Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 94 256316 253516 2026-11-01T19:14:01Z HoMen 269 /* Մահեր */ 256316 wikitext text/x-wiki '''10 Յուլիս''', տարուան 191-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 192-րդ) օրն է։<center>[[9 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''10 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[11 Յուլիս]]</center>[[Պատկեր:Omar Sharif 66ème Festival de Venise (Mostra) 6.jpg|մինի|[[Օմար Շարիֆ]]]] == Դէպքեր == * Տարօնի հերոսամարտերու ընթացքին, Կիրակի, 10 Յուլիսին թրքական զինուած հրոսակներ հայոց տուները մտնելով անխնայ սկսան սուրէ անցընել անոնց բնակիչները, կողոպտել ու հրդեհել տուները։ == Ծնունդներ == * [[1870]], [[Վարդան Հացունի]], կամ Հ. Վարդան Վ. Հացունի, ի ծնէ՝ Վարդան Սոմունճեան, հայ բանասէր, ազգագրագէտ (մահ․՝ [[1944]])։ * [[1937]], [[Կալիա Նովենց]], թատրոնի եւ շարժանկարի հայ դերասանուհի, Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդական արտիստուհի (2007), հայ բեմադրիչ Երուանդ Ղազանչեանի կինը, Յակոբ Ղազանչեանի մայրը (մահ.՝ [[2012]])։ == Մահեր == * [[1099]], [[Էլ Սիտ]] (ծն.՝ [[1048]]) * [[2015]], [[Օմար Շարիֆ]], եգիպտացի դերասան (ծն.՝ [[1932]])։ == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 6bmvma1yt9ikm7sk0ozkvi410ubosk6 0 131 256318 253518 2026-11-01T19:14:12Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256318 wikitext text/x-wiki '''12 Յուլիս''', տարուան 193-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 194-րդ) օրն է * Տարուան աւարտին կը մնայ 172 օր [[Պատկեր:Malala Yousafzai par Claude Truong-Ngoc novembre 2013 02.jpg|մինի|177x177փքս|[[Մալալա Եուսուֆզայ]]]] <center>[[11 Յուլիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] 1'''2 Յուլիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[13 Յուլիս]]</center> == Դէպքեր == * 1979՝ կը հիմնուի [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի Հանրապետութիւնը]] * 1988` Լեռնային Ղարապաղի մարզային խորհուրդը կը յայտարարէ [[Ազրպէյճան]]ի կազմէն դուրս ելլելու մասին * 1998՝ [[Ֆրանսա]]յի ֆուտպոլի հաւաքականն առաջին անգամ կը դառնայ աշխարհի ախոյան == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յուլիսի ծնածներ]]}} [[Պատկեր:Malala Yousafzai 2015.jpg|աջից|120px]] * 1946՝ [[Ռոպըրդ Ֆիսք]] {{resize|90%|({{lang-en|Robert Fisk}}), պրիթանացի լրագրող}} * 1997՝<ref>Մինկորա, [[Փաքիստան]]</ref>[[Մալալա Եուսուֆզայ]] {{resize|90%|(ուրտու՝ '''ملالہ یوسفزئی''', փաշթօ՝ '''ملاله یوسفزۍ''' {{lang-en|Malala Yousafzai}}) փաքիստանցի ծնունդով իրաւապաշտպան}}<ref>{{resize|90%|2014-ին արժանացած է Խաղաղութեան Նոպելի մրցանակի}}</ref> [[Պատկեր:ՆԱԻՐԻ ԶԱՐՅԱՆ3.JPG|մինի|157x157փքս|[[Նայիրի Զարեան]]]] == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:12 Յուլիսի մահացածներ]]}} * 1969՝ [[Նայիրի Զարեան]] {{resize|90%|(Հայաստան Եղիազարեան, ծն.1900<ref>{{resize|90%|Խառակոնիս, Վանի վիլայեթ, [[Օսմանեան Կայսրութիւն]]}}</ref>) խորհրդային հայ բանաստեղծ, արձակագիր}} == Տօներ == {{resize|90%| * Ապորիկեններու օր (Աւստրալիա)}} * Անկախութեան Օր՝ ** [[Պատկեր:Flag of Kiribati.svg|40px]] Քիրիպաթի ** [[Պատկեր:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|40px]] Սան Թոմէ Եւ Փրինսիփի {{անաւարտ}} {{Տարուայ Օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Յուլիս]] 1bfo7bhb64okxha1dm9une0cvgivany 0 459 256313 228069 2026-11-01T19:13:40Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256313 wikitext text/x-wiki '''1765 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 18<sup>րդ</sup> դարու 65<sup>րդ</sup> տարին է {{Տասնութերորդ դար}} == Դէպքեր == ==== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ==== * Կը յայտնաբերուին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1765 ծնունդներ]]}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1765 մահեր]]}} [[Ստորոգութիւն:1765]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] 4asitpbt2k17ibz2plmjsroz81140lr 0 550 256322 228127 2026-11-01T19:14:39Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256322 wikitext text/x-wiki '''1837 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 19<sup>րդ</sup> դարու 37<sup>րդ</sup> տարին {{Տասնիներորդ դար}} == Դէպքեր == * Երեւանի մէջ կը բացուի Ցարսկայա փողոցը, որ հետագային՝ Հայաստանի վերանկախացումէն ետք ([[1991 թուական|1991]]) պաշտօնապէս կը կոչուի [[Արամի Փողոց (Երեւան)|Արամի փողոց]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1837 ծնունդներ]]}} * [[28 Յունուար|Յունուար 28]]՝ [[Ներսէս Վարժապետեան]]<ref name="ReferenceA">{{resize|85%|Ծնած է եւ մահացած է [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]]}}</ref> {{resize|90%|(մ.[[1884 թուական|1884]]), եկեղեցական եւ հասարակական գործիչ}} * [[3 Յունիս|Յունիս 3]]՝ [[Պերճ Պռոշեան]] {{resize|90%|(մ.[[1907 թուական|1907]], Պաքու), հայ գրող}} * [[25 Յունիս|Յունիս 25]]՝ [[Չարլզ Եորքս]] {{resize|90%|({{Լեզու en|Charles Tyson Yerkes}}, մ.[[1905 թուական|1905]]), ամերիկացի գործարար}} ** Անյայտ օրով՝ *** [[Տիգրան Չուխաճեան]]<ref>{{resize|85%|Ծնած է [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]] եւ մահացած է Զմիւռնիա}}</ref> {{resize|90%|(մ.[[1898 թուական|1898]]), երգահան}} *** [[Մելքոն Տիրացուեան]]<ref name="ReferenceA"/> {{resize|90%|(մ.[[1904 թուական|1904]]), նկարիչ}} == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1837 մահեր]]}} * [[5 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 5]]՝ [[Ջրպետ Յակոբ Շահան|Յակոբ Շահան Ջրպետեան]] {{resize|90%|({{lang-fr|Jacques Chahan de Cirbied}}, ծն.[[1772 թուական|1772]], [[Ուռհա|Եդեսիա]]), հայ մատենագիր, քերական}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:1837]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] ipedmkg39skyip5i0q5r2puxbnfuhhr 0 1033 256320 168906 2026-11-01T19:14:25Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256320 wikitext text/x-wiki '''5 Հոկտեմբեր''', տարուան 278-րդ ([[նահանջ տարի]]ներուն՝ 279-րդ) օրն է *Տարուան աւարտին կը մնայ 87 օր == Դէպքեր == * 1864՝ [[Հնդկաստան]]ի Կալկաթա քաղաքը գրեթէ ամբողջովին կ'աերուէ ցիկլոնէն, զոհուեց 60 000 մարդ * 1948՝ Աշխապատին մէջ տեղի ունեցած [[:en:Ashgabat earthquake|երկրաշարժէն կը զոհուէ]] 110 000 մարդ * 1948՝ [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] [[Ֆոնթէյնպլօ]] քաղաքին մէջ կը հիմնուի [[Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն|Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւնը]] * 1954՝ [[Իտալիա]]ն եւ Հարաւսլավիան բաժանեցին Թրիէսթի մօտակայ տարածքը * 1999՝ [[Լոնտոն]]ին մէջ [[:en:Ladbroke Grove railcrash|գնացքի վթարի]] հետեւանքով կը զոհուէ 31 մարդ == Ծնունդներ == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 5 Հոկտեմբերի ծնածներ]]}} * 1935՝ [[Ժան Տէր Մերկերեան]] {{resize|90%|({{lang-fr|Jean Der-Merguerian}}, մ․2015), ֆրանսահայ ջութակահար}} * 1947՝<ref>{{resize|90%|Ծնած է [[Պաղտատ]], Իրաք}}</ref>[[Նորիկ Լեւոնեան]] {{resize|90%|, բանաստեղծ}} == Մահեր == {{resize|90%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն: 5 Հոկտեմբերի մահացածներ]]}} [[Պատկեր:Steve Jobs with red shawl edit2.jpg|մինի|աջից|90px|{{resize|90%|Սթիւ Ճոպզ<br />մ.2011}}]] * 2012` [[Էդուարդ Միրզոյեան (երգահան)|Էդուարդ Միրզոյեան]] {{resize|90%|(ծն.1921), հայ երգահան, մանկավարժ}} * 2011՝ **[[Կարպիս Սուրէնեան|Կարպիս Յովհաննէս Սուրէնեան]] {{resize|90%|(Սարկաւագեան, ծն․1925, [[Աթէնք]]), հայ արձակագիր, թարգմանիչ}} **[[Սթիւ Ճոպզ]] {{resize|90%|({{lang-en|Steve Jobs}}, ծն.1955), ամերիկացի ճարտարագէտ, գործարար}} == Տօներ == {{resize|90%| * Ուսուցիչներու համաշխարհային օր * {{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Փորթուկալ]]՝ Հանրապետութեան օր * Վանուաթու՝ Սահմանադրութեան օր}} {{անաւարտ}} {{Տարուայ օրեր}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հոկտեմբեր]] 01o1h50rdviptf0nakut5dfrlqw9iun 0 7773 256319 244509 2026-11-01T19:14:19Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256319 wikitext text/x-wiki '''1948 թուական''', նահանջ տարի, 20^րդ դարու 48^րդ տարին է <center>[[1945 թուական|1945]] • [[1946 թուական|1946]] • [[1947 թուական|1947]] • '''1948''' • [[1949 թուական|1949]] • [[1950 թուական|1950]] • [[1951 թուական|1951]]</center> [[Պատկեր:Zaven Bardakjian - Զաւէն Պարտաքճեան Գեղանկարիչ.jpg|մինի|220x220փքս|[[Զաւէն Պարտաքճեան]]]] [[Պատկեր:Abdullah Öcalan.png|մինի|161x161փքս|[[Ապտուլլահ Օճալան]]]] [[Պատկեր:Jeanreno22.jpg|մինի|191x191փքս|[[Ժան Ռենօ]]]] [[Պատկեր:Sauli Niinistö Senate of Poland 2015.JPG|մինի|165x165փքս|[[Սաուլի Նիինիսթէօ]]]] [[Պատկեր:SDCC 2015 - Jeremy Irons (19524260758) (cropped).jpg|մինի|193x193փքս|[[Ճերըմի Այրընզ]]]] [[Պատկեր:Mohandas K. Gandhi, portrait.jpg|մինի|185x185փքս|[[Մահաթմա Կանտի]]]] [[Պատկեր:Avetis Aharonian.jpg|մինի|198x198փքս|[[Աւետիս Ահարոնեան]]]] [[Պատկեր:Archives of American Art - Arshile Gorky - 3044.jpg|մինի|[[Արշիլ Կորքի]]]] == Դէպքեր == * {{0}}[[1 Փետրուար]]՝ Խորհ.Միութիւնն սկսաւ «Ամերիկայի ձայնի» խլացումը * [[14 Մայիս]]՝ [[Իսրայէլ]]ը ընդունեց անկախութեան հռչակագիր<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/docs/eng/megilat_eng.htm|title=Proclamation of Independence|website=www.knesset.gov.il}}</ref><ref>[https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0514.html Zionists Proclaim New State of Israel; Truman Recognizes it and Hopes for Peace] New York Times</ref> * [[22 Մայիս]]՝ 130 000 [[Լիթուանիա|լիթուանացիներու]] զանգուածային տեղահանութիւնը դէպի Սիպերիա * [[20 Յունիս]]՝ մարքը դարձաւ [[Գերմանիա|Արեւմ.Գերմանիոյ]] արժոյթը * {{0}}[[1 Սեպտեմբեր]]՝ հրդեհ<ref>Արեւելք լրատուական՝ [http://arevelk.am/am/content/5/589/1948.html Պոբեդա նաւուն վրայ ծագած...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407195954/http://arevelk.am/am/content/5/589/1948.html |date=2019-04-07 }}</ref><ref>О.Бар-Бирюков, Совершенно секретно [http://www.sovsekretno.ru/articles/id/2157 Гибель маршала] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015011843/http://www.sovsekretno.ru/articles/id/2157 |date=2014-10-15 }} {{ref-ru}}</ref> [[Աղեքսանտրիա]]յէն [[հայեր]]ը Պաթումի նաւահանգիստ բերող «Փոպետա» նաւուն վրայ * [[5 Հոկտեմբեր]], Ֆրանսայի Ֆոնթէյնպլօ քաղաքին մէջ կը հիմնուի Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1948 ծնունդներ|'''1948 ծնունդներ''']]}}<br /> ==== Փետրուար ==== * [[14 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Խորէն Արամունի]]''' (ծնած՝ [[Իրան]])}} հայ արձակագիր ==== Մարտ ==== * [[30 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Զաւէն Պարտաքճեան]]''' (ծնած՝ [[Հալէպ]], [[Սուրիա]])}} երկրաչափ՝ ճարտարագէտ, արուեստագէտ, գեղանկարիչ ==== Ապրիլ ==== * {{0}}[[4 Ապրիլ]] {{resize|90%|'''[[Ապտուլլահ Օճալան]]''' Abdullah Öcalan}} [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] քիւրտերու քաղաքական եւ ռազմական առաջնորդ ==== Յուլիս ==== * [[30 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Ժան Ռենօ]]''' Jean Reno}} սպանական ծագումով ֆրանսացի դերասան ==== Օգոստոս ==== * [[24 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Սաուլի Նիինիսթէօ]]''' Sauli Niinistö}} [[2012 թուական|2012]]-էն [[Ֆինլանտա]]յի նախագահն է ==== Սեպտեմբեր ==== * [[19 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Ճերըմի Այրընզ]]''' Jeremy John Irons}} անգլիացի դերասան, բեմադրիչ եւ արտադրող ==== Դեկտեմբեր ==== * [[20 Դեկտեմբեր]], [[Ապտուլրազաք Կըրնա]] (''Abdulrazak Gurnah'') [[գրագէտ]]։ [[2021 թուական|2021]]-ի գրականութեան Նոպելեան մրցանակի դափնեկիր * [[20 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Օննօ Թունչպօյաճեան]]''' Ohannes Tunçboyacıyan (մ.[[1996 թուական|1996]]) թուրքիացի երաժիշտ}} ==== Անստոյգ օրով ==== * {{resize|90%|'''[[Վեհանոյշ Թեքեան]]'''}} հայ կին գրող == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1948 մահեր|'''1948 մահեր''']]}} <br /> ==== Յունուար ==== * [[20 Յունուար]]՝ {{resize|90%|'''[[Մահաթմա Կանտի]]''' (ծն.[[1869 թուական|1869]])}} հնդիկներու քաղաքական եւ հոգեւոր առաջնորդ ==== Փետրուար ==== * [[17 Փետրուար]]՝ {{resize|90%|'''[[Յակոբ Օշական]]''' (ծն.[[1883 թուական|1883]])}} արեւմտահայ գրող ==== Մարտ ==== * [[20 Մարտ]]՝ {{resize|90%|'''[[Աւետիս Ահարոնեան]]''' (ծն.[[1866 թուական|1866]])}} գրող, հանրային գործիչ ==== Յուլիս ==== * [[21 Յուլիս]]՝ {{resize|90%|'''[[Արշիլ Կորքի]]''' (Arshile Gorky, բուն անունով՝ Ոստանիկ Ատոյեան, ծն.[[1904 թուական|1904]], [[Վան]])}} հայկական ծագումով ամերիկացի նկարիչ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.brainyhistory.com/years/1948.html 1948-ը Պատմութեան մէջ]{{Յղում en}}* [http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1948.htm Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1948]{{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:1948]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] suw6n3biscjxk089uowyr31q1n89svh 0 7788 256323 227759 2026-11-01T19:14:47Z HoMen 269 /* Անծանօթ ամսաթիւով՝ */ 256323 wikitext text/x-wiki '''1961 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 20^րդ դարու 61^րդ տարին է <center>[[1958 թուական|1958]] • [[1959 թուական|1959]] • [[1960 թուական|1960]] • '''1961''' • [[1962 թուական|1962]] • [[1963 թուական|1963]] • [[1964 թուական|1964]]</center> [[Պատկեր:President Barack Obama.jpg|մինի|167x167փքս|[[Պարաք Օպամա]]]] [[Պատկեր:Մովսես Գորգիսյանի կիսանդրին.JPG|մինի|[[Մովսէս Գորգիսեան]]]] [[Պատկեր:Gary cooper promo image.jpg|մինի|202x202փքս|[[Կէրի Քուփըր]]]] [[Պատկեր:Hrachia Nersisyan 2020 stamp of Armenia.jpg|մինի|192x192փքս|[[Հրաչեայ Ներսիսեան]]]] == Դէպքեր == ==== Անծանօթ ամսաթիւով՝ ==== * [[Պոլիս]], Հայ Աւետարանական Եկեղեցույ հիմնադրամը (Կետիկփաշա շրջանի եկեղեցական խորհուրդ) կը գնէ Պոլսոյ Թուզլայի շրջանին մէջ 8․552 ք․ քմ․ տարածք մը, որպէսզի ծառայէ իբրեւ ամառնային ճամբար հայկական դպրոցի հայ աղքատ եւ որբ սաներու համար ([[Արմէն ճամբար («Քամփ Արմէն», Պոլիս)|Արմէն Ճամբար)]] *[[Պոլիս]], կը ներկայացուի [[Էտկար Մանաս|էտկար Մանասի]] «Երգեցողութիւն Ս․ Պատարագի» գործը *[[Երեւան|Երեւանի]] Կեդրոն վարչական շրջանի գլխաւոր փողոցներէն մէկը [[Թումանեան փողոց (Երեւան)|Թումանեան փողոց]] կ՛անուանուի ==== Փետրուար ==== * [[3 Փետրուար]]՝ [[Չինաստան]]ը [[Քանատա]]յէն գնեց 60 մլն ԱՄՆ տոլլարի ցորեն * [[15 Փետրուար]]՝ Արեգակի խաւարում տեղի ունեցաւ [[Եւրոպա]]յի հարաւին ==== Մարտ ==== * [[13 Մարտ]]՝ [[Քիեւ]]ի մօտ պատուարի փլուզումի<ref>[http://incognita.day.kiev.ua/nezabuta-tragediya.html Անմոռնալի Ողբերգութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180228042836/http://incognita.day.kiev.ua/nezabuta-tragediya.html |date=2018-02-28 }} (ուքրաիներէն)</ref> զոհ դարձաւ 145 մարդ ==== Ապրիլ ==== * [[12 Ապրիլ]]՝ խորհրդային տիեզերագնաց Եուրի Կակարինը դարձաւ Երկրի ուղեծիր հասած առաջին մարդը * [[24 Ապրիլ]]՝ խորտակուելէն 333 տարի անց շուէտական [[Վասա Նաւ]]ը հանուեցաւ ջուրի յատակէն * [[27 Ապրիլ]]՝ [[Սիերա Լէոն]] կ՛անկախանայ ==== Յուլիս ==== * {{0}}[[8 Յուլիս]]՝ Չեխոսլովաքիոյ մէջ հանքի մը պայթիւնէ զոհուեցաւ 108 հոգի ==== Օգոստոս ==== * {{0}}[[6 Օգոստոս]]՝ Կերման Թիթովը դարձաւ երկրորդ մարդը, որ Երկրի ուղեծիր հասած է * [[13 Օգոստոս]]՝ [[Պերլին]]ին մէջ սկսաւ քաղաքի արեւմտեան մասէն բաժնող պատի<ref>[https://mashable.com/2014/11/06/berlin-wall-fence/#Cg0t7yDRSPqc Պերլին Անցնելու Վերջին Շանսը]{{Յղում en}}</ref> կառուցումը ** [[Պատկեր:Dark blue right arrow.svg|9px]] պատը գոյութիւն ունեցաւ մինչեւ [[1989 թուական]]ը, փախուստի փորձ ընելէն զոհուեցաւ 140 հոգի ==== Սեպտեմբեր ==== * [[14 Սեպտեմբեր]]՝ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] մէջ ռազմական նոր ղեկավարները մահուան դատեցին նախկին կառավարութեան 15 անդամները ** [[Պատկեր:Dark blue right arrow.svg|9px]] [[17 Սեպտեմբեր]]ին կախաղան հանուեցաւ նախկին վարչապետ Ատնան Մէնտերեսը ==== Հոկտեմբեր ==== * [[27 Հոկտեմբեր]]՝ Մոնկոլիան եւ Մաւրիտանիան դարձան ՄԱԿ անդամներ ==== Նոյեմբեր ==== * [[14 Նոյեմբեր]]՝ Սթալինկրատը վերանուանուեցաւ Վոլկոկրատ ==== Դեկտեմբեր ==== * [[17 Դեկտեմբեր]]՝ [[Պրազիլ]]ի մէջ կրկեսի գմբեթի<ref>{{cite web|accessdate=2011-06-01|url=http://grancircusincendio.blogspot.com/|title=Incêndio Gran-Circus Norte-Americano 1961|publisher=Blogger}}</ref> վառուելէն զոհուեցաւ 323 մարդ == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ]]}}<br /> ==== Յունիս ==== * [[15 Յունիս]] {{resize|90%|'''[[Վահրամ Պաղտասարեան]]'''}} պետական գործիչ ==== Օգոստոս ==== * {{0}}[[4 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Պարաք Օպամա]]''' Barack Hussein Obama}} [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգներու]] 44^րդ նախագահ ([[2009 թուական|2009]]-[[2017 թուական|17]]) ==== Դեկտեմբեր ==== *{{0}}[[3 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Մովսէս Գորգիսեան]]''' (մ.[[1990 թուական|1990]])}} հայ քաղաքական գործիչ == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1961 մահեր]]}} <br /> ==== Մայիս ==== * [[13 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Կէրի Քուփըր]]''' Gary Cooper (ծն.[[1901 թուական|1901]])}} ամերիկացի դերասան ==== Սեպտեմբեր ==== * [[18 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Տակ Համարխեոլտ]]''' Dag Hammarskjöld (ծն.[[1905 թուական|1905]])}} շուէտացի քաղաքական գործիչ ==== Նոյեմբեր ==== * {{0}}[[6 Նոյեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Հրաչեայ Ներսիսեան]]''' (ծն.[[1895 թուական|1895]] [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]])}} հայ դերասան ** Անստոյգ օրով՝ ** {{resize|90%|'''[[Եղիշէ Պահլաւունի]]'''}} == [[Նոպէլեան Մրցանակ]] == * Խաղաղութեան՝ [[Տակ Համարխեոլտ]] (մահէն ետք) == Արտաքին յղումներ == * [http://www.brainyhistory.com/years/1961.html 1961-ը Պատմութեան մէջ]{{Յղում en}}* [http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1961.htm Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն՝ 1961]{{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:1961]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] dq08hqlo4jz0eu6hx46h5rjdpyvago4 0 7807 256317 250803 2026-11-01T19:14:06Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256317 wikitext text/x-wiki '''1979 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 20^րդ դարու 79^րդ տարին է {{Քսաներորդ դար}} == Դէպքեր == * [[12 Յուլիս]]․ կը հիմնուի [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի Հանրապետութիւնը]] === Անստոյգ ամսաթիւով՝ === * [[Ապու Մինա]] կը յայտարարուի [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] Համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան [[Պատկեր:AaronPaulTIFFSept2012.jpg|մինի|207x207փքս|[[Էրըն Փոլ]]]] [[Պատկեր:Bae Doona 2010.jpg|մինի|197x197փքս|[[Պէյ Տունա]]]] [[Պատկեր:Փոլ_Ֆարաճեան.jpg|մինի|206x206փքս|Փոլ Ֆարաճեան․ նկար՝ 23 Մարտ 1953]] [[Պատկեր:Agop Dilaçar.jpg|մինի|197x197փքս|[[Յակոբ Մարթաեան]]]] == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1979 ծնունդներ]]}}<br /> {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = horizontal | վերնագիր = | վերնագրի գոտի = left/right/center | վերնագրի ֆոն = | նկարագրություն = | նկարագրության գոտի = left/right/center | նկարագրության ֆոն = | լայնություն = | պատկեր1 = | լայնություն1 = 194 | նկարագրություն1 = {{resize|85%|Փաթրիք Պապումեան<br />ծն.[[1 Յուլիս]]}} | պատկեր2 = The Game 2016.jpg | լայնություն2 = 100 | նկարագրություն2 = {{resize|85%|The Game<br />ծն.[[29 Նոյեմբեր]]}} }} ==== Փետրվար ==== * [[1 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Աշոտ Մկրտչեան (մոնտաժող)|Աշոտ Մկրտչեան]]'''}} հայ մոնտաժող ==== Ապրիլ ==== * [[12 Ապրիլ]] {{resize|90%|'''[[Յարութ Բալեան]]''' Harout Balyan}} ամէրիկահայ երգիչ, երգահան եւ պրոդիւսէր ==== Մայիս ==== * [[14 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Օլգա Այվազեան]]'''}} հայ երգչուհի եւ երգահան ==== Յունիս ==== * [[26 Յունիս]] {{resize|90%|'''[[Միսթըր Հատսըն]]''' Mr Hudson}} պրիթանացի երգիչ ==== Յուլիս ==== * {{0}}[[1 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Փաթրիք Պապումեան]]''' Patrik Babumian}} գերմանացի ծանրաբարձ ==== Օգոստոս ==== * [[27 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Էրըն Փոլ|Էրըն Փոլ Սթըրթէվընթ]]''' Aaron Paul Sturtevant}} ամերիկացի դերասան ==== Սեպտեմբեր ==== * {{0}}[[2 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Ճոնաթան Քայթ]]''' Jonattan Kite}} ամերիկացի դերասան ==== Հոկտեմբեր ==== * [[11 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Պէյ Տունա]]''' Bae Doona 배두나}} հարաւային քորեացի դերասանուհի եւ նկարիչ * [[12 Հոկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Նի Եո]]''' Ne-Yo (Շաֆէր Չիմէր Սմիթ)}} R&B երգիչ, երգահան ==== Նոյեմբեր ==== * [[29 Նոյեմբեր]] {{resize|90%|'''[[The Game (Ռէփր)|The Game]]''' Ճէյսըն Թերըլ Թէյլըր}} ամերիկացի րէփըր == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1979 մահեր]]}} <br /> * [[8 Յունուար]]․ [[Փոլ Ֆարաճեան]] (ծն․<nowiki/>[[1910 թուական|1910]], [[Հաճըն]]) լուսանկարիչ ==== Անստոյգ օրով ==== * {{resize|90%|'''[[Յակոբ Մարթայեան]]''' (ծն.