւ վառելիքի պաշարները  սպառած էին, կորուստները մեծցած, իսկ գնաճը արագօրէն բարձրացած։ Բախումները քիչ վճարուող բանուորներու շրջանին մէջ կ'աւելնան եւ լուրեր կը տարածուին, որ բարեփոխումներու սպասող գիւղացիները նոյնպէս դժգոհ են։ Նիքոլա կ'որոշէ անձամբ գլխաւորել զօրքերը եւ կը տեղափոխուի ռազմաճակատ` իր կինը` կայսրուհի Ալեքսանտրան մայրաքաղաքը ձգելով։ Իր որդիին` Ալեքսէյի հիւանդութեան պատճառով Ալեքսանտրան կառավարչական գործերը կը յանձնէ սիպերիացի գիւղացի [[Գրիգորի Ռասբութին]]ին (1869–1916), որ կը համոզր արքայական ընտանիքը, թէ ինք ունի դեղամիջոցներ, որոնք կը բուժեն Ալեքսէյը։ Ան մեծ ազդեցութիւն ունէր, սակայն չէր կրնար ազդել որեւէ որոշման վրայ։ 1916-ին անոր սպաննութիւնը ազնուականներու խումբին կողմէն չի վերադարձներ ցարին կորսնցուցած հեղինակութիւնը&lt;ref&gt;Andrew Cook, ''To kill Rasputin: the life and death of Grigori Rasputin'' (2011).&lt;/ref&gt;։

3 Մարտ 1917-ին մայրաքաղաքի գործարաններէն մէկուն մէջ բախում մը կը կազմակերպուի, որմէ  մէկ շաբաթ ետք քաղաքի փողոցներուն մէջ կը սկսին կռիւները։

Ցարական ռեժիմը կը տապալի 1917-ի ազատական [[Փետրուարեան Յեղափոխութիւն|Փետրուարեան յեղափոխութենէն]] ետք։ Կը ստեղծուի [[Ռուսաստանի ժամանակաւոր Կառավարութիւն]]ը եւ Ռուսաստան հանրապետութիւն կը հռչակուի։ Սակայն այս մէկը երկար չի գոյատեւեր, մէկ այլ յեղափոխութիւն տեղի կ'ունենայ նոյն 1917-ի Հոկտեմբերին, որու իբրեւ արդիւնք իշխանութիւնը կ'անցնի Պոլշեւիկներուն, իսկ ցարական ընտանիքը կ'ենթարկուի մահապատիժի 1918-ին&lt;ref&gt;{{cite book|author=Geoffrey Swain|title=Trotsky and the Russian Revolution|url=https://books.google.am/books?id=_a3pAgAAQBAJ&amp;pg=PR15|year=2014|publisher=Routledge|page=15}}; also see Rabinowitch (2008) p 1&lt;/ref&gt;։

== Տարածք ==
=== Սահմաններ ===
[[Պատկեր:Russian Empire Map.jpg|thumb|Ռուսական կայսրութեան քարտէսը 1912-ի դրութեամբ։]]
[[Եւրոպական Ռուսաստան]]ի սահմանները կ'անցնէին Ֆինլատայէն եւ Լեհաստանէն եւ կ'ընդգրկէին գրեթէ ամբողջ Արեւելեան Եւրոպան։ Հիւսիսի մէջ կը սահմանակցէր Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսին։ [[Նովայա Զեմլեա]]ն, [[Կոլգուեւ]]ը եւ [[Վայգաչ]]ը նոյնպէս Ռուսաստանի կը պատկանէին։ Արեւելքի մէջ կայսրութեան կազմին մէջ կը մտնէին Սիպերիան եւ Խրխզական տափաստանը, որոնք Եւրոպական մասէն կը բաժնուէին [[Ուրալեան Լեռ|Ուրալեան լեռներ]]էն, [[Ուրալ գետ]]էն եւ [[Կասպից Ծով|Կասպից ծով]]էն։ Հարաւը  սահմանը կ'երկարէր մինչեւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծով]] եւ [[Կովկաս]]։ Արեւմուտքը սահմանը կ'անցնէր [[Գոլայի Թերակղզի|Գոլայի թերակղզի]]էն Վարանկեր ֆյորթէն [[Պոթնիկի Ծոց|Պոթնիկի ծոց]]։ Այնուհետեւ այս մէկը կ'անցնէր [[Կուրոնեան ծոց]]էն, հարաւային [[Պալթիք Ծով|Պալթիք ծով]]էն մինչեւ [[Տանուպ]]ի գետաբերան` իր մէջ ներառելով այժմեան Լեահստանի մեծ մասը եւ սահմանակցելով [[Պրուսիա|Պրուսիոյ]], Աւստրիական Կալիցիոյ եւ Ռումանիոյ հետ։

Հակառակ ընդարձակ տարածքին, Ռուսաստան շատ քիչ ելքեր ունէր դէպի բաց ծով, առանց նկատի առնելու Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսը, ուր նաւարկելը ձմրան ամիսներուն անհնար էր։ [[Պոդնիա Ծոց]]ը եւ [[Ֆիննական Ծոց|Ֆիննական ծոց]]ը շրջապատուած էին էթնիկ ֆիննական տարածքներով եւ միակ ապահով վայրը մայրաքաղաքն էր, որ տեղակայուած էր [[Նեւա ԳԵտ|Նեւա գետ]]ի գետաբերանին։

=== Աշխարհագրութիւն ===
[[Պատկեր:Ethnic groups and religions in Russia 1913 (138700959).jpg|thumb|Եւրոպական Ռուսաստանի ցեղային քարտէսը մինչեւ Ա. համաշխարհային պատերազմը]]
Ժթ. դարու վերջը Ռուսական կայսրութեան մակերեսը կը կազմէր շուրջ 22.400.000 քառ.քմ, կամ Երկիր մոլորակի ցամաքի 1/6-րդ մասը, որ փոքր էր միայն իր ժամանակներու [[Անգլիական Կայսրութիւն|Անգլիական կայսրութենէն]]։ Սակայն այդ ատեն բնակչութեան մեծ մասը կ'ապրէր Եւրոպական Ռուսաստանի մէջ։ Ռուսական կայսրութեան տարածքին կ'ապրէին շուրջ 100 տարբեր ցեղային խումբեր, որոնց մէջ Ռուսերը կը կազմէին բնակչութեան 45%-ը&lt;ref&gt;Martin Gilbert, ''Routledge Atlas of Russian History'' (4th ed. 2007) [https://www.amazon.com/Routledge-Russian-History-Historical-Atlases/dp/0415394848/ excerpt and text search]&lt;/ref&gt;։

=== Տարածքի ընդարձակին մէջ ===
Բացի Ռուսաստանի ներկայ տարածքէն, 1917-ին Ռուսական կայսրութեան մէջ կը մտնէին [[Ուքրանիա]]ն, [[Պելառուս]]ը, [[Պեսարաբիա]]ն, [[Ֆինլանտա]]ն, [[Հայաստան]]ը, [[Արցախ]]ը, ներկայի [[Ազրպէյճան]]ը, [[Վրաստան]]ը, Կեդրոնական Ասիոյ մէջ [[Ռուսական Թուրքմենիստան]]ը, Պալթեան երկիրներու մեծ մասը, [[Լեհական Թագաւորութիւն|Լեհական թագաւորութեան]] մեծ մասը եւ [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէկ մասը։

1742-էն 1867-թուականներուն [[Ռուս-ամերիկեան Ընկերութիւն|Ռուս-ամերիկեան ընկերութիւնը]] Ալասքան որպէս գաղութ կը կառավարէր։

1808–1809-թուականներուն [[Ֆիննական Պատերազմ|Ֆիննական պատերազմ]]ի ընթացքին Շուէտի պարտութենէն ետք, 17 Սեպտեմբեր 1809-ին կը ստորագրուի [[ՖրտրիխհԱՄՆ-ի պայմանագիր]]ը, ըստ որուն Շուէտի արեւելեան մասը, որ յետոյ Ֆինլանտա կը դառնայ, Ռուսական կայսրութեան կը կապուի, որպէս ինքնավար մեծ դքսութիւն։
[[Պատկեր:Evropayskye gubernii Rossii 1910.png|thumb|right|Ռուսական կայսրութեան արեւմտեան [[Ռուսական Կայսրութեան Նահանգներ|նահանգներ]]ի քարտէսը 1910]]
1806-1812 թուականներուն [[Ռուս-Թրքական Պատերազմ (1806-1812)|Ռուս-թրքական պատերազմ]]էն ետք կը ստորագրուի [[Պուխարեստի Պայմանագիր]]ը, ըստ որուն [[Մոլտովիա նահանգ]]ի արեւելեան մասը կ'անցնի Ռուսական կայսրութեան իշխանութեան տակ։ Այս տարածքը (Պեսարաբիա) Ռուսական կայսրութեան վերջին ձեռքբերումն էր Եւրոպայի մէջ։ 1815-ին [[Վիեննայի համաժողով]]ով Ռուսաստան իրաւունքներ ձեռք կը բերէ [[Լեհական Թագաւորութիւն|Լեհական թագաւորութեան]] նկատմամբ, որ թուղթի վրայ կը համարուէր ինքնիշխան թագաւորութիւն եւ դաշինքի մէջ էր Ռուսաստանի հետ։ Սակայն Լեհական թագաւորութիւնը ինքիշխանութիւնը կը կորսնցնէ 1831-ի ապստամբութենէն ետք եւ վերջնականապէս կ'արգիլուի 1867-ին։

Ռուսաստան իրեն կը միացնէ [[Կովկաս]]ը Ժթ. դարուն, երբ կ'արշաւէ Պարսկաստանի դէմ եւ կը յաղթէ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմին 1804-1813|Ռուս-Պարսկական Պատերազմին 1804–1813]] եւ [[Ռուս-Պարսկական Պատերազմ (1826-1828)|1826–1828]]-թուականներու պատերազմներու ընթացքին եւ համաձայն [[Կիւլիստանի Պայմանագիր|Կիւլիստանի]] եւ Թիւրքմենչայի Պայմանագիրներուն{{sfn|Dowling|2014|p=728-730}}։

Ռուսական կայսրութիւնը կ'ընդլայնէ իր ազդեցութիւնը Կեդրոնական Ասիոյ մէջ յատկապէս Ժթ. դարու վերջը` նուաճելով [[Ռուսական Թուրքիստան]]ի մեծ մասը 1865-ին եւ կը շարունակէ ընդլայնել տարածքը մինչեւ 1885:

Նոր յայտնաբերուած  կղզիները Ռուսական կայսրութեան մաս կը դառնան, քանի որ ռուս ճանապարհորդներն յայտնաբերած էին զանոնք, որոնցմէ են [[Նոր Սիպերեան Կղզիներ|Նոր Սիպերեան կղզիներ]]ը Ժը. դարու սկիզբը, եւ Հիւսիսային երկիրը («Նիքոլա Բ. կայսրի երկիր»), որոնք առաջին անգամ քարտէսի մէջ գրուած են իբրեւ Ռուսական կայսրութեան կազմին մաս կազմող՝ 1913-ին:

Ա. համաշխարհային պատերազմի ատեն Ռուսաստան կարճ ժամանակով կը նուաճէ Արեւելեան Պրուսիոյ փոքր հատուածը, Աւստրիական Գալիցիոյ մեծ մասը եւ Արեւմտեան Հայաստանի զգալի մասը: Հակառակ անոր, որ ժամանակակից Ռուսաստանի դաշնութեան կազմին մէջ կը մտնէ [[Կալինինկրատի մարզ]]ը, որ պատմական Արեւելեան Պրուսիոյ հիւսիսային մասն է, այս մէկը կը տարբերի  կայսրութեան 1914-ին նուաճած հատուածէն:

=== Կայսերական տարածքներ ===
[[Պատկեր:Russian Sloop-of-War Neva.jpg|thumb|Ռուսական բնակավայր Ս. Պօղոսի հրուանդանին մէջ (ներկայիս [[Կայդակ (քաղաք)|Կադյակ (քաղաք)]]), [[Կայդակ]] կղզիին մէջ]]
Օրկանական օրէնքի առաջին յօդուածին համաձայն, Ռուսական կայսրութիւնը աննուաճելի պետութիւն է: Դարձեալ նոյն օրէնքի 26-րդ յօդուածին  համաձայն, «Ռուսական կայսերական թագը անբաժանելի է Լեհաստանի թագաւորութենէն եւ Ֆինլանտայի մեծ իշխանութենէն»: Ֆինլանտայի մեծ իշխանութեան հետ յարաբերութիւնները կը կարգաւորուին նաեւ 2-րդ յօդուածով,  որու  համաձայն «Ֆինլանտայի մեծ իշխանութիւնը կը համարուի Ռուսական կայսրութեան անբաժանելի մասը:

1744-էն 1867-թուականներուն կայսրութիւնը նաեւ կը վերահսկէ Ռուսական Ամերիկան, որ ներկայիս Ալասքան է:

Բացի այս բոլորէն, կայսրութիւնը որոշ ժամանակ կը վերահսկէ վիճելի տարածքներ, որոնցմէ նշանաւորներն են Քուանտունեան մարզը եւ [[Չինական Արեւելեան Երկաթուղի|Չինական արեւելեան երկաթուղի]]ն, որոնք հետագային զիջած է Ցին Չինաստանին:

1889-ին  ռուս ճանապարհորդ Նիքոլա Իվանովիչ Աչինով կը փորձէ ռուսական գաղութ մը հիմնել Սագալլոյի մէջ, որ կը գտնուէր [[Տանջուրա]] ծոցին մէջ, ներկայիս Ճիպութի: Սակայն փորձը կը կանխուի ֆրանսացիներու կողմէ, որոնք ռազմանաւ կ'ուղարկեն գաղութին դէմ: Փոքր բախումէ ետք գաղութը կը շրջապատուի եւ ռուս բնակիչները կ'ուղարկուին Օտեսսա:

== Կառավարութիւն եւ վարչական համակարգ ==
Կայսրութեան ձեւաւորումէն մինչեւ 1905-ի յեղափոխութիւնը երկիրը միանձնեայ կը ղեկավարէր ցարը/կայսրը, ցարական մենիշխանական համակարգին տակ: 1905-ի յեղափոխութենէն ետք կը ձեւաւորուի նոր կառավարման համակարգ մը, զոր դժուար է դասակարգել: 1910-ին [[Գոթայի Ալմանախ]]ը Ռուսաստանը որպէս [[Սահմանադրական Միապետութիւն|սահմանադրական միապետութիւն]] կը բնորոշէ անձնիշխանական ցարին վերահսկողութեան տակ: Այսպիսով, Հոկտեմբեր 1905-էն ետք  Ռուսաստանի մէջ կառավարման համակարգ մը կը ստեղծուի, որ իւրայատուկ է իր տեսակին մէջ։ Մինչեւ 1905 Ռուսաստանի օրէնքներով կայսրին տրուած էր անսահմանափակ իրաւունքներ: Հոկտեմբեր 1905-էն ետք կայսրը կը մնար Ռուսաստանի միանձնեայ ղեկավարը եւ սահմանադրութենէն հեռացուած էր «անսահմանափակ» բառը: Մինչդեռ կայսրին կը մնայ իր հին իրաւունքներու մեծ մասը, ներառեալ վեթոյի իրաւունքը օրէնսդրական գործընթացքներուն մէջ, առանց կայսրին համաձայնութեան ոչ մէկ օրէնք  կրնար ընդունուիլ կամ փոխուիլ: Իրականութեան մէջ համակարգը շատ հեռու էր խորհրդարանական կոչուելէն, միայն «անսահմանափակ անձնիշխանութիւն» արտայայտութիւնը փոխարինուած էր «սահմանափակ անձնիշխանութիւն» արտայայտութեամբ, այս պայմաններուն մէջ Ռուսաստանի կառավարման համակարգը աւելի ճիշդ է «սահմանափակ միապտութիւն կայսրի միանձնեայ իշխանութեան տակ» արտայայտութեամբ բնորոշել:

=== Կայսր ===
1721-ին,[[Մեծն Պետրոս]] կը փոխէ իր տիտղոսը Ցարէն ''Ամբողջ Ռուսաստանի կայսր'' տիտղոսին: Սակայն իր հետեւորդները կը պահպանեն այս տիտղոսը: Ռուսաստանի ղեկավարը նաեւ յայտնի էր ''Ցար'' կամ ''Ցարիցա'' տիտղոսով մինչեւ կայսրութեան անկումը: Մինչեւ 1905-ի Հիկտեմբերեան հռչակագիրը, կայսրը կը կառավարէր որպէս միանձնեայ միապետ, երկու սահմանափակումով, առաջինը, որ կայսրը պէտք է պատկանի Ռուս Ուղղափառ եկեղեցւոյ եւ պէտք է բաւարարէ ժառանգութեան օրէնքները (Պետրոսեան օրէնքներ) հիմնադրուած [[Մեծն Պետրոս]]ի կողմէ:

17 Հոկտեմբեր 1905-ին կացութիւնը կը փոխուի: Կայսրը ինքնակամ կը սահմանափակէ իր օրէնսդրական իշխանութիւնը, օրինագիծեր ընդունելու գործառոյթը դնելով:

== Կրօն ==
[[Պատկեր:SP KazanskyCathedral 2370.jpg|thumb|Կազանի տաճարը Ս. Փեթերսպուրկի մէջ կառուցուած է 1801-էն 1811 թուականներուն:Ս. Իսահակի տաճարին հետ միասին գլխաւոր Ուղղափառ եկեղեցիներն էին Ռուսական կայսրութեան մէջ:]]
[[Պատկեր:Subdivisions of the Russian Empire by largest ethnolinguistic group (1897).svg|thumb|Ռուսական կայսրութեան վարչատարածքային միաւորները՝ ըստ մեծագոյն լեզուամշակութաբանութեան խումբերուն (1897):]]

Ռուսական կայսրութեան [[Պետական Կրօն|պետական կրօնը]] [[Ուղղափառ եկեղեցի|Ուղղափառ քրիստոնէութիւնն]] էր&lt;ref&gt;Article 62 of the 1906 Fundamental Laws (previously, Article 40): ″The primary and predominant Faith in the Russian Empire is the Christian Orthodox Catholic Faith of the Eastern Confession.″&lt;/ref&gt;: Կայսրը իրաւունք չունէր դաւանելու կամ հետեւելու ուղղափառէն զատ այլ կրօնի (Ռուսաստանի 1906-ի հիմնական օրէնքի  62-րդ յօդուած): Հակառակ անոր որ ինք կը նշանակէր եկեղեցւոյ բարձր պաշտօնեաները, սակայն ան իրաւունք չունէր հակադրուելու եկեղեցական օրէնքներուն եւ ուսմունքներուն: Ուղղափառ եկեղեցւոյ պաշտօնեաները մեծ լիազօրութիւններ ունէին կայսրութեան ամբողջ տարածքին մէջ եւ Սրբագոյն Սինոտին կողմէ կը ղեկավարուէին: Կը թոյլատրուէր ազատօրէն դաւանիլ բոլոր կրօնները, բացառութեամբ որոշ սահմանափակումներու, ինչպէս՝ հրեականը: 1905–ին, Ռուսական կայսրութեան 1897–ի մարդահամարի տուեալները կը հրատարակուին, որոնց համաձայն ըստ կրօնական պատկանելութեան երկրին բնակչութիւնը հետեւեալ տեսքը ունէր.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Կրօն
!Հաւատացեալներու քանակ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/statistics/said/statistics-imp/|script-title=ru:Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по вероисповеданиям и регионам|trans-title=First general census of the population of the Russian Empire in 1897. Distribution of the population by faiths and regions|language=ru|publisher=archipelag.ru|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024115547/http://www.archipelag.ru/ru_mir/religio/statistics/said/statistics-imp/|archivedate=24 October 2012}}&lt;/ref&gt;
!%
|-
|[[Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցի|Ռուս Ուղղափառ]]
|align=right|87,123,604
|align=right| 69.3%
|-
|[[Իսլամ]]ներ
|align=right|13,906,972
|align=right| 11.1%
|-
|Լատին կաթոլիկներ
|align=right|11,467,994
|align=right|9.1%
|-
|Հրեաներ
|align=right|5,215,805
|align=right|4.2%
|-
|Լուտերականներ
|align=right|3,572,653
|align=right|2.8%
|-
|Հնակրօնականներ
|align=right|2,204,596
|align=right|1.8%
|-
|[[Հայաստանեաց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական]]
|align=right|1,179,241
|align=right|0.9%
|-
|[[Պուտտայականութիւն|պուտտաներ]] եւ [[Թիպեթական Պուտտայականութիւն|Լամայականներ]]
|align=right|433,863
|align=right|0.4%
|-
|Այլ ոչ քրիստոնէական հաւատքներ
|align=right|285,321
|align=right|0.2%
|-
|Քալուինիստներ
|align=right|85,400
|align=right|0.1%
|-
|Մաննոնիստներ
|align=right|66,564
|align=right|0.1%
|-
|[[Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի|Հայ Կաթոլիկներ]]
|align=right|38,840
|align=right|0.0%
|-
|Պեպթիստներ
|align=right|38,139
|align=right|0.0%
|-
|Գարաիսթ հրեաներ
|align=right|12,894
|align=right|0.0%
|-
|[[Անգլիկան Եկեղեցի|Անգլիականներ]]
|align=right|4,183
|align=right|0.0%
|-
|Այլ քրիստոնէական հաւատքներ
|align=right|3,952
|align=right|0.0%
|}

[[Պատկեր:Livebridge.jpg|thumb|right|Ռուսական զինուորները կը պատրաստուին գրոհել պարսկական զօրքի վրայ 1804-1813-ականներու Ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ:]]
Ռուս Ուղղափառ եկեղեցւոյ ղեկավարութիւնը կազմուած էր երեք Մեթրոփոլիտներէ (Ս. Փեթերսպուրկ, Մոսկուա, Քիեւ), տասնչորս արքեպիսկոպոսներէ եւ յիսուն եպիսկոպոսներէ: Շարքային հոգեւորականներուն կը թոյլատրուէին ամուսնութիւնները, սակայն կնոջ մահանալէն ետք երկրորդ անգամ ամուսնանալը արգիլուած էր, այս կանոնը ի զօրու է մինչեւ օրս:

== Զինուած Ուժեր ==
[[Պատկեր:Aivazovsky, Brig Mercury Attacked by Two Turkish Ships 1892.jpg|thumb|right|[[Երկու Թրքական նաւերու յարձակումը «Մըրքուրի» Կիսաբաժինին վրայ]] [[Ռուս-թրքական Պատերազմ (1828-1829)|Ռուս-թրքական պատերազմ (1828-1829)]]-ի ժամանակ, [[Յովհաննէս Այվազովսկի]]ի նկարը:]]

Ռուսական կայսրութեան զինուած ուժերուն մէջ կը մտնէին [[Ռուսական Կայսերական Բանակ|Ռուսական կայսերական բանակ]]ը եւ [[Ռուսական Կայսերական Նաւատորմ|Ռուսական կայսերական նաւատորմ]]ը: 1853–1856 թուականներուն [[Ղրիմի Պատերազմ|Ղրիմի պատերազմ]]ի ընթացքին ցուցաբերած վատ արդիւնքը առիթ կը հանդիսանայ լայնամաս արագ բարեփոխումներու՝ Ռուսական զինուած ուժերու կազմին մէջ։ Սակայն ժամանակի ընթացքին, ռուսական զօրքերը աւելի ու աւելի կը զիջին գիտարուեստական, զօրավարժական եւ կազմակերպչական տեսանկիւնէն գերմանական, ֆրանսական եւ յատկապէս անգլիական զինուած ուժերուն&lt;ref&gt;David R. Stone, ''A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya'' (2006).&lt;/ref&gt;:

== Հասարակութիւն ==
[[Պատկեր:Announcement of the Coronation.JPG|thumb|[[Ալեքսանտր Բ.]]-ի թագադրման վերաբերեալ յայտարարութիւն:]]
[[Պատկեր:Maslenitsa kustodiev.jpg|thumb|right|''[[Մասելնիցա|Մասլենիցա]]'' [[Պորիս Կուստիոտիեւ]]ի նկարին մէջ, ցոյց կու տայ ռուսիան ձմրան ընթացքին:]]
Ռուսական կայսրութիւնը բազմամշակոյթ հասարակութիւն ունէր՝ անծայրածիր տարածքին մէջ սփռուած: 1913-ին բնակչութեան 80%-ը գիւղացիներ էին: Խորհրդային պատմագրութիւնը կը վկայէ, որ Ժթ. դարուն Ռուսական կայսրութիւնը ճգնաժամերու մէջ էր, ինչ որ ծայրագոյն աղքատ բանուորներով եւ գիւղացիներով կը բնորոշուէր, եւ որու իբրեւ արդիւնք յեղափոխութիւններ տեղի կ'ունենան՝ Ի. դարու սկիզբը: Ռուս գիտնականներու վերջին հետազօտութիւնները կը ժխտեն այս տեսակէտերը: Միրոնովի կարծիքով 1861-բարեփոխումներու արդիւնքը այն էր, որ էական գիւղացիներու կենսամակարդակը կը բարելաւեն: Աւելի համաշխարհային դիրքի վրայ, ան կը կարծէ, որ ռուս հասարակութեան կենսամակարդակը անկում կ'ապրի մինչեւ Ժը. դարը եւ դանդաղօրէն կը վերականգնի Ժը. դարէն մինչեւ 1914&lt;ref&gt;Boris N. Mironov, &quot;The Myth of a Systemic Crisis in Russia after the Great Reforms of the 1860s–1870s,&quot; ''Russian Social Science Review'' (July/Aug 2009) 50#4 pp  36–48.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Boris N.  Mironov, ''The Standard of Living and Revolutions in Imperial Russia, 1700–1917'' (2012) [https://www.amazon.com/Standard-Revolutions-1700-1917-Routledge-Explorations/dp/0415608546/  excerpt and text search]&lt;/ref&gt;:

