Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 2742 256376 249306 2026-11-02T19:07:18Z Կարէն 9021 256376 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] 99brbgh3q7tzenicl90f8d0kbafln32 256378 256376 2026-11-02T19:09:00Z Կարէն 9021 256378 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] 1e2tdk4ajvuc718x2c0a3h45hulaomf 256379 256378 2026-11-02T19:09:48Z Կարէն 9021 /* */ 256379 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] l4eu3blts835ca98b4xqwlja1jz5ldp 256384 256379 2026-11-02T21:21:36Z Կարէն 9021 256384 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] գրած տապանագրով]] Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] pk51cv0t5dv6vq7fbzsaeikp80kr5i9 256385 256384 2026-11-02T21:22:06Z Կարէն 9021 256385 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] գրած տապանագրով]] [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] 256sxa5t63bixtkukd1sq3aygzva1a4 256386 256385 2026-11-02T21:39:09Z Կարէն 9021 /* Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները */ 256386 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] գրած տապանագրով]] [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan.png|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի դիմապատկերի վերակազմութիւնը՝ ըստ գանկի բեկորներուն (հեղինակ՝ Անդրանիկ Ճաղարեան)]] Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի յիշատակի սալաքարը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնի յուշապատին վրայ]] == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] c3kg6f5vms86etis5jcor125wpzsej2 256387 256386 2026-11-02T21:41:08Z Կարէն 9021 /* Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները */ 256387 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] գրած տապանագրով]] [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan.png|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի դիմագծերու վերականգնումը՝ ըստ գանգի բեկորներու (հեղինակ՝ Անդրանիկ Ճաղարեան)]] Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի յիշատակաքարը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէօնի յուշապատին վրայ]] == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] 7wiazuc0vb7l76r4v5230vk69tsaa54 256388 256387 2026-11-02T21:42:51Z Կարէն 9021 256388 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] գրած տապանագրով]] [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan.png|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի դիմագծերու վերականգնումը՝ ըստ գանկի բեկորներու (հեղինակ՝ Անդրանիկ Ճաղարեան)]] Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի յիշատակաքարը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէօնի յուշապատին վրայ]] == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] dijvlstn1ne66vgadr8lya3vrim0g6d 256420 256388 2026-11-03T07:09:53Z Կարէն 9021 256420 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''' — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[Պատկեր:Bedros Tourian grave (Istanbul).jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի մահարձանը Սկիւտարի գերեզմանատան մէջ՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ Դուրեանի]] յօրինած տապանագրով]] [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan.png|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի դիմապատկերին վերակազմութիւնը՝ գանգի բեկորներուն հիման վրայ (հեղինակ՝ Անդրանիկ Ճաղարեան)։]] Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|thumb|right|Պետրոս Դուրեանի յիշատակաքարը՝ Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնի յուշապատին վրայ]] == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Արտաքին յղումներ == * [http://hayeren.hayastan.com/poet.php?poets=1petros Կենսագրութիւնը եւ ստեղծագործութիւնները hayeren.hayastan.com-ի մէջ] * [http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ Ստեղծագործութիւնները armenianpoetry.com-ի մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150205093356/http://armenianpoetry.com/arm/Petros_Durian/ |date=2015-02-05 }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դուրեան, Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1851 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1872 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Փետրուարի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Կոստանդնուպոլիս ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Թոքախտէ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրական կեղծանուններ]] [[Ստորոգութիւն:Վաղամեռիկ անձինք]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] njhb3uvi56n78qu383j46z2lqa6gise 8 16165 256383 159531 2026-11-02T19:38:18Z Maintenance script 2872 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 256383 css text/css #p-wikibase-otherprojects li:before { float: left; margin-left: -17px; margin-bottom: -2px; height: 17px; content: ''; display: block; width: 11px; background-position: 0 0; background-repeat: no-repeat; } .wb-otherproject-link[class*="badge-"]:before { background: transparent; } .wb-otherproject-commons:before { margin-top: -3px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/11px-Commons-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-mediawiki:before { margin-top: 2px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/MediaWiki-notext.svg/11px-MediaWiki-notext.svg.png');*/ } .wb-otherproject-meta:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg/11px-Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg.png');*/ } .wb-otherproject-species:before { margin-top: -1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/11px-Wikispecies-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikibooks:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/11px-Wikibooks-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikidata:before { margin-top: 3px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Wikidata-logo-without-paddings.svg/11px-Wikidata-logo-without-paddings.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikinews:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Wikinews_favicon.svg/11px-Wikinews_favicon.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiquote:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/11px-Wikiquote-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikisource:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/11px-Wikisource-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiversity:before { margin-top: 1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/11px-Wikiversity-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikivoyage:before { margin-top: 1px; background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/11px-Wikivoyage-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wiktionary:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Wiktionary_small.svg/11px-Wiktionary_small.svg.png');*/ } /* Monobook & Modern fixes */ .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects ul, .skin-modern #p-wikibase-otherprojects li { list-style: none; } .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects li:before, .skin-modern #p-wikibase-otherprojects li:before { background-position: 0 2px; } .skin-monobook #p-wikibase-otherprojects li:before { margin-left: -15px; } /* 1.5+ dpr */ @media (-webkit-min-device-pixel-ratio: 1.5), (min-resolution: 144dpi) { #p-wikibase-otherprojects li:before, #t-wikibase:before { background-size: 11px auto; } .wb-otherproject-commons:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/22px-Commons-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-mediawiki:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/MediaWiki-notext.svg/22px-MediaWiki-notext.svg.png');*/ } .wb-otherproject-meta:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg/22px-Wikimedia_Community_Logo_optimized.svg.png');*/ } .wb-otherproject-species:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Wikispecies-logo.svg/22px-Wikispecies-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikibooks:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/22px-Wikibooks-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikidata:before, #t-wikibase:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Wikidata-logo-without-paddings.svg/22px-Wikidata-logo-without-paddings.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikinews:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Wikinews_favicon.svg/22px-Wikinews_favicon.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiquote:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/22px-Wikiquote-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikisource:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/22px-Wikisource-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikiversity:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Wikiversity-logo.svg/22px-Wikiversity-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wikivoyage:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wikivoyage-logo.svg/22px-Wikivoyage-logo.svg.png');*/ } .wb-otherproject-wiktionary:before { background-image: url(''); /*background-image: url('//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Wiktionary_small.svg/22px-Wiktionary_small.svg.png');*/ } } q655kbvpxbyt7jkzzz7hx8px6y8cftb 0 32346 256366 253189 2026-11-02T17:43:31Z HoMen 269 256366 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պարգեւ=[[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]}} '''Գորալ ծովուն ազգային պուրակ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Natural Park of the Coral Sea'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc naturel de la mer de Corail)․'' [[2014]]-ին հիմնուած ծովային պուրակ [[Նոր Գալետոնիա|Նոր Գալետոնիայի]] (Ֆրանսայի վարչական նահանգ) շուրջ։ [[2017]]-էն, աշխարհի չորրորդ [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ|«ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներ»էն]] է։ Արձանակգրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձաններու]] ցանկին մէջ։ Տարածութիւնն է 1․292․967 քլ²։ Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը վերջին տասնամեակին կը համագործակցի Նոր Գալետոնիայի կառավարութեան հետ պուրակին պահպանման եւ զարգացման համար։ 2023-ին համագործակցեցան Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը, կառավարութիւնը եւ տեղական շագրգիռ կողմերը, որոշելու պուրակին հետ կապուած ծովային նոր արգելոցներու միջանքներուն համար։ <ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1115 Եունեսքօ - Նոր Գալետոնիայի ծովալիճեր{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://gouv.nc/actualites/19-10-2023/105-000-km2-de-nouvelles-reserves-marines-dans-le-parc-naturel-de-la-mer-de Նոր Գալետոնիայի կառավարութիւն․ 105000 քռ․քլ նոր ծովային արգելոցներ Գորալ ծավային պուրակին մէջ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://gouv.nc/actualites/13-02-2019/la-caledonie-conforte-son-partenariat-avec-conservation-international Նոր Գալետոնիա Միջազգային Պահպանութիւն կազմակերպութիւնը վերջին տասնամեակին կը համագործակցի Նոր Գալետոնիայի կառավարութեան հետ պուրակին պահպանման եւ զարգացման համար{{ref-fr}}]</ref> == Տե՛ս նաեւ == [[Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] [[Ամենէն ընդարձակ պահպանուած տարածքներու ցանկ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} pq2vf7rytwe4m6m9bd662dwndpac7f5 2 33534 256367 256358 2026-11-02T18:48:13Z Կարէն 9021 /* */ 256367 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = Պետրոս Դուրեան | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ երբեք չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն եղած է եւ որ անոր քանի մը բանաստեղծութիւնները հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" />։ Անոր ուսուցիչներէն էր նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ աշակերտներուն կը կարդար հատուածներ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւններէն, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածներէն եւ իր սեփական թատրերգութիւններէն, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Դպրոցին մէջ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնի]] մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ'էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ'երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} r8nuou4lx25do88qgpt304jsegbjetb 256368 256367 2026-11-02T18:49:25Z Կարէն 9021 256368 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref> կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» պատուանունով<ref name="zardarian1910" /> եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ երբեք չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն եղած է եւ որ անոր քանի մը բանաստեղծութիւնները հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" />։ Անոր ուսուցիչներէն էր նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ աշակերտներուն կը կարդար հատուածներ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւններէն, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածներէն եւ իր սեփական թատրերգութիւններէն, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Դպրոցին մէջ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնի]] մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ'էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ'երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} byczd11re2pjke0ak5swrtqpsbses57 256369 256368 2026-11-02T18:50:10Z Կարէն 9021 256369 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] թաղամասին մէջ, աղքատ ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Մայրը տիկին Արուսեակ Դուրեանն էր<ref name="chobanian" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ երբեք չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ'աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ [[Ուսուցիչ|ուսուցիչ]] ունեցած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն եղած է եւ որ անոր քանի մը բանաստեղծութիւնները հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" />։ Անոր ուսուցիչներէն էր նաեւ [[Սրապիոն Թղլեան|Սրապիոն Թղլեանը]], որ աշակերտներուն կը կարդար հատուածներ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւններէն, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածներէն եւ իր սեփական թատրերգութիւններէն, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Դպրոցին մէջ [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէնի]] մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ'էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի դրամ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ'երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ'առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ անուշ բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ncias09w1ue8efpj5etaib2soq7bjyt 256370 256369 2026-11-02T18:51:24Z Կարէն 9021 256370 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} t3h7qvhs4j6ng7fhy45wyy4wzadbcz0 256371 256370 2026-11-02T18:55:00Z Կարէն 9021 /* Ընտանիք եւ մանկութիւն */ 256371 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Հիւանդութեան առաջին ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[Մայիս|Մայիսին]]<ref name="enwiki" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />) թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք ան ինկաւ ֆիզիքական տկարութեան եւ ընկճուածութեան մէջ՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ'ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} k2kiudlkg3ce60ffirq83m3m2al2lle 256372 256371 2026-11-02T18:56:22Z Կարէն 9021 256372 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ'հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ'ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ'եմ, կ'երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք լոյս կը տեսնէ իր առաջին գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} npugwc35ll51v06tyt0tgwxa7cj0asd 256373 256372 2026-11-02T18:58:02Z Կարէն 9021 256373 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} j2xfwwwsx3cm1yywr1cws97uqodag2v 256380 256373 2026-11-02T19:13:05Z Կարէն 9021 Փոխվում է էջը ' == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}'-ով 256380 wikitext text/x-wiki == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} r1tix1nxc1u154tvvo4wc6airrpnhbs 256381 256380 2026-11-02T19:14:03Z Կարէն 9021 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/256380|256380]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Կարէն|Կարէն]] ([[User talk:Կարէն|քննարկում]]) մասնակիցը 256381 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Պետրոս Դուրեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Petros Duryan.jpg | չափ = 250px | նկարագրութիւն = Պետրոս Դուրեանի դիմանկարը | ծննդեան անուն = Պետրոս Աբրահամի Զմպայեան | մականուն = «Սկիւտարի սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»), «Հայ Լէոփարտի» | ծնած է = [[20 Մայիս]] [[1851]] | ծննդավայր = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | մահացած է = [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]] (20 տարեկան) | մահուան վայրը = [[Սկիւտար]], [[Պոլիս]], [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան Կայսրութիւն]] | ազգութիւն = [[Հայեր|հայ]] | լեզու = [[Արեւմտահայերէն]] | կրօնք = [[Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցի]] | ուսումնավայր = [[Սկիւտարի Ճեմարան]] | կոչում = | ազդուած է = [[Ղեւոնդ Ալիշան]], [[Արսէն Բագրատունի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], [[Ալֆոնս տը Լամարթին]], [[Վիքթոր Հիւկօ]], [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր]], [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան]], [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ]] | ազդած է = [[Միսաք Մեծարենց]], [[Վահան Տէրեան]], արեւմտահայ քնարերգութիւն | գրքեր = «Տաղք եւ թատերգութիւնք» (1872) | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Բանաստեղծ]], [[Թատերագիր]], [[Թարգմանիչ]], [[Դերասան]] | գործունէութիւն = Գրական, թատերական, հրապարակախօսական, մանկավարժական | աշխատանք = «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր, ուսուցիչ, դերասան | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = Աբրահամ աղա Զմպայեան (հայր)<br />Արուսեակ Դուրեան (մայր) | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Կրտսեր եղբայրը՝ [[Եղիշէ Դուրեան]] }} '''Պետրոս Դուրեան''' ('''Զմպայեան''', {{ԱԾ}} — ըստ այլ աղբիւրներու՝ [[20 Մայիս]] [[1851]]<ref name="chobanian">{{Cite book|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B6/cjpNAQAAMAAJ?hl=ru|title=Պետրոս Դուրեան․ կենսագրական եւ քննադատական ուսումնասիրութիւն|last=Չօպանեան|first=Արշակ|date=1894|location=Թիֆլիս|publisher=Տպար. Վրաց Հրատ. Ընկ.|language=hy|via=Google Books}}</ref>, [[29 Մայիս]] [[1851]] կամ [[20 Մայիս]] [[1852]]<ref name="ekserjian1893">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Տաղք եւ թատրերգութիւնք|others=Հաւաքեց՝ Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան|year=1893|location=Կ. Պոլիս|publisher=Տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան (Տէր եւ հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան)|pages=26, 59, 238, 380|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%8F%D5%A1%D5%B2%D6%84_%D5%A5%D6%82_%D5%A9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%A3%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6/L6ZLAQAAMAAJ?hl=ru}}</ref><ref name="zardarian1910">{{Cite book|last=Զարդարեան|first=Վ. Գ.|title=Յիշատակարան (1512–1912)|chapter=Պետրոս Դուրեան (1852–1872)|year=1910|location=Կ. Պոլիս|pages=43–46|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.nl/books/edition/%D5%80%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_1512_1912/tyPhmBUfzUIC?hl=ru}}</ref>, [[Պոլիս]] – [[21 Յունուար]] ([[2 Փետրուար]]) [[1872]], [[Պոլիս]]), [[Հայեր|հայ]] [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]], [[Թատերագիր|թատերագիր]], [[Հրապարակագիր|հրապարակագիր]]։ Յայտնի է «[[Սկիւտար|Սկիւտարի]] սոխակ» («Իւսկիւտարի սոխակ»)<ref name="zardarian1910" /> եւ «Հայ Լէոփարտի» պատուանուններով եւ կը համարուի [[Աշխարհաբար|աշխարհաբար]] [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութեան]] հայրերէն մէկը<ref name="chobanian" />։ == Գրական անուն == Պետրոս Դուրեանի իսկական [[Ազգանուն|ազգանունը]] եղած է Զմպայեան, սակայն ան թարգմանած է [[Թրքերէն|թրքերէն]] «զմպա» բառը եւ [[Մականուն|մականունը]] դարձուցած Դուրեան<ref name="armenpress">[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Յետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցէ եւ հետաքրքրական են, այնուամենայնիւ, տաղանդի հետ որեւէ առնչութիւն չունին], [[Արմենպրես|«Արմենպրես»]]։</ref><ref name="chobanian" />։ Ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ այս մականունը ունի իր պատմութիւնը․ բանաստեղծին հօրեղբայրներուն եւ հօր՝ Աբրահամ աղայի հայրը՝ [[Երկաթագործութիւն|երկաթագործ]] Սարգիսը, օր մը յաճախորդի մը հարցումին, թէ «պարզունակին ծակերը ինչո՞վ կը բանաս», պատասխանած է՝ «Զմպայով»<ref name="chobanian" />։ Յաճախորդին «Վայ, զմպայ, վայ» բացականչութենէն ետք Սարգիսին անունը մնացած է «Զմպայ Սարգիս», որմէ ալ յառաջացած է ընտանիքին Զմպայեան մականունը<ref name="chobanian" />։ Պետրոս իր պատանեկութեան տարիներուն Զմպայեան ստորագրելէ ետք, օր մը շատ անախորժ գտած է այդ բառը (մանաւանդ [[Բանաստեղծ|բանաստեղծի]] մը անուան համար), [[Բառարան|բառարանի]] մը մէջ փնտռած է «զմպայ»-ին [[Հայերէն|հայերէնը]], գտած «[[Դուր|դուր]]» բառը եւ իր մականունը փոխած Դուրեանի<ref name="chobanian" />։ == Կենսագրութիւն == === Ընտանիք եւ մանկութիւն === Ծնած է [[Պոլիս]], համեստ, բայց [[Մշակոյթ|մշակոյթով]] հարուստ [[Սկիւտար]] (Իւսկիւտար) արուարձանի [[Ենի Մահալլէ|Ենի-Մահալլէ]] (Նոր Թաղ) թաղամասին մէջ, չքաւոր ընտանիքի մը մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Հայրը՝ Աբրահամ աղա, նախ եղած է ջրհանկիրներու պետ, իսկ յետոյ՝ երկաթագործ, որ հազիւ կը կարողանար հայթայթել իր ընտանիքին օրական ապրուստը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922">{{Cite book|title=Պետրոս Դուրեան|year=1922|pages=1, 11–12, 17–18, 28, 38|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.ru/books/edition/%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD_%D4%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/QRpkAAAAMAAJ?hl=ru}}</ref>։ Մայրը՝ տիկին Արուսեակ Դուրեանը, եղած է աշխատասէր, խելացի եւ վշտոտ կին մը, որ աւելի գրաճանաչ ու մտային էր, քան ամուսինը<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Ունեցած է երկու հօրեղբայր՝ Մկրտիչ եւ Կարապետ, ինչպէս նաեւ մօրաքոյր մը՝ Էֆտիկ, որուն բանաստեղծը մեծ գուրգուրանքով սիրած է եւ որ առաջին օրէն մինչեւ վերջ անոր մշտական խնամածուն եղած է<ref name="chobanian" />։ Պետրոս ունեցած է երկու քոյր՝ Էլպիս (ծնած եւ մահացած իրմէ առաջ՝ [[1848]]-ին) եւ Արտեմ ([[1854]]–[[1862]]), որ բանաստեղծին մանկութեան սիրելի ընկերուհին էր եւ ուշիմ ու վաղահաս աղջկան մը նշանները ցոյց տուած էր<ref name="chobanian" />։ Եղբայրները երեք էին․ անդրանիկը՝ Յարութիւն (մահացած է Պետրոսէն տարի մը ետք), Ագրիպպաս (որ յետագային զբաղած է [[Փաստաբանութիւն|փաստաբանութեամբ]]) եւ կրտսերը՝ Միհրան (Մեհրան), որ յետագային հանրածանօթ դարձած է իբրեւ [[Հոգեւորական|հոգեւորական]], [[Բանասէր|բանասէր]] ու [[Բանաստեղծ|բանաստեղծ]]՝ [[Եղիշէ Դուրեան|Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեան]] անունով ([[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պոլսոյ]] եւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւն|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք]])<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Ամբողջ մանկութեան շրջանին Պետրոս եղած է չափազանց դպրոցասէր եւ կրօնասէր․ օր մը չէ դժկամակած դպրոց երթալու եւ ընթերցանութիւնը խանդաղատանքով սիրած է<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական եղած միջոցին զինք յաճախ տեսած են առտուն դպրոց երթալէ առաջ եկեղեցի մտնելով, մոմ մը վառելով եւ աղօթք ընելով<ref name="chobanian" />։ Օժտուած ըլլալով գեղեցիկ ձայնով՝ դպրութիւն ըրած է Սկիւտարի Ս. Կարապետ եկեղեցւոյ մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Ընտանիքէն ժառանգած բարեպաշտութիւնը ամուր մնացած է իր մէջ մինչեւ պատանեկութեան այն օրերը, երբ կեանքի դառնութիւններն ու ընթերցումները տարակոյսի ամպ մը անցուցած են անոր հաւատքին վրայէն<ref name="chobanian" />։ === Կրթութիւն եւ դպրոցական տարիներ === Կրթութիւնը ստացած է [[Սկիւտարի Ճեմարան|Սկիւտարի Ճեմարանին]] մէջ, ուր այդ տարիներուն ուսումը ձրի էր<ref name="zardarian1910" />։ Թէեւ աղքատ ծնողներու զաւակ էր, չափազանց ուսումնասէր էր եւ կ՚աշխատէր մինչեւ կէսգիշեր<ref name="zardarian1910" />։ Թէ դպրոցին մէջ ո՛ր աստիճան ցոյց տուած է իր ապագայ կարողութեանց նշանները, այդ մասին պահպանուած են հակասական տեղեկութիւններ․ դասընկերներէն Տիգրան Ադամեանի համեմատ՝ Պետրոս սկզբնական շրջանին ամէն դասի տկար էր եւ գրեթէ յետինը իր կարգին մէջ (ուր ամենէն աւելի կը փայլէին Խաչիկ Ուղուրիկեան եւ Յարութիւն Դուրեան), մինչդեռ ուսուցիչը՝ [[Սրապիոն Թղլեան]], կը վկայէ, թէ ան մտացի էր եւ աշխատասէր<ref name="chobanian" />։ Դպրոցական առաջին տարիներուն, երբ իր բոլոր ջանքն ու եռանդը կը պահէր «բանաստեղծական տքնութեանց» համար, [[Գրաբար|գրաբարի]] դասերուն մէջ առանձնապէս չէ փայլած, սակայն ուսումնառութեան վերջին շրջանին յաջողութիւն ցուցաբերած է բոլոր առարկաներուն մէջ<ref name="chobanian" />։ [[1865]]-ին՝ դպրոցէն ելլելէն երկու տարի առաջ, տարեկան քննութեան մը ընթացքին, ուր ներկայ էին ժամանակի բոլոր պատուելիներն ու նշանաւոր անձերը, Դուրեան փայլուն պատասխաններ տուած է ոչ միայն գրաբարէն, այլեւ [[Թուաբանութիւն|թուաբանութենէն]] եւ [[Աշխարհագրութիւն|աշխարհագրութենէն]]<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սիրած առարկաներն էին [[Հայերէն|հայերէն]] լեզուն, [[Գրականութիւն|գրականութիւնը]], [[Երաժշտութիւն|երաժշտութիւնը]] եւ [[Քարտէզագրութիւն|քարտէզագրութիւնը]] (որ մասամբ կը փոխարինէր նկարչութիւնը)<ref name="monograph1922" />։ Ճեմարանի դասաւանդութեան նիւթերուն մէջ [[Գրիգոր Նարեկացի|Նարեկի]] հետ միասին կային [[Աւետարան]]ը եւ [[Եղիշէ]]ն, իսկ գրականութեան պահերուն, զորս կ՚աւանդէր Սրապիոն Թղլեան, կ՚ուսուցանուէին նաեւ [[Արսէն Բագրատունի]]ի թարգմանութիւնները, [[Ղեւոնդ Ալիշան]]ի քերթուածները եւ Թղլեանի սեփական թատրերգութիւնները, որոնք մեծապէս նպաստած են պատանի Դուրեանի բանաստեղծական զգացողութեան զարթօնքին<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Աշակերտութեան շրջանին որոշ ժամանակ Ճեմարանի տեսուչ եւ ուսուցիչ եղած է [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանը]], որուն սիրելի աշակերտներէն էր Պետրոսը․ Պարոնեան նպաստաւոր կարծիք ունեցած է անոր տաղերուն մասին եւ քանի մը հատը հրատարակած է իր «Թատրոն»-ին մէջ<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Սրապիոն Թղլեան անգամ մը Պետրոսին ամբողջ դասարանը (16–18 տարեկան պատանիներ) հրաւիրած է [[Բերա]]՝ իր «Էլէոնորա» թատերախաղի ներկայացման․ հակառակ հօր ծայրայեղ խստութեան՝ ուսուցիչին հրաւէրին շնորհիւ Պետրոսին թոյլատրուած է ամբողջ գիշեր մը անցընել Բերայի մէջ, ուր ներկայացումէն ետք աշակերտները ուրախութեամբ եւ կատակներով խանութ մը մտած եւ «իշկէմպէ» (գառնուկի ապուր) ուտելով աւարտած են այդ անմոռանալի գիշերը<ref name="chobanian" />։ Օտար լեզուներէն Դուրեան Ճեմարանին մէջ սորված է [[Ֆրանսերէն|ֆրանսերէն]], որ իրեն ծառայած է ֆրանսական գրականութեան հետ անմիջապէս ծանօթանալու համար<ref name="monograph1922" />։ Գրականութեան ուսուցիչը աշակերտներուն կարդալ կու տար [[Ֆրանսուա-Ռընէ տը Շաթօպրիան|Շաթօպրիանի]] «Մարտիրոսները» եւ ֆրանսերէնէն գրաբար թարգմանել կու տար, իսկ դպրոցական պարգեւաբաշխութեան հանդէսին Դուրեան իբրեւ մրցանակ ստացած է [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] մէկ գիրքը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="monograph1922" />։ Ֆրանսերէնի մէջ յառաջանալով՝ Պետրոս կրցած է թարգմանել նաեւ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] դպրոց բերած թատերախաղերը<ref name="zardarian1910" />։ Գրականութեան դասերէն զատ, Ճեմարանին մէջ յաճախ տեղի կ՚ունենային անպատրաստից ատենաբանութեան փորձեր, ուր Պետրոս աչքի կ՚իյնար թէ՛ սահուն ու ոգեւորուած խօսելու ձիրքով եւ թէ՛ գեղեցիկ առոգանութեամբ<ref name="monograph1922" />։ Անոր գրական փորձերը սկսած են շատ կանուխէն․ դեռ 13 տարեկան հասակին գրած է իր առաջին բանաստեղծութիւնը (որուն ձեռագիրը պահպանուած է իր մտերիմ բարեկամ Յ. Ճանֆէսճեանի մօտ)՝ արդէն գրեթէ պարզ աշխարհաբարով<ref name="chobanian" />․ <blockquote> Ո՛հ կարծես թէ նէ երկնային<br /> Զըւարթուն մ՚էր, երկրի վրայ՝<br /> Լոյս սփռելու, սէր բուրելու,<br /> Հուր ցայտելու էր իջած։<ref name="chobanian" /> </blockquote> === Աշխատանքային եւ թատերական գործունէութիւն === [[1866]]-ին, աղքատութենէն նեղուելով, ծնողքը քանի մը օրով զինք դպրոցէն հանած եւ [[Դեղագործութիւն|դեղագործի]] մը քով աշակերտ դրած են, որպէսզի ստակ շահի, սակայն Դուրեան հազիւ երեք օր կրցած է դիմանալ դեղերու աշխարհին մէջ եւ վերադարձած է դպրոց<ref name="chobanian" />։ [[1867]]-ին ճեմարանը որպէս շրջանաւարտ աւարտելէ ետք, կը նետուի գործի ասպարէզ՝ ընտանիքին օգնելու համար<ref name="zardarian1910" />։ Կ՚երթայ շուկայ եւ 9 ամիս ծառայութեան կը մտնէ սեղանաւորի (սարաֆի) մը քով՝ երկու [[Ոսկի|ոսկի]] ամսականով․ խանութին մէջ պարապ ժամերուն բանաստեղծութիւններ կը գրէր, ինչ որ դժգոհութիւն կը պատճառէ սարաֆին, եւ Պետրոս կը ձգէ այդ գործը<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Այնուհետեւ կ՚ըլլայ Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական-խմբագիր եւ մասնաւոր տուներու մէջ ուսուցչութիւն կ՚ընէ։ [[1868]]-ին Տ. Գաբրիէլ Աւագ քահանայ Խանճեանի՝ Սկիւտարի մէջ բացած վարժարանին մէջ ձրիաբար հայերէնի դասատու կը կարգուի<ref name="zardarian1910" />։ Այդ տարիներուն [[Խորէն Գալֆայեան|Նար-Պէյ Սրբազան]] (Խորէն Գալֆայեան), մեծ կարողութիւն նշմարելով երիտասարդ բանաստեղծին վրայ, զինք իր քով կը կանչէ եւ, տեսնելով անոր աղքատ ու յուսահատ կացութիւնը, կը զգածուի եւ կը յանձնարարէ Որդիկ պէյին՝ իբրեւ անոր զաւկին ուսուցիչ<ref name="zardarian1910" />։ Վատառողջ ըլլալով՝ Դուրեան կը ստիպուի ձգել նաեւ [[Գրագիր|գրագիրի]] իր գործը<ref name="chobanian" />։ Կը շարունակէ գրել, որ սկսած էր աշակերտական գրասեղաններէն իր [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] [[Թատրոն|թատերական]] բուռն գործունէութեան այդ տարիներուն եւ գտած լայն ընդունելութիւն։ Դուրեան մեծ ընթերցասէր էր․ անոր մահէն ետք տունէն երկու սնտուկ [[Գիրք|գիրք]] ելած է, իսկ Ընթերցասիրաց ընկերութեան [[Գրադարան|գրադարանէն]] յաճախ 10–15 գիրք կ՚առնէր կարդալու համար<ref name="zardarian1910" />։ Ֆրանսերէնին ծանօթ ըլլալով՝ կը կարդար եւրոպացի հեղինակներու վէպեր, քերթուածներ եւ թատերգութիւններ (ինչպէս՝ [[Յոհան Վոլֆկանկ ֆոն Կէօթէ|Կէօթէի]] «Վէրթեր»-ը եւ [[Ալֆոնս տը Լամարթին|Լամարթինի]] երկերը)<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ [[1870]]-ին միջոց մը ունեցած է բեմական գործունէութիւն, սիրուած է իբրեւ [[Դերասան|դերասան]] եւ գրած է ազգային կեանքէ թատերգութիւններ, որոնք սակայն կը ներկայացուէին առանց նիւթական օգուտ մը բերելու հեղինակին․ այդ անիրաւութեան համար Պետրոս բողոքած է ժամանակի «Օրագիր» թերթին մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Անոր «Վարդ եւ Շուշան» թատերախաղը ներկայացուած է [[1871]] [[13 Նոյեմբեր|Նոյեմբեր 13]]-ին [[Սամաթիա|Սամաթիոյ]] մէջ<ref name="zardarian1910" />։ Հեղինակը շատ անգամ ներկայ կը գտնուէր իր թատերախաղերու բեմադրութիւններուն եւ բեմ կը հրաւիրուէր («ի տես կոչուէր»)՝ հանդիսատեսին մէջ հիացում պատճառելով իր պատանի տարիքով<ref name="zardarian1910" />։ [[Թատրոն|Թատրոնին]] մէջ սուր բախում ունեցած է թատերապետ [[Յակոբ Վարդովեան|Յակոբ Վարդովեանի]] հետ, որուն կոպիտ վերաբերմունքը խորապէս կը վիրաւորէր Պետրոսի փափուկ հոգին․ երբ օր մը Դուրեան իր թոշակը պահանջած է, Վարդովեան անարգանքով պատասխանած է եւ «[[Տիրացու]]» պոռացած անոր երեսին, որուն ի պատասխան՝ Դուրեան իր սովորական խոնարհ լռութիւնը մէկդի դրած եւ ըսած է․ «Դուն իրաւ, [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանին]] ըսածն ես եղեր»<ref name="chobanian" />։ === Նկարագիր եւ անձնական կեանք === Զինք ճանչցողներուն վկայութեամբ՝ Դուրեան շատ սիրուն, ազնիւ, բարի սրտով եւ հեզահամբոյր բնաւորութեամբ երիտասարդ մըն էր<ref name="chobanian" />։ Անոր մեղմ նկարագիրին մասին կը պատմուի, թէ երբ ընկերներէն մէկը անզգուշութեամբ քանի մը անշնորհ գիծեր քաշած եւ փճացուցած է անոր ձեռագիր աշխատութիւնը, Դուրեան բնաւ զայրոյթ չէ ցուցաբերած ընկերոջ հանդէպ<ref name="chobanian" />։ Հիւանդութենէն առաջ մտերիմներու շրջանակին մէջ ան միշտ սիրած է կատակն ու ծիծաղը եւ դպրոցին մէջ իր ընկերներուն ամենէն զուարթն էր․ ըստ Չօպանեանի՝ անոր կատակելու սէրը սկզբնական շրջանին այնչափ զօրաւոր եղած է, որ եթէ աղքատութիւնը չըլլար, թերեւս երգիծական գործեր ալ թողուր<ref name="chobanian" />։ Սակայն օտար միջավայրի եւ հասարակութեան մէջ անոր նկարագիրին գլխաւոր յատկանիշը չափազանց երկչոտութիւնն ու ամօթխածութիւնն էր<ref name="chobanian" />։ Անգամ մը [[Օրթաքէօյ]]ի մէջ՝ գրասէր տարեց տիկնոջ մը՝ Եւգինէ Տուտուի տունը, շատ մը օրիորդներ, որոնք կարդացած էին Դուրեանի տաղերը, եկած էին զինք տեսնելու, սակայն ապշած մնացած էին՝ իրենց երեւակայած պերճախօս երիտասարդին փոխարէն տեսնելով անխօսուկ ու շիկնոտ տղայ մը, որ կը քաշուէր նոյնիսկ աչքերը վեր վերցնելէ<ref name="chobanian" />։ Մէկ այլ առթիւ, երբ նշանաւոր դերասանուհի տիկին Արուսեակ փափաքած է տեսնել զինք եւ Մ. Պոլիկեան Դուրեանը տարած է Բերա՝ արուեստագիտուհիին քով, պատանի բանաստեղծը նոյնպէս յայտնուած է ծայրայեղ շփոթութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Պետրոս Դուրեանի սրտի կեանքը մնացած է առեղծուածային, եւ անոր մասին պահպանուած են քանի մը հակասական վկայութիւններ<ref name="chobanian" />։ Բանաստեղծին բարեկամներէն տոքթ. Սարգիս Ֆինճանճեան Արշակ Չօպանեանին յայտնած է, թէ Դուրեան կը սիրէր Ս... անունով օրիորդ մը, որ յետագային ամուսնացած եւ մահացած է<ref name="chobanian" />։ Իսկ մէկ այլ բարեկամ՝ տոքթ. Կոզմա, պատմած է, թէ Դուրեան դեռ դպրոցական տարիներէն փոխադարձաբար սիրահարուած էր նոյն վարժարանի աշակերտուհի՝ բարձրաշխարհիկ ընտանիքի աղջկան մը, որուն հետ ունեցած է ժամադրութիւններ ու նամակագրութիւն, եւ դպրոցէն ելլելէ ետք նոյնիսկ համարձակած է խնդրել անոր ձեռքը (թէեւ մտերիմ բարեկամները, մասնաւորապէս Յ. Ճանֆէսճեան, հերքած են այդ վիպական պատմութեան իսկութիւնը)<ref name="chobanian" />։ Ըստ Չօպանեանի՝ միակ անձը, որ ամբողջութեամբ եւ ճշգրտօրէն գիտէր այդ գաղտնիքը, Վարդան Լութֆեանն էր<ref name="chobanian" />։ == Հիւանդութիւնը, մահը եւ յետագայ զարգացումները == Հիւանդութեան առաջին նշանները երեւցած են [[1869]] թուականի սկիզբներուն, սակայն կայտառ ու աշխոյժ պատանին բնաւ ուշադրութիւն չէ դարձուցած անոնց վրայ՝ տենդային եռանդով աշխատելով «հողի կանթեղով», առանց հացի եւ առանց տաք անկիւնի<ref name="monograph1922" />։ Միայն կեանքին վերջին մէկ-երկու տարին է, որ հիւանդութենէն ընկճուած՝ Դուրեան դարձած է տխուր ու մռայլ<ref name="chobanian" />։ Խնամքի պակասն ու չքաւորութիւնը արդէն տեղ պատրաստած էին [[Թոքախտ|թոքախտին]] իր տկար մարմինին մէջ։ Թոքախտի սուր ախտանշանները յայտնուեցան [[1871]]-ի սկիզբը՝ [[Յունուար|Յունուարին]]<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki">{{Citation|title=Bedros Tourian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Bedros_Tourian&oldid=1332143695|date=2026-01-10|accessdate=2026-03-26|language=en}}</ref>։ [[1871]]-ի [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին<ref name="monograph1922" /> (ըստ [[Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեանի]]՝ [[Օգոստոս|Օգոստոսին]], իրմէ վեց ամիս առաջ<ref name="chobanian" />), [[Եգիպտոս]]էն անբուժելի վիճակով վերադառնալէ ետք, թոքախտէ մահացաւ Դուրեանի ամենամտերիմ բարեկամը՝ [[Վարդան Լիւթֆեան|Վարդան Լիւթֆեանը]] (Լութֆեան)<ref name="chobanian" /><ref name="monograph1922" />։ Կը պատմուի, թէ Դուրեան նոյնիսկ կերած էր իր հիւանդ բարեկամին ապուրէն, «որպէսզի ինք ալ անոր հետ մեռնի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան [[Դամբանական|դամբանական]] բանաստեղծութիւն եւ յուզիչ տողեր գրեց իր բարեկամին մահուան առթիւ («Փտեցան նորա ոսկերքը հիմա․ հարթ եւ անյայտ եղաւ նորա հողակոյտը...»)<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ Ասկէ ետք՝ [[1871]]-ի [[Յունիս]]էն ետք, անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ, եւ ան խորին դժկամակութեամբ ինկաւ անկողին՝ զգալով մօտալուտ մահը<ref name="monograph1922" /><ref name="enwiki" />։ [[1871]]-ի աշնան, երբ Դուրեան այցելած է Գօռանեան եղբայրներու տունը, անոնց մօր հարցումին, թէ ո՛ւր կը ցաւի, ձեռքը կուրծքին դնելով պատասխանած է․ «Ա՜հ, հաճի հանըմ, հիւանդ եմ, հոս սրտիս մէջ կրակ կայ»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր միակ փափաքը եղած է իր [[Ձեռագիր|ձեռագիրները]] տպագրուած տեսնել եւ «աննշան չմնալ»․ «Այսպէս ընելով իմ անունս պիտի հանեմ, թէեւ շատ չպիտի ապրիմ, բայց ըսել պիտի տամ թէ ասանկ մէկը աշխարհ եկած է»<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ Հիւանդութեան ընթացքին մարդասէր [[Բժիշկ|բժիշկ]] տոքթ. Քեաթիպեան քանի մը անգամ դարմանած է զինք, սակայն վիճակը արդէն անյոյս էր<ref name="zardarian1910" />։ Կեանքի վերջին տարին Դուրեան դադրեցուցած է թատերախաղերու երկար շարքը եւ գրած է միմիայն նամակներ ու քերթուածներ՝ թարգմանելով իր հոգին<ref name="chobanian" />։ Մահէն երեք օր առաջ երազ մը տեսած է, թէ երեք [[Քահանայ|քահանաներ]] զինք հարսանիքի կը հրաւիրեն, եւ տխուր ժպիտով մը մեկնաբանած է այդ հարսանիքը, որ «վերը պիտի կատարուի»<ref name="chobanian" />։ Դուրեան մահացաւ [[1872]]-ի [[2 Փետրուար|Փետրուար 2]]-ին ([[Հին տոմար|հին տոմարով]]՝ [[20 Յունուար|Յունուար 20]]-ի լոյս [[21 Յունուար|21]]-ի գիշերը)<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի մահը մեծ ցնցում յառաջ բերաւ Իւսկիւտարի մէջ․ շատեր կու գային բանաստեղծին մարմինը տեսնելու, կու լային անոր վրայ եւ կ՚ըսէին․ «Երանի՜ իրեն․ մենք ալ այսպէ՜ս մեռնէինք»<ref name="chobanian" />։ Իր կամքին համաձայն՝ մարմինը պահուեցաւ մինչեւ [[Կիրակի]]<ref name="chobanian" />։ Կիրակի առաւօտեան Իւսկիւտարի բոլոր հայաբնակ թաղերէն խուռն բազմութիւն մը ուղղուեցաւ դէպի Ենի-Մահալլէ<ref name="zardarian1910" />։ Յարգանքի վերջին տուրք տալու համար կատարուեցաւ փառաւոր [[Յուղարկաւորութիւն|յուղարկաւորութիւն]] մը, որուն մասնակցեցաւ աննախադէպ թիւով բազմութիւն մը՝ շուրջ 4,000 հոգի, [[Երգչախումբ|երգչախումբի]] եւ [[Նուագախումբ|նուագախումբի]] ընկերակցութեամբ<ref name="chobanian" /><ref name="enwiki" />։ [[Յակոբ Վարդովեան]] իր թատրոնի նուագախումբը տրամադրելի ըրած էր երիտասարդ թատերագիրին ի պատիւ, որ դագաղին կ՚առաջնորդէր մեռելական տխուր եղանակներ հնչեցնելով։ Գերեզմանատան մէջ դամբանականներ կարդացին [[Պօղոս Դելփեան]], [[Արմէն Լուսինեան]], Մ․ Մէլիքեան եւ [[Խորէն Փէհլիվանեան|Տ. Խորէն քահանայ Փէհլիվանեան]]<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Յուղարկաւորութենէն ետք Դուրեանի յիշատակին նուիրուած շքեղ թատերական երեկոյթ մը տրուեցաւ [[Սկիւտար|Իւսկիւտարի]] «[[Ազիզիէ թատրոն|Ազիզիէ]]» թատրոնին մէջ, ուր բեմադրուեցաւ բանաստեղծին «Արտաշէս» թատրերգութիւնը, իսկ տարի մը ետք Իւսկիւտարի երիտասարդները կազմակերպեցին նաեւ յիշատակի նուագահանդէս մը<ref name="chobanian" />։ Արուեստագէտ մը մերժեց նկարել Դուրեանի դէմքը անոր մահէն ետք, քանի որ անիկա այլանդակուած էր հիւանդութեան պատճառով<ref name="enwiki" />։ Մահէն 20 տարի ետք ուրիշ արուեստագէտ մը՝ [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանը]], սկսաւ գծել Դուրեանի [[Դիմանկար|դիմանկարը]]՝ հիմնուելով զինք ճանչցողներու եւ ազգականներու նկարագրութիւններուն