[[1895 թուական|1895]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]])}} բանաստեղծ * {{resize|90%|'''[[Յարութ Կոստանդեան]]''' (ծն.[[1909 թուական|1909]], Պարսկաստան)}} հայ գրող * {{resize|90%|'''[[Արամ Շաւարշ]]''' (ծն.[[1917 թուական|1917]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]])}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.brainyhistory.com/years/1979.html 1979-ը Պատմութեան մէջ]{{Յղում en}}* [http://www.islandnet.com/~kpolsson/worldhis/wor1979.htm Աշխարհի Պատմութեան Ժամանակագրութիւն 1979]{{Յղում en}} [[Ստորոգութիւն:1979]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] oj3weuu3iwo594t2na5xgpt8qvj1lw7 0 7822 256321 227785 2026-11-01T19:14:32Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256321 wikitext text/x-wiki '''1991 թուական''', ոչ նահանջ տարի, 20^րդ դարու 91^րդ տարին է<br>{{resize|90%|'''1991-ը անկախութիւններու շքերթի տարի է.'''}} Եուկոսլավիայէն իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն Խրուաթիան (Քրոաթիա) եւ [[Սլովենիա|Սլովենիան]], Խորհրդային Միութենէն՝ [[Վրաստան]]ը, [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ազրպէյճանը]], Ուքրանիան, [[Հայաստան]]ը, Ուզպեքստանը, Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Թիւրքմենստանը, իսկ անկախութիւն կը ստանան երեք [[Պալթեան Ծով|պալթեան]] երկիրները՝ [[Էսթոնիա]]ն, [[Լաթվիա]]ն եւ [[Լիթուանիա]]ն {{Քսաներորդ դար}} [[Պատկեր:Algérie - Arménie - 20140531 - Riyad Mahrez.jpg|մինի|[[Ռիատ Մըհրէզ]]]] [[Պատկեր:Dan Howell by Gage Skidmore.jpg|մինի|[[Տան Հաուըլ]]]] [[Պատկեր:Evanna Lynch 2012.jpg|մինի|[[Իվաննա Լինչ]]]] [[Պատկեր:Abdel wahab.jpg|մինի|[[Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապ]]]] [[Պատկեր:Martín_Karadagián.JPG|աջից|մինի|315x315փքս|'''[[Մարթին Քարատաղեան]]''']] [[Պատկեր:Diran Ajemian.png|մինի|[[Տիրան Աճէմեան]]]] == Դէպքեր == ==== Աստոյգ ամսաթիւով ==== * Կը հիմնադրուի [[Կեդրոնական Պալքան Ազգային Պուրակ|Կեդրոնական Պալքան Ազգային Պուրակը]]։ ==== Յունուար ==== * {{0}}[[5 Յունուար]]՝ [[Վրաստան|վրացական]] զօրքերը կը գրոհեն Հարաւային Օսեթիան։ ==== Փետրուար ==== * {{0}}[[5 Փետրուար]]՝ Միշիկանի դատարանը [[Ճեք Գէորգեան]]ը կը զրկէ բժշկական արտոնագիրէն։ ==== Մարտ ==== * [[19 Մարտ|19]] - [[26 Մարտ]]՝ [[Լեհաստան]]ի նախագահ Լեհ Վալէսան այդ երկրի առաջին ղեկավարը կ՛ըլլայ որ պաշտօնապէս [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] կ՛այցելէ։ * [[31 Մարտ]]՝ [[Վրաստան|Վրաստանի]] Գերագոյն Խորհուրդը կը յայտարարէ երկրին անկախութիւնը։ ==== Ապրիլ ==== * [[19 Ապրիլ]]՝ [[Վրաստան]]ի Գերագոյն խորհուրդը կ՛ընդունի անկախութեան հռչակագիրը։ ==== Մայիս ==== * [[21 Մայիս]]՝ [[Հնդկաստան]]ի նախկին վարչապետ Ռաճիւ Կանտի կը սպաննուի ինքնասպանի մը ռումբի պայթիւմէն։ * [[26 Մայիս]]՝ Թայլանտի Պանկքոք քաղաքին մօտերը կը խորտակուի օդանաւ մը․ 223 զոհ։ ==== Յունիս ==== * [[12 Յունիս]]՝ Պորիս Ելցին կ՛ ընտրուի [[Ռուսիա|Ռուսիոյ]] դաշնութեան նախագահ։ * [[20 Յունիս]]՝ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ Պունտսթակը կ՛ ընդունի որոշում մը՝ մայրաքաղաքը Պոննէն [[Պերլին]] տեղափոխել։ * [[25 Յունիս]]՝ Խրուաթիան եւ Սլովենիան Եուկոսլավիայէն իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն։ ==== Օգոստոս ==== * [[20 Օգոստոս]]՝ [[Էսթոնիա]]ն կը վերականգնէ իր անկախութիւնը։ * [[21 Օգոստոս]]՝ [[Լաթվիա]]ն կը վերականգնէ իր անկախութիւնը։ * [[21 Օգոստոս]]՝ Ուքրանիան կը վերականգնէ իր անկախութիւնը։ * [[30 Օգոստոս]]՝ [[Ազրպէյճան]]ը իր անկախութիւնը կը հռչակէ։ * [[31 Օգոստոս]]՝ Ղրղզստանը եւ Ուզպեքստանը իրենց անկախութիւնը կը հռչակեն։ ==== Սեպտեմբեր ==== * {{0}}[[2 Սեպտեմբեր]]՝ [[ԱՄՆ|Միացեալ նահանգները]] կը ճանչցան [[Էսթոնիա|Էսթոնիոյ]], [[Լաթվիա|Լաթվիոյ]] եւ [[Լիթուանիա|Լիթուանիոյ]] անկախութիւնները եւ այդ երկիրներուն մէջ դեսպանութիւններ կը բանայ։ * {{0}}[[3 Սեպտեմբեր]]՝ Ռուսիոյ դաշնութեան մէջ Էքաթերինպուրկ քաղաքը կը վերականգնէ իր պատմական անունը խորհրդային կարգերէն հաստատուած՝ Սվերտլովսքին փոխարէն։ * {{0}}[[6 Սեպտեմբեր]]՝ Ռուսիոյ դաշնութեան մէջ Սանթ Փիթրսպուրկ քաղաքը կը վերականգնէ իր պատմական անունը խորհրդային կարգերէն հաստատուած՝ Լենինկրատին փոխարէն։ * [[21 Սեպտեմբեր]]՝ {{resize|90%|'''[[Հայաստան]]ը կը հռչակէ իր անկախութիւնը Խորհրդային միութենէն'''}} ==== Հոկտեմբեր ==== * [[14 Հոկտեմբեր]]՝ Պիրմայի ընդդիմութեան առաջնորդ Աուն Սան Սու Չին կ՛ արժանանայ [[Նոպէլեան Մրցանակ|Նոպէլեան Մրցանակին]]։ * [[27 Հոկտեմբեր]]՝ Թիւրքմենստանը իր անկախութիւնը կը հռչակէ։ ==== Նոյեմբեր ==== * [[18 Նոյեմբեր]]՝ ազրպէյճանական ՄԻ-8 ուղղաթիռը կը խորտակուի [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] տարածքին մէջ։ * [[26 Նոյեմբեր]]՝ [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ազրպէյճանի]] Ազգային մեճլիսը կ՛ ընդունի որոշում մը՝ ԼՂԻՄ-ը լուծարել եւ որոշ բնակավայրերուն թրքական անուններ տալ։ ==== Դեկտեմբեր ==== * {{0}}[[8 Դեկտեմբեր]]՝ Ռուսիոյ, Պելառուսի եւ Ուքրանիայի ղեկավարները Պելավեժեան անտառին մէջ կը կնքեն համաձայնագիր Խորհրդային Միութեան լուծման եւ Անկախ պետութիւններու համագործակցութիւն ստեղծելու մասին։ * [[12 Դեկտեմբեր]]՝ [[Նիճերիա]]ն իր մայրաքաղաքը Լակոսէն Ապուճայ կը փոխադրէ։ * [[16 Դեկտեմբեր]]՝ [[Ղազախստան]]ը իր անկախութիւնը կը հռչակէ։ * [[25 Դեկտեմբեր]]՝ Ռուսիոյ ԽԴԸՀ-ը պաշտօնապէս կը վերանուանուի՝ Ռուսիոյ Դաշնութիւն։ ==== Անստոյտ ամսաթիւով՝ ==== * Հայաստանի անկախացումէն յետոյ, [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ 1837-ին բացուած եւ կոչուած՝ Ցարսկայա փողոցը պաշտօնապէս կը կոչուի [[Արամի Փողոց (Երեւան)|Արամի փողոց]] * Երեւանի Հին Թաղի՝ [[Հին թաղ, Երեւան|Շահարի թաղին]] ամենահին փողոցներէն մէկը կը կոչուի [[Եզնիկ Կողբացի փողոց, Երեւան|Եզնիկ Կողբացի փողոց]] * == Ծնունդներ == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1991 ծնունդներ]]}}<br /> {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Ed Sheeran.jpg|դիրք=right|ստորագրութիւն ={{resize|85%|Էտ շիրըն<br />ծն.[[17 Փետրուար|Փետրուար 17]]}} |լայնք=140|ընդհանուր=140|վերև=|աջ=|ներքև=3|ձախ=|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=|դիրք=right|ստորագրութիւն ={{resize|85%|Արթուր Ալէքսանեան<br />ծն.[[21 Հոկտեմբեր|Հոկտեմբեր 21]]}} |լայնք=140|ընդհանուր=240|վերև=|աջ=60|ներքև=3|ձախ=40|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} ==== Փետրուար ==== * [[17 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Էտ Շիրըն]]''' Edward Christopher Sheeran}} անգլիացի հեղինակ-կատարող * [[21 Փետրուար]] {{resize|90%|'''[[Ռիատ Մըհրեզ]]''' Riyad Mahrez}} [[ալճերիա]]ցի ոտնագնդակի մարզիկ ==== Մայիս ==== * [[21 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Անթուան Կրիզման]]''' Antoine Grizmann}} ֆրանսացի ոտնագնդակի մարզիկ ==== Յունիս ==== * [[11 Յունիս]] {{resize|90%|'''[[Տան Հաուըլ]]''' Daniel James "Dan" Howell}} անգլիացի ռատիոյի խօսնակ ==== Յուլիս ==== * {{0}}[[1 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Լուքաս Վազքէզ]]''' Lucas Vázquez Iglesias}} սպանացի ոտնագնդակի մարզիկ ==== Օգոստոս ==== * [[16 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Իվաննա Լինչ]]''' Evanna Loingsigh}} իրլանտացի դերասանուհի == Մահեր == [[Պատկեր:Searchtool-80%.png|16px]] {{resize|85%|Տե՛ս նաեւ՝ [[:Ստորոգութիւն:1991 մահեր]]}} <br /> ==== [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախի պատերազմին]] զոհուած ==== * [[25 Մարտ]] {{resize|90%|'''[[Կրիշա Իսախանեան]]''' (ծն.[[1952 թուական|1952]], Թալիշ)}} * [[30 Ապրիլ]] {{resize|90%|'''[[Թաթուլ Կրպէեան]]''' (ծն.[[1965 թուական|1965]], Արէգ)}} ==== Ապրիլ ==== * {{0}}[[3 Ապրիլ]] {{resize|90%|'''[[Անդրանիկ Պաղտասարեան]]''' (ծն.[[1918 թուական|1918]], Գորիս)}} հայ աշխարհագէտ ==== Մայիս ==== * {{0}}[[4 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Մուհամմետ Ապտըլ Ուահապ]]''' (ծն.[[1908 թուական|1908]])}} եգիպտացի երգիչ եւ երգահան * [[11 Մայիս]] {{resize|90%|'''[[Ֆրետերիք Ֆէյտի]]''' Frédéric-Armand Feydit (ծն.[[1902 թուական|1902]])}} ֆրանսահայ հայագէտ ==== Յուլիս ==== * [[27 Յուլիս]] {{resize|90%|'''[[Յովհաննէս Ղուկասեան]]''' (ծն.[[1919 թուական|1919]], Թաւրիզ)}} բանաստեղծ, արձակագիր ==== Օգոստոս ==== * [[27 Օգոստոս]] {{resize|90%|'''[[Մարթին Քարատաղեան]]''' Martín Karadagián (ծն.[[1922 թուական|1922]], Պուէնոս Այրես)}} [[արժանթին]]ցի ըմբշամարտիկ ==== Սեպտեմբեր ==== * [[10 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Տիրան Աճէմեան]]''' (ծն.[[1902 թուական|1902]], [[Հալէպ]])}} դերասան, ծաղրանկարիչ * [[15 Սեպտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Տոլորես Զօհրապ-Լիպման]]'''<ref>{{resize|85%|Արեւմտահայ գրող [[Գրիգոր Զօհրապ]]ի դուստրը}}</ref> (ծն.[[1896 թուական|1896]], [[Կոստանդնուպոլիս|Կ.Պոլիս]])}} գրող, մարդասէր ==== Դեկտեմբեր ==== * [[29 Դեկտեմբեր]] {{resize|90%|'''[[Էտուարտ Աղայեան]]''' (ծն.[[1913 թուական|1913]], Մեղրի)}} հայ լեզուաբան == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:1991]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] mzttyi4dnobc5w9t0zkovy0r4y3sqwa 2 10311 256312 252821 2026-11-01T19:13:32Z HoMen 269 /* Ստեղծած յօդուածներ */ 256312 wikitext text/x-wiki {{#babel: hyw-N|el-N|hy-4|en-4|fr-4|es-2}} [[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 05:13, 29 Ապրիլ 2019 (UTC) == Ստեղծած յօդուածներ == <div style="height: 300px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;"> === Անձեր === <div class="style=&quot;-moz-column-count:1;"> ==== Յոյն անձնաւորութիւններ ==== * [[Էլէնի Թէոխարուս|Էլենի Թէոխարուս]] * [[Մարիքա Գոթոբուլի]] * [[Մարիա Գալաս]] * [[Մարինելա]] * [[Փինելոբի Տելթա]] * [[Անտիղոնի Մեթաքսա Գրոնտիրա]] * [[Բերդիքաս Ա․ Մակեդոնացին]] * [[Թեմիսթոքլիս]] * [[Փերիքլիս]] * [[Քլիսթենիս]] * [[Սինիքիա]] * [[Թուքիտիտիս]] * [[Իրոտոթոս]] * [[Էվրիփիտիս]] * [[Սոֆոքլիս]] * [[Էսհիլոս]] * [[Սթաւրոս Քսարխաքոս]] * [[Լեֆթերիս Բաբատոբուլոս]] * [[Իսիոդոս]] * [[Սթամաթա Ռեվիթի]] * [[Իոանիս Քափոտիսթրիաս]] * [[Ֆետրա]] * [[Տեմիս Ռուսոս]] * [[Վանկելիս Փափաթանասիու]] * [[Ատոնիս Սամարաքիս|Անտոնիս Սամարաքիս]] * [[Նիքիֆորոս Լիթրաս]] * [[Նիքոս Հածիքիրիաքոս-Կիքաս]] * [[Նիքոլաոս Կիզիս]] * [[Նիքոլաոս Կիզիս, գործերը]] * [[Եորղոս Եաքովիտիս]] * [[Եորղոս Եաքովիտիս, գործերը]] * [[Թոլիս Վոսքոփուլոս]] * [[Եանիս Անթեթոքունպօ|Եանիս ԱՆթեթոքումպօ]] * [[Նիքոս Քսիլուրիս]] * [[Հիփաթիա]] * [[Մանոս Խածիտաքիս]] * [[Մելինա Մերքուրի]] * [[Միքիս Թէոտորաքիս]] * [[Օտիսէաս Էլիթիս]] * [[Եորղոս Սեֆերիս|Եորղոս Սոֆերիս]] * [[Մանոս Խածիտաքիս]] *[[Եանիս Սմարաղդիս]] ==== Ազգութեամբ հայ ==== * [[Վարդուհի Քալանթար]] * [[Մատթէոս քհնյ. Բարաղամեան]] * [[Բենիամին Մարգարեան]] * [[Ազնիւ Պետրոսեան]] * [[Դանիէլ Դանիէլեան|Դանիէլ Դանիէլիեան]] * [[Գրիգոր Աղանեան]] * [[Ալբերտ Ազարեան]] * [[Շաւարշ Քահանայ Պալըմեան|Շաւարշ քհնյ․ Պալըմեան]] * [[Սասունցի Մուշեղ]] * [[Արա Տինկճեան]] * [[Արթօ Թունճպոյաճեան|Արթօ Թունճոպոյաճեան]] * [[Գրիգոր Պարթեւեան]] * [[Փոլ Ֆարաճեան]] * [[Վահէ Արծրունի]] * [[Արամ Քերովբեան]] * [[Լէյլի]] * [[Գրիգոր Գարաճեան]] * [[Անտոն Կազէլ]] * [[Յարութիւն Քիւրքճեան|Յարութիւն Թիւրքճեան]] * [[Մինաս Վարդապետ, Տիգրանեան]] * [[Գէորգ Վարժապետեան]] * [[Կարապետ Ղազարեան]] * [[Մարիքա Նինու]] * [[Գէորգ Փափազեան]] * [[Վազգէն Եսայեան]]*** * [[Սահակ Արք․ Այվազեան]] * [[Տիանա Աբգար]] * [[Յակոբ Սիրունի]] * [[Կարօ Գէորգեան]] * [[Արսէն Պալեան]] * [[Սօս Վանի]] * [[Օննիկ Զաքարեան]] * [[Սարգիս Սերոբեան]] * [[Գէորգ Ծ. Վ. Թուրեան|Գէորգ Ծ․Վ․ Թուրեան]] * [[Հայկանոյշ Մարք|Հայկանուշ Մարք]] * [[Ահարոն Ստեփանեան]] ==== Ուրիշ ազգութեամբ ==== * [[Էլ Սիտ]] * [[Սուզան Պ․ Անթոնի]] * [[Աքթա Ճիպրին Աայ]] * [[Քորազոն Ագինօ]] * [[Պլանշ Նորթոն]] * [[Էլիզապէթ Պլաքուէլ]] * [[Ալիս Կրիֆիթ Քար]] * [[Տորոթի Սաթոն]] * [[Կերթի Գորի]] * [[Օլկա Թոկարչուկ]] * [[Պեթի Ուիլիամս]] * [[Լամիէ Աճի Պաշար]] * [[Նատիա Մուրատ]] * [[Ճէյն Ատամս]] * [[Իմելտա Մարքոս]] * [[Կրէյս Քելի]] * [[Էլինոր Ռուզվելթ]] * [[Ժիզել Պիւնտհեն]] * [[Կոլտա Մէյր]] * [[Օպրի Փլազա]] * [[Շէյք Հասինա]] * [[Սուելա Պրէյվըրմեն]] * [[Կրէյս Մուկապէ]] * [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] * [[Շանթալ Պիա]] * [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոշ]] * [[Քաթրին Քլարք]] * [[Լիւսի Սթոն]] * [[Ալիս Սթոն Պլաքուէլ]] * [[Մերի Ճաքսոն]] * [[Հերթա Միւլըր]] * [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] * [[Աւրիլ Հէյնզ]] * [[Պենազիր Պութօ]] * [[Ճոան Պաէզ]] * [[Մերի Շելլի]] * [[Մերի Ուոլսթոնքրաֆթ]] * [[Ճէյն Օսթըն]] * [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] * [[Ակնես Քալամար]] * [[Անն Իտալկօ]] * [[Սինտի Քրաուֆորտ]] * [[Ճէյն Ֆոնտա]] * [[Սոֆիա Լորեն]] * [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] * [[Քլոտիա Գարտինալէ]] * [[Մոնիքա Պելուչի]] * [[Ճորճ Կալըբ]] * [[Ճիւզեբէ Ֆարինա]] * [[Ճովանի Պաթիսթա Փիրանեզի]] * [[Ուոլֆկանկ Ամատէուս Մոցարթ]] * [[Մարթին Նուրտընսթրըմ|Մարթին Նուրռընսթրըմ]] * [[Ապտուլրազաք Կըրնա]] * [[Ալ Պանօ]] * [[Ժերար Ֆիլիփ]] * [[Ճիւզեփէ Վերտի]] * [[Նարժես Մուհամատի]] * [[Օկիւստ Էսքոֆիէ]] * [[Փաթրիք Մոտիանօ]] * [[Չիք Քորէա|Չիք Կորէա]] * [[Փեփինօ տի Քափրի]] * [[Փօլ Նիուման]] * [[Ժան Պառէ]] * [[Էօժէն Տելաքրուա]] * [[Ռենուար]] * [[Էյմի Ուայնհաուս]] ==== Հին Յունաստան ==== ===== եղելութիւններ ===== * [[Փանաթինէա]] * [[Էքաթոմվէոն|Էքաթոմվիոն]] * [[Փիանեփսիոն]] ===== դիցաբանութիւն - (անձեր, էակներ, բաներ) ===== * [[Աթինա]] * [[Տիմիթրա]] * [[Բերսեֆոնի]] * [[Իրինի]] * [[Գլիթէմնիսթրա]] * [[Իլեքթրա]] * [[Իֆիղենիա]] * [[Բասիֆայի]] * [[Ամիմօնի]] * [[Թիհի]] * [[Սելինի]] * [[Էսթիա]] * [[Էքաթի]] * [[Էվրիֆաէսա]] * [[Միրես]] * [[Օգէանիդես]] * [[Խարիթես]] * [[Էդեսիա]] * [[Իրիս]] * [[Էսբերիդես]] * [[Էսբերիդա]] * [[Թեմիս]] * [[Օրես]] * [[Էոս]] * [[Բանդիա]] * [[Արեթուսա]] * [[Նայադես]] * [[Էղլի]] * [[Իլիադես]] * [[Դանայիդես]] * [[Աղլայիա]] * [[Էֆրոսինի]] * [[Թալիա]] * [[Գլիօ]] * [[Մնիմոսինի]] * [[Մնիմի]] * [[Լիթի]] * [[Էրիս]] * [[Արմոնիա]] * [[Աթրոփոս]] * [[Գլոթօ|ԳԼոթօ]] * [[Լահեսիս]] * [[Նիքս]] * [[Անակի]] * [[Ասթրէա]] * [[Դիքի]] * [[Ամալթիա]] * [[Աւքսօ]] * [[Իղեմոնի]] * [[Աբաթի]] * [[Սթիղա]] * [[Ադրասթիա]] * [[Էրինիես]] * [[Էվնոմիա]] * [[Էվրինոմի|Էվրիմոնի]] * [[Ֆիվի]] * [[Էլեֆանտիդա]] * [[Էրսի]] * [[Գրինօ]] * [[Բոլիքսօ]] * [[Բասիֆայի]] * [[Բասիթէա]] * [[Գիրգի]] * [[Իմերա]] * [[Ամֆիթրիթի]] * [[Գիրես]] * [[Ամիմօնի|Անիմօնի]] * [[Օյզիս]] * [[Ֆիլոթիս]] * [[Արբիիես]] * [[Դիօնի]] * [[Էխիդնա]] * [[Եադես]] * [[Ղրէես]] * [[Նիմֆես]] * [[Իոնիդես]] * [[Բլիադես]] * [[Նիրիիդես]] * [[Արիադնի]] * [[Խիմէրա]] * [[Իօ]] * [[Եւրոբոսի գուրոս]] * [[Ախելո՛ոս (դիցաբանութիւն)]] * [[Ինահոս (դիցաբանութիւն)|Ինահոս]] * [[Մակեդոնաս (դիցաբանութիւն)|Մակեդոնաս]] * [[Մուսաներ]] * [[Մինոաս]] * [[Մինոթաւրոս]] * [[Նեսթոր]] * [[Մենելաոս]] * [[Աղամեմնոնաս]] * [[Թիսէաս]] * [[Էգէաս]] * [[Ովկիանոս (դիցաբանութիւն)|Ովկիանոս]] * [[Էթրա]] * [[Փիթէաս]] * [[Էմոս (թագաւոր)|Էմոս]] * [[Ռոտոփի (թագուհի)|Ռոտոփի]] * [[Քուրիթես]] * [[Քրոնոս]] * [[Ռէա]] * [[Իդէի Տաքթիլի]] * [[Եւրոպա (դիցաբանութիւն)|Եւրոպա]] * [[Աղինոր]] * [[Թիլեֆասա]] * [[Թիթիս]] * [[Ուրանոս (դիցաբանութիւն)|Ուրանոս]] * [[Եէա]] * [[Նեղոս (դիցաբանութիւն)|Նեղոս]] * [[Քադմոս]] === Պատմական շրջաններ, Հնաբանական վայրեր === ==== Մեծ Յունաստան, Յունաստան ==== * [[Իրէօ]] * [[Էվբալինիօ փապուղի]] * [[Արմենիի յետ-մինոասեան գերեզմանատուն|Արմենիի յետ մինոասեան գերեզմանատուն]] * [[Մելիթի (Ֆլորինա)]] * [[Վոթիէա]] * [[Լիկիսթիդա]] * [[Էորդէա]] * [[Էլիմիա]] * [[Իխնէ]] * [[Հին Բելա]] * [[Միեզա]] * [[Հին Բելա]] * [[Աթալանտի (Վոթիէա)]] * [[Քիրոս (Մակեդոնիա)]] * [[Քիրոս]] * [[Իխնէ (Միջագետք)]] * [[Էդեսա (Միջագետք)]] * [[Վերղինա]] * [[Հին Էղես]] * [[Բաթրայի հռոմէական երաժշտանոց]] * [[Բաթրայի հռոմէական մարզադաշտ]] * [[Դիբիլոն]] * [[Սթոա թու Աթալու]] * [[Իրոտու Ադիքու Օտէոն|Իրոդու Ադիքու Օտէոն]] * [[Վենետիկեան բերդ, Քիթիրա]] * [[Այիա Սոֆիա քարայր, Միլոփոթամոս|Այիա Սոֆիա քարայր, Քիթիրա]] * [[Իրոտու Ադիքու Երաժշտանոց|Իրոտու Ադիքու Օտէոն]] * [[Իդէօ Ադրօ]] * [[Քնոսոս]] * [[Մալիա]] * [[Զաքրոս]] * [[Ֆեսթոս]] * [[Զոմինթոս]] * [[Մարաթոն Էանդիտա]] * [[Էվրիփիտիս քարայր]] * [[Միկինես]] * [[Այիոս Նիքոլաոս բերդ]] * [[Ասպետներու Աւագ Պետին Պալատ (Ռոտոս)|Ասպետներու Աւագ Պետին պալատ]] * [[Լինտոսի Աքրոփոլիս (Ռոտոս)|Լինտոսի Աքրոփոլիս]] * [[Ռոտոսի Աքրոփոլիս]] * [[Ռոտոսի միջնադարեան քաղաք]] * [[Քոլոնա հնավայր, Էղինա]] * [[Մեղարա Իվլէա]] * [[Աքրոնաֆփլիա]] * [[Այիոս Նեքթարիոս եկեղեցի (Էղինա)|Այիոս Նեքթարիոս, Էղինա]] * [[Փալամիտի բերդ|Փալամիտի]] * [[Պուրծի բերդ|Պուրծի]] * [[Հին Կորնթոս]] * [[Էքադոպետոս տաճար|Էքադոպետոս]] * [[Մենելայոն, Սփարթի]] * [[Էրեթրիա]] * [[Մարաթոնաս]] * [[Թրիզինա]] * [[Քիմի (Մեծ Յունաստան)|Քիմի]] *[[Ղուրնիա]] ==== Ուրիշ տեղեր ==== * [[Արգիլուած Քաղաք|Արգիլուած քաղաք]] * [[Էղեսթա]] * [[Ճարաշ]] * [[Տենտերա]] * [[Իրաքլիա Լիկիսթիս|Իրաքլիա լիկիսթիս]] * [[Բոմբէյ]] * [[Ապու Մինա]] * [[Ղատամիս]] * [[Քիրինի, Լիպիա|Քիրինի]] * [[Քոլարես (Սինթրա)|Քոլարես]] * [[Բաբելոն]] * [[Պուկանտա թագաւորներու դամբաններ, Քասուպի]] * [[Սուրիոյ պատմական քաղաք Պուսրա]] * [[Ճենէ (Մալի)|Ճենէ, Մալի]] * [[Ղատամիս]] * [[Քիրինի, Լիպիա]] * [[Արեւելեան Ռենել]] * [[Նան Մատոլ]] === Հայկական շրջաններ (քաղաքներ, գիւղեր, վանքեր, եկեղեցիներ, դպրոցներ) === * [[Ջուղա, (Նախիջեւան)]] * [[Արճէշի «Խորտակուած Քաղաք»ը]] * [[Ջերմուկ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)]] * [[Ջերմուկ (գաւառ)]] * [[Չնքուշ (Արեւմտեան Հայաստանի գիւղաքաղաք)]] * [[Սուրբ Կիրակոս (Տիգրանակերտ)|Ս․ Կիրակոս, Տիգրանակերտ]] * [[Այգեհատ]] * [[Շատախ (գաւառ)|Շատախ]] * [[Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցակ|Հայաստանի Բնապահպանման Տարածքներու Ցուցա]] * [[Հալիձորի բերդ]] * [[Ջուղայի հայկական գերեզմանատունը]] * [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի Ս․ Խաչ Եկեղեցի]] * [[Նարեկայ Վանք]] * [[Վարագայ (Սուրբ Նշանի) Վանք|Վարագայ Ս․ Նշանի Վանք]] === Հայկական գաղութներ / Կրթական հաստատութիւններ === * [[Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոլ Հայոց Պատրիարքութիւն]] * [[Պոլսահայեր]] * [[Հայերը Յունաստանի մէջ]] * [[Սփիւռքի հայկական կրթական հաստատութիւններու ցուցակ]] * [[Աֆիոնքարահիսարի հայերը|Աֆիոն Քարահիսարի հայերը]] * [[Կրետէի հայերը]] * [[Քերքիրայի հայերը]] * [[Քեֆալոնիայի հայերը]] * [[Նաֆփլիոնի հայերը]] * [[Փաթրայի հայերը]] * [[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]] * [[Սելանիկի հայկական գաղութը]] * [[Նշան Փալանճեան Ճեմարան]] === Հայկական հասարակական, կրթամշակութային, ընկերային ցանցեր === * [[Զարդիս մատենաշար]] * [[Երդիք (յայտագիր)|Երթիք]] * [[Զնտուկ]] * [[Զարմանազան]] * === Ուրիշ հայկական նիւթեր === ==== հրատարակութիւններ, Վէպեր ==== * [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] * [[Օ՜, ինչ աղուոր է եղեր Փանաման (Մանկապատանեկան վիպակ)]] * [[«ՀԱՅ ԿԻՆԸ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ՄԷՋ, 100 Կին Կեանք»|100 հայ կիներ]] * [[Ու ես կ՛երթամ (Ճամբորդագրութիւն)|Ու ես կ՛երթամ]] * [[Զարթօնք (վէպ)]] * [[Խոդեդան]] * [[Ռանչպարների Կանչը|Ռանչպարների կանչը]] ==== Մշակոյթ / Մամուլ ==== * [[Լիոնի փողոցները (պատկերազարդ ամսագիր)|Լիոնի փողոցները]] * [[Արմենիքա (պարբերաթերթ)]] * [[Սիւնիք-Արցախեան տոհմիկ տարազներ|Արցախ-Սիւնիքի տոհմիկ տարազներ]] * [[Ս․ Ծնունդի Աւետում|Ս․ Ծննդեան Աւետում]] === Մշակոյթ / Արուետ === ==== Մամուլ-թերթ ==== *[[Պեռիա (օրաթերթ)|Պեռիա]] * [[Արկիա (շաբաթաթերթ)|Արկիա]] ==== Գրականութիւն ==== * [[Ցատկելուս պատճառը]] * [[Մարթին Իտըն]] ==== Ժապաւէններ ==== * [[Ռիֆիֆի (ժապաւէնաշարք)|Ռիֆիֆի]] * [[Շիքակոյէն հօրաքոյրը]] * [[Ամատէուս]] * [[Մամմա Մի՛ա! (ժապաւէն)|Մամմա Մի՛ա]] * [[Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն (ժապաւէն)|Ոչ մէկ լուր արեւմտեան ճակատէն]] * [[Պանտ օֆ պրատըրս (Band of brothers)]] * [[Տը Փասիֆիք (The Pacific)]] * [[Քազապլանքա (ժապաւէն)|Քազապլանքա]] * [[Մերի Փոփինս (ժապաւէն, 1964)|Մերի Փոփինս]] * [[Սիրելի Կողովագնդակ (Dear Basketball)|Սիրելի Կողովագնդակ]] ==== Երգեր/Նուագախումբներ ==== * [[The Supremes]] * [[Au clair de la lune (երգ)|Au clair de la lune]] * [[Լէ Շանզելիզէ (Les Champs-Élysées), երգ]] * [[Սուփերքալիֆրաճիլիստիքեքսփիալիտոշիուս]] * [[Element Band]] * [[Armenian Navy Band]] * [[Night Ark]] * [[Պիթլս]] * [[Փիրէային տղաքը (երգ)|Փիրէային տղաքը]] === Աշխարհագրութիւն - === ==== Երկիրներ-շրջաններ ==== * [[Քանարեան կղկզիներ|Քանարեան կղզիներ]] * [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի Հանրապետութիւնը]] * [[Կալիսիա]] * [[Սիերա Լէոն]] * [[Սողոմոնեան Կղզիներ|Սողոմոնեան կղզիներ]] * [[Պրունէյ]] * [[Բիւզանդիոն]] * [[Մոնաքօ]] * [[Պելոպոնես]] * [[Պոնտոս]] * [[Մատակասքար]] * ==== Բիւզանդիոնի ժամանակաշրջան ==== * [[Թեմ (Բիւզանդիոն)|Թեմ, Բիւզանդիոն]] * [[Վաասբրաքանիա (Բիւզանդիոնի Թեմ)|Վաասբրաքանիա]] * [[Արմենիաքոն Թեմ|Արմենիաքոն]] * [[Քաթեբանօ]] ==== Քաղաքներ ==== * * [[Կերնիքա]] * [[Սորկինեչէ]] * [[Պիլպաօ]] * [[Փամփլոնա]] * [[Պայոն]] * [[Վիթորիա-Կասթէյս]] * [[Պիառից]] * [[Էյպար]] * [[Պարաքալտօ]] * [[Պարտենաս Ռէալես]] * [[Սէն-Ժան-Փիէ-տը-Փոր]] * [[Էսթեյա-Լիսառա]] * [[Էնքլաւէ տէ Թրեւինիօ]] * [[Անսերմա, Քալտաս]] * [[Պիթոլա]] * [[Ռիանիօ]] * [[Աղեքսանտրիա]] * [[Կէորկենի]] * [[Լիպօ Քսիան]] * [[Սալամանքա]] * [[Քարթախենա (Քոլումպիա)|Քարթախենա]] * [[Մոնթէ Քարլօ]] * [[Աֆիոնքարահիսար]] *[[Կալիլէա]] * ===== Երեւանի փողոցներ ===== * [[Պապ թագաւորի փողոց (նախկին Ամիրեան փողոց), Երեւան|Պապ թագաւոր]] * [[Փաւստոս Բիւզանդի փողոց (Երեւան)|Փաւստոս Բիւզանդի փողոց]] * [[Արամի Փողոց (Երեւան)|Արամի փողոց]] ===== Յունական քաղաքներ ===== * [[Մեսողի, Քերքիրա]] * [[Պենիցես, Քերքիրա]] * [[Այիոս Իոանիս Բերիսթերոն, Քերքիրա]] * [[Սթրոկիլի, Թինալիոն Քերքիրա]] * [[Սթրոկիլի, Մելիթիէոն Քերքիրա]] * [[Սթրոկիլի, Արթա]] * [[Բելա]] * [[Ալորոս]] * [[Հին Բելա]] * [[Թրոբէուխոս]] * [[Անօ Քլինես]] * [[Քոզանի]] * [[Էդեսա]] * [[Սքիդրա]] * [[Եւրոբոս]] * [[Իխնէ]] * [[Սելանիկ]] * [[Նաֆփլիօ]] * [[Փաթրա]] * [[Կորնթոս]] * [[Փիրէա]] * [[Մեղարա]] * [[Մաթալա]] * [[Իրաքլիօ]] * [[Ռեթիմնօ]] ==== Լեռներ, բլուրներ․․․ ==== * [[Անպոթօ]] * [[Կորպէյա]] * [[Երեք թագաւորներու սեղան]] * [[Այսքոռի]] * [[Թաումաթաուաքաթանկիհանկաքոաուաուոթամաթէաթուրիփուքաքափիքիմաունկահորոնուքուփքքայիֆենուաքիթանաթահու|Թաումաթաուաքաթանկիհ....]] * [[Ռիլա (լեռնաշղթայ)|Ռիլա]] * [[Բիրին (լեռնաշղթայ)|Բիրին]] * [[Քուլա (լեռնաշղթայ)|քուլա լեռնաշղթայ]] * [[Վեզուվիօ]] ===== Յունաստանի լեռներ, լեռնաշղթաներ ===== * [[Բիէրիա Օրի]] * [[Վուրինոս]] * [[Վերմիօ]] * [[Փարնասոս|Բարնասոս]] * [[Ողիմպոս]] * [[Զաս|Զաս լեռ]] * [[Փսիլորիթիս]] * [[Լեֆքա Օրի (լեռնաշղթայ)|Լեֆքա Օրի]] * [[Միթիքաս (լեռնագագաթ)|Միթիքաս]] * [[Էմոս]] * [[Ֆրաքթօ (լեռ)|Ֆրաքթօ]] * [[Հայտու (լեռ)|Հայտու]] * [[Սթամնա (լեռ)|Սթամնա]] * [[Էլաթիա (լեռ)|Էլաթիա]] * [[ֆալաքրօ]] * [[Փինտոս]] * [[Սմոլիքաս|Սմոլաքաս]] * [[Ծումերքա]] * [[Ղրամոս]] * [[Թիմֆի]] * [[Աղրաֆա]] * [[Լամքոս]] * [[Իդա (լեռ)|Իդա]] * [[Ռոտոփի (լեռնաշղթայ)|Ռոտոփի]] * [[Վորաս]] * [[Կիոնա]] * [[Վարդուսեա|Վարդուսիա]] ==== կիրճեր, դաշտեր․․․ ==== * [[Մեծ Ռիֆթ հովիտ]] * [[Վիքոս կիրճ]] * [[Սամարիա կիրճ (Կրետէ)|Սամարիա կիրճ]] * [[Ուրուկույէյի արօտադաշտ|Ուրուկույէի արօտադաշտ]] * [[Բամբա]] ==== լիճեր ==== * [[Գլիսովա ծովալիճ|Գլիսովա]] * [[Քրեմասթոն լիճ|Քրեմասթոն]] * [[Թրիհոնիդա լիճ|Թրիհոնիդա]] * [[Լիսիմահիա լիճ|Լիսիմահիա]] * [[Քասթրաքի լիճ|Քասթրաքի]] * [[Սթրաթոս լիճ|Սթրաթոս]] * [[Կալիլէայի ծովը|Կալիլէայի լիճ]] * [[Պլետ լիճ|Պլետ]] * [[Ռիլայի եօթը լիճեր]] * [[Ասալ լիճ|Ասալ]] ==== Գետեր ==== * [[Լուդիաս]] * [[Ախելո՛ոս]] * [[Ինահոս գետ (Արղոլիդա)]] * [[Ինահոս գետ|Ինահոս]] * [[Տրակոր (գետ)]] * [[Ցրնա (գետ)]] * [[Ռիօ Կրանտէ]] * [[Միլոփոթամոս, Քիթիրա|Միլոփոթամոս]] * [[Ախելո՛ոս]] * [[Ալիաքմոնաս]] * [[Աո՛ոս]] * [[Արախթոս]] * [[Աղրաֆիոթիս (գետ)|Աղրաֆիոթիս]] * [[Թաւրոփոս]] * [[Վոյտոմաթիս|Վոյտամաթիս]] * [[Աքսիոս]] * [[Լուրոս]] * [[Սթրիմոնաս]] * [[Փինիոս (Թեսալիա)]] * [[Փինիոս (Պելոպոնես)]] * [[Տոսփաթիս]] * [[Նեսթոս (գետ)|Նեսթոս]] * [[Էվրոս (գետ)|Էվրոս]] * ==== Պուրակներ, բնապահպանման շրջաններ ==== * [[Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութիւն|Բնութեան պահպանութեան միջազգային միութիւն]] * [[Garajonay ազգային պուրակ]] * [[Ուրտայպայի գետաբերան]] * [[Գորալ ծովուն ազգային պուրակ]] * [[Papahānaumokuākea ազգային ծովային յուշարձան]] * [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ]] * [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] * [[Great Sand Dunes ազգային պուրակ եւ պահեստ|Great Sand Dunes]] * [[Ալոնիսոս ծովային պուրակ]] * [[Փինտոս ազգային պուրակ|Փինտոս ազգայն պուրակ]] * [[Տելթա Աքսիոս ազգային պուրակ]] * [[Վիքոս-Աո՛ոս ազգային պուրակ|Վիքոս-Աո՛ոս ազգաին պուրակ]] * [[Թեմպի հովիտ]] * [[Լորտ Հաու Կղզիին Ծովային Պուրակ|Լորտ Հաու Կղզիին ծովային պուրակը]] * [[Ռիլա Ազգային Պուրակ|Ռիլա ազգային ․․․․]] * [[Բիրին Ազգային Պուրակ|Բիրին ազգային ․․․]] * [[Ռոտոփի լեռնաշղթայի Ազգային Պուրակ|Ռոտոփի լեռնաշղթայի ազգային․․․]] * [[Կեդրոնական Պալքան Ազգային Պուրակ|Կեդրոնական Պալքան ազգային ․․․․]] * [[Ռոտոփի լեռնային միախառն անտառներ]] * [[Պալքանեան միախառն անտառներ]] * ==== Միջազգային ճանաչումի արահետներ ==== * [[Եւրոպական Արահետ E4|Եւրոպական Արահետ Ε]]4 ==== Կղզիներ ==== * [[Գլիսովա, կղզի|Գլիսովա]] * [[Թարաուա]] * [[Ռոս կղզի]] * [[Գուք կղզիներ]] * [[Նիքումարորօ]] * [[Քանթոն կղզի]] * [[Օրոնա օղակղզի]] * [[Գիծին կղզիներ]] * [[Թուվալու]] * [[Ֆինիքս կղզիներ]] * [[Կիլպըրթ կղզիներ]] * [[Քիհնու]] * [[Լորտ Հաու Կղզի]] * [[Պոլին Բուրգը|Պոլին բուրգը]] ==== Յունական Կղզիներ, թերակղզիներ․․ ==== * [[Սամոս]] ** [[Փիթաղորիօ|Բիթաղորիօ]] ===== Արղոսարոնիքոս ===== * [[Սփեցես]] ** [[Սփեցոփուլա]] * [[Տոքոս (կղզի, Իտրա)|Տոքոս]] * [[Իտրա]] ** [[Այիոս Եորղոս, Իտրա]] ===== Սարոնիքոս ծոց ===== * [[Սալամինա]] * [[Փորոս]] * [[Մեթանա]] * [[Ակիսդրի]] ** [[Դորուսա, Ակիսդրի]] ** [[Քիրա, Ակիսդրի]] * [[Էղինա]] * [[Այիոս Թոմաս Տիափորոն]] * [[Ֆալքոներա]] * [[Իտրուսա]] * [[Փաթրոքլոս, կղզիակ|Փաթրոքլոս]] * [[Աթալանդի կղզիակ]] * [[Ռեւիթուսա]] * [[Ֆլեւես]] * [[Արսիդա]] * [[Վելոփուլա]] * [[Փսիթալիա]] * [[Մեթոփի]] * [[Սփալաթրոնիսի]] ===== Սփորատես ===== *[[Սքիրոս (կղզի)|Սքիրոս]] *[[Սփորատես]] * [[Ալոնիսոս]] ** [[Ատելֆի, Ալոնիսոս]] ** [[Քիրա Փանայիա, Ալոնիսոս]] ** [[Փերիսթերա, Ալոնիսոս]] ** [[Եուրա, Ալոնիսոս]] *** [[Փրասօ, Եուրա|Փրասօ,]] ** [[Սքանծուրա, Ալոնիսոս]] ** [[Փիփերի, Ալոնիսոս]] ** [[Փսաթուրա, Ալոնիսոս]] ** [[Լեխուսա, Ալոնիսոս|Լեհուսա, Ալոնիսոս]] * [[Սքիրոս (կղզի)|Սքիրոս]] ** [[Վալաքսա, Սքիրոս|Վալաքսա]] ** [[Սքիրոփուլա, Սքիրոս|Սքիրոփուլա]] ** [[Սարաքինօ, Սքիրոս|Սարաքինօ]] ** [[Փլաթի Սքիրու|Փլաթի]] ** [[Ռինիա Սքիրու|Ռինիա]] * [[Սքիաթոս]] ** [[Ցուկրիա, Սքիաթոս|Ցուկրիա]] ===== Տոտեքանիսա ===== * [[Տոտեքանիսա]] * [[Քարբաթոս]] ** [[Աբերի, Քարբաթոս|Աբերի]] ** [[Օլիմպոս, Քարբաթոս|Օլիմպոս]] ** [[Վոլադա, Քարբաթոս|Վոլադա]] ** [[Մենեթես, Քարբաթոս|Մենեթես]] ** [[Վրիքուս]] ** [[Արգասա, Քարբաթոս|Արգասա]] ** [[Ֆինիքի, Քարբաթոս|Ֆինիքի]] ** [[Ամուդի, Գարբաթոս|Ամուդի]] ** [[Աֆոթի, Գարբաթոս|Աֆոթի]] ** [[Տիաքոֆթիս, Գարբաթոս|Տիաքոփթիս]] ** [[Միրա, Քարբաթոս|Միրա]] ** [[Նիսեէրոս, Քարբաթոս|Նիսիէրոս]] ** [[Քսոբլագես, Քարբաթոս|Քսոփլաքիս]] ** [[Բրասոնիսի Մենեթոն|Փրասոնիսի Մենեթոն]] ** [[Բրասոնիսի Օլիմպու, Քարբաթոս|Փրասոնիսի Օլիմպու]] ** [[Սոգասթրօ, Քարբաթոս|Սոգասթրօ]] ** [[Մեղալօ Թրիսթոմօ, Քարբաթոս|Մեղալօ Թրիսթոմօ]] ** [[Միքրօ Թրիսթոմօ, Քարբաթոս|Միքրօ Թրիսթոմօ]] ** [[Խալգիաս, Քարբաթոս|Խալքիաս]] ** * [[Թիլոս]] * [[Քասոս]] * [[Այիա Քիրիաքի, Քալիմնոս]] * [[Սիմի]] * [[Քալոլիմնոս, Քալիմնոս|Քալոլիմնոս]] * [[Քալաւրոս, Քալիմնոս|Քալաւրոս]] * [[Քալիմնոս]] * [[Փլաթի, Քալիմնոս|Փլաթի]] * [[Փիթա, Քալիմնոս|Փիթա]] * [[Սաֆոնիտի, Քալիմնոս|Սաֆոնիտի]] * [[Ներա, Քալիմնոս|Ներա]] * [[Նեքրոթիքի, Քալիմնոս|Նեքրոթիքի]] * [[Այիոս Անտրէաս, Քալիմնոս|Այիոս Անտրէաս]] * [[Այիա Քիրիաքի]] * [[Մաւրա, Լերոս|Մաւրա]] * [[Փիղանուսա, Լերոս|Փիղանուսա]] * [[Փլաքա, Լերոս|Փլաքա]] * [[Սթրոկիլի, Լերոս|Սթրոկիլի]] * [[Մեղալօ Լիվատի, Լերոս|Մեղալօ Լիվատի]] * [[Թրիփիթի, Լերոս|Թրիփիթի]] * [[Ֆարմաքոնիսի]] * [[Լեւիթա]] * [[Փաթմոս]] * [[Լերոս]] * [[Արհակելոս, Լերոս|Արհակելոս]] * [[Վելոնա, Լերոս|Վելոնա]] * [[Ղլարոս, Լերոս|Ղլարոս]] * [[Ցուքաքի, Արքի|Ցուքաքի]] * [[Սմիներոնիսի, Արքի|Սմիներոնիսի]] * [[Ցուքա, Արքի|Ցուքա]] * [[Փսաթոնիսի, Արքի|Փսաթոնիսի]] * [[Ավափթիսթօ, Արքի|Ավափթիսթօ]] * [[Քումարոս,Արքի|Քումարոս]] * [[Սթրոկիլօ, Արքի|Սթրոկիլօ]] * [[Մաքրոնիսի, Արքի|Մաքրոնիսի]] * [[Սփոլաթօ, Արքի|Սփոլաթօ]] * [[Քալովոլոս, Արքի|Քալովոլոս]] * [[Մարաթոս, Արքի|Մարաթոս]] * [[Արղելուսա, Արքի|Արղելուսա]] * [[Քունելոնիսի, Աղաթոնիսի|Քունելոնիսի]] * [[Ղլարոս, Աղաթոնիսի|Ղլարոս]] * [[Ներոնիսի, Աղաթոնիսի|Ներոնիսի]] * [[Փրասօ]] * [[Սթրոկիլի, Աղաթոնիսի|Սթրոկիլի]] * [[Փիթա, Աղաթոնիսի|Փիթա]] * [[Այիոս Եորղոս, Մեղիսթի|Այիոս Եորղոս]] * [[Աղրիելէա, Մեղիսթի|Աղրիելէա]] * [[Մեղալօ Մաւրօ Փոյինի]] * [[Միքրօ Մաւրօ Փոյինի]] * [[Փոլիֆատոս տիօ]] * [[Փոլիֆատոս էնա, Մեղիսթի]] * [[Փսորատիա, Մեղիսթի]] * [[Փսոմի, Մեղիսթի]] * [[Անտիթիլոս]] * [[Ղայտարոս (Թիլոս)|Ղայտարոս, Թիլոս]] * [[Հալքի (Տոտեքանիսա)|Հալքի]] * [[Լիփսի]] * [[Փսերիմոս]] * [[Աղաթոնիսի]] * [[Լեւիթա]] * [[Քասթելոռիզօ]] * [[Ալիմիա]] * [[Արքի]] * [[Նիմոս]] * [[Թելենտոս]] * [[Քինարոս (Տոտեքանիսա)|Քինարոս]] * [[Ֆարմաքոնիսի]] * [[Սիրնա]] * [[Զաֆորաս]] * [[Քացաղրելի]] * [[Օֆիտուսա]] * [[Փոնտիքուսա]] * [[Մեսոնիսի|Միսոնիսի]] * [[Քուցոմիթի]] * [[Թիղանի]] * [[Ֆոքիոնիսիա|Ֆոքիոնիսի]] * [[Քունուփի]] * [[Հոնտրոնիսի]] * [[Այիա Քիրիաքի]] * [[Հոնտրօ]] * [[Ղլինօ]] * [[Ասթիփալէա]] ** [[Աղվօ, Ասթիբալէա|Ավղօ]] ** [[Ատելֆի, Ասթիբալէա|Ատելֆի]] ** [[Գացիքոբուլա, Ասթիբալէա|Գացիքոբուլա]] ** [[Մեղալօ Ֆօգիոնիսի, Ասթիբալէա|Մեղալօ Ֆոքիոնիսի]] ** [[Միքրօ Սոֆրանօ, Ասթիբալէա|Միքրօ Սոֆրանօ]] ** [[Մոնի, Ասթիբալէա|Մոնի]] ** [[Սոհաս, Ասթիբալէա|Սոհաս]] ** [[Թրիանիսիա, Ասթիբալէա|Թրիանիսիա]] * [[Եալի]] * [[Նիսիրոս]] * [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոս]] * [[Քարփաթոս]] *[[Իմիա]] * ===== Հիւսիսային Էգէականի կղզիներ ===== * [[Սամոս]] ** [[Փիթաղորիօ]] * Հիոս ** [[Գալամոթի, գիւղ|Գալամոթի]] * Լեզվոս ** [[Բեթրա, Լեզվոս|Բեթրա]] * [[Լիմնոս]] ** [[Իֆեսթիա]] * [[Իքարիա]] ** [[Այիոս Գիրիգոս, Իքարիա|Այիոս Գիրիգոս]] ** [[Գարլովասի]] ** [[Էվդիլոս, Իքարիա|Էվդիլոս]] ** [[Այիա Գիրիագի, Էվդիլոս, Իքարիա|Այիա Գիրիագի]] ** [[Դրուցուլաս, Իքարիա|Դրուցալաս]] ** [[Գերամիօ, Իքարիա|Գերամիօ]] ** [[Գիբարիսի, Իքարիա|Գիբարիսի]] ** [[Գիբարիսի Արեթուսիս Իքարիաս]] ** [[Արեթուսա, Իքարիա|Արեթուսա]] ** [[Ֆինիքաս, իքարիա|Ֆինիքաս]] ** [[Բերա Արեթուսա Իքարիաս|Բերա Արեթուսա]] ** [[Գերամիօ, Իքարիա|Գերամիօ]] ** [[Քսանթի, Իքարիա|Քսանթի]] ** [[Ֆիթեմա, Իքարիա|Ֆիթեմա]] ** [[Թերմա, Իքարիա|Թերմա]] * [[Ֆուրնի]] * [[Ֆուրնի կղզի]] * [[Թիմենա]] * [[Ալաթոնիսի, Ֆուրնի]] * [[Թիմենաքի, Ֆուրնի]] * [[Քիսիրեա, Ֆուրնի|Քիսիրիա, Ֆուրնի]] * [[Սթրոկիլօ, Ֆուրնի]] * [[Մաքրոնիսի, Ֆուրնի]] * [[Անթրոփոֆաս, Ֆուրնի|Անթրոբոֆաս, Ֆուրնի]] * [[Միքրոս Անթրոփոֆաս, Ֆուրնի|Միքրոս Անթրոբոֆաս, Ֆուրնի]] * [[Այիոս Մինաս, Ֆուրնի]] ===== Քիքլատես ===== * [[Քիքլատես]] * [[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]] ** [[Տիտիմի, Սիրոս|Տիտիմի]] ** [[Անօ Սիրոս,Սիրոս|Անօ Սիրոս]] ** [[Գասթրի, Սիրոս|Գասթրի]] ** [[Այիոս Տիմիթրիոս, Սիրոս|Այիոս Տիմիթրիոս]] ** [[Աղրոս, Սիրոս|Աղրոս]] ** [[Խալանդրիանի, Սիրոս|Խալանդրիանի]] ** [[Ալիթինի, Սիրոս|Ալիթինի]] ** [[Ատիաթա, Սիրոս|Ատիաթա]] ** [[Ազոլիմնոս, Սիրոս|Ազոլիմնոս]] ** [[Անօ Մանա, Սիրոս|Անօ Մանա]] ** [[Էփիսքոփիօ, Սիրոս|Էփիսքոբիօ]] ** [[Վարվարուսա, Սիրոս|Վարվարուսա]] ** [[Էրմուփոլի|Էրմուբոլի]] ** [[Անօ Մանա, Սիրոս|Անօ Մանա]] ** [[Թալանտա, Սիրոս|Թալանտա]] ** [[Մանա, Սիրոս|Մանա]] ** [[Մեղաս Եալոս, Սիրոս|Մեղաս Եալոս]] ** [[Մեսարիա, Սիրոս|Մեսարիա]] ** [[Միթաքաս, Սիրոս|Միթաքաս]] ** [[Ղալիսաս, Սիրոս|Ղալիսա]] ** [[Սան Միխալիս, Սիրոս|Սան Միհալիս]] ** [[Վարի, Սիրոս|Վարի]] ** [[Տելֆինի, Սիրոս|Տելֆինի]] ** [[Վիսաս, Սիրոս|Վիսաս]] ** [[Տանաքոս, Սիրոս|Դանիաքոս]] ** [[Փաղոս, Սիրոս|Փաղոս]] ** [[Փափուրի, Սիրոս|Փափուրի]] ** [[Փարաքոփի, Սիրոս|Փարաքոփի]] ** [[Փլաթի Վունի, Սիրոս|Փլաթի]] ** [[Ֆինիքիա, Սիրոս|Ֆինիքիա]] ** [[Խրուսա, Սիրոս|Խրուսա]] ** [[Գինի, Սիրոս|Գինի]] ** [[Լոթոս, Սիրոս|Լոթոս]] ** [[Փոսիտոնիա, Սիրոս|Փոսիդոնիա]] *** [[Սթրոկիլօ, Փոսիտոնիա|Սթրոկիլօ]] ** [[Ֆինիքաս, Սիրոս|Ֆինիքաս]] ** [[Վիսաս, Սիրոս|Վիսաս]] ** [[Տանաքոս, Սիրոս|Տանաքոս]] ** [[Փլաթի Վունի, Սիրոս|փլաթի վունի]] ** [[Էրմուփոլի]] *** [[Սթրոկիլօ, Էրմուփոլի|Սթրոկիլօ]] **[[Գոմենօ, Սիրոս|Գոմիթօ]] **[[Փսաթոնիսի, Սիրոս|Փսաթոնիսի]] **[[Ամպելոս, Սիրոս|Ամպելոս]] **[[Ասփրօ, Սիրոս|Ասփրօ]] **[[Նաթա, Սիրոս|Նաթա]] * [[Միլոս]] ** [[Գլիմա, Միլոս|Գլիմա]] ** [[Փոլոնիա, Միլոս|Փոլոնիա]] ** [[Թրիովասալոս, Միլոս|Թրիովասալոս]] ** [[Փլագա, Միլոս|Փլագա]] ** [[Ատամաս, Միլոս|Ադամաս]] ** [[Ֆիրոփոթամոս, Միլոս|Ֆիրոփոթամոս]] ** [[Գլեֆթիքօ, Միլոս|Գլեֆթիքօ]] ** [[Սարաքինիքօ, Միլոս|Սարաքինիքօ]] ** [[Ղլարոնիսիա, Միլոս|Ղլարոնիսի]] ** [[Այիոս Եէրասիմոս, Միլոս|Այիոս Եէրասիմոս]] * [[Թիրասիա]] * [[Եարոս]] * [[Տեսփոդիքօ|Տեսփոթիքօ]] * [[Ամորղոս]] ** [[Անտիքերիա, Ամորղոս|Անտիքիրա, Ամորղոս]] ** [[Միքրօ Վիօգասթրօ, Ամորղոս|Միքրօ Վիօգասթրօ]] ** [[Մեղալօ Վիօգասթրօ, Ամորղոս|Մեղալօ Վիօգասթրօ]] * [[Հրիստիանի, Թիրա]] * [[Մաքրոնիսոս]] * [[Փահիա]] * [[Ֆթենա, Անաֆի]] * [[Մաքրա, Անաֆի]] * [[Փրասուրա]] * [[Մաքարես կղզիներ]] * [[Իրաքլիա]] * [[Տոնուսա]] * [[Քերոս]] * [[Սհինուսա]] * [[Փոքր Քիքլատես]] * [[Նաքսոս]] * [[Անտիփարոս]] ** [[Ցիմինտիրի, Անտիփարոս|Ցիմինտիրի]] ** [[Սիսթադա, Անտիփարոս|Սիսթադա]] ** [[Սթրոկիլօ, Անտիփարոս|Սթրոկիլօ]] ** [[Սալիակոս, Անտիփարոս|Սալիակոս]] ** [[Գավուրաս, Անտիփարոս|Գավուրաս]] ** [[Տիփլօ, Անտիփարոս|Տիփլօ]] * [[Փարոս (կղզի)|Փարոս]] ** [[Բանաղիա Էքաթոնտաբիլիանի|Բանաղիա Էքանտոթաբիլիանի]] ** [[Բարիքիա]] ** [[Նաուսա (Փարոս)|Նաուսա]] ** [[Ապելաս, Փարոս|Ապելաս]] ** [[Գամարես, Փարոս|Գամարես]] ** [[Գամարես Նաուսաս, Փարոս|Գամարես]] ** [[Գոլիմպիթրես, Փարոս|Գոլիմպիթրես]] ** [[Լակերի, Փարոս|Լակերի]] ** [[Լիհատես կղզեխումբ|Լիվադես]] ** [[Քսիֆարա, Փարոս|Քսիֆարա]] ** [[Բրոթորղիա, Փարոս|Բրոթորղիա]] ** [[Այիա Գալի, Փարոս|Այիա Գալի]] ** [[Այիոս Անտոնիոս, Փարոս|Այիոս Անտոնիոս]] ** [[Լոկովարդաս, Փարոս|Լողովորդաս]] ** [[Մարբիսա, Փարոս|Մարբիսա]] ** [[Բրոդրոմոս, Փարոս|Բրոդրոմոս]] * [[Տիլոս]] * [[Ռինիա (կղզի)|Ռինիա]] * [[Միքոնոս]] * [[Թինոս]] * [[Անտրոս]] ** [[Թուրլիթիս, Անտրոս|Թուրլիթիս]] ** [[Թուրլիթիս, Ղաւրոնիսիա]] ** [[Ակինարես ժայռակղզիակ, Անտրոս|Ակինարես ժայռակղզիակ]] ** [[Ագամաթիս, Անտրոս|Աքամաթիս]] ** [[Մեղալօ, Անտրոս|Մեղալօ]] ** [[Ալիտոնիսի, Անտրոս|Ալիտոնիսի]] ** [[Ղայտարոս, Անտրոս|Ղայտարոս]] ** [[Ղլարոնիսիա, Միլոս|Ղաւրոնիսիա]] ** [[Թէօթոքոս, ԱՆտրոս|Թէոթոքոս]] ** [[Փլաթի, Անտրոս|Փլաթի]] ** [[Փրասօ, Անտրոս|Փրասօ]] * [[Քիմոլոս]] * [[Սիֆնոս]] * [[Սերիֆոս]] * [[Քիթնոս]] * [[Քէա]] * [[Ասփրոնիսի|Ասբրոնիսի]] * [[Անիտրոս]] * [[Ավոլատոնիսի]] * [[Ասքանիա]] * [[Ղլարոնիսի]] * [[Անօ Քուֆոնիսիա]] * [[Քաթօ Քուֆոնիսիա]] * [[Ավելոնիսիա]] * [[Էսhաթի|Էսհաթի]] * ===== Յոնիական կղզիներ (Էփթանիսա) ===== * [[Թիլեվոյիդես (Թաֆյի) կղզիներ]] * [[Մեղանիսի (կղզի)]] ** [[Քիթրոս, Մեղանիսի|Քիթրոս]] ** [[Սքորբիդի, Մեղանիսի|Սքորբիդի]] ** [[Փեթալու, Մեղանիսի|Փեթալու]] ** [[Ալաֆոնիսի, Մեղանիսի|Ալաֆոնիսի]] ** [[Ցոքարի, Մեղանիսի|Ցոքարի]] * [[Փրիկիբոնիսիա Լեֆքատաս (կղզեխումբ)]] * [[Յոնիական կղզիներ (Էփթանիսա)]] * [[Քերքիրա (կղզի)|Քերքիրա]] ** [[Լազարեթօ, Քերքիրա|Լազարեթօ]] ** [[Փոնտիքոնիսի, Քերքիրա|Փոնտիքոնիսի]] ** [[Վիդօ, Քերքիրա|Վիդօ]] ** [[Փերիսթերես, Քերքիրա|Փերիսթերես]] * [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]] * [[Քեֆալոնիա (կղզի)|Քեֆալոնիա]] * [[Իթաքի (կղզի)|Իթաքի]] ** [[Աթոքոս, Իթաքի|Աթոքոս]] * [[Էհինատես|Էհինադես]] * [[Փաքսի (կղզի)|Փաքսի]] * [[Անտիփաքսի]] * [[Լեֆքատա (կղզի)|Լեֆքատա]] ** [[Հելոնի, Լեֆքատա|Հելոնի]] ** [[Մադուրի, Լեֆքատա|Մադուրի]] ** [[Սբարթի, Լեֆքատա|Սբարթի]] ** [[Քասթոս, Լեֆքատա|Քասթոս]] *** [[Փրովաթի, Քասթոս|Փրովաթի]] *** [[Փրասոնիսի, Քասթոս|փրասոնիսի]] ** [[Քալամոս, Լեֆքատա|Քալամոս]] *** [[Ֆորմիքուլա, Քալամոս|Ֆորմիքուլա]] ** [[Սքորբիոս, Լեֆքատա|Սքորբիոս]] * [[Զաքինթոս (կղզի)|Զաքինթոս]] * [[Տիափոնտեա կղզիներ|Տիափոնտա կղզիներ]] ** [[Օթոնի]] ** [[Էրիքուսա]] ** [[Մաթրաքի]] ** [[Տիաքոփօ, Մաթրաքի|Տիքոփօ, Մաթրաքի]] ** [[Տիափլօ, Մաթրաքի|Տիափլօ․ Մաթրաքի]] ** [[Փլաթիա, Մաթրաքի]] ** [[Թրահիա, Մաթրաքի]] * [[Սասոն]] * [[Էհինատես]] ===== Էվիա ===== * [[Էվիա]] ** [[Փեթալյի|Փեթայլի]] ** [[Մեղալոնիսոս, Փեթալյի|Մեղալոնիսոս, Փեթայլի]] ** [[Հերսոնիսի, Փեթալյի|Հերսոնիսի, Փեթայլի]] ** [[Քաւալիանի, Էվիա]] ** [[Աթալատոնիսի, կղզիակ|Աթալանտոնիսի]] ** [[Լիհատես կղզեխումբ|Լիհատես]] ** [[Մեղալի Սթրոկիլի, Լիհատես|Մեղալի Սթրոկիլի]] ** [[Լիհատես կղզեխումբ|Լիհատես]] ** [[Այիոս Նիքոլաոս, կղզիակ|Այիոս Նիքոլաոս, Աթալանտի]] ** [[Սթիրոնիսիա]] ** [[Սթիրա, ժայռակղզիակ (Էվիա)|Սթիրա]] ** [[Ֆոնեաս, Էվիա|Ֆոնեաս]] ** [[Աթալատոնիսի, կղզիակ|Աթալանտոնիսի]] ** [[Փեթալյի|Փեթայլի]] ** [[Քաւալիանի, Էվիա|Քաւլիանի]] ** [[Թրաղոնիսի, Էվիա|Թրաղոնիսի]] ===== Կրետէ ===== * [[Կրետէ]] ==== Այլ կղզիներ ==== * [[Լա Կոմերա|Լա կոմերա]] * [[Թարաուա]] * [[Վիլա Ֆրանքա կղզիակ|Վիլա ֆրանքա]] ==== Ծովեր, ծոցեր ==== * [[Իսլանտայի ծով]] * [[Գլիսովա ծովալիճ]] * [[Ռոս ծով]] * [[Կրետական ծով]] * [[Քարփաթիօ ծով|Քարբաթիօ ծով]] * [[Իքարիօ ծով]] * [[Մեսինիաքոս ծոց]] * [[էվոյիքոս ծոց]] * [[Արղոլիքոս ծոց]] * [[Սարոնիքոս ծոց]] * [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծով]] * [[Փաթրայի Ծոցը]] * [[Կորնթոսի Ծոցը]] * [[Էգէական Ծով]] * [[Միջերկրական Ծով]] ==== Գետեր ==== * [[Ամազոն]] ==== Նեղուցներ, Ջրանցքներ, կամուրջներ... ==== * [[Քալիփսօ (խորամաս)|Քալիփսօ (Խորամաս)]] * [[Էվրիփու նեղուց|Էվրիփու Նեղուց]] * [[Էվրիփու նեղուցի կամուրջներ|Էվրիփու Նեղուցի կամուրջներ]] * [[516 Արոուքա կամուրջ]] * [[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Ռիօ-Անթիռիօ կամուրջ]] * [[Կորնթոսի Ջրանցքը]] * [[Կորնթոսի Նեղուցը]] === Կենդանական աշխարհ === * [[Ձիթագոյն ծովային կրիայ]] * [[Lepidochelys]] * [[Քեմփի ծովային կրիայ]] * <bdi>[[Կանանչ մեղրակեր]]</bdi> * [[Քոնչոլեփոս քոնչոլեփա]] * [[Քրի-քրի]] * [[Թուքան]] === Աստղակերպեր, եւայլն === * [[Մարգարեանի Շղթայ]] * Ֆիվի արբանեակ * [[Աստղակերպ 3908 Նիքս|3908 Նիքս]] * [[113 Ամալթիա]] * [[120 Լահեսիս]] * [[99 Դիքի]] * [[97 Գլոթօ]] * [[273 Աթրոբոս]] * [[399 Բերսեֆոնի]] * [[31 Էֆրոսինի]] * [[23 Թալիա]] * [[179 Գլիթէմնիսթրա]] * [[308 Բոլիքսօ]] * [[1184 Եէա աստղակերպ|1184 Ղէա]] * [[7 Իրիս]] * [[79 Էվրինոմի]] * [[40 Արմոնիա]] * [[57 Մնիմոսինի]] * [[15 Էվնոմիա]] * [[174 Ֆետրա աստղակերպ]] * [[3092 Իրոտոթոս աստղակերպ]] * [[132 էթրա աստղակերպ|132 Էթրա աստղակերպ]] * [[1647 Մենելաոս աստղակերպ|1647 Մենելաոս]] * [[911 Աղամեմնոն աստղակերպ|911 Աղամեմենոնաս]] * [[659 Նեսթոր աստղակերպ|659 Նեսթոր]] * [[238 Հիփաթիա աստղակերպ|238 Հիփաթիա]] * [[166 Ռոտոփի աստղակերպ]] * [[1184 Եէա աստղակերպ]] === Արբանեակներ === * [[Եւրոպա (արբանեակ)|Եւրոպա]] === Թանգարաններ, հին տաճարներ, եկեղեցիներ === * [[Տենտերա տաճարի համալիր]] * [[Զալցպուրկի Մայր եկեղեցի]] * [[Աքրոփոլիին Թանգարանը|Աքրոփոլիին թանգարանը]] * [[Աթէնքի Հնագիտական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի հնաբանական ազգային թանգարանը]] * [[Թայլանտի ծփուն կռատուները]] * [[Էղինայի Հնագիտական Թանգարան|Էղինայի Հնաբանական Թանգարան]] * [[Նաքսոսի Հնագիտական թանգարան|Նաքսոսի Հնաբանական Թանգարան]] * [[Ռիլա վանք]] === Հ․Հ․ թանգարաններ, հնագիտական վայրեր, յուշարձաններ, === * [[Կերնիքայի ծառը]] * [[Սուրբ եղիցի յանուն քո]] * [[Մեծամօրի բնակավայր]] * [[Մեծամօրի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան|Մեծամօրի Պատմահնաբանական արգելոց]]-․․․ * [[Հայաստանի Գինիի պատմութեան թանգարան|Հայաստանի Գինիի պատմութեան թանգարանը]] * === Հնադարեան մշակոյթներ, արուեստներ, գիր, ծովահէնութիւն․․․ === * [[Բերիբթերոս]] * [[Գծային Α (Γραμμική Α)|Գծային Α]] * [[Բոմբէյի մանուկներու 2000 տարուան գծագրութիւններ]] * [[Զաթրիքիոն]] * [[Ծովահէնութիւնը հնադարեան Միջերկրականին մէջ|Ծովահէնութիւնը հնադարեան Միջերկրականի մէջ]] * [[Ֆեսթոս