Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 1571 257341 245010 2026-11-06T13:22:01Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257341 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան''' (''Ղազարոս Աղաճանեան''<ref>[http://www.nytimes.com/1958/06/19/archives/marked-for-greatness-gregory-peter-xv-cardinal-agagianian.html Marked for Greatness: Gregory Peter XV Cardinal Agagianian]{{ref-en}}</ref>, [[18 Սեպտեմբեր]] [[1895 թուական|1895]], [[Ախալցխա]], [[16 Մայիս]] [[1971 թուական|1971]], [[Հռոմ]], [[Իտալիա]]), Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ կաթողիկոս պատրիարք (1937 - 1962), կարտինալ ([[1946 թուական]]էն սկսեալ), Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցւոյ հայազգի գործիչ: == Կենսագրութիւն == Նախահայրերը [[1828 թուական|1828]]-ի ռուս-թրքական պատերազմի օրերուն [[Կարին]]էն գաղթած էին Կովկաս: Փոքր տարիքին մահացաւ հայրը եւ փոքրիկ Ղազարոս եղբօր` Պետրոսի եւ քրոջ` Եղիսաբէթի հետ մնաց մօր` Իսկուհի Սարուխանեանի խնամքին տակ<ref>{{cite web | url=http://akhaltskha.net/load/aghajanyan_grigor_petros_aghajanyan_grigor_harowt39yowni_1895_1971_kardinal/1-1-0-9 | title=ԱՂԱՃԱՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ- ՊԵՏՐՈՍ (ԱՂԱՃԱՆԵԱՆ ԳՐԻԳՈՐ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԻ) (1895-1971) ԿԱՐՏԻՆԱԼ | accessdate= | archive-date=2016-05-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160524031256/http://akhaltskha.net/load/aghajanyan_grigor_petros_aghajanyan_grigor_harowt39yowni_1895_1971_kardinal/1-1-0-9 | dead-url=yes | archivedate=2016-05-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160524031256/http://akhaltskha.net/load/aghajanyan_grigor_petros_aghajanyan_grigor_harowt39yowni_1895_1971_kardinal/1-1-0-9 | deadurl=yes }}</ref>: Նախակրթութիւնը կը ստանայ ծննդավայրին Կարապետեան վարժարանին մէջ։ Կովկասի հայ կաթողիկէ կոչումներու յանձնախումբի տնօրէն հայր Սարգիս Տէր Աբրահամեան [[1906 թուական|1906]]-ին Ղազարոսը կ'ուղարկէ Հռոմ, ուսումը շարունակելու համար [[Ուրբանեան Համալսարան|Ուրպանեան համալսարան]]ին մէջ<ref>[http://www.liquisearch.com/what_is_agagianian What is agagianian?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407133932/http://www.liquisearch.com/what_is_agagianian |date=2019-04-07 }}{{ref-en}}</ref>: Յաջողութեամբ կ՛աւարտէ ուսումնարանը եւ այնուհետեւ կը հմտանայ իմաստասիրութեան եւ [[Աստուածաբանութիւն (130)|աստուածաբանութեան]] մէջ: [[23 Դեկտեմբեր]] [[1917]]-ին կը ձեռնադրուի քահանայ եւ կը վերակոչուի Ֆրանչիսկոս անունով<ref>{{cite web | url=https://books.google.am/books?id=ongwCgAAQBAJ&pg=PA7&dq=Agagianian#v=onepage&q=Agagianian&f=false | title=Lentz, Harris M. III (2009). "Agagianian, Gregory Peter XV". Popes and Cardinals of the 20th Century: A Biographical Dictionary. McFarland. p. 7 | accessdate=}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bagag.html | title="Grégoire-Pierre XV (François) Cardinal Agagianian †" | accessdate=}}{{ref-en}}</ref>: Առաջին համաշխարհային պատերազմին պատճառով կը մնայ Հռոմ եւ Լատերանեան համալսարանին մէջ կը հետեւի իրաւագիտութեան դասընթացքներուն: [[1919]]-ին կը ստանայ քաղաքական եւ եկեղեցական իրաւագիտական մասնագէտի վկայականը: Նոյն տարին կը վերադառնայ [[Կովկաս]] եւ [[Թիֆլիս]]ի Սուրբ [[Գրիգոր Լուսաւորիչ]] կաթողիկէ եկեղեցւոյ հովիւ կը նշանակուի: Կը նշանակուի փոխ առաջնորդ եւ նոյն տարուան վերջաւորութեան՝ առաջնորդ: Կ՛այցելէ հիւսիսային [[Հայաստան]], ուր կը բանայ Ալիշանեան դպրոցը, բայց խորհրդային իշխանութեան արգելքին պատճառով դպրոցը կը փակուի: == Գործունէութիւն == [[1921]]-ին Հռոմ կը կանչուի եւ իրեն կը վստահուի Հայ Եկեղեցական վարժարանի փոխ տեսուչի պաշտօնը: [[1932]]-ին ան նոյն վարժարանին տեսչական պաշտօնը կը վարէ: Միաժամանակ դասախօսի պաշտօն կը վարէ Պապական Աստուածաբանական վարժարանին մէջ<ref>{{cite web | url=http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1946.htm | title=The Cardinals of the Holy Roman Church. AGAGIANIAN, Grégoire-Pierre XV | accessdate= | archive-date=2016-05-07 | archive-url=https://archive.today/20160507211605/http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1946.htm%23Spellman | dead-url=yes }}{{ref-en}}</ref>: [[1934]]-ին իբրեւեւ պապական նուիրակ առաջին անգամ ըլլալով [[Լիբանան]] կ՛այցելէ: [[1935]]-ին վերադարձաւ եւ նոյն տարուան Յուլիսին [[Քոմանա]]յի եպիսկոպոս ձեռնադրուեցաւ: [[Աւետիս Պետրոս ԺԴ. Արփիարեան]] պատրիարքի վախճանումէն ետք, [[1937]]-ին, հայ կաթողիկէ եկեղեցւոյ պատրիարք կ՛ընտրուի, ստանալով Գրիգոր Պետրոս անունը: Գրիգոր Պետրոս ԺԵ. Աղաճանեան պատրիարք կը նուիրուի իր համայնքին, շինելով եկեղեցիներ, դպրոցներ եւ [[Զմմառու Պատրիարքական Միաբանութիւն|Զմմառ]]ի աղջկանց որբանոցը: Պիոս ԺԲ. պապ [[18 Փետրուար]] [[1946]]-ին զինք կը նշանակէ տիտղոսաւոր կարտինալ եւ ծիրանագոյն գլխարկ կը շնորհէ անոր: Կարտինալ Աղաճանեան կը դառնայ համաշխարհային համբաւի տէր հոգեւորական եւ կ՛այցելէ զանազան ցամաքամասեր: Պիոս ԺԲ. պապ [[1955]]-ին զայն նշանակեց Արեւելեան եկեղեցիներու կանոնագիրի պատրաստութեան յանձնախումբի նախագահ: [[1958]]-ին պապը անոր կը վստահի Հաւատոյ տարածման միաբանութեան տեսուչի պաշտօնը: [[1962]]-էն [[1965]], Վատիկանի տիեզերական Բ. ժողովին գործօն մասնակցութիւն բերաւ եւ համակարգող յաձնախումբին անդամ եղաւ: [[1962]]-ին հրաժարեցաւ պատրիարքութենէն եւ մնաց Հռոմ, Լեւոնեան վարժարանին մէջ: == Վախճանումն ու յուղարկաւորութիւնը == Կեանքին վերջին տարիներուն կարտինալը կը տառապի սուր ցաւերէ: Ան իր աչքերը կը փակէ [[16 Մայիս]] [[1971]]-ին: Յուղարկաւորութիւնը տեղի կ՛ունենայ [[21 Մայիս]] [[1971]]-ին, [[Վատիկան]]ի Սուրբ Պետրոսի մայր տաճարին մէջ։ Ներկայ կ՛ըլլան մօտաւորապէս 30 կարտինալներ, նոյնչափ եպիսկոպոս-արքեպիսկոպոսներ, զանազան միաբանութեանց ներկայացուցիչներ, մայրապետներ, վարդապետներ, հաւատացեալներ, ինչպէս նաեւ դիւանագիտական կազմի հիւպատոսներ եւ ներկայացուցիչներ: Ներկայ կ՛ըլլան նաեւ հայ կաթողիկէ պատրիարք Իգնատիոս Պետրոս ԺԶ. Պաթանեան, բազմաթիւ հայ կաթողիկէ արքեպիսկոպոսներ եւ եպիսկոպոսներ, Էջմիածնի եւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսները ներկայացնող եպիսկոպոսներ, հայ քոյրեր եւ Հռոմի հայ համայնքներուն անդամները, մայրաքաղաքին մէջ գտնուող բոլոր արեւելեան եպիսկոպոսները, [[Եւրոպա]]յի ուքրանացիներու առաջնորդ Ժան Պիւքօ, Հռոմի Լեւոնեան վարժարանի մեծաւոր հայր [[Ներսէս Սէթեան]]` ուսուցիչներու եւ աշակերտներու պատուիրակութեամբ մը եւ Հաւատոյ տարածման միաբանութեան պատկանող բարձրաստիճան եկեղեցականներ, որոնց 12 տարի, ղեկավարը եղած էր կարտինալ Աղաճանեան: Վատիկանի մէջ Լիբանանի դեսպան Նեճժպ Տահտահ եւս ներկայ կ՛ըլլայ յուղարկաւորութեան. ինչպէս նաեւ Պէյրութի հայ կաթողիկէ երեսփոխան եւ նախկին նախարար Ժոզեֆ Չատէր, որ կը գլխաւորէր լիբանանեան մայրաքաղաքի հայ համայնքին պատկանող երեսուն հոգինոց պատուիրակութիւնը: == Սրբադասում == Աղաճանեանի սրբութեան համբաւը կ'աճի իր մահէն ետք, եւ բազմաթիւ հաւատացեալներ կը վկայեն անկէ շնորհք ու բարիք ստանալուն մասին՝ իր ենթադրեալ սրբութեան միջոցով եւ իրենք զիրենք աւելի մօտ զգալուն Աստուծոյ: 28 Հոկտեմբեր 2022-ին, Ռաֆայէլ Պետրոս ԻԱ. Կաթողիկոս- Պատրիարքը կը հետապնդէ Աղաճանեանի երանացման եւ սրբադասման դատը, Լատերանի Ս. Յովհաննէս աթոռանիստ եկեղեցւոյ մէջ թեմական քննարկումները սկսելով՝ անոր կեանքին, առաքինութեան, սրբութեան համբաւին եւ անոնց նշաններուն վերաբերեալ: Այս գործընթացին ատեն, Կարդինալին մարմինը կը վերաքննուի՝ հարազատութիւնը փաստելու համար, ապա անոր դամբարանը կը պատրաստուի, որպէսզի փոխադրուի անոր հոգեւոր հայրենիքը՝ Լիբանան: 12 Սեպտեմբեր 2024-ին, Աղաճեան Կարդինալ Կաթողիկոս Պատրիարքին աճիւնները կը ժամանեն Պէյրութ:<ref>{{Cite web|url=https://www.lbcgroup.tv/watch/chapter/71264/176177/late-cardinal-gregorio-pietro-agagianian-returns-from-rome-to-lebanon/en|title=Late Cardinal Gregorio Pietro Agagianian returns from Rome to Lebanon {{!}} Late Cardinal Gregorio Pietro Agagianian returns from Rome to Lebanon|website=LBCIV7|language=en|accessdate=2024-09-14}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Աղաճանեան, Գրիգոր Պետրոս}} [[Ստորոգութիւն:18 Սեպտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:16 Մայիսի մահեր]] rxafkk6ehoktq9erjj49fgbeox1zjde 0 2172 257302 249840 2026-11-06T12:10:37Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257302 wikitext text/x-wiki == Անուանում == Ճշգրիտ ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ. առաջին յիշատակութիւնները [[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագաւորութեան]] շրջանէն են։ Ըստ ժողովրդական ստուգաբանութեան, «Արցախ» անուանումը կը նշանակէ Առանի ծառաստան<ref>Շահեն Մկրտչյան, «Արցախի գանձերը», Երեւան 2000 - Տիգրան Մեծ հրտ., էջ 10։</ref>։ Աւանդութեան համաձայն Առանը հայոց [[Վաղարշակ արքայ]]ի<nowiki/>ն կողմէն նշանակուած [[Մեծ Հայք]]ի հիւսիս արեւելեան նահանգներու նախարարն էր՝ [[Սիսակեան տոհմ]]էն<ref>[[Ղևոնդ Ալիշան]], «Արցախ», գրաբարից թարգմանեց Գ. Բ. Թորոսյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն – 1993, էջ 8։</ref>։ Առանը, որ աւանդօրէն կը համարուի [[Առանշահիկներ]]ու եւ անոնցմէ ճիւղաւորուած Արցախի միջնադարեան իշխաններու ու մելիքներու նախահայրը, կը պատկանէր [[Հայկ Նահապետ|Հայկ նահապետի]] զարմին, ուստի եւ միջնադարեան պատմիչները Արցախի իշխանները կը կոչեն «Հայկազեանք»<ref name="aguank">[[Մովսես Կաղանկատվացի]], «Աղուանից աշխարհի պատմութիւն», 1.4, 1.18, 3.22։</ref>։ «Ղարաբաղ» տեղանունը յստակ ստուգաբանութիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան կը թարգմանուի իբրեւ «''Սեւ այգի''»<ref>Robert H. Hewsen, ''Armenia: a Historical Atlas.'' University of Chicago Press, 2001, pp. 119–120.</ref>։ Ըստ երկրորդ ստուգաբանութեան՝ «բաղ» արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]], Արցախի, [[Գանձակ]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Եւ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ» տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերէն «բերդ» բառի թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշէն), իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերու մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նուաճողներու կողմէն չէ թարգմանուած։ Այսպէս Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է<ref>Լևոն Հարությունյան, Նշխարներ Արցախի բանահյուսության</ref>։ == Պատմութիւն == === Հին շրջան === ==== Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին ==== Ք.Ա. 3-1 հազարամեակներուն հանդէս կու գան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կ'առանձնանար [[Վան]]ի կամ Արարատի թագաւորութիւնը (Ուրարտու)<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 32</ref>։ Ուրարտական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. 9-6 դարերուն) Արցախ ծանօթ էր Ուրտեխէ-Ուրտեխինի անունով։ Արցախի՝ իբրեւ [[Հայաստան]]ի մաս, յիշատակումներ կան [[Ստրաբոն]]ի, [[Դիոն Կասիոս]]ի, [[Պլինիոս Աւագ]]ի, [[Պլուտարքոս]]ի եւ այլ հին հեղինակներու աշխատանքներուն մէջ, ինչպէս նաեւ [[Արգիշտի Ա]].-ի՝ [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մէջ, ուր խօսուած է [[Զառ քաղաք]]ի մասին։ Ըստ պատմաբան Վ. Բալայեանի անիկա կը համընկնի Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աւանի եւ ներկայիս [[Քարվաճառ]]ի [[Զառ գիւղ]]ին հետ։ ==== Երուանդունիներու օրով ==== Ք.ա. 4-րդ դարուն արդէն [[Երուանդունիներ]]ու թագաւորութեան օրով, նոյնպէս վկայութիւններ կան, որ հայկական պետութեան կազմին մէջ կը մտնէին Արցախը եւ [[Ուտիք]]ը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 34</ref>։ Այդ մասին կը փաստեն յոյն պատմագիր եւ աշխարհագիր Ստրաբոնի վկայութիւնները, ուր ան Արցախը կը ներկայացնէ իբրեւ [[Մեծ Հայք]]ի կազմին մէջ գտնուող նահանգ՝ Օրխիստինա - Արցախ։ ==== Արշակունեաց հարստութեան օրով ==== 66 -ին, [[Արշակունեաց հարստութիւն|Արշակունեաց հարստութեան]] շրջանին, Արցախը նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէջ<ref>Մկրտչյան. Շ., «Արցախ», Երեւան, 1991, էջ 26</ref>։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէական կայսր՝ [[Ներոն կայսր|Ներոնի]] ժամանակներէն [[Հռոմ]]ի մէջ պահպանուած պատի մը վրայ փորագրուած աշխարհի [[մարմար]]է քարտէսը, ուր կը նշուի, թէ Արցախը [[Արշակունեաց Հայաստան]]ի յառաջատար նահանգներէն մէկն է։ ==== Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք ==== [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի թագաւորութեան]] բաժանումէն ետք (387 թուական) Արցախ մաս կը կազմէ Արեւելահայկական թագաւորութեան, որ ա'լ շուտով կ'իյնայ [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի տիրապետութեան տակ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 78</ref>։ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով՝ Արցախ կը շարունակէ պայքարիլ եւ պահպանել իր հայկականութիւնը։ Այդ մասին կը փաստեն [[Կորիւն]]ի վկայութիւնները, որոնց համաձայն [[Մեսրոպ Մաշտոց|Մ. Մաշտոց]] լուսաւորական գործունէութիւն կը ծաւալէր Արցախի մէջ, որ այդ օրերուն կը կոչուէր Փոքր Սիւնիք։ Եւ ըստ աւանդութեան նոյն նահանգին Հաբանդ գաւառի [[Ամարասի վանք|Ամարաս գիւղաքաղաքին]] մէջ [[Մեսրոպ Մաշտոց]] կը բանայ իր առաջին դպրոցներէն մէկը։ 451-ին օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկիզբ առած քաղաքական անկայունութիւններէն՝ [[Կուր]]ի աջափնեայ Արցախ եւ [[Ուտիք]] նահանգներու [[Առանշահիկ]] հայ իշխանական տոհմը ինքզինք կը յայտարարէ իբրեւ թագաւորութիւն։ Նոյնինքն Առանշահիկներն ալ կը կամզակերպեն Արցախի հայութեան հակապարսկական ընդվզումները, զորս կը գլխաւորէր [[Վաչէ Առանշահիկ թագաւոր]]ը՝ [[Վարդան Մամիկոնեան]]ի համախոհներէն մէկը։ Զօրավարին մահէն ետք Արցախ աշխարհը պարսկական հետագայ ասպատակութիւններէն պաշտպանելու եւ ազատագրական պայքարներու միջոցով անկախութիւն հաստատելու նպատակով՝ Վաչէ Առանշահիկը կեղծ ուրացութեան ուղին կը բռնէ եւ նոյնիսկ կ'ամուսնանայ Պարսկաստանի թագաւոր՝ [[Յազկերտ Բ.]]