=== Հասարակական Դասեր ===
Ռուսական կայսրութեան մէջ հասարակութիւնը բաժնուած էր  դասակարգերու, որոնցմէ են ազնուականութիւնը, հոգեւորականութիւնը, առեւտրականները, [[Կազակութիւն|կազակները]] եւ գիւղացիները: Կովկասի բնիկները, ոչ էթնիկ ռուսական տարածքի բնակիչները, որոնցմէ են Թաթարստանը, Բաշկիրստանը, Սիպերիան եւ Կեդրոնական Ասիան պաշտօնապէս արձանագրուած էին որպէս այլ դասակարգի, որ ''[[ինոռոդցի]]'' (ոչ սլաւոններ կ'անուանէին, թարգմանուած «այլ ծագում ունեցող ժողովուրդներ»):

Բնակչութեան 81.6%-ը գիւղացիներ էին, ազնուականութիւնը` 0.6%, հոգեւորականութիւնը` 0.1%, առեւտրականները` 9,3% եւ զինուորականները` 6.1%: Գիւղացիները աւելի քան 88 միլիոն մարդ կը հաշուէին: Անոնց մէկ մասը ճորտ էր (10,447,149 տղամարդ 1858-ին):

=== Ճորտատիրութիւն ===
Ճորտատիրութիւնը, որ Ռուսիոյ մէջ զարգացած է Ժզ. դարուն, պաշտօնապէս կ'ընդունուի 1649-ին եւ չեղեալ կը նկատուի 1861-ին&lt;ref&gt;Elise Kimerling Wirtschafter, ''Russia's age of serfdom 1649–1861'' (2008)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Jerome Blum, ''Lord and Peasant in Russia from the Ninth to the Nineteenth Century'' (1961)&lt;/ref&gt;:

Տնային սպասաւորները եւ ծառաները միայն ազատութիւն կը ստանան, իսկ գիւղացիները կը ստանան տուն, այգի եւ վարելահողի վրայ աշխատելու իրաւունք: Այս իրաւունքները գիւղական համայնքներու կողմէ կը տրուէին, որոնք այս իրաւունքներու հարկերու միջոցներով կը ձեւաւորուէին: Գիւղացիները ստիպուած էին հաստատուն վարձք վճարել վարելահողի համար: Անոնց փոխարէն այս վարձքերը կրնար պետութիւնը վճարել, սակայն գիւղացին տակաւին պարտք կ'ունենար պետութեան, քառասունինը տարի` տարեկան 6% տոկոսով:

=== Գիւղացիներ ===
[[Պատկեր:Gorskii 04422u.jpg|right|thumb|Գիւղացիները Ռուսիոյ մէջ]]
Բարեփոխումէն ետք գիւղացիներու քառորդ մասը վարելահող 2,9 ակր կը ստանայ, իսկ կէսը` 8,5-էն 11,4 ակր, գիւղացիի գոյութիւնը պահպանելու համար հողատարածքին բնական չափը պէտք է 28-էն 42 ակր կազմէր: Այսպիսով գիւղացին ստիպուած էր վարձակալութեամբ հող առնելու հողատէրերէն: Կարգ մը դէպքերու պարագային հողի վճարումները կը հասնին 185-էն 275%-ի, որ իր մէջ կը ներառէր հարկերը, վարձքերը, ոչ պաշտօնական հարկերը օրինակ եկեղեցւոյ, ճամբաներուն, տեղական ինքնակառավարման մարմիններուն, որոնք հիմնականին մէջ գիւղացիին հաշուոյն կ'ապրէին:

Տարածքները տարուէ տարի կը դատարկուին, ժողովուրդին մէկ հինգերորդ մասը կը լքէ իր տունը, մեծ եղջերաւոր անասունները կը սկսին նուազիլ: Ամէն տարի աշխատունակ բնակչութեան կէսը իրենց տուները կը ձգէ եւ կը թափառի Ռուսաստանի մէջ աշխատանք գտնելու յոյսով: Սեւծովեան տարածքներուն մէջ իրավիճակը քիչ մը աւելի լաւ էր։ Գիւղացիներուն մեծամասնութիւնը ցած վարձքեր կը վճարէր, որոնք այդ ատեն միջին վարձքերու իններորդ մասը կը կազմէին&lt;ref&gt;Steven Hoch,  &quot;Did Russia's Emancipated Serfs Really Pay Too Much for Too Little Land? Statistical Anomalies and Long-Tailed Distributions&quot;. ''Slavic Review''  (2004) 63#2 pp. 247–274.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Steven Nafziger, &quot;Serfdom, emancipation, and economic development in Tsarist Russia&quot; (Working paper, Williams College, 2012). [http://www.ehs.org.uk/dotAsset/60e0d541-627e-4028-bca1-5fb981169cc2.doc online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140429045548/http://www.ehs.org.uk/dotAsset/60e0d541-627e-4028-bca1-5fb981169cc2.doc |date=2014-04-29 }}&lt;/ref&gt;:

[[Խերսոն]] 2.9-էն 5.8 ակրի համար գիւղացին միջին հաշուով 5-էն 10 ռուպլի կը վճարէր: Գիւղացիներու վիճակը քիչ մը աւելի լաւ էր, սակայն բարեկեցիկ ըլլալէ հեռու էր:

=== Հողատէրեր ===
Նախկին հողատէրերու վիճակը նոյնպէս լաւ չէր: Թէեւ անոնք համակերպած էին ստիպողական աշխատուժ ունենալու, սակայն չեն յարմարիր նոր իրականութեան: Կառավարութեան կողմէ տրամադրուած միլիոնաւոր ռուպլիները որպէս փոխ հատուցում կը ծախսուին  առանց որեւէ իրական արդիւնք տալու: Անտառները կը ծախուին եւ միակ եկամուտի աղբիւրը գիւղացիներու կողմէ իրենց հողերու վարձակալութիւնը կը դառնայ: 1861-էն 1892-թուականներուն ազնուականներու սեփական հողերը 30%-ով կը կրճատուին: Միւս կողմէ 1861-էն եւ յատկապէս 1882-էն, երբ Գիւղացիներու հողային դրամատունը կը հիմնադրուի, գիւղացիները  վարկերու միջոցով հողեր ձեռք կը բերեն, միայն նախկին չարախօսները 1883-էն 1904-թուականներուն շուրջ 19.500.000 ակր հողատարածք կը գնեն իրենց նախկին տէրերէն: Այսպիսով բարեկեցութիւնը փոքրամասութեան մօտ տեղի կ'ունենայ, սակայն  գիւղացին կը մնայ աղքատ:

=== «Մետիա» ===
Գրաքննութիւնը խստօրէն կը վերահսկուէր մինչեւ Ալեքսանտր Բ.-ի կառավարումը&lt;ref&gt;Louise  McReynolds, ''News under Russia's Old Regime: The Development of a Mass-Circulation Press'' (1991).&lt;/ref&gt;: Օրաթերթերը շատ սահմանափակ էին եւ անոնք միայն ազնուականութեան հաճելի տեղեկատուութիւն կրնային հրատարակել: Ֆէօտոր Թոլթոյեւսկին օրինակ ծաղրանքի ենթարկած է Փեթերսպուրկի մամուլը, որոնցմէ օրինակներ են ''Գոլոսը'' եւ ''Փեթերսպուրկի Լիստոքը'', որոնք ոչ կարեւոր եւ հասարակութեան շեղող տեղեկատուութիւն կը հրատարակէին&lt;ref&gt;Katia Dianina, &quot;Passage to Europe: Dostoevskii in the St. Petersburg Arcade.&quot; ''Slavic Review'' (2003): 237-257. [https://www.jstor.org/stable/3185576 in JSTOR]&lt;/ref&gt;:

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանտուփ}}
{{Արտաքին յղումներ}}

[[Ստորոգութիւն:Ռուսաստան]]</text>
      <sha1>s43etxv1lzvfdht9a5rfqlbz8y0e48a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Թոքիօ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18422</id>
    <revision>
      <id>256196</id>
      <parentid>230498</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14272" sha1="kje2v463qrm5qvi8i4t5i1qcb69ssj6" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր
| կարգավիճակ = Մայրաքաղաք
| անուանում = Թոքիօ
| բնօրինակ անուանում = Tokyo
| զինանշան = 
| դրօշակ = 
| դրօշակի նկարագրութիւն = 
| զինանշանի նկարագրութիւն = 
| պատկեր = 
| նկարագրութիւն = 
| երկիր = 
| ենթարկուած է = 
| մայրաքաղաքն է = 
| շրջանի տեսակ = 
| շրջանը աղիւսակին մէջ = 
| համայնքի տեսակ = 
| համայնքը աղիւսակին մէջ = 
| ներքին բաժանում = 
| ղեկավարի պաշտօն = 
| ղեկավար = Նահանգապետ Սինթարօ Իսահարա
| օրէնսդրական մարմին = 
| հիմնադրումի թուական = 1603 թ.
| առաջին յիշատակում = 
| այլ անուանումներ = 
| տուեալ կարգավիճակ = 
| տարածք = 2187,66 քմ²
| բարձրութիւն = 6 մեթր
| կլիմա = 
| պաշտօնական լեզու = Ճափոներէն
| լեզու = 
| բնակչութեան թիւ =  12 544 000 մարդ (2006)
| մարդահամարի թուական = 
| խտութիւն = 5740 մարդ/քմ²
| կը գտնուի ափին = 31 820 000
| ազգային կազմ = Ճափոնցիներ
| կրօնական կազմ = 
| տեղաբնականուն =Թոքիոցի 
| ժամային գօտի = UTC+9 եւ Ճափոնի չափորոշիչ standard  ժամանակ
| DST = 
| հեռախօսային ցուցանիշ =+81 3 (Թոքիոյի յատուկ շրջանները)/ +81 4 
| փոստային ցուցանիշ = 
| շրջագայութեան համարագիր = 
| թուային ստուգում = 
| պարգեւ = 
| ծածկանուն = 
| հիմնադիր = 
| կայքէջ = metro.tokyo.jp
| ծանօթ = 
}}

'''Թոքիօ''' ({{lang-ja|東京都}}, պաշտօնապէս '''Թոքիոյի մեթրոփոլիս'''),&lt;ref&gt;{{cite web   |title=Geography of Tokyo|publisher=Tokyo Metropolitan Government}}&lt;/ref&gt; [[Ճափոն]]ի մայրաքաղաքը եւ 47 բնակավայրերէն մէկը&lt;ref&gt;{{cite web|title=Japan's Local Government System |url=http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/PROFILE/overview05.htm |publisher=Tokyo Metropolitan Government |accessdate=August 5, 2013 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130811121829/http://www.metro.tokyo.jp/ENGLISH/PROFILE/overview05.htm |archivedate=August 11, 2013 |df= }}&lt;/ref&gt;։ Մեծ Թոքիոյի տարածքն աշխարհի մէջ ամենախիտ բնակեցուած [[մեթրոփոլիթէն]]ն է&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/wup2014/unup/index.asp?panel=2|title=World Urbanization Prospects: The 2014 Revision Population Database|publisher=United Nations|accessdate=August 10, 2014}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;։ Քաղաքը [[Ճափոնիոյ կայսր|Ճափոնիոյ կայսեր]] եւ [[Ճափոնիոյ կառավարութիւն|Ճափոնիայի կառավարութիւն]] նստավայրն է։ Թոքիոն կը գտնուի [[Հոնսիու|Հոնսիու կղզիի]] [[Քանթօ (տարածաշրջան)|Քանթօ տարածաշրջան]]ի հարաւ-արեւելեան մասին մէջ  եւ կը ներառէ [[Իձու (կղզիներ)|Իձու]] եւ [[Պոնինեան կղզիներ|Օկասավարա կղզիներ]]ը&lt;ref name=&quot;nussbaum981&quot;&gt;Nussbaum, Louis-Frédéric. (2005). &quot;Tōkyō&quot; in {{Google books|p2QnPijAEmEC|''Japan Encyclopedia'', pp. 981–982|page=981}}; &quot;Kantō&quot; in {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 479|page=479}}&lt;/ref&gt;։ Թոքիոն նախապէս յայտնի էր [[Էտո]] անուանումով (էտո՝ բառացի կը նշանակէ ծովափ)։ 1603 թուականին [[սիոկուն]] [[Իէյասու Թոքուկաուա]]ն քաղաքը դարձուց իր շտապ-բնակարանը եւ այն փաստօրէն դարձաւ կառավարութեան նստավայր։ Այն պաշտօնապէս դարձաւ մայրաքաղաք, երբ Մեյձի կայսրը 1868 թուականին իր նստավայրը [[Քիոթո]]յէն տեղափոխեց Թոքիօ: Նոյն այս ժամանակ Էտոն անուանափոխուեցաւ՝ դառնալով Թոքիօ։ Թոքիոյի մեթրոփոլիսը ձեւաւորուեր է 1943 թուականին` նախկին {{Նիհոնկո|Թոքիոյի դաշտավայրը|東京府|Tōkyō-fu}} եւ {{Նիհոնգո|[[Թոքիո (քաղաք)|Թոքիո քաղաքի]]|東京市|Tōkyō-shi}} միաձուլումէն։

=== Մինչեւ 1869 թուականը (Էտոյի ժամանակաշրջան) ===
[[File:Commodore-Perry-Visit-Kanagawa-1854.jpg|thumb|left|Նկար, որ կը նկարագրէ Քոմոտոր Մեթիւ Փերիի արշաւանքը եւ անոր 1853 թուականին առաջին ժամանումը դէպի Ճափոն:]]
Թոքիօն ի սկզբանէ Էտո անունով փոքր ձկնորսական գիւղ էր, որը հին Մուսաշի նահանգի մաս կը կազմէր &lt;ref&gt;Nussbaum, &quot;Provinces and prefectures&quot; at {{Google books|p2QnPijAEmEC|p. 780|page=780}}&lt;/ref&gt;։ Սկիզբը՝ 12-րդ դարու վերջերուն, ան Էտօ տոհմի ամրութիւնն է։ 1457 թուականին Օթա Տոքան կառուցեց Էտօ ամրոցը։ 1590 թուականին, [[Իէյասու Թոքուկաուա]]ն Էտօն իր կայանը դարձուց։ Երբ 1603 թուականին ան [[սիւունկու]]ն դարձաւ, քաղաքը դարձաւ իր համազգային ռազմական կառավարութեան կեդրոնը։ Էտոյի ժամանակաշրջանի յաջորդ տարիներուն Էտոն զարգացաւ, դառնալով 18-րդ դարուն մէկ միլիոնէն աւելի բնակչութիւն ունեցող աշխարհի խոշորագոյն քաղաքներէն մէկը&lt;ref&gt;{{cite book |title=Edo and Paris: Urban Life and the State in the Early Modern Era |last=McClain, James|first=James |year=1994 |page=13 |isbn=|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;։ Էդոն փաստօրէն դարձաւ [[Ճափոնի մայրաքաղաք]]&lt;nowiki/&gt;ը&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Making of Urban Japan: Cities and Planning from Edo to the Twenty First Century |last=Sorensen |first=Andre |year=2004 |page=16 |isbn=}}&lt;/ref&gt;, թէեւ կայսրը կ'ապրէր կայսրութեան մայրաքաղաք [[Քիոթո]]&lt;nowiki/&gt;յի մէջ։ Այս ժամանակ քաղաքը տեւական կը վայելէր խաղաղութիւն, որը յայտնի «Փաքս Թոքուկաուա» (Pax Tokugawa) անունով, եւ նման խաղաղութեան առկայութեան պարագային Էտոն կը վարէր խիստ մեկուսացուած քաղաքականութիւնը, որը օգնեց քաղաքին խուսափիլ լուրջ ռազմական սպառնալիքէն&lt;ref&gt;{{cite book |title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait |last=Naitō |first=Akira |year=2003 |page=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/33 33],55 |isbn=}}&lt;/ref&gt;։
Պատերազմներու կողմէ քանդուածներու բացակայութիւնը Էտոյին թոյլ տուաւ իր աղբիւրներու մեծ մասը նուիրաբերել քաղաքին վնաս հասցուցած հրդեհներու, երկրաշարժերու եւ այլ բնական աղէտներու կողմէ առաջացած վիճակի վերականգնմանը։ Այնուամենայնիւ, [[Մեկուսացում|մեկուսացման]] այս երկարատեւ ժամանակաշրջանը եկաւ իր աւարտին 1853 թուականին՝ ամերիկացի Քոմոտոր Մեթիւ Փերիի Ճափոն ժամանմամբ։ Քոմոտոր Փերրին պայմաններ ստեղծեր էր [[Շիմոտա]] եւ [[Հաքոտաթէ]] նաւահանգիստներու բացման համար, ինչ որ պատճառ կը դառնայ նոր արտասահմանեան ապրանքներու պահանջարկի աւելացմանը եւ հետագային գնաճի խիստ աճին&lt;ref&gt;{{cite book |title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History
|url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait
|last=Naitō |first=Akira |year=2003 |pages=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/182 182]–183 |isbn=}}&lt;/ref&gt;։ Այս գնաճի բարձրացման հետեւանքով առաջացած հասարակական դժգոհութիւնը հանգեցուց լայնածաւալ ապստամբութիւններու եւ ցոյցերու՝ մասնաւորապէս բրինձի հաստատութիւններու «սնանկացման» ձեւով&lt;ref&gt;{{cite book |title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait |last=Naitō |first=Akira |year=2003 |page=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/186 186] |isbn=}}&lt;/ref&gt;։ Մինչդեռ Մեյձիի կայսեր կողմնակիցները օգտուեցան հանգամանքէն, ու այդ տարածուած ապստամբութիւններն ու ցոյցերը պատճառ դարձան իշխանութեան հետագայ ամրապնդմանը՝ 1867 թուականին տապալելով վերջին սիուկուն Իէյասու Թոքուկաուային&lt;ref&gt;{{cite book |title=Edo, the City That Became Tokyo: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait |last=Naitō |first=Akira |year=2003 |page=[https://archive.org/details/edocitythatbecam0000nait/page/188 188] |isbn=}}&lt;/ref&gt;։ 265 տարի անց ''Pax Tokugawa''-ն եկաւ իր աւարտին։

====Նիսիթամա շրջան====
[[Պատկեր:Tokyo Nishitama District Area Map.svg|thumb|Նիսիթամա քաղաքի քարտէզ՝ նշուած կանաչ գոյնով]]

Թեյմա շրջանի արեւմտեան մասը կը զբաղեցնէ Նիսիթամա շրջանը (''gun''): Այս տարածքին մեծ մասը լեռնային է եւ ոչ պիտանի քաղաքաշինութեան համար: Թոքիոյի ամենաբարձր լեռը Քումոթորին է՝ 2017 մ (6617 ոտնաչափ) բարձրութեամբ: Թոքիոյի այլ լեռներէն են Թաքասուն (1737 մ), Օտաքեն (1266 մ) եւ Միթաքեն (929 մ): Եամանասի prefecture քաղաքապետերանի մօտ՝ Թեյմա գետի վրայ կը գտնուի Թոքիոյի  ամենամեծ լիճը՝ Օքութաման: Շրջանը կազմուած է երեք քաղաքէ ([[Հինոտէ]], [[Միձուխո (աւան)|Միձուհո]] եւ [[Օքութամա]]) եւ մէկ գիւղէ ([[Հինոհարա (գիւղ)|Հինոհարա]]):
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Պատկեր:多摩ニュータウンの全景（2013年10月12日撮影）.jpg|Թեյմա
Պատկեր:Takao-san HachiojiUrbanDistrict.JPG|Հատիոձի
Պատկեր:Musashino in the afternoon.jpg|Մուսասինո
&lt;/gallery&gt;

==Քաղաքային տեսարան==
Թոքիոյի ճարտարապետութիւնը գլխաւորապէս ձեւաւորուեր է Թոքիոյի պատմութեան կողմէ: Պատմութեան վերջին շրջանին երկու անգամ մայրաքաղաքը մնացեր է աւերակներու տակ՝ 1923 թուականի Մեծ Քանթոյի երկրաշարժի, իսկ աւելի ուշ՝ 2-րդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Թոքիոյի ռմբակոծութեան հետեւանքով&lt;ref name=&quot;spatial&quot; /&gt;: Այդ իսկ պատճառով Թոքիոյի քաղաքային տեսարանը գլխաւորապէս ունի ժամանակակից ճարտարապետութիւն, իսկ հին շինութիւնները քիչ են&lt;ref name=&quot;spatial&quot;&gt;Hidenobu Jinnai. ''Tokyo: A Spatial Anthropology''. University of California Press (1995), [https://books.google.am/books?id=LT3C3PQGt-IC&amp;pg=PA1&amp;sig=Nt5t1_CL_B8kcncWgb93-B4h6dQ p1-3]. {{ISBN|0-520-07135-2}}.&lt;/ref&gt;: Թոքիոյի մէջ կարելի է հանդիպիլ միաջազգային ասպարէզին մէջ յայտնի [[Ճարտարապետութիւն|ճարտարապետութեան]] ժամանակակից շատ ձեւերու՝ ներառեալ Թոքիոյի միջազգային ֆորումը, ''Asahi Beer Hall''-ը, ''Mode Gakuen Cocoon Tower''-ը, ''NTT Docomo Yoyogi Building''-ը եւ ''Ծիածանի կամուրջը'': Թոքիոյի մէջ կայ նաեւ երկու առանձնայատուկ աշտարակ՝ Թոքիոյի հեռատեսիլի աշտարակը եւ այլն, ու [[Tokyo Skytree|Երկնային ծառը]], որն ամենաբարձր աշտարակն է թէ՛ Ճափոնի, եւ թէ՛ աշխարհի մէջ, եւ երկրորդ ամենաբարձր կառոյցը աշխարհի մէջ՝ [[Տուպայ]]ի մէջ գտնուող [[Պուրճ Խալիֆա]]յէն յետոյ&lt;ref&gt;{{cite web|title=Tokyo – GoJapanGo|url=http://www.gojapango.com/tokyo/|work=Tokyo Attractions – Japanese Lifestyle|publisher=Mi Marketing Pty Ltd|accessdate=April 18, 2012|archive-date=April 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426123013/http://www.gojapango.com/tokyo/|dead-url=yes|archivedate=April 26, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426123013/http://www.gojapango.com/tokyo/|deadurl=yes}}&lt;/ref&gt;:

Թոքիոն նաեւ ունի բազմաթիւ զբօսավայրեր եւ այգիներ: Թոքիոյի բնակավայրի կամ տեսադաշտի մէջ կայ 4 ազգային զբօսավայր՝ ներառեալ Ֆուձի-Հաքոնէ-Իձուն, որ կը ներառէ բոլոր Իձու կղզիները:

{{Համայնապատկեր|Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG|1500px|Թոքիոյի համատեսարանային պատկերը՝ [[Tokyo Skytree|Երկնային ծառ]]էն}}