սկաւառակ]] * [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]] * [[Միկինեան պալատի ամֆորէա (αμφορέας) ութոտանիի պատկերացումով (Աթէնքի Հնագիտական Թանգարան 6725)|Միկինեան պալատի ամֆորէա]]․․․ * [[Ամֆորէա (αμφορέας)|Ամֆորէա]] * [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն]] * [[Քիքլատեան մշակոյթ]] * [[Մինոասեան արուեստ]] * [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն]] === Հակամշակութային շարժումներ, հոսանքներ, մարդու իրաւունքներ, յեղափոխական կազմակերպութիւններ, ․․․ === * [[Պէյպի պումըր]] * [[Եէ՛-եէ՛|Եէ-եէ]] * [[Թուիսթ (պար)|Թուիսթ]] * [[Պատանիներու Խորհրդարան (Յունաստան)|Պատանիներու Խորհրդարան]] * [[Հիփիներ]] * [[Մարդու Իրաւունքներ, Հի՛մա|Մարդու իրաւունքներ, հիմա]] * [[Յեղափոխական կազմակերպութիւն 17 Նոյեմբեր|Յեղափոխական կազմակերպութիւն, 17 Նոյեմբեր]] === Սովորութիւններ, աւանդութիւններ, անսովոր ․․․ === * [[Ցիքնոփեմփթի]] * [[Կապիկներու նպարակի փառատօն]] * [[Ֆամատիհանա]] * [[Քալատա]] === Մեծ մարդոց խօսքեր === * [[Scientia est lux lucis]] === Պատմական դէպքեր, ապստամբութիւններ === ==== Պայմանագրեր, ճակատամարտեր, հակամարտութիւններ․․․ ==== * [[Գլիսովայի ճակատամարտ]] * [[Պասքեան հակամարտութիւն]] * [[Մակեդոնական ճակատ (Ա․ Համաշխարհային պատերազմ)]] * [[ԱՆԶԱՔ]] * [[Կելլիպոլի ճակատամարտ]] * [[Արթեմիսիոյի նաւամարտ]] * [[Բլաթէեսի ճակատամարտ]] * [[Աքթիոնի նաւամարտ|Աքթէոնի նաւամարտ]] * [[Պելոպոնեսեան Պատերազմ|Պելոպոնեսեան պատերազմ]] * [[Թերմոփիլեսի ճակատամարտ]] * [[Մարաթոնի ճակատամարտ]] * [[Քալաւրիայի Դաշնաժողով]] * [[Սփեցեսի նաւամարտ (1822)|Սփեցեսի նաւամարտը]] * [[Քիմիի նաւամարտ]] * [[Իվանքովաչի կռիւը|Իվանքովիչի կռիւը]] * [[Պելկրատի պաշարումը (1806)|Պելկրատնի պաշարումը]] * [[Աթէնքի Բազմարուեստարանի Համալսարանի Ապստամբութիւն]] * [[Մուտրոսի պայմանագիր]] * [[Արարայի ճակատամարտ]] * [[Փարիզի Խաղաղութեան Վեհաժողով|Փարիզի վեհաժողով]] ==== Կայսրութիւններ ==== * [[Արղէադոն հարստութիւն]] * [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակեդոնիա]] * [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական Կայսրութիւն]] ==== Հայկական պատմական դէպքեր ==== * [[Շատախի հերոսամարտը]] * [[Արմէն ճամբար («Քամփ Արմէն», Պոլիս)|Արմէն Ճամբար]] * [[Հալիձորի ճակատամարտ]] === Աշխարհի չորս ծագերուն տեղի ունեցած միջազգային եղելութիւններ, փառատօներ === * [[Թրաբեզա Էրղասիասին ռիֆիֆին|Թրաբեզա Էրզասիասին ռիֆիֆին]] * [[Սեւան միջազգային փառատօն|Սեւան Միջազգային փառատօն]] * [[Լոնտոնի Հայկական ֆիլմերու փառատօն]] * [[Աթէնք Էփիտաւրոս փառատօն|Աթէնքի Էփիտաւորս փառատօն]] * [[Խաղի Միջազգային Օր]] * [[Ֆորմիւլա 1]] * [[Տաքար մրցաշարք]] * [[Աքրոփոլիս Ինքնաշարժներու Մրցաշարք|Աքրոփոլիս ինքնաշարժներու մրցաշարք]] * [[Մոնաքոյի Շրջագիծը]] * [[Մոնաքոյի մրցաշարք (ինքնաշարժներու)|Մոնաքոյի մրցաշարքը]] * ==== Խոհանոց ==== * [[Ղալաքթոպուրեքօ]] === Ուրիշ նիւթեր === * [[Կրպակ]] * [[Ծովափի բազկաթոռ (Strandkorb)|Ծովափի բազկաթոռ]] * [[Ծովի աղ]] * [[Թիթեռնիկներուն Հովիտ (Ռոտոս)|Թիթեռնիկներու հովիտ]] * [[Վարդի իւղ]] * [[Վարդաջուր]] * [[Սֆիրիա]] * [[Սուլալեզու]] * [[Արեւահարութիւն]] * [[Ատամնահատիկ]] * [[Ֆրափէ]] * [[Լողազգեստ]] * [[Վիպապաշտութիւն]] * [[Ժայռապատկեր]] === Մարզական ակումբներ === [[Օլիմպիաքոս ԲՄՄ (ոտնագնդակ)|Օլիմպիաքոս ԲՄՄ]] === Յօդուածներու մէջ լուրջ ներդրումներ / բարելաւումներ === <div style="height: 300px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;"><div class="style=&quot;-moz-column-count:1;"> * [[Քուալա]] * [[Հալէպի Միջնաբերդը|Հալէպի Միջնաբերդ]] * [[Պոլիս]] * [[Տեմիս Ռուսոս]] * [[Ոդիսեւս]] * [[Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանք|Խաչակիրներու Դ․ Արշաւանքը]] * [[Հայաստան]] * [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծով]] * [[Զեւս]] * [[Ալեքսանտրիոյ Գրադարան|Աղեքսանտրիոյ Գրադարան]] * [[Փոլ Կօկէն]] * [[Տպաւորապաշտութիւն]] * [[Միջերկրական Ծով]] * [[Յունաստան]] * [[Աթէնք]] * [[Չինաստան]] * [[Հայ Կապոյտ Խաչի Զաւարեան վարժարան]] * [[Ուղտասար]] * [[Մեծն Աղեքսանտր]] * </div></div></div><div class="style=&quot;-moz-column-count:1;" column-count:1; -webkit-column-count:1;"> <div style="height: 300px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;"><div class="style=&quot;-moz-column-count:1;" column-count:1; -webkit-column-count:1;"> * [[Փոլ Կօկէն]] * [[Տպաւորապաշտութիւն]] *[[Միջերկրական Ծով]] *[[Յունաստան]] *[[Աթէնք]] *[[Չինաստան]] *[[Հայ Կապոյտ Խաչի Զաւարեան վարժարան]] *[[Ուղտասար]] *[[Մեծն Աղեքսանտր]] *[[Մեծն Կոստանդին]] *[[Ուաշինկթընի Հայերը]] *[[Գուրգէն Մահարի]] *[[Մարիա ալ-Քըպթիյյա]] *[[Վահագն Տատրեան|Վահագ Տատրեան]] *[[Սուրբ Աստուածածին եկեղեցի (Բջնի)]] *[[Գաբրիէլ եպիսկոպոս Մարաշցի]] *[[Կուր|Կուր Գետ]] *[[Սիմոն Զաւարեան]] *[[Կիպրոսի Հայերը]] *[[Կիլիկիա]] *[[Գաբրիէլ եպիսկոպոս Մարաշցի]] *[[Դուինի Եկեղեցական Ժողով (609-610)]] *[[Յունական Բարձր Դասականութիւն]] *[[Ռազմիկ Փանոսեան]] *[[Ռոմանթիզմ]] *[[Այաս]] *[[Թորգոմ արքեպիսկոպոս Մանուկեան]] *[[Գուրգէն Ալէմշահ]] *[[Թմբկաբերդի Առումը]] *[[Սիմոն Վրացեան]] *[[Մուշեղ Իշխան]] *[[Լեւոն Շանթ]] *[[Գառնիկ Բանեան]] *[[Ճիպրալթարի Նեղուց]] * kma05ekkwv4nk8aq3dqu2x6yigcwn9r 0 20265 256315 246274 2026-11-01T19:13:55Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256315 wikitext text/x-wiki {{Տարվա նաւարկում|2015}} '''2015 թուական''', ԻԱ․ դարու 15^րդ տարին է == Դէպքեր == * [[6 Մայիս]]․ [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ «Նոր Զարթօնք»ի եւ «Արմէն Ճամբարի զօրակցութեան շարժում»ի անդամներ ու համակիրներ, [[Արմէն ճամբար («Քամփ Արմէն», Պոլիս)|Արմէն ճամբարի]] կալուածքին պետականացման դէմ կը շարժին եւ հողատարածքին մէջ կը մտնեն ու հերթական դրութեամբ հսկում կը կատարեն․ բողոքի պայքարը կը տեւէ մինչեւ տարածքը վերադարրուի իր տիրոջ՝ Հայ Աւետարանական համայնքին * [[Օգոստոս]]․ [[Սեւան միջազգային փառատօն|Սեւան Միջազգային փառատօն]] == Ծնունդներ == == Մահեր == * [[28 Մարտ]]՝ [[Սարգիս Սերոբեան]] (ծն․<nowiki/>[[1935 թուական|1935]]), յօդուածագիր, ժողովրդական պատմաբան, բանասէր, հետազոտիչ գրագէտ․ [[Պոլիս|Պոլսոյ]] հայկական [[Ակօս|«Ակօս»]] շաբաթաթերթին հիմնադիրներէն մէկն ու [[հայերէն]] բաժնի խմբագիր *[[25 Յունուար]]՝ [[Տեմիս Ռուսոս]] (ծն<nowiki/>․<nowiki/>[[1946 թուական|1946]]), յոյն երգիչ, երաժիշտ [[Ստորոգութիւն:2015]] [[Ստորոգութիւն:Տարեթիւեր]] kbt2c3vurzov9mxll3tdrynmyik1t8k 0 20879 256314 203242 2026-11-01T19:13:45Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256314 wikitext text/x-wiki '''2010 թուական''', ԻԱ․ դարու 10^րդ տարին է == Դէպքեր == ==== Մարտ ==== * [[14 Մարտ]]․ [[Տը Փասիֆիք (The Pacific)]], հեռատեսիլի յարմարցուած ժապաւէններու շարքը առաջին անգամ կը ցուցադրուի [[Ա․Մ․Ն․]] մէջ ==== Սեպտեմբեր ==== * [[19 Սեպտեմբեր]]․ [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի Սուրբ Խաչ]] Եկեղեցւոյ մէջ, 95 տարի ետք, պատարագ տեղի կ՛ունենայ *[[30 Սեպտեմբեր]]․ 95 տարի ետք, [[Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցի|Աղթամարի Սուրբ Խաչ]] եկեղեցւոյ գմբէթին վրայ խաչը կը զետեղուի ==== Անստոյգ ամսաթիւով՝ ==== * [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքօ]] [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք|Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածքը]] կ՛արձանագրէ արձանագրած է որպէս աշխարհի ամէնէն ընդարձակ եւ խորագոյն [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկին մէջ։ == Ծնունդներ == == Մահեր == oty1wvlfrzrvklhx2rz5l0vbwz0f5ua 0 26317 256309 229946 2026-11-01T12:00:30Z Aboubacarkhoraa 11600 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:NverSafaryan3.JPG]] → [[File:Bust of Nver Safaryan in Yerevan.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 256309 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} Զօրավար '''Նուէր Սաֆարեան''' ({{ԱԾ}}), ականաւոր ռազմական գործիչ, [[Պերլին|Պերլինի]] գրաւման եւ ճակատամարտին մասնակցող հայկական 89-րդ «Թամանեան» հռչակաւոր հրաձգային զօրաբանակի հրամանատար<ref>{{Cite web|url=https://azator.gr/%C2%AD%D5%B0%D5%A1%C2%AD%D5%B5%D5%A1%D5%BD%C2%AD%D5%BF%D5%A1%C2%AD%D5%B6%D5%AB-%D5%B6%D5%B8%D6%80-%D5%AB%C2%AD%D6%80%D5%A1%C2%AD%D5%AF%D5%A1%C2%AD%D5%B6%D5%B8%D6%82%C2%AD%D5%A9%D5%AB%D6%82%C2%AD%D5%B6/|title=­Հա­յաս­տա­նի նոր ի­րա­կա­նու­թիւ­նը՝ խղճի աչ­քե­րով|last=maik1970|date=2017-10-10|website=Azat Or|language=hy|accessdate=2024-03-14}}</ref>։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է [[Վասպուրական|Վասպուրականի]] [[Արճէշ]] գիւղը: Ան կորսնցուցած է հօրը 1915-ին հայերու դէմ իրագործուած [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|ցեղասպանութեան]] ժամանակ (ըստ տեղեկութեան՝ հօրը սպաններ են այրելով)։ Այդ ժամանակ մօրը կը յաջողի երեխաներուն հետ միասին հասնիլ Արեւլեան Հայաստանի [[Էջմիածին]] քաղաքը: Սակայն անոր ալ կը վարակէ համաճարակը, եւ Նուէր Սաֆարեանը 1919-ին կը որբանայ։ Սաֆարեան, որ 12 տարեկան էր, իր հասակակիցներէն շատերուն հետ յայտնուած է Օշական մանկատան մէջ<ref>{{Cite web|url=https://westernarmeniatv.com/%d5%a4%d5%a5%d5%ba%d5%ab-%d5%a2%d5%a5%d5%bc%d5%ac%d5%ab%d5%b6-%d6%84%d5%a1%d5%b5%d5%ac%d5%b8%d5%b2-%d5%a1%d6%80%d5%b3%d5%a5%d5%b7%d6%81%d5%ab-%d5%b8%d6%80%d5%a2-%d5%a3%d5%a5%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a1/|title=Դեպի Բեռլին քայլող Արճեշցի որբ գեներալը․Նվեր Սաֆարյան - Western Armenia TV|date=2019-10-29|language=wa-WA|accessdate=2024-03-14|archive-date=2024-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314102045/https://westernarmeniatv.com/%D5%A4%D5%A5%D5%BA%D5%AB-%D5%A2%D5%A5%D5%BC%D5%AC%D5%AB%D5%B6-%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D5%B8%D5%B2-%D5%A1%D6%80%D5%B3%D5%A5%D5%B7%D6%81%D5%AB-%D5%B8%D6%80%D5%A2-%D5%A3%D5%A5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A1/|dead-url=yes}}</ref>: 1923-ին ընդունուած է Երեւանի զինուորակ դպրոցը եւ զայն աւարտած է 1927-ին։ Ապա հայկական հրաձգային զօրագունդին մէջ կը նշանակուի դասակ, իսկ շատ չանցած՝ վաշտի հրամանատար։ 1937-ին յաճախած է «Մ․ Ֆրունզէ» գինուորական ակադեմիան: 1940-ին աւարտ եւ ղրկուած է Արեւմտեան [[Ուքրանիա]]: Նուէր Սաֆարեանի ռազմական ձիրքերն ու խիզախութիւնը երեւան կու գան 1941-1945ի պատերազմին: [[20 Փետրուար]] 1943-ին, գնդապետ Սաֆարեան ստանձնած է 89-րդ հայկական զօրագունդի հրամանատարութիւնը: Զօրագունդը, որ մկրտուած էր «Թամանեան» անունով, մասնակցած է Նովոռոսիյսկի, Թամանի, [[Խրիմ|Ղրիմի]], Ուքրանիոյ, [[Վարշաւա|Վարշաւայի]] եւ այլ վայրերու կռիւներուն<ref>[https://tert.nla.am/archive/HGG%20TERT/hayreniq%20boston/1975/1975(19151)_ocr.pdf «Հայրենիք» օրաթերթ, Կիրակի, Դեկտեմբեր 14, 1975, էջ 3]</ref>: 1944-ի Աշնան զօրավար Սաֆարեանի գունդերը հրաման ստանալով տեղափոխուած են մարշալ Գէորգի Ժուքովի ենթակայութեան տակ, արդէն ժամանակին [[Կովկաս|Կովկասի]] մէջ զօր. Սաֆարեան ըսած է․ «<nowiki/>[[Կարս]], [[Էրզրում]], Վան չգիտեմ… բայց Պերլին կը մտնեմ»: Վանեցի զօրավար Նուէր Սաֆարեան կատարելով իր խոստումը, իր գունդերը հասցուցած է մինչեւ Պերլին եւ մասնակցած՝ Պերլինի ճակատամարտին: Մինչեւ 50-60-ական թուականներուն Ռայշսթակի շէնքին քանդուած պատերուն վրայ հայերէնով գրուած էին ինքնագիրեր, որոնք գրուած էին յաղթող հայ հերոս զինուորներու կողմէ: «Թամանեան» զօրաբանակի հրամանատարի եւ իր անձնակազմի եւ ամբողջ հայ ժողովուրդի յաղթանակի հանդէսն էր: Առողջական պատճառներով Սաֆարեան 1949-էն ի վեր պահեստի զօրավար եղած է: Ազգասէր եւ հայրենասէր Սաֆարեանին դեռ 41 տարեկան է, պոլշեւիկ հայերը իրեն իբրեւ հիւանդ յայտարարած եւ ուղարկած են հանգստեան թոշակի: Յետ երկարատեւ հիւանդութեան, 2 Սեպտեմբեր 1982-ին, [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ դեռ [[Վան|Վանը]] չազատած, մահացաւ հայ զինուորական տաղանդի մէկ հռչակաւոր ներկայացուցիչ` զօրավար Նուէր Գէորգ Սաֆարեան<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/258184|title=Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի Թիւերն Ու Փաստերը (1939-1945) – Aztag Daily – Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|website=www.aztagdaily.com|accessdate=2024-03-14}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <center><gallery widths="200" heights="220"> File:Windows and Plaque of Nver Safarian, 38 Isahakian, Yerevan, Armenia, VM.jpg|Տունը, ուր ապած է Նուէր Սաֆարեան, Երեւան, Իսահակեան 38 File:Plaque of General Nver Safarian, Yerevan, Armenia.jpg|Յուշատախտակ՝ Նուէր Սաֆարեանի տան պատին File:Bust of Nver Safaryan in Yerevan.jpg|Նուէր Սաֆարեանի կիսանդրին՝ անոր անուան Երեւանի թիւ 164 դպրոցին բակը File:Stamp of Armenia m60.jpg|89-րդ (Թամանեան) զօրաբաժինի հրամանատարներ Անդրանիկ Սարգսեան եւ Նուէր Սաֆարեան, 1995-ի Հայաստանի դրոշմաթուղթ </gallery></center> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> <center>[[Ստորոգութիւն:Հայ ռազմական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրամանատարներ]] bwczhgyi2bxtwfd1dpkirp2cus8cbry 0 32460 256325 253497 2026-11-01T19:15:26Z HoMen 269 /* Դէպքեր */ 256325 wikitext text/x-wiki '''23 Յունիս''', տարուան 174-րդ ([[Նահանջ տարի|նահանջ տարիներուն]]՝ 15-րդ) օրն է։ * Տարուան աւարտին կը մնայ 191 օր <center>[[22 Յունիս]] [[Պատկեր:Aiga_leftarrow.png|9x9փքս]] '''23 Յունիս''' [[Պատկեր:Aiga_rightarrow.png|9x9փքս]] [[24 Յունիս]]</center> == Դէպքեր == * [[2026]]-ին Երեւանի աւագանիի որոշումով, Պապ թագաւորի փողոց կ՛անուանափոխուի Ամիրեան փողոց == Ծնունդներ == == Մահեր == == Տօներ == [[Ստորոգութիւն:Յունիս]] 9rn1hwb0d7sv8s7jyxw4trmmfcb4utj 2 33534 256328 255904 2026-11-01T20:31:13Z Կարէն 9021 /* */ 256328 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զըմպայեան, {{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, թատերագիր։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զըմպա,եան, սակայն ան թարգմանած է «զըմպա»-ն եւ մականունը դարձուցած է Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Պոլիս, համեստ բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] արուարձանը, երկաթագործի ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Զմպայեան, մականունը ինք հայացուցած է՝ վերածելով Դուրեանի։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը։ [[1868]]֊ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար, բայց վատառողջ ըլլալով կը ստիպուի ձգել գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբր դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Միայն վերջին մէկ-երկու տարին է որ հիւանդութենէն ընկճուած, պիտի դառնար տխուր ու մռայլ։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ [[1870]]էն առողջական վիճակը կը ծանրանայ ու հազիւ մէկ տարի անցած, Պ.Դուրեան կը մահանայ։ Յարգանքի վեջին տուրք տալու համար կատարուած է փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը։ Սկիւտարի գերեզմանատունը, ուր թաղուած է Դուրեան, շուտով դարձած է երիտասարդներու ուխտավայր։ Դուրեանի տապանագիրը գրուած է իր կրտսեր եղբօր Միհրանին կողմէ, որ յետագային պիտի ըլլար ծանօթ հոգեւորական եւ իր կարգին՝ բանաստեղծ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի Յունուարին: 1871-ի Մայիսին, Դուրեանի մտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը, մահացաւ թոքախտէ: Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն մը գրեց իր բարեկամին յուղարկաւորութեան համար: Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը: Երբ ինքզինք բաւարար չափով լաւ կը զգար, նամակներ եւ բանաստեղծութիւններ կը գրէր: Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 21-ին): Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ յաջորդ օրը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ: Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով: Ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու նկարագրութիւններուն եւ անոր ընտանիքի անդամներու դիմագիծերուն վրայ, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը: Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ Տիրան Չրաքեանի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին: Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի հայկական գերեզմանատան մէջ: 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք Գարեգին Խաչատուրեան կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը: Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ: [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան: Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան Անդրանիկ Ճաղարեանի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար: Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ 2 Փետրուար 2011-ին: Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր: == Գրական գործունէութիւն == Գրած է [[բանաստեղծութիւն]]ներ, տրամաներ, զբաղուած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած թարգմանութիւններ՝ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]` «Թագաւորը կը Զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]` «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են տաղեր։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չեն պահպանուած։ [[1871]] թուականի սկզբները, ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները։ Նախապէս՝ կեանքով լեցուն պատանին, հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր ՝ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,- գրում է նա այդ օրերուն,- այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Բայց որքան ալ բանաստեղծը մահէն չէր սարսափեր, դաժան հիւանդութիւնը կը կատարէր իր սեւ գործը։ Տարուան վերջաւորութեան, Դուրեանն արդէն գամուած էր անկողին։ Իսկ յաջորդ [[1872]] թ. [[21 Յունուար|21 Յունուարի]] գիշերը, բանաստեղծը կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր մահէն ետք, լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ: * Տաղք եւ թատերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ: * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ: * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1932, 92 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1936, 92 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1947, 442 էջ: * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ: * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ: * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ: * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ: * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967: * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968: * Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ: * Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երեւան, 1972, 564 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 1973, 84 էջ: * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ: * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ: * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2011, 112 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34: Из загруженных источников можешь дополнить информацию? Пиши в кодах на западноармянском в западноармянском Википедии. Насчёт из какого источника просто напиши [1]. А в примечание напиши на русском [1] что за книга и отрывок/цитата 3vljxm7xwnprvllreelt4tz55auc647 256329 256328 2026-11-01T20:31:45Z Կարէն 9021 256329 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851[span_0](start_span)[span_0](end_span) (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851[span_1](start_span)[span_1](end_span) կամ 20 Մայիս 