-ի քրոջ աղջկան հետ։ Սակայն 457-ին Յազկերտ Բ.-ի մահէն ետք, օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկսած գահակալական կռիւներէն՝ Վաչէ կը վերադառնայ քրիստոնէական-լուսաւորչական կրօնին եւ ապստամբութիւն կը բարձրացնէ պարսիկներուն դէմ։ Վաչէէն ետք շուրջ 30 տարուան անիշխանութենէ ետք, Հայոց Արեւելեան աշխարհին մէջ թագաւոր կը դառնայ անոր եղբօր որդին՝ Վաչագանը։ Այդ օրերուն բուն Մեծ Հայքի եւ կեդրոնական նահանգներուն մէջ հայկական պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ [[Վաչագան Բարեպաշտ]]ին թագաւորութիւնը հայահաւաք կեդրոնի դեր կը կատարէր։ Անոր կառավարման տարիները աչք կը մտնեն սահմանադրական ու կրօնական բարեփոխումներով եւ տնտեսական ու մշակութային կեանքի վերելքով։ Եւ այսպէս մինչեւ Զ. դարու կէսերը Արցախ աշխարհի մէջ տեւական խաղաղութիւն եւ ինքնավարութիւն կը տիրէր։ Սակայն ամէն ինչ կը փոխուի Է. դարու սկիզբը, երբ Հայոց երկիր կը ներխուժեն արաբները։ === Միջնադար === ==== Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին ==== 652 -ին [[Թէոդորոս Ռշտունի]]ն [[Ասորիք]]ի եւ [[Վերին Միջագետք]]ի կառավարիչ [[Մուավիայ]]ի հետ կը ստորագրէ պայմանագիր մը, որուն միջոցով Հայաստան կը պահպանեց իր ներքին ինքնավարութիւնը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 85</ref>։ Սակայն [[Սեբէոս]]ի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստան Սիւնիքէն եւ Արցախէն զատ կը դիտարկուէր։ Իրավիճակը կը փոխուի Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք, երբ գահ կը բարձրանայ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան կը յաջողի իր իշխանութեան տակ դնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները, ներառեալ՝ Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ընդվզումները վերջնականապէս կ'ունենան իրենց արդիւնքը եւ 885-ին արաբական խալիֆայութիւնը կը ճանչնայ [[Աշոտ Ա. Բագրատունի]]ի Մեծ Հայք նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպէս Հայաստան կը վերականգնէ իր անկախութիւնը, եւ Արցախ աշխարհը դարձեալ կը յայտնուի համահայկական պետութեան կազմին մէջ։ ==== Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն ընթացքին ==== Ամէն ինչ կը փոխուի ԺԱ. դարուն՝ [[սելճուք-թուրքեր]]ու արշաւանքներուն ատեն<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 114</ref>: [[Տուղրիլ բեկի|Տուղրիլ բէկի]] (1025-1063 ) կառավարման տարիներուն սելճուք-թուրքերը կ'աւերեն Հայաստանի կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային շրջանները, սակայն Արցախ դեռ կը շարունակէր անվնաս մնալ։ 1064-ին սելճուք-թուրքերու մեծաքանակ զօրքերը՝[[Ալփասլան]]ի գլխաւորութեամբ սուրի ու գերութեան կը մատնեն Արցախը։ ԺԲ. դարու սկիզբներէն, սելճուք-թուրքերու կայսրութեան քայքայման զուգընթաց, կը հզօրանար վրացական թագաւորութիւնը։ Հայ ժողովուրդը, մնալով սելճուք-թուրքերու գերիշխանութեան տակ՝ չէր համակերպեր այդ կացութեան հետ։ ==== Զաքարեաններու օրով ==== Հայերուն անհրաժեշտ էր Վրաստանի օգնութեամբ թօթափել սելճուք-թուրքերու լուծը։ Եւ հայ-վրացական ռազմա-քաղաքական համագործակցութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան վրաց արքունիքին մէջ ծառայող հայ իշխանները, յատկապէս [[Զաքարեաններու տոհմ]]ի ներկայացուցիչները<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 118</ref>։ ԺԲ. դարու 90-ական թուականներուն նոր թափ կը ստանայ Հայաստանի ազատագրման եւ հայկական պետականութեան վերածնունդի ապահովման գործը։ Հայ-վրացական միացեալ ուժերու կողմէ կ'ազատագրուէին հայկական տարածքները, որոնց մէջ էր նաեւ Արցախը։ Սակայն Զաքարեանները չեն յաջողիր միաձոյլ կեդրոնաձիգ պետութիւն մը ստեղծել։ Այդ իսկ պատճառով հայոց միասնութիւնը պահելու համար Զաքարեան իշխանները խնամիական կապեր կը ստեղծեն գաւառային հզօր իշխանական տոհմերու հետ։ Այս ժամանակաշրջանին Արցախի մէջ գտնուող երեք իշխանութիւնները՝ Ներքին Խաչէն, [[Հաթերք]] եւ Վերին Խաչէն, տարբեր յարաբերութիւններ ունէին Զաքարեաններուն հետ։ Վերին Խաչէնը (Ծարա), որ ազատագրուած էր Զաքարեաններու օգնութեամբ, կ'ընդունէր վերջիններուս գերագահութիւնը։ Միջին Խաչէնի կամ Հաթերքի իշխանութեան տիրոյթները ժամանակի ընթացքին կը բաժանուին Վերին Խաչէնի եւ Ներքին Խաչէնի միջեւ։ Վերջինիս իշխանական տան ներկայացուցիչները Արցախի միւս իշխանութիւններուն համեմատ առաւել մեծ ինքնուրոյնութիւն ունէին։ Ներքին Խաչէնը տնտեսական եւ մշակութային աննախադէպ վերելք կ'ապրի Հասան-Ջալալի օրով։ Այդպիսի զարգացման շնորհիւ երկրամասը կը ստանայ նաեւ քաղաքական անկախութիւն, զոր կ'ընդունէին նոյնիսկ վրաց թագաւորները։ [[Պատկեր:Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg|մինի|աջից|300px|'''Արցախը [[Զաքարեան իշխանապետութիւն|Զաքարեան իշխանապետութեան]] կազմին մէջ, ԺԳ. դար''']] Է. դարէն մինչեւ Թ. դարասկիզբը Արցախ կը գտնուէր [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] տիրապետութեան տակ՝ [[Արմինիա կուսակալութիւն|Արմինիա կուսակալութեան]] կազմին մէջ։ Այդ շրջանին բազմացեղ ըլլալով (Արցախի մէջ՝ հայեր, այլ գաւառներու մէջ՝ աղուանական եւ իրանական ցեղեր) Աղուանէն թագաւորութեան մասը գտնուած է իշխող [[Միհրանեան տոհմ]]ին տիրապետութեան տակ։ ==== Մոնկոլական արշաւանքներու ընթացքին ==== 1221-ին Կոտման (Թոուզ) գետին մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին, հայ-վրացական միացեալ ուժերը պարտութիւն կը կրեն, որմէ ետք մոնկոլները կը սկսին ասպատակել Հայաստանն ու Վրաստանը։ Երկրորդ արշաւանքին ընթացքին կը գրաւեն նաեւ Արցախը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 125-136</ref>։ Եւ հակառակ այն իրողութեան, որ իշխանութիւնները կորսնցուցած էին իրենց ինքնավարութիւնը, ժողովուրդը կը շարունակէր յամառ դիմադրութիւն ցուցաբերել։ Իրավիճակը աւելի կը բարդանայ, երբ [[Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ|մոնկոլները]] Ղազան խանի օրով պաշտօնապէս կ'ընդունին [[Իսլամութիւն|մահմետականութիւնը]]։ Ազգային եւ ընկերային ճնշումներուն վրայ կ'աւելնան կրօնական հալածանքները։ 1386-ին [[Լենկ-Թիմուր]], գրաւելով [[Թաւրիզ]]ը՝ կ'անցնի [[Արաքս]]ը եւ կը մտնէ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], եւ անկէ ետք անոր զօրքերը կը ներխուժեն Արցախ եւ կը գրաւեն Վերին Խաչէնը։ Իրավիճակը կը փոխուի Լենկ-Թեմուրի մահէն ետք, երբ անոր հսկայածաւալ պետութիւնը կը սկսի քայքայուիլ։ ԺԵ. դարուն [[Կարա-Կոյունլի]] տիրակալներու իշխանութեան տակ հայերը համեմատաբար լաւ վիճակի մէջ կը գտնուին։ Կարա-Կոյունլուները գիտակցելով իրենց տիրապետութեան տակ ինկած երկիրներու քայքայուած տնտեսութեան վերականգնման եւ պետական գանձարանը լեցնելու կարեւորութիւնը՝ համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն կը վարէին հայ իշխաններուն նկատմամբ։ Անոնք պետական բարձր պաշտօններու վրայ կը նշանակէին հայ նախարարական անուանի տուներու ներկայացուցիչներ եւ շատերը կը դարձնեն իրենց նախկին տիրոյթներու տնօրէններ ու լիիրաւ իշխաններ։ Նոյն իրավիճակը կը տիրէր նաեւ ակ-Կոյունլիի տիրապետութեան շրջանին։ Այս ժամանակաշրջանին կը վերականգնուին Ներքին Խաչէնի եւ Վերին Խաչէնի իշխանական տուներու ներկայացուցիչներուն իրաւունքները։ ԺԴ.- ԺԵ. դարերուն հայ նախարարական տուներու զգալի մասը կը կորսնցնէ իր ինքնավարութիւնը՝ զայն զիջելով Հայաստանին տէր դարձած քոչուոր ցեղերու աւագանիին։ Հակառակ անոր, որ Արցախի լեռնային գաւառներուն մէջ Առանշահիկներու իշխանական տուներու առանձին ճիւղեր կը յաջողին ընդդիմանալ եկուորներու ճնշումներուն եւ պահպանել երկրամասին պետական հիմնարկներու կենսունակութիւնը։ Այդ մասին կը վկայէ կարա-Կոյունլիի Ջեւանշահի հրովարտակը, որմով կը ճանչցուի լեռնային Արցախի տէր մելիքներու իշխանութիւնը։ === Թուրք-պարսկական պատերազմներ === ԺԶ.-ԺԷ. դարերուն Հայաստան կը դառնայ թուրք-պարսկական պատերազմներու թատերաբեմ։ 1555-ին պատերազմող կողմերը [[Ամասիա|Ամասիոյ]] մէջ հաշտութիւն կը կնքեն<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 144</ref>։ Անդրկովկաս կ'անցնի Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ ԺԶ. դարուն պարսկահպատակ տարածքներուն մէջ կը ստեղծուին ռազմա-վարչական երեք միաւորներ՝ [[Շիրւանի]], [[Չուխուր Սադի]] (Երեւան եւ [[Նախիջեւան]]) եւ Ղարաբաղի բեկլարբեկութիւնները։ 1580-ին թուրք զօրավար Մուսթաֆա Լալա-փաշայի զօրքերը կը ներխուժեն Ղարաբաղ, այնուհետեւ կ'աւերեն [[Երեւան]]ը ու կը հասնին [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]։ Հայոց հողին վրայ թուրք-պարսկական բախումները կը շարունակուին մինչեւ 1639 եւ կ'աւարտին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կնքուած հաշտութեան պայմանագիրով։ Պարսկաստանի կ'անցնին Հայաստանի արեւելեան նահանգները՝ [[Գուգարք]]ը, [[Շիրակ]]ը, [[Արարատեան դաշտ]]ը, Սիւնիքն ու Արցախը եւ [[Վասպուրական]]ի արեւելեան հատուածը։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ, գտնուելով պարսկական տիրապետութեան տակ՝ Արցախի մելիքութիւնները ունէին ներքին ինքնավարութիւն եւ անոր հետ իսկ կը ստեղծէին ինքնատիպ մշակոյթ մը։ Երկրամասին մէջ խաղաղութիւն պահպանելու համար, Արցախի մելիքները լեռնային անմատչելի ծերպերուն մէջ տասնեակ ամրոցներ կառուցած էին։ === Սղնախներու ձեւաւորումը === ԺԸ. դարու սկիզբներուն օգտուելով Պարսկաստանի ներքին երկպառակտութիւններէն ու աֆղաններու հետ պատերազմներէն՝ Արցախի մելիքները աւելի մեծ ինքնուրոյնութիւն ձեռք կը բերեն։ Անոնք կը հրաժարին Պարսկաստանի հարկեր վճարելէն, եւ այս մէկը կը նպաստէ Արցախի հայ բնակչութեան տնտեսական վիճակին բարելաւման։ Այդ շրջանին պարբերաբար կրկնուող աւերիչ արշաւանքները դիմակալելու նպատակով՝ Արցախի մելիքները կը միաւորուին եւ կը ստեղծեն զինուորական միասնութիւն, որ պատմութեան մէջ ծանօթ է Սղնախներ անունով<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 152</ref>։ Ծանօթ են [[Գիւլիստան]]ի, [[Ջրաբերդ]]ի, Աւետարանոցի, [[Շուշի]]ի, [[Բադարա գիւղ]]ի մօտակայքը, [[Հերհեր գիւղ(արեւմտահայրեէն)|Հերհեր]] ու [[Ծովատեղ գիւղ|Ծովատեղ]] գիւղերու թիկունքին, [[Տող գիւղ|Տող]] եւ [[Տումի գիւղ|Տումի]] գիւղերու սղնախները։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ ինքնավարութեան տեղական մարմինները իրենց ուժերը կը համախմբէին Լեռնահայաստանի մէջ պարսկական իշխանութիւնը վերացնելու համար։ 1723-ին Արցախի սղնախականները ստիպուած էին դիմակալելու թուրքերուն, որոնք յամառօրէն կը փորձէին հասնիլ [[Կասպից ծով]]ու ափերը։ Հայերը կը յաջողին պարտութեան մատնել թուրքերը, եւ վերջիններս կը նահանջեն։ Ամէն ինչ կը փոխուի 1726 -ին՝ Կ.