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Ասիոյ մայրաքաղաքներ]]</text>
      <sha1>kje2v463qrm5qvi8i4t5i1qcb69ssj6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Արիոն (Կապոյտ թիթեռնիկը)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19659</id>
    <revision>
      <id>256203</id>
      <parentid>256177</parentid>
      <timestamp>2026-10-29T11:50:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Azniv Stepanian</username>
        <id>8</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>256203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29197" sha1="ltsfejft3x46dngf40vqmydfv3j7y4d" xml:space="preserve">[[Պատկեր:Maculinea_arion_Large_Blue_Upperside_SFrance_2009-07-18.jpg|աջից|frameless|342x342փքս]]
'''Արիոն''', կապոյտ թիթեռնիկներու ընտանիքին պատկանող [[միջատ]] մը, որ գրանցուած է [[Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] [[Կարմիր Գիրք|Կարմիր Գիրքին]] մէջ։
== Նկարագրութիւն ==
16-18 մմ (արուներ) եւ 15-20 մմ (էգեր) առջեւի թեւի երկարութեամբ ոչ մեծ չափի թիթեռնիկեր են։ Արուին վերի բաժինը գոց կապոյտ է, ունի նաեւ լազուարտ երիզ մը եւ գոց կապոյտ նախշեր: Էգին նախշը նոյնն է, սակայն գոյները աւելի ցայտուն են&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.uksafari.com/large_blue_butterflies.htm |title=Արիոն |accessdate=2020-12-13 |archive-date=2015-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910101258/http://www.uksafari.com/large_blue_butterflies.htm |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;: 
&lt;gallery mode=packed   heights=&quot;140px&quot;&gt;
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male dorsal.jpg |''Phengaris arion'' ♂  	
(MHNT) Phengaris arion - Radawa Poland - male ventral.jpg |''Phengaris arion'' ♂  △ 
&lt;/gallery&gt;
Մեծ կապոյտ թրթուրները կ'ունենան շուրջ 13 մմ երկայնք եւ մօտաւորապէս մինչեւ 9 ամիս կրնայ տեւել անոնց թիթեռնիկ դառնալու ժամանակամիջոցը: Մեծ կապոյտ թիթեռնիկերը «Lycaenidae» ընտանիքին պատկանող թիթեռնիկներուն ամէնէն մեծերը կը համարուին, որոնց թեւերուն բացուածքը կրնայ հասնիլ մինչեւ 50,8 մմ եւ կ'ապրին ընդամէնը քանի մը շաբաթ:

== Ամէնէն շատ տարածում գտած  շրջաններ ==
[[Պատկեր:Pengannel - Large Blue (by).jpg|մինի|ձախից]]
Կը գտնուին [[Եւրոպա|Եւրոպայի]]&lt;ref&gt;[https://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=arion Կապոյտ թիթեռնիկներ]&lt;/ref&gt;, [[Կովկաս]]ի, [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]], [[Միջին Ասիա|Միջին Ասիոյ]], [[Ղասախիստան|Ղազախիստանի]] եւ Արեւմտեան [[Սիպերիա|Սիպերիոյ]] մէջ: Լայն տարածում ունին նաեւ [[Հայաստան|Հայաստանի մէջ]], ինչպէս՝ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] ([[Աշոցք]]ի շրջակայք), [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] (Սեան քաղաքի շրջակայք, [[Շորժա]]), [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի]] ([[Սարիգյուղ|Սարիգիւղ]] եւ [[Ջուջեւան|Ջուջեւան գիւղերու]] շրջակայք), [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] ([[Արզական]], [[Մեղրաձոր]], [[Գողթն]], [[Գառնի (գյուղ)|Գառնի գիւղերու]] շրջակայք), [[Վայոց Ձոր|Վայոց ձորի]] ([[Գնիշիկ]] գիւղի շրջակայք, [[Արտավան|Արտաւան]]), [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] ([[Քաջարան]] քաղաքի շրջակայք, [[Կուրիս]], [[Շվանիձոր|Շուանիձոր]] գիւղեր, Փխրուտ լքուած գիւղ) մարզերուն եւ [[Խոսրովի Անտառ|«Խոսրովի անտառ»]] պետական արգելոցին մէջ:
== Բնական Միջավայր ==
[[Պատկեր:Maculinea arion Large Blue Underside SFrance 2009-07-18.jpg|մինի|աջից]]
Կ'ապրին չոր մարգագետիններու, անտառներու բացատներու եւ անտառի վերին եզրերու տափաստաններու մէջ։ Էգը ձուերը կը ձգէ Խնկածաղիկներու վրայ։ Երկրորդ եւ երրորդ հասակի թրթուրները մրջիւններու միջոցով կը տեղափոխուին մրջնանոց, ուր ալ կը ձմեռեն: Մրջիւններ, թրթուրներ եւ հարսնեակներ ուտելով՝ ձմեռելէ ետք կ'աւարտեն իրենց սնուցման շրջանը:

Պարզուած է նաեւ, որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին (Large Blue) գոյատեւման համար էական նշանակութիւն ունեցող հիմնական գործօններէն մէկը բնակավայրերուն բազմազանութիւնն է։ Այս թիթեռնիկին առաւել կարելի է հանդիպիլ բազմազան բուսականութեամբ եւ [[Թուփ|թուփերով]] հարուստ արօտավայրերու եւ լքուած հողատարածքներու մէջ։

Այս տեսութիւնը կարելի է բացատրել՝ քննելով միատարր բնապատկերի հետեւանքները։ Միատարր միջավայր մը միաժամանակ կը պայմանաւորէ բազմաթիւ կենսաբանական գործընթացներ, ինչպէս՝ թիթեռնիկին սննդատու բոյսերուն ծաղկումը, հասուն թիթեռնիկներուն ի յայտ գալու ժամանակը կամ թրթուրներուն կողմէ մրջիւններու գաղութներուն վրայ գործադրուած ճնշումը։

Երբ կենսաբանական կարեւոր գործընթացները միաժամանակ տեղի կ՚ունենան, թիթեռնիկին ամբողջ բնակչութիւնը շատ աւելի խոցելի կը դառնայ պատահական անբարենպաստ դէպքերու, ինչպէս՝ բնապահպանական աղէտներու նկատմամբ։ Հետեւաբար, աւանդական գիւղատնտեսութիւնը կը նպաստէ կենսաբանական հնարաւորութիւն տալու թիթեռնիկին՝ վերստին բնակեցնելու այն տարածքները, որոնք որոշ ժամանակով անխնամ կամ անօգտագործելի մնացած են։

Տարբեր բնոյթի բնակավայրերու գոյութիւնը կը ստեղծէ նաեւ տեղական կլիմայական առանձնայատուկ պայմաններ, որոնք կրնան վճռորոշ ազդեցութիւն ունենալ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին գոյատեւման վրայ&lt;ref&gt;[https://kar.kent.ac.uk/28305/1/Davies_et_al._JAE_2006.pdf Բնական Միջավայր]&lt;/ref&gt;։

== Պահպանութիւն եւ անհետացում ==
[[Պատկեր:Phengaris arion (Common Blue) grooming, taking flight.webm|ձախից|մինի]]
Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութեան Կարմիր ցուցակին չափորոշիչներով կը գնահատուի իբրեւ խոցելի տեսակ, ներառուած է ԲՊՄՄ համեմատաբար բարւօք վիճակի մէջ գտնուող ցուցակին մէջ, սակայն կրնայ յայտնուիլ նաեւ վտանգուած տեսակներու ցուցակին մէջ: Թիւը բաւական բարձր է։

Վտանգմի հիմնական գործօնները կը հանդիսանան հողերու հերկումը, կերաբոյսի ծաղկման շրջանին իրականացող խոտհունձքը, անասուններու գերարածեցումը, ինչպէս նաեւ ուղղաթիռներով անտառային տարածքներու պարարտանիւթերով մշակումը։

Կը պահպանուի [[Խոսրովի Անտառ|«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցին]] եւ «Արեւիկ» ազգային պարկին մէջ:

Քսաներորդ դարու վերջին տասնամեակներուն, «Phengaris» ցեղին պատկանող թիթեռնիկներուն բնակիչները կը սկսին նուազիլ ամբողջ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] տարածքին, եւ այս անկումէն յատկապէս կը տուժէ մեծ կապոյտ թիթեռնիկը։ 

1950-ական թուականներուն, [[Անգլիա|Բրիտանիոյ]] մէջ անոր հասուն առանձնեակներուն թիւը կը գնահատուէր ընդամէնը 100,000։ Մինչեւ 1978 թուական, Միացեալ Թագաւորութեան մէջ արձանագրուած մեծ կապոյտ թիթեռնիկին 91 յայտնի բնակիչներէն 48 առ հարիւրը արդէն անհետացած էր։

Սկզբնական շրջանին, մասնագէտները բոլորովին չէին կրնար բացատրել մեծ կապոյտ թիթեռնիկին անհետացումը, քանի որ անոր բնակավայրերը, ըստ երեւոյթին, որեւէ փոփոխութեան չէին ենթարկուած։ Հիմնական վարկածները որպէս անհետացման պատճառ կը մատնանշէին թիթեռնիկներու հաւաքորդները, միջատասպան նիւթերը եւ օդի ապականումը։ Այս գործօններուն դէմ պայքարելու նպատակով, բազմաթիւ ծրագիրներ կ'իրականացուին, սակայն բոլորն ալ կը ձախողին։

Մեծ կապոյտ թիթեռնիկը [[Նիտերլենտներ|Նիտերլենտներու]] մէջ կ'անհետանայ 1964-ին, իսկ Միացեալ Թագաւորութեան մէջ՝ 1979-ին։ Պելճիքայի մէջ անոր տեսակը մինչեւ 1996 անհետացած կը նկատուէր, երբ երկիրին հարաւը կը յայտնաբերուի վերականգնած բնակչութիւն մը, որ նոր բնակեցուցած էր այդ տարածքը։

Թիթեռնիկին թիւի զգալի նուազում կ'արձանագրուի նաեւ [[Դանիա|Դանիոյ]], [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]], [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] եւ [[Էսթոնիա|Էսթոնիոյ]] մէջ։ Այս անկման հետեւանքով մեծ կապոյտ թիթեռնիկը կը դառնայ պահպանութեան ենթակայ տեսակ։ Անհետացումներու եւ բնակչութեան նուազումներու այս շարքը կը նկատուի պահպանութեան այն ապարդիւն ջանքերուն հետեւանքը, որոնք ծագած էին թիթեռնիկին վարքագիծին մասին անհրաժեշտ գիտելիքներու պակասէն։

Ներկայիս մեծ կապոյտ թիթեռնիկը Բրիտանիոյ մէջ կը դասուի ծայրայեղ վտանգուած տեսակներու շարքին, իսկ Եւրոպայի բազմաթիւ շրջաններու մէջ՝ վտանգուած տեսակներու շարքին։ Անիկա նաեւ ընդգրկուած է Միացեալ Թագաւորութեան Կենսաբազմազանութեան Գործողութիւններու Ծրագիրին մէջ՝ իբրեւ առաջնահերթ պահպանութեան ենթակայ տեսակ։ Սակայն, Միացեալ Թագաւորութեան մէջ Արքայական Միջատաբանական Ընկերութեան առաջնորդութեամբ իրականացուած երկարաժամկէտ պահպանութեան ծրագիրը զգալի յաջողութիւն կ'արձանագրէ։ 

2022-ին թիթեռնիկին թիւը զգալիօրէն աճած էր, եւ տեսակը կը բնութագրուէր իբրեւ բարգաւաճող։

Վերջին ուսումնասիրութիւնները ցոյց տուած են նաեւ, որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին պահպանութեան յաջողութեան եւ այլ վտանգուած տեսակներու պահպանութեան յաջողութեան միջեւ դրական կապ մը գոյութիւն ունի։ Այս փոխյարաբերութեան յատկանշական օրինակ մըն է «Myrmica» ցեղին պատկանող մրջիւններուն, մեծ կապոյտ թիթեռնիկին, մանուշակի սերմերուն եւ մանուշակով սնուող «Պոլորիա Եուֆրոզին» (Boloria euphrosyne) թիթեռնիկին միջեւ գոյութիւն ունեցող կապը&lt;ref&gt;[https://luontoportti.com/en/t/1002 Պահպանութիւն եւ անհետացում]&lt;/ref&gt;։

Մրջիւնները [[Մանուշակ|մանուշակի]] սերմերը կը տանին իրենց բոյնը։ Այդ սերմերը յաճախ կը ծլարձակին բոյնին մէջ, իսկ անոնց ծլարձակելու հաւանականութիւնը կ'աւելնայ, երբ բոյնը կը լքուի։ Քանի որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին կողմէ մրջիւններու թրթուրներուն որսը կրնայ յանգեցնել բոյնին լքուելուն, իսկ «Պոլորիա Եուֆրոզին» տեսակի թիթեռնիկը նախապատուութիւն կու տայ լքուած մրջնաբոյներուն մէջ աճող մանուշակներուն, կը թուի, թէ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին ներկայութիւնը անուղղակիօրէն կ՚ազդէ նաեւ «Պոլորիա Եուֆրոզին» տեսակին կենսունակութեան եւ գոյատեւման հնարաւորութիւններուն վրայ։

== Վարքագիծ ==
Ինչպէս «Ֆենկարիս» (Phengaris) ցեղին պատկանող բազմաթիւ այլ տեսակներ, մեծ կապոյտ թիթեռնիկները եւս իրենց ձագերուն մեծցնելը կը վստահին այլ միջատներու։ Այս պարագային, անոնց հիւրընկալները «Միրմիքա» (Myrmica) ցեղին պատկանող մրջիւններու տեսակներն են։

Թրթուրային փուլին, «Ֆենկարիս» թիթեռնիկները ֆիզիքական եւ քիմիական յատկանիշներով կը նմանին «Միրմիքա» մրջիւններուն եւ, հաւանաբար, կը գործածեն նաեւ քողարկման այլ ձեւեր։ Այս նմանակման շնորհիւ անոնք կը խաբեն մրջիւնները, որպէսզի վերջիններս իրենց տան իրենց բոյնը։

Բոյնին մէջ հաստատուելէ ետք, թրթուրը կա՛մ կը սկսի որսալ մրջիւններուն թրթուրները, կա՛մ սնունդ կը խնդրէ՝ ինքզինք պահելով մրջիւնի թրթուրի նման։ Այս երկրորդ վարքագիծը ծանօթ է իբրեւ «կկուի ռազմավարութիւն»&lt;ref&gt;[https://www.eje.cz/artkey/eje-200805-0010_host_ant_specificity_of_large_blue_butterflies_phengaris_maculinea_lepidoptera_lycaenidae_inhabiting_humid.php Վարքագիծ]&lt;/ref&gt;։

«Կկուի ռազմավարութիւնը» կը նկատուի աւելի յաջող, քանի որ ուսումնասիրութիւնները հետեւողականօրէն ցոյց տուած են, թէ այս ռազմավարութիւնը գործածող թիթեռնիկներու տեսակներուն պարագային, իւրաքանչիւր մրջնաբոյնի մէջ աւելի մեծ թիւով թրթուրներ կը գտնուին, քան այն տեսակներուն պարագային, որոնք մրջիւններուն թրթուրները որսալով կը սնանին։

Բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններու շնորհիւ, լաւապէս փաստագրուած է, որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկները իրենց հիւրընկալ մրջիւններուն բոյներուն մէջ կը գործեն որպէս գիշատիչներ&lt;ref&gt;[https://www.eje.cz/pdfs/eje/2008/04/14.pdf Վարքագիծ]&lt;/ref&gt;։

==== Ձու տեղադրելը ====
Քանի որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին եւ «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններուն միջեւ գոյութիւն ունեցող մակաբուծային-հիւրընկալ յարաբերութիւնը կենսական նշանակութիւն ունի թրթուրին գոյատեւման համար, էգ թիթեռնիկները պէտք է իրենց ձուերը դնեն այնպիսի վայրերու մէջ, ուր համապատասխան տեսակին պատկանող մրջիւններուն աշխատաւոր առանձնեակները կարենան գտնել թրթուրները։

Նախապէս յստակ չէր, թէ արդեօք «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող թիթեռնիկները կրնայի՞ն զանազանել այն վայրերը, ուր կ'ապրէին «Միրմիքա» ցեղին պատկանող որոշակի տեսակներ։ Կը կարծուէր, թէ «Ֆենկարիս» ցեղին որոշ տեսակներ կրնային յատուկ հոտերու միջոցով զանազանել «Միրմիքա» ցեղին պատկանող տեսակները։

Կը կարծուէր նաեւ, թէ «Ֆենկարիս» ցեղին որոշ տեսակներ կրնային խուսափիլ սննդատու բոյսերուն վրայ չափազանց շատ ձուերու կուտակումէն՝ զգալով անոնց վրայ արդէն դրուած ձուերուն մեծ քանակը։

Սակայն, նոր ուսումնասիրութիւնները կը յուշեն, թէ էգ թիթեռնիկներուն ձու դնելու վարքագիծը պարզապէս կ՚ուղորդուի «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններու տեսակով, եւ թէ էգերը նկատի չեն առներ այլ գործօններ։

«Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող էգ թիթեռնիկները իրենց ձուերը կը զետեղեն որոշակի բոյսերու վրայ, ինչպէս՝ ուրցը (Thymus)։

==== Թրթուրային հանգրուանը ====
Մօտաւորապէս երեք շաբաթ ետք, [[Ձու|ձուէն]] դուրս եկող թրթուրները կը սկսին սնանիլ բոյսին սերմերով եւ ծաղիկներով։ Բազմաթիւ թրթուրներ զիրար կը յօշոտեն, մինչեւ որ միայն մէկ թրթուր մնայ։ Ան կը շարունակէ մնալ իր սննդատու բոյսին մօտակայքը մինչեւ զարգացման չորրորդ հանգրուանը, երբ գետին կ՚իյնայ։

Այնուհետեւ թրթուրը կը դիմէ զանազան միջոցներու՝«Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններուն կողմէ յայտնաբերուելու համար։ Երբեմն մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրները կը հետեւին մրջիւններուն անցած ուղիներուն կամ սննդատու բոյսէն կը հեռանան այն ժամերուն, երբ մրջիւնները սնունդ փնտռելու ամէնէն աշխուժ գործունէութեան մէջ են։ Այս վարքագիծին նպատակն է յատկապէս «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններուն ուշադրութիւնը գրաւել եւ խուսափիլ այլ մրջիւններու կողմէ յայտնաբերուելէ։

«Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող թիթեռնիկներու կարգ մը տեսակներու թրթուրներ, ինչպէս՝ «Փ. Ռեպելի» եւ «Փ. Ալքոն» (P. rebeli,  P. alcon), կ'արտազատեն իրենց համապատասխան հիւրընկալ մրջիւններուն յատուկ քիմիական նիւթեր, որոնք կ'արտազատեն մրջիւններու այն թրթուրները, որոնք հետագային աշխատաւոր մրջիւններու պիտի վերածուին։

Մրջիւններու թրթուրներուն յաջողութեամբ նմանելով՝ թիթեռնիկներուն թրթուրները կը տարուին հիւրընկալ մրջիւններուն բոյնը, ուր մրջիւնները զանոնք կը սնուցանեն։

Սկիզբը կը կարծուէր, թէ մեծ կապոյտ թիթեռնիկը տարբեր կերպով կը վարուէր։ Ոմանք կը կարծէին, թէ ան կա՛մ անբաւարար կերպով կը նմանակէր մրջիւններուն քիմիական նիւթերը, կա՛մ բնաւ չէր արտազատեր նման նիւթեր։ Այս ենթադրութիւնը կը հիմնուէր այն իրողութեան վրայ, որ աշխատաւոր մրջիւնները բոյնին մէջ գտնուող թրթուրները յաճախ կ'անտեսէին։

Սակայն, ներկայիս հաստատուած է, որ մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրները եւս կը շարունակեն արտազատել քիմիական ազդանշանային նիւթեր՝«Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններուն բոյնին մէջ ընդունուելու համար։ Այս երեւոյթը քիմիական նմանակումի ձեւ մըն է, որ թոյլ կու տայ թրթուրներուն ներթափանցել հիւրընկալ մրջիւններուն բոյնը եւ հոն ընդունուիլ&lt;ref&gt;[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2889977/ Թրթուրային հանգրուանը]&lt;/ref&gt;։

=== Հիւրընկալող մրջնաբոյնին մէջ վարքագիծը ===

==== «Կկուի» ռազմավարութիւնը ====
Թէեւ «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող թրթուրներուն մեծ մասը հիւրընկալ մրջնաբոյնը մտնելէն առաջ նմանօրինակ վարքագիծ կը դրսեւորէ, սակայն մրջնաբոյնին մէջ ընդունուելէ ետք, անոնք երկու տարբեր ռազմավարութիւններէն մէկը կ'որդեգրեն։ Առաջինը «կկուի» ռազմավարութիւնն է, որ կը պատկանի ձագերու մակաբուծութեան երեւոյթին։

Այս ռազմավարութիւնը հանգամանօրէն ուսումնասիրուած է «Փ. Ռեպելի» տեսակի պարագային եւ կը բնորոշուի թրթուրին ու հիւրընկալ մրջիւններուն միջեւ շարունակական փոխազդեցութեամբ։ Մրջնաբոյնին մէջ հաստատուելէ ետք, թրթուրը ձայնային նմանակման միջոցով կը պահէ իր իսկական ինքնութիւնը։

«Կկուի» ռազմավարութիւնը որդեգրած մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրները կը մնան մրջիւններուն մօտիկ եւ կ'արձակեն այնպիսի ձայներ, որոնք խիստ կը նմանին մրջնաթագուհիի թրթուրային շրջանին արձակած ձայներուն։

Թագուհիին ձայնը նմանակելով՝ թրթուրները կ'արժանանան բանուոր մրջիւններուն խնամքին եւ սնունդին, ինչպէս նաեւ իրական մրջնաթրթուրներէն աւելի նպաստաւոր վերաբերմունքի։

Այս ռազմավարութիւնը կիրառող թրթուրները մրջնաբոյնին մէջ այնպիսի բարձր դիրք կը գրաւեն, որ մրջիւնները երբեմն նոյնիսկ իրենց սեփական թրթուրները կը սպաննեն՝ մակաբոյծ թրթուրին սնունդ հայթայթելու համար։ Աւելին՝ վտանգի պարագային, զայն փրկելու համար նախապատուութիւնը կու տան այդ թրթուրին՝ իրենց սեփական թրթուրներէն առաջ։

==== Գիշատիչին ռազմավարութիւնը ====
Ի տարբերութիւն «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող միւս տեսակներուն՝ մեծ կապոյտ թիթեռնիկը, մրջնաբոյնին մէջ հաստատուելէ ետք, կը վերածուի գիշատիչի։ Ան կը սնանի մրջիւններուն հարսնեակներով՝ միաժամանակ շարունակելով ինքզինք ներկայացնել իբրեւ «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւն։ Սակայն, հակառակ նմանակման, մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրներուն մահացութեան տոկոսը մրջնաբոյնին մէջ բարձր կը մնայ։

Այս երեւոյթին բացատրութիւններէն մէկն այն է, թէ «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող իւրաքանչիւր տեսակ առաւել յարմարած է «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններու որոշակի տեսակի մը։ Անծանօթ մրջնատեսակի մը կողմէ մրջնաբոյն ընդունուած թրթուրները յաճախ կը սպաննուին եւ կ'ուտուին։

Նոյնիսկ համապատասխան հիւրընկալ մրջնատեսակին կողմէ ընդունուելէ ետք՝ մեծ կապոյտ թիթեռնիկներուն թրթուրներէն շատերը չեն յաջողիր գոյատեւել։ Եթէ նմանակումը կատարեալ չըլլայ եւ մրջիւնները կասկածին, թրթուրին մահը խիստ հաւանական կը դառնայ։

Աւելին, այն մրջնաբոյներուն մէջ, ուր սնունդի կանոնաւոր մատակարարում չկայ, մրջիւնները շատ աւելի հակամէտ են մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրը ներխուժող մը նկատելու։

Մեծ կապոյտ թիթեռնիկին թրթուրները յատկապէս ենթակայ են յարձակումներու՝ հիւրընկալ մրջիւններուն կողմէ ընդունուելէն ետք՝ առաջին տասնօրեակին։ Պատճառն այն է, որ այդ ժամանակամիջոցին անոնք կը մեծնան եւ իրենց չափերով կը գերազանցեն «Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններուն սովորական թրթուրները։

=== Նմանակումը ===
Նոյնիսկ հիւրընկալ մրջնաբոյնը ներթափանցելէ ետք՝ «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող թիթեռնիկներուն թրթուրները կը շարունակեն պահել իրենց իսկական ինքնութիւնը եւ աւելի եւս կը զարգացնեն իրենց խաբէական վարքագիծը։

Բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ փաստագրած են մրջիւններուն միջեւ ձայնային հաղորդակցութեան գործածութիւնը։ Պարզուած է, որ «Ֆենկարիս» ցեղին պատկանող տեսակները կ'օգտուին այս վարքագիծէն։ Օրինակ՝ «Փ. Ռեպելի» տեսակը կը նմանակէ թագուհիին յատուկ ձայնը՝ մրջնաբոյնին մէջ իր դիրքը բարձրացնելու համար։ Այս նմանակումն այնքան արդիւնաւէտ է, որ վտանգի պարագային բանուոր մրջիւնները կը նախընտրեն փրկել «Փ. Ռեպելի» տեսակի թրթուրը՝ իրենց իսկ հարսնեակներուն փոխարէն։

Նախապէս կը կարծուէր, թէ միայն «կկուի» ռազմավարութիւնը որդեգրած տեսակներն են, որ ձայնային նմանակում կը կիրարկեն։ Ձայները սակայն այնքան նման էին իրարու, որ երկու տեսակներուն թրթուրներուն արձակած ձայներուն միջեւ եղած տարբերութիւնը աւելի մեծ էր, քան անոնցմէ իւրաքանչիւրին ձայնին եւ թագուհիին ձայնին միջեւ եղած տարբերութիւնը։