վրայ՝ աջակցութեամբ [[Հմայեակ Էքսէրճեան|Տ․ Հմայեակ քահանայ Էքսէրճեանի]]<ref name="zardarian1910" />, սակայն Պարսամեան մահացաւ նախքան զայն աւարտելը<ref name="enwiki" />։ Այս դիմանկարը ի վերջոյ ամբողջացաւ [[Տիրան Չրաքեան|Տիրան Չրաքեանի]] ([[Տիրան Չրաքեան|Ինտրա]]) կողմէ [[1893]]-ին<ref name="enwiki" />։ Դուրեան թաղուեցաւ [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] հայկական գերեզմանատան մէջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="enwiki" />, որ շուտով դարձաւ երիտասարդներու ուխտավայր<ref name="chobanian" />։ Յաջորդ տարին իր բարեկամները, հրատարակելով անոր տաղերն ու թատերգութիւնները, շիրիմին վրայ կանգնեցուցին նաեւ մահարձան մը<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Դուրեանի [[Տապանագիր|տապանագիրը]] [[1872]]-ին գրուած է իր կրտսեր եղբօր՝ Միհրանին ([[Եղիշէ Դուրեան]]) կողմէ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />․ <blockquote> Աստ հանգչի մարմին Պետրոսի Դուրեան,<br /> Որ քսանամեայ էջ ի գերեզման․<br /> Երկաթագործի սա ծնաւ որդի,<br /> Բանաստեղծ թռեաւ ի կենաց աստի․<br /> Ի տարաժամու Յունվար քսանի<br /> Հազար ութ հարիւր եօթանասներկի․<br /> Արեւըն իւր էր դեռ առաւօտին,<br /> Օրհասին սեաւ ամպք ըզնա ծածկեցին․<br /> Մահ նորա բնաւից իւրոց սիրելեաց<br /> Սուգ անմխիթար եւ կսկիծ էած,<br /> Վաղընջեր կենաց իւրոց սոսկ վկայ<br /> Կճեայ մահարձանս աւասիկ աստ կայ։<br /> Ծնեալ ի 1852<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /> </blockquote> [[1957]]-ին, երբ [[Պոլիս|Սթամպուլի]] քաղաքապետարանը կը ծրագրէր ճամբայ կառուցել Սկիւտարի գերեզմանատան մէջով, [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարք]] [[Գարեգին Խաչատուրեան]] կարգադրեց քանի մը գերեզմաններ, ներառեալ Պետրոս Դուրեանինը, տեղափոխել գերեզմանատան մէկ այլ հատուածը<ref name="enwiki" />։ Պետրոս Դուրեանի [[Գանկ|գանկի]] բեկորները հանուեցան եւ աւելի քան տասը տարի պահուեցան [[Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութիւն|Պատրիարքարանի]] մէջ<ref name="enwiki" />։ [[Գարեգին Խաչատուրեան|Գարեգին Պատրիարքի]] յաջորդը՝ [[Շնորհք արք. Գալուստեան|Շնորհք Գալուստեանը]], Դուրեանի գանկի բեկորները բերաւ [[Խորհրդային Հայաստան]]<ref name="enwiki" />։ Այս բեկորները երկար տարիներ պահուեցան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարան|Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանին]] մէջ եւ օգտագործուեցան [[Մարդաբանութիւն|մարդաբան]] [[Անդրանիկ Ճաղարեան|Անդրանիկ Ճաղարեանի]] կողմէ՝ Դուրեանի դիմապատկերը վերակազմելու համար<ref name="enwiki" />։ Դուրեանի գանկի բեկորները ամփոփուեցան Երեւանի [[Կոմիտասի անուան պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոնին]] մէջ [[2 Փետրուար]] [[2011]]-ին<ref name="enwiki" />։ Ըստ [[1993]]-ի տուեալներուն՝ անոր գերեզմանը [[Սկիւտար|Սկիւտարի]] մէջ լաւ վիճակի մէջ էր եւ իր սկզբնական վայրէն միայն քանի մը [[Մեթր|մեթր]] հեռու տեղափոխուած էր<ref name="enwiki" />։ == Գրական գործունէութիւն == Պետրոս Դուրեանի գրական ժառանգութիւնը կը բաղկանայ [[Թատրերգութիւն|թատրերգութիւններէ]] (որոնք քանակութեամբ ամենէն ստուար մասը կը կազմեն), [[Նամակ|նամակներէ]] եւ [[Տաղ|տաղերէ]]<ref name="chobanian" />։ Գրած է [[Բանաստեղծութիւն|բանաստեղծութիւններ]], [[Տրամա|տրամաներ]], զբաղած է [[Հրապարակախօսութիւն|հրապարակախօսութեամբ]] (եղած է Օգսէն Խօճասարեանի «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]» թերթի օգնական խմբագիր), կատարած [[Թարգմանութիւն|թարգմանութիւններ]] ([[Վիքթոր Հիւկօ]]՝ «[[Թագաւորը կը զուարճանայ]]», [[Ուիլիըմ Շէյքսփիր|Շէյքսփիր]]՝ «[[Մաքպէթ]]» եւ այլն)։ [[1869]] եւ [[1871]] թուականներուն «[[Օրագիր Ծլին Աւարայրւոյ]]», [[Յակոբ Պարոնեան|Յակոբ Պարոնեանի]] «[[Թատրոն (հանդէս)|Թատրոն]]»<ref name="chobanian" />, [[Մեղու (հանդէս)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդէս)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդէս)|«Մամուլ»]] պարբերականներուն մէջ տպագրուած են անոր տաղերը։ Գրական ժառանգութեան զգալի մասը (երգիծական ոտանաւորներ, «[[Տիգրան Մեծ|Տիգրան Բ․]]», «Կործանումն [[Հռոմ|Հռովմա]]», «Շահատակութիւնք Հայոց» ողբերգութիւնները, թարգմանութիւններ, բազմաթիւ նամակներ) չէ պահպանուած․ կորսուած է նաեւ «Վոսփորեան գիշերներ» խորագրով կիսաւարտ վէպը, որ ինքնակենսագրական բնոյթի արձակ մեծ երկ մը պիտի ըլլար<ref name="chobanian" />։ === Թատրերգութիւններ === Պետրոս Դուրեան գրական ասպարէզ մտած է թատրերգութեամբ․ անոր թատերական երկերը ինը հատ են՝ գրուած հետեւեալ ժամանակագրական կարգով․ «Վարդ եւ Շուշան» ([[1867]]), «[[Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան]]» ([[1868]], երգախառն [[Ողբերգութիւն|ողբերգութիւն]] երեք արարով եւ մէկ վերջաբանով՝ նուիրուած [[Լենկթիմուր|Լենկթիմուրի]] արշաւանքին<ref name="sevhogher1908">{{Cite book|last=Դուրեան|first=Պետրոս|title=Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (Ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան)|year=1908|publisher=Հրատարակիչ Վ. եւ Պ. Զարդարեան եղբարք|series=Ազատ Մատենաշար, թիւ 1|location=Կ. Պոլիս|pages=40|language=hy|via=Google Books|url=https://www.google.at/books/edition/Sew_hogher_kam_Hetin_gisher_araratean/9esyW8fwBzoC?hl=ru}}</ref>), «[[Արտաշէս Ա․|Արտաշէս]] Աշխարհակալ» ([[1869]]), «Անկումն Արշակունի հարստութեան» ([[1870]]), «Շահատակութիւնք Հայոց», «Կործանումն Հռոմայ» ([[1870]]), «[[Անի|Անիի]] Աւերումն», «Տիգրան Բ.» եւ «Թատրոն կամ Թշուառներ»<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Դուրեանի վերջին թատրերգութիւնը՝ հինգ արարուածէ բաղկացած «Թատրոն կամ Թշուառներ»-ը, որ գրուած է ընդամէնը տասնհինգ օրուան մէջ ([[1870]] [[18 Դեկտեմբեր|Դեկտեմբեր 18]]-էն մինչեւ [[1871]] [[3 Յունուար|Յունուար 3]]), նոր շրջան մը բացած է հայ թատրերգութեան պատմութեան մէջ<ref name="chobanian" />։ Այդ երկին յառաջաբանով եւ բովանդակութեամբ Դուրեան հիմը դրած է արեւմտահայ իրապաշտ թատրերգութեան՝ հրաժարելով անցեալի պատմական նիւթերէն եւ առաջին անգամ ըլլալով դիմելով ժամանակակից կեանքի ուսումնասիրութեան, երբ տակաւին [[Գաբրիէլ Սունդուկեան]]ի խաղերը ծանօթ չէին<ref name="chobanian" />։ === Քնարերգութիւն, նամականի եւ ստեղծագործական ոճ === Դուրեան հանդէս եկած է հայ [[Վիպապաշտութիւն|վիպապաշտ]] ([[Ռոմանթիզմ|ռոմանթիք]]) [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] ամենէն բեղուն շրջանին՝ [[Ղեւոնդ Ալիշան|Ղեւոնդ Ալիշանի]], [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան|Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի]], [[Թովմաս Թէրզեան|Թովմաս Թէրզեանի]], [[Սրապիոն Հէքիմեան|Սրապիոն Հէքիմեանի]] եւ Աճէմեանի կողքին, սակայն ի տարբերութիւն շատերու, որոնք [[Գրաբար|գրաբար]] կամ գրաբարախառն լեզուով կը ստեղծագործէին, ան գրած է գրեթէ զուտ [[Աշխարհաբար|աշխարհաբարով]]՝ ուղղակի ժողովուրդի ծոցէն բխած կենդանի լեզուով, որով իր թէ՛ տաղերուն եւ թէ՛ սրտաշարժ նամականիին միջոցով հանդիսացած է արդի գրական [[Արեւմտահայերէն|աշխարհաբարի]] նախատիպարը<ref name="chobanian" /><ref name="zardarian1910" />։ Իր ստեղծագործելու եղանակով եւս Դուրեան ռոմանթիք էր․ Լամարթինի նման ան կը սիրէր միացայտ արտադրութիւնը եւ իր տպաւորութիւնները մէկ անգամէն կը թափէր թուղթին վրայ<ref name="chobanian" />։ Այդուհանդերձ, ան կատարած է նաեւ նուրբ լեզուական ու պատկերային սրբագրութիւններ․ օրինակ՝ «Ներսըս փրփրի դժոխքի մ՚հանգոյն» տողէն ետք «Ես ուզեցի ըլլալ քընար / Նորա ոտքին տակը ներհող» տողերը փոխարինած է «Ես ուզեցի քընար մ՚ըլլալ / Նորա ձեռքին տակ հեւացող» ձեւով, «Ահեղասաստ թէ մըռընչեն մրրիկներ»-ուն մէջ «ահեղասաստ» բառը փոխարինած է «կայծակնաթեւ» պատկերալից մակդիրով, իսկ «Ձիւնով շինած մի անդրի»-ն դարձուցած է «Ձիւնով շաղուած մի անդրի»<ref name="chobanian" /><ref name="ekserjian1893" />։ Հակառակ այն հանգամանքին, որ իր քնարերգութեան մէջ (մասնաւորապէս՝ «Տրտունջք»-ին մէջ) Դուրեան՝ ի տարբերութիւն Մկրտիչ Պէշիկթաշլեանի լուռ համակերպութեան, ունի խրոխտ ընդվզում եւ ըմբոստացում կեանքի ցաւին, սիրոյ դառնութեան եւ Աստուծոյ լռութեան դէմ<ref name="chobanian" />, անոր նամակներուն մէջ յստակօրէն շեշտուած է առ Աստուած իր հաւատքը․ «Մահուան սպանդ մ՚եմ, կ՚երթամ առաջի կտրչի․ կը հաւատամ Աստուծոյ, կը հաւատամ այն հանդերձեալ ապառնիին․ ով որ կը հաւատայ երջանիկ է» եւ «Աշխարհիս մէջ միայն անհաւատն ապերջանիկ, յուսահատ ու թշուառ է»<ref name="chobanian" />։ Անոր լաւագոյն երգերու մեծ մասը ստեղծուած է [[1871]] թուականի ընթացքին<ref name="chobanian" />։ [[1871]] [[21 Մայիս|Մայիս 21]]-ին Իւսկիւտարի մէջ իր երկերուն համար գրած յառաջաբանին մէջ ան նշած է․ «Աներկբայ եմ որ փուշեր չ՚պիտի պսակեն սոյն յանդուգն եւ միանգամայն դողդոջ քայլափոխս, եւ այն ակամայ թերութեանց նկատմամբ, որք հարկաւ սպրդած են երկասիրութեանս մէջ՝ ներողամտութիւն եւ հետեւաբար քաջալերութիւն գտնելով, պիտի փութամ յուսալից՝ նորանոր քերթութեանց ձեռնարկել եւ այս գրական արհեստը քիչ շատ կատարելագործելու աշխատիլ»<ref name="ekserjian1893" />։ Այդ ժամանակ ան իր բարեկամներուն երկտող մը ուղղած էր․ «Մէկ պատառ թուղթերու վրայ արցունքոտ տողեր գրեր եմ․ անշուշտ բարեկամքս զանոնք պիտի պատուեն եւ անոնց արեւ տեսցնեն»։ «Երբէք մի մտաբերեր որ ես յուսահատ եմ․ բնա՛ւ, բանաստեղծ մը մահուանէ չսոսկար,— գրած է ան [[1871]]-ի [[5 Սեպտեմբեր]]ի իր նամակին մէջ,— այն ատեն իրաւունք ունէի ցաւելու, երբ ամէնքն անմահ ըլլային, եւ ես միայն մահկանացու»<ref name="ekserjian1893" />։ Անոր մահէն ետք՝ նոյն [[1872]] թուականին, Իւսկիւտարի Ընթերցասիրաց ընկերութեան ջանքերով Կ. Պոլսոյ մէջ լոյս կը տեսնէ անոր առաջին գիրքը՝ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք» վերնագրով<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" /><ref name="monograph1922" />։ Հետագային բանաստեղծ [[Հրանտ Նազարեանց]]ի հրաւէրով իտալացի հայասէր գրագէտ Ճիան Փիէթրօ Լուչինի «Ամէնուն Տարեցոյցը»-ին համար կատարած է Դուրեանի «Տրտունջք»-ի իտալերէն առաջին թարգմանութիւնը։ == Ժամանակակիցներու գնահատականը == * [[Մկրտիչ Պէշիկթաշլեան]], ներկայ գտնուելով Պետրոս Դուրեանի թատերգութիւններէն մէկուն ներկայացման, ըսած է․ «Այս երիտասարդը պիտի գերազանցէ զիս»<ref name="zardarian1910" />։ * [[Սրապիոն Հէքիմեան]] անոր մասին արտայայտուած է հետեւեալ կերպով․ «Մեղք, որ այդ տղան թատրերգութիւն կը գրէ․ անիկա բանաստեղծ ծնած է»<ref name="chobanian" />։ * [[Խորէն Գալֆայեան|Խորէն արքեպիսկոպոս Նար-Պէյ]] վկայած է․ «Տեսած չունէի 15 տարեկանին մէջ այսչափ մեծանուն հանած ըլլար․ մէկ հատ մը միայն տեսայ, այն ալ Պետրոսն էր, բայց մեղք որ մեր ձեռքէն շուտով ելաւ»<ref name="zardarian1910" />։ == Երկերու մատենագիտութիւն == * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1872]], 493 էջ<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ թատրերգութիւնք: Նամականի: Դամբանական: Տապանագիր (հաւաքեց՝ [[Բարսեղ Էքսէրճեան|Բարսեղ Հ. Էքսէրճեան]], տպագրութիւն Ն. Ճ. Արամեան, հրատարակիչք՝ Պ. Պալենց եւ Բ. Էքսէրճեան), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1893]], 260 (380) էջ<ref name="ekserjian1893" /><ref name="zardarian1910" />։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Պաքու]], [[1900]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], [[1904]], 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], [[1905]], 66 էջ։ * Սեւ Հողեր կամ Յետին Գիշեր Արարատեան (ողբերգութիւն երգախառն յերիս արարս եւ ի մի վերջաբան, հրատարակիչ՝ [[Վահան Զարդարեան|Վ.]] եւ Պ. Զարդարեան եղբարք, «Ազատ Մատենաշար» թիւ 1), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]], 40 էջ<ref name="zardarian1910" /><ref name="sevhogher1908" />։ * [[Անի|Անիի]] Աւերումն. Երգեր ու Տաղեր, [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1908]]<ref name="zardarian1910" />։ * Տաղք եւ նամականի, [[Նիւ Եորք]], [[1918]], 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], [[1922]], 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], [[1926]], 64 էջ։ * Սեւ հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]], [[1928]], 64 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1932]], 92 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1936]], 92 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Դամբանական, [[Պէյրութ]], [[1940]], 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], [[1945]], 28 էջ։ * Տաղեր: Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1945]], 96 էջ։ * Երկեր, [[Երեւան]], [[1947]], 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, [[Հալէպ]], [[1951]], 24 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1952]], 76 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1954]], 64 էջ։ * Քերթուածներ եւ նամակներ, [[Պէյրութ]], [[1956]], 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ: Հատուածներ, [[Վենետիկ]], [[1959]], 94 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1963]], 84 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[1967]], 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], [[1967]], 157 էջ։ * Նամականի, [[Երուսաղէմ]], [[1967]]։ * Տաղք եւ թատերգութիւնք, [[Երուսաղէմ]], [[1968]]։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախօսութիւն, Նամականի, [[Երեւան]], [[1971]], 368 էջ։ * Երկերու ժողովածու, հատ. 2. Թատերգութիւններ, [[Երեւան]], [[1972]], 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[1973]], 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծութիւններ, Թատերգութիւններ, Հրապարակախօսութիւն, Նամակներ, [[Երեւան]], [[1981]], 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], [[1987]], 210 էջ։ * Տաղեր, [[Երեւան]], [[2003]], 