Պոլսոյ մէջ կնքուած ռուս-թրքական պայմանագիրէն ետք, երբ Թուրքիոյ կ'անցնին այսրկովկասեան տիրոյթները՝ ներառեալ [[Թիֆլիս]], [[Գանձակ (արեւմտահայրեէն)|Գանձակ]], [[Նախիջեւան]] քաղաքները, Ղարաբաղի ու [[Ղափանի մարզ|Ղափանի]] մարզերը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 157</ref>։ === Մելիքութիւններ === Հայկական սղնախները մարտեր կը մղէին թուրքերուն դէմ, եւ վերջ ի վերջոյ անոնց հիմքին վրայ կը ծնի վարչաքաղաքական նոր միաւոր մը՝ Խամսայի մելիքութիւնները, որոնք հետագայ տասնամեակներուն կը դառնան հայ ազգային ազատագրական պայքարի նոր հանգրուաններ։ Նադիր շահը յաղթանակ կը տանի թուրքերուն դէմ։ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կառավարութիւնը]] ի վիճակի չըլլալով՝ ստիպուած կը շարունակէ պատերազմը եւ 1736-ին [[Էրզրում]]ի մէջ հաշտութեան պայմանագիր կը կնքէ պարսիկներուն հետ։ Այս պայմանագիրին մէջ թուրքերը պարսիկներուն կը յանձնեն Արեւելեան Հայաստանը (Երեւանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանը), Վրաստանի մէկ մասը, Գանձակը, Շամախին եւ Ատրպատականը։ [[Նադիր շահ]]ի օրով եւ անոր հովանաւորութեամբ 1735 -ին հինգ (Խամսայի) հայկական մելիքութիւնները (Գիւլիստան, Ջրաբերդ, Խաչէն, Վարանդա, Դիզակ) կը միաւորուին մէկ ռազմաքաղաքական եւ վարչական միաւորի մէջ եւ իրենց ծաղկման եւ հզօրութեան գագաթին կը հասնին ԺԸ. դարու աւարտին<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 204</ref>։ Այսպիսով կը ձեւաւորուի հինգ մելիքութիւններէ կազմուած նահանգը, որուն կեդրոնը [[Տող գիւղ|Տող]] աւանն էր։ Այս կազմաւորումը Դիզակի Մելիք-Եգանի գլխաւորութեամբ կը ճանչցուի իբրեւ հայկական ինքնավար երկիր մը, որուն սահմանները կ'երկարէին [[Գանձակ]]ի մատոյցներէն մինչեւ [[Արաքս գետ]]ը։ [[Մելիք-Եգան]]ը, Նադիրէն խանական տիտղոս ստանալով՝ մինչեւ 1744 կը գլխաւորէ Խամսայի մելիքութիւնները։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Նադիր շահի սպանութենէն ետք, երբ Պարսից երկիրին մէջ առաջացած անիշխանութեան հետեւանքով պատմութեան թատերաբեմ կը բարձրանայ Փանահ խանը, որուն նպատակն էր գրաւել լեռնային Արցախը։ Խամսայի մելիքները չհանդուրժեցին Փանահի այս քաղաքականութիւնը եւ զինք ետ մղեցին Արցախի լեռնային հատուածներէն։ Այդ ժամանակաշրջանին մելիքներու միջեւ առաջացած գժտութիւններուն հետեւանքով՝ [[Փանահ խան]]ը հնարաւորութիւն կը ստանայ տիրանալու Արցախին։ Վարանդայի մելիք՝ Շահնազարը, Փանահին նուիրաբերեց Շուշի բերդը, եւ այդ քայլը աւելի սրեց Արցախի ներքաղաքական կեանքը։ Շուտով Փանահ ինքզինք հռչակեց խան եւ Պարսից շահին միջոցով հայ մելիքներուն ստիպեց ընդունիլ իր գերիշխանութիւնը։ Այդպէս [[Խամսայի մելիքութիւններ|Խամսայի մելիքութիւնը]] թուլցաւ եւ սկսաւ կործանիլ։ 18-րդ դարուն վերջերուն Իրանի մէջ գահին տիրելու համար նորէն պայքար կը սկսի եւ [[1794]] -ին Աղա Մուհամմադ խանը ինքզինք շահ կը հռչակէ։ Վերջինիս կ'անհանգստացնէին ռուսական կողմնորոշում ունեցող Արցախի մելիքները։ Ան մելիքներուն խոստացաւ հաստատել իրենց իշխանութիւններուն մէջ, եթէ անոնք օգնեն տապալելու Իպրահիմ խանը։ Սակայն Արցախի մելիքները հաստատօրէն մերժեցին Պարսից շահին պահանջը, որուն պատճառով [[1795]] -ին շահը պաշարեց Շուշիի ամրոցը, սակայն յաջողութեան չհասաւ։ Յետագային Աղա Մուհամմատ խանը նորէն կը յարձակի Շուշիի վրայ՝ այս անգամ արդէն յաջողութեան հասնելով։ Ան կը հաստատուի Շուշի, սակայն որոշ ժամանակ ետք դաւադրաբար կը սպաննուի։ === Ռուսական նուաճում === ==== Ռուս-պարսկական պատերազմներուն ժամանակ ==== Աղա Մուհամմատ շահի սպանութենէն ետք իշխանութեան գլուխ կ'անցնի Ֆաթալի շահը, որ կը փորձէ ամրապնդել Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը Այսրկովկասի մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանին ռուս-պարսկական խորացող հակասութիւնները կը վերածուին երկարատեւ պատերազմի (1804-1813)<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 200</ref>։ 1804-1813 ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտին՝ 12 Հոկտեմբեր 1813 -ին Գիւլիստանի հաշտութեան պայմանագրով Արցախը կ'անցնի Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Այդ պայմանագիրը կը վկայէ, որ Արցախը առանձին ազգային-պետական միաւորի կարգավիճակով է անցած է Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ 1828 -ին, [[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի պայմանագրով]] վերջ կը դրուի ռուս-պարսկական պատերազմին։ Հայաստան, մէկընդմիշտ կ'ազատագրուի պարսկական լուծէն։ Սակայն հայերու վիճակը ռուսական լուծի տակ աւելի վատթարացաւ։ ==== Ռուսական կայսրութեան տարիներուն ==== 1840-1917 թուականներուն շարք մը վարչատարածքային բաժանումներ կատարուեցան Ցարական Ռուսաստանի կողմէն, որոնց իբրեւեւ արդիւնք Ղարաբաղը մէկի կը վերածուի [[Կասպիական մարզ]]ի, մէկ՝ [[Շամախի նահանգ]]ի, մէկ՝ [[Ելիզաւետպոլի նահանգ]]ի կազմին մէջ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 242-243</ref>։ ։ Փետրուարեան բուրժուա-ժողովրդապետութեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք Ժամանակաւոր կառավարութիւնը 9 մարտ 1917 -ին ստեղծեց [[ԱնդրԿովկաս|Անդրկովկասեան]] յատուկ կոմիտէ (Օզակոմ), որուն կարգադրութեամբ ստեղծուեցան գաւառային, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէ։ իբրեւեւ արդիւնք, Անդրկովկասի մէջ ստեղծուեցան երեք ազգային պետութիւններ՝ Հայաստանի, [[Ազրպէյճան]]ի եւ Վրաստանի հանրապետութիւնները։ Իսկ արցախահայերը իրենց ներքին կեանքը վարելու համար ստեղծեցին Ղարաբաղի Ազգային գրասենեակ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 296</ref>։ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչութիւնը, որուն 95%-ը հայեր էին, գումարեցին իրենց առաջին համագումարը, որ Լեռնային Ղարաբաղը հռչակեց անկախ վարչաքաղաքական միաւոր, ընտրեց Ազգային խորհուրդ եւ կառավարութիւն։ 1918-1920 Լեռնային Ղարաբաղը ունէր պետականութեան բոլոր ատրիբուտները՝ ներառեալ բանակն ու օրինական իշխանութիւնները<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 298</ref>։ ։ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդի խաղաղ նախաձեռնութիւններուն ի պատասխան, Ազրպէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը դիմեց ռազմական գործողութիւններու։ Մայիս 1918 -էն մինչեւ ապրիլ 1920 թուականը Ազրպէյճանի եւ անոր սատարող Թուրքիոյ զինուած ստորաբաժանումները հայ բնակչութեան հանդէպ իրագործեցին բռնութիւններ եւ ջարդեր։ Սակայն, անոր հետ հնարաւոր չեղաւ պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին՝ ընդունելու Ազրպէյճանի իշխանութիւնը։ Օգոստոս 1919 -ին Ղարաբաղը եւ Ազրպէյճանը՝ ռազմական բախումը կանխելու նպատակով կնքեցին նախնական պայմանագիր, որուն հետ համաձայնեցան երկրամասի կարգավիճակի խնդիրը քննարկել՝ [[Փարիզի խաղաղութեան խորհրդաժողով]]ին մէջ։ ==== Խորհրդային ժամանակաշրջանին ==== Անդրկովկասի մէջ, խորհրդային կարգերու հաստատումը ուղեկցուեցաւքաղաքական նոր կարգերու ստեղծմամբ։ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ վիճելի տարածք է, որ ճանչցուած է նաեւ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմէն։ Օգոստոս 1920 -ին [[Խորհրդային Ռուսիա|Խորհրդային Ռուսաստանի]] եւ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] միջեւ կնքուած համաձայնագրով, ռուսական զօրքերը ժամանակաւորապէս տեղակայուեցան Լեռնային Ղարաբաղի մէջ։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս ետք, 30 Նոյեմբեր 1920 -ին Ազրպէյճանի կոմկուսի Կենտկոմի քաղբիւրոյի եւ կազմբիւրոյի համատեղ նիստին մէջ ընդունուեցաւ որոշում մը, ըստ որուն Ազրպէյճանի բանւորագիւղացիական կառավարութեան կողմէն կը յայտարարուի, որ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ եղած սահմանային վիճերը վերջացած կը համարեն<ref name="ReferenceA">Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 307</ref>։ Որուն իբրեւեւ արդիւնք, Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը կը համարուին Հայաստանի սոցիալիստական հանրապետութեան մաս։ Այդ որոշումը վաւերացուեցաւ 1 Դեկտեմբեր 1920 -ին [[Պաքու]]ի խորհուրդի ընդլայնուած նիստին մէջ ընդունուած հռչակագրով<ref>«Կոմունիստ», 2 դեկտեմբերի, 1920, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում, ժողովածու, Երեւան, 1957, էջ 497-498</ref>։ [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի, [[Զանգեզուր (արեւմտահայրեէն)|Զանգեզուրի]] եւ [[Նախիջեւան]]ի նկատմամբ հաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին Խորհրդային Ազրպէյճանի հայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ազրպէյճանի կառավարութիւններուն միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ՝ Յունիս 1921 -ին, Հայաստանը, նաեւ Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց իր անբաժանելի մաս։ ==== ԼՂ բռնակցումը ԱդրԽՍՀ-ին ==== [[4 Յուլիս]] [[1921]] -ին Ռուսաստանի [[համայնավար կուսակցութիւն|համայնավար կուսակցութեան]] Կովկասեան գրասենեակը, Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիս կը հրաւիրէ լիագումար նիստ, որուն ընթացքին կը հաստատուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, Մոսկուայի թելադրանքով եւ [[Ստալին]]ի անմիջական միջամտութեամբ, 5 Յուլիս-ի լոյս գիշերը կը վերանայուի նախորդ օրուան որոշումը եւ կ'ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային զրպէյճանի կազմին մէջ ընդգրկելու եւ այդ տարածքին մէջ ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։ Այս որոշումը, աննախադեպ իրավական արարք է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը (ՌԿ(բ) կ)՝ առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւասութեան, կ'որոշէ մէկ այլ տարածքի, երկրի կարգավիճակը։ Ազրպէյճանական եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ները դեկտեմբեր 1922-ին ընդգրկեցին ԽՍՀՄ-ի կազմաւորման գործընթացներուն մէջ, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամէնը մէկ հատուածի մէջ, 7 Յուլիս 1923 -ին, Ազրպէյճանական ԽՍՀ Կեդրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէի որոշմամբ կազմաւորուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը՝ Ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, որուն հետ, ըստ էութեան, ոչ թէ լուծուեցաւ, այլ ժամանակաւորապէս սառեցուց ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։ Աւելին, ամէն ինչ աւերեց, որպէսզի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը ընդհանուր սահման չունենայ Հայաստանի հետ<ref>mfa.am, http://www.mfa.am/hy/artsakh/#a3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151201200223/http://mfa.am/hy/artsakh/#a3 |date=2015-12-01 }}</ref>։ Խորհրդային ամբողջ ժամանակահատուածին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չհաշտուեցաւ այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ պայքարեցաւ Մայր հայրենիքին վերամիաւորուելու համար։ Արցախը Ազրպէյճանին անմիջապէս բռնակցելէ ետք՝ սկիզբ առաւ ազգային-ազատագրական պայքարը։ 1920-ական Արցախի մէջ հակաազրպէյճանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով ստեղծուեցաւ «Ղարաբաղը՝ Հայաստանին» միութիւնը<ref>Ուլուբաբյան Բ., «Արցախի պատմությունը», Երեւան, 1994</ref>։ Նոյեմբեր 1927-ի սկիզբներուն միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ ցրած է՝ Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ ։ 1962-ին [[Ստեփանակերտ]]ի մէջ 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ գրեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան, կուսակցութեան Կենտկոմ եւ Մինիստրներու խորհուրդ։ Նամակին մէջ ներկայացուեցաւ մարզի գաղութային վիճակը եւ առաջարկուեցաւ ԼՂԻՄ-ը վերամիաւորել ՀԽՍՀ-ին։ 1962-ին շարք մը մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով դիմեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմին։ Այսպիսի դիմումները կը կրէին պարբերական բնոյթ եւ կը հղուէին թէ ԼՂԻՄ-էն, թէ ՀԽՍՀ-էն։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղէն Կենտկոմին հասած դիմումներու տակ ստորագրած էին 45 հազար աշխատաւորներ։ Փաստօրէն, չնայած ԼՂ-ը ապօրինաբար բռնակցուած էր ԱդրԽՍՀ-ին, զայն երբեք չէր կորսնցնէր անկախանալու եւ Մայր Հայաստանին միաւորուելու ձգտումը։ ==== 1988 - Շարժման սկիզբ ==== * 1985 ԽՄԿԿ ապրիլեան պլենիումի կողմէն գորբոչովեան «գլաստնոստի» հռչակումէն ետք արցախահայութիւնը հնարաւորութիւն ունեցաւ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու համար։ * 1987-1988 թթ ԼՂԻՄ-ի հայութիւնը աշխոյժ ստորագրահաւաք սկսաւ՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու հանրագիր, որուն տակ ստորագրուեցաւ աւելի քան 80 հազ. մարդ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 354</ref>։ * 20 Փետրուար [[1988]] -ին ԼՂԻՄ-ի Ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհրդի նստաշրջանը որոշում տուաւ դիմել ԱդրԽՍՀ՝ ԼՂԻՄ-ն ԱդրԽՍՀ-ի կազմէն դուրս բերելու եւ Հայաստանի կազմի մէջ ընդգրկելու խնդրանքով<ref>ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 279</ref>։ * Խնդրին խաղաղ լուծում տալու փոխարէն 21 Փետրուարին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գրասենեակը որոշում տուաւ, ըստ որուն [[Ղարաբաղեան շարժում]]ը որակուեցաւ «ծայրահեղական» եւ «նացիոնալիստական», որ կը հակասէ ԱդրԽՍՀ եւ ՀԽՍՀ աշխատաւորներու շահերուն։ * Տեսնելով, որ խնդիրը վերէն լուծում չըստանար, ժողովուրդը ինքը սկսաւ իր պայքարը, որուն յաջորդեցին ազրպէյճանական սադրիչ գործողութիւնները, որոնց վերջարդիւնքը դարձաւ 27-29 Փետրուար 1988 -ին տեղի ունեցած Պաքուի եւ [[Սումկայիթի Ջարդեր|Սումկայիթի ջարդերը]]։ Երթալով, իրավիճակը աւելի կը բարդանար եւ անորոշ կը դառնար թէ' ազրպէյճանահայերուն եւ թէ' արցախահայութեան ճակատագիրը։ * 16 Օգոստոս 1989 -ին Ստեփանակերտի մէջ տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի լիազօր ներկայացուցիչներու համագումար, որ ընտրեց [[Ազգային Խորհուրդ]]։ Համագումարի որոշմամբ մինչեւ ժողովրդական դեպուտատներու մարզխորհուրդի ու կուսակցութեան մարզկոմի գործունէութեան վերականգնումը՝ երկրամասի բարձրագոյն գործադիր իշխանութեան լիազօրութիւնները կը յանձնուին Ազգային Խորհուրդին։ Բացի անոնցմէ համագումարի ժամանակ ընդունուեցաւ հռչակագիր մը, ըստ որուն, Ինքնավար Մարզի գործերուն ԱդրԽՍՀ-ի միջամտութիւնը պիտի գնահատուէր որպէս ագրեսիայի արարք եւ ստանար համարժէք պատասխան։ * 28 նոյեմբեր 1989 -ին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի ընդունած որոշման համաձայն Լեռնային Ղարաբաղը նորէն կը բռնակցուի Ազրպէյճանին<ref>Մելքումյան Ս., «Լեռնային Ղարաբաղ», Երեւան, 1990, էջ 38</ref>։ Դէպքերու զարգացման նման ընթացքը բերին անոր, որ 1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ ԳԽ եւ ԼՂ Ազգային Խորհուրդը կ'ընդունեն համատեղ որոշում ԼՂ-ի եւ Հայկական ԽՍՀ-ի վերամիաւորման մասին<ref>ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 281</ref>։ === 1 Դեկտեմբեր 1989 թուականի որոշումը === 1 Դեկտեմբեր 1989-ին [[ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդ]]ը եւ [[ԼՂ Ազգային խորհուրդ]]ը իրենց համատեղ նիստին մէջ միաձայն ընդունեցին [[ՀԽՍՀ]] եւ [[ԼՂԻՄ]] վերամիաւորման մասին որոշում<ref>Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով, «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման ուղիներ», Երեւան 