«Միրմիքա» ցեղին պատկանող մրջիւններու տարբեր տեսակներ իրենց զիրար զանազանելու համար կը գործածեն տարբեր քիմիական ազդանշաններ, սակայն մրջնաբոյնին մէջ կը հաղորդակցին իրարու շատ նման ձայնային հրահանգներով&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/432283a Ուսումնասիրութիւններ]&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}
[[Ստորոգութիւն:Անասուններ այբբենական կարգով]]
[[Ստորոգութիւն:Վտանգուած տեսակներ]]
[[Ստորոգութիւն:Թիթեռնիկներ]]
[[Ստորոգութիւն:Միջատներ]]</text>
      <sha1>ltsfejft3x46dngf40vqmydfv3j7y4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նօիպաու</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22689</id>
    <revision>
      <id>256201</id>
      <parentid>246049</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T22:30:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57851-92</username>
        <id>15306</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>256201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4569" sha1="lgcrccwuaqjfnagulhwj8qdnnn5hvyy" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ երկիր}}

'''Նոյպաու,''' կամ '''Վիեննայի Եօթերորդ Թաղամասը''' (գերմ.՝ Neubau, VII. Wiener Gemeindebezirk), 1850-էն ի վեր մաս կը կազմէ Վիեննայի եւ կը գտնուի քաղաքի կեդրոնը: Այստեղ կը բնակի մօտ 32 հազար մարդ:

== Ժողովրդագրութիւն ==

=== Բնակչութեան զարգացում ===
Նօիպաու արդեն Վիեննայի միացումէն առաջ խիտ բնակուած էր, 1869-ին այստեղ կ'ապրէին 80.043 անձեր, ամենէ բարձրը թաղամասին պատմութեան մէջ: Մինչ առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբը բնակչութեան թիւը կայուն էր, սակայն պատերազմէն ետք հետզհետէ պակսեցաւ: Պատճառներէն մին բնակիչներու բնակատարածքի պակասն էր, որուն պատճառով յարկաբաժիններ միացուեցան: 2001-ին միայն թէ 28,292 անձեր կ'ապրէին թաղամասին մէջ: 2021 Նօիպաու կ'ապրէին 31,683 մարդիք:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wien.gv.at/statistik/bezirke/neubau.html|title=Der Neubau in Zahlen - Statistiken zum 7. Bezirk|last=ktv_creitmayr|website=www.wien.gv.at|language=de|accessdate=2022-04-18}}&lt;/ref&gt;

=== Բնակչութեան տարիք ===
Նօիպաուի բնակչութեան տարիքը 2013-ին Վիեննայի միջինէն շեղեցաւ: 15 տարեկանէն վար մանուկները կը կազմէին թաղամասի10,5%-ը, վիեննայի միջինէն շատ աւելի ցած 14,3%: Սակայն թաղամասի 20-39 տարեկանները կը կազմէին 38,3%-ը, վիեննայի միջինէն աւելի (30,9%), փաստելով Նօիպաուի համբաւը իբր երիտասարդ տնտեսներու, արուեստագէտներու եւ ստեղծագործներու կենդրոնը: 65 տարեկանէն վեր բնակչութեան մասը՝ 14,3%, Վիեննայի միջինէն ցած (16,9 %):&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/bezirksportraets1-7.pdf|title=Wayback Machine|website=web.archive.org|accessdate=2022-04-18|archive-date=2014-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813053433/https://www.wien.gv.at/statistik/pdf/bezirksportraets1-7.pdf|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wien.gv.at/statistik/bevoelkerung/tabellen/bevoelkerung-alter-geschl-bez.html|title=Bevölkerung nach Altersgruppen, Geschlecht und Gemeindebezirken 2020 - Offizielle Statistik der Stadt Wien|website=www.wien.gv.at|language=de|accessdate=2022-04-18|archive-date=2022-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104234832/https://www.wien.gv.at/statistik/bevoelkerung/tabellen/bevoelkerung-alter-geschl-bez.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;

=== Բնակչութեան ծագում ===
Յօզէֆշթաթի բնակչութիւնը մեծամասնութեամբ Աւստրիացի է (20344, 63,6%): 18,9%-ը (6069) կը ծագին Եւրոպական Միութեան երկիրներէն, իսկ մնացած 17,3%-ը (5548)՝ այլ երկիրներէ:

== Մշակոյթ ==
[[Պատկեր:Vienna_-_Neubau-Gasse_-_Flohmarkt_1.jpg|մինի|Նօիպաու կասսէի լու շուկան]]
Նոիպաուկասսէ լու շուկայ (flea market). Տեղի կ՛ունենայ տարին երկու անգամ - գարնան եւ աշնան:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.flaniermarkt.at/verein/|title=Verein|website=Flaniermarkt Neubaugasse|language=de|accessdate=2025-11-22}}&lt;/ref&gt;


== Հայերը Նօիպաուի մէջ ==
''Տես նաեւ → [[Մխիթարեան Միաբանութիւն]]''
[[Պատկեր:Wien - Mechitharistenkirche (1).JPG|մինի|Մխիթարեան եկեղեցի, Նօիպաու, Վիեննա]]
1810-ին Կայսր Ֆրանց Ա. կնգղաւոր վանգ մը նուիրեց Մխիթարեան Միաբանութեան: Այստպիսով հայ-կաթոլիկէ պատարագը Աւստրիոյ կաթոլիկէ պատարագներէն ճանաչուեցաւ: 1842-ին վանգին կոխքի թաղը կոջուեցաւ վանգի անունով՝ Մխիթարիսթնկասէ (գերմ.՝ Mechitaristengasse, «Մխիթարեաններու թաղ»): 

Վանգը ունի գրադարան, տպարան, եւ կը պատրաստէ Մխիթարին անունով խմիչք մը:

== Ծանօթագրութիւններ ==</text>
      <sha1>lgcrccwuaqjfnagulhwj8qdnnn5hvyy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Անկած արծիւ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28150</id>
    <revision>
      <id>256198</id>
      <parentid>255913</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:46:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="97103" sha1="gp2cvzo6dv5or373t7dcbanqv0mop8i" xml:space="preserve">'''Անկած արծիւը'''&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&amp;pg=PA26&amp;dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=MKNNAQAAMAAJ&amp;pg=PA57&amp;dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgJEAM#v=onepage&amp;q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&amp;f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=1-AyAAAAMAAJ&amp;pg=PA96&amp;dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwiirfa25smWAxXX0QIHHROjFB0Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&amp;q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82&amp;f=false|title=Նոր բառագիրք հայերէն լեզուի: պատկերազարդ|last=Գաբամաճեան|first=Սիմոն|date=1910|publisher=Hratarakutʻiwn Ṛ. Sagaeani|language=hy}}&lt;/ref&gt; (կամ '''''Անկեալ արծիւ, Ընկած արծիւ'''''; {{lang-ar|النسر الواقع}} (ան-նասր ալ-ուաքի‘))՝ [[հիւսիսային]] [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] [[Աստեղատուն|աստեղատան]] ամենէն պայծառ [[աստղ]]ն է։ Պայէրեան դրութեամբ անոր տրուած է '''α Lyrae''' նշանակումը, որ [[լատինականացում|լատինականացուած]] է իբրեւ '''Alpha Lyrae''' եւ կը կրճատուի՝ '''Alpha Lyr''' կամ '''α Lyr'''։ Այս աստղը յարաբերաբար մօտ է [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]]՝ գտնուելով [[Արեգակ|Արեգակէն]] միայն 25 [[լուսատարի]] հեռաւորութեան վրայ, եւ [[արեգակնային մերձակայք|Արեգակին շրջապատի]] ամենէն լուսաւոր աստղերէն մէկն է՝ իր ներքին լուսատուութեամբ գերազանցելով Արեգակին աւելի մօտ գտնուող որեւէ այլ աստղ։ Անիկա [[գիշերային երկինք|գիշերային երկնքի]] հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, եւ [[Արջագի|Արջագիէն]] ետք՝ [[հիւսիսային երկնային կիսագունդ|հիւսիսային երկնային կիսագնդին]] երկրորդ ամենապայծառ աստղը։
[[File:Lyra constellation map-hyw.png|upright=1.2|thumb|Անկած արծիւին դիրքը (շրջանակուած)։]]
Անկած արծիւը աստղագէտներու հարուստ հետազօտութեանց արժանացած ըլլալով՝ երկնակամարին վրայ թերեւս կը նկատուի ''«Արեգակէն ետք յաջորդ կարեւորագոյն աստղը»''&lt;ref&gt;Gulliver, Austin F.; et al. (1994). &quot;Vega: A rapidly rotating pole-on star&quot;. The Astrophysical Journal. 429 (2): L81–L84.&lt;/ref&gt;։ Քրիստոսէ առաջ շուրջ 12000 թուականին եղած է հիւսիսային [[բեւեռային աստղ|բեւեռային աստղը]] եւ դարձեալ նոյն դիրքը պիտի ստանձնէ 13724 թուականին, երբ [[խոտորում|խոտորումը]] պիտի ըլլայ +84° 14'՝ երկնային բեւեռէն վեց աստիճանէն նուազ հեռաւորութեամբ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stellarium.org/|title=Stellarium Astronomy Software|website=stellarium.org|language=en|accessdate=2026-08-31}}&lt;/ref&gt;։ Արեգակէն զատ, առաջին աստղն էր, որուն պատկերն ու [[լուսապատկեր|լուսապատկերը]] լուսանկարեցին&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/title/43095774|title=The Daguerreotype: Nineteenth-Century Technology and Modern Science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000-04-10|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|oclc=43095774}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Barker, George F. (1887). &quot;On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra&quot;. Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.&lt;/ref&gt;։ Նաեւ կը դասուի այն առաջին աստղերու շարքին, որոնց հեռաւորութիւնը [[հականկիւն|հականկեան]] չափումներով որոշեցին։ Անկած արծիւը ծառայած է իբրեւ հիմնական չափանիշ՝ լուսաչափական պայծառութեան սանդղակը ճշդելու համար, ինչպէս նաեւ գործածուած է UBV լուսաչափական դրութեան զրօ կէտը սահմանելու ատեն։

Անկած արծիւը Արեգակին տարիքին շուրջ մէկ տասներորդն ունի միայն․ բայց որովհետեւ 2.1 անգամ աւելի մեծ զանգուած ունի, իր կեանքի ակնկալեալ տեւողութիւնն ալ Արեգակի կեանքին մէկ տասներորդն է․ ներկայիս երկու աստղերն ալ իրենց [[գլխաւոր յաջորդականութիւն|գլխաւոր յաջորդականութեան]] կեանքի կէսին կը մօտենան։ Արեգակին համեմատութեամբ, Անկած արծիւը [[հելիոն]]էն աւելի ծանր [[մետաղականութիւն|տարրերու]] նուազ պարունակութիւն ունի&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20020806&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Անկած արծիւը նաեւ [[փոփոխական աստղ|փոփոխական աստղ]] մըն է․ այսինքն՝ աստղ մը, որուն պայծառութիւնը կը փոփոխուի։ Աստղը արագօրէն [[հոլովում|կը հոլովի]]՝ հասարակածին վրայ երկվայրկեանը 236.2 քմ արագութեամբ։ Այս արագ հոլովական շարժումը, [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ, կը յառաջացնէ հասարակածին դէպի դուրս ուռիլը․ որուն հետեւանքով աստղին [[լուսոլորտ]]ին վրայ ջերմաստիճանի տարբերութիւն կը յառաջանայ՝ իր բարձրագոյն աստիճանին հասնելով բեւեռներուն վրայ։ [[Երկիր|Երկրէն]] դիտուած ատեն, Անկած արծիւը կ՚երեւի այս բեւեռներէն մէկուն ուղղութեամբ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16612375/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Սպասուածէն աւելի [[ենթակարմիր]] ճառագայթումներ դիտելով՝ [[աստղագէտ]]ները կը հետեւցնեն, որ Անկած արծիւը ունի [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] [[սկաւառակ|շուրջաստղային սկաւառակ]] մը։ Ամենայն հաւանականութեամբ, այս փոշին յառաջացած է իր [[ծիր|ծիրին]] մէջ դարձող [[բեկորային սկաւառակ|բեկորային սկաւառակի]] մարմիններուն փոխադարձ բախումներէն, որ համանման է մեր [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] [[Քոյփըրի գօտի|Քոյփըրի գօտիին]]&lt;ref&gt;Su, K. Y. L.; et al. (2005). &quot;The Vega Debris Disk: A Surprise from Spitzer&quot;. The Astrophysical Journal. 628 (1): 487–500.&lt;/ref&gt;։ Փոշիի արձակած ճառագայթումներուն պատճառով ենթակարմիր ճառագայթմանց յաւելում ցուցաբերող աստղերը կը կոչուին «անկած-արծուակերպ» աստղեր&lt;ref&gt;Song, Inseok; et al. (2002). &quot;M-Type Vega-like Stars&quot;. The Astronomical Journal. 124 (1): 514–518&lt;/ref&gt;։ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] դիտումները ցոյց կու տան, որ այս սկաւառակը արտակարգօրէն ողորկ է՝ առանց ծանր մոլորակներու ազդեցութեամբ ձեւաւորուած ըլլալու որեւէ նշանի&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://validate.perfdrive.com/fb803c746e9148689b3984a31fccd902/?ssa=de2d754e-e56f-42fd-a8c2-51ac812e1650&amp;ssb=14333255116&amp;ssc=https%3A%2F%2Fiopscience.iop.org%2Farticle%2F10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&amp;ssi=02996114-cnvj-4e67-bb0e-4295a9a84ef8&amp;ssk=botmanager_support@radware.com&amp;ssm=84800688119586621104508083442563&amp;ssn=6394fb314dc08950dfe7fb4d853771dd893184541265-4b7c-4084-a2d36e&amp;sso=bba5cd90-ddc752c43843580f5350af615fffb497e11c0afc66cac0a9&amp;ssp=07870485551788280845178829122103103&amp;ssq=86514053896184049382138961801702329405163&amp;ssr=MTI4LjcxLjkyLjEwNA==&amp;sst=Mozilla/5.0%20(Linux;%20Android%2010;%20K)%20AppleWebKit/537.36%20(KHTML,%20like%20Gecko)%20Chrome/146.0.0.0%20Mobile%20Safari/537.36&amp;ssu=&amp;ssv=&amp;ssw=&amp;ssx=eyJ1em14IjoiN2ZjMDAwNDNiYzFjYzgtYjk2NC00ZGNiLWI4YjMtM2Y1ZmZjZTk4MjQ5MS0xNzg4MjM4OTYxMzI0MC0wMDM1MmU2NzA2Y2E5Mzk2ZTNhMTAiLCJfX3V6bWYiOiI3ZjkwMDA4NDU0MTI2NS00YjdjLTQwODQtYWQ5MC1kZGM3NTJjNDM4NDMxLTE3ODgyMzg5NjEzMjQwLTAwNDVkNjUyNWNlODQyYzNiZWYxMCIsInJkIjoiaW9wLm9yZyJ9&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, թէեւ որոշ տուեալներ կը նշեն աստղին աւելի մօտ գտնուող [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մէկ կամ քանի մը մոլորակի հաւանական գոյութիւնը&lt;ref&gt;Hurt, Spencer A.; Quinn, Samuel N.; Latham, David W.; Vanderburg, Andrew; Esquerdo, Gilbert A.; Calkins, Michael L.; Berlind, Perry; Angus, Ruth; Latham, Christian A.; Zhou, George (January 21, 2021). 

&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;։

== Հայկական անուանում ==
Ակնյայտ է, որ աստղին հայերէն '''«Անկած արծիւ»''' (գրաբարեան տարբերակով՝ '''«Անկեալ արծիւ»''', իսկ ժողովրդական լեզուով՝ '''«Ընկած արծիւ»''') անուանումը ուղղակի բառապատճէն է արաբերէն '''النسر الواقع''' (''ան-նասր ալ-ուաքի‘''՝ «անկող արծիւ» կամ «թեւերը ծալած իջնող արծիւ») անունէն, որ արաբական աստղագիտութեան մէջ հակադրուած էր դրացի [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան պայծառագոյն աստղին՝ [[Ալթայիր]]ին արաբերէն անուան (''ան-նասր աթ-թայիր''՝ «թռչող արծիւ»)։

Այս անուանումը հայերէնի մէջ վկայուած է միջնադարուն արաբերէնէ թարգմանուած «[[Գիրք վաստակոց]]» երկրագործական մատեանին մէջ (գլուխ Լ, ԾԵ եւ ՂԵ), ուր ուղղակիօրէն կը նշուի արաբերէն եզրոյթն ու անոր հայերէն թարգմանութիւնը․ ''«...եւ այն աստղն, զոր արպերէն Նիսր–իւլ–Վագի կոչեն, որ է Անկեալ արծիւ»''&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; եւ ''«...ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&amp;pg=PA46&amp;dq=%D4%BB+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi3kejJjKqXAxWGHBAIHUEpBfEQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&amp;q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE&amp;f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}&lt;/ref&gt;։ Յատկանշական է, որ «Գիրք վաստակոց»-ի յունարէն նախնական բնագրին մէջ այդ տեղը յիշատակուած էր [[Քնար (համաստեղութիւն)|Քնար]] աստեղատունը («Քնար աստեղաց»), որ արաբերէն թարգմանութեան մէջ փոխարինուած է «Անկեալ արծիւ»-ով եւ այդպէս ալ անցած հայերէնի&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;։ Արաբերէն ''նասր'' (նէսր) բառը կը նշանակէ թէ՛ [[անգղ]] եւ թէ՛ [[արծիւ]] (թէեւ բուն արծիւը արաբերէն կը կոչուի ''‘ուքապ'' / ''իւգապ''), եւ հայ թարգմանիչները զայն թարգմանած են իբրեւ «արծիւ»։

ԺԹ. դարու հայ բառարանագրութեան մէջ, քանի որ «Գիրք վաստակոց»-ը տակաւին տպագրուած չէր եւ բառարանագիրները կ՚օգտուէին ձեռագիր օրինակներէ՝ առանց նոյնացնելու արաբական ''Նիսր–իւլ–Վագի'' անունը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղին հետ, «Անկած արծիւ» անուան շուրջ յառաջացած է իմաստային եւ աստղագիտական կրկնակի շփոթութիւն մը։ Այդ շփոթութեան գլխաւոր պատճառը, անուան մէջ առկայ «արծիւ» բառէն զատ, «Գիրք վաստակոց»-ի ԾԵ եւ ՂԵ գլուխներուն մէջ աստղին մարտնչելու (հորիզոնէն վար իջնելու) եւ արեւուն մօտենալով ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալու նկարագրութիւնն էր, ուր գործածուած են «անկանիլ» եւ «անկած լինիլ» բայաձեւերը․ ''«Ի նոյեմբերի գ օրն անկանի Անկած արծիւն ի յարեւմուտք»''&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=kwUrRaTYeg0C&amp;pg=PA26&amp;dq=%22%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%22&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwibspHw6MmWAxX-iv0HHV9-GyAQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&amp;q=%D4%BB%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%AB%20%20%D6%85%D6%80%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%BF%D6%84&amp;f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}&lt;/ref&gt; եւ ''«...ի դեկտեմբեր ամսոյ ժգ աւուրն ի վեր մինչեւ ի փետրվար ամսոյ օրն պարտ է առնել, որ աստղն, զոր կոչեն Անկեալ արծիւ, անկած լինի»''&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=kwUrRaTYeg0C&amp;pg=PA73&amp;dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Geoponica: Girḳ wastakoż (d.i. Bücher der Feldarbeit). ... Thargmanouthiun nachneaż żarabażi lezovê (d.i. Alte Übersetzung aus dem Arebischen)|date=1877|publisher=Armenische Druckerei|language=hy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=7ks-AQAAIAAJ&amp;pg=PA73&amp;dq=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD+%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80+%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5+%D5%AA%D5%A3+%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6+%D5%AB+%D5%BE%D5%A5%D6%80+%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjltZabjqqXAxWjIRAIHTb4MnIQ6AF6BAgHEAI#v=onepage&amp;q=%D4%B2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A6%D5%A1%D5%B5%D5%BD%20%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5%D6%80%20%D5%A1%D5%B4%D5%BD%D5%B8%D5%B5%20%D5%AA%D5%A3%20%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B6%20%D5%AB%20%D5%BE%D5%A5%D6%80%20%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82&amp;f=false|title=Armenian collection of the University of California Library, Berkeley|date=1960|publisher=The Library|language=hy}}&lt;/ref&gt;։

«[[Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի]]» (1836) բառարանին հեղինակները, առաջնորդուելով միայն «արծիւ» բառով, Քնար աստեղատան այս առանձին աստղը սխալմամբ նոյնացուցած են [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան («Աստեղատուն արծուոյ») հետ եւ, հին օրացոյցներուն մէջ ծանօթ Եօթնեակին ([[Բազմաստեղք]]ին) նմանողութեամբ, զայն անուանած են եօթը աստղերէ կազմուած համաստեղութիւն՝ «եօթնեակ մի»։ Միաժամանակ, չնկատելով որ «Անկած»-ը արաբական յատուկ անուան բաղադրիչն է, անոնք վերոյիշեալ «անկած լինի» (մայր մտած ըլլայ) արտայայտութիւնը ընդունած են իբրեւ անուանման պատճառ՝ կարծելով, թէ աստեղատունը «Անկած» կը կոչուի [[Արեգակ|Արեգակին]] խիստ մօտենալուն պատճառաւ ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալուն եւ Արեգակէն հեռանալու ատեն դարձեալ երեւիլուն համար․
{{quote|Անկած արծիւ. ռմկ. ընկած արծիւ. Աստեղատուն արծուոյ՝ աներեւութացեալ եօթնեակ մի ի կարի մերձաւորութենէ արեւու, եւ անդրէն ի հեռանալն փոքր մի ի վեր երեւեալ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=YIrLx0WOrz4C&amp;pg=PA168&amp;dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%BC%D5%B4%D5%AF.+%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D+%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%AB+%D5%AB+%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi6pduwjqqXAxV0FBAIHRLXApQQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&amp;q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%BC%D5%B4%D5%AF.%20%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D4%B1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%D5%9D%20%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A5%D6%85%D5%A9%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%20%D5%B4%D5%AB%20%D5%AB%20%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB&amp;f=false|title=Nor baragirk Haykazian lezvi|last=Avetikʹian|first=Gabriel|last2=Avkerian|first2=Mkrtich|last3=Sourmelian|first3=Khachatour|date=1836|publisher=St. Ghazar Publishing House|language=hy}}&lt;/ref&gt;։}}

Այս սխալ սահմանումը [[Մկրտիչ Աւգերեան]]ի «Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի» առաջին տպագրութեան մէջ (1846, էջ 57) աշխարհաբարի վերածուելու եւ կրճատուելու ատեն յառաջացուցած է նոր թիւրիմացութիւն մը․ «Նոր Հայկազեան»-ի մէջ նշուած՝ արեւուն մօտենալու ատեն ժամանակաւորապէս աներեւոյթ դառնալը վերածուած է ընդհանրապէս «դժուար տեսանելի» ըլլալու յատկանիշի՝ ''«Անկած արծիւ. արծուոյ աստեղատունը, որ երբեմն դժար կ՚երեւնայ»''&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=MKNNAQAAMAAJ&amp;pg=PA57&amp;dq=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.+%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5+%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,+%D5%B8%D6%80&amp;hl=ru&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjrkOfKjqqXAxX8KRAIHdd0DZcQ6AF6BAgIEAI#v=onepage&amp;q=%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%AB%D6%82.%20%D5%A1%D6%80%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%B8%D5%B5%20%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%A2%D5%A5%D5%B4%D5%B6%20%D5%A4%D5%AA%D5%A1%D6%80%20%D5%AF'%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D6%89%20%E2%80%94%20%D5%BF%D5%A5%D5%9B%D5%BD%20%D6%87%20%D4%B1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D6%89&amp;f=false|title=Առձեռն բառարան հայկազնեան լեզուի|last=Awgerian|first=Mkrtichʻ|date=1846|publisher=Ի Տպ-ի Սրբոյն Ղազարու|language=hy}}&lt;/ref&gt;, մինչդեռ իրականութեան մէջ Անկած արծիւը գիշերային երկնքի ամենէն պայծառ աստղերէն մին է։ Նոյն բառարանին երկրորդ տպագրութեան մէջ (1865, էջ 62) խմբագիրները, վերստին ստուգելով «Գիրք վաստակոց»-ի 55-րդ գլուխը (''«Ի ժդ օրն ելանէ այն աստղն նիսր իւլ–վագի, որ թարգմանի Անկեալ արծիւ»''), նկատած են, որ բնագրին մէջ անիկա ուղղակիօրէն կը կոչուի «այն աստղն» եւ ոչ թէ աստեղատուն։ Այդ պատճառաւ անոնք ջնջած են Արծիւ աստեղատան վերաբերող սխալ բացատրութիւնը, սակայն տակաւին չգիտնալով թէ ո՛ր աստղն է անիկա՝ տուած են թերի սահմանում մը՝ նշելով միայն այդ գլուխին մէջ յիշատակուած ծագման օրը․ ''«Անկած արծիւ. ընկած արծիւ, ան աստղըն որ դեկտեմբերի 14ին կ՚երեւայ»''&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.nl/books?id=wI9CAQAAIAAJ&amp;pg=PA62|title=Ար̨հդ̨զերհ̨ն բարհ̦արան|last=Lezowi|first=Haykaznean|date=1865|publisher=Ի Սուրբ Ղազար|language=hy}}&lt;/ref&gt; (այս նոյն սահմանումը կրկնած է նաեւ [[Սիմոն Գաբամաճեան]]ը իր 1910-ի բառարանին մէջ)։ Հետագային՝ 1877-ին «Գիրք վաստակոց»-ի Վենետիկի հրատարակութեան ծանօթագրութիւններուն եւ Մխիթարեան բանասէրներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ այս շփոթութիւնը վերջնականապէս պարզաբանուած է՝ յունարէն եւ արաբերէն բնագիրներու համեմատութեամբ փաստելով, որ «Անկած արծիւ» կամ «Անկեալ արծիւ» կոչուածը Քնար աստեղատան պայծառագոյն աստղն է&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;։

== Դիտումներ ==
[[Պատկեր:Summer triangle.png|thumb|upright=1.2|[[Ամառնային եռանկիւն|Ամառնային եռանկիւնը]]
]] 
[[Պատկեր:Vega close to North Pole in AD 13727.png|thumb|Անկած արծիւին դիրքը՝ Հիւսիսային բեւեռին ամենէն մօտեցած ատեն, Ք.Ե. մօտաւորապէս 13727 թուականին]]
[[Հիւսիսային կիսագունդ|Հիւսիսային կիսագնդի]] ամառնային իրիկուններուն, Անկած արծիւը յաճախ կ՚երեւի միջին հիւսիսային լայնութեանց վրայ՝ [[գագաթնակէտ]]ին (զենիթին) մօտ։ Իսկ [[Հարաւային կիսագունդ|հարաւային կիսագնդի]] ձմեռնային եղանակին, միջին հարաւային լայնութիւններէն դիտողին համար աստղը հիւսիսային [[հորիզոն]]էն քիչ մը վեր միայն կ՚երեւի։ Ունենալով +38.78° [[խոտորում|խոտորում]], Անկած արծիւը տեսանելի է լոկ 51° հրւ. լ.-էն դէպի հիւսիս գտնուող վայրերուն մէջ։ Հետեւաբար, աստղը բնաւ չի ծագիր [[Անթարքթիքա|Անտարքթիքայի]] մէջ եւ ոչ ալ Հարաւային Ամերիկայի ծայրագոյն հարաւային մասը՝ ներառեալ [[Չիլի|Շիլիի]] մէջ գտնուող [[Փունթա Արենաս]] (53° հրւ. լ.) քաղաքը։ 51° հս. լ.-էն աւելի հիւսիս գտնուող լայնութեանց վրայ, Անկած արծիւը մնայուն կերպով հորիզոնէն վեր կը մնայ՝ իբրեւ [[շուրջբեւեռային աստղ]]։ Մօտաւորապէս Յուլիս 1-ին, կէս գիշերին, Անկած արծիւը կը հասնի իր [[կուլմինացիա (աստղագիտութիւն)|կատարնակէտին]]՝ ճիշդ այն ատեն, երբ կը հատէ [[միջօրէական (աստղագիտութիւն)|միջօրէականը]]։ Իսկ հակառակ դիրքով՝ Դեկտեմբեր 31-ի եւ Յունուար 1-ի կէս գիշերին, 51° հս. լ.-էն դիտողին համար, Անկած արծիւը վար կը խոնարհի ու գրեթէ կը շօշափէ հորիզոնը՝ բուն հիւսիսի կէտին վրայ։ [[Պատկեր:Path of Vega at winter solstice.png|thumb|Անկած արծիւին ծիրը ձմեռնային արեւադարձի ատեն՝ 51° հս. լ.-էն դիտուած]]
[[File:Precession N.gif|thumb|left|[[գիշերահաւասարներու նահանջում|Գիշերահաւասարներու նահանջման]] պատճառով երկնային հիւսիսային բեւեռին գծած ծիրը աստղերուն մէջ։ Անկած արծիւը ստորին մասին քով գտնուող պայծառ աստղն է։|alt=Սեւ յետնապատկերին վրայ հիւսիսային աստղերը ներկայացնող ճերմակ պզտիկ սկաւառակներ, որոնց վրայ կայ ժամանակի ընթացքին հիւսիսային բեւեռին դիրքը ցոյց տուող շրջանակ մը]]

Ամէն գիշեր, քանի որ [[Երկիր]]ը կը հոլովի իր առանցքին շուրջ, կը թուի թէ աստղերուն դիրքերը կը փոխուին։ Սակայն, երբ աստղ մը կը գտնուի Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութեամբ, անփոփոխ կը մնայ նոյն դիրքին մէջ, ուստի եւ կը կոչուի [[բեւեռային աստղ]]։ Ժամանակի ընթացքին Երկրի հոլովման առանցքին ուղղութիւնը աստիճանաբար կը տեղափոխուի՝ [[գիշերահաւասարներու նահանջում|գիշերահաւասարներու նահանջում]] կոչուող ընթացքին պատճառով։ Նահանջման ամբողջական շրջան մը կը տեւէ 25770 տարի, որուն միջոցին Երկրի բեւեռը [[երկնոլորտ|երկնոլորտին]] վրայ բոլորակ ծիր մը կը գծէ, որ կ՚անցնի քանի մը երեւելի աստղի քովէն։ Ներկայիս իբրեւ բեւեռային աստղ կը ծառայէ [[Բեւեռային աստղ]]ը (Փոլարիս), բայց Ք.Ա. մօտաւորապէս 12000 թուականին բեւեռը Անկած արծիւէն միայն հինգ աստիճան հեռու էր։ Նահանջման պատճառով, Ք.Ե. շուրջ 14000 թուականին բեւեռը դարձեալ պիտի անցնի Անկած արծիւին քովէն։ Անկած արծիւը յաջորդական հիւսիսային բեւեռային աստղերուն ամենէն պայծառն է։ 210000 տարի ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ գիշերային երկինքին պայծառագոյն աստղը, իսկ 290000 տարի ետք պիտի հասնի իր պայծառութեան գագաթնակէտին՝ ունենալով –0.81 [[երեւութական մեծութիւն]]։

Այս աստղը կը գտնուի լայնատարած [[աստեղախումբ]]ի մը [[Գագաթ (երկրաչափութիւն)|գագաթին]] վրայ, որ կը կոչուի [[Ամառնային եռանկիւն]]։ Անիկա կը բաղկանայ Անկած արծիւէն եւ առաջին մեծութեան երկու աստղէ՝ [[Արծիւ (համաստեղութիւն)|Արծիւ]] աստեղատան [[Ալթայիր|Ալթայիրէն]] ու [[Կարապ (համաստեղութիւն)|Կարապ]] աստեղատան [[Տենեպ]]էն։ Այս կազմութիւնը մօտաւորապէս [[ուղղանկիւն եռանկիւն|ուղղանկիւն եռանկեան]] մը ձեւն ունի, որուն ուղիղ [[անկիւն (երկրաչափութիւն)|անկեան]] վրայ կը գտնուի Անկած արծիւը։ Ամառնային եռանկիւնը դիւրաւ կարելի է ճանչնալ հիւսիսային երկինքին մէջ, քանի որ իր շրջակայքը ուրիշ պայծառ աստղ գրեթէ չկայ։

== Դիտումներու պատմութիւն ==
[[File:The first image of Vega.jpg|left|thumb|upright=1.2|«1850-ի Յուլիս 16-17-ի գիշերը, [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ|Ուիփըլ]] եւ [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Պոնտ]] ստացան աստղի մը (Անկած արծիւին) առաջին [[տակէրատպութիւն|տակէրատիպ պատկերը]]»։]]

[[Աստղալուսանկարչութիւն]]ը՝ երկնային մարմիններու [[լուսանկարչութիւն]]ը, սկիզբ առաւ 1840-ին, երբ [[Ճոն Ուիլիամ Տրէյփըր]] [[տակէրատպութիւն|տակէրատպութեան]] եղանակով լուսանկարեց [[լուսին|Լուսինը]]։ 17 Յուլիս 1850-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը (Արեգակէն զատ), որ լուսանկարուեցաւ, երբ անոր պատկերը դարձեալ տակէրատպութեամբ ստացան [[Ուիլիամ Քրենչ Պոնտ|Ուիլիամ Պոնտ]] եւ [[Ճոն Ատամզ Ուիփըլ]]՝ [[Հարվըրտ Քոլէճի աստղադիտարան]]ին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/starnamestheirlo00alle|title=Star names|last=Richard Hinckley Allen|date=1963|publisher=Dover Publications|others=Internet Archive|isbn=978-0-486-21079-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The daguerreotype: nineteenth-century technology and modern science|last=Barger|first=M. Susan|last2=White|first2=William B.|date=2000|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-6458-2|edition=Johns Hopkins pbk. ed|location=Baltimore}}&lt;/ref&gt;։ 1872-ի Օգոստոսին, [[Հենրի Տրէյփըր]] լուսանկարեց Անկած արծիւին [[Աստղագիտական լուսապատկերագրութիւն|լուսապատկերը]], որ աստղի լուսապատկերին առաջին լուսանկարն էր, ուր կը ցուցադրուէին կլանման գիծեր&lt;ref&gt;Barker, George F. (1887). &quot;On the Henry Draper Memorial Photographs of Stellar Spectra&quot;. Proceedings of the American Philosophical Society. 24: 166–172.&lt;/ref&gt;։ Նմանօրինակ գիծեր արդէն իսկ նշմարուած էին Արեգակին լուսապատկերին մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.aip.org/exhibits/cosmology/index.htm|title=A Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology|website=history.aip.org|accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;։ 1879-ին, [[Ուիլիամ Հակինզ]] գործածեց Անկած արծիւին եւ նմանօրինակ աստղերու լուսապատկերներուն լուսանկարները՝ որոշելու համար տասներկու «խիստ ուժգին գիծերու» խումբ մը, որոնք հասարակաց էին այս աստեղային դասակարգութեան։ Ասոնք յետագայով որոշուեցան իբրեւ Ջրածնի [[Պալմէրեան շարք]]ի գիծեր&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Mapping the spectrum: techniques of visual representation in research and teaching|url=https://archive.org/details/mappingspectrumt0000hent|last=Hentschel|first=Klaus|date=2002|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850953-0|location=Oxford ; New York}}&lt;/ref&gt;։ 1943-էն ի վեր, այս աստղին [[աստղային լուսապատկեր|լուսապատկերը]] կը ծառայէ իբրեւ հաստատուն հիմնակէտերէն մէկը, որոնցմով կը դասակարգուին ուրիշ աստղեր։

Անկած արծիւին հեռաւորութիւնը կարելի է ճշդել՝ չափելով անոր աստեղային հականկեան շեղումը խորքի աստղերուն համեմատութեամբ, երբ [[Երկիր]]ը կը դառնայ Արեգակին շուրջը&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/studiesinastrono00gorerich|title=Studies in astronomy|last=Gore|first=J. Ellard (John Ellard)|date=1904|publisher=London, Chatto &amp; Windus|others=University of California Libraries}}&lt;/ref&gt;։ [[Ճուզէփէ Քալանտրելլի]] դիտարկեց աստեղային հականկիւնը 1805–1806 թուականներուն եւ առաջարկեց աստղին համար 4 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը, որ խիստ չափազանցուած հաշիւ մըն էր&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}&lt;/ref&gt;։ Առաջին անձը, որ հրատարակեց աստղի մը հականկիւնը, [[Ֆրիտրիխ Կէօրկ Ուիլհելմ ֆոն Սթրուվէ|Ֆրիտրիխ Կ. Ու. ֆոն Սթրուվէ]]ն էր, երբ յայտարարեց Անկած արծիւին համար 0.125 աղեղնային երկվայրկեանի արժէք մը&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/ashorthistoryas00berrgoog|title=A short history of astronomy|last=Berry|first=Arthur|date=1898|publisher=London, J. Murray|others=unknown library}}&lt;/ref&gt;։ [[Ֆրիտրիխ Պեսսել]] երկբայութեամբ նայեցաւ Սթրուվէի տուեալներուն, եւ երբ Պեսսել հրատարակեց [[Կարապի 61]] աստեղային դրութեան համար 0.314″ հականկիւն մը, Սթրուվէ վերատեսութեան ենթարկեց Անկած արծիւին հականկեան իր արժէքը՝ գրեթէ կրկնապատկելով նախնական հաշիւը։ Այս փոփոխութիւնը աւելի եւս տարակոյս ձգեց Սթրուվէի տուեալներուն վրայ։ Ուստի, ժամանակին աստղագէտներուն մեծ մասը, ներառեալ ինքը՝ Սթրուվէն, հականկեան առաջին հրատարակեալ արդիւնքին պատիւը ընծայեցին Պեսսելի։ Այսուհանդերձ, Սթրուվէի նախնական արդիւնքը իրապէս մօտ էր ներկայիս ընդունուած 0.129″ արժէքին&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Mapping the sky: past heritage and future directions: proceedings of the 133rd Symposium of the International Astronomical Union, held in Paris, France, June 1-5, 1987|date=1988|publisher=Kluwer Academic Publishers|isbn=978-90-277-2809-8|editor-last=International Astronomical Union|location=Dordrecht ; Boston|editor-last2=Débarbat|editor-first2=Suzanne}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://astroprofspage.com/archives/1011|title=Welcome astroprofspage.com - BlueHost.com|website=astroprofspage.com|accessdate=2026-09-25}}&lt;/ref&gt;, ինչպէս որոշուեցաւ «''[[Հիփարքոս (արբանեակ)|Հիփարքոս]]''» [[աստղաչափութիւն|աստղաչափական]] արբանեակին միջոցաւ&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The making of history's greatest star map|url=https://archive.org/details/makingofhistorys0000perr|last=Perryman|first=M. A. C.|date=2010|publisher=Springer|isbn=978-3-642-11601-8|edition=1st ed|location=Heidelberg ; New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&amp;A...323L..49P&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Աստղի մը պայծառութիւնը, [[Երկիր]]էն դիտուած ատեն, կը չափուի չափորոշուած [[լոկարիթմական սանդղակ]]ով մը։ Այս [[երեւութական մեծութիւն]]ը թուային արժէք մըն է, որ կը նուազի աստղին պայծառութեան աւելնալուն համեմատ։ Պարզ աչքով տեսանելի ամենէն տկար աստղերը վեցերորդ կարգի մեծութիւն ունին, մինչ գիշերային երկնքի ամենապայծառ աստղը՝ [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]]ը, −1.46 մեծութեամբ է։ Մեծութեան սանդղակը ստուգաչափելու համար, աստղագէտները ընտրեցին Անկած արծիւը եւ քանի մը նմանօրինակ աստղեր ու հաշուեցին անոնց պայծառութեան միջինը՝ ալիքի բոլոր երկայնութիւններուն վրայ զրօ մեծութիւնը ներկայացնելու համար&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Star-hopping: your visa to viewing the universe|url=https://archive.org/details/starhoppingyourv0000garf|last=Garfinkle|first=Robert A.|date=1997|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59889-7|edition=1. paperback ed|location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;։

[[UBV լուսաչափական դրութիւն]]ը կը չափէ աստղերու մեծութիւնը [[անդրամանուշակագոյն]], կապոյտ եւ դեղին զտիչներու միջոցաւ՝ արտադրելով համապատասխանաբար ''U'', ''B'' եւ ''V'' արժէքները։ Անկած արծիւը վեց [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A0V տեսակի աստղերէն]] մին է, որոնք գործածուեցան սահմանելու համար այս լուսաչափական դրութեան նախնական միջին արժէքները, երբ անիկա ներկայացուեցաւ 1950-ական թուականներուն։ Այս վեց աստղերուն միջին մեծութիւնները սահմանուեցան իբրեւ՝ {{nowrap|''U'' − ''B''}} = {{nowrap|''B'' − ''V''}} = 0։ Ըստ էութեան, մեծութեան սանդղակը ստուգաչափուեցաւ այնպէս, որ այս աստղերուն մեծութիւնը նոյնը ըլլայ [[էլեկտրամագնիսական լուսապատկեր|ելեկտրամագնիսական լուսապատկերին]] դեղին, կապոյտ եւ անդրամանուշակագոյն մասերուն մէջ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F145697&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ուստի, Անկած արծիւը ունի յարաբերաբար հարթ ելեկտրամագնիսական լուսապատկեր մը տեսանելի տիրոյթին մէջ՝ 350–850 [[նանոմեդր]] ալիքի երկայնութեան սահմաններուն մէջ, որուն մեծ մասը կարելի է տեսնել մարդկային աչքով, հետեւաբար ճառագայթահոսքի խտութիւնները մօտաւորապէս հաւասար են՝ 2000–{{val|4000|u=[[Ժանսքի|Jy]]}}&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.eso.org/observing/standards/spectra/hr7001.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Այսուհանդերձ, Անկած արծիւին ճառագայթահոսքի խտութիւնը արագօրէն կը նուազի [[ենթակարմիր]] տիրոյթին մէջ, եւ 5 միքրոմեդրի վրայ մօտ է 100 Jy-ի։

[[File:Star-Vega.png|thumb|upright|Անկած արծիւին լուսանկարը՝ առնուած 2025-ի Մարտին]] 1930-ական թուականներուն Անկած արծիւին կատարուած լուսաչափական չափումները ցոյց կու տային, թէ աստղը ունէր նուազ մեծութեամբ փոփոխականութիւն մը՝ ±0.03 մեծութեան կարգով (շուրջ ±2.8% լուսատուութիւն)։ Այս փոփոխականութեան սահմանը մօտ էր այդ ժամանակուան դիտողական կարողութեանց ծայրագոյն աստիճանին, ուստի Անկած արծիւին փոփոխական ըլլալուն հարցը վիճելի կը մնար։ Անկած արծիւին մեծութիւնը վերստին չափուեցաւ 1981-ին [[Դէյվիտ Տանլափի աստղադիտարան]]ին մէջ եւ ցոյց տուաւ որոշ չափաւոր փոփոխականութիւն մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F130834&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ուստի կարծիք յայտնուեցաւ, թէ Անկած արծիւը երբեմն կը ցուցաբերէ նուազ տատանողութեամբ բաբախումներ, որոնք կապուած են [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի փոփոխական աստղի]] մը հետ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F130834&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ասիկա աստղերու այն դասակարգն է, որոնք ներդաշնակօրէն կը տատանին՝ պատճառ դառնալով աստղին լուսատուութեան պարբերական բաբախումներուն&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA&amp;A..33...75G&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Թէեւ Անկած արծիւը կը համապատասխանէ այս տեսակի փոփոխական աստղերու բնագիտական նկարագիրին, ուրիշ դիտողներ նմանօրինակ փոփոխութիւն չեն գտած։ Ուստի ենթադրուեցաւ, թէ փոփոխականութիւնը հաւանաբար չափումներու կանոնաւոր սխալանքներուն արդիւնքն էր&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.konkoly.hu/pub/ibvs/3301/3308.txt&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1985IAUS..111..225H&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Այսուհանդերձ, 2007-ի յօդուած մը քննեց այս եւ ուրիշ արդիւնքներ ու եզրակացուց, թէ «Նախորդող արդիւնքներուն զգուշաւոր վերլուծում մը ցոյց կու տայ, թէ Անկած արծիւը բաւական հաւանաբար փոփոխական է 1–2% սահմաններուն մէջ, երբեմն հասնելով մինչեւ 4% շեղման միջինէն»&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2007ASPC..364..305G&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Նաեւ, 2011-ի յօդուած մը կը վկայէ, թէ «Անկած արծիւին երկարատեւ (տարուընէ տարի) փոփոխականութիւնը հաստատուեցաւ»&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1002%2Fasna.201111587&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

1979-ին, Անկած արծիւը դարձաւ Արեգակէն զատ առաջին առանձնացեալ [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]]ը, որ ծանօթ է իբրեւ ռէնթկէնեան ճառագայթներ արձակող, երբ անիկա դիտուեցաւ [[Ուայթ Սենտզ հրթիռադաշտ]]էն արձակուած [[Էրոպի]] 350 հրթիռին վրայ զետեղուած պատկերահան ռէնթկէնեան աստղադիտակով մը։ 1983-ին, Անկած արծիւը դարձաւ առաջին աստղը, որուն շուրջը գտնուեցաւ փոշիի սկաւառակ մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F157000&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ [[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ը (IRAS) յայտնաբերեց աստղէն եկող ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում մը, եւ ասիկա վերագրուեցաւ աստղին շուրջը դարձող ու անոր կողմէ տաքցուած փոշիին արձակած ուժանիւթին&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1984Natur.307..441H&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

== Բնագիտական յատկութիւններ ==
Անկած արծիւին [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգը]] A0V է, ուստի անիկա կապտորակ ճերմակ երանգով [[գլխաւոր յաջորդականութեան աստղ]] մըն է, որ իր կեդրոնին (միջուկին) մէջ [[միջուկային միաձուլում|միջուկային միաձուլմամբ]] [[ջրածին]]ը [[հելիոն]]ի կը վերածէ։ Քանի որ մեծ զանգուած ունեցող աստղերը իրենց միաձուլման վառելանիւթը փոքրամարմին աստղերէն աւելի արագ կը սպառեն, Անկած արծիւին գլխաւոր յաջորդականութեան կեանքի տեւողութիւնը մօտաւորապէս մէկ միլիառ տարի է, այսինքն՝ Արեգակին կեանքին մէկ տասներորդը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1979ApJS...40..733M&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Այս աստղին ներկայ տարիքը շուրջ 700&amp;nbsp;միլիոն տարի է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/1211.6055&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, կամ իր գլխաւոր յաջորդականութեան ակնկալեալ ամբողջ կեանքին գրեթէ կէսը։ Գլխաւոր յաջորդականութենէն դուրս գալէ ետք, Անկած արծիւը պիտի դառնայ M դասակարգի [[կարմիր հսկայ]] մը եւ կորսնցնէ իր զանգուածին մեծ մասը՝ վերջապէս վերածուելով [[ճերմակ թզուկ]]ի մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603520&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ներկայիս Անկած արծիւին զանգուածը Արեգակին զանգուածէն երկու անգամէն աւելի մեծ է, իսկ անոր [[ճառագայթաչափական լուսատուութիւն|ամբողջական (պոլոմեդրական) լուսատուութիւնը]] շուրջ 40 անգամ կը գերազանցէ Արեգակինը։ Որովհետեւ անիկա արագօրէն կը հոլովի՝ մօտաւորապէս 16.5 ժամը անգամ մը&lt;ref name=petit2022/&gt;, եւ կը դիտուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ, անոր երեւութական լուսատուութիւնը (հաշուուած այն ենթադրութեամբ, թէ պայծառութիւնը ամէն կողմ հաւասար է) Արեգակին լուսատուութենէն շուրջ 57 անգամ աւելի է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Եթէ Անկած արծիւը փոփոխական է, ապա կրնայ ըլլալ [[Տելթա Վահանի փոփոխական|Տելթա Վահանի տեսակի]] աստղ մը՝ շուրջ 0.107&amp;nbsp;օրուան պարբերական շրջանով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F130834&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւին կեդրոնին մէջ արտադրուած ուժանիւթին մեծ մասը յառաջ կու գայ ածխածին–բորակածին–թթուածին շրջափուլէն ([[CNO շրջափուլ]]), որ [[աստղային միջուկահամադրութիւն|միջուկային միաձուլման]] ընթացք մըն է, ուր [[փրոթոն]]ները կը միանան՝ կազմելու համար հելիոնի միջուկներ՝ ածխածինի, բորակածինի եւ թթուածինի միջանկեալ միջուկներու միջոցաւ։ Այս ընթացքը գերակշռող կը դառնայ շուրջ 17&amp;nbsp;միլիոն&amp;nbsp;K ջերմաստիճանի պարագային&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/evolutionofstars0000sala|title=Evolution of stars and stellar populations|last=Salaris|first=Maurizio|date=2005|publisher=Chichester, West Sussex, England ; Hoboken, NJ, USA : J. Wiley|others=Internet Archive|isbn=978-0-470-09219-4}}&lt;/ref&gt;, որ քիչ մը աւելի բարձր է քան Արեգակին կեդրոնի ջերմաստիճանը, սակայն նուազ արդիւնաւէտ է քան Արեգակին [[փրոթոն-փրոթոնային շղթայ|փրոթոն–փրոթոնային շղթայի]] միաձուլման հակազդեցութիւնը։ CNO շրջափուլը ջերմութեան նկատմամբ խիստ զգայուն է, որուն հետեւանքով կեդրոնին շուրջ կը ստեղծուի [[ջերմափոխանցման գօտի]] մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0310003&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, որ միաձուլման հակազդեցութենէն մնացած «մոխիրը» հաւասարապէս կը բաշխէ կեդրոնական շրջանին մէջ։ Վերի մթնոլորտը կը գտնուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ, հակառակ Արեգակին, որ ունի կեդրոնին շուրջ գտնուող [[ճառագայթային գօտի]] մը եւ անոր վրայ տարածուող ջերմափոխանցման գօտի մը&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Theoretical astrophysics|last=Padmanabhan|first=T.|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56240-9|location=Cambridge ; New York}}&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւէն եկած ուժանիւթի հոսքը ճշդութեամբ չափուած է՝ բաղդատելով չափորոշուած լոյսի աղբիւրներու հետ։ 5480 Å-ի վրայ ճառագայթահոսքի խտութիւնը 3,650 Jy է՝ 2% սխալանքի սահմանով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1970ApJ...161.1015O&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Անկած արծիւին տեսանելի լուսապատկերին մէջ կը գերակշռեն ջրածինի [[կլանման գիծ]]երը, մասնաւորապէս՝ ջրածինի [[Պալմէրեան շարք]]ը, ուր [[ելեկտրոն]]ը կը գտնուի n=2 [[գլխաւոր քուանթային թիւ]]ին վրայ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://web.archive.org/web/20040325051325/http://spiff.rit.edu/classes/phys440/lectures/boltz/boltz.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://archive.org/details/principlesofstel0000clay&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Միւս տարրերուն գիծերը համեմատաբար տկար են, որոնց մէջ ամենէն զօրաւորները իոնացած [[մագնէսիում]]ն, [[երկաթ]]ն ու [[քրոմ]]ն են&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F197.1.57&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Անկած արծիւին [[ռէնթկէնեան ճառագայթում]]ը խիստ տկար է, ինչ որ կը ցուցնէ, թէ այս աստղին [[աստղային պսակ|պսակը]] պէտք է շատ տկար ըլլայ կամ բնաւ գոյութիւն չունենայ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1997A&amp;A...318..215S&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Այսուհանդերձ, քանի որ Անկած արծիւին բեւեռը ուղղուած է դէպի Երկիր եւ հոն կրնայ բեւեռային [[պսակային խոռոչ]] մը գտնուիլ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F157000&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://archive.org/details/principlesofstel0000clay&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, դժուար է հաստատել, թէ պսա՛կն է Անկած արծիւէն (կամ անոր ամենէն մերձաւոր շրջապատէն) նշմարուած ռէնթկէնեան ճառագայթներուն հաւանական աղբիւրը, որովհետեւ պսակային ռէնթկէնեան ճառագայթներուն մեծ մասը տեսութեան ուղղութեամբ պիտի չարձակուէր&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1980SAOSR.389..195V&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F155220&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