80 էջ։ * Ստեղծագործութիւններու ժողովածու, [[Երեւան]], [[2011]], 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծութիւններ), [[Երեւան]], [[2011]], 112 էջ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} j2xfwwwsx3cm1yywr1cws97uqodag2v 256382 256381 2026-11-02T19:20:56Z Կարէն 9021 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/256381|256381]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Կարէն|Կարէն]] ([[User talk:Կարէն|քննարկում]]) մասնակիցը 256382 wikitext text/x-wiki == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} r1tix1nxc1u154tvvo4wc6airrpnhbs 0 33610 256365 256217 2026-11-02T17:34:37Z HoMen 269 256365 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Ազգային պուրակ եւ պահեստ |պատկեր =Urdaibai desde Astogane 1.JPG | նկարագրութիւն =Ուրտայպայի գետաբերանի ազգային պուրակ եւ արգելոց | | հիմնադրումի թուական = | |պարգեւ=|տարածք=}} [[Պատկեր:Urdaibai desde Astogane 1.JPG|մինի|Urdaibai desde Astogane 1.JPG]] '''Ուրտայպայի գետաբերան''' ([[Պասքերէն|պասք․]]՝ Urdaibai)․ [[Պիսքայ|Պիսքայի]] բնական շրջան եւ [[Պիսքայի կենսոլորտային արգելոց]], [[Պասքերու Երկիր|Պասկերու երկիր]], [[Սպանիա]]։ Կը կոչուի նաեւ [[Մունտագա]] կամ [[Կերնիքայի գետաբերան]]։ 1994-ին արձանակգրուեցաւ որպէս Թռչուններու յատուկ պաշտպանութեան գօտի (ZEPA) եւ ընդգրկուեցաւ Natura 2000 ցանցին մէջ։ == Ընդհանուր տեղեկութիւններ == [[Պատկեր:Urdaibai 5.JPG|ձախից|մինի|Օքայի ճահիճը]] === Աշխարհագրական === Ուրտայպա կը գտնուի [[Պիսքայի Ծոց|Պիսքայի ծոցի]] ափին՝ [[Իպերական Թերակղզի|Իպերական թերակղզիին]] հիւսիսը։ Ուրտայպա կ՛ընդգրկէ 220 ք² քմ տարածք՝ շուրջ 45 000 բնակչութեամբ, որոնց մեծ մասը կենդրոնացած է [[Պերմէօ]] եւ [[Կերնիքա]] քաղաքներուն։ Տարածքը բնութագրուած է փոքր առուներու ջրաբանական աւազանով, որոնք կը միախառնուին մեծ աղի ճահիճի մէջ՝ շրջապատուած բարձր զառիթափ ժայռերով։ Շրջակայ գիւղական տարածքը գրաւուած է մարգագետիններով, կաղնիի պուրակներով, սաղարթախիտ անտառներով եւ յատկապէս արագ աճող փշատերեւ ծառերու (Pinus radiata) տնկարկներով։ Ափամերձ բնապատկերը ծածկուած է Գանտապրեան անտառներով՝ մշտադալար կաղնիներով եւ ելակենիներով։ [[Պատկեր:Bizkaia Urdaibai.png|մինի|Ուրտայպա շրջանին քարտէս]] === Բնապահպանում === [[Պատկեր:Isla de Izaro 1.JPG|ձախից|մինի|Իթարօ - կը հնչուի՝ (Իթ(θ)արօ) - կղզին]] Օքա գետը շագում կ՛առնէ Օյզ լեռէն եւ կը հոսի մինչեւ Գանթապրիք ծով։ Ծովափը ժայռոտ է՝ բարձր ժայռերով եւ կղզիներով, որոնցմէ ամէնէն կարեւորը Իթ(θ)արօ կղզին է։ Ուրտայպայի գետաբերանին մէջ արձանագրուած են անօթային բոյսերու 615 տեսակ եւ ողնաշարաւորներու 318 տեսակ՝ որոնցմէ 245 թռչուններ են։ Անտառային արգելոցներու զարգացումը հնարաւոր դարձուց շրջակայքի պահպանման որոշ աստիճան մը, որ այս տարածքը կը դարձնէ [[Պասքերու Երկիր|Պասկ երկրին]] ամենաբազմազան բնավայրը։ [[Պիսքայի կենսոլորտային արգելոց|Պիսքայի կենսոլորտային արգելոցը]] նշանակուեցաւ 1984-ին։ == Հնաբանական յայտնաբերումներ == Տարածքը կ՛ընդգրկէ նախապատմական, հռոմէական եւ միջնադարեան հնաբանական մնացորդներ։ Յատկապէս ուշագրաւ է Սանտիմամինիէ քարայրը, ուր յայտնաբերուած են հնաբանական գտածոներ Մուսթերեան (Միջին Հին Քարի Դար) շրջանէն մինչեւ Երկաթի Դար։ <ref>[https://www.birdcenter.org/ Ուրտայպայի թռչուններու ուսումնասիրութեան կեդրոն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20071024144344/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=SPA+09&mode=all Եունեսքօ - Պիսքայի կենսոլորտային արգելոց․ նկարագրութիւն{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.urdaibai.org/eu/portada.php Ուտայպայի արգելոց․ պաշտօնական կայքէջ (պասքերէն)]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20090310231621/http://www.bizkaia.net/Bizkaia_Informazioa/bmaitea/Bizkaia_Informazioa/Castellano/informacion_general/rutas_y_lugares/ca_URDAIB.asp Պիսքայի պաշտօնական կառավարութեան էջ․ Ուրտայպայա{{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} fwxhnysmynlpsqv0y1yfth9fzgl72ac 0 33633 256359 256311 2026-11-02T15:16:18Z HoMen 269 256359 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Կանանչ մեղրակեր|image file=Chlorophanes spiza-20090124.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Green honeycreeper|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող արեւադարձային թռչուններ|latin=Chlorophanes spiza}} '''Կանանչ մեղրակեր''' (լատին․՝ Chlorophanes spiza)․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող արեւադարձային թռչուն։ Կը գտնուի արեւադարձային Նոր Աշխարհ՝ հարաւային [[Մեքսիքա|Մեքսիքայէն]] մինչեւ [[Պրազիլ]] եւ [[Թրինիտատ]]։ Կանանչ մեղրակերը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1758-ին շուէտացի բնախոյզ Քարլ Լինէուսի կողմէ՝ իր «Systema Naturae»-ի տասներորդ հրատարակութեան մէջ՝ Motacilla spiza անունով։ Ան, տեղանքի տեսակը [[Սուրինամ]] դասած է։ Երկանուն անուանակոչութիւնը հին յունարէն բառ է՝ սովորական սարեկիկի համար է։ Լինէուս, իր նկարագրութիւնը հիմնած է «կանանչ սեւագլուխ ճանճորսի» վրայ, որ նկարագրած եւ պատկերած է անգլիացի բնաբան Ճորճ Էտուարթս՝ 1743 -ին հրատարակեց «Հազուագիւտ թռչուններու բնական պատմութիւն» (A Natural History of Uncommon Birds) իր գիրէին մէջ։ 1853-ին գերմանացի բնաբան Լուտվիկ Ռայխենբախ ստեղծեց Chlorophanes ցեղը՝ կանանչ մեղրակերը ներառելու համար։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունական ''khlōros'' բառը''՝'' որ կանաչ կը նշանակէ եւ ''phanēs'' բառը''՝'' որ ցոյց, երեւոյթ կը նշանակէ։ Կանանչ մեղրակերը Chlorphanes ցեղի միակ անդամն է։ Ունի եօթ ենթատեսակներ՝ * ''C. s. guatemalensis'' Sclater, PL, 1861 * ''C. s. argutus'' Bangs & Barbour, 1922 * ''C. s. exsul'' Berlepsch & Taczanowski, 1884 * ''C. s. subtropicalis'' Todd, 1924 * ''C. s. spiza'' (Linnaeus, 1758) * ''C. s. caerulescens'' Cassin, 1865 * ''C. s. axillaris'' Zimmer, JT, 1929 == Վարուելակերպ == Կանանչ մեղրակերը 13 սմ․ երկարութիւն ունի եւ կը կշռէ 14-էն 23 կրամ, միջին հաշուով մօտ 19 կրամ ։ Անիկա ունի նուրբ եւ թեթեւակի կորացած կտուց։ Տարուան բոլոր եղանակներուն կը բնակի։ Կը սնանի հիմնականօրէն պտուղով եւ աւելի փոքր քանակութեամբ նեքթարով եւ յօդօտնով։ Մեղրակերին բազմանցման շրջանը լրիւ որոշուած չէ։ [[Քոսթա Ռիքա|Գոսթա Ռիքայի]] մէջ կը տեւէ Ապրիլէն Յուլիս, [[Փանամա|Փանամայի]] մէջ՝ Յունիս եւ Յուլիս, իսկ [[Թրինիտատ|Թրինիտատի]] մէջ՝ Մայիսէն Յուլիս։ == Ձայնարկում == Կանանչ մեղրակերին երգը հազիւ կը լսուի. նկարագրուած է որպէս «կոպիտ ու բարձր հնչող տստ տստ ՉԻՏ, որուն կը յաջորդէ տստ հնչիւններու արագ ծլլոց մը»։ == Պատկերասրահ == === Էգ կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza female 3.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (female) (5553987859).jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Manizales, Caldas, Colombia-8.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza - perched female.jpg </gallery> === Արու կանանչ մեղրակեր === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza - Parque Estadual da Serra do Mar - iNaturalist 85281519 (1).jpeg Պատկեր:Green honeycreeper (Chlorophanes spiza caerulescens) male Rio Napo.jpg Պատկեր:Chlorophanes spiza -Trinidad -male-8.jpg Պատկեր:Green Honeycreeper (Chlorophanes spiza) immature male ... (52399462185).jpg </gallery> === Պատանի === <gallery> Պատկեր:Chlorophanes spiza juvenile male.jpg|պատանի էգ Պատկեր:Flickr - Dario Sanches - SAÍ-VERDE macho jovem (Chlorophanes spiza) (1).jpg|պատանի էգ </gallery><gallery> </gallery> <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723000/137104535 Կանանչ մեղրակեր․ BirdLife International (2021){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.worldbirdnames.org/new/bow/tanagers/ Tanagers եւ դաշնակիցներ՝ ցուցակ․ IOC World Bird List. v 15.2.,2-8-2026]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/50240623#page/109/mode/1up BHL / Բնական պատմութիւն հազուագիւտ թռչուններու, հտ․ գլ․1, էջ 25, Լոնտոն, Edwards, George (1743){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483626#page/407/mode/1up BHL / Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, ed. (1970), հտ․13{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs tanagersներու Ցեղածագում եւ բազմազանութիւն,Storer, Robert W. (1957){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/auk/vol88/iss2/7/ Թանագերներու եւ մեղրածուծներու սննդառութիւնը Թրինիտատի մէջ, Auk. 88 (2): 291–322{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://digitalcommons.usf.edu/sora/#page=1 Մեղրակերներու կեանքին պատմութիւնը, Skutch, Alexander F. (1962){{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] s35uz14rfmzdcql2an2k6n8kebppmif 0 33637 256360 2026-11-02T16:24:44Z HoMen 269 Նոր էջ «{{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyr...»: 256360 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyrhynchus diadema) ․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Փափկագլխարկիկը բոլոր նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններէն ուրոյն է թէ՛ իր արտաքինով եւ թէ՛ իր վարքագծով։ Սովորաբար կը գտնուի 1․800-էն 3․500 մ․ բարձրութիւններու միջեւ։ Փափկագլխարկիկը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1842-ին ֆրանսացի թռչնաբան Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյի կողմէ՝ Քոլոմպիոյ մէջ հաւաքուած նմուշէ մը։ Լաֆրենէյ, ներկայացուց նոր սեռ մը՝ Catamblyrhynchus եւ ստեղծեց երկանուն անունը Catamblyrhynchus diadema։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունարէն ''katambluoō'' բայը''՝'' որ բթացնել կը նշանակէ եւ ''rhunkhos'' բառը''՝'' որ կտուց կը նշանակէ։ Տեսակային անունը լատիներէն diadema բառէն է, որ իր հերթին յառաջացած է հին յունարէն diadēma բառէն՝ կը նշանակէ «արքայական գլխազարդ»։ == Նկարագրութիւն == Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Ճակատին վերին մասը կազմուած է պինդ փետուրներով։ Ենթադրուած է, որ փափկագլխարկիկին կարճ ու խիտ փետուրները աւելի քիչ կը մաշին եւ աւելի դիմացկուն են խոնաւութեան՝ քան սովորական փետուրները։ Այդ հաւանաբար յարմարում մըն է իր մասնագիտացած սննդակերպին համար, ուր ան կը խուզէ պամպուի խիտ ոլորանները՝ որսին համար։ Փափկագլխարկիկը ունի երեք ենթատեսակներ՝ * ''C. d. federalis'' Phelps & Phelps Jr, 1953 – հիւսիսային Վենեզուէլա * ''C. d. diadema'' Lafresnaye, 1842 – հիւսիսային Քոլոմպիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Վենեզուէլայէն՝ հարաւային Էքուատոր * ''C. d. citrinifrons'' Berlepsch & Stolzmann, 1896 – Փերու, Պոլիվիա եւ հարաւ-արեւմտեան Արժանթին [[Պատկեր:Catamblyrhynchus diadema -Ecuador-8 (cropped).jpg|մինի|Էքուատորի փափկագլխարկիկ]] Փափկագլխարկիկը ունի մօտաւորապէս 14 սմ․ երկարութիւն։ Արուն կը կշռէ մօտաւորապէս 14․9 կրամ եւ էգը՝ 13․4 կրամ։ Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Իր վիզէն մինչեւ թեւերը՝ սեւ է։ Արուները եւ էգերը նման կը թուին իրարու, սակայն արուները քիչ մը աւելի մեծ են էգերէն։ Ձագերը պարզապէս իրենց ծնողներուն աւելի գունատ տարբերակներն են։ == Վարուելակերպ == Կը գտնուի բարձրադիր շրջաններուն՝ հիւսիսային [[Վենեզուելա|Վենեզուէլայէն]] մինչեւ [[Արժանթին]] հարաւ ուղղութեամբ, ներառեալ Վենեզուէլայի ծովափնեայ լեռները եւ [[Քոլումպիա|Քոլոմպիոյ]], [[Էքուատոր|Էքուատորի]], [[Փերու|Փերուի]], [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]], ինչպէս նաեւ Արժանթինի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին։ Կը բնակի լեռնային անտառներուն եւ երկրորդական անտառներուն մէջ՝ պամպուին մօտ։ Պամպուին ներսը ճարակելով միջատներ կ՛որոնեն։ Կը սնանի փոքր միջատներով, հատապտուղներով եւ փոքր բուսական նիւթերով։ == Ձայնարկում == Հակառակ թէ փափկագլխարկիկը սովորաբար լուռ է, երբ ձայն հանէ՝ ճռուողիւններու եւ ծլվլոցներու երկար շարք մը կ՚արձակէ։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723021/132020713 BirdLife International (2018) փափկագլխարկիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14714832#page/313/mode/1up Revue Zoologique. 5: 301–302 [301] - Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյ․ Քոլոմպիոյ կարգ մը նոր թռչուններու նկարագրութիւն{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483450#page/231/mode/1up Համեմատական Կենդանաբանութեան թանգարան, էջ 215 Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, հր. (1970), Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs Phylogenetics եւ տարածումը թանակըրներու (Passeriformes: Thraupidae), նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններու ամենամեծ ճառագայթումը․ Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 41–77. doi:10.1016, Burns, K.J.; Shultz, A.J.; Title, P.O.; Mason, N.A.; Barker, F.K.; Klicka, J.; Lanyon, S.M.; Lovette, I.J. (2014){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/plushc1/cur/introduction Neotropical Birds. Ithaca, New York: Cornell Lab of Ornithology. Աշխարհի թռչունները․ Փափկագլխարկիկ, Salinas, A.; Burns, K. J. (22 Սեպտեմբեր 2010). Schulenberg, T. S. (հրտ.).]</ref> <ref>[https://asociacioncolombianadeornitologia.org/wp-content/uploads/revista/oc4/Frontino.pdf Ֆրոնթինօ Փարամոյի թռչուններ, արեւմտեան Անդեան Քոլոմպիոյ լեռներ, Ornitología Colombiana. 