1852[span_2](start_span)[span_2](end_span)[span_3](start_span)[span_3](end_span)), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով[span_4](start_span)[span_4](end_span)[span_5](start_span)[span_5](end_span) եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը[span_6](start_span)[span_6](end_span)։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref>[span_7](start_span)[span_7](end_span)։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»[span_8](start_span)[span_8](end_span)։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը[span_9](start_span)[span_9](end_span)։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի[span_10](start_span)[span_10](end_span)։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ[span_11](start_span)[span_11](end_span)[span_12](start_span)[span_12](end_span)[span_13](start_span)[span_13](end_span)։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ[span_14](start_span)[span_14](end_span)։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր[span_15](start_span)[span_15](end_span)։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է[span_16](start_span)[span_16](end_span)։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր[span_17](start_span)[span_17](end_span)։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)[span_18](start_span)[span_18](end_span)[span_19](start_span)[span_19](end_span)[span_20](start_span)[span_20](end_span)[span_21](start_span)[span_21](end_span)։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր[span_22](start_span)[span_22](end_span)[span_23](start_span)[span_23](end_span)։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով[span_24](start_span)[span_24](end_span)։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման[span_25](start_span)[span_25](end_span)։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց[span_26](start_span)[span_26](end_span)։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար[span_27](start_span)[span_27](end_span)։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը[span_28](start_span)[span_28](end_span)[span_29](start_span)[span_29](end_span)։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ[span_30](start_span)[span_30](end_span)։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար[span_31](start_span)[span_31](end_span)։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»[span_32](start_span)[span_32](end_span)։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ[span_33](start_span)[span_33](end_span)։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր[span_34](start_span)[span_34](end_span)։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր[span_35](start_span)[span_35](end_span)։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ[span_36](start_span)[span_36](end_span)։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին[span_37](start_span)[span_37](end_span)։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ[span_38](start_span)[span_38](end_span)) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները[span_39](start_span)[span_39](end_span)։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»[span_40](start_span)[span_40](end_span)։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)[span_41](start_span)[span_41](end_span)։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»[span_42](start_span)[span_42](end_span)։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»[span_43](start_span)[span_43](end_span)[span_44](start_span)[span_44](end_span)։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր[span_45](start_span)[span_45](end_span)։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն[span_46](start_span)[span_46](end_span)։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»[span_47](start_span)[span_47](end_span)։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը)[span_48](start_span)[span_48](end_span)[span_49](start_span)[span_49](end_span)[span_50](start_span)[span_50](end_span)։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը[span_51](start_span)[span_51](end_span)։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի[span_52](start_span)[span_52](end_span)։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ[span_53](start_span)[span_53](end_span)։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով[span_54](start_span)[span_54](end_span)։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ[span_55](start_span)[span_55](end_span), իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան[span_56](start_span)[span_56](end_span)[span_57](start_span)[span_57](end_span)։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը[span_58](start_span)[span_58](end_span)։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի[span_59](start_span)[span_59](end_span), սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ[span_60](start_span)[span_60](end_span)[span_61](start_span)[span_61](end_span), որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր[span_62](start_span)[span_62](end_span)։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը[span_63](start_span)[span_63](end_span)[span_64](start_span)[span_64](end_span)։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ[span_65](start_span)[span_65](end_span)[span_66](start_span)[span_66](end_span)․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852[span_67](start_span)[span_67](end_span)[span_68](start_span)[span_68](end_span) </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ[span_69](start_span)[span_69](end_span)։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս»[span_70](start_span)[span_70](end_span), «Անիի Աւերումն»[span_71](start_span)[span_71](end_span), «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին[span_72](start_span)[span_72](end_span)), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր[span_73](start_span)[span_73](end_span)), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն»[span_74](start_span)[span_74](end_span), [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ[span_75](start_span)[span_75](end_span)[span_76](start_span)[span_76](end_span)[span_77](start_span)[span_77](end_span)[span_78](start_span)[span_78](end_span)։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները[span_79](start_span)[span_79](end_span)։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը[span_80](start_span)[span_80](end_span)[span_81](start_span)[span_81](end_span)։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ[span_82](start_span)[span_82](end_span)։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ[span_83](start_span)[span_83](end_span)[span_84](start_span)[span_84](end_span)։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ[span_85](start_span)[span_85](end_span)[span_86](start_span)[span_86](end_span)։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908[span_87](start_span)[span_87](end_span)։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894)[span_88](start_span)[span_88](end_span)[span_89](start_span)[span_89](end_span)։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893[span_90](start_span)[span_90](end_span)[span_91](start_span)[span_91](end_span)։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909[span_92](start_span)[span_92](end_span)[span_93](start_span)[span_93](end_span)։ ezih8dhqd7e93gsuaznfcl5zbj1g68p 256330 256329 2026-11-01T20:32:06Z Կարէն 9021 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/256329|256329]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Կարէն|Կարէն]] ([[User talk:Կարէն|քննարկում]]) մասնակիցը 256330 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զըմպայեան, {{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, թատերագիր։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զըմպա,եան, սակայն ան թարգմանած է «զըմպա»-ն եւ մականունը դարձուցած է Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Պոլիս, համեստ բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] արուարձանը, երկաթագործի ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Զմպայեան, մականունը ինք հայացուցած է՝ վերածելով Դուրեանի։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը։ [[1868]]֊ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար, բայց վատառողջ ըլլալով կը ստիպուի ձգել գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբր դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Միայն վերջին մէկ-երկու տարին է որ հիւանդութենէն ընկճուած, պիտի դառնար տխուր ու մռայլ։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ [[1870]]էն առողջական վիճակը կը ծանրանայ ու հազիւ մէկ տարի անցած, Պ.Դուրեան կը մահանայ։ Յարգանքի վեջին տուրք տալու համար կատարուած է փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը։ Սկիւտարի գերեզմանատունը, ուր թաղուած է Դուրեան, շուտով դարձած է երիտասարդներու ուխտավայր։ Դուրեանի տապանագիրը գրուած է իր կրտսեր եղբօր Միհրանին կողմէ, որ յետագային պիտի ըլլար ծանօթ հոգեւորական եւ իր կարգին՝ բանաստեղծ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի Յունուարին: 1871-ի Մայիսին, Դուրեանի մտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը, մահացաւ թոքախտէ: Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն մը գրեց իր բարեկամին յուղարկաւորութեան համար: Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը: Երբ ինքզինք բաւարար չափով լաւ կը զգար, նամակներ եւ բանաստեղծութիւններ կը գրէր: Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 21-ին): Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ յաջորդ օրը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ: Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով: Ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու նկարագրութիւններուն եւ անոր ընտանիքի անդամներու դիմագիծերուն վրայ, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը: Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ Տիրան Չրաքեանի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին: Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի հայկական գերեզմանատան մէջ: 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք Գարեգին Խաչատուրեան կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը: Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ: [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան: Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան Անդրանիկ Ճաղարեանի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար: Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ 2 Փետրուար 2011-ին: Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր: == Գրական գործունէութիւն == Գրած է [[բանաստեղծութիւն]]ներ, տրամաներ, զբաղուած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած թարգմանութիւններ՝ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]` «Թագաւորը կը Զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]` «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են տաղեր։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չեն պահպանուած։ [[1871]] թուականի սկզբները, ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները։ Նախապէս՝ կեանքով լեցուն պատանին, հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր ՝ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,- գրում է նա այդ օրերուն,- այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Բայց որքան ալ բանաստեղծը մահէն չէր սարսափեր, դաժան հիւանդութիւնը կը կատարէր իր սեւ գործը։ Տարուան վերջաւորութեան, Դուրեանն արդէն գամուած էր անկողին։ Իսկ յաջորդ [[1872]] թ. [[21 Յունուար|21 Յունուարի]] գիշերը, բանաստեղծը կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր մահէն ետք, լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ: * Տաղք եւ թատերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ: * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ: * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1932, 92 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1936, 92 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1947, 442 էջ: * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ: * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ: * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ: * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ: * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967: * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968: * Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ: * Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երեւան, 1972, 564 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 1973, 84 էջ: * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ: * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ: * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2011, 112 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34: Из загруженных источников можешь дополнить информацию? Пиши в кодах на западноармянском в западноармянском Википедии. Насчёт из какого источника просто напиши [1]. А в примечание напиши на русском [1] что за книга и отрывок/цитата 3vljxm7xwnprvllreelt4tz55auc647 256331 256330 2026-11-01T20:32:16Z Կարէն 9021 256331 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զըմպայեան, {{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, թատերագիր։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զըմպա,եան, սակայն ան թարգմանած է «զըմպա»-ն եւ մականունը դարձուցած է Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Պոլիս, համեստ բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] արուարձանը, երկաթագործի ընտանիքի մէջ։ Հայրը՝ Զմպայեան, մականունը ինք հայացուցած է՝ վերածելով Դուրեանի։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը։ [[1868]]֊ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար, բայց վատառողջ ըլլալով կը ստիպուի ձգել գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբր դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Միայն վերջին մէկ-երկու տարին է որ հիւանդութենէն ընկճուած, պիտի դառնար տխուր ու մռայլ։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ [[1870]]էն առողջական վիճակը կը ծանրանայ ու հազիւ մէկ տարի անցած, Պ.Դուրեան կը մահանայ։ Յարգանքի վեջին տուրք տալու համար կատարուած է փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը։ Սկիւտարի գերեզմանատունը, ուր թաղուած է Դուրեան, շուտով դարձած է երիտասարդներու ուխտավայր։ Դուրեանի տապանագիրը գրուած է իր կրտսեր եղբօր Միհրանին կողմէ, որ յետագային պիտի ըլլար ծանօթ հոգեւորական եւ իր կարգին՝ բանաստեղծ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի Յունուարին: 1871-ի Մայիսին, Դուրեանի մտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը, մահացաւ թոքախտէ: Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն մը գրեց իր բարեկամին յուղարկաւորութեան համար: Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը: Երբ ինքզինք բաւարար չափով լաւ կը զգար, նամակներ եւ բանաստեղծութիւններ կը գրէր: Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 21-ին): Յուղարկաւորութիւնը տեղի ունեցաւ յաջորդ օրը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ: Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով: Ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու նկարագրութիւններուն եւ անոր ընտանիքի անդամներու դիմագիծերուն վրայ, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը: Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ Տիրան Չրաքեանի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին: Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի հայկական գերեզմանատան մէջ: 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք Գարեգին Խաչատուրեան կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը: Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ: [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան: Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան Անդրանիկ Ճաղարեանի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար: Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ 2 Փետրուար 2011-ին: Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր: == Գրական գործունէութիւն == Գրած է [[բանաստեղծութիւն]]ներ, տրամաներ, զբաղուած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած թարգմանութիւններ՝ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]` «Թագաւորը կը Զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]` «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են տաղեր։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չեն պահպանուած։ [[1871]] թուականի սկզբները, ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները։ Նախապէս՝ կեանքով լեցուն պատանին, հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր ՝ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ. անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,- գրում է նա այդ օրերուն,- այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Բայց որքան ալ բանաստեղծը մահէն չէր սարսափեր, դաժան հիւանդութիւնը կը կատարէր իր սեւ գործը։ Տարուան վերջաւորութեան, Դուրեանն արդէն գամուած էր անկողին։ Իսկ յաջորդ [[1872]] թ. [[21 Յունուար|21 Յունուարի]] գիշերը, բանաստեղծը կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր մահէն ետք, լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ: * Տաղք եւ թատերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ: * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ: * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ: * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ: * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1932, 92 էջ: * Տաղեր, ՅԵրեւան, 1936, 92 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ: * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ: * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1947, 442 էջ: * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ: * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ: * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ: * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ: * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ: * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967: * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968: * Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ: * Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երեւան, 1972, 564 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 1973, 84 էջ: * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ: * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ: * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ: * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ: * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երեւան, 2011, 112 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34: peha8cy2ls00c27f2wd5c3qg5tmgytv 256332 256331 2026-11-01T20:32:33Z Կարէն 9021 256332 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851[span_0](start_span)[span_0](end_span) (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851[span_1](start_span)[span_1](end_span) կամ 20 Մայիս 