[[Լուսապատկերաբեւեռաչափութիւն|Լուսապատկերային բեւեռաչափութեան]] միջոցաւ [[Փիք տիւ Միտիի աստղադիտարան]]ի աստղագէտներու խումբ մը [[մագնիսական դաշտ]] մը յայտնաբերած է Անկած արծիւին մակերեւոյթին վրայ։ Ասիկա մագնիսական դաշտի առաջին այսպիսի յայտնաբերումն է A լուսապատկերային դասակարգի աստղի մը վրայ, որ [[Ap եւ Bp աստղեր|Ap]] տեսակի [[քիմիապէս յատուկ աստղ]] մը չէ։ Այս դաշտին տեսութեան ուղղութեամբ միջին բաղադրիչին ուժգնութիւնը −0,6±0,3 [[կաուս (միաւոր)|կաուս (G)]] է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F200911996&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, ինչ որ բաղդատելի է Արեգակին միջին մագնիսական դաշտին հետ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090623111947.htm|title=Magnetic Field On Bright Star Vega|website=ScienceDaily|language=en|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;։ Անկած արծիւին համար նշուած են նաեւ մօտաւորապէս 30 G ուժգնութեամբ մագնիսական դաշտեր, մինչ Արեգակինը շուրջ 1 G է&lt;ref name=apj229_661/&gt;։ 2015-ին աստղին մակերեւոյթին վրայ նշմարուեցան պայծառ [[աստղաբիծ|աստղաբծեր]]՝ առաջին նման յայտնաբերումը սովորական [[գլխաւոր յաջորդականութեան A տեսակի աստղ|A տեսակի աստղի]] մը վրայ, եւ այս յատկանիշները ցոյց կու տան 0.68&amp;nbsp;օրուան պարբերական շրջանով [[հոլովական ձեւափոխում]]ի նշաններ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425425&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

=== Հոլովում ===
Անկած արծիւին հոլովման շրջանը 16.3 ժամ է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F202143000&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;՝ Արեգակին հոլովման շրջանէն շատ աւելի արագ, բայց նման եւ քիչ մը աւելի դանդաղ քան [[Լուսնթագ]]ին ու [[Երեւակ]]ինը։ Այդ պատճառաւ Անկած արծիւը, այդ երկու մոլորակներուն պէս, բեւեռներուն կողմէն զգալի կերպով [[սեղմուած գնդաձեւ|ճնշուած է]]։

Երբ Անկած արծիւին շառաւիղը մեծ ճշդութեամբ չափուեցաւ [[աստղագիտական միջամտաչափ]]ով մը, ստացուեցաւ անսպասելիօրէն մեծ արժէք մը՝ [[Արեգակի շառաւիղ]]էն 2,73±0,01 անգամ աւելի&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ասիկա 60%-ով աւելի մեծ է քան [[Սիրիոս (աստղ)|Սիրիոս]] աստղին շառաւիղը, մինչդեռ աստեղային տիպարները ցոյց կու տային, թէ անիկա պէտք էր միայն շուրջ 12%-ով մեծ ըլլար։ Սակայն այս անհամաձայնութիւնը կարելի է բացատրել, եթէ Անկած արծիւը արագօրէն հոլովող աստղ մըն է, որ կը դիտուի իր հոլովման բեւեռին ուղղութեամբ։ [[CHARA զանգուած]]ին 2005–2006-ի դիտումները հաստատեցին այս հետեւութիւնը&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;։

[[File:Vega compared with the Sun.jpg|thumb|Անկած արծիւին (ձախին) եւ Արեգակին (աջին) մեծութեանց բաղդատութիւնը]]

Անկած արծիւին բեւեռը՝ անոր հոլովման առանցքը, Երկրէն ձգուած տեսութեան շառաւիղին նկատմամբ հակած է հինգ աստիճանէն ոչ աւելի։ Անկած արծիւին [[աստղային հոլովում|հոլովման]] արագութեան բարձրագոյն հաշիւը հասարակածին երկայնքով կը հասնի երկվայրկեանը 236,2±3.7 քմ-ի&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, ինչ որ շատ աւելի բարձր է քան դիտուած (այսինքն՝ [[յարադրուած հոլովական արագութիւն|յարադրուած]]) հոլովական արագութիւնը, քանի որ Անկած արծիւը կը տեսնուի գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Ասիկա կը կազմէ 88%-ը այն արագութեան, որուն պարագային աստղը [[կեդրոնախոյս ուժ|կեդրոնախոյս ազդեցութեանց]] պատճառաւ պիտի սկսէր քայքայուիլ&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;։ Անկած արծիւին այս արագ հոլովումը կը յառաջացնէ հասարակածային զգալի ուռեցք մը, այնպէս որ հասարակածին շառաւիղը 19%-ով աւելի մեծ է քան բեւեռային շառաւիղը, մինչդեռ Արեգակնային դրութեան մոլորակներէն ամենէն շատ ճնշուածին՝ Երեւակին պարագային այդ տարբերութիւնը 11%-էն քիչ մը նուազ է։ Այս աստղին չափուած բեւեռային շառաւիղը 2.418 [[արեգակնային շառաւիղ]] է, իսկ հասարակածային շառաւիղը՝ 2.726 արեգակնային շառաւիղ։ Երկրէն այս ուռեցքը կը դիտուի բեւեռին ուղղութեամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ շառաւիղին չափազանց մեծ գնահատականին։

Բեւեռներուն վրայ տեղական [[մակերեւութային ձգողականութիւն|մակերեւութային ծանրութեան զօրութիւնը]] աւելի մեծ է քան հասարակածին վրայ, ինչ որ աստղին վրայ կը յառաջացնէ [[գործօն ջերմաստիճան]]ի տարբերութիւն․ բեւեռային ջերմաստիճանը մօտ է 10000 K-ի, մինչ հասարակածային ջերմաստիճանը շուրջ 8152 K է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Բեւեռներուն եւ հասարակածին միջեւ ջերմաստիճանի այս մեծ տարբերութիւնը կը յառաջացնէ [[ձգողական մթագնում]]ի ուժգին երեւոյթ մը։ Բեւեռներուն կողմէն դիտուած ատեն, աստղին եզրը կ՚երեւի աւելի մթին (նուազ սաստկութեամբ), քան ինչ որ սովորաբար պիտի ակնկալուէր համաչափ գնդաձեւ աստղի մը համար։ Ջերմաստիճանի այս աստիճանական փոփոխութիւնը կրնայ նաեւ նշանակել, թէ Անկած արծիւը հասարակածին շուրջ ունի ջերմափոխանցման գօտի մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603327&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=NOAO Press Release 06-03: Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|website=www.noao.edu|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;, մինչդեռ մթնոլորտին մնացեալ մասը հաւանաբար կը գտնուի գրեթէ զուտ [[ճառագայթային գօտի|ճառագայթային հաւասարակշռութեան]] մէջ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1017%2FS1743921304004314&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ըստ [[Ֆոն Ցայփելի տեսութիւն|Ֆոն Ցայփելի տեսութեան]], տեղական լուսատուութիւնը բեւեռներուն վրայ աւելի բարձր է։ Հետեւաբար, եթէ Անկած արծիւը դիտուէր իր [[հասարակած]]ին մակարդակին ուղղութեամբ՝ փոխանակ գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ դիտուելու, անոր ընդհանուր պայծառութիւնը աւելի նուազ պիտի ըլլար։

Քանի որ Անկած արծիւը երկար ժամանակ գործածուած է իբրեւ [[ստուգաչափիչ աստղ|հեռադիտակներու ստուգաչափման հիմնական աստղ]], անոր արագ հոլովման յայտնաբերումը կրնայ հարցականի տակ դնել այն հիմնական ենթադրութիւնները, որոնք կը յենէին աստղին համաչափ գնդաձեւ ըլլալուն վրայ։ Հիմա, երբ Անկած արծիւին դիտման անկիւնն ու հոլովման արագութիւնը աւելի լաւ ծանօթ են, կարելի պիտի ըլլայ բարելաւել գործիքներու ստուգաչափումը&lt;ref&gt;{{Citation|title=PubMed|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=PubMed&amp;oldid=1378582663|date=2026-10-05|accessdate=2026-10-08|language=en}}&lt;/ref&gt;։

=== Տարրերու պարունակութիւն ===
Աստղագիտութեան մէջ այն տարրերը, որոնք հելիոնէն աւելի բարձր [[ատոմական թիւ|հիւլէական թիւ]] ունին, կը կոչուին «մետաղներ»։ Անկած արծիւին [[լուսոլորտ]]ին [[մետաղականութիւն]]ը կը կազմէ Արեգակին մթնոլորտին մէջ գտնուող ծանր տարրերու քանակութեան միայն շուրջ 32%-ը (բաղդատելով, օրինակ, նմանօրինակ Սիրիոս աստղին հետ, ուր մետաղականութեան պարունակութիւնը Արեգակէն երեք անգամ աւելի է)։ Բաղդատութեան համար նշենք, որ Արեգակին մէջ հելիոնէն ծանր տարրերու քանակութիւնը շուրջ Z&lt;sub&gt;Sol&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;=&amp;nbsp;0,0172±0,002. է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0603001&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Հետեւաբար, բաղադրութեան տեսակէտէն, Անկած արծիւին միայն շուրջ 0.54%-ը կը բաղկանայ հելիոնէն աւելի ծանր տարրերէ։ [[Բորակածին]]ը քիչ մը ''աւելի'' առատ է, [[թթուածին]]ը՝ աննշան չափով նուազ, իսկ [[ծծումբ]]ին պարունակութիւնը կը կազմէ արեգակնայինին շուրջ 50%-ը։ Միւս կողմէ, միւս գլխաւոր տարրերուն մեծ մասին պարագային Անկած արծիւը ունի արեգակնային պարունակութեան միայն 10%-էն 30%-ը, իսկ [[պարիում]]ին (ծանրաքարին) եւ [[սքանտիում]]ին պարունակութիւնը 10%-էն վար է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւը իր անսովոր ցած մետաղականութեան պատճառաւ կը հանդիսանայ տկար [[Լամպտա Եզնարածի աստղ|Լամպտա Անդէորդի (Եզնարածի) տեսակի աստղ]] մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1990BICDS..38..137R&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F319000&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Սակայն A0–F0 [[աստղային դասակարգում|լուսապատկերային դասակարգի]] այսպիսի քիմիապէս յատուկ աստղերու գոյութեան պատճառը անյայտ կը մնայ։ Հաւանականութիւններէն մին այն է, թէ այս քիմիական յատկութիւնը կրնայ [[թափանցում (բնագիտութիւն)|տարածման (տիֆուզիայի)]] կամ զանգուածի կորուստի հետեւանք ըլլալ, թէեւ աստեղային տիպարները ցոյց կու տան, որ ասիկա սովորաբար տեղի կ՚ունենայ միայն աստղի մը ջրածինի այրման կեանքի վերջաւորութեան մօտ։ Ուրիշ հաւանականութիւն մըն է, որ աստղը կազմուած է կազէ եւ փոշիէ բաղկացած [[միջաստղային միջավայր]]է մը, որ անսովոր կերպով աղքատ էր մետաղներով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.1998.02070.x&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւին մէջ հելիոնի եւ ջրածինի դիտուած յարաբերութիւնը 0,030±0,005 է, ինչ որ Արեգակինէն շուրջ 40%-ով նուազ է։ Ասոր պատճառը կրնայ ըլլալ մակերեւոյթին մօտ հելիոնի [[ջերմափոխանցման գօտի]]ի մը անհետացումը։ Ուժանիւթի փոխանցումը անոր փոխարէն կը կատարուի [[ճառագայթային փոխանցում|ճառագայթային ընթացքով]], ինչ որ տարածման միջոցաւ կրնայ յառաջացնել պարունակութեան այս անկանոնութիւնը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F168279&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

=== Շարժաբանութիւն ===
Անկած արծիւին [[շառաւիղային արագութիւն]]ը այս աստղին շարժման այն բաղադրիչն է, որ ուղղուած է Երկրի տեսութեան շառաւիղին երկայնքով։ Երկրէն հեռացող շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւէն եկող լոյսը շեղի դէպի աւելի ցած [[յաճախականութիւն]] (դէպի կարմիրը), իսկ դէպի Երկիր ուղղուած շարժման պարագային՝ դէպի աւելի բարձր յաճախականութիւն (դէպի կապոյտը)։ Ուստի աստղին արագութիւնը կարելի է չափել անոր լուսապատկերին շեղման չափէն[cite: 2, 24]։ Այս [[կապոյտ շեղում]]ին ճշգրիտ չափումները կու տան երկվայրկեանը −13,9±0,9 քմ արժէքը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1967IAUS...30...57E&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Նուազի նշանը ցոյց կու տայ դէպի Երկիր ուղղուած յարաբերական շարժում մը։

Տեսութեան շառաւիղին ուղղահայեաց շարժումը պատճառ կը դառնայ, որ Անկած արծիւին դիրքը տեղափոխուի խորքի աւելի հեռաւոր աստղերուն նկատմամբ։ Աստղին դիրքին զգուշաւոր չափումը թոյլ կու տայ հաշուել այս անկիւնային շարժումը, որ ծանօթ է իբրեւ [[յատուկ շարժում]]։ Անկած արծիւին յատուկ շարժումը [[ուղղակի ծագում]]ով (որ երկրային [[երկայնութիւն|երկայնութեան]] երկնային համապատասխանն է) տարեկան 202.03 ± 0.63 [[հազարերորդական աղեղնային երկվայրկեան]] (mas) է, իսկ [[խոտորում]]ով (որ կը համապատասխանէ [[լայնութիւն|լայնութեան]] փոփոխութեան)՝ տարեկան 287,47±0,54 mas։ Անկած արծիւին ընդհանուր յատուկ շարժումը տարեկան 327,78 mas է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;http://www.astro.virginia.edu/class/majewski/astr551/lectures/VELOCITIES/velocities.html&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, որուն հետեւանքով աստղը ամէն 11.000 տարին մէկ աստիճանի անկիւնային տեղափոխութիւն կը կատարէ։

[[Ծիր Կաթինային համակարգ|Ծիր Կաթինի դասաւորութեան դրութեան]] մէջ Անկած արծիւին [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութեան]] բաղադրիչներն են՝ (U, V, W) = (−16,1±0,3, −6,3±0,8, −7,7±0,3) քմ/երկվրկ, իսկ ընդհանուր անջրպետային արագութիւնը երկվայրկեանը 19 քմ է&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Թէեւ Անկած արծիւը ներկայիս գիշերային երկնքի միայն հինգերորդ ամենապայծառ աստղն է, անիկա կամաց-կամաց աւելի պայծառ կը դառնայ, քանի որ իր յատուկ շարժման պատճառաւ կը մօտենայ Արեգակին&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/anintroductiont19unkngoog|title=An introduction to astronomy|last=Moulton|first=Forest Ray|date=1906|publisher=New York, London, The Macmillan company|others=University of California}}&lt;/ref&gt;։ Անկած արծիւը իր ամենամօտիկ դիրքին պիտի հասնի մօտաւորապէս 264000 տարի ետք՝ Արեգակէն 13.2 լուսատարի (4.04 պարսեկ) [[արեւամերձ կէտ|արեւամերձ]] հեռաւորութեան վրայ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201425221&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Այս աստղին շարժաբանական յատկութիւններուն համաձայն, կը թուի թէ անիկա կը պատկանի [[Կաստօրի շարժող խումբ]] կոչուող աստեղային միաւորման մը։ Սակայն Անկած արծիւը կրնայ այս խումբէն շատ աւելի հին ըլլալ, ուստի անոր պատկանիլը կը մնայ անորոշ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1088%2F0004-637X%2F708%2F1%2F71&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Այս խումբը կը պարունակէ շուրջ 16 աստղ, ներառեալ՝ [[Ալֆա Կշիռ|Կշիռի Ալֆան]], [[Ալֆա Կեփէոս|Կեփէոսի Ալֆան]], [[Կաստօր (աստղ)|Կաստօրը]], [[Փոմալհօթ]]ը եւ Անկած արծիւը։ Խումբին բոլոր անդամները կը շարժին գրեթէ միեւնոյն ուղղութեամբ եւ համանման [[տարածական արագութիւն|անջրպետային արագութիւններով]]։ Շարժող խումբի մը պատկանիլը կ՚ենթադրէ, թէ այս աստղերը հասարակաց ծագում ունեցած են [[բաց աստղակոյտ]]ի մը մէջ, որ հետագային կորսնցուցած է իր ձգողական կապը&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Observer's guide to stellar evolution: the birth, life, and death of stars|last=Inglis|first=Mike|date=2003|publisher=Springer|isbn=978-1-85233-465-9|series=Patrick Moore's practical astronomy series|location=London ; New York}}&lt;/ref&gt;։ Այս շարժող խումբին գնահատուած տարիքը {{val|200|100|u=միլիոն տարի}} է, իսկ անոնց միջին անջրպետային արագութիւնը՝ երկվայրկեանը 16.5 քմ&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Introductory statistics and analytics: a resampling perspective|last=Bruce|first=Peter C.|date=2014|publisher=John Wiley, Inc|isbn=978-1-118-88133-0|location=Hoboken, New Jersey}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/9905243&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

== Հաւանական մոլորակային դրութիւն ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:1em; text-align:center; font-size:90%;&quot;
|+ '''Անկած արծիւին մոլորակային դրութիւնը'''&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
|-
! Ենթադրեալ մոլորակ / Սկաւառակ !! Զանգուած&lt;br /&gt;([[Երկրի զանգուած|M&lt;sub&gt;⊕&lt;/sub&gt;]]) !! Շրջագայութեան պարբերութիւն&lt;br /&gt;(օր) !! Մեծ կիսառանցք / Շառաւիղ&lt;br /&gt;([[աստղագիտական միաւոր|ԱՄ]]) !! Արտակեդրոնութիւն !! Հակում&lt;br /&gt;(°)
|-
| ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || ≥ 21.9 ± 5.1 || 2.42977 ± 0.00016 || 0.04555 ± 0.00053 || 0.25 ± 0.15 || —
|-
| '''Տաք փոշի''' || — || — || ≤ 0.2 || — || —
|-
| ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || 20 || — || ~2–5 || — || —
|-
| '''Ներքին սկաւառակ''' || — || — || (3–5)–78 || — || 7–8
|-
| ''Ենթադրեալ մոլորակ'' || &lt; 6 || — || ~65 || — || —
|-
| '''Արտաքին սկաւառակ''' || — || — || 78–170 || — || 9–11
|-
| '''Լուսապսակ (հալօ)''' || — || — || &lt; 250 || — || —
|}
[[File:Imaging of the Vega Debris System using JWST MIRI - figure 1.png|thumb|Անկած արծիւին շուրջ գտնուող բեկորային սկաւառակը՝ դիտուած [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակին]] MIRI գործիքով (բոլոր պատկերները) եւ ALMA-ով (ստորին աջ պատկերին եզրագիծերը)։ Պատկերը հրատարակուած է Սուի եւ այլոց կողմէ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։]]

=== Ենթակարմիր ճառագայթման յաւելում ===
[[Ենթակարմիր աստղագիտական արբանեակ]]ին (IRAS) վաղ արդիւնքներէն մին եղաւ Անկած արծիւէն եկող [[ենթակարմիր]] ճառագայթահոսքի յաւելման յայտնաբերումը, որ կը գերազանցէր միայն աստղէն ակնկալուած չափը։ Այս յաւելումը չափուեցաւ 25, 60 եւ 100 միքրոմեդր (μm) ալիքի երկայնութիւններու վրայ, եւ կու գար աստղին շուրջ կեդրոնացած 10 աղեղնային երկվայրկեան (10″) անկիւնային շառաւիղով տարածքէ մը։ Անկած արծիւին չափուած հեռաւորութեան վրայ ասիկա կը համապատասխանէր 80 [[աստղագիտական միաւոր]] (ԱՄ) իրական շառաւիղի մը, ուր մէկ աստղագիտական միաւորը [[Արեգակ]]ին շուրջ [[Երկիր|Երկրի]] [[ծիր]]ին միջին շառաւիղն է։ Ենթադրուեցաւ, թէ այս ճառագայթումը կու գար աստղին շուրջ դարձող՝ միլիմեդրի կարգի մեծութեամբ մասնիկներու դաշտէ մը, քանի որ անկէ աւելի պզտիկ որեւէ մասնիկ ի վերջոյ դուրս պիտի մղուէր դրութենէն ճառագայթային ճնշման պատճառաւ կամ պիտի քաշուէր դէպի աստղը՝ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի արգելակման հետեւանքով&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F162559&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Վերջինս հետեւանքն է ճառագայթային ճնշման, որ կը յառաջացնէ [[տիեզերական փոշի|փոշիի]] մասնիկին ծրային շարժման հակառակող ներգործօն ուժ մը՝ ստիպելով զայն պարուրաձեւ ներս քաշուիլ։ Այս երեւոյթը առաւել զգալի է աստղին աւելի մօտ գտնուող մանր մասնիկներուն պարագային&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2F97.6.423&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւին յետագայ չափումները 193 μm-ի վրայ ցոյց տուին ենթադրեալ մասնիկներուն համար սպասուածէն աւելի ցած ճառագայթահոսք մը, ինչ որ կը նշանակէր, թէ անոնք պէտք է ըլլային 100 μm կամ աւելի պզտիկ կարգի։ Անկած արծիւին ծիրին մէջ այս քանակութեամբ փոշի պահպանելու համար անհրաժեշտ պիտի ըլլար համալրման մնայուն աղբիւր մը։ Փոշիի պահպանման համար առաջարկուած դրութիւններէն մին միաձուլուած մարմիններու [[սկաւառակ]] մըն էր, որոնք կը գտնուէին սեղմուելու եւ մոլորակ մը կազմելու ընթացքի մէջ&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;։ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի բաշխման յարմարցուած տիպարները ցոյց կու տան, թէ անիկա 120 աստղագիտական միաւոր շառաւիղով բոլորակ սկաւառակ մըն է՝ դիտուած գրեթէ բեւեռին ուղղութեամբ։ Բաց աստի, սկաւառակին կեդրոնը կայ առնուազն 80 ԱՄ շառաւիղով բացուածք (խոռոչ) մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1046%2Fj.1365-8711.2000.03331.x&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւին շուրջ ենթակարմիր ճառագայթման յաւելման յայտնաբերումէն ետք գտնուեցան ուրիշ աստղեր ալ, որոնք ցոյց կու տան փոշիի ճառագայթման վերագրելի նմանօրինակ անկանոնութիւն մը։ 2002-ի տուեալներով՝ յայտնաբերուած են այսպիսի շուրջ 400 աստղեր, որոնք կոչուեցան «անկած-արծուակերպ» կամ «Անկած արծիւի յաւելումով» աստղեր։ Կը կարծուի, թէ ասոնք կրնան լոյս սփռել [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային դրութեան]] ծագման վրայ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....124..514S&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