4: 39–50, Krabbe, N.; Flórez, P.; Suárez, G.; Castaño, J.; Arango, A. D.; Duque, A. (2006){{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} k1tt5e9nm9rz2oa3uqs5bd11pyf4cna 256361 256360 2026-11-02T16:36:01Z HoMen 269 256361 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema|image_caption=<br />{{center|[[Պատկեր: Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330.mp3]]}}}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyrhynchus diadema) ․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Փափկագլխարկիկը բոլոր նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններէն ուրոյն է թէ՛ իր արտաքինով եւ թէ՛ իր վարքագծով։ Սովորաբար կը գտնուի 1․800-էն 3․500 մ․ բարձրութիւններու միջեւ։ Փափկագլխարկիկը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1842-ին ֆրանսացի թռչնաբան Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյի կողմէ՝ Քոլոմպիոյ մէջ հաւաքուած նմուշէ մը։ Լաֆրենէյ, ներկայացուց նոր սեռ մը՝ Catamblyrhynchus եւ ստեղծեց երկանուն անունը Catamblyrhynchus diadema։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունարէն ''katambluoō'' բայը''՝'' որ բթացնել կը նշանակէ եւ ''rhunkhos'' բառը''՝'' որ կտուց կը նշանակէ։ Տեսակային անունը լատիներէն diadema բառէն է, որ իր հերթին յառաջացած է հին յունարէն diadēma բառէն՝ կը նշանակէ «արքայական գլխազարդ»։ == Նկարագրութիւն == Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Ճակատին վերին մասը կազմուած է պինդ փետուրներով։ Ենթադրուած է, որ փափկագլխարկիկին կարճ ու խիտ փետուրները աւելի քիչ կը մաշին եւ աւելի դիմացկուն են խոնաւութեան՝ քան սովորական փետուրները։ Այդ հաւանաբար յարմարում մըն է իր մասնագիտացած սննդակերպին համար, ուր ան կը խուզէ պամպուի խիտ ոլորանները՝ որսին համար։ Փափկագլխարկիկը ունի երեք ենթատեսակներ՝ * ''C. d. federalis'' Phelps & Phelps Jr, 1953 – հիւսիսային Վենեզուէլա * ''C. d. diadema'' Lafresnaye, 1842 – հիւսիսային Քոլոմպիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Վենեզուէլայէն՝ հարաւային Էքուատոր * ''C. d. citrinifrons'' Berlepsch & Stolzmann, 1896 – Փերու, Պոլիվիա եւ հարաւ-արեւմտեան Արժանթին [[Պատկեր:Catamblyrhynchus diadema -Ecuador-8 (cropped).jpg|մինի|Էքուատորի փափկագլխարկիկ]] Փափկագլխարկիկը ունի մօտաւորապէս 14 սմ․ երկարութիւն։ Արուն կը կշռէ մօտաւորապէս 14․9 կրամ եւ էգը՝ 13․4 կրամ։ Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Իր վիզէն մինչեւ թեւերը՝ սեւ է։ Արուները եւ էգերը նման կը թուին իրարու, սակայն արուները քիչ մը աւելի մեծ են էգերէն։ Ձագերը պարզապէս իրենց ծնողներուն աւելի գունատ տարբերակներն են։ == Վարուելակերպ == Կը գտնուի բարձրադիր շրջաններուն՝ հիւսիսային [[Վենեզուելա|Վենեզուէլայէն]] մինչեւ [[Արժանթին]] հարաւ ուղղութեամբ, ներառեալ Վենեզուէլայի ծովափնեայ լեռները եւ [[Քոլումպիա|Քոլոմպիոյ]], [[Էքուատոր|Էքուատորի]], [[Փերու|Փերուի]], [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]], ինչպէս նաեւ Արժանթինի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին։ Կը բնակի լեռնային անտառներուն եւ երկրորդական անտառներուն մէջ՝ պամպուին մօտ։ Պամպուին ներսը ճարակելով միջատներ կ՛որոնեն։ Կը սնանի փոքր միջատներով, հատապտուղներով եւ փոքր բուսական նիւթերով։ == Ձայնարկում == Հակառակ թէ փափկագլխարկիկը սովորաբար լուռ է, երբ ձայն հանէ՝ ճռուողիւններու եւ ծլվլոցներու երկար շարք մը կ՚արձակէ։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723021/132020713 BirdLife International (2018) փափկագլխարկիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14714832#page/313/mode/1up Revue Zoologique. 5: 301–302 [301] - Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյ․ Քոլոմպիոյ կարգ մը նոր թռչուններու նկարագրութիւն{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483450#page/231/mode/1up Համեմատական Կենդանաբանութեան թանգարան, էջ 215 Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, հր. (1970), Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs Phylogenetics եւ տարածումը թանակըրներու (Passeriformes: Thraupidae), նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններու ամենամեծ ճառագայթումը․ Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 41–77. doi:10.1016, Burns, K.J.; Shultz, A.J.; Title, P.O.; Mason, N.A.; Barker, F.K.; Klicka, J.; Lanyon, S.M.; Lovette, I.J. (2014){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/plushc1/cur/introduction Neotropical Birds. Ithaca, New York: Cornell Lab of Ornithology. Աշխարհի թռչունները․ Փափկագլխարկիկ, Salinas, A.; Burns, K. J. (22 Սեպտեմբեր 2010). Schulenberg, T. S. (հրտ.).]</ref> <ref>[https://asociacioncolombianadeornitologia.org/wp-content/uploads/revista/oc4/Frontino.pdf Ֆրոնթինօ Փարամոյի թռչուններ, արեւմտեան Անդեան Քոլոմպիոյ լեռներ, Ornitología Colombiana. 4: 39–50, Krabbe, N.; Flórez, P.; Suárez, G.; Castaño, J.; Arango, A. D.; Duque, A. (2006){{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8sq27y1v50p0po8l56qi64oan5mo6ja 256362 256361 2026-11-02T16:42:48Z HoMen 269 256362 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema|image_caption=[[File:Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330.mp3|thumb|Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330]]}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyrhynchus diadema) ․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Փափկագլխարկիկը բոլոր նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններէն ուրոյն է թէ՛ իր արտաքինով եւ թէ՛ իր վարքագծով։ Սովորաբար կը գտնուի 1․800-էն 3․500 մ․ բարձրութիւններու միջեւ։ Փափկագլխարկիկը պաշտօնապէս նկարագրուած է 1842-ին ֆրանսացի թռչնաբան Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյի կողմէ՝ Քոլոմպիոյ մէջ հաւաքուած նմուշէ մը։ Լաֆրենէյ, ներկայացուց նոր սեռ մը՝ Catamblyrhynchus եւ ստեղծեց երկանուն անունը Catamblyrhynchus diadema։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունարէն ''katambluoō'' բայը''՝'' որ բթացնել կը նշանակէ եւ ''rhunkhos'' բառը''՝'' որ կտուց կը նշանակէ։ Տեսակային անունը լատիներէն diadema բառէն է, որ իր հերթին յառաջացած է հին յունարէն diadēma բառէն՝ կը նշանակէ «արքայական գլխազարդ»։ == Նկարագրութիւն == Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Ճակատին վերին մասը կազմուած է պինդ փետուրներով։ Ենթադրուած է, որ փափկագլխարկիկին կարճ ու խիտ փետուրները աւելի քիչ կը մաշին եւ աւելի դիմացկուն են խոնաւութեան՝ քան սովորական փետուրները։ Այդ հաւանաբար յարմարում մըն է իր մասնագիտացած սննդակերպին համար, ուր ան կը խուզէ պամպուի խիտ ոլորանները՝ որսին համար։ Փափկագլխարկիկը ունի երեք ենթատեսակներ՝ * ''C. d. federalis'' Phelps & Phelps Jr, 1953 – հիւսիսային Վենեզուէլա * ''C. d. diadema'' Lafresnaye, 1842 – հիւսիսային Քոլոմպիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Վենեզուէլայէն՝ հարաւային Էքուատոր * ''C. d. citrinifrons'' Berlepsch & Stolzmann, 1896 – Փերու, Պոլիվիա եւ հարաւ-արեւմտեան Արժանթին [[Պատկեր:Catamblyrhynchus diadema -Ecuador-8 (cropped).jpg|մինի|Էքուատորի փափկագլխարկիկ]] Փափկագլխարկիկը ունի մօտաւորապէս 14 սմ․ երկարութիւն։ Արուն կը կշռէ մօտաւորապէս 14․9 կրամ եւ էգը՝ 13․4 կրամ։ Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Իր վիզէն մինչեւ թեւերը՝ սեւ է։ Արուները եւ էգերը նման կը թուին իրարու, սակայն արուները քիչ մը աւելի մեծ են էգերէն։ Ձագերը պարզապէս իրենց ծնողներուն աւելի գունատ տարբերակներն են։ == Վարուելակերպ == Կը գտնուի բարձրադիր շրջաններուն՝ հիւսիսային [[Վենեզուելա|Վենեզուէլայէն]] մինչեւ [[Արժանթին]] հարաւ ուղղութեամբ, ներառեալ Վենեզուէլայի ծովափնեայ լեռները եւ [[Քոլումպիա|Քոլոմպիոյ]], [[Էքուատոր|Էքուատորի]], [[Փերու|Փերուի]], [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]], ինչպէս նաեւ Արժանթինի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին։ Կը բնակի լեռնային անտառներուն եւ երկրորդական անտառներուն մէջ՝ պամպուին մօտ։ Պամպուին ներսը ճարակելով միջատներ կ՛որոնեն։ Կը սնանի փոքր միջատներով, հատապտուղներով եւ փոքր բուսական նիւթերով։ == Ձայնարկում == Հակառակ թէ փափկագլխարկիկը սովորաբար լուռ է, երբ ձայն հանէ՝ ճռուողիւններու եւ ծլվլոցներու երկար շարք մը կ՚արձակէ։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723021/132020713 BirdLife International (2018) փափկագլխարկիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14714832#page/313/mode/1up Revue Zoologique. 5: 301–302 [301] - Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյ․ Քոլոմպիոյ կարգ մը նոր թռչուններու նկարագրութիւն{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483450#page/231/mode/1up Համեմատական Կենդանաբանութեան թանգարան, էջ 215 Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, հր. (1970), Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs Phylogenetics եւ տարածումը թանակըրներու (Passeriformes: Thraupidae), նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններու ամենամեծ ճառագայթումը․ Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 41–77. doi:10.1016, Burns, K.J.; Shultz, A.J.; Title, P.O.; Mason, N.A.; Barker, F.K.; Klicka, J.; Lanyon, S.M.; Lovette, I.J. (2014){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/plushc1/cur/introduction Neotropical Birds. Ithaca, New York: Cornell Lab of Ornithology. Աշխարհի թռչունները․ Փափկագլխարկիկ, Salinas, A.; Burns, K. J. (22 Սեպտեմբեր 2010). Schulenberg, T. S. (հրտ.).]</ref> <ref>[https://asociacioncolombianadeornitologia.org/wp-content/uploads/revista/oc4/Frontino.pdf Ֆրոնթինօ Փարամոյի թռչուններ, արեւմտեան Անդեան Քոլոմպիոյ լեռներ, Ornitología Colombiana. 4: 39–50, Krabbe, N.; Flórez, P.; Suárez, G.; Castaño, J.; Arango, A. D.; Duque, A. (2006){{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} qsj97uje9605otdmye5duwjehfz3a0n 256363 256362 2026-11-02T16:46:11Z HoMen 269 256363 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema|image_caption=[[File:Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330.mp3|thumb|Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330]]}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyrhynchus diadema) ․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Փափկագլխարկիկը բոլոր նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններէն ուրոյն է թէ՛ իր արտաքինով եւ թէ՛ իր վարքագծով։ Սովորաբար կը գտնուի 1․800-էն 3․500 մ․ բարձրութիւններու միջեւ։ Փափկագլխարկիկը պաշտօնապէս նկարագրուած է [[1842 թուական|1842]]-ին ֆրանսացի թռչնաբան Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյի կողմէ՝ Քոլոմպիոյ մէջ հաւաքուած նմուշէ մը։ Լաֆրենէյ, ներկայացուց նոր սեռ մը՝ Catamblyrhynchus եւ ստեղծեց երկանուն անունը Catamblyrhynchus diadema։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունարէն ''katambluoō'' բայը''՝'' որ բթացնել կը նշանակէ եւ ''rhunkhos'' բառը''՝'' որ կտուց կը նշանակէ։ Տեսակային անունը լատիներէն diadema բառէն է, որ իր հերթին յառաջացած է հին յունարէն diadēma բառէն՝ կը նշանակէ «արքայական գլխազարդ»։ == Նկարագրութիւն == Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Ճակատին վերին մասը կազմուած է պինդ փետուրներով։ Ենթադրուած է, որ փափկագլխարկիկին կարճ ու խիտ փետուրները աւելի քիչ կը մաշին եւ աւելի դիմացկուն են խոնաւութեան՝ քան սովորական փետուրները։ Այդ հաւանաբար յարմարում մըն է իր մասնագիտացած սննդակերպին համար, ուր ան կը խուզէ պամպուի խիտ ոլորանները՝ որսին համար։ Փափկագլխարկիկը ունի երեք ենթատեսակներ՝ * ''C. d. federalis'' Phelps & Phelps Jr, 1953 – հիւսիսային Վենեզուէլա * ''C. d. diadema'' Lafresnaye, 1842 – հիւսիսային Քոլոմպիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Վենեզուէլայէն՝ հարաւային Էքուատոր * ''C. d. citrinifrons'' Berlepsch & Stolzmann, 1896 – Փերու, Պոլիվիա եւ հարաւ-արեւմտեան Արժանթին [[Պատկեր:Catamblyrhynchus diadema -Ecuador-8 (cropped).jpg|մինի|Էքուատորի փափկագլխարկիկ]] Փափկագլխարկիկը ունի մօտաւորապէս 14 սմ․ երկարութիւն։ Արուն կը կշռէ մօտաւորապէս 14․9 կրամ եւ էգը՝ 13․4 կրամ։ Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Իր վիզէն մինչեւ թեւերը՝ սեւ է։ Արուները եւ էգերը նման կը թուին իրարու, սակայն արուները քիչ մը աւելի մեծ են էգերէն։ Ձագերը պարզապէս իրենց ծնողներուն աւելի գունատ տարբերակներն են։ == Վարուելակերպ == Կը գտնուի բարձրադիր շրջաններուն՝ հիւսիսային [[Վենեզուելա|Վենեզուէլայէն]] մինչեւ [[Արժանթին]] հարաւ ուղղութեամբ, ներառեալ Վենեզուէլայի ծովափնեայ լեռները եւ [[Քոլումպիա|Քոլոմպիոյ]], [[Էքուատոր|Էքուատորի]], [[Փերու|Փերուի]], [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]], ինչպէս նաեւ Արժանթինի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին։ Կը բնակի լեռնային անտառներուն եւ երկրորդական անտառներուն մէջ՝ պամպուին մօտ։ Պամպուին ներսը ճարակելով միջատներ կ՛որոնեն։ Կը սնանի փոքր միջատներով, հատապտուղներով եւ փոքր բուսական նիւթերով։ == Ձայնարկում == Հակառակ թէ փափկագլխարկիկը սովորաբար լուռ է, երբ ձայն հանէ՝ ճռուողիւններու եւ ծլվլոցներու երկար շարք մը կ՚արձակէ։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723021/132020713 BirdLife International (2018) փափկագլխարկիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14714832#page/313/mode/1up Revue Zoologique. 