1852[span_2](start_span)[span_2](end_span)[span_3](start_span)[span_3](end_span)), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով[span_4](start_span)[span_4](end_span)[span_5](start_span)[span_5](end_span) եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը[span_6](start_span)[span_6](end_span)։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref>[span_7](start_span)[span_7](end_span)։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»[span_8](start_span)[span_8](end_span)։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը[span_9](start_span)[span_9](end_span)։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի[span_10](start_span)[span_10](end_span)։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ[span_11](start_span)[span_11](end_span)[span_12](start_span)[span_12](end_span)[span_13](start_span)[span_13](end_span)։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ[span_14](start_span)[span_14](end_span)։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր[span_15](start_span)[span_15](end_span)։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է[span_16](start_span)[span_16](end_span)։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր[span_17](start_span)[span_17](end_span)։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)[span_18](start_span)[span_18](end_span)[span_19](start_span)[span_19](end_span)[span_20](start_span)[span_20](end_span)[span_21](start_span)[span_21](end_span)։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր[span_22](start_span)[span_22](end_span)[span_23](start_span)[span_23](end_span)։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով[span_24](start_span)[span_24](end_span)։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման[span_25](start_span)[span_25](end_span)։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց[span_26](start_span)[span_26](end_span)։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար[span_27](start_span)[span_27](end_span)։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը[span_28](start_span)[span_28](end_span)[span_29](start_span)[span_29](end_span)։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ[span_30](start_span)[span_30](end_span)։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար[span_31](start_span)[span_31](end_span)։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»[span_32](start_span)[span_32](end_span)։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ[span_33](start_span)[span_33](end_span)։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր[span_34](start_span)[span_34](end_span)։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր[span_35](start_span)[span_35](end_span)։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ[span_36](start_span)[span_36](end_span)։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին[span_37](start_span)[span_37](end_span)։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ[span_38](start_span)[span_38](end_span)) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները[span_39](start_span)[span_39](end_span)։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»[span_40](start_span)[span_40](end_span)։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)[span_41](start_span)[span_41](end_span)։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»[span_42](start_span)[span_42](end_span)։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»[span_43](start_span)[span_43](end_span)[span_44](start_span)[span_44](end_span)։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր[span_45](start_span)[span_45](end_span)։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն[span_46](start_span)[span_46](end_span)։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»[span_47](start_span)[span_47](end_span)։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը)[span_48](start_span)[span_48](end_span)[span_49](start_span)[span_49](end_span)[span_50](start_span)[span_50](end_span)։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը[span_51](start_span)[span_51](end_span)։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի[span_52](start_span)[span_52](end_span)։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ[span_53](start_span)[span_53](end_span)։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով[span_54](start_span)[span_54](end_span)։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ[span_55](start_span)[span_55](end_span), իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան[span_56](start_span)[span_56](end_span)[span_57](start_span)[span_57](end_span)։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը[span_58](start_span)[span_58](end_span)։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի[span_59](start_span)[span_59](end_span), սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ[span_60](start_span)[span_60](end_span)[span_61](start_span)[span_61](end_span), որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր[span_62](start_span)[span_62](end_span)։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը[span_63](start_span)[span_63](end_span)[span_64](start_span)[span_64](end_span)։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ[span_65](start_span)[span_65](end_span)[span_66](start_span)[span_66](end_span)․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852[span_67](start_span)[span_67](end_span)[span_68](start_span)[span_68](end_span) </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ[span_69](start_span)[span_69](end_span)։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս»[span_70](start_span)[span_70](end_span), «Անիի Աւերումն»[span_71](start_span)[span_71](end_span), «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին[span_72](start_span)[span_72](end_span)), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր[span_73](start_span)[span_73](end_span)), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն»[span_74](start_span)[span_74](end_span), [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ[span_75](start_span)[span_75](end_span)[span_76](start_span)[span_76](end_span)[span_77](start_span)[span_77](end_span)[span_78](start_span)[span_78](end_span)։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները[span_79](start_span)[span_79](end_span)։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը[span_80](start_span)[span_80](end_span)[span_81](start_span)[span_81](end_span)։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ[span_82](start_span)[span_82](end_span)։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ[span_83](start_span)[span_83](end_span)[span_84](start_span)[span_84](end_span)։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ[span_85](start_span)[span_85](end_span)[span_86](start_span)[span_86](end_span)։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908[span_87](start_span)[span_87](end_span)։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894)[span_88](start_span)[span_88](end_span)[span_89](start_span)[span_89](end_span)։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893[span_90](start_span)[span_90](end_span)[span_91](start_span)[span_91](end_span)։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909[span_92](start_span)[span_92](end_span)[span_93](start_span)[span_93](end_span)։ ezih8dhqd7e93gsuaznfcl5zbj1g68p 256333 256332 2026-11-01T20:39:07Z Կարէն 9021 256333 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 [1] (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851 [6] կամ 20 Մայիս 1852 [2][3]), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով [3][8] եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը [1]։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref> [1]։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով» [1]։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը [1]։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի [1]։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ [1][3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ [1]։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր [1]։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է [1]։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր [1]։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք) [1][3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման [1]։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց [1]։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր» [1]։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր [1]։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր [1]։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ [1]։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ 8ulo1i44d3yf4hp6nzng25lvsrq5xcg 256334 256333 2026-11-01T20:42:18Z Կարէն 9021 /* */ 256334 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=cjpNAQAAMAAJ&pg=PA11&dq=%D5%B8%D5%B9+%D5%B8%D6%84+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%A5%D6%82%D5%BD+%D5%AF'%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A9%D5%A7+%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD+%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwis2_Tu0OeXAxWJUVUIHfoBBWgQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D5%B9%20%D5%B8%D6%84%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%A5%D6%82%D5%BD%20%D5%AF'%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A9%D5%A7%20%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%20%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref> [1]։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով» [1]։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը [1]։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի [1]։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ [1][3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ [1]։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր [1]։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է [1]։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր [1]։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք) [1][3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման [1]։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց [1]։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր» [1]։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր [1]։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր [1]։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ [1]։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ scqval7t3y4e62844c8zjkhu5lxz23f 256335 256334 2026-11-01T20:56:50Z Կարէն 9021 /* */ 256335 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref>{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref> [1]։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով» [1]։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը [1]։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի [1]։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ [1][3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ [1]։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր [1]։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է [1]։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր [1]։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք) [1][3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման [1]։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց [1]։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր» [1]։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր [1]։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր [1]։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ [1]։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ 8fuz1zpuhwonc0draw2krhj6yk5sarq 256336 256335 2026-11-01T20:58:03Z Կարէն 9021 /* Գրական անուն */ 256336 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ [1][3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ [1]։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր [1]։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է [1]։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր [1]։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք) [1][3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման [1]։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց [1]։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր» [1]։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր [1]։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր [1]։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ [1]։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ js4lv5tyvb0f5h1s49fb108zaer49o3 256337 256336 2026-11-01T20:59:43Z Կարէն 9021 /* Ընտանիք եւ մանկութիւն */ 256337 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման [1]։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց [1]։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր» [1]։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր [1]։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր [1]։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ [1]։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ n6bztbub09he6bdwxaopaflg4bbkg5e 256338 256337 2026-11-01T21:00:36Z Կարէն 9021 /* Կենսագրութիւն */ 256338 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները<ref>{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref> == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ cuoe7c98qe3xl74fwdhelkibnmhlo83 256339 256338 2026-11-01T21:01:14Z Կարէն 9021 /* Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները[3] */ 256339 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին [1]։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ [1]) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները [1]։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի» [1]։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...») [1]։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն [1]։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի» [1]։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը) [1][2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը [1]։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի [1]։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ [1]։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ [1], իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան [1][3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը [1]։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ [1][7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ dvamx0x34w51fzfakae5pgxhxegdru4 256340 256339 2026-11-01T21:03:08Z Կարէն 9021 /* Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները */ 256340 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին<ref name=":1" />։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը)<ref name=":1" />[2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ<ref name=":1" />։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան<ref name=":1" />[3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name=":1" />[7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ [1]։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս» [1], «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ [1][3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները [1]։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ oaebygsjsfegb89gi4gt6jz6ywionxe 256341 256340 2026-11-01T21:04:31Z Կարէն 9021 /* Գրական գործունէութիւն */ 256341 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին<ref name=":1" />։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը)<ref name=":1" />[2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ<ref name=":1" />։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան<ref name=":1" />[3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name=":1" />[7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ<ref name=":1" />։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս»<ref name=":1" />, «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ<ref name=":1" />[3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ * Արշակ Չօպանեան, «Պետրոս Դուրեան (Առաջին մաս՝ Կենսագրութիւն, Երկրորդ մաս՝ Քննադատութիւն)», 1893 (1894) [1][3]։ * Հմայեակ եւ Բարսեղ Էքսէրճեան, «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» / «Պետրոս Դուրեան․ Տաղք եւ Թատրերգութիւնք», Կ. Պոլիս, տպ. Ն. Ճ. Արամեան, 1893 [2][3]։ * Ատրուշան, «Դուրեան Պետրոս․ քննական ակնարկ իր կեանքին եւ գործին վրայ», «Ազատ Մատենաշար» թիւ 30, Կ. Պոլիս, Զարդարեան գրատուն, 1909 [3]։ pmnulgs75nwgj1e15f3b4pnnp5gwyjz 256342 256341 2026-11-01T21:05:06Z Կարէն 9021 256342 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, 20 Մայիս 1851 (ըստ այլ աղբիւրներու՝ 29 Մայիս 1851կամ 20 Մայիս 1852), [[Պոլիս]] – 21 Յունուար (2 Փետրուար) 1872, Պոլիս), հայ բանաստեղծ, թատերագիր, հրապարակագիր։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («Սկիւտարի սոխակ») պատուանունով եւ կը համարուի աշխարհաբար բանաստեղծութեան հայրերէն մէկը<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրիան: կենսագրական եւ քննադատկան ուսումնասիրութիւն|last=Chʻōpanian|first=Arshak|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ե̆նկ.|language=hy}}</ref>։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական ազգանունը եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է թրքերէն «զմպա» բառը եւ մականունը դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան]]ի՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ երկաթագործ Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ բանաստեղծի մը անուան համար), բառարանի մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին հայերէնը, գտած «դուր» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց մշակոյթով հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի Ենի-Մահալլէ (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" />[3][4]։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ 1848-ին) եւ Արտեմ (1854–1862), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է փաստաբանութեամբ) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ հոգեւորական, բանասէր ու բանաստեղծ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով (Պոլսոյ եւ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք)<ref name=":1" />[3][8]։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է Սկիւտարի Ճեմարանին մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր [3][6]։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով [3]։ Սկիւտարի մէջ ուսուցիչ ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան]]ը, ինչպէս նաեւ Սրապիոն Թղլեանը, որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ դեղագործի մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար [3]։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու ոսկի ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը [3][6]։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ [6]։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ գրագիրի իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր վիպապաշտ թատերական բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ գիրք ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան գրադարանէն յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար [3]։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ դերասան (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ Թատրոնին մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան]]ի հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «Տիրացու» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, Սրապիոն Հէքիմեանին ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր Նոր Թաղի մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ [4]։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ Արշակ Չօպանեան, հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին թոքախտին իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի թոքախտի առաջին ախտանշանները յայտնուեցան 1871-ի սկիզբը՝ Յունուարին<ref name=":1" />։ 1871-ի Մայիսին (ըստ Արշակ Չօպանեանի՝ Օգոստոսին, իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ Վարդան Լիւթֆեանը (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան դամբանական բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը։ 1871-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ» [2]։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր ձեռագիրները տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ» [2][3]։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր բժիշկ տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր [3]։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ նամակներ ու տաղեր կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք քահանաներ զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ 1872-ի Փետրուար 2-ին (հին տոմարով՝ Յունուար 20-ի լոյս 21-ի գիշերը)<ref name=":1" />[2][3]։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ Կիրակի<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր յուղարկաւորութիւն մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, երգչախումբի եւ նուագախումբի ընկերակցութեամբ<ref name=":1" />։ Յակոբ Վարդովեան իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով [5]։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին Պօղոս Դելփեան, Արմէն Լուսինեան, Մ․ Մէլիքեան