=== Բեկորային սկաւառակներ ===
2005-ին Սփիթցըր տիեզերական հեռադիտակը ստացաւ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող փոշիին բարձր յստակութեամբ ենթակարմիր պատկերները։ Պարզուեցաւ, որ անիկա կը տարածուի մինչեւ 43″ (330 ԱՄ)՝ 24 μm ալիքի երկայնութեան վրայ, 70″ (543 ԱՄ)՝ 70 μm-ի վրայ եւ 105″ (815 ԱՄ)՝ 160 μm-ի վրայ։ Այս շատ աւելի լայն սկաւառակները բոլորակ էին եւ զերծ՝ կոյտերէ, իսկ փոշիի մասնիկներուն մեծութիւնը կը տատանէր 1–50 μm-ի միջեւ։ Այս փոշիին ընդհանուր զանգուածը կը գնահատուի Երկրի զանգուածին 3 × 10&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; մասը (շուրջ 7.5 անգամ աւելի զանգուածեղ քան աստղակերպերու գօտին)։ Փոշիին յառաջացման համար պահանջուած պիտի ըլլային բախումներ աստղակերպերու այնպիսի խումբի մը մէջ, որ կը համապատասխանէ Արեգակին շուրջ գտնուող [[Քոյփըրի գօտի]]ին։ Ուստի աւելի հաւանական է, որ այս փոշին կը յառաջանայ Անկած արծիւին շուրջ գտնուող [[բեկորային սկաւառակ]]է մը, եւ ոչ թէ նախամոլորակային սկաւառակէ մը, ինչպէս կը կարծուէր նախապէս&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

[[Image:Massive Smash-Up at Vega.jpg|thumb|Թզուկ մոլորակի չափ ունեցող մարմիններու ոչ վաղ անցեալին տեղի ունեցած հսկայական բախման գեղարուեստական պատկերացումը, որ կրնայ նպաստած ըլլալ Անկած արծիւին շուրջ փոշիի օղակին յառաջացման]]

Բեկորային սկաւառակին ներքին սահմանը գնահատուեցաւ 11 ± 2″ կամ 70–100 ԱՄ։ Փոշիի սկաւառակը կը յառաջանայ, երբ Անկած արծիւին ճառագայթային ճնշումը դէպի դուրս կը մղէ աւելի մեծ մարմիններու բախումներէն գոյացած բեկորները։ Սակայն Անկած արծիւին կեանքի տեւողութեան ընթացքին դիտուած փոշիի քանակութեան շարունակական արտադրութիւնը պիտի պահանջէր հսկայական սկզբնական զանգուած մը՝ [[Լուսնթագ]]ի զանգուածէն հարիւրաւոր անգամներ աւելի։ Հետեւաբար աւելի հաւանական է, որ անիկա յառաջացած է միջին (կամ աւելի մեծ) չափի [[գիսաստղ]]ի մը կամ աստղակերպի մը յարաբերաբար նոր տրոհման հետեւանքով, որ ապա աւելի եւս մանրացած է՝ փոքր բեկորներուն եւ այլ մարմիններու միջեւ տեղի ունեցած բախումներուն պատճառաւ։ Այս փոշոտ սկաւառակը աստղին տարիքին համեմատ բաւական երիտասարդ պէտք է ըլլայ եւ ի վերջոյ պիտի ցրուի, եթէ նոր բախումներ յաւելեալ փոշի չմատակարարեն&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0504086&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Դիտումները, որոնք նախ կատարուեցան 2001-ին Տէյվիտ Սիարտիի եւ Ժերար վան Պելի կողմէ՝ Փալոմարի փորձարկային միջամտաչափով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0105561&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, եւ ապա հաստատուեցան 2006-ին Ուիլսըն լերան CHARA զանգուածով ու 2011-ին Հոփքինզ լերան Ենթակարմիր տեսողական հեռադիտակներու զանգուածով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201117017&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, երեւան հանեցին Անկած արծիւին շուրջ ներքին փոշիի գօտիի մը գոյութեան ապացոյցներ։ Սկիզբ առնելով աստղէն 8 ԱՄ հեռաւորութեան սահմաններուն մէջ՝ այս արտակենդանակերպային փոշին կրնայ վկայել դրութեան ներսը տեղի ունեցող ուժաբանական խանգարումներու մասին&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A20054522&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ասիկա կրնայ հետեւանք ըլլալ գիսաստղերու կամ [[ասուպ]]ներու (երկնաքարերու) սաստիկ ռմբակոծման եւ կրնայ ապացոյց հանդիսանալ մոլորակային դրութեան մը գոյութեան&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnrs.fr/|title=Centre national de la recherche scientifique (CNRS)|date=2026-09-17|website=www.cnrs.fr|language=fr|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;։

Սկաւառակը դիտուեցաւ նաեւ 2020-ին՝ ALMA-ով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, 2022-ին՝ Մեծ միլիմեդրական հեռադիտակով (LMT)&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1093%2Fmnras%2Fstac1510&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;, իսկ 2024-ին՝ Հապըլ տիեզերական հեռադիտակին STIS&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; եւ [[Ճէյմզ Ուէպ տիեզերական հեռադիտակ|Ճէյմզ Ուէպ]]ի MIRI գործիքներով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ ALMA-ի պատկերը առաջին անգամ ըլլալով յստակօրէն զատորոշեց արտաքին սկաւառակը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Faba0a4&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Հապըլի դիտումը կը նկատուի սկաւառակին առաջին պատկերը ցրուած լոյսի մէջ, որ նաեւ յայտնաբերեց փոշիի մանր հատիկներէ կազմուած արտաքին լուսապսակ (հալօ) մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fad67cb&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին դիտումները նոյնպէս յայտնաբերեցին լուսապսակը, արտաքին սկաւառակը եւ, առաջին անգամ ըլլալով, ներքին սկաւառակը։ Ենթակարմիր դիտումները առաջին անգամ ցոյց տուին նաեւ 60 ԱՄ-ի վրայ գտնուող բացատ մը։ Արտաքին սկաւառակէն ներս գտնուող փոշիին բաշխումը կը համապատասխանէ Փոյնթինկ–Ռոպըրթսընի երեւոյթով փոշիի ներս քաշուելուն։ Ներքին սկաւառակին ներքին եզրը ծածկուած է պսակագրիչին ետեւ, սակայն լուսաչափութեան միջոցաւ հետեւցուեցաւ, որ անիկա կը գտնուի 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Աստղը շրջապատուած է նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելումով մը, որ երկրորդ բացատ մը կը ձգէ ներքին սկաւառակին եւ աստղին շուրջ գտնուող տաք փոշիին միջեւ։ Այս տաք ենթակարմիր յաւելումը կը գտնուի շուրջ 0.2 ԱՄ կամ աւելի մօտ տարածութեան մէջ եւ կազմուած է մանր հատիկներէ, ինչպէս՝ գրաֆիթէ եւ [[երկաթ]]ի ու մանկանի թթուուկներէ (օքսիտներէ), ինչ որ նախապէս հաստատուած էր&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

=== Հաւանական մոլորակներ ===
1997-ին Ճէյմզ Քլարք Մաքսուէլ հեռադիտակով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին «երկարաձիգ պայծառ կեդրոնական շրջան» մը, որ իր գագաթնակէտին կը հասնէր Անկած արծիւէն հիւսիս-արեւելք՝ 9″ (70 ԱՄ) հեռաւորութեան վրայ։ Ենթադրուեցաւ, թէ ասիկա կա՛մ փոշիի սկաւառակին խանգարումն է մոլորակի մը կողմէ, կա՛մ ալ փոշիով շրջապատուած եւ ծիրի մէջ դարձող երկնային մարմին մը։ Այսուհանդերձ, Քեք հեռադիտակին պատկերները բացառեցին մինչեւ 16 մեծութեան արբանեակի մը գոյութիւնը, ինչ որ պիտի համապատասխանէր Լուսնթագի զանգուածէն 12 անգամ աւելի մեծ մարմինի մը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998Natur.392..788H&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Հաուայիի Միացեալ աստղագիտական կեդրոնի եւ Լոս Անճելըսի Քալիֆորնիոյ համալսարանի (UCLA) [[աստղագէտ]]ները կարծիք յայտնեցին, թէ պատկերը կրնայ մատնանշել տակաւին կազմաւորման ընթացքի մէջ գտնուող մոլորակային դրութիւն մը&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|title=http://outreach.jach.hawaii.edu/pressroom/1998_vega/|website=outreach.jach.hawaii.edu|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;։

Մոլորակին բնոյթը որոշելը դիւրին չէ եղած․ 2002-ի յօդուած մը կ՚ենթադրէ, թէ այդ կոյտերը յառաջացած են մօտաւորապէս Լուսնթագի զանգուածն ունեցող եւ արտակեդրոն ծիրով դարձող մոլորակի մը ազդեցութենէն։ Փոշին պիտի հաւաքուէր այնպիսի ծիրերու մէջ, որոնք այս մոլորակին հետ ունին միջին շարժման ձայնակցութիւն (ռեզոնանս)՝ ուր անոնց շրջագայութեան պարբերութիւնները մոլորակին պարբերութեան հետ կը կազմեն ամբողջական կոտորակներ՝ յառաջացնելով նշմարուած կուտակումները&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0203264&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

2003-ին ենթադրութիւն յայտնուեցաւ, թէ այս կոյտերը կրնային յառաջացած ըլլալ մօտաւորապէս [[Նեպտուն (մոլորակ)|Նեպտունի]] զանգուածով մոլորակի մը կողմէ, որ 56 միլիոն տարուան ընթացքին 40-էն տեղափոխուած է 65 ԱՄ հեռաւորութեան վրայ&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...598.1321W&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;՝ բաւականաչափ լայն ծիր մը, որ թոյլ կու տայ Անկած արծիւին աւելի մօտ պզտիկ ժայռային մոլորակներու կազմաւորումը։ Այս մոլորակին տեղափոխութիւնը հաւանաբար պիտի պահանջէր ձգողական փոխազդեցութիւն աւելի պզտիկ ծիրի մը մէջ գտնուող երկրորդ, աւելի մեծ զանգուածով մոլորակի մը հետ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.roe.ac.uk/roe/support/pr/pressreleases/vega.html|title=The Royal observatory, Edinburgh|website=www.roe.ac.uk|language=en|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;։

2005-ին, գործածելով Հաուայիի Սուպարու հեռադիտակին վրայ տեղադրուած պսակագրիչ մը, աստղագէտները կրցան Անկած արծիւին շուրջ դարձող մոլորակին հաւանական զանգուածը աւելի եւս սահմանափակել՝ մինչեւ Լուսնթագի զանգուածին առաւելագոյնը 5–10-ապատիկը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/astro-ph/0608362&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Բեկորային սկաւառակին մէջ հաւանական կոյտերու հարցը վերստին քննուեցաւ 2007-ին՝ Փլաթօ տը Պիւրի միջամտաչափին աւելի նոր ու զգայուն գործիքներով։ Դիտումները ցոյց տուին, որ բեկորային օղակը ողորկ է եւ համաչափ։ Նախապէս նշուած կուտակումներուն ոչ մէկ հետք գտնուեցաւ, ինչ որ կասկածի տակ դրաւ ենթադրեալ հսկայ մոլորակին գոյութիւնը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201116796&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Սկաւառակին ողորկ կառուցուածքը հաստատուեցաւ նաեւ Հիւզի եւ այլոց (2012)&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://arxiv.org/abs/1203.0318&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; ու Հերշել տիեզերական հեռադիտակին յետագայ դիտումներով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%2F201014574&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Թէեւ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակ մը տակաւին ուղղակիօրէն չէ դիտուած, մոլորակային դրութեան մը ներկայութիւնը դեռ չի կրնար բացառուիլ։ Ուստի, աստղին աւելի մօտ կրնան դառնալ աւելի պզտիկ՝ երկրային տիպի մոլորակներ։ Անկած արծիւին շուրջ մոլորակային ծիրերուն հակումը հաւանաբար սերտօրէն ուղղուած է այս աստղին [[հասարակած]]ային մակարդակին երկայնքով&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1086%2F131516&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

Անկած արծիւին շուրջ դարձող ենթադրեալ մոլորակի մը վրայ գտնուող դիտողի մը համար Արեգակը պիտի երեւէր իբրեւ 4.3 մեծութեամբ տկար աստղ մը՝ Աղաւնի [[Աստեղատուն|աստեղատան]] մէջ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/2006JAHH....9..173H|website=ui.adsabs.harvard.edu|accessdate=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;։

2021-ին հրատարակուած յօդուած մը, որ կը վերլուծէր Անկած արծիւին [[լուսապատկեր]]ներուն 10 տարուան տուեալները, աստղին շուրջ յայտնաբերեց 2.43 օրուան պարբերութեամբ թեկնածու ազդանշան մը, որուն կեղծ ըլլալու հաւանականութիւնը վիճակագրօրէն գնահատուեցաւ միայն 1%&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-3881%2Fabdec8&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։ Նկատի առնելով ազդանշանին լայնոյթը՝ հեղինակները գնահատեցին առնուազն 21.9 ± 5.1 Երկրի զանգուած, սակայն նկատի ունենալով բուն Անկած արծիւին [[հոլովում|հոլովման]] խիստ թեք դիրքը (Երկրէն դիտուած՝ միայն 6.2°), մոլորակը նոյնպէս կրնայ ուղղուած ըլլալ այդ մակարդակով, ինչ որ անոր կու տայ 203 ± 47 Երկրի զանգուածի իրական արժէք մը&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;։ Հետազօտողները նշմարեցին նաեւ 196.4 (+1.6 / −1.9) օրուան տկար ազդանշան մը, որ կրնայ համապատասխանել 80 ± 21 Երկրի զանգուածի (740 ± 190՝ 6.2° հակման պարագային), բայց առկայ տուեալներով անիկա չափազանց տկար է՝ իրական ազդանշան մը համարուելու համար&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;։

Ճէյմզ Ուէպ հեռադիտակին MIRI գործիքով կատարուած դիտումները յայտնաբերեցին դիմացէն երեւցող խիստ բոլորակ սկաւառակ մը։ Անոր ձեւաբանութիւնը ցոյց կու տայ, որ 10 ԱՄ-էն անդին [[Երեւակ]]էն աւելի մեծ զանգուածով մոլորակ չկայ։ Սկաւառակը շուրջ 60 ԱՄ-ի վրայ ունի բացատ մը։ Ուրիշ աստղերու շուրջ գտնուող սկաւառակներուն մէջ այսպիսի բացատներ բացող մոլորակներու գոյութիւն կ՚ենթադրուի, եւ ասիկա Անկած արծիւին համար նոյնպէս փորձարկուած է նմանարկումներու միջոցաւ։ Նմանարկումները ցոյց տուած են, որ 65 ԱՄ-ի վրայ գտնուող եւ 6 Երկրի զանգուածէն (M&lt;sub&gt;⊕&lt;/sub&gt;) պակաս զանգուած ունեցող մոլորակ մը պիտի յառաջացնէր ներքին անհամաչափ կառուցուածքներ, որոնք Անկած արծիւին սկաւառակին մէջ չեն տեսնուիր․ ուստի բացատ բացող որեւէ մոլորակ պէտք է աւելի պզտիկ զանգուած ունենայ։ Բաց աստի, ներքին սկաւառակին ներքին եզրը գնահատուած է 3–5 ԱՄ-ի վրայ։ Անկած արծիւը ցոյց կու տայ նաեւ մէկ աստղագիտական միաւորէն պակաս տարածութեան վրայ գտնուող տաք ենթակարմիր յաւելման ապացոյցներ։ Տաք բեկորներուն ներքին սահմանը կրնայ մատնանշել ներսի կողմը գտնուող՝ Նեպտունի զանգուածով «հովիւ» մոլորակի մը գոյութիւնը, որ կը պահպանէ այդ սահմանը&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.3847%2F1538-4357%2Fad8cde&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծնթ․ցանկ}}</text>
      <sha1>gp2cvzo6dv5or373t7dcbanqv0mop8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Digital object identifier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32367</id>
    <revision>
      <id>256192</id>
      <parentid>253258</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9210" sha1="2ynr3n5qca25rd1rt6rxn0gas90g68w" xml:space="preserve">{{Infobox identifier|image=DOI logo.svg|image_size=130px|image_caption=|image_alt=|image_border=|full_name=Digital Object Identifier|acronym=DOI|number=|start_date={{Start date and age|1997|10}}&lt;ref&gt;{{cite web |last=Morgan |first=Cliff |date=n.d. |orig-date=This article is an expanded and updated version of a presentation to the Wiley Library Advisory Board, 18 November 1998. |title=The DOI (Digital Object Identifier) |website=UKSG (formerly United Kingdom Serials Group) |department=Serials |url=https://www.uksg.org/serials/doi |access-date=2024-09-30 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070802081819/http://www.uksg.org/serials/doi |archive-date=2007-08-02}}&lt;/ref&gt;|organisation=[[#IDF organizational structure|International DOI Foundation]]|digits=|check_digit=|example=[https://doi.org/10.1000/182 10.1000/182]|website={{Official URL}}}}

'''Թուային առարկայի նոյնացուցիչը''' (DOI) մշտական նոյնացուցիչ մըն է, կամ մշտական բռնակ, որ կը գործածուի զանազան առարկաներ եզակիօրէն նոյնացնելու համար, եւ ստանդարտացուած է Ստանդարտացման Միջազգային Կազմակերպութեան (ISO) կողմէ։&lt;ref name=&quot;iso&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:26324:ed-1:v1:en|title=ISO 26324:2012(en), Information and documentation – Digital object identifier system|publisher=[[ISO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:26324:ed-1:v1:en|archive-date=17 June 2016|access-date=20 April 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt; DOI-երը Handle System-ի իրագործում մըն են.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://handle.net/|title=The Handle System|website=Handle.Net Registry|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107070646/http://www.handle.net/|archive-date=Jan 7, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.doi.org/the-identifier/resources/|title=Resources (including Factsheets)|website=DOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20221225082146/http://www.doi.org/factsheets.html|archive-date=Dec 25, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; անոնք նաեւ կը տեղաւորուին URI (Ռեսուրսի Միօրինակ Նոյնացուցիչ) համակարգին մէջ։ Անոնք լայնօրէն կը գործածուին ակադեմական, մասնագիտական եւ պետական տեղեկութիւններ նոյնացնելու համար, ինչպէս ամսագրային յօդուածներ, հետազօտական տեղեկագիրներ, տուեալներու հաւաքածոներ եւ պաշտօնական հրատարակութիւններ։

DOI մը կը նպատակադրէ առաջնորդել իր թիրախին՝ այն տեղեկատուական առարկային, որուն DOI-ն կ՚ակնարկէ։ Ասիկա կ՚իրագործուի DOI-ն առարկային մասին մետատուեալներուն կապելով, ինչպէս այն URL-ը, ուր առարկան կը գտնուի։ Այսպէս, գործածելի եւ փոխգործելի ըլլալով, DOI-ն կը տարբերի ISBN-էն կամ ISRC-էն, որոնք միայն նոյնացուցիչներ են։DOI համակարգը կը գործածէ indecs Content Model-ը՝ մետատուեալները ներկայացնելու համար։

Փաստաթուղթի մը DOI-ն կը մնայ անփոփոխ փաստաթուղթին ամբողջ գոյութեան ընթացքին, մինչ անոր տեղը եւ այլ մետատուեալները կրնան փոխուիլ։ Առցանց փաստաթուղթի մը իր DOI-ով ակնարկելը պէտք է աւելի կայուն յղում ապահովէ, քան ուղղակիօրէն անոր URL-ը գործածելը, բայց եթէ անոր URL-ը փոխուի, հրատարակիչը պէտք է թարմացնէ DOI-ի մետատուեալները՝ URL-ին կապը պահպանելու համար։&lt;ref&gt;{{cite book|title=How to Build a Digital Library|url=https://archive.org/details/isbn_2900123748576|last1=Witten|first1=Ian H.|last2=Bainbridge|first2=David|last3=Nichols|first3=David M.|date=2010|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-0-12-374857-7|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_2900123748576/page/352 352]–253|language=en|name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Langston|first1=Marc|last2=Tyler|first2=James|title=Linking to Journal Articles in an Online Teaching Environment: The Persistent Link, DOI, and OpenURL|date=2004|journal=The Internet and Higher Education|language=en|volume=7|issue=1|pages=51–58|doi=10.1016/j.iheduc.2003.11.004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/01_30/b3742032.htm|title=How the &quot;Digital Object Identifier&quot; Works|date=2001-07-23|website=BusinessWeek|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101002070758/http://www.businessweek.com/magazine/content/01_30/b3742032.htm|archive-date=2010-10-02|quote=Assuming the publishers do their job of maintaining the databases, these centralized references, unlike current web links, should never become outdated or broken|access-date=2010-04-20|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Հրատարակիչին պատասխանատուութիւնն է թարմացնել DOI շտեմարանը։ Եթէ ան չկատարէ ասիկա, DOI-ն կ՚առաջնորդէ մեռած յղումի մը՝ ձգելով DOI-ն անօգուտ։&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Liu|first1=Jia|title=Digital Object Identifier (DOI) Under the Context of Research Data Librarianship|journal=Journal of eScience Librarianship|date=2021|volume=10|issue=2|article-number=e1180|doi=10.7191/jeslib.2021.1180|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

DOI համակարգին մշակողն ու վարիչը Միջազգային DOI Հիմնարկն է (IDF), որ զայն ներմուծեց 2000-ին։&lt;ref&gt;{{citation|last=Paskin|first=Norman|chapter=Digital Object Identifier (DOI) System|title=Encyclopedia of Library and Information Sciences|date=2010|publisher=Taylor and Francis|pages=1586–1592|edition=3rd}}&lt;/ref&gt; Այն կազմակերպութիւնները, որոնք կը բաւարարեն DOI համակարգի պայմանագրային պարտաւորութիւնները եւ պատրաստ են վճարելու՝ համակարգի անդամ դառնալու համար, կրնան DOI-եր յատկացնել։&lt;ref name=&quot;dd&quot;&gt;{{cite journal|last1=Davidson|first1=Lloyd A.|last2=Douglas|first2=Kimberly|title=Digital Object Identifiers: Promise and problems for scholarly publishing|date=December 1998|journal=Journal of Electronic Publishing|volume=4|issue=2|doi=10.3998/3336451.0004.203|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; DOI համակարգը կ՚իրագործուի IDF-ի կողմէ համակարգուած արձանագրման գործակալութիւններու դաշնութեան մը ճամբով։&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://doi.org/|title=Welcome to the DOI System|date=28 June 2010|publisher=DOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20100813030300/https://doi.org/|archive-date=Aug 13, 2010|access-date=7 August 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; DOI-երու կուտակային թիւը ժամանակի ընթացքին աճած է ցուցչային կերպով՝ 2011-ի 50 միլիոն արձանագրութենէն մինչեւ 2025-ի 391 միլիոն։&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.doi.org/the-identifier/what-is-a-doi/|title=What is a DOI?|website=DOI Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817020953/https://www.doi.org/the-identifier/what-is-a-doi/|archive-date=17 August 2023|access-date=6 February 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Արձանագրող կազմակերպութիւններու («անդամներու») թիւը նոյնպէս ժամանակի ընթացքին աճած է՝ 2011-ի 4,000-էն մինչեւ 2013-ի 9,500, բայց համակարգի դաշնային բնոյթը կը նշանակէ, որ անմիջապէս պարզ չէ, թէ այսօր ընդհանուր առմամբ քանի՞ անդամ կայ։&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.doi.org/the-community/who-are-the-members-and-users|title=Who are the Members &amp; Users?|website=DOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20250123185411/https://www.doi.org/the-community/who-are-the-members-and-users/|archive-date=23 January 2025|access-date=6 February 2025|url-status=live}} {{cite web|url=https://doi.org/news/DOINewsApr11.html|title=DOI News, April 2011: 1. DOI System exceeds 50 million assigned identifiers|date=20 April 2011|website=DOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727193513/https://www.doi.org/news/DOINewsApr11.html|archive-date=27 July 2011|access-date=3 July 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Նոյնիսկ կեղծ արձանագրատուներ ի յայտ եկած են։&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.doi.org/more-info|title=Important Alerts|website=DOI|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111162343/https://www.doi.org/more-info|archive-date=11 November 2024|access-date=11 November 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}</text>
      <sha1>2ynr3n5qca25rd1rt6rxn0gas90g68w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էնեքօ Արիսթա</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33538</id>
    <revision>
      <id>256200</id>
      <parentid>256102</parentid>
      <timestamp>2026-10-28T21:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>5016</id>
      </contributor>
      <comment>Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20261028) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]])</comment>
      <origin>256200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22836" sha1="ffvl6ls2dwmqpc8h3zv5c7pydl0lndv" xml:space="preserve">{{Տեղեկաքարտ Անձ}}