2006, էջ 280</ref>։ Միացումը, որուն կարգախօսի տակ բարձրացած էր Ղարաբաղեան շարժումը՝ կայացաւ։ ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին ընդունուած «Համատեղ որոշումը» օրինական է եւ ընդունելի, միջազգային իրաւունքի բոլոր սկզբունքներու տեսնակիւնէն։ Յայտնի է, որ միջազգային իրաւունքի՝ «ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման» սկզբունքը ՄԱԿ-ը հռչակած է որպէս պետութիւններու ու ազգերու յարաբերութիւններու կարգաւորման համապարտադիր սկզբունք։ Միացման այս արարքը միջազգային իրաւունքի տեսակետէն որեւէ առարկութիւն չի հարցներ, մանաւանդ, որ խօսքը ոչ թէ ինքնորոշման առաջնային արարքի, այլ արդէն ինքնորոշման սուբյեկտ հանդիսացող պետական երկու կազմաւորումներու մասին է։ Որեւէ արգելք չկար նաեւ [[ԽՍՀՄ]] օրէնքին մէջ, ուր նախընթաց տարիներուն հանրապետութիւններու ու ազգային պետական կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութեան գրեթէ երկու տասնեակ դէպք արձանագրուած էր ( Կարելոֆիննական միութենական հանրապետութիւնն, օրինակ, վերակազմաւորուած է ինքնավար հանրապետութեան, իսկ [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] Ղազախստանի ինքնավար հանրապետութեան Կեդրոնէն տրուած է միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ)։ ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան մէջ տարբեր ազգային կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութիւնները երբեք չէին կապած սահմաններու անխախտելիութեան ու տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքներու հետ։ Անոնք դիտուած են, որպէս միութենական դաշնային պետութեան ներքին գործը նաեւ իրաւական այն հիմքով, որ նման վերակազմաւորումներն ու վերաենթարկումները չէին կապուէր ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան սահմաններու փոփոխութեան կամ անոր տարածքային ամբողջականութեան խախտման հետ։ «Տարածքային ամբողջականութեան» սկզբունքը, որ մինչ այդ լրջօրէն չէր կիրառկուած հանրապետութիւններու ու ինքնավար կազմաւորումներու նկատմամբ, ձեռք բերաւ սկզբունքային նշանակութիւն հենց ԼՂ դեպքին մէջ, երբ յայտնի էր, որ ան բռնութեամբ մտցուած է [[ԱդրԽՍՀ]] կազմ եւ երբ ակնյայտ էր, որ ԱդրԽՍՀ-ի մէջ կ'իրագործուի հանրապետութեան հայ ազգաբնակչութեան ցեղասպանութիւն։ Բայց եթէ միութենական հանրապետութիւններու տարածքային ամբողջականութեան նոյնիսկ տրուած էր նման սկզբունքային բնոյթ, ապա սահմանադրական արգելք չէր առաջանար, քանի որ խօսքը ինքնորոշման իրաւունքի սուբյեկտ հանդիսացող եւ ԽՍՀՄ ազգային-պետական կառուցուածքի երկու կազմաւորումներու մասին է։ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորումը [[ՀԽՍՀ]] հետ չէր հակասեր ԽՍՀՄ Սահմանադրութեան 78 յօթուածին, որ կ'արգիլէր փոփոխութեան ենթարկել միութենական հանրապետութեան սահմանները, առանց անոր համաձայնութեան։ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ ենթադասութեան տալը չէր նշանակեր, թէ կը խախտի ԱդրԽՍՀ տարածքային ամբողջականութիւնը։ Հենց անոր հաշիւով ալ Փետրուար 1988-ին ժողպատգամաւորներու մարզային խորհուրդը բարձրացած է ՀԽՍՀ հետ միայն մարզի վերամիաւորման հարցը, չնայած, որ բոլորը գիտէին, որ Լեռնային Ղարաբաղի հսկայական տարածքները, որոնք գրասենեակի որոշմամբ պետք է ըլլային ԼՂԻՄ կազմին մէջ, կամայականօրէն դուրս նետուած էին անոր սահմաններէն։ ԼՂԻՄ եւ ՀԽՍՀ բարձրագոյն իշխանութիւններու կողմէն վերամիաւորման մասին «Համատեղ որոշմանը» հետեւեցան ԱդրԽՍՀ պատժիչ գործողութիւնները։ Ապրիլ 1991-էն մինչեւ Յուլիս ինկած ժամակահատուածին ազրպէյճանական յատուկ նշանակութեան ([[ՕՄՕՆ]]) զինուած խումբերը՝ խորհրդային բանակի զօրքերու հետ մեկտեղ իրականացուցին «Օղակ» օպերացիան՝ Արցախի հայաթափման եւ անոր տարածքին տեր դառնալու համար ձեռնարկուած ծայրահեղ գործողութիւն<ref>Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 102</ref>: === 2 Սեպտեմբեր 1991 === 2 Սեպտեմբեր 1991-ին, ԼՂԻՄ-ի եւ դեռեւս չհայաթափուած հարակէն [[Շահումեանի շրջան]]ի բոլոր մակարդակներու խորհուրդներու ժողովրդական պատգամաւորներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած նստաշրջանը ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հռչակման մասին» հռչակագիրը։ Իսկ արդէն 10 Դեկտեմբեր 1991 -ին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուէով ամրագրեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը։ Այսպիսով, նախկին Ազրպէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ ձեւաւորուեցան երկու իրավահաւասար պետական կազմաւորումներ՝ ԼՂՀ եւ [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն]]։ Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ազրպէյճանի համար եւ 3 շաբաթ ետք սկսաւ [[Պաքու]]ի պատասխան գործողութիւնը։ === Արցախեան ազատամարտ === [[File:Artsakh Republic 1994-2020.svg|thumb]] 25 Սեպտեմբեր 1991 -էն սկսեալ, Շուշիէն առաջին անգամ «Ալազան» տիպի հրթիռներով ռմբակոծուեցաւ Ստեփանակերտը՝ սկսաւ [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան ազատամարտը]]<ref>Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 118</ref>։ Պատերազմի հորձանուտուին մէջ հայերը միացեալ ուժերով ստեղծեցին հայոց ազգային բանակ, որ կը կամէր մօտ 20-25 հազար։ Ազրպէյճանի բանակը 75-80 հազար։ Սակայն հայերը կրցան ետ մղել հակառակորդի գրոհը եւ ազատագրել Արցախը։ Ազրպէյճանական բանակի նշանառուած հարուածներուն զոհ կ'երթան հազարէ աւելի հայ խաղաղ բնակիչներ։ Հայկական կողմը կորսնցուց [[Արծուաշէն]]ի, [[Մարտակերտ]]ի, [[Մարտունի]]ի, [[Շահումեան]]ի շրջանների մէկ մասը։ Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը' կարողութիւնը չունենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու գաղափարէն զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի [[12 Մայիս]] 1994 -ին։ Արդիւնքը այն կ'ըլլայ, որ Հայերը կ'ունենան 5856 զոհ<ref>[http://www.sumgait.info/caucasus-conflicts/nagorno-karabakh-facts/nagorno-karabakh-facts-14.htm Информационно-идеологические аспекты нагорно-карабахского конфликта]</ref>(ինչպէս նաեւ՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանին, եւ 596 անյայտ կորսուած՝ որոնց մէչ էին խաղաղ բնակիչներ), իսկ ազրպէյճանցիները՝ 11557<ref>[http://lenta.ru/news/2014/01/13/list/ публикация сайта Лента.ру]</ref><ref>{{Cite web |url=http://ru.apa.az/news/263313 |title=публикация ИА "AПA" |accessdate=2015-12-15 |archive-date=2014-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202094605/http://ru.apa.az/news/263313 |dead-url=yes }}</ref> /30հզ. զոհ<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2014-02/4309.html № 2 (232) февраль (1-15) 2014 г.]</ref>։ [[9 Ապրիլ]] 1994 -էն սկսաւ արցախեան գոյամարտին մէջ ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի յաղթարշաւը։ Այդ պայմաններուն մէջ Ազրպէյճան, այլ ելք չունէր, քան զինադադարի պայմանագիր կնքել։ Այդպիսով 12 Մայիս 1994 -ին Ազրպէյճանը, Լեռնային Ղարաբաղը եւ Հայաստանը կնքեցին հրադադարի համաձայնագիր, որ՝ չնայած խախտումներուն, ուժի մէջ է այսօր<ref>Ալ. Մանասյան, Ալ. Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 281</ref>։ === Պատերազմ Արցախի վրայ === Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020, առաւօտեան ժամերէն Արցախ թիրախ կը դառնայ Ատրպէյճանի լայնածաւալ յարձակման<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Զօրակոչի հրաւէրներ]]</ref>: Պատերազմը կը տեւէ 43 օր։ Առաջին հերթին կը հրթիռակոծուին, կը հրետակոծուին եւ կը ռմբակոծուին սահմանամերձ բնակելի վայրեր ու մայրաքաղաքը՝ Ստեփանակերտ․ զոհ կ'երթան անզէն բնակիչներ՝ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ակներեւ է թէ ռմբակոծումները թիրախ ունին անզէն բնակչութիւնը եւ քաղաքին հանրային սպասարկութիւններու ենթակառոյցները (նոյնիսկ ծննդատուները)։ [[Հայաստան|Հ․Հ․]] եւ Արցախ ընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարեն, ինչպէս նաեւ՝ Ատրպէյճանը։ Շրջանի եւ աշխարհի բոլոր մեծ ուժերը՝ [[Ռուսիա]], [[Չինաստան]], [[Ա․Մ․Ն․]], [[Ֆրանսա]], [[Իրան|Պարսկաստան]] եւ [[Եւրոպական Միութիւն]], կոչ կ'ուղղեն հակամարտող կողմերուն ընդհարումները դադրեցնել, բացի [[Թուրքիա]]յէն։ Պատերազմի սկիզբէն յայտնի կ'ըլլայ Թուրքիոյ մխրճումը այս պատերազմին․ Ատրպէյճանին կը հայթայթէ մեծաքանակ արդի արտադրութեան ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հազարաւոր վարձկան զինուորներ։ Վրաստան Հ․Հ․ հետ իր սահմանները կը փակէ՝ «ապահովութեան» պատրուակով։ Այս պատերազմին Ատրպէյճան կը գործածէ միջազգային դաշինքներով արգիլուած զէնքեր, օրինակ՝ լուսածնի ռազմամթերք։ Ինչպէս նաեւ, կը հրթիռակոծէ Հ․Հ․ սահմանամերձ շրջաններ՝ [[Վարդենիս]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]․․։ [[Պատկեր:Artsakhpeace.png|մինի|Արցախի քարտէսը ըստ 10 Նոյեմբեր 2020 համաձայնագրին․ '''կարմիրով'''՝ Ատրպէյճանի հակակշռին տակ եւ մինչեւ Դեկտեմբեր 2020 անոր յանձնուելիք տարածքներ, '''բաց կանանչով'''՝ Արցախին մնացած տարածքներ, իսկ Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ '''կարմիրով գօտին''' պիտի կապէ Ատրպէյճանը Թուրքիոյ եւ պիտի պահուի ռուս խաղսղապահներէ։]] Սփիւռքի հայութիւնը՝ աշխարհի չորս ծագերուն, զանազան միջոցներով միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ Արցախին եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։ Կը ստեղծուի Հայաստանի Համահայկական Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի «Մենք ենք մեր սահմանները․ բոլորս Արցախի համար» խորագրով համազգային դրամահաւաքի արշաւ։ Հիմնադրամին զուգահեռ, Սփիւռքի տարածքին հայկական կազմակերպութիւնները մարդասիրական (դեղեր, բժշկական արդի սարքեր, հագստեղէն․․․) օգնութիւն կը հասցնեն Հ․Հ․ եւ Արցախին։ Հայեր կը կամաւորագրուին, որպէսզի Արցախի հայկական բանակին օգնութեան հասնին։ Պատերազմի ընթացքին կը ստորագրուին մարդասիրական հրադադարի չորս համաձայնագրեր՝ 10, 18, 26 եւ 30 Հոկտեմբեր<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Պատերազմի հրադադարի բանակցութիւններու ժամանակագրութիւն]]</ref>, որոնք սակայն յաջորդող վայրկեաններէն իսկ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։ Վերջինս, օրէ օր կը սաստկացնէ օդային յարձակումները թիրախաւորելով Արցախի խաղաղ բնակչութիւնը․ ապահովութեան համար, բնակչութեան գրեթէ կէսը կ'ապաստանի Հ․Հ․։ Նոյեմբերի սկիզբէն, թրքատրպէյճանական ուժերը հարաւէն առաջանալով [[Շուշի]]ն եւ [[Ստեփանակերտ]]ը կը պաշարեն։ Պատերազմը անհաւասար է (մարդուժ, ռազմական սարքեր, վարձկան զինուորներ)․ հայերը կը կռուին բազմաթիւ թշնամիներու դէմ։ 10 Նոյեմբեր ժամը 01։00'ին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան Ռուսաստանի եւ Ատրպէյճանի նախագահներուն հետ կը ստորագրէ պատերազմի ամբողջական կրակի դադարեցման համաձայնագիրը<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Պատերազմի դադրեցման համաձայնութիւն - 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00՛]]</ref>։ Ատրպէյճանին կը յանձուին Արցախի Հանրապետութեան տարածքներուն զգալի մասը՝ [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան]], [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Հադրութ]], Մարտունիի հարաւային մասը եւ [[Շուշի]]։ Արցախի եւ Հ․Հ․ միջեւ կապը կը մնայ միայն [[Բերձոր]]ի (Լաչին) նեղ գօտին, որ սակայն պիտի պահուի ռուսերուն կողմէն։ Իսկ՝ Հայաստանի հարաւը, ճամբայ պիտի բացուի, որպէսզի արեւելեան Ատրպէյճանը միանայ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանի]]<nowiki/>ն եւ հետեւաբար՝ Թուրքիոյ։ Համաձայնագրի ստորագրութեան յաջորդող ժամերուն Հ․Հ․ նախագահ [[Արմէն Սարգսեան|Արմէն Սարգիսեան]] կը յայտարարէ թէ ինք անտեղեակ եղած է այս համաձայնութենէն։ Այս համաձայնութեան ստորագրութենէն անմիջապէս ետք՝ հետեւող ժամերուն, Հայաստան հերթաբար կը ժամանեն ռուս խաղաղապահ ուժեր, որոնք կը տեղակայուին Հ․Հ․ սահմանային հինգ կէտերու վրայ եւ Արցախի մէջ<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Ռուս խաղապահներու տեղադրումը Արցախ]]</ref>։ == Աշխարհագրութիւն == Արցախի Հանրապետութիւնը կը գտնուի [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ։ Ունի լեռնային մակերեւոյթ։ Նշանաւոր է հարուստ եւ գեղեցիկ բնութեամբ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարաւն ու արեւելքը. [[Արաքս (գետ)|Արաքս գետի]] երկայնքով կը տարածուին Արցախի դաշտավայրերը։ Արցախի հիւսիսային կողմը, արեւմուտքէն արեւելք կ'երկարի Մռաւի լեռնաշղթան, որ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանի լեռնաշղթային]] արեւելեան շարունակութիւնն է եւ ունի մօտաւորապէս 70 քիլոմեթր երկարութիւն: Լեռնագագաթներն են. [[Մեծ Հինալ]]` 3367 մեթր, [[Սպիտակասար]]` 3200 մեթր, [[Քէօռօղլուտաղ]]` 3462 մեթր, [[Օմար]]` 3395 մեթր, [[Մռաւի Լեռնաշղթայ|Մռաւ]]` 3340 մեթր, որուն անունով ալ կը կոչուի լեռնաշղթան, եւ [[Գոմշասար]]` 3724 մեթր, որ կոչուած է նաեւ Արիութեան լեռ: Արցախի արեւմտեան կողմը, [[Թարթառ գետ|Թարթառէն]] մինչեւ Արաքսի հովիտը Արցախի լեռնաշղթան է: [[Մեծ Քիրս (լեռ)|Մեծ Քիրս լեռը]] ունի 2724 մեթր բարձրութիւն: Լեռնաշղթային փէշերուն կը գտնուի [[Ազոխի քարայր]]ը: Արեւելեան Սեւանի լեռները կ'երկարին [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի եւ Արցախի սահմանին վրայ: Մեծ Ծարասար լեռնահանգոյցը ունի շուրջ 40 քիլոմեթր երկարութիւն եւ մինչեւ 3441 մեթր բարձրութիւն: [[Սոթքի լեռնանցք]]ը, 2366 