եւ Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան<ref name=":1" />[3]։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ Սկիւտարի «Ազիզիէ» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ Մկրտիչ Պարսամեանը, սկսաւ գծել Դուրեանի դիմանկարը՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի [3], սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան]]ի (Ինտրա) կողմէ 1893-ին։ Դուրեան թաղուեցաւ Սկիւտարի Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name=":1" />[7], որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր [1]։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ մահարձան մը [2][3]։ Դուրեանի տապանագիրը 1872-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին (Եղիշէ Դուրեան) կողմէ [2][3]․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852 [2][3] </blockquote> 1957-ին, երբ Սթամպուլի քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը։ Պետրոս Դուրեանի գանկի բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան Պատրիարքարանի մէջ։ [[Գարեգին Պատրիարք|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ Խորհրդային Հայաստան։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան Երեւանի [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան]]ին մէջ եւ օգտագործուեցան մարդաբան [[Անդրանիկ Ճաղարեան]]ի կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն]]ին մէջ 2 Փետրուար 2011-ին։ Ըստ 1993-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը Սկիւտարի մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը մեթր հեռու տեղափոխուած էր։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ թատրերգութիւններէ (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), նամակներէ եւ տաղերէ<ref name=":1" />։ Գրած է բանաստեղծութիւններ, տրամաներ (ինչպէս՝ «Արտաշէս»<ref name=":1" />, «Անիի Աւերումն» [3], «Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան»՝ երգախառն ողբերգութիւն երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած Լենկթիմուրի արշաւանքին [10]), զբաղած է հրապարակախօսութեամբ (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ» թերթի օգնական-խմբագիր [6]), կատարած թարգմանութիւններ ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «Թագաւորը կը զուարճանայ», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «Մաքպէթ» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ», [[Յակոբ Պարոնեան]]ի «Թատրոն» [6], [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «Տիգրան Բ․», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ վիպապաշտ (ռոմանթիք) քնարերգութեան ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի, [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]]ի, [[Թովմաս Թէրզեան]]ի, [[Սրապիոն Հէքիմեան]]ի եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք գրաբար կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ աշխարհաբարով՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի հայ գրական լեզուի զարգացման վրայ<ref name=":1" />[3][7][9]։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը [2][3]։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ [3]։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան, տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), Կ. Պոլիս, 1893, 260 (380) էջ [2][3]։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ [3][10]։ * Անիի Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, Կ. Պոլիս, 1908 [3]։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, Երեւան, 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, Երեւան, 1971, 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, Երեւան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, Երեւան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երեւան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, Երեւան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2011, 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 6t167x9gmk9ti0dwxu4rv86gxmim3k3 256343 256342 2026-11-01T21:08:54Z Կարէն 9021 256343 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">Գրական քրեստոմատիա, «Պետրոս Դուրեան», էջ 126–127։</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|last=Դուրեան|first=Պետրոս|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|location=Կ. Պոլիս|pages=380}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Յիշատակարան (1512–1912)|last=Զարդարեան|first=Վահան|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">«Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի» (կենսագրական ծանօթագրութիւն)։</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)։</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">Գրական ընթերցարան, «Պետրոս Դուրեան» եւ «Պետրոս Դուրեանի շիրիմը», էջ 38, 57։</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|last=Դուրեան|first=Պետրոս|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւր == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, [[Յարութիւն Քիւրքճեան]], երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 34։ 53e0l3v9d71brwbluj1nr1gf0xcocw3 256344 256343 2026-11-01T21:11:23Z Կարէն 9021 256344 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">Գրական քրեստոմատիա, «Պետրոս Դուրեան», էջ 126–127։</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|last=Դուրեան|first=Պետրոս|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|location=Կ. Պոլիս|pages=380}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Յիշատակարան (1512–1912)|last=Զարդարեան|first=Վահան|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">«Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի» (կենսագրական ծանօթագրութիւն)։</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)։</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">Գրական ընթերցարան, «Պետրոս Դուրեան» եւ «Պետրոս Դուրեանի շիրիմը», էջ 38, 57։</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|last=Դուրեան|first=Պետրոս|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} rg8wosyog92stgppnr60p4vaj84nvzg 256345 256344 2026-11-01T21:19:45Z Կարէն 9021 256345 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Գրական քրեստոմատիա|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+%221851+%D5%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD+29%22|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 6ti6h3tv8u91wr96sylfs6t8e0odr42 256346 256345 2026-11-01T21:29:06Z Կարէն 9021 /* */ 256346 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Գրական քրեստոմատիա|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք, նամականի, դամբանական տապանագիր|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 5cqqyxgp2jtkeoul5q56oejfijwf3cy 256347 256346 2026-11-01T21:29:26Z Կարէն 9021 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/256346|256346]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Կարէն|Կարէն]] ([[User talk:Կարէն|քննարկում]]) մասնակիցը 256347 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Գրական քրեստոմատիա|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+%221851+%D5%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD+29%22|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 6ti6h3tv8u91wr96sylfs6t8e0odr42 256348 256347 2026-11-01T21:29:52Z Կարէն 9021 256348 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք, նամականի, դամբանական տապանագիր|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ly7lq4rlp3ao99folt3p12r1w7n1zu3 256349 256348 2026-11-01T21:30:30Z Կարէն 9021 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/256348|256348]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Կարէն|Կարէն]] ([[User talk:Կարէն|քննարկում]]) մասնակիցը 256349 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Գրական քրեստոմատիա|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+%221851+%D5%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD+29%22|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":6" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":6" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":6" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 6ti6h3tv8u91wr96sylfs6t8e0odr42 256350 256349 2026-11-01T22:12:04Z Կարէն 9021 /* */ 256350 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":6">{{Cite book|title=Գրական քրեստոմատիա|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=126–127|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+%221851+%D5%84%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%BD+29%22|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":6" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":2" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":2" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} lgxvie8hd2gficzkupjawkb4wtfhqe0 256351 256350 2026-11-01T22:12:47Z Կարէն 9021 /* Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն */ 256351 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":2" /> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":2" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":2" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":2" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 0qfx73eg9zbaa6pej34th5dg5xjadcm 256352 256351 2026-11-01T22:13:20Z Կարէն 9021 /* */ 256352 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name=":1">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> (ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name=":2">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=59, 380|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8F%D4%B1%D5%8A%D4%B1%D5%86%D4%B1%D4%B3%D4%BB%D5%90+%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%D4%BB%22+1893|via=Google Books}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%93%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB+1872+%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D6%80+29%22+%22%D5%8A%D4%B5%D5%8F%D5%90%D5%88%D5%90+%D4%B4%D5%88%D5%92%D5%90%D4%B5%D4%B1%D5%86%22|via=Google Books}}</ref>), [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «Իւսկիւտարի սոխակ» («[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ») պատուանունով<ref name=":3" /><ref name=":8">{{Cite book|title=Տաղք եւ Թատերգութիւնք Պ. Դուրեանի (կենսագրական ծանօթագրութիւն)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1851–1872)|language=hy|via=Google Books}}</ref> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name=":1" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name=":1" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name=":1" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name=":1" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name=":1" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":4">{{Cite book|title=Յուշեր Պետրոս Դուրեանի մանկութեան մասին (Իւսկիւտարի Նոր Թաղ)|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name=":1" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name=":1" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name=":1" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name=":1" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":8" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name=":3" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name=":1" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name=":1" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name=":3" />։ Միջոց մը կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name=":3" /><ref name=":2" />։ Այնուհետեւ կ'ըլլայ [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ'ընէ<ref name=":2" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name=":3" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name=":1" />։ === Նկարագիր === Իր ծննդավայր [[Ենի Մահալլէ|Նոր Թաղի]] մէջ Դուրեան կը ճանչցուէր իբրեւ բարեմոյն, հեզահամբոյր, համեստ եւ կանխահաս լրջութեամբ օժտուած երիտասարդ<ref name=":4" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name=":1" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name=":1" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name=":1" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name=":1" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name=":1" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name=":1" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name=":1" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name=":2" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name=":3" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name=":1" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name=":1" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name="enwiki" />։ Մահուան պահուն, երբ ներս մտած է հօրեղբայրը եւ մայրը ըսած է՝ «Չխօսի՞ս, Պետրոս, հօրեղբայրդ եկաւ», հոգեվարքի մէջ գտնուող բանաստեղծը ակռաներուն մէջէն մռմռացած է իր վերջին խօսքը․ «Ժամանակ չունիմ», ապա խօսելու անկարող՝ ձեռքը երեք անգամ հանդարտօրէն ճակտին տանելով ըսած է իր վերջին «մնաք բարով»-ը<ref name=":1" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name=":1" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name=":1" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ'առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով<ref name=":5">Վկայութիւն Պետրոս Դուրեանի յուղարկաւորութեան եւ Յակոբ Վարդովեանի թատրոնի նուագախումբին մասին (1872)։</ref>։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name=":1" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name=":1" /><ref name=":3" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name=":1" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name=":3" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] [[Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատուն|Պաղլար Պաշիի հայկական գերեզմանատան]] մէջ<ref name=":1" /><ref name=":7">{{Cite book|title=Գրական ընթերցարան|chapter=Պետրոս Դուրեան|pages=38, 57|language=hy|via=Google Books}}</ref>, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name=":1" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name=":2" /><ref name=":3" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name=":2" /><ref name=":3" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name=":1" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name=":1" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name=":3" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name=":10">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|url=https://www.google.com/books?q=%22%D5%8D%D4%B5%D5%92+%D5%80%D5%88%D5%82%D4%B5%D5%90%22+%22%D5%85%D4%B5%D5%8F%D4%BB%D5%86+%D4%B3%D4%BB%D5%87%D4%B5%D5%90+%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%90%D4%B1%D5%8F%D4%B5%D4%B1%D5%86%22+1908|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է [[Օգսէն Խօճասարեան|Օգսէն Խօճասարեանի]] «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր<ref name=":2" />), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name=":2" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր անջնջելի կնիքը դրած է արդի [[Արեւմտահայերէն|հայ գրական լեզուի]] զարգացման վրայ<ref name=":1" /><ref name=":3" /><ref name=":7" /><ref name=":9">Ուսումնասիրութիւն արեւմտահայ արդի գրական լեզուի զարգացման մէջ Պետրոս Դուրեանի դերին մասին։</ref>։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name=":1" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանն չը սոսկար,— գրած է ան այդ օրերուն,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային եւ ես միայն մահկանացու»։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name=":3" /><ref name=":10" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name=":3" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * [[Տրտունջք]] (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} o2umhu19iuvu61pu9zyvp1f344sfv9u 256353 256352 2026-11-02T09:43:06Z Կարէն 9021 256353 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=238, 380|language=hy|via=Google Books}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name="zardarian1910" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name="chobanian" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Միջոց մը ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name="chobanian" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ, որ երբեք չի մարիր»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="enwiki" />։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name="chobanian" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name="chobanian" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name="zardarian1910" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած (կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» անաւարտ վէպը<ref name="chobanian" />)։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարներէն մէկը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name="chobanian" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 2jku0fs1uv8rvoz9g6p3skk2zutggbu 256354 256353 2026-11-02T09:47:01Z Կարէն 9021 /* */ 256354 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name="zardarian1910" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name="chobanian" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Միջոց մը ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name="chobanian" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ, որ երբեք չի մարիր»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="enwiki" />։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name="chobanian" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name="chobanian" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name="zardarian1910" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած (կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» անաւարտ վէպը<ref name="chobanian" />)։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարներէն մէկը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name="chobanian" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} nd6tvlazzu2rqawcg3ag2553sliam0m 256355 256354 2026-11-02T09:48:39Z Կարէն 9021 /* */ 256355 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name="zardarian1910" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name="chobanian" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Միջոց մը ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name="chobanian" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ, որ երբեք չի մարիր»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="enwiki" />։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name="chobanian" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name="chobanian" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name="zardarian1910" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած (կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» անաւարտ վէպը<ref name="chobanian" />)։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարներէն մէկը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name="chobanian" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} edfqr0ieip8j6q8161lnx36in86em8s 256356 256355 2026-11-02T09:50:59Z Կարէն 9021 /* Գրական գործունէութիւն */ 256356 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ === Կրթութիւն եւ աշխատանքային գործունէութիւն === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր, կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր եւ օժտուած էր գեղեցիկ ձայնով<ref name="zardarian1910" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], ինչպէս նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման<ref name="chobanian" />։ [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1868]]-ին, ճեմարանը հազիւ աւարտած, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Միջոց մը ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Պահ մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] (մինչ արդէն համակրանք կը վայելէր [[Պոլիս|Պոլսոյ]] ուսեալ երիտասարդութեան մօտ՝ շնորհիւ իր բանաստեղծութիւններուն եւ ազնիւ ու եռանդուն նկարագիրին)։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Միաժամանակ, ինչպէս կը վկայէ [[Արշակ Չօպանեան]], հիւանդութենէն առաջ ան մտերիմներու շրջանակին մէջ միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշներէն մէկը երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր․ անոնք, որոնք անոր կրակոտ գրութիւնները կարդալով կ'երեւակայէին խօսուն ու համարձակ պատանի մը, կը հանդիպէին շիկնոտ տղու մը, որ աչքերը վեր վերցնելէ անգամ կը քաշուէր<ref name="chobanian" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ պիտի դառնար տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Դուրեանի [[Թոքախտ|թոքախտի]] առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան), որ միակ անձն էր, որ ամբողջութեամբ գիտէր բանաստեղծին սրտի գաղտնիքները<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ, որ երբեք չի մարիր»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Երբ վերջնապէս գամուած է անկողնին՝ հազիւ կրնալով ինքզինք շիտակ բռնել, անընդհատ թուղթ ու գրիչ կ'ուզէր եւ [[Նամակ|նամակներ]] ու [[Տաղ|տաղեր]] կը գրէր․ այդ հոգեվարքի նամակները այնքան կը յոգնեցնէին զինք, որ յաճախ մայրը կամ եղբայրը թուղթը կը յափշտակէին անոր ձեռքէն<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="enwiki" />։ Եկեղեցւոյ մէջ ներկայ էին երեք քահանաներ՝ ճիշդ ինչպէս իր երազին մէջ<ref name="chobanian" />, իսկ գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Սկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ գեղեցիկ [[Մահարձան|մահարձան]] մը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք ծաւալով ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]] (ինչպէս՝ «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]]»<ref name="chobanian" />, «[[Անի|Անիի]] Աւերումն»<ref name="zardarian1910" />, «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]»՝ երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած (կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» անաւարտ վէպը<ref name="chobanian" />)։ Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարներէն մէկը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1871]] թուականի սկիզբները ի յայտ կու գան բանաստեղծի մահացու հիւանդութեան՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները<ref name="chobanian" />։ Նախապէս կեանքով լեցուն պատանին հիւանդութեան ուշադրութիւն չէր դարձներ եւ կը շարունակէր ստեղծագործել։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է ուղիղ նոյն թուականի ընթացքին։ «Բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 61mn3m8aclbzuq0ge06lh13cfhj3z9c 256357 256356 2026-11-02T09:57:46Z Կարէն 9021 256357 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' (Զմպայեան, {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ երբեք չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն եղած է եւ որ անոր քանի մը բանաստեղծութիւնները հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" />։ Անոր ուսուցիչներէն էր նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ աշակերտներուն կը կարդար հատուածներ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւններէն, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածներէն եւ իր սեփական թատրերգութիւններէն, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Դպրոցին մէջ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնի]] մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ'էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ'երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} hhd0eu3tw16bmmsdlt48i2ank4mhz6m 256358 256357 2026-11-02T10:02:08Z Կարէն 9021 /* */ 256358 wikitext text/x-wiki '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ երբեք չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն եղած է եւ որ անոր քանի մը բանաստեղծութիւնները հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" />։ Անոր ուսուցիչներէն էր նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ աշակերտներուն կը կարդար հատուածներ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւններէն, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածներէն եւ իր սեփական թատրերգութիւններէն, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Դպրոցին մէջ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնի]] մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ'էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ'երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 1ivxevgqs1o8fpq5zdlbwmmidlvex6d 0 33633 256310 2026-11-01T14:47:10Z HoMen 269 Նոր էջ «{{taxobox||name=Կանանչ մեղրակեր|image file=Chlorophanes spiza-20090124.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Green honeycreeper|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող արեւադարձային թռչուններ|latin=Chlorophanes spiza}} '''Կանանչ մեղրակեր'''․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող ար...»: 256310 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Կանանչ մեղրակեր|image file=Chlorophanes spiza-20090124.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Green honeycreeper|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող արեւադարձային թռչուններ|latin=Chlorophanes spiza}} '''Կանանչ մեղրակեր'''․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող արեւադարձային թռչուն։ Կը գտնուի արեւադարձային Նոր Աշխարհ՝ հարաւային [[Մեքսիքա|Մեքսիքայէն]] մինչեւ [[Պրազիլ]] եւ [[Թրինիտատ]]։ Կանանչ մեղրակերը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1758-ին շուէտացի բնախոյզ Քարլ Լինէուսի կողմէ՝ իր «Systema Naturae»-ի տասներորդ հրատարակութեան մէջ՝ Motacilla spiza անունով։ Ան, տեղանքի տեսակը [[Սուրինամ]] դասած է։ Երկանուն անուանակոչութիւնը հին յունարէն բառ է՝ սովորական սարեկիկի համար է։ Լինէուս, իր նկարագրութիւնը հիմնած է «կանանչ սեւագլուխ ճանճորսի» վրայ, որ նկարագրած եւ պատկերած է անգլիացի բնաբան Ճորճ Էտուարթս՝ 1743 -ին հրատարակեց «Հազուագիւտ թռչուններու բնական պատմութիւն» (A Natural History of Uncommon Birds) իր գիրէին մէջ։ 1853-ին գերմանացի բնաբան Լուտվիկ Ռայխենբախ ստեղծեց Chlorophanes ցեղը՝ կանանչ մեղրակերը ներառելու համար։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունական ''khlōros'' բառը''՝'' որ կանաչ կը նշանակէ եւ ''phanēs'' բառը''՝'' որ ցոյց, երեւոյթ կը նշանակէ։ Կանանչ մեղրակերը Chlorphanes ցեղի միակ անդամն է։ Ունի եօթ ենթատեսակներ՝ * ''C. s. guatemalensis'' Sclater, PL, 1861 * ''C. s. argutus'' Bangs & Barbour, 1922 * ''C. s. exsul'' Berlepsch & Taczanowski, 1884 * ''C. s. subtropicalis'' Todd, 1924 * ''C. s. spiza'' (Linnaeus, 1758) * ''C. s. caerulescens'' Cassin, 1865 * ''C. s. axillaris'' Zimmer, JT, 1929 == Վարուելակերպ == Կանանչ մեղրակերը 13 սմ․ երկարութիւն ունի եւ կը կշռէ 14-էն 23 կրամ, միջին հաշուով մօտ 19 կրամ ։ Անիկա ունի նուրբ եւ թեթեւակի կորացած կտուց։ Տարուան բոլոր եղանակներուն կը բնակի։ Կը սնանի հիմնականօրէն պտուղով եւ աւելի փոքր քանակութեամբ նեքթարով եւ յօդօտնով։ Մեղրակերին բազմանցման շրջանը լրիւ որոշուած չէ։ [[Քոսթա Ռիքա|Գոսթա Ռիքայի]] մէջ կը տեւէ Ապրիլէն Յուլիս, [[Փանամա|Փանամայի]] մէջ՝ Յունիս եւ Յուլիս, իսկ [[Թրինիտատ|Թրինիտատի]] մէջ՝ Մայիսէն Յուլիս։ == Ձայնարկում == Կանանչ մեղրակերին երգը հազիւ կը լսուի. նկարագրուած է որպէս «կոպիտ ու բարձր հնչող տստ տստ ՉԻՏ, որուն կը յաջորդէ տստ հնչիւններու արագ ծլլոց մը»։ == Պատկերասրահ == === Էգ կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza female 3.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (female) (5553987859).jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Manizales, Caldas, Colombia-8.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza - perched female.jpg </gallery> === Արու կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza - Parque Estadual da Serra do Mar - iNaturalist 85281519 (1).jpeg Պատկեր:Green honeycreeper (Chlorophanes spiza caerulescens) male Rio Napo.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Trinidad -male-8.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (Chlorophanes spiza) immature male ... (52399462185).jpg </gallery> === Պատանի === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza juvenile male.jpg|պատանի էգ Պատկեր:Flickr - Dario Sanches - SAÍ-VERDE macho jovem (Chlorophanes spiza) (1).jpg|պատանի էգ </gallery><gallery> </gallery> <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723000/137104535 Կանանչ մեղրակեր․ BirdLife International (2021){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/tanagers/ Tanagers եւ դաշնակիցներ՝ ցուցակ․ IOC World Bird List. v 15.2.,2-8-2026]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/50240623#page/109/mode/1up BHL / Բնական պատմութիւն հազուագիւտ թռչուններու, հտ․ գլ․1, էջ 25, Լոնտոն, Edwards, George (1743){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483626#page/407/mode/1up BHL / Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, ed. (1970), հտ․13{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs tanagersներու Ցեղածագում եւ բազմազանութիւն,Storer, Robert W. (1957){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/auk/vol88/iss2/7/ Թանագերներու եւ մեղրածուծներու սննդառութիւնը Թրինիտատի մէջ, Auk. 88 (2): 291–322{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/sora/#page=1 Մեղրակերներու կեանքին պատմութիւնը, Skutch, Alexander F. (1962){{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} bf6usxfp2avgnjj1c4ibg2d20c5osy1 256311 256310 2026-11-01T14:53:26Z HoMen 269 256311 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Կանանչ մեղրակեր|image file=Chlorophanes spiza-20090124.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Green honeycreeper|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող արեւադարձային թռչուններ|latin=Chlorophanes spiza}} '''Կանանչ մեղրակեր'''․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող արեւադարձային թռչուն։ Կը գտնուի արեւադարձային Նոր Աշխարհ՝ հարաւային [[Մեքսիքա|Մեքսիքայէն]] մինչեւ [[Պրազիլ]] եւ [[Թրինիտատ]]։ Կանանչ մեղրակերը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1758-ին շուէտացի բնախոյզ Քարլ Լինէուսի կողմէ՝ իր «Systema Naturae»-ի տասներորդ հրատարակութեան մէջ՝ Motacilla spiza անունով։ Ան, տեղանքի տեսակը [[Սուրինամ]] դասած է։ Երկանուն անուանակոչութիւնը հին յունարէն բառ է՝ սովորական սարեկիկի համար է։ Լինէուս, իր նկարագրութիւնը հիմնած է «կանանչ սեւագլուխ ճանճորսի» վրայ, որ նկարագրած եւ պատկերած է անգլիացի բնաբան Ճորճ Էտուարթս՝ 1743 -ին հրատարակեց «Հազուագիւտ թռչուններու բնական պատմութիւն» (A Natural History of Uncommon Birds) իր գիրէին մէջ։ 1853-ին գերմանացի բնաբան Լուտվիկ Ռայխենբախ ստեղծեց Chlorophanes ցեղը՝ կանանչ մեղրակերը ներառելու համար։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունական ''khlōros'' բառը''՝'' որ կանաչ կը նշանակէ եւ ''phanēs'' բառը''՝'' որ ցոյց, երեւոյթ կը նշանակէ։ Կանանչ մեղրակերը Chlorphanes ցեղի միակ անդամն է։ Ունի եօթ ենթատեսակներ՝ * ''C. s. guatemalensis'' Sclater, PL, 1861 * ''C. s. argutus'' Bangs & Barbour, 1922 * ''C. s. exsul'' Berlepsch & Taczanowski, 1884 * ''C. s. subtropicalis'' Todd, 1924 * ''C. s. spiza'' (Linnaeus, 1758) * ''C. s. caerulescens'' Cassin, 1865 * ''C. s. axillaris'' Zimmer, JT, 1929 == Վարուելակերպ == Կանանչ մեղրակերը 13 սմ․ երկարութիւն ունի եւ կը կշռէ 14-էն 23 կրամ, միջին հաշուով մօտ 19 կրամ ։ Անիկա ունի նուրբ եւ թեթեւակի կորացած կտուց։ Տարուան բոլոր եղանակներուն կը բնակի։ Կը սնանի հիմնականօրէն պտուղով եւ աւելի փոքր քանակութեամբ նեքթարով եւ յօդօտնով։ Մեղրակերին բազմանցման շրջանը լրիւ որոշուած չէ։ [[Քոսթա Ռիքա|Գոսթա Ռիքայի]] մէջ կը տեւէ Ապրիլէն Յուլիս, [[Փանամա|Փանամայի]] մէջ՝ Յունիս եւ Յուլիս, իսկ [[Թրինիտատ|Թրինիտատի]] մէջ՝ Մայիսէն Յուլիս։ == Ձայնարկում == Կանանչ մեղրակերին երգը հազիւ կը լսուի. նկարագրուած է որպէս «կոպիտ ու բարձր հնչող տստ տստ ՉԻՏ, որուն կը յաջորդէ տստ հնչիւններու արագ ծլլոց մը»։ == Պատկերասրահ == === Էգ կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza female 3.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (female) (5553987859).jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Manizales, Caldas, Colombia-8.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza - perched female.jpg </gallery> === Արու կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza - Parque Estadual da Serra do Mar - iNaturalist 85281519 (1).jpeg Պատկեր:Green honeycreeper (Chlorophanes spiza caerulescens) male Rio Napo.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Trinidad -male-8.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (Chlorophanes spiza) immature male ... (52399462185).jpg </gallery> === Պատանի === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza juvenile male.jpg|պատանի էգ Պատկեր:Flickr - Dario Sanches - SAÍ-VERDE macho jovem (Chlorophanes spiza) (1).jpg|պատանի էգ </gallery><gallery> </gallery> <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723000/137104535 Կանանչ մեղրակեր․ BirdLife International (2021){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/tanagers/ Tanagers եւ դաշնակիցներ՝ ցուցակ․ IOC World Bird List. v 15.2.,2-8-2026]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/50240623#page/109/mode/1up BHL / Բնական պատմութիւն հազուագիւտ թռչուններու, հտ․ գլ․1, էջ 25, Լոնտոն, Edwards, George (1743){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483626#page/407/mode/1up BHL / Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, ed. (1970), հտ․13{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs tanagersներու Ցեղածագում եւ բազմազանութիւն,Storer, Robert W. (1957){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/auk/vol88/iss2/7/ Թանագերներու եւ մեղրածուծներու սննդառութիւնը Թրինիտատի մէջ, Auk. 88 (2): 291–322{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/sora/#page=1 Մեղրակերներու կեանքին պատմութիւնը, Skutch, Alexander F. (1962){{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 4i7nlxdo2zgfkxythsiub2bkpe4bugd 0 33634 256324 2026-11-01T19:15:04Z HoMen 269 Նոր էջ «2024 թուական, ԻԱ․ դարու 24րդ տարին է == Դէպքեր == * Ստեղծում [[Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութիւն|Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութեան]] * Հիմնադրում [[Լոնտոնի Հայկական ֆիլմերու փառատօն|Լոնտոնի Հայկական ֆիլմերու փառատօնի]]»: 256324 wikitext text/x-wiki 2024 թուական, ԻԱ․ դարու 24րդ տարին է == Դէպքեր == * Ստեղծում [[Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութիւն|Լոնտոնի Հայկական Ֆիլմի Միութեան]] * Հիմնադրում [[Լոնտոնի Հայկական ֆիլմերու փառատօն|Լոնտոնի Հայկական ֆիլմերու փառատօնի]] td9rrjj8xferxxvyw333v2v5jqvyqun 0 33635 256326 2026-11-01T19:15:40Z HoMen 269 Նոր էջ « 2026 թուական, ԻԱ․ դարու 26րդ տարին է == Դէպքեր == * [[23 Յունիս]], [[2026]]-ին Երեւանի աւագանիի որոշումով, Պապ թագաւորի փողոց կ՛անուանափոխուի Ամիրեան փողոց * 3-6 Դեկտեմբեր, [[Կտոր մը երիզ|Կտոր մը երիզի]] առաջին յայտագիր»: 256326 wikitext text/x-wiki 2026 թուական, ԻԱ․ դարու 26րդ տարին է == Դէպքեր == * [[23 Յունիս]], [[2026]]-ին Երեւանի աւագանիի որոշումով, Պապ թագաւորի փողոց կ՛անուանափոխուի Ամիրեան փողոց * 3-6 Դեկտեմբեր, [[Կտոր մը երիզ|Կտոր մը երիզի]] առաջին յայտագիր j7ozss8xxjz7neh64hva8jwp81wif4i 0 33636 256327 2026-11-01T19:38:18Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «[[Պատկեր:DFS Galleria Customhouse Lancôme 2013.jpg|մինի]] '''Լանքոմ''' (ֆրանսերէն՝ ''Lancôme'') ֆրանսական օծանելիքի եւ գեղեցկութեան պարագաներու ընկերութիւն մը, որ իր արտադրանքը կը տարածէ միջազգային շուկային մէջ<ref>[https://www.loreal-finance.com/system/files/2024-03/LOREAL_2023_Universal_Registration_Document_en.pdf «Լանքոմ»]</ref>։ Ան...»: 256327 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:DFS Galleria Customhouse Lancôme 2013.jpg|մինի]] '''Լանքոմ''' (ֆրանսերէն՝ ''Lancôme'') ֆրանսական օծանելիքի եւ գեղեցկութեան պարագաներու ընկերութիւն մը, որ իր արտադրանքը կը տարածէ միջազգային շուկային մէջ<ref>[https://www.loreal-finance.com/system/files/2024-03/LOREAL_2023_Universal_Registration_Document_en.pdf «Լանքոմ»]</ref>։ Անիկա [[«Լորէալ»]] (L'Oréal) ընկերութեան դուստր ձեռնարկութիւններէն մէկն է եւ կ'արտադրէ մաշկի խնամքի եւ դիմայարդարման պարագաներ, ինչպէս նաեւ օծանելիքներ ։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Lancome NYC Boutique Exterior.jpg|ձախից|մինի|«Լանքոմ», [[Նիւ Եորք]]]] «Լանքոմ» հիմնուած է 1935-ին, [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] մէջ՝ «Կիյոմ տ'Օռնանոյ»ի (Guillaume d'Ornano) եւ իր գործակից Արման ՓըթիԺանի (Armand Petitjean) կողմէ։ Սկզբնական շրջանին ընկերութիւնը կը զբաղէր օծանելիքի արտադրութեամբ։ «Լանքոմ» անունը ներշնչուած էր Ֆրանսայի Պռեն շրջանին մէջ գտնուող «Շաթօ տը Լանքոսմ» (Château de Lancosme) ամրոցէն։ Անունը ընտրած էր «Կիյոմ տ'Օռնանոյ»ի կինը՝ Էլիզապէթ տ'Օռնանօ։ Շրջանին մէջ առատօրէն աճող վարդերը կը ներշնչեն ընկերութեան խորհրդանիշը՝ մէկ ոսկեգոյն վարդը։ 1935-ին, Պրիւքսէլի Համաշխարհային ցուցահանդէսին ընթացքին, Լանքոմ կը ներկայացնէ իր առաջին հինգ օծանելիքները՝ «''Tendre Nuit»'', «''Bocages»'', «''Conquête»'', «''Kypre»'' եւ «''Tropiques»''։ 1936-ին, Արման ՓըթիԺան մուտք կը գործէ մաշկի խնամքի ոլորտ՝ ստեղծելով «Nutrix»ը՝ իր առաջին «բազմակողմանի վերականգնող քսուքը»։ Ապա ընկերութիւնը կը սկսի արտադրել նաեւ դիմայարդարման, գեղեցկութեան եւ մաշկի խնամքի այլ միջոցներ։ 1964-ին, Լանքոմ կը գնուի L'Oréal-ի կողմէ եւ կը դառնայ իր շքեղ արտադրանքներու բաժինին մէկ մասը։ == Արտադրանքներ == Ընկերութիւնը կ'արտադրէ՝ * օծանելիքներ, * մաշկի խնամքի միջոցներ, * դիմայարդարման պարագաներ։ Լանքոմի օծանելիքները ստեղծուած են բազմաթիւ յայտնի բուրումնաւէտութեան մասնագէտներու հետ համագործակցաբար։ Անոնց շարքին կը գտնուին [[Ժագ Քաւալիիէ]], [[Քալիս Պեքըր]], [[Մորիս Ռուզել]], [[Թիէրի Վասէր]], [[Քրիսթին Նաժէլ]], [[Օլիվիէ Քրեսփ]], Ալպերթօ Մորիյաս, [[Տոմինիք Ռոփիոն]], [[Օլիվիէ Փոլժ]], [[Ֆրանսիս Քիւրքճեան]] եւ ուրիշներ։ == Գովազդ == Հակառակ անոր որ ընկերութեան հիմնադիր Արման ՓըթիԺան կը պնդէր, թէ Լանքոմ երբեք գովազդ չէր ըներ, այսօր ընկերութիւնը գեղեցկութեան ոլորտի ամէնէն նշանաւոր գովազդատուներէն մէկն է։ Լանքոմի գովազդները կը հրատարակուին աշխարհի տարբեր երկիրներու բազմաթիւ հրատարակութիւններու մէջ։ Ընկերութեան գովազդային արշաւներուն մէջ գործակցած են նշանաւոր լուսանկարիչներ, որոնց շարքին՝ [[Փիթըր Լինտպերկ]], [[Մարիօ Թեսթինօ]], [[Մարիօ Սորենթի]], [[Նիք Նայթ]], [[Սթիվըն Մայզըլ]], [[Պրիժիթ Լաքոմպ]], [[Փաթրիք Տեմարշըլիէ]] եւ [[Տիւզան Ռելժին]]։ Նորաձեւութեան աշխարհէն Լանքոմի հետ համագործակցած են նաեւ Փրոենզա Շուլըրնորաձեւութեան տունը եւ դիզայներ Ալպեր Էլպազ: Ընկերութեան ամէնէն երկարատեւ համագործակցութիւններէն մէկը եղած է դերասանուհի Իզապելա Ռոսելինիի հետ։ Ռոսելինի 14 տարի շարունակ Լանքոմի միջազգային դէմքը եղած է։ 2016-ին ան կրկին համագործակցած է ընկերութեան հետ՝ աւելի քան 30 տարի ետք այն օրէն, երբ առաջին անգամ դարձած էր անոր դէմքը։ 2006-ին Քլայվ Օուըն կը դառնայ Լանքոմի առաջին արական խօսնակը։ Ան կը միանայ ընկերութեան՝ ներկայացնելու տղամարդոց մաշկի խնամքի նոր շարքը եւ «Իփնոս Օմ» (''Hypnôse Homme)'' օծանելիքը։ === Ընկերային ցանցեր === 2014-ին Լանքոմ ընկերային ցանցերու միջոցով կը սկսի նոր շուկայի արշաւ մը։ Ծրագիրը անդամներուն միաւորներ կը շնորհէր՝ ընկերային ցանցերու վրայ ընկերութեան մասին տեղեկութիւններ բաժնեկցելու համար։ == Դիմայարդարման մասնագէտներ == Լանքոմի հետ տարիներու ընթացքին համագործակցած են բազմաթիւ դիմայարդարման մասնագէտներ, որոնք ներկայացուցած են ընկերութեան արտադրանքները եւ գեղեցկութեան ոլորտին մէջ անոր կերպարը<ref>[https://www.vogue.in/content/exclusive-80-years-lancome-film Լանքոմ, դիմայարդարման արտադրութիւններ]</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական արտադրութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղեցկագիտական արտադրութիւններ]] 1yaznjnx8hofyfoakab7f9ell8i9h9r