'''Էնեքօ Արիսթա''' (մօտ. 771-790 - 851 կամ 852) [[Պասքեր|պասք]] [[ցեղապետ]] էր եւ [[Փամփլոնայի թագաւոր|Փամփլոնայի]] առաջին թագաւորը։{{Sfn|Collins|1990|p=41}}{{Sfn|Lévi-Provençal|1953|p=11}} Կ՚ենթադրուի, որ ան ճանաչում ձեռք բերած է 816-ին [[Փանքորպոյի ճակատամարտ (816)|Փանքորպոյի ճակատամարտին]] տեղական [[Գարոլինկեան արքայատոհմ|ֆրանքական]] կողմնակիցներուն պարտութենէն ետք, իսկ անոր իշխանութիւնը սովորաբար կը թուագրուի 824-ին [[Ռոնսըվոյի կիրճի ճակատամարտ (824)|գարոլինկեան բանակի մը պարտութենէն]] կարճ ժամանակ ետք։

Ժամանակագիրները զինք առաջին անգամ կը յիշատակեն որպէս [[Գորտովայի Էմիրութիւն|Գորտովայի Էմիրութեան]] դէմ ապստամբ՝ 840-էն մինչեւ տասը տարի ետք վրայ հասած իր մահը։ Յիշուելով որպէս ազգին հիմնադիրը՝ ան արդէն 10-րդ դարուն կը կոչուէր «Արիսթա» մականունով,{{Sfn|Lacarra de Miguel|1945|p=204}} որ կը ծագի կա՛մ պասքերէն ''Aritza'' (''Haritza''/''Aiza'', բառացի՝ «կաղնին», այսինքն՝ «տոկունը») բառէն, կա՛մ լատիներէն ''Aresta'' («նշանակալին») բառէն։{{Sfn|Caro Baroja|1978|p=48}}

== Ծագում ==
Ինիկօ Արիսթայի ծագումը մութ է։ Նոյնիսկ անոր հօր անուան շուրջ համաձայնութիւն չկայ։ Լէյրէի մէջ պահուող շնորհագիր մը զինք կը նկարագրէ որպէս ''Enneco ... filius Simeonis'' (Ինիկօ՝ Խիմենոյի որդի), իսկ Լէյրէի այլ փաստաթուղթ մը կը պարունակէ մահագրութիւն մը՝ ''Enneco Garceanes, que fuit vulgariter vocas Areista'' (Ինիկօ Կարսէս [Կարսիայի որդի], որ ժողովրդականօրէն Արիսթա կը կոչուի) ձեւակերպումով։ Յետագայ բազմաթիւ պատմաբաններ հետեւած են ասոնցմէ մէկուն կամ միւսին, սակայն երկուքին վստահելիութիւնն ալ կասկածի տակ կ՚առնուի՝ յետագային աղաւաղուած կամ կեղծուած ըլլալու հաւանականութեան պատճառով։

11-րդ դարու ժամանակագիրներ [[Իպն Հայեան]], որ զինք եւ իր եղբայրը կը կոչէ ''իպն Ուաննաքօ'' ({{langx|ar|بن&amp;nbsp;ونّقه}}, Ինիկես) ''ալ-Պասքունիս'',&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Vasconavarros|last=Esparza Zabalegi|first=Jose Mari|publisher=Txalaparta|year=2012|isbn=9788415313-41-0|location=Tafalla|pages=248}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=22}} եւ [[Ալ-Ուտրի]], որ զինք կը կոչէ ''իպն Եաննաքօ'', երկուքն ալ այսպիսով ցոյց կու տան, որ անոր հայրն ալ Ինիկօ կը կոչուէր։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=22}} Ըստ [[Ռոտրիկօ Խիմենես տէ Ռատա|Ռոտրիկօ Խիմենես տէ Ռատայի]] (մօտ. 1170-1247)՝ ան եղած է [[Պիկոռ|Պիկոռի]] կոմսը, կամ առնուազն այնտեղէն սերած է, սակայն ասոր մասին գրեթէ ժամանակակից որեւէ վկայութիւն չկայ։{{Sfn|Barrau-Dihigo|1900|p=}}

Ենթադրուած է, որ ան ազգական էր [[:ca:Garcia Ximenes|Կարսիա Խիմենեսի]], որ 8-րդ դարու վերջաւորութեան, յաջորդելով իր հօր՝ [[Խիմենօ Փամփլոնացի|Ուժեղ Խիմենոյին]], գլխաւորեց [[Վասքոնիայի դքսութիւն|Վասքոնիայի]] մէջ [[Գարոլինկեաններ|գարոլինկեան]] ընդարձակման դէմ դիմադրութիւնը։ Փամփլոնայի միապետներու երկրորդ արքայատոհմը, որ պիտի փոխարինէր անորը՝ [[Խիմենեան արքայատոհմ|Խիմենեանները]], սովորաբար կը նկատուի անոր ազգակից։{{Sfn|Lacarra de Miguel|1945|p=207}}

Ինիկոյի մօր անունը անյայտ է (երբեմն անհիմն կերպով կը կոչուի Օննեքա), սակայն յայտնի է, որ ան նաեւ ամուսնացած է տեղացի ''[[մուուալլատ]]'' տէր Մուսա իպն Ֆորթուն ալ-Քասաուիի հետ, որմէ ունեցած է որդի մը՝ [[Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուի]]։{{efn|Ժամանակագիրներ [[Իպն Հայեան]] եւ [[Ալ-Ուտրի]] Ինիկոն եւ Ֆորթուն Ինիկեսը բացայայտօրէն կը կոչեն Մուսա իպն Մուսայի մօրենական եղբայրներ։ Մօր ամուսնութիւններուն հերթականութիւնը ենթադրութիւններու առարկայ եղած է. Լեվի-Փրովանսալ եւ Փերես տէ Ուրպել կը գտնեն, որ Ինիկոյի այրիացած մայրը ամուսնացած է Մուսա իպն Ֆորթունի հետ, մինչ Սանչես Ալպորնոս («Problemas») պնդած է, որ քրիստոնեայ ամուսինին հետ ամուսնութիւնը յաջորդած է իսլամ ամուսինին հետ ամուսնութեան։{{Sfn|Sánchez Albornoz |1959 |pp=14–15}}}} Այս կրտսեր Մուսան պիտի դառնար [[Պանու Քասի|Պանու Քասիներու]] գլուխը, [[Թուտելա|Թուտելայի]] տիրակալը եւ [[Էպրօ|Էպրօյի]] հովիտին գլխաւոր տէրերէն մէկը։ Այս ազգակցութեան պատճառով Ինիկօ եւ իր ազգականները յաճախ դաշնակցած են Մուսա իպն Մուսայի հետ. այս կապը Ինիկոյին կարելիութիւն տուաւ իր ազդեցութիւնը տարածելու [[Պիրենեան լեռներ|պիրենեան]] հովիտներու ընդարձակ տարածքներու վրայ եւ վճռական դեր խաղաց այն ապստամբութիւններուն մէջ, որոնք պիտի յանգէին Փամփլոնայի՝ Էմիրութենէն խզուելուն։

== Իշխանութեան հասնիլը ==
[[Պատկեր:Iñigo_Arista_de_Pamplona_-_Compendio_de_crónicas_de_reyes_(Biblioteca_Nacional_de_España).png|ձախից|մինի|347x347փքս|Ինիկոյի պատկերը «Թագաւորներու ժամանակագրութիւններու ժողովածու» գասթիլեան ձեռագիրին մէջ, մօտ. 1312-1325]]
Ընտանիքը իշխանութեան հասաւ հիւսիսային [[Իպերական թերակղզի|Իպերիոյ]] մէջ [[Ֆրանքեր|ֆրանքական]] եւ [[Գորտովայի խալիֆայութիւն|գորտովական]] ազդեցութեան շուրջ մղուած պայքարներու ընթացքին։ 799-ին ֆրանքամէտ մարդասպաններ սպաննեցին [[Փամփլոնա|Փամփլոնայի]] կառավարիչ [[Մութարրիֆ իպն Մուսա|Մութարրիֆ իպն Մուսան]], որ հաւանաբար Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուիի ազգականն էր։ Իպն Հայեան կը հաղորդէ, թէ 816-ին Ապտ ալ-Քարիմ իպն Ապտ ալ-Ուահիտ իպն Մուղիթ ռազմարշաւ ձեռնարկեց ֆրանքամէտ «Աստուծոյ թշնամիին»՝ Փամփլոնայի ''[[սահիպ]]'' ({{langx|ar|صاحب&amp;nbsp;بنبلونة}}) [[Վելասքօ Կասքոնացի|Վելասքօ Կասքոնացիին]] ({{langx|ar|بلشك&amp;nbsp;الجلشقي}}, ''Balašk al-Ŷalašqī'') դէմ, որ միաւորած էր քրիստոնեայ եւ հեթանոս խմբակները։ Կողմերը մղեցին [[Փանքորպոյի ճակատամարտ (816)|եռօրեայ ճակատամարտ մը]], որուն ընթացքին [[Գորտովայի Էմիրութիւն|Գորտովայի]] կողմնակից խմբակը ջախջախեց իր թշնամիները եւ սպաննեց Վելասքոն, ինչպէս նաեւ [[Ալֆոնսօ Բ. Ասթուրիացի|Ասթուրիայի Ալֆոնսօ Բ.-ի]] ազգական Կարսիա Լոփեսը, «Փամփլոնայի մարտիկ/ասպետ» Սանչոն եւ հեթանոս մարտիկ «Սալթան»ը։ Ֆրանքամէտ ուժերու այս պարտութիւնը, ըստ երեւոյթին, ֆրանքադէմ Ինիկոյին կարելիութիւն տուաւ իշխանութեան գալու։

Կը պատմուի, թէ 820-ին Ինիկօ միջամտեց [[Արակոնի կոմսութիւն|Արակոնի կոմսութեան]] գործերուն՝ վտարելով ֆրանքական վասալ կոմս [[Ազնար Ա. Կալինտես|Ազնար Ա. Կալինտեսը]] յօգուտ [[Կարսիա Կալինտես|Կարսիա Կալինտեսի]], որ դարձաւ Ինիկոյի փեսան։ 824-ին կոմսեր [[Էպլուս|Էպլուսի]] եւ [[Ազնար Սանչես|Ազնար Սանչեսի]] գլխաւորած գարոլինկեան զօրք մը արշաւեց Փամփլոնայի վրայ, սակայն պարտութիւն կրեց [[Ռոնսըվոյի կիրճի ճակատամարտ (824)|Ռոնսըվոյի երկրորդ ճակատամարտին]]։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}}

Աւանդաբար այս ճակատամարտը կը ներկայացուի որպէս Ինիկոյի՝ [[Փամփլոնայի թագաւոր]] թագադրուելուն պատճառ, սակայն ո՛չ ճակատամարտին անոր մասնակցութեան, ո՛չ ալ անկէ ետք անոր թագադրութեան մասին ուղղակի վկայութիւն կայ, եւ արաբ ժամանակագիրները զինք կը կոչեն նոյն տիտղոսով, որ տրուած էր Վելասքոյին՝ «Փամփլոնայի տէր»։ Արտաքին ուժերուն դէմ անկախութիւնը պահելու համար անոր իշխանութիւնը մշտապէս կ՚օգտուէր իսլամներու եւ քրիստոնեաներու թէ՛ ներքին, թէ՛ փոխադարձ հակամարտութիւններէն։

== Ապստամբութիւն եւ մահ ==
840-ին Սարակոսայի ''[[վալի]]'' Ապտ Ալլահ իպն Քուլայպ յարձակեցաւ Ինիկոյի հողերուն վրայ, ինչ որ Ինիկոյի խորթ եղբայրը՝ Մուսա իպն Մուսան, մղեց ապստամբութեան։{{Sfn|Granja|1967|pp=468–69}} Ինիկոյի որդին՝ [[Կարսիա Ինիկես Փամփլոնացի|Կարսիան]], գործեց որպէս [[ռեգենտ]]՝ համագործակցելով Ինիկոյի մարտիկ եղբօր՝ [[Ֆորթուն Ինիկես|Ֆորթուն Ինիկեսի]] ({{langx|ar|فرتون&amp;nbsp;بن&amp;nbsp;ونّقه}}, ''Fortūn ibn Wannaqo'') հետ, որ նաեւ Մուսայի խորթ եղբայրն էր, եւ անոնք Մուսայի միացան Գորտովայի Էմիրութեան դէմ ապստամբութեան մէջ։ [[Գորտովայի էմիր]] [[Ապտ ըր-Ռահման Բ.]] յաջորդ տարիներուն պատժիչ արշաւներ ձեռնարկեց։

843-ի ճակատամարտի մը ընթացքին Ֆորթուն Ինիկես սպաննուեցաւ, իսկ Մուսան ձիէն վար նետուելով ստիպուեցաւ ոտքով փախչիլ. Ինիկօ եւ իր որդին՝ Կալինտօ, վիրաւորուած ազատեցան, եւ քանի մը ազնուականներ, որոնցմէ ամենանշանաւորը Վելասքօ Կարսէսն էր, անցան Ապտ ըր-Ռահմանի կողմը։ Յաջորդ տարին Ինիկոյի իսկ որդին՝ Կալինտօ Ինիկես, եւ Մուսայի որդին՝ Լուպպ իպն Մուսա, անցան Գորտովայի կողմը, եւ Մուսա ստիպուեցաւ ենթարկուիլ։ 845-ի կարճատեւ արշաւէ մը ետք հաստատուեցաւ ընդհանուր հաշտութիւն։ 850-ին Մուսա դարձեալ բացայայտ ապստամբութիւն բարձրացուց՝ Փամփլոնայի աջակցութեամբ,{{Sfn|Granja|1967|pp=468–69}} եւ [[Ֆրանսա|ֆրանսական]] արքունիքը ընդունեց «նաւառացիներու դուքսեր» Ինտուոյի (որ կը կարծուի, թէ Ինիկոն է) եւ Միթիոյի{{efn|Փերես տէ Ուրպել զայն նոյնացուցած է [[Խիմենօ Փամփլոնացի|Խիմենօ Փամփլոնացիին]] հետ, սակայն Սանչես Ալպորնոս կը մերժէ այս նոյնացումը։}} դեսպանները։

Ինիկօ մահացաւ [[Իսլամական օրացոյց|իսլամական օրացոյցի]] 237 թուականին, որ կը համապատասխանէ 851-ի վերջաւորութեան կամ 852-ի սկիզբին, եւ իրեն յաջորդեց որդին՝ Կարսիա Ինիկես, որ արդէն կը կառավարէր թագաւորութիւնը՝ հօր մահուան նախորդած երկարատեւ հիւանդութեան ընթացքին։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}}{{efn|Լեվի-Փրովանսալ եւ Կարսիա Կոմես. Սանչես Ալպորնոս («Problemas»)։ Ենթադրուած է, որ Ինիկոյի մահէն ետք կա՛մ [[Խիմենօ Փամփլոնացի]], կա՛մ անոր որդին՝ [[Կարսիա Խիմենես Փամփլոնացի|Կարսիա Խիմենես]], ռեգենտ եղած է, սակայն քանի որ Ալ-Անտալուսի ժամանակագիրները ցոյց կու տան, որ Կարսիա Ինիկես արդէն իսկ հօր մահէն առաջ ղեկավարի դեր կը կատարէր, ասիկա քիչ հաւանական է։}}

== Լէյրէ, Նաւառայի գլխաւոր վանքը ==
Ինիկոյի կենդանութեան օրօք Նաւառայի տարածքին քանի մը վանքերու գոյութիւնը վկայուած է այն ժամանակ, երբ գորտովացի քահանայ [[Եւղոգիոս Գորտովացի|Եւղոգիոս]] ստիպուած եղաւ մնալ այդ շրջանին մէջ (848)։ [[Ուիլիեսինտ|Ուիլիեսինտին]] ուղղուած նամակի մը մէջ Եւղոգիոս ոչ միայն կը յայտնէ, թէ պասք առաջնորդը ''christicola princeps'' (Քրիստոսը պաշտող իշխան) էր, այլեւ կու տայ Փամփլոնայէն ոչ շատ հեռու գտնուող երեք վանքերու անունները՝ Սիրեսա, Ս. Զաքարիա եւ Լէյրէ։

9-րդ դարուն հիմնուած խորհրդանշական [[Լէյրէի վանք|Լէյրէի վանքը]],{{Sfn|Collins|1990|p=146}} որուն հիմնադրութիւնը աւելի ուշ վերագրուեցաւ Փամփլոնայի թագաւորին, կը զօրանար իրեն շնորհուած հողերով եւ կալուածներով։ Վանքին արխիւներուն մէջ պահուող փաստաթուղթ մը ցոյց կու տայ, որ 842-ին Ինիկօ Եսա աւանն ու անոր հողերը շնորհած է Լէյրէին («''Ego rex Eneco concedo...''»), թէեւ այս շնորհը արձանագրող փաստաթուղթին վաւերականութիւնը վիճելի է։ Կը հաղորդուի, թէ Ինիկօ ինք 851/852-ին իր մահէն ետք թաղուած է այդ վանքին մէջ։

== Տոհմ եւ ընտանեկան կապեր ==
Ինիկոյի կնոջ (կամ կիներուն) անունը ժամանակակից արձանագրութիւններուն մէջ չի յիշատակուիր, թէեւ դարեր ետք գրուած աղբիւրներ անոր կու տան Թոտա կամ Օննեքա անունը։{{Sfn|Settipani|2004|p=}} Գիտնականներուն միջեւ վէճ կայ նաեւ անոր ծագումին շուրջ. ոմանք կ՚ենթադրեն, որ ան Փամփլոնայի տէր [[Վելասքօ Կասքոնացի|Վելասքոյի]] (սպաննուած՝ 816-ին) դուստրն էր, իսկ ուրիշներ զինք կը նկատեն [[Ազնար Ա. Կալինտես|Ազնար Ա. Կալինտեսի]] ազգականուհին։{{efn|Մելլօ Վազ տէ Սաօ Փայօ. Սթասեր։ Այս նոյնացումները հիմնուած են յաջորդ սերունդներուն տրուած անուններուն վրայ, սակայն Սանչես Ալպորնոս («Problemas») զգուշացուցած է, թէ վտանգաւոր է ենթադրել, որ անուններու նման գործածութիւնը կ՚ապացուցէ յստակ ընտանեկան կապ։}} Ան ունէր հետեւեալ յայտնի զաւակները.

* Ասսոնա Ինիկես, որ ամուսնացաւ իր հօր խորթ եղբօր՝ Թուտելայի եւ [[Ուէսքա|Ուէսքայի]] տէր [[Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուի|Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուիի]] հետ
* [[Կարսիա Ինիկես Փամփլոնացի|Կարսիա Ինիկես]], ռեգենտ, ապա Ինիկոյի յաջորդը որպէս «թագաւոր»։
* Կալինտօ Ինիկես, որ փախաւ Գորտովա, ուր բարեկամացաւ Եւղոգիոս Գորտովացիին հետ։ Ըստ երեւոյթին՝ անոր որդին էր [[Մուսա իպն Կալինտ|Մուսա իպն Կալինտը]]՝ 860-ին Ուէսքայի ''ամիլ''ը, որ սպաննուեցաւ 870-ին։{{Sfn|Sánchez Albornoz|1959|p=32}}
* Դուստր մը (Նունիլոնա՞), որ ամուսնացաւ [[Արակոն|Արակոնի]] կոմս [[Կարսիա Կալինտես|Կարսիա ''էլ Մալոյի'']] (''Չար'') հետ։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}}

== Պատմական ժառանգութիւն ==
Ինիկոյի հիմնած արքայատոհմը իշխեց մօտաւորապէս 80 տարի եւ 905-ին փոխարինուեցաւ մրցակից արքայատոհմով մը։ Սակայն ամուսնական կապերու շնորհիւ [[Նաւառա|Նաւառայի]] յետագայ թագաւորները Ինիկոյէն կը սերէին, եւ կարգ մը պատումներ նոյնիսկ սխալմամբ զանոնք կը ներկայացնէին որպէս Ինիկոյի ուղիղ արական գիծէն սերած։ Ան կը յիշուի որպէս նաւառացի ազգին հիմնադիրը։

== Ծանօթագրութիւններ ==
{{Ծանցանկ}}

== Յղումներ ==
{{Reflist|2}}

== Աղբիւրներ ==
{{refbegin}}
* {{cite journal|last=Barrau-Dihigo|first=Lucien|title=Les origines du royaume de Navarre d'apres une théorie récente|journal=Revue Hispanique|volume=7|number=21–22|pages=141–222|year=1900|issn=9965-0355|language=FR|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2768633}}
*{{cite book|title=Sondeos históricos|last=Caro Baroja|first=Julio|publisher=Txertoa|year=1978|isbn=9788471480385|location=San Sebastián|language=ES|author-link=Julio Caro Baroja}}
* {{cite book|title=The Basques|url=https://archive.org/details/basques0000coll_j8i5|last=Collins|first=Roger|publisher=Basil Blackwell|year=1990|isbn=0631175652|edition=2nd|location=Oxford, UK|author-link=Roger Collins}}
* {{cite journal|last1=García Gómez|first1=Emilio|author-link=Emilio García Gómez|last2=Lévi-Provençal|first2=Évariste|title=Textos inéditos del ''Muqtabis'' de Ibn Hayyan sobre los orígines del Reino de Pamplona|url=https://archive.org/details/al-andalus_1954_19_2/page/295|year=1954|journal=Al-Andalus|volume=19|number=2|pages=295–316|issn=0304-4335|language=ES}}
* {{cite journal|last=Granja|first=Fernando de la|title=La Marca Superior en la obra de Al-'Udri|year=1967|journal=Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón|volume=8|pages=447–545|oclc=694519776|url=http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/la-marca-superior.pdf}}
* {{cite journal|last=Lacarra de Miguel|first=José María|title=Textos navarros del Códice de Roda|year=1945|journal=Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón|volume=1|pages=193–284|oclc=694519776|url=http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/textos-navarros-codice-roda.pdf}}
* {{cite journal|last=Lévi-Provençal|first=Évariste|author-link=Évariste Lévi-Provençal|title=Du nouveau sur le royaume de Pampelune au IXe siècle|year=1953|journal=Bulletin Hispanique|volume=55|number=1|pages=5–22|language=FR|publisher=Université de Bordeaux|issn=0007-4640|doi=10.3406/hispa.1953.3340}}
*{{cite book|title=Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus|last=Martínez Díez|first=Gonzalo|publisher=Marcial Pons Historia|year=2007|isbn=978-84-96467-47-7|location=Madrid|language=ES}}
* {{cite journal|last=Pérez de Urbel|first=Justo|author-link=Justo Pérez de Urbel|title=Lo viejo y lo nuevo sobre el origin del Reino de Pamplona|year=1954|journal=Al-Andalus|volume=19|number=1|pages=1–42|issn=0304-4335|language=ES}}
* {{cite journal|last=Sánchez Albornoz|first=Claudio|author-link=Claudio Sánchez-Albornoz y Menduiña|title=La epístola de S. Eulogio y el Muqtabis de Ibn Hayan|journal=Príncipe de Viana|volume=19|number=72–73|pages=265–266|year=1958|issn=0032-8472|language=ES|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2255952.pdf}}
* {{cite journal|last=Sánchez Albornoz|first=Claudio|author-link=Claudio Sánchez-Albornoz y Menduiña|title=Problemas de la historia Navarra del siglo IX|journal=Príncipe de Viana|number=20|pages=5–62|year=1959|issn=0032-8472|language=ES|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2255995.pdf}}
*{{cite book|title=La Noblesse du Midi Carolingien|last=Settipani|first=Christian|publisher=Unit for Prosopographical Research|year=2004|isbn=9781900934046|location=Oxford|language=FR|author-link=Christian Settipani}}
*{{cite journal|last=Stasser|first=Thierry|title=Consanguinity et Alliances Dynastiques en Espagne au Haut Moyen Age: La Politique Matrimoniale de la Reinne Tota de Navarre|journal=Hidalguía: La revista de Genealogía, Nobleza y Armas|year=1999|publisher=Instituto Salazar y Castro|location=Madrid|language=FR|pages=811–839|issn=0018-1285}}
{{refend}}</text>
      <sha1>ffvl6ls2dwmqpc8h3zv5c7pydl0lndv</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>