մեթր բարձրութեան վրայ, Սեւանայ լիճին աւազանը կը կապէ Թարթառ գետի հովիտին: Սիւնիքի բարձրաւանդակը, [[Զանգեզուր]]ի ու Արցախի լեռնաշղթաներուն միջեւ, 2800-էն 3200 մեթր բարձրութեամբ սարահարթ է: [[Ծղուկի լեռներ]]ը, 3594 մեթր բարձրութեամբ Թրասար գագաթով, եւ Մեծ [[Իշխանասար]]` 3549 մեթր բարձրութեամբ, կը գտնուին Սիւնիքի մարզի եւ Արցախի սահմանին վրայ: [[Ծռասար]] եւ [[Մխմաթիք]] լեռնաշղթաներուն միջեւ, [[Գժասար]] ունի 3616 մեթր բարձրութիւն: [[Շուշի|Շուշիի սարաւանդը]] Արցախի լեռնաշղթային արեւելեան լանջերէն կ'իջնէ դէպի [[Կարկառ գետ]]ի եւ անոր [[Քարինտակ|Քարինտակ վտակի]] հովիտները: Դէպի արեւելք եւ հարաւ մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ: [[Միլի դաշտավայր]]ը կ'ընդգրկէ Արաքս գետի երկայնքով տարածուող եւ մինչեւ Կուրի աջ ափը հասնող կիսաանապատային գօտին<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/488236 Աշխարհագրութիւն]</ref>։ === Բնութիւն === Արցախի տարածքի շուրջ 35 առ հարիւրը ծածկուած է անտառներով։ Հատկապէս բարձրադիր՝ 1.500-2.250 մ բարձրութեան վրայ գտնուող շրջանները։ Յաճախ կը հանդիպինք նաեւ հին թթաստաններու, որոնք կը վկայեն հին ժամանակներուն արցախցիներու գլխաւոր արհեստներէն մէկը՝ մետաքսագործութիւնը։ Ցածրադիր վայրերու սարալանջերը ծածկուած են թփուտներով եւ մարգագետիններով։ Դաշտավայրերու Երբեմն կը հանդիպին նաեւ լերկ ժայռուտներ (հատկապէս [[Դիզակ]]ի մէջ)։ === Կենդանական Աշխարհ === Կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան. * Գայլ, արջ, աղուէս, նապաստակ, շնագայլ, այծեամ, վարազ, ճէյրան, սկիւռ, վայրի կատու, լուսան, քնամուկ եւ խլուրդ. * թռչուններ` կաքաւ, արծիւ, անգղ, բազէ, կաչաղակ, արտոյտ, լոր, երաշտահաւ, սարեակ, աղաւնի, ագռաւ, ճնճղուկ, չղջիկ, ուրուր, կկու, չարդ, փայտփորիկ, յոպոպ, բու, ինչպէս նաեւ վայրի սագ եւ բադ: * Տափաստանային շրջաններուն մէջ տարածուած են օձը, մողէսը, կարիճը եւ մորմը: * Գետահովիտներուն մէջ կրիան եւ ոզնին: * Կան մորեխներու, բզէզներու եւ թիթեռնիկներու բազմաթիւ տեսակներ, մրջիւն, թեւաւոր մրջիւն, ճպուռ, սեւաճանճ, մեծ ճանճ, կանաչ ճանճ, ձիաճանճ, պիծակ, մոծակ, քառասնոտեայ, զատիկ եւ սարդ: * Գետերուն եւ ջուրերուն մէջ կան ձուկեր եւ գորտեր: {| class="graytable" | align="center" | [[Պատկեր:Karmir-shuka.jpeg|frameless|221x221px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Вагуас2.jpg|frameless|220x220px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Sarsang reservoir P1090881.JPG|frameless|219x219px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Waterfall, Karabakh Azerbaijan.jpg|frameless]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Kaňon řeky Karkar, Náhorní Karabach.jpg|frameless]] | width="20%" | |- | align="center" | Բնապատկեր Կարմիր շուկայ գիւղի մօտ | | align="center" | Լեռնային բնատեսարան գ.Վաղուհաս | | align="center" | Սարսանգի ջրամբար Մարտակերտի շրջանին մէջ | | align="center" | Ջրվէժ Քարքառ գետի վրայ | | align="center" |Քարքառ գետի կիրճ, Քարինտտակ գիւղի մօտ | |} === Կլիմայ === Արցախի կլիման ընդհանուր առմամբ չոր է եւ առողջարար եւ կլիմայական առանձնայատկութիւններ կան տարբեր շրջաններու միջեւ: Ձմեռը, Դեկտեմբերէն Մարտ, ընդհանուր առմամբ ցուրտ է եւ ձիւնառատ: Երկինքը գորշ ամպերով կը ծածկուի եւ դառնաշունչ հովեր կը փչեն: Երբեմն օրերով, գիշեր-ցերեկ ձիւն կու գայ: Բարձր լեռնային շրջաններուն մէջ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 10-էն 15 աստիճան կ'իջնէ, հովիտներուն մէջ` զերոյէն վար 3-էն 4 եւ երբեմն մինչեւ 10 աստիճան, մինչ ցածրադիր շրջաններուն մէջ հազուադէպօրէն զերոյէն վար կ'իջնէ եւ ձիւնը տեւական ծածկ չի պահեր: Լեռները տարուան հինգ-վեց ամիսները ձիւնածածկ կ'ըլլան: Գարունը, Մարտէն Յունիս, աննման է: Ձիւնհալը կը սկսի եւ գետերը կը վարարին: Ծառերը կը ծաղկին, ծաղիկները եւ խոտերը կ'աճին եւ կը տարածեն իրենց բոյրը: Թռչունները տաք երկիրներէն կը վերադառնան եւ ծլուըլալով կը վերանորոգեն իրենց բոյները: Յորդառատ անձրեւներ կը տեղան եւ յաճախակի են կարկուտները: Լեռնային շրջաններուն մէջ ցերեկը ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 15 աստիճանը միջեւ, իսկ գիշերները յաճախ ցուրտ կ'ընէ: Դաշտային շրջաններուն մէջ սակայն, գարունը կարճատեւ է եւ շուտով կը հասնի տաք ամառը: Ամառը, Յունիսէն Սեպտեմբեր, ընդհանուր առմամբ բարեխառն է եւ արեւոտ: Լեռնային շրջաններուն մէջ ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 20 աստիճանի միջեւ եւ երբեմն կը հասնի մինչեւ 30-32 աստիճանի. ցերեկուան տաքին կը յաջորդէ գիշերուան ցուրտը: Դաշտային շրջաններուն մէջ սակայն, տաքը կիզիչ է եւ ջերմաստիճանը կը տարուրբերի 25-էն 30 աստիճանի միջեւ եւ երբեմն մինչեւ 40 աստիճանի կը բարձրանայ. բայց գիշերները լեռներէն փչող հովերը կլիման կը դարձնեն տանելի: Աշունը, Սեպտեմբերէն Դեկտեմբեր, սքանչելի է եւ ամէնուրեք զով կ'ընէ: Տերեւները կը դեղնին «կը թափին, խոտերը կը չորնան, եւ տերեւաթափ անտառներն ու պարտէզները գեղեցիկ տեսարան կը ստանան: Արեւոտ կամ ամպոտ, անձրեւ, ամպրոպ ու կայծակ: Տարեկան տեղումներուն քանակը բարձրադիր վայրերուն մէջ 560-էն 840 միլիմեթր է, ցածրադիր վայրերուն մէջ` 420-էն 480 միլիմեթրը: === Լեռնագագաթներ === * [[Գոմշասար]] 3724 մ * [[Դալի]] 3616 մ * [[Մռաւ]] 3341 մ * [[Կուսանաց]] 2832 մ * [[Մեծ Քիրս]] 2724 մ * [[Դիզափայտ]] 2476 մ === Կարեւորագոյն գետերը === Արցախի գրեթէ բոլոր գետերն ալ կը բխին արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան բարձրաբերձ լեռներէն եւ անդնդախոր ձորերէն ու հովիտներէն գահավիժելով կը հոսին դէպի արեւելք եւ հարաւ-արեւելք: Գետերուն մեծամասնութիւնը կը պատկանի Կուրի աւազանին եւ Կուրի վտակներն են: * Թարթառ, Արցախի ամէնէն մեծ գետը, 200 քիլոմեթր երկարութեամբ, սկիզբ կ'առնէ Սիւնիքի բարձրաւանդակէն: * Խաչէնագետը սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային Կարմրասար լեռնազանգուածէն եւ ունի 119 քիլոմեթր երկարութիւն. գլխաւոր վտակն է Քոլատակ: * Կարկառ սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային արեւելեան լանջերէն. երկարութիւնը 109 քիլոմեթր է. վտակներն են` Մեղրագետ եւ Բագարան: Արաքսի աւազանին վտակներն են: * Հագարի սկիզբ կ'առնէ Արցախի բարձրաւանդակին Դալիդաղ լեռնազանգուածին հարաւային լանջէն. երկարութիւնը 170 քիլոմեթր է. գլխաւոր վտակը Հոչազն է: * Վարանդա սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթայէն եւ ունի 81 քիլոմեթր երկարութիւն: * Իշխանագետ սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային հարաւային լանջերէն եւ ունի 74 քիլոմեթր երկարութիւն: === Աղբիւրներ, ջուրեր === Արցախ ունի նաեւ հանքային սառն եւ տաք ջուրեր ու աղբիւրներ: * Երկաթաջուրը կը գտնուի Շուշիի վերը, Քիրս լեռնաշղթային հիւսիսահայեաց ձորին մէջ. ջուրը սառնորակ է եւ կը բխի ձորին ձախ ափէն. աւելի վեր՝ կը գտնուի Թթուջուրը: * Արան աղբիւրը կը գտնուի Գանձասար վանքին մօտ, Եկեղեցիներու Եալ վայրին մէջ: * Անահիտի աղբիւրը կը գտնուի Մարտունիի շրջանի Հացի գիւղին մէջ: * Օհանանց աղբիւրը` Թաղավարդ գիւղին մօտ: * Գագիկ թագաւորին աղբիւրը կը գտնուի [[Հադրութ|Հադրութի շրջանին]] [[Տումի|Տումի գիւղին]] մէջ: * Արջի աղբիւրը` [[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ լերան]] լանջին: * Ալհարակ լճակը Գետաշէնէն դէպի Մռաւի լեռնաշղթան ճամբուն վրայ, շրջապատուած է անտառախիտ լեռներով եւ հսկայ ժայռերով: Լճակը բաժնուած է երկու մասի, վերնամասը կը կոչուի Ըստծու (Աստուծոյ) ծով: === Բուսականութիւն === Արցախի տարածութեան մօտաւորապէս կէսը ծածկուած է կաղնիի, հաճարենիի, բոխիի, լորենիի, թխկիի, հացենիի, կեչիի եւ ճապկիի թանձրախիտ եւ մթին անտառներով: Անտառները հարուստ են նաեւ պտղատու վայրի ծառատեսակներով` խնձորենի, տանձենի, ընկուզենի, սալորենի, հոնի, զկեռենի, տկողենի, թզենի եւ սզնենի: Կան նաեւ շագանակենիներ: Գետահովիտներու երկարութեամբ տարածուած են ուռենիները: Ամէնուրեք տարածուած են մոշի եւ մասրենիի թուփեր: Անտառներուն մէջ առատօրէն կ'աճի սխտորի համ ունեցող խազազը, որ կ'օգտագործուի թարմ վիճակի մէջ: Տարածուած է նաեւ սունկը: Ամէնուրեք կ'աճին բուրումնաւէտ ծաղիկներ` [[մանուշակ]], անտառավարդ, [[կակաչ]], [[շուշան]], [[մեխակ]], [[նունուֆար]], անթառամ, [[նարկիզ]], [[ձնծաղիկ]], [[երեքնուկ]] եւ [[յասմիկ]]: Իսկ [[ուրց]]ը ժողովուրդին կողմէ լայնօրէն տարածուած բոյս է: Արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան ցածրադիր շրջաններուն մէջ տարածուած են ուղտափուշը, ոզնախոտը, երնջնակը, տերեփուկը, սիբեխը, թրթնջուկը, կապարը, եղինջը, խատուտիկը, դանդուռը, ծնեբեկը, խնջլոզը, փիփերտը, իշակաթնուկը, շրիշը, կնձմնձուկը, կուսածաղիկը, հազար տերեւուկը, առիւծագը եւ լոշտակը: Ամէնուրեք, գետերու եզրերուն տարածուած են ջրկոտեմը, ճանճախոտը, մակարդախոտը, մացառաեղէգը, շերեփուկախոտը, ջրոսպը, ջրահարսը եւ դաղձը: === Հանքեր === Արցախ հարուստ է հանքատեսակներով: Կան պղինձի, կապարի, ոսկիի, ծծումբի եւ երկաթի հանքավայրեր ու պաշարներ, գլխաւորաբար` Մեհմանայի, Դրմբոնի, Գիւլաթաղի, Կուսապատի, Վանքի, Մաղաւուզի եւ Մարտունիի շրջակայքը, Թարթառ եւ Խաչէն գետերուն միջեւ եւ Մռաւ լերան լանջին: Մարմարի եւ կրաքարի հանքավայրեր կան գլխաւորաբար Ստեփանակերտի, Շուշիի, Քարագլուխի, Նորաշէնի եւ Ճարտարի շրջաններուն մէջ: Քարածուխի պաշարներ կան Մաղաւուզ, Նարեշտար եւ Քոլատակ գիւղերուն մերձակայքը: Կան նաեւ տուֆի, աւազի եւ կաւի հանքավայրեր: === Վարչական բաժանում === Արցախի Հանրապետութեան ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 11.458 քմ² եւ վարչակա-տարածքայնօրէն բաժնուած է 8 շրջաններու<ref>{{Cite web |url=http://www.stat-nkr.am/2000_2006/02.pdf |title=Վիճակագրության Ազգային Ծառայություն, «Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանումը ըստ շրջանների |accessdate=2013-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241218125928/http://stat-nkr.am/2000_2006/02.pdf |archivedate=2024-12-18 |dead-url=yes}}</ref>։ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտը նոյնպէս շրջանի կարգավիճակ ունի։ Շրջանները, իրենց հերթին բաժնուած են 242 համայնքներու։ [[Պատկեր:Artsakh-am.jpg|258x258px|աջից|Արցախի Հանրապետութեան վարչա-տարածքային բաժանման քարտէս։ Մութ գոյնով ծածկուած տարածքները գրաւուած են [[Ազրպէյճանի]] կողմէն։]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- bgcolor="#efefef" ! Շրջան ! Բնակչութիւն ([[2006]])<ref>{{Cite web |url=http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |title=Արցախի Հանրապետության բնակչություն |accessdate=2008-09-11 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911024449/http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |dead-url=yes |archivedate=2008-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911024449/http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |deadurl=yes }}</ref> ! Տարածք ([[Քառակուսի քիլոմեթր|քմ².]]) |- |align="left"| ''[[Ստեփանակերտ]]'' || 50, 400 || 25.66</tr> |align="left"| [[Ասկերան|Ասկերանի շրջան]] <td> 17, 000 </td>|| 1221.92</tr> |align="left"| [[Հադրութ|Հադրութի շրջան]] <td> 12, 400 </td>|| 1876.80</tr> |align="left"| [[Մարտակերտ|Մարտակերտի շրջան]] <td> 18, 900 </td>|| 1795.10</tr> |align="left"| [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի շրջան]] <td> 23, 100 </td>|| 951.20</tr> |align="left"| [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեանի շրջան]] <td> 2, 800 </td>|| 1829.80</tr> |align="left"| [[Շուշիի շրջան]] || 4, 500 || 381.30</tr> |align="left"| [[Քաշաթաղի շրջան]] || 8, 600 || 3376.60</tr> |} Շահումեանի շրջանը՝ այժմ [[Ազրպէյճան]]ի ռազմական տիրապետութեան տակ է եւ հայ բնակչութիւնը դուրս մղուած է եւ կը կազմէ ազատագրուած Վայկունիքի գաւառը։ Այս ութ շրջաններուն մէջ կը մտնեն նաեւ ազատագրուած եօթը հայկական պատմական գաւառները՝ [[Ճրաքն]], [[Կովսական]], [[Քաշունիք]] (Աղաւնօ գետի հովիտ, Քաշաթաղի շրջան) [[Վայկունիք]] (Տրտու գետի վերին հովիտը), [[Ակն]] (Տիգրանակերտի դաշտակ, նախկին Աղդամի շրջան) եւ [[Մուխանք]] (Արցախի դաշտավայր)։ === Բնակչութիւն === Արցախի Հանրապետութեան մշտական բնակիչներուն ընդհանուր քանակը 1 Յունուար 2010-ի դրութեամբ կազմած է 141.400 հոգի։ Ազգաբնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Կան նաեւ ռուսեր, ուքրանացիներ, վրացիներ եւ յոյներ։ Քաղաքաբնակներուն թիւը 74.183 է կամ 52.5%, գիւղական բնակչութիւնը՝ 67.217 է կամ 47.5%։ Արցախի մէջ տղամարդոց թիւը կազմած է 68.048 կամ 48.1%, կիները՝ 73.352 կամ 51.9%։ Արցախի կեդրոն [[Վարարակն]]ի բնակչութիւնը կը կազմէ 52.310 մարդ։<ref name="president.nkr.am">http://www.president.nkr.am/am/nkr/statePower/</ref>։ {{Wikidata/Population}} == Տնտեսութիւն == [[Բնական հումք]]ի հնարաւորութիւններով պայմանաւորուած՝ Արցախ-[[Ղարաբաղ]]ի մէջ աւանդաբար գործած են [[շերամորդ (արեւմտահայրեէն)|շերամորդի]] [[բոժոժ]]ի նախնական մշակման, [[մետաքսագործութիւն|մետաքսագործութեան]], [[գորգագործութիւն|գորգագործութեան]], [[գինեգործութիւն|գինեգործութեան]], [[մետաղաձուլութիւն|մետաղաձուլութեան]], օղեթորման ([[թութ]]էն եւ [[խաղող]]էն) գործատներ, [[բրուտագործութիւն|բրուտագործութեան]] կետեր, [[կղմինտր]]ի, [[սայլ]]երու, [[կառք]]երու պատրաստման, [[կոշիկ]]ի, [[կարի արհեստանոցներ]], [[ձիթհան]]ներ, [[ջրաղաց]]ներ եւ այլն։ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի տարածքին մէջ [[ֆրանսացիներ]]ը դեռեւս 19-րդ դարուն արդիւնահանած են բազմամետաղներու հանքանիւթ։ Շուշիի մէջ գործած է ջրէկ (30 կՎտ)։ Արցախ-Ղարաբաղի մէջ, բոժոժի վերամշակումը սկսած են ԺԹ. դարու 60-ական թուականներուն։ Մինչեւ 1918, երկրամասին մէջ գործած են մետաքսաթելի 36 եւ թելի ոլորման 10 գործատներ։ Արտադրած մետաքսաթելը սպառած է [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] ու [[Ֆրանսա]]յի մէջ, իսկ գորգերը՝ [[Պարսկաստան]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ։ 1879 -ին [[Ֆիլատելֆիա|Ֆիլատելֆիոյ]] մէջ ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]) կազմակերպուած միջազգային տօնավաճառի մը, Ղարաբաղի [[մետաքս]]ը արժանացած է [[արծաթ]]է, իսկ 1882-ի [[Մոսկուա]]յի ցուցահանդէսին՝ ոսկէ մետալի։ ԺԹ. դարու վերջին Ղարաբաղի մետաքսաթելէն գործածուած են [[Փարիզ]]ի [[Ելիսեան պալատ]]ի<nowiki/>ն վարագոյրները։ === Գիւղատնտեսութիւն === [[Գիւղատնտեսութիւն|Գիւղատնտեսութեան]] կարեւոր ճիւղերն էին [[հացահատիկային տնտեսութիւն]]ը, [[այգեգործութիւն]]ը, [[պտղաբուծութիւն]]ը եւ [[անասնապահութիւն]]ը։ Մշակուած են նաեւ [[բրինձ]], ձիթատուվուշ, [[գետնախնձոր]] եւ այլն։ 1805 -ին Ղարաբաղ, ինքնակամ ընդունելով Ռուսաստանի տիրապետութիւնը (հաստատուած է 1813-ին [[Գիւլիստանի դաշնագիր]]ով) եւ գտնուելով Ռուսաստանի կայսրութեան վարչաքաղաքական ու ընկերա-տնտեսական համակարգին մէջ, զարգացած է կայսրութեան ծայրամասային շրջաններուն բնորոշ հաստատութեան օրինաչափութիւններով։ Ռուսաստանի մէջ հոկտեմբերեան յեղաշրջումը (1917), անդրկովկասեան ազգերու անկախացումն ու ազգամիջեան հակամարտութիւններու սրումը նոր անկախացած երկրներու տնտեսութիւնը հասցուցած են քայքայման եզրին։ Մեծ չափով տուժած է նաեւ Արցախ-Ղարաբաղի տնտեսութիւնը։ Խորհրդայնացումէն ետք պահանջուած է քանի մը տասնամեակ, որպէսզի Ազրպէյճանի կազմին մէջ ինքնավար մարզի կարգավիճակ ստացած ԼՂ-ն իր մաքրոտնտեսական ցուցանիշներով մօտենար 1915-1916 թուականներու մակարդակին։ === Փոխադրութիւն === [[Պատկեր:Համալիր Գանձասար 01.jpg|right|thumb|280x280px|[[Գանձասարի վանք|Գանձասար]] — «ԺԳ. դարու հայկական ճարտարապետութեան հանրագիտարանը» (Ա. Յակոբսոն)<ref>А. Л. Якобсон, Из истории армянского средневекового зодчества: Гандзасарский монастырь, "Иследования по истории культуры народов Востока", Москва-Ленинград, 1960, с 144-158.</ref>։]] Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանը բաց է եւ երթեւեկութիւնը երկկողմանիօրէն ազատ է։ Հայաստանի Հանրապետութենէն՝[[Գորիս]] քաղաքէն A 312 մայրուղին անցնելով [[Բերձոր]], ապա [[Շուշի]] քաղաքներով, կը միանայ մայրաքաղաք Ստեփանակերտին։ === Զբօսաշրջիկութիւն === Հայաստանի եւ ԱՊՀ երկրներու քաղաքացիները կարողութիւնը ունին երկիր այցելելու առանց անցագիրի։ Այլ երկրներու քաղաքացիները պարտաւոր են անցագիր ունենալ, որ աւելի դիւրին կարելի է ստանալ սահմանին, այլեւ [[Երեւան]]ի մէջ, [[Ուաշինկթըն|Ուաշինկթոնի]], [[Փարիզ]]ի, [[Մոսկուա]]յի եւ այլ շրջաններու մէջ՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայացուցչութիւններէն ներս։ == Պետական կառուցուածք == ===== Քաղաքականութիւն ===== * Նախագահ – [[Արայիկ Յարութիւնեան]] * Խորհրդարան – Ազգային Ժողով, 33 պատգամաւոր, 5 տարի ժամկէտ * Արցախի Հանրապետութեան մէջ կը գործէ համընդհանուր ընտրութեան իրաւունք, 1991 -էն ի վեր * Ընտրելու տարիքը՝ 18 տարեկան == Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) Հանրապետութեան միջազգային իրաւական կարգավիճակը == [[Պատկեր:Artsakh St. Watertown, MA.JPG|thumb|250px|Արցախի փողոցը Ուոթըրթաունի մէջ, [[Մասսաչուսեթս]] նահանգ, [[ԱՄՆ]]]] Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը ճանաչցած են մասամբ ճանաչուած պետութիւններ՝ [[Աբխազիա|Աբխազիոյ]]<ref name="Ցուգբա">[http://www.panarmenian.net/arm/news/49007/ Աբխազիայի խորհրդարանի փոխխոսնակ Վյաչեսլավ Ցուգբա.«Աբխազիան, Հարավային Օսեթիան, ԼՂՀ-ն ու Մերձդնեստրիան վաղուց արդեն ճանաչել են միմյանց անկախությունը և շատ սերտ համագործակցում են միմյանց հետ»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.panarmenian.net/rus/world/news/49007/ |title=Արխիվացում |accessdate=2012-02-05 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210055416/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/49007/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.president.nkr.am/am/news/archive/page32/816/816/ ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանը մասնակցել Աբխազիայի Նախագահի երդման հանդիսավոր արարողությանը]</ref> եւ [[Հարաւային Ասիա|Հարաւային Ասիոյ]] հանրապետութիւնները, ինչպէս նաեւ չճանաչցուած [[Մերձդնեստրի Հանրապետութիւն]]ը<ref name="Ցուգբա"/> հանրապետությունները, ինչպէս նաեւ չճանչցուած [[Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն|Մերձդնեստրի Հանրապետութիւնը]]<ref>[http://mfa-pmr.org/index.php?newsid=528 Since the first days of its independent development, the Pridnestrovien Moldavian Republic has established, maintained and has been actively extending friendly interstate relations with the Republic of Abkhazia, the Republic of South Ossetia and the Republic of Nagorno-Karabakh.]</ref>: [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] բնակչութեամբ ամէնէն մեծ նահանգը՝ [[Նոր Հարաւային Ուելս]]ը, նոյնպէս ընդունած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ժողովուրդին ինքնորոշման իրաւունքը եւ կոչ ըրած է Աւստրալիոյ իշխանութիւններուն պաշտօնապէս ճանչնալ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը<ref name="ՆՀՈւ տեքստ">[https://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LC20121025005?Open&refNavID=HA8_1 Նոր Հարավային Ուելսի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912220855/https://www.parliament.nsw.gov.au/Prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LC20121025005?open&refNavID=HA8_1 |date=2014-09-12 }} (անգլերէն) <blockquote>(b) recognises the right to self-determination of all peoples including those of the Republic of Nagorno-Karabakh, <br />… <br />(f) calls on the Commonwealth Government to officially recognise the independence of the Republic of Nagorno-Karabakh and strengthen Australia’s relationship with the Nagorno-Karabakh and its citizens.</blockquote></ref><ref name="НГзт">Независимая газета: [http://www.ng.ru/cis/2012-10-29/1_karabakh.html Ավստրալիական նահանգը ընդունել Ղարաբաղի անկախությունը] (Ռուսերէն)<blockquote>Верхняя палата парламента Нового Южного Уэльса одновременно с резолюцией о признании НКР и права на самоопределение карабахского народа приняла и обращение к властям Австралии официально признать независимость Карабаха со всеми вытекающими последствиями.</blockquote></ref><ref name="ARFDpress">ARFD. [http://www.arfd.info/2012/10/29/new-south-wales-recognizes-mountainous-karabakhs-independence-sahakyan-expresses-gratitude/ New South Wales Recognizes Mountainous Karabakh’s Independence. Sahakyan Expresses Gratitude.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512213707/http://www.arfd.info/2012/10/29/new-south-wales-recognizes-mountainous-karabakhs-independence-sahakyan-expresses-gratitude/ |date=2014-05-12 }}</ref>։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան ճանաչման կոչ (ԱՄՆ նախագահին եւ Գոնկրէսին) պարունակող ռեզոլուցիաներ ընդունած են ԱՄՆ քանի մը նահանգներու օրենսդրական մարմինները՝ [[Ռոդ-Այլենդ]]<ref name="Ռոդ-Այլենդ">[http://webserver.rilin.state.ri.us/billtext12/housetext12/h8180.htm Ռոդ-Այլենդ նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref name="awrhod">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2012/05/17/breaking-news-rhode-island-legislature-supports-freedom-of-artsakh/ Rhode Island Legislature Supports Freedom of Artsakh]</ref>, [[Մասսաչուսեթս]]<ref name="aw2">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2012/08/07/breaking-news-massachusetts-legislature-supports-freedom-of-artsakh/ Massachusetts Legislature Supports Artsakh Independence]</ref><ref name="freeeurope">Radio Free Europe. [http://www.rferl.org/content/massachusetts-state-legislature-calls-for-nagorno-karabakh-recongnition/24669893.html Massachusetts State Legislature Calls For Recognition Of Nagorno-Karabakh]</ref>, [[Մեն]]<ref name="mainenk">[http://www.mainelegislature.org/legis/bills/bills_126th/billtexts/HP098701.asp Մեն նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref name="aw3">Armenian Weekly [http://www.armenianweekly.com/2013/04/10/breaking-news-maine-legislature-supports-artsakh-independence/ Maine Legislature Supports Artsakh Independence]</ref>, [[Լուիզիանա]]<ref name="Լուիզիանայի սենատ">[http://www.legis.la.gov/legis/ViewDocument.aspx?d=853172&n=SR151%20Enrolled Լուիզինիա նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512220746/http://www.legis.la.gov/legis/ViewDocument.aspx?d=853172&n=SR151%20Enrolled |date=2014-05-12 }} (անգլերէն)</ref><ref name="AWLois">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2013/05/31/louisiana-state-senate-recognizes-karabakh-independence/ Louisiana State Senate Recognizes Karabakh Independence] (անգլերէն)</ref><ref>168 Ժամ [https://168.am/2013/05/31/232499.html Լուիզիանայի Սենատը Արցախի անկախությանն աջակցող բանաձև է ընդունել]</ref> եւ [[Գալիֆորնիա]]:<ref name="Կալիֆորնիա">[http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billNavClient.xhtml?bill_id=201320140AJR32 Կալիֆորնիա նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref>168 Ժամ։ [https://168.am/2014/08/28/400312.html Կալիֆորնիայի սենատը ճանաչել է ԼՂՀ-ի անկախությունը]</ref><ref>Армянская служба Радио Свободная Европа - Радио Свобода: [http://rus.azatutyun.am/content/article/25378287.html Парламент Калифорнии признал независимость Нагорного Карабаха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140511133419/http://rus.azatutyun.am/content/article/25378287.html |date=2014-05-11 }} 09.05.2014</ref><ref>[https://armlur.am/221667/ Կալիֆորնիայի սենատը ճանաչել է ԼՂՀ անկախությունը]</ref>, Հաուայ Նահանգը<ref>http://www.yerakouyn.com/?p=103687{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ԱՄՆ Հաուայ Նահանգը Ճանչցաւ Արցախի Անկախութիւնը</ref>՝ 2016 Մարտ 29-ին։ === ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծ ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ === 12 Նոյեմբեր 2014 -ին ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ քուէարկութեան կը դրուի [[«Ժառանգութիւն»]] խմբակցութեան պատգամաւոր [[Զարուհի Փոստանջեան]]ի ներկայացուցած ''«Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) եւ Հայաստանի Հանրապետութիւններու անվտանգութեան ապահովման ռազմաքաղաքական հիմնադրոյթներու հայեցակետերու մասին»'' օրէնքի նախագիծը։ Օրինագիծին կողմ կը քուէարկեն 8 պատգամաւորներ՝ [[ՀՅԴ]] խմբակցութեան բոլոր 5 պատգամաւորները ([[Արմէն Ռուստամեան]], [[Աղուան Վարդանեան]], [[Արմէն Բաբաեան]], [[Միքայէլ Մանուկեան]], [[Արծուիկ Մինասեան]]), «Ժառանգութենէն»՝ Զարուհի Փոստանջեանն ու [[Ռուբիկ Յակոբեան]]ը, ՀԱԿ խմբակցութենէն՝ [[Նիկոլ Փաշինեան]]ը։ ՀԱԿ խմբակցութեան պատգամաւոր Հրանդ Բագրատեանը ձեռնպահ քուեարկեց։ Բոլոր միւս պատգամաւորները քուէարկութեանը չեն մասնակցած, որուն իբրեւեւ արդիւնք նախագիծը չընդունուեցաւ։ Ըստ Նախագիծին՝ կը նախատեսուէր պաշտօնապէս ճանաչնալ ԼՂՀ անկախութիւնը եւ բացառել այլ պետութիւններու կամ միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն զինուած ուժերու տեղակայումը ԼՂՀ (Արցախ)-ի, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւններու սահմաններուն, ինչպէս նաեւ երկու այլ դրոյթներ<ref>[http://www.epress.am/2014/11/12/259722.html ԱԺ֊ն չընդունեց ԼՂՀ֊ի անկախությունը ճանաչելու մասին օրինագիծը]</ref>։ Նախկինին մէջ եւս«Ժառանգութիւն» խմբակցութեան կողմէն առաջարկուած են ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծեր, որոնք նոյնպէս մերժուած են Ազգային ժողովի կողմէն։ == Լեռնային Ղարաբաղի զինուած հակամարտութեան վերջին զարգացումներ == * 12 Նոյեմբեր 2014 -ին ղարաբաղա-ազրպէյճանական սահմանի արեւելեան մասի օդային տարածքին մէջ ժամը 13.45-ի սահմաններուն մէջ ուսումնավարժական թռիչքի ժամանակ ազրպէյճանական զինուած ուժերու կողմէն հրադադարի ռեժիմի խախտման արդիւնքին խոցուած է ԼՂՀ ՌՕՈւ ՄԻ-24 ուղղաթիռը։ Ուղղաթիռի խոցման արդիւնքին մէջ անձնակազմի բոլոր երեք անդամները զոհուած են<ref>[https://news.am/arm/news/238879.html Վարժանքի ժամանակ Ազրպէյճանական կողմը խոցել է ԼՂՀ բանակի ուղղաթիռը]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/artsrun-hovhannisian/ |title=Տեսանյութը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ ԼՂՀ ՌՕՈւ ուղղաթիռները չեն խախտել սահմանը և չեն գրոհում. Ա. Հովհաննիսյան |accessdate=2015-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130141149/https://www.tert.am/am/news/2014/11/13/artsrun-hovhannisian/ |archivedate=2024-11-30 |dead-url=yes}}</ref>։ * [[13 Նոյեմբեր]] 2014 -ին Ազրպէյճանը ԼՂՀ-ի (Արցախ) տարածքը ոչ թռիչքային գոտի յայտարարած է եւ այդ մասին տեղեկացուցած է Քաղաքացիական միջազգային կազմակերպութեան անդամներուն<ref>{{Cite web |url=http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/azer-mfa/ |title=Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն ԼՂՀ տարածքը ոչ թռիչքային գոտի է հայտարարել |accessdate=2015-12-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241130143008/https://www.tert.am/am/news/2014/11/13/azer-mfa/ |archivedate=2024-11-30 |dead-url=yes}}</ref>։ Սակայն այդ յայտարարութենէն ժամեր ետք, ըստ «tert.am» կայքի տեսաձայնագրութեան, [[ՀՀ]] նախագահ [[Սերժ Սարգիսեան]]ի ուղղաթիռը վայրէջք կատարեց [[Ստեփանակերտի օդակայան]] մէջ<ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/Armenia-nkr-visit/ Նախագահի ուղղաթիռը վայրէջք է կատարում Ստեփանակերտի օդանավակայանում (տեսանյութ)]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ * [[Արցախեան-ազրպէյճանական սահմանային պատերազմ (2016)|2016, 1 Ապրիլի լոյս 2-ի գիշերը]] ազրպէյճանական կողմը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ սկսած է լայնածաւալ յարձակողական գործողութիւններ։ Յարձակումը կը տեւեէ մինչեւ 7 Ապրիլ, ուր եւ համաձայնութիւն ձեռք կը բերուի։ Հայկական եւ ատրպէյճանական կողմերը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչի դաշտային օգնականներու միջնորդութեամբ, իրականացած են զոհուածներու որոնողական աշխատանքներ, որոնց ընթացքին հրադադարի շուրջ համաձայնութիւններու խախտում չէ արձանագրուած։ === Լայնածաւալ պատերազմ Արցախի վրայ === Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020ին, առաւօտեան ժամերէն Արցախի հանրապետութիւնը թիրախ կը դառնայ [[Ազրպէյճան|Ատրպէյճանի]] լայնածաւալ նախայարձակման։ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|Յարձակումը, պատերազմի կը վերածուի]]։ Անխնայ կը հրետակոծուին, կը հրթիռակոծուին, կը ռմբակոծուին սահմանագիծը, ինչպէս նաեւ բնակելի վայրեր՝ [[Ստեփանակերտ]]ը, [[Շուշի]], [[Մարտակերտ]], [[Հադրութ]] եւ քաղաքացիական ենթակառոյցներ, ինչպէս օրինակ՝ հիւանդանոցներ, ծննդանոցներ, եկեղեցիներ․․․։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ատրպէյճանի կողքին Թուրքիան ալ կը կռուի անոր հայթայթելով մեծաքանակ ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ։ Մարդասիրական հրադադարի երկու համաձայնութիւններ կը գոյանան՝ Հոկտեմբեր 10 եւ 18, որոնք սակայն անմիջապէս ու շարունակ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։ == Մշակոյթ == === Տօներ === {| class="wikitable" |+ !նուանում |- |1 Յունուար, 6 Յունուար |Ամանոր եւ Սուրբ ծնունդ<ref group="Ն">Նշվում են դեկտեմբերի 31-ից հունվարի 6-ը։ Ոչ աշխատանքային օրեր են։</ref> |- |20 Փետրուար |Արցախի վերածնունդի օր<ref group="Ն">Փետրուարի 20, 1988 թ-ի այդ օրը սկսվել են Լեռնային Ղարաբաղի անկախացման ցույցերը։</ref> |- |21 Փետրուար |Մայրենի լեզուի օր |- |23 Փետրուար |Հայրենի պաշտպանի օր |- |8 Մարտ |Կանանց միջազգային օր |- |7 Ապրիլ |Մայրութեան եւ գեղեցկութեան տօն |- |1 Մայիս |Աշխատաւորներու համերաշխութեան միջազգային օր |- |9 Մայիս |Յաղթանակի տօն<ref group="Ն">ԼՂՀ պաշտպանության բանակի և Շուշիի ազատագրման օր. մայիսի 9: Ոչ աշխատանքային օր են։</ref> |- |28 Մայիս |Հայաստանի առաջին հանրապետութեան օր |- |1 Յունիս |Երեխաներու պաշպանութեան միջազգային օր |- |1 Սեպտեմբեր |Գիտելիքի եւ դպրութեան օր |- |10 Դեկտեմբեր |Արցախի Հանրապետութեան օր<ref group="Ն">Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին հանրաքվեի և Սահմանադրության օր՝ նշվում է դեկտեմբերի 10-ին, ոչ աշխատանքային օր։</ref> |- |Հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը կը նշուի։ |Թարգմանչաց տօն<ref group="Ն">Նշվում է հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին հանրաքվեի և սահմանադրության օր. դեկտեմբերի 10: Ոչ աշխատանքային օր է։</ref> |} {| class="wikitable" |+Արցախի Հանրապետութեան յիշատակի օրեր<ref name=":0">[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1396 «Տոներեր և հիշատակի օրեր»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194435/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1396 |date=2016-03-04 }} Հայկական Հանրագիտարան։ Վերցված՝ 16 Դեկտեմբերի 2014:</ref><ref name=":1">[http://www.president.nkr.am/am/nkr/holidays/ «ԼՂՀ տոներ և հիշատակի օրեր»:] Արցախի նախագահի պաշտոնական կայք։ Վերցված՝ 16 Դեկտեմբերի 2014: </ref><ref name=":0" group="Ն">Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում կարող են նշվել միջազգային, ավանդական, եկեղեցական, մասնագիտական այլ տոներ ու հիշատակի օրեր։</ref>։ !Օր !Անուանում |- |24 Ապրիլ |Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օր |- |29 Յունիս |Հայրենիքի համար նահատակուածներիու եւ անյայտ կորածներու յիշատակի օր |- |7 Դեկտեմբեր |Եկրաշարժի զոհերու յիշատակի օր |} == Դրօշակը == Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դրօշը ստեղծուած է [[Հայաստան]]ի դրօշին նմանութեամբ, աւելցուած է սպիտակ եռանկիւնաձեւ նախշանկար ([[հայկական գորգ]]ի նմանութեամբ), որ կը խորհրդանշէ Արցախի՝ մայր Հայաստանէն անարդարացիօրէն բաժանումը եւ անկախութեան հռչակմամբ վերամիաւորումը: Կարմիր գոյնը կը խորհրդանշէ անկախութեան համար հայ ժողովուրդին թափած [[արիւն]]ը, կապոյտ գոյնը՝ Հայաստանի [[երկինք]]ը, նարնջագոյնը՝ Ժողովուրդին ստեղծարար աշխատանքը: [[Պատկեր:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|մինի|աջից|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դրօշը]] == Զինանշանը == Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութան զինանշանը հանրապետութեան պետական ինքնիշխանութեան, անոր տարածքին մէջ ապրող ժողովուրդներու պետական միասնութեան, կառուցուող ազատ, իրաւական պետութեան խորհրդանիշն է: Հաստատուած է Լեռնային Ղարաբաղի հանրաապետութիան գլխաւոր խորհուրդին կողմէ 17 Նոյեմբեր 1994-ի որոշմամբ: Զինանշանը կը ներկայացնէ թեւատարած արծիւ մը, որ կը կրէ Արտաշեսեաններու արքայատոհմին թագը, իսկ գլխուն վերը կը տարածուին արեւուն ճառագայթները: Կեդրոնը դրուած է Հանրապետութեան դրօշը (հորիզոնական դիրքով) եւ [[Ստեփանակերտ]]ի մօտ գտնուող «Մէնք ենք, մեր սարերը» («Տատիկ եւ Պապիկ») յուշարձանը՝Մեծ Քրիս լերան Ֆոնին: Վարի մասը արծուի ճանկերու մէջ [[խաղող]]ի վազեր են, թթենի պտուղներ, [[ցորեն]]ի հասկեր: Վերի կիսաշրջանաձեւ ժապաւէնին վրայ կատարուած է հայերէն մակագրութիւն՝«Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն-Արցախ»: Զինանշանին հէղինակն է Լավրտենտ Ղալաեանը: [[Պատկեր:Emblem of the Republic of Artsakh.svg|մինի|աջից|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Զինանշան]] == Գրականութիւն == * Խաչէնի իշխանութիւնը Ժ.-ԺԶ. դարերուն, Երեւան, 1975, 453 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/117/1.%20Xacheni%20ishxanutyun@%20X-XVI%20darerum.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308064714/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/117/1.%20Xacheni%20ishxanutyun%40%20X-XVI%20darerum.pdf |date=2016-03-08 }} * Արցախի պատմութիւնը /սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը/, Երեւան, 1994, 377 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/61/artsaxi%20patm.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309222749/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/61/artsaxi%20patm.pdf |date=2016-03-09 }} * Արցախեան գոյապայքարի տարեգրութիւն, Երեւան, 1996, 822 էջ, -https://web.archive.org/web/20160308195414/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1040/Arcaxyan_goyapayqar.pdf * Մանասեան Ա., Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպէս եղած է, Երեւան, 2011, 120 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/685/LXH_Inchpese_da_exel.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309163342/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/685/LXH_Inchpese_da_exel.pdf |date=2016-03-09 }} * Յարութիւնեան Հ., Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1920 , Երեւան, 1996, 296 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/60/LXH18_21.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310052750/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/60/LXH18_21.pdf |date=2016-03-10 }} * Ալիկ Ղարիբեան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը եւ Մեծ Անգլիան 1918-1920 , Երեւան, 2012, 282 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/385/1Lernayin%20Kharabaxi%20himnaharc@%20ev%20Mec%20Britanian.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309084733/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/385/1Lernayin%20Kharabaxi%20himnaharc@%20ev%20Mec%20Britanian.pdf |date=2016-03-09 }} * Տ. Յակոբեան, ԼՂՀ հռչակումը եւ պետական շինարարութեան գործընթացը /1991-1994 /, Երեւան, 2011, 212 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/932/LXH_hrchakumy.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309145423/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/932/LXH_hrchakumy.pdf |date=2016-03-09 }} * Շահէն Մկրտիչեան, Լեռնային Ղարաբաղ. Ազրպէյճանի իրականացուցած ցեղասպանութեան բաժինը, Ստեփանակերտ, 2003, 250 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1358/Lernayin_Gharavagh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407135419/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1358/Lernayin_Gharavagh.pdf |date=2019-04-07 }} * Հրանդ Աբրահամեան, Մարտնչող Արցախը, գիրք Ա /1917-1923/, Երեւան, 2003, գիրք Բ. /1923-1985/, Երեւան, 2005, գիրք Գ. /1985-2000/, Ստեփանակերտ, 2007։ * Արամայիս Տէր-Դանիելեան, Ղարաբաղի տագնապը, Երեւան, 1993, 120 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/900/Aramayis.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407135414/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/900/Aramayis.pdf |date=2019-04-07 }} * Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն /1991 օգոստոս - 1992 Յունուար. փաստաթուղթերու ժողովածու/, Երեւան, 2011, 196 էջ, - https://web.archive.org/web/20160929071936/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1080/pastatxter.pdf == Արտաքին յղումներ == '''Պաշտօնական կայքեր''' * [http://www.nkr.am/hy/ ԼՂՀ Նախագահի կայք] * [http://www.genprocnkr.am/ ԼՂՀ Դատախազութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109172243/http://genprocnkr.am/ |date=2016-01-09 }} * [http://courtnkr.am/ ԼՂՀ Դատական համակարգ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215200347/http://courtnkr.am/ |date=2015-12-15 }} * [http://minfin.nkr.am/ ԼՂՀ Ֆինանսներու նախարարութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082233/http://www.minfin.nkr.am/ |date=2015-12-08 }} * [http://www.nkrusa.org/ Ներկայացուցչութիւն Վաշինգդոնի մէջ] {{ref-en}} * [http://www.haut-karabagh.com/ Ներկայացուցչիւն Փարիզի մէջ] {{ref-fr}} '''Լրատուական միջոցներ''' * [http://www.artsakh.tv/am Արցախ.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203115710/http://www.artsakh.tv/am |date=2016-02-03 }} * [http://www.artsakhtert.com Ազատ Արցախ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121152047/http://www.artsakhtert.com/ |date=2008-11-21 }} '''Այլ''' * [http://artsakhwriters.com/ Արցախի գրողներու միութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109221106/http://artsakhwriters.com/ |date=2016-01-09 }} * [http://www.shushi.org/ Շուշիի վերածնունդի հիմնադրամ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426220041/http://www.shushi.org/ |date=2009-04-26 }} * [http://www.janapar.org/ «Ճանապարհ» վիքի-նախագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007000033/http://www.janapar.org/ |date=2008-10-07 }}{{ՎՊԵ|Nagorno-Karabakh Republic|Արցախի Հանրապետութիւն}} == Տե'ս նաեւ == * [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ նահանգ]] == Նշումներ == <references group="Ն" /> == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Արցախ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ]] 5rzrtr0sn33fr148vc2qm9pe6oj4l41 0 2190 257381 247706 2026-11-06T14:40:24Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257381 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Զուրապ Աւալիշվիլի | բնագիր ԱԱՀ = ზურაბ დავითის ძე ავალიშვილი | պատկեր = Zurab Avalishvili.