5: 301–302 [301] - Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյ․ Քոլոմպիոյ կարգ մը նոր թռչուններու նկարագրութիւն{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483450#page/231/mode/1up Համեմատական Կենդանաբանութեան թանգարան, էջ 215 Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, հր. (1970), Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs Phylogenetics եւ տարածումը թանակըրներու (Passeriformes: Thraupidae), նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններու ամենամեծ ճառագայթումը․ Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 41–77. doi:10.1016, Burns, K.J.; Shultz, A.J.; Title, P.O.; Mason, N.A.; Barker, F.K.; Klicka, J.; Lanyon, S.M.; Lovette, I.J. (2014){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/plushc1/cur/introduction Neotropical Birds. Ithaca, New York: Cornell Lab of Ornithology. Աշխարհի թռչունները․ Փափկագլխարկիկ, Salinas, A.; Burns, K. J. (22 Սեպտեմբեր 2010). Schulenberg, T. S. (հրտ.).]</ref> <ref>[https://asociacioncolombianadeornitologia.org/wp-content/uploads/revista/oc4/Frontino.pdf Ֆրոնթինօ Փարամոյի թռչուններ, արեւմտեան Անդեան Քոլոմպիոյ լեռներ, Ornitología Colombiana. 4: 39–50, Krabbe, N.; Flórez, P.; Suárez, G.; Castaño, J.; Arango, A. D.; Duque, A. (2006){{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 7ph5gpv9heymxsa4sw52f3jlqkc8gj4 256364 256363 2026-11-02T16:47:07Z HoMen 269 256364 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Փափկագլխարկիկ|image file=Catamblyrhynchus diadema 181602553.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Ծառաբնակ թռչուն|familia=Thraupidae - Tanager|wikispecies=Catamblyrhynchus diadema|species=|image title=|image descr=Thraupidae-Tanager ընտանիքի պատկանող նորարեւադարձային թռչուններ|latin=Catamblyrhynchus diadema|image_caption=[[File:Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330.mp3|thumb|Catamblyrhynchus diadema - Plushcap XC242330]]}}'''Փափկագլխարկիկ''' ([[Լատիներէն|լատին․՝]] Catamblyrhynchus diadema) ․ «Thraupidae-Tanager» ընտանիքին պատկանող նորարեւադարձային թռչուն։ Փափկագլխարկիկը բոլոր նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններէն ուրոյն է թէ՛ իր արտաքինով եւ թէ՛ իր վարքագծով։ Սովորաբար կը գտնուի 1․800-էն 3․500 մ․ բարձրութիւններու միջեւ։ Փափկագլխարկիկը պաշտօնապէս նկարագրուած է [[1842 թուական|1842]]-ին ֆրանսացի թռչնաբան Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյի կողմէ՝ Քոլոմպիոյ մէջ հաւաքուած նմուշէ մը։ Լաֆրենէյ, ներկայացուց նոր սեռ մը՝ Catamblyrhynchus եւ ստեղծեց երկանուն անունը Catamblyrhynchus diadema։ Անուանումը կը միաւորէ հին յունարէն ''katambluoō'' բայը''՝'' որ բթացնել կը նշանակէ եւ ''rhunkhos'' բառը''՝'' որ կտուց կը նշանակէ։ Տեսակային անունը լատիներէն diadema բառէն է, որ իր հերթին յառաջացած է հին յունարէն diadēma բառէն՝ կը նշանակէ «արքայական գլխազարդ»։ == Նկարագրութիւն == Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Ճակատին վերին մասը կազմուած է պինդ փետուրներով։ Ենթադրուած է, որ փափկագլխարկիկին կարճ ու խիտ փետուրները աւելի քիչ կը մաշին եւ աւելի դիմացկուն են խոնաւութեան՝ քան սովորական փետուրները։ Այդ հաւանաբար յարմարում մըն է իր մասնագիտացած սննդակերպին համար, ուր ան կը խուզէ պամպուի խիտ ոլորանները՝ որսին համար։ Փափկագլխարկիկը ունի երեք ենթատեսակներ՝ * ''C. d. federalis'' Phelps & Phelps Jr, 1953 – հիւսիսային Վենեզուէլա * ''C. d. diadema'' Lafresnaye, 1842 – հիւսիսային Քոլոմպիա եւ հիւսիս-արեւմտեան Վենեզուէլայէն՝ հարաւային Էքուատոր * ''C. d. citrinifrons'' Berlepsch & Stolzmann, 1896 – Փերու, Պոլիվիա եւ հարաւ-արեւմտեան Արժանթին [[Պատկեր:Catamblyrhynchus diadema -Ecuador-8 (cropped).jpg|մինի|Էքուատորի փափկագլխարկիկ]] Փափկագլխարկիկը ունի մօտաւորապէս 14 սմ․ երկարութիւն։ Արուն կը կշռէ մօտաւորապէս 14․9 կրամ եւ էգը՝ 13․4 կրամ։ Մարմինը շագանակագոյն է, ճակատի առջեւի մասը՝ վառ ոսկեդեղին։ Իր վիզէն մինչեւ թեւերը՝ սեւ է։ Արուները եւ էգերը նման կը թուին իրարու, սակայն արուները քիչ մը աւելի մեծ են էգերէն։ Ձագերը պարզապէս իրենց ծնողներուն աւելի գունատ տարբերակներն են։ == Վարուելակերպ == Կը գտնուի բարձրադիր շրջաններուն՝ հիւսիսային [[Վենեզուելա|Վենեզուէլայէն]] մինչեւ [[Արժանթին]] հարաւ ուղղութեամբ, ներառեալ Վենեզուէլայի ծովափնեայ լեռները եւ [[Քոլումպիա|Քոլոմպիոյ]], [[Էքուատոր|Էքուատորի]], [[Փերու|Փերուի]], [[Պոլիվիա|Պոլիվիոյ]] [[Անտեան Լեռնաշղթայ|Անտեան Լեռնաշղթային]], ինչպէս նաեւ Արժանթինի հիւսիս-արեւմտեան ծայրամասին։ Կը բնակի լեռնային անտառներուն եւ երկրորդական անտառներուն մէջ՝ պամպուին մօտ։ Պամպուին ներսը ճարակելով միջատներ կ՛որոնեն։ Կը սնանի փոքր միջատներով, հատապտուղներով եւ փոքր բուսական նիւթերով։ == Ձայնարկում == Հակառակ թէ փափկագլխարկիկը սովորաբար լուռ է, երբ ձայն հանէ՝ ճռուողիւններու եւ ծլվլոցներու երկար շարք մը կ՚արձակէ։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22723021/132020713 BirdLife International (2018) փափկագլխարկիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14714832#page/313/mode/1up Revue Zoologique. 5: 301–302, 301 - Ֆրետերիկ տը Լաֆրենէյ․ Քոլոմպիոյ կարգ մը նոր թռչուններու նկարագրութիւն{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14483450#page/231/mode/1up Համեմատական Կենդանաբանութեան թանգարան, էջ 215 Աշխարհի թռչուններու ցուցակ, Paynter, Raymond A. Jr, հր. (1970), Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://repository.lsu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3613&context=biosci_pubs Phylogenetics եւ տարածումը թանակըրներու (Passeriformes: Thraupidae), նորարեւադարձային երգեցիկ թռչուններու ամենամեծ ճառագայթումը․ Molecular Phylogenetics and Evolution. 75: 41–77. doi:10.1016, Burns, K.J.; Shultz, A.J.; Title, P.O.; Mason, N.A.; Barker, F.K.; Klicka, J.; Lanyon, S.M.; Lovette, I.J. (2014){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/plushc1/cur/introduction Neotropical Birds. Ithaca, New York: Cornell Lab of Ornithology. Աշխարհի թռչունները․ Փափկագլխարկիկ, Salinas, A.; Burns, K. J. (22 Սեպտեմբեր 2010). Schulenberg, T. S. (հրտ.).]</ref> <ref>[https://asociacioncolombianadeornitologia.org/wp-content/uploads/revista/oc4/Frontino.pdf Ֆրոնթինօ Փարամոյի թռչուններ, արեւմտեան Անդեան Քոլոմպիոյ լեռներ, Ornitología Colombiana. 4: 39–50, Krabbe, N.; Flórez, P.; Suárez, G.; Castaño, J.; Arango, A. D.; Duque, A. (2006){{ref-es}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] gdunehig14m47pr2xdq028jbzhwqd0c 0 33638 256374 2026-11-02T19:01:47Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պարգեւ=[[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]|պատկեր=Kings Throne Peak, Kathleen Lake.jpg|պատկերի նկարագրութիւն="Թագաւորներուն Գահ գագաթ, Քաթ(θ)լին լիճ" վարի պատկեր՝ Գլուէյն ազգային պուրակ․ "Տոնճէք հովիտ"|կայքէջ=}...»: 256374 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պարգեւ=[[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]|պատկեր=Kings Throne Peak, Kathleen Lake.jpg|պատկերի նկարագրութիւն="Թագաւորներուն Գահ գագաթ, Քաթ(θ)լին լիճ" վարի պատկեր՝ Գլուէյն ազգային պուրակ․ "Տոնճէք հովիտ"|կայքէջ=}}[[Պատկեր:View west across Donjek valley, Kluane NP.JPG|մինի|300x300փքս|Գլուէյն ազգային պուրակ․ Տոնճէք հովիտ]] '''Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Kluane National Park and Reserve'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc national et réserve de parc national de Kluane)․'' [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]։ Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոցը կը բաղկանայ երկու պահպանուած շրջաններէ, [[Գանատա|Գանատայի]] [[Եուքոն]] հողատարածքին հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին։ Ազգային պուրակ արգելոցը վերապահուեցաւ 1972-ին՝ որպէս ազգային պուրակ դառնալու համար, սպասելով Առաջին Ազգերու հողային պահանջներու լուծման․ արձանագրուեցաւ 1979-ին։ Սկզբնական տարածութիւնը 22,013քլ² էր, իսկ երբ համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ Շամփէյն եւ Այշիհիք Առաջին Ազգերու հետ, արգելոցին միացաւ արեւելեան մասին գտնուող 5,900 քլ տարածութիւնը եւ 1993-ին դարձաւ ազգային պուրակ։ Արգելոցին մէջ կը գտնուի Գանատայի ամենաբարձր լեռը՝ Մաունթ Լոկան (5․959 մ․)՝ Սէնթ Էլիաս լեռներուն մէջ։ Լեռներն ու սառցադաշտերը, ներառեալ Տոնճէք սառցադաշտը, կը տիրապետեն պուրակին դաշտանկարին՝ ծածկելով անոր մակերեսին 83%։ Պուրակին մնացած հողը անտառ եւ թունտրա է -ամենամեծ լեռներուն ու սառցադաշտերուն արեւելքը- ուր կլիման պուրակին արեւմտեան եւ հարաւային մասերուն մէջ աւելի ցուրտ եւ չոր է։ Ծառերը կը բուսնին միայն պարտէզին ամենացած բարձրութիւններուն մէջ։ Գլխաւոր ծառատեսակներն են՝ սպիտակ եղեւին, բալասան խոշորատերեւ բարդի եւ դողդոջուն բարտի (ասպեն)։ == Կենդանացուցակ == * Եուքոն գայլ * արջ * շնագայլ * ջրաղուէս * լուսան * գետի ջրասամոյր * քարիպու * Եուքոնի որմզդական եղջերու * մշկառնէտ * ձոյնի նապաստակ * արջամուկ * կարմիր աղուէս * Տալ մաքի * կուղբ * եղընգնարջ * քարայծ * Արքթիք հասարակ սկիւռ Պուրակը կը պարունակէ նաեւ 120 թռչունի տեսակ, ինչպէս օրինակ՝ ժայռի կաքաւը, ոսկեգոյն եւ սպիտակագլուխ արծիւները։ == Համաշխարհային յուշարձան == Երկազգային Գլուէյն-Ռանկել-Սենթ ԷԼիաս-Սառցային ծոց-Թաթշենշինի-Ալսեք պուրակներու համակարգը՝ որ կ՛ընդգրկէ Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր։ == Առաջին Ազգերու ներկայութիւն == Գլուէյն ազգային պուրակը կը գտնուի Շամփէյն եւ Աիշիհիք առաջին ազգերու եւ Գլուէյն առաջին ազգին աւանդական տարածքներուն մէջ, որոնք այդ շրջանին մէջ ապրելու երկար պատմութիւն ունին։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/612?site_pid=612 Protected Planet. Գլուէյն պահպանուած շրջան, 13-10-2020{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/index Parks Canada. Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց, 30-7-2015{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture Parks Canada․ Մշակոյթ եւ Պատմութիւն, 28-5-2023{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/72 Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր]{{ref-fr}}</ref> <ref>[https://parcs.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture/autochtone-indigenous Գանատայի կառավարութիւն - Գանատայի պուրակներ «Մշակութեային ժառանգութիւն, Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց»6-10-2020{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} aarotfcxa0zpxh85ajw3yb3g1y1mr6i 256375 256374 2026-11-02T19:04:24Z HoMen 269 256375 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պարգեւ=[[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]|պատկեր=Kings Throne Peak, Kathleen Lake.jpg|պատկերի նկարագրութիւն="Թագաւորներուն Գահ գագաթ, Քաթ(θ)լին լիճ" վարի պատկեր՝ Գլուէյն ազգային պուրակ․ "Տոնճէք հովիտ"|կայքէջ=}}[[Պատկեր:View west across Donjek valley, Kluane NP.JPG|մինի|300x300փքս|Գլուէյն ազգային պուրակ․ Տոնճէք հովիտ]] '''Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Kluane National Park and Reserve'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc national et réserve de parc national de Kluane)․'' [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]։ Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոցը կը բաղկանայ երկու պահպանուած շրջաններէ, [[Գանատա|Գանատայի]] [[Եուքոն]] հողատարածքին հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին։ Ազգային պուրակ արգելոցը վերապահուեցաւ 1972-ին՝ որպէս ազգային պուրակ դառնալու համար, սպասելով Առաջին Ազգերու հողային պահանջներու լուծման․ արձանագրուեցաւ 1979-ին։ Սկզբնական տարածութիւնը 22,013քլ² էր, իսկ երբ համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ Շամփէյն եւ Այշիհիք Առաջին Ազգերու հետ, արգելոցին միացաւ արեւելեան մասին գտնուող 5,900 քլ տարածութիւնը եւ 1993-ին դարձաւ ազգային պուրակ։ Արգելոցին մէջ կը գտնուի Գանատայի ամենաբարձր լեռը՝ Մաունթ Լոկան (5․959 մ․)՝ Սէնթ Էլիաս լեռներուն մէջ։ Լեռներն ու սառցադաշտերը, ներառեալ Տոնճէք սառցադաշտը, կը տիրապետեն պուրակին դաշտանկարին՝ ծածկելով անոր մակերեսին 83%։ Պուրակին մնացած հողը անտառ եւ թունտրա է -ամենամեծ լեռներուն ու սառցադաշտերուն արեւելքը- ուր կլիման պուրակին արեւմտեան եւ հարաւային մասերուն մէջ աւելի ցուրտ եւ չոր է։ Ծառերը կը բուսնին միայն պարտէզին ամենացած բարձրութիւններուն մէջ։ Գլխաւոր ծառատեսակներն են՝ սպիտակ եղեւին, բալասան խոշորատերեւ բարդի եւ դողդոջուն բարտի (ասպեն)։ == Կենդանացուցակ == [[Պատկեր:Quill Creek, Kluane National Park, Yukon, Canada.jpg|մինի|Quill Creek]] * Եուքոն գայլ * արջ * շնագայլ * ջրաղուէս * լուսան * գետի ջրասամոյր * քարիպու * Եուքոնի որմզդական եղջերու * մշկառնէտ * [[Պատկեր:Slim's River Valley2.jpg|մինի|Slim's River Valley]]ձիւնի նապաստակ * արջամուկ * կարմիր աղուէս * Տալ մաքի * կուղբ * եղընգնարջ * քարայծ * Արքթիք հասարակ սկիւռ Պուրակը կը պարունակէ նաեւ 120 թռչունի տեսակ, ինչպէս օրինակ՝ ժայռի կաքաւը, ոսկեգոյն եւ սպիտակագլուխ արծիւները։ == Համաշխարհային յուշարձան == Երկազգային Գլուէյն-Ռանկել-Սենթ ԷԼիաս-Սառցային ծոց-Թաթշենշինի-Ալսեք պուրակներու համակարգը՝ որ կ՛ընդգրկէ Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր։ == Առաջին Ազգերու ներկայութիւն == Գլուէյն ազգային պուրակը կը գտնուի Շամփէյն եւ Աիշիհիք առաջին ազգերու եւ Գլուէյն առաջին ազգին աւանդական տարածքներուն մէջ, որոնք այդ շրջանին մէջ ապրելու երկար պատմութիւն ունին։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/612?site_pid=612 Protected Planet. Գլուէյն պահպանուած շրջան, 13-10-2020{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/index Parks Canada. Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց, 30-7-2015{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture Parks Canada․ Մշակոյթ եւ Պատմութիւն, 28-5-2023{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/72 Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր]{{ref-fr}}</ref> <ref>[https://parcs.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture/autochtone-indigenous Գանատայի կառավարութիւն - Գանատայի պուրակներ «Մշակութեային ժառանգութիւն, Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց»6-10-2020{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} lgqh9i1izund0ziz9s1x3zjskogp94c 256377 256375 2026-11-02T19:07:46Z HoMen 269 256377 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պարգեւ=[[Համաշխարհային ժառանգութիւն|Եունեսքոյի համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]|պատկեր=Kings Throne Peak, Kathleen Lake.jpg|պատկերի նկարագրութիւն="Թագաւորներուն Գահ գագաթ, Քաթ(θ)լին լիճ" վարի պատկեր՝ Գլուէյն ազգային պուրակ․ "Տոնճէք հովիտ"|կայքէջ=}}[[Պատկեր:View west across Donjek valley, Kluane NP.JPG|մինի|300x300փքս|Գլուէյն ազգային պուրակ․ Տոնճէք հովիտ]] '''Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ ''Kluane National Park and Reserve'', [[Ֆրանսերէն|ֆրանս․]]՝ ''Parc national et réserve de parc national de Kluane)․'' [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյի]] [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան Յուշարձան]]։ Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոցը կը բաղկանայ երկու պահպանուած շրջաններէ, [[Գանատա|Գանատայի]] [[Եուքոն]] հողատարածքին հարաւ-արեւմտեան ծայրամասին։ Ազգային պուրակ արգելոցը վերապահուեցաւ 1972-ին՝ որպէս ազգային պուրակ դառնալու համար, սպասելով Առաջին Ազգերու հողային պահանջներու լուծման․ արձանագրուեցաւ 1979-ին։ Սկզբնական տարածութիւնը 22,013քլ² էր, իսկ երբ համաձայնութիւն ձեռք բերուեցաւ Շամփէյն եւ Այշիհիք Առաջին Ազգերու հետ, արգելոցին միացաւ արեւելեան մասին գտնուող 5,900 քլ տարածութիւնը եւ 1993-ին դարձաւ ազգային պուրակ։ Արգելոցին մէջ կը գտնուի Գանատայի ամենաբարձր լեռը՝ Մաունթ Լոկան (5․959 մ․)՝ Սէնթ Էլիաս լեռներուն մէջ։ Լեռներն ու սառցադաշտերը, ներառեալ Տոնճէք սառցադաշտը, կը տիրապետեն պուրակին դաշտանկարին՝ ծածկելով անոր մակերեսին 83%։ Պուրակին մնացած հողը անտառ եւ թունտրա է -ամենամեծ լեռներուն ու սառցադաշտերուն արեւելքը- ուր կլիման պուրակին արեւմտեան եւ հարաւային մասերուն մէջ աւելի ցուրտ եւ չոր է։ Ծառերը կը բուսնին միայն պարտէզին ամենացած բարձրութիւններուն մէջ։ Գլխաւոր ծառատեսակներն են՝ սպիտակ եղեւին, բալասան խոշորատերեւ բարդի եւ դողդոջուն բարտի (ասպեն)։ == Կենդանացուցակ == [[Պատկեր:Quill Creek, Kluane National Park, Yukon, Canada.jpg|մինի|Quill Creek]] * Եուքոն գայլ * արջ * շնագայլ * ջրաղուէս * լուսան * գետի ջրասամոյր * քարիպու * Եուքոնի որմզդական եղջերու * մշկառնէտ * [[Պատկեր:Slim's River Valley2.jpg|մինի|Slim's River Valley]]ձիւնի նապաստակ * արջամուկ * կարմիր աղուէս * Տալ մաքի * կուղբ * եղընգնարջ * քարայծ * Արքթիք հասարակ սկիւռ Պուրակը կը պարունակէ նաեւ 120 թռչունի տեսակ, ինչպէս օրինակ՝ ժայռի կաքաւը, ոսկեգոյն եւ սպիտակագլուխ արծիւները։ == Համաշխարհային յուշարձան == Երկազգային Գլուէյն-Ռանկել-Սենթ ԷԼիաս-Սառցային ծոց-Թաթշենշինի-Ալսեք պուրակներու համակարգը՝ որ կ՛ընդգրկէ Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր։ == Առաջին Ազգերու ներկայութիւն == Գլուէյն ազգային պուրակը կը գտնուի Շամփէյն եւ Աիշիհիք առաջին ազգերու եւ Գլուէյն առաջին ազգին աւանդական տարածքներուն մէջ, որոնք այդ շրջանին մէջ ապրելու երկար պատմութիւն ունին։ <ref>[https://www.protectedplanet.net/612?site_pid=612 Protected Planet. Գլուէյն պահպանուած շրջան, 13-10-2020{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/index Parks Canada. Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց, 30-7-2015{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://parks.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture Parks Canada․ Մշակոյթ եւ Պատմութիւն, 28-5-2023{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://whc.unesco.org/fr/list/72 Գլուէյն, Ռանկել,Սենթ ԷԼիաս,Սառցային ծոց,Թաթշենշինի,Ալսեք պուրակները 1979-ին հռչակուեցաւ [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ-]]<nowiki/>ի [[Համաշխարհային ժառանգութիւն|համաշխարհային ժառանգութեան]] վայր]{{ref-fr}}</ref> <ref>[https://parcs.canada.ca/pn-np/yt/kluane/culture/autochtone-indigenous Գանատայի կառավարութիւն - Գանատայի պուրակներ «Մշակութեային ժառանգութիւն, Գլուէյն ազգային պուրակ եւ արգելոց»6-10-2020{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://national-parks.org/canada/kluane/ Գլուէյն ազգային պուրակ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/place/Kluane-National-Park-and-Reserve Բրիտանական հանրագիտարան․ Գլուէյն ազգային պուրակ{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} f9onltbdd4zk01bmog1bcjh7n4tty5d 10 33639 256389 2026-11-03T05:39:45Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-01]] 256389 wikitext text/x-wiki Porto Covo January 2014-10a.jpg 25q5gwf77w88l50illizc59wzqyzr74 10 33640 256390 2026-11-03T05:39:47Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-02]] 256390 wikitext text/x-wiki Cooper's hawk in Prospect Park (22513).jpg i0zrcrpzajy9dana905ps8sdxagye49 10 33641 256391 2026-11-03T05:39:49Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-03]] 256391 wikitext text/x-wiki Babia Góra, zamieć śnieżna, 20230304 0704 3190.jpg 39qri91830kte99oqtbg17c769hk1zx 10 33642 256392 2026-11-03T05:39:51Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-04]] 256392 wikitext text/x-wiki Wasserkuppe im Winter.jpg d1jllm89ye1p0rwtafxp3a5n412fjyu 10 33643 256393 2026-11-03T05:39:53Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-05]] 256393 wikitext text/x-wiki View of Abeno Harukas and Shitennō-ji five-storied pagoda at dusk, January 2024 (clone version) - 9978.jpg buhp7rzld3ugpd0utt43wnm8c1a4jkh 10 33644 256394 2026-11-03T05:39:54Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-06]] 256394 wikitext text/x-wiki Le statue dei Re Magi su una barca storica nel Canale Leonardesco, Cesenatico, Italia.jpg q3bfp9qihio57f28nozegrm01ews8fb 10 33645 256395 2026-11-03T05:39:56Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-07]] 256395 wikitext text/x-wiki Funchal (Madeira, Portugal), Rua de Santa Maria 1 -- 2025 -- 0818.jpg 2o6pif5on39j81c2cmor352knh84kr8 10 33646 256396 2026-11-03T05:39:58Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-08]] 256396 wikitext text/x-wiki Drie bloemknoppen van een Hertshooi (Hypericum). 10-07-2025 (d.j.b.).jpg 46v2pkx9adry231ctczerhoaibrygez 10 33647 256397 2026-11-03T05:40:00Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-09]] 256397 wikitext text/x-wiki Flo dans Juvsøyla à Rjukan, Norvège-rotated.jpg j517fya0luocvmas9b8g3wxmln8blgr 10 33648 256398 2026-11-03T05:40:01Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-10]] 256398 wikitext text/x-wiki Grey Francolin in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 04.jpg pgj0soyktbw7zobtoxyh8pqzmfyf1j0 10 33649 256399 2026-11-03T05:40:03Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-11]] 256399 wikitext text/x-wiki Rime-ice-found-on-summit-cross.jpg hsc8n606gxquvsc730f9yofmhxcaric 10 33650 256400 2026-11-03T05:40:05Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-12]] 256400 wikitext text/x-wiki Mandrem Beach and Mandrem River, Mandrem, Goa, India (edit).jpg p1upxw0i5rndj63anzgh2od7cdqq3hr 10 33651 256401 2026-11-03T05:40:07Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-13]] 256401 wikitext text/x-wiki Wisła wczesnym ranem poniżej zapory w Łączanach pod Krakowem, 20250105 0832 6930.jpg kyklcm2usx3h0848yarzf2jvstwfqo8 10 33652 256402 2026-11-03T05:40:09Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-14]] 256402 wikitext text/x-wiki Jeseník train station 2025.01.jpg 1hm8z0chkgeu4y5pkcdgs3tvnjv3ige 10 33653 256403 2026-11-03T05:40:11Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-15]] 256403 wikitext text/x-wiki Bolsward, 13-05-2025. (actm.) 29.jpg aahpjvmhnnyicwsnb4a9yo5nxn8ex71 10 33654 256404 2026-11-03T05:40:12Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-16]] 256404 wikitext text/x-wiki RhB ABe 8-12 Malans winter.jpg mry9v7fd105q85cbrxy70u6uvpotoxq 10 33655 256405 2026-11-03T05:40:14Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-17]] 256405 wikitext text/x-wiki Ribeira da Janela (Madeira, Portugal), Ilheus da Rib -- 2025 -- 1582.jpg omvqcf0q0yu4ead6xkm2o5hz7ha2tmd 10 33656 256406 2026-11-03T05:40:16Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-18]] 256406 wikitext text/x-wiki Fosse n° 1 - 3 des mines d'Azincourt (78051).jpg ol7z5vfnyj28fzrsggr2diqg6eqyuar 10 33657 256407 2026-11-03T05:40:18Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-19]] 256407 wikitext text/x-wiki An Army CH-47 Chinook helicopter during a training exercise (210120-A-II094-096M).jpg tg58fv29xzoioa0cq3h7gfspj05lvdh 10 33658 256408 2026-11-03T05:40:20Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-20]] 256408 wikitext text/x-wiki Bohumil Kubišta - Svatý Šebestián (1912).jpg 9vuvs4jbfmgeuggpkbf8qytpzhv0a1d 10 33659 256409 2026-11-03T05:40:22Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-21]] 256409 wikitext text/x-wiki Beilstein - Maad - Blick aus Weinbergen auf Weide, Streuobst und Wald mit Raureif im Gegenlicht (1).jpg 3orqfk797qsj2w2r32c9s3n6kdjojuy 10 33660 256410 2026-11-03T05:40:24Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-22]] 256410 wikitext text/x-wiki Grey Bushchat in Sillery Gaon March 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg 8f4ktgfkusnqwqbwsxrizgm1d9ijtje 10 33661 256411 2026-11-03T05:40:26Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-23]] 256411 wikitext text/x-wiki Playa de la Cola del Caballo in La Unión, Murcia, Spain, 2022 January - 2.jpg 9imc8nr6kb76swarxsjt8bttin0uzo2 10 33662 256412 2026-11-03T05:40:27Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-24]] 256412 wikitext text/x-wiki 2020-01-24 01 STAR FLYER - IMO 8915433.jpg goxtvyg489yiq01f57762p3oa6i5hx7 10 33663 256413 2026-11-03T05:40:29Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-25]] 256413 wikitext text/x-wiki SE Morning View Sheikalmudi Feb26 A7CR 10377.jpg qespdo3a582l9frkt8w2xuidz02ilmm 10 33664 256414 2026-11-03T05:40:31Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-26]] 256414 wikitext text/x-wiki Idukki Dam Reservoir Hillview Pano Kerala Mar22 R16 05581-Pano.jpg edvj6cp1rqeuhtq9j8bkpexu4no2cld 10 33665 256415 2026-11-03T05:40:33Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-27]] 256415 wikitext text/x-wiki SulWitaCollage.jpg 5dfxyzwkwo0gxjkx5l3yq5zqzqjxmnz 10 33666 256416 2026-11-03T05:40:35Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-28]] 256416 wikitext text/x-wiki Узбекистан, Коканд, дворец Худояр-хана, детали (3).jpg r9797jgb1pxl0h1kueva09y8whyrf6p 10 33667 256417 2026-11-03T05:40:36Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-29]] 256417 wikitext text/x-wiki Going am Wilden Kaiser Panorama 2011-01-29.jpg tb8liszct10458jy86m0xeah54wwiwd 10 33668 256418 2026-11-03T05:40:38Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-30]] 256418 wikitext text/x-wiki North face of Mount Shasta at sunset-2175.jpg dqsu41h3nhj5j0eim26c060ylmbclj6 10 33669 256419 2026-11-03T05:40:40Z ԱշբոտՏՆՂ 139 Օրուան Պատկերը Ուիքիպահեստից, [[:commons:Template:Potd/2027-01-31]] 256419 wikitext text/x-wiki Techelsberg Sankt Martin Winterwald 31012015 750.jpg b8jocdljqcntv74vi90kv2dxbk19d0r 4 33670 256421 2026-11-03T08:18:39Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «* լոյս տեսած է Արա Զարեանի «Սիւնեաց Աշխարհի Բերդերը Թ-ԺԱ Դարեր» աշխատասիրութիւնը: Հատորը կարելի է անվճար ներբեռնել [https://arar.sci.am/dlibra/publication/466618/edition/432084 այս կայքէջէն]։ * Ալեք Վան Խաչատուրեանը, որ 5 տարեկանին դաշնամուրի նուագահանդէսով մը հանդէս եկած է Ամերիկայի Միաց...»: 256421 wikitext text/x-wiki * լոյս տեսած է Արա Զարեանի «Սիւնեաց Աշխարհի Բերդերը Թ-ԺԱ Դարեր» աշխատասիրութիւնը: Հատորը կարելի է անվճար ներբեռնել [https://arar.sci.am/dlibra/publication/466618/edition/432084 այս կայքէջէն]։ * Ալեք Վան Խաչատուրեանը, որ 5 տարեկանին դաշնամուրի նուագահանդէսով մը հանդէս եկած է [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ամերիկայի]] հռչակաւոր երաժշտական սրահներէն՝ «Carnegie Hall»-ի մէջ, իր առաջին նուագապնակը (album) հրապարակած է 5 տարեկանին, իսկ երկրորդը՝ 6 տարեկանին։ Երկրորդ նուագապնակը կը կոչուի «6», որ կը պարունակէ իր առաջին ստեղծագործութիւնը՝ «Սեպտեմբերի Ծառերը» (September Trees.)։ * [[Փարիզ|Փարիզի]] կեդրոնին մէջ [[Հռոմի Պապ|Հռոմի պապ]] [[Լեւոն ԺԴ. Պապ|Լեւոն ԺԴ.]] պապին մասնակցութեամբ մեծ բացօթեայ պատարագ տեղի ունեցած է: Քոնքորտի հրապարակին մէջ տեղի ունեցած արարողութեան աւելի քան 600 հազար մարդ մասնակցեցած է: * [[Հայաստան|Հայաստանի]] կառավարութիւնը հաւանութիւն տուած է 600 միլիոն դրամ յատկացնել «Հրազդան» մարզադաշտի վազքուղիի եւ անհրաժեշտ ենթակառուցուածքներու վերակառուցման համար: 8hcusu8xl7elcfiz7en7x511hpcwh8f