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[1876 թուական|1876]] | ծննդավայր = Թիֆլիս | վախճանած է = [[21 Մայիս]] [[1944 թուական|1944]] | մահուան վայրը = Միւնիխ | քաղաքացիութիւն = [[Վրաստան]] | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = Դիւանագէտ եւ պատմաբան | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Զուրապ Դաւիթ Աւալիշվիլի''' ({{lang-ka|ზურაბ დავითის ძე ავალიშვილი}}, [[1876 թուական|1876]], [[Թիֆլիս]] — [[21 մայիս]], [[1944թուական|1944]], [[Շուարցենֆելդ]], [[Գերմանիայ]]), վրացի պատմաբան, դիւանագէտ ու իրաւաբան։ կ'աշխատի [[Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան]]մէջ<ref name="Mikaberidze"/>: == Կենսագրութիւն== Զուրապ Աւալիշվիլին ծնած է [[1876 թուական|1876]]-ին [[Թիֆլիս]]ի մէջ։ Կը սերի Աւալիշվիլիներու իշխանական տունէն<ref name="Mikaberidze">{{книга|автор=Alexander Mikaberidze|заглавие=Historical Dictionary of Georgia|место=Lanham, Maryland • Toronto • Plymouth, UK|издательство=he Scarecrow Press, Inc.|год=2007|серия=Historical Dictionaries of Europe, No. 50|страниц=734|isbn=978-0-8108-5580-9}}</ref>: [[1900]]-ին ոսկիէ մետալով կ'աւարտէ [[Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարան]]ը՝ ստանալով իրաւաբանական կրթութիւն։ Յետագային կրթութիւնը կը շարունակէ [[Սորբոնի համալսարան]]ին մէջ, ուր կը սորուի [[1901]]—[[1903]] թուականներուն<ref name="Mikaberidze"/>: [[1917]]-ին Զուրապ Աւալիշվիլին կընտրուի սահմանադիր ժողովի անդամ, սակայն ցանկութիւն կը հայտնէ ծառայել Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան<ref name="Mikaberidze"/>: Վրաստան վերադառնալէն ետք՝ [[1918]]-ին, Աւալիշվիլին կը դառնայ գլխաւոր խորհրդական արտաքին գործերուն գծով<ref name="Mikaberidze"/>: Զուրապ Աւալիշվիլին կը մասնակցի [[Թիֆլիսի պետական համալսարան]]ի հիմնադրմանը, ուր կը դասաւանդէ [[1918]]—[[1921]] թուականներուն<ref name="Mikaberidze"/>: Ստացած ըլլալով իրաւաբանական կրթութիւն՝ Զուրապ Աւալիշվիլին մեծ ներդրում կ'ունենա Վրաստանի [[Սահմանադրութիւն|Սահմանադրութեան]] ստեղծման գործին մէջ<ref name="Mikaberidze"/>: Որպէս Վրաստանի գլխաւոր դիւանագէտ՝ Աւալիշվիլին կը հասնի Գերմանիոյ հետ Վրաստանի յարաբերութիւններուն լաւացմանը, ինչու շնորհիւ Գերմանիան կը ճանչնայ Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան ինքնիշխանութիւնը<ref name="Mikaberidze"/>: Զուրապ Աւալիշվիլին [[1919]]-ին Վրաստանը կը ներկայացրէ [[Փարիզի խաղաղութեան վեհաժողով]]ման մէջ, ուր կը պնդէ Արեւմտեան Վրաստանի հողերու՝ Վրաստանի Դեմոկրատական Հանրապետութեան պատկանելու հարցը եւ դէմ կու գայ Բաթումի մարզը երեք մասի բաժանելուն ու [[Բաթում]]ը անկախ քաղաք հռչակելուն, ինչէն կարող էին օգտուիլ [[Ազգերու լիգա]]յի ենթակայութեան տակ գտնուող երկիրները<ref name="Mikaberidze"/>: Վրաստանի ու ԽՍՀՄ միջեւ տեղի ունեցած պատերազմէն ետք Աւալիշվիլին կը մեկնի Գերմանիայ<ref name="Mikaberidze"/>: Այստեղ ան կը դառնայ Գերմանիոյ Վրացական միութեան հիմնադիրներէն մէկը, կ'աշխատի «Գեորգիկա» եւ «Բիզանդիոն» ամսագիրներու խմբագրութիւններուն մէջ<ref name="Mikaberidze"/>: կը գրէ բազմաթիւ հոդուածներ Կովկասի, Վրաստանի պատմութեան ու գրականութեան, դիւանագիտութեան ու այլ հարցերու վերաբերեալ<ref name="Mikaberidze"/>: Իշխան Զուրապ Աւալիշվիլին կը մահանայ 1944 թոականին Գերմանիոյ Շուարցենֆելդ քաղաքին մէջ<ref name="Mikaberidze"/>: [[1993]] մայիսին անոր աճիւնը կը տեղափոխուի Վրաստան եւ կը թաղուի Թիֆլիսի մէջ՝ պետական ու հասարակական գործիչներու [[Դիդուբէի պանթեոն]]ի մէջ<ref name="Mikaberidze"/>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աշխատութիւններ == * [http://runivers.ru/lib/book4588/ Авалов З. Д. Присоединение Грузии к России. — СПб.: Тип. А. С. Суворина, 1901.]{{Dead link|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} на сайте Руниверс (Repr. New York: Chalidze Publications, 1981) * Авалов Зураб. Областные сеймы (федерализм. Отт. из кн. «Конституционное государство». Сб. ст. Изд. I. СПБ. 1905, с. 273—312 * Авалов Зураб. Независимость Грузии в международной политике 1918—1921 гг.: Воспоминания. Очерки. — Париж, 1924 * [http://www.amsi.ge/istoria/div/avaliSvili.pdf ზ. ავალიშვილი, ჯვაროსანთა დროიდან (ოთხი საისტორიო ნარკვევი), პარიზი, 1929] (მე-2 გამ. თბ., 1989) * ზურაბ ავალიშვილი, სოციალისტური პროპაგანდის წარმატება საქართველოში / ზურაბ ავალიშვილი ; თარგმნ. დ. აბაშიძემ // ჩვენი მწერლობა. — თბილისი, 2008. — აგვისტო. — N16(68). — გვ.2—4 * ზურაბ ავალიშვილი, «საქართველოს დამოუკიდებლობის» წინასიტყვაობა: ერი და ბედისწერა; ინგლ. თარგმნა დ. აბაშიძემ // ჩვენი მწერლობა. — თბილისი, 2009. — ISSN: 1987-7730 == Գրականութիւն== * Баринов Д.А., Ростовцев Е.А. [https://web.archive.org/web/20170625162619/http://bioslovhist.history.spbu.ru/component/fabrik/details/1/11.html Авалишвили (Авалов) Зураб Давидович // Сетевой биографический словарь историков Санкт-Петербургского университета XVIII-XX вв. СПб., 2012-2014]. * Гиоргидзе М. Грузины в Петербурге. Тбилиси, 1976. С.179-181. * Катели Л. Будущее всегда гадательно // Вечерний Тбилиси. Март 2012. №20 (18444) {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Աւալիշվիլի, Զուրապ}} eavnrw65pwqp4f0tu8u3ikweuk89mb5 0 2257 257351 230376 2026-11-06T13:47:53Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257351 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Եակով Բազելեան | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[28 Օգոստոս]], [[1925 թուական|1925]] | ծննդավայր = [[Զլատոպոլ]], [[Կիրովոգրադի մարզ]] | վախճանած է = [[4 Յունիս]], [[1990 թուական|1990]] | մահուան վայրը = [[Մոսկուա]], [[ՌԴ]] | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = կինոբեմադրիչ | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Եակով Բազելեան''' ({{lang-ru|Яков Львович Базелян}}, [[28 Օգոստոս]], [[1925 թուական|1925]], [[Զլատոպոլ]], [[Ուքրաինական ԽՍՀ]] - [[4 Յունիս]], [[1990 թուական|1990]], [[Մոսկուա]], [[Ռուսիոյ Դաշնութիւն]]), խորհրդային կինոբեմադրիչ։ == Կենսագրութիւն == Եակով Բազելեանը ծնած է [[1925 թուական]]ին Զլատոպոլ քաղաքին մէջ։ [[1952 թուական]]ին աւարտած է ВГИК-ի բեմադրիչի բաժինը (Միքայէլ Ռոմի արուեստանոցը)։ Աւարտելէ ետք՝ [[1952 թուական|1952]]-[[1954 թուական]]ներուն, աշխատած է [[Մոսֆիլմ]]ի մէջ որպէս բեմադրիչի օգնական։ Այնուհետեւ [[1955 թուական|1955]]-[[1960 թուական]]ներուն աշխատած է [[Քիեւ]]ի Ալեքսանտր Տովժէնկքոյի անուան կինոսթուտիոյի մէջ։ [[1960 թուական|1960]]-[[1964 թուական]]ներուն եղած է Եալթայի կինոստուդիայի բեմադրիչը, իսկ [[1964 թուական]]էն՝ Մաքսիմ Կորքիի անուան կինոսթուտիոյի բեմադրիչը։ == Ֆիլմեր == {| class="wikitable" !Տարեթիւ !Ֆիլմ |- |1979 |Իմ առաջին ընկերը |- |1977 |Նստիր կողքս, Միշկա |- |1975 |Ինչի մասին չեն գիտեր տրիբունաները<ref>{{Cite web |url=http://songkino.508.com1.ru/o_chem/o_chem.html |title=ПЕСНИ из КИНОФИЛЬМА. «О чём не узнают трибуны» |accessdate=2015-09-05 |archive-date=2009-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108051753/http://songkino.508.com1.ru/o_chem/o_chem.html |dead-url=yes |archivedate=2009-01-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108051753/http://songkino.508.com1.ru/o_chem/o_chem.html |deadurl=yes }}</ref> |- |1971 |Երէկ, այսօր եւ միշտ |- |1969 |Մարզիչը<ref>{{Cite web |url=http://www.videopop.ru/samp/?n=7005&raz=kino |title=ВИДЕОПОП.РУ — популярная видеоколлекция / video-pop.ru — videocollection |accessdate=2015-09-05 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081736/http://www.videopop.ru/samp/?n=7005&raz=kino |dead-url=yes |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304081736/http://www.videopop.ru/samp/?n=7005&raz=kino |deadurl=yes }}</ref> |- |1965 |Ալյոշկինի որսը |- |1963 |Քաղաք՝ մէկ փողոց |- |1960 |Միջնահարկով տունը |- |1957 |Փոթորկէն ծնուածները |- |1955 |Ուղիներ եւ ճակատագրեր<ref>[http://www.afisha.ru/movie/189996/ Фильм «Пути и судьбы» — Рецензии, трейлеры, кадры из фильма, расписание сеансов — Афиша]</ref> |- |1954 |Անդրիեշ<ref>{{Cite web |url=http://www.vida.ru/tvgrid/gallery.asp?id=11225&tp=1 |title=Vida.RU — всё о ТВ |accessdate=2015-09-05 |archive-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102201141/http://www.vida.ru/tvgrid/gallery.asp?id=11225&tp=1 |dead-url=yes |archivedate=2014-01-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140102201141/http://www.vida.ru/tvgrid/gallery.asp?id=11225&tp=1 |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://akter.kulichki.net/publ/paradjanov_s.htm Сергей Параджанов]</ref> |} === Դերերը կինոյի մէջ === {| class="wikitable" !Տարեթիւ !Ֆիլմ !Դեր |- |1969 |[[Անապատի սպիտակ արեւը]] |էպիզոդ |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20251114005729/https://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=7245 Յակով Բազելյանի մասին biografija.ru կայքում] {{DEFAULTSORT:Բազելեան, Եակով}} [[Ստորոգութիւն:28 Օգոստոսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:4 Յունիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1925 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1990 մահեր]] mrkz1c7489fv1xdpno1c97rn6oetstb 0 2289 257310 240706 2026-11-06T12:25:55Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257310 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ |Ճակատամարտի անուանում = «Բարբարոսա» |Հակամարտութիւն = [[Մեծ հայրենական պատերազմ]] <br /> [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]] |Պատկեր = [[Պատկեր:Operation Barbarossa.png|300px|Barbarossa. Drang nach Osten.]] |Վերնագիր = «Բարբարոսա» գործողութիւն |Թուական = [[22 Յունիս]] - [[30 Սեպտեմբեր]] [[1941]] |Վայր = [[ԽՍՀՄ]] [[Ուքրանիոյ ԽՍՀ]], [[Պելառուսի ԽՍՀ]], [[Մոլդովայի ԽՍՀ]], [[Լիթուայի ԽՍՀ]], [[Լատվիոյ ԽՍՀ]], [[Էսթոնիոյ ԽՍՀ]]; [[ՌԽՖՍՀ]]: [[Պսկովի մարզ]], [[Սմոլենսկի մարզ]], [[Կուրսկի մարզ]], [[Օրյոլի մարզ]], [[Լենինգրադի մարզ]], [[Բելգորոդի մարզ]] |Արդիւնք = <u>գործողութիւն</u> - խորհրդային զօրքերու պարտութիւնը սահմանային կռիւներուն մէջ եւ նահանջ դէպի երկրի խորքը փոքր կորուստներու դէպքին;<br /> <u>ռազմավարական արդիւնք</u> - ԽՍՀՄ գրաւելու ծրագրի կործանում - Երրորդ Ռայխի բլիցկրիգ |Հակառակորդ1 = {{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}}<br />''աջակից''<br />{{դրօշավորում|Անգլիա}} |Հակառակորդ2 = {{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}}<br />{{դրօշավորում|Իտալիա}}<br />{{դրօշավորում|Հունգարիա}} <small>([[27 Յունիսէն]])</small><br />{{դրօշավորում|Ֆինլանդիա}} <small>([[25 Յունիսէն]])</small><br />{{դրօշավորում|Ռումինիա}}<br />{{դրօշավորում|Սլովակիա}} <small>([[23 Յունիսէն]])</small><br />[[Պատկեր:Flag of Spain (1938 - 1945).svg|border|22px]] [[Իսպանիոյ կամաւորներ]] <small>([[24 Յունիսէն]])</small><br />''աջակից''<br />{{դրօշավորում|Ուքրանիա}} <br /> |Հրամանատար1 = {{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Իոսիֆ Ստալին]]<br /> {{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Սիմյոն Տիմոշենկո]]<br />{{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Գէւորգի Ժուկով]]<br />{{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Ֆյոդոր Կուզնեցով]]<br />{{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Դմիտրի Պաւլով]] †<br />{{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Միքայէլ Կիրպոնոս]] †<br />{{դրօշավորում|ԽՍՀՄ}} [[Իվան Տիւլենեւ]] [[Իոսիֆ Ստալին]]<br /> |Հրամանատար2 = {{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}} [[Ադոլֆ Հիտլեր]] {{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}} [[Վալտեր ֆոն Բրաուխիչ]]<br />{{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}} [[Վիլհելմ Լիտեր ֆոն Լեեբ]]<br />{{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}} [[Ֆյոդոր ֆոն Բոկ]]<br />{{դրօշավորում|Երրորդ Ռայխ}} [[Հերդ ֆոն Ռունդշտրեդ]]<br />{{դրօշավորում|Ռումինիա}} [[Իոն Անտոնեսկու]]<br />{{դրօշավորում|Ֆինլանդիա}} [[Գուստավ Մաներհեյմ]]<br />{{դրօշավորում|Իտալիա}} [[Ջովանի Մասսոնի]]<br />{{դրօշավորում|Իտալիա}} [[Իտալո Հարիբոլի]]<br />{{դրօշավորում|Հունգարիա|22px}} [[Միկլոշ Հորթի]]<br />{{դրօշավորում|Սլովակիա}} [[Շոզեֆ Տիսո]]<br />[[Պատկեր:Flag of Spain (1938 - 1945).svg|border|22px]] [[Մունյոս Ագուստին]] |Ուժեր1 = '''4,05 մլն''' մարդ + '''619 հազար''' Պահեստային (ՎՍԷ)<br />'''13 981''' թանկեր<br /><br /><br />'''9397''' ինքնաթիռ<br />('''7758''' սարքին)<br /><br />'''52 666''' գործիք ու ականանետ<ref>Боевой и численный состав Вооруженных Сил СССР в период Великой Отечественной войны (1941-1945 гг.). Статистический сборник № 1 (22 июня 1941 г.)</ref> |Ուժեր2 = '''2,74 մլն''' մարդ<br />+ '''0,85 մլն''' Գերմանիոյ դաշնակիցներ<br />'''4215''' տանկեր<br />+ '''402'''դաշնակիցներու թանկեր<br />'''3909''' ինքնաթիռ<br />+ '''964''' դաշնակիցներու ինքնաթիռներ<br />'''43 812'''գործիք ու ականանետ<br />+ '''6673'''դաշնակիցներու գործիք ու ականանետ<ref>[http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html/ ''М. И. Мельтюхов''. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939-1941. - М.: Вече, 2000]</ref> |Կորուստներ1 = '''2 630 067''' սպանուած եւ գերուած<br />'''877 815''' վիրաւոր եւ հիւանդ |Կորուստներ2 = Մոտ '''1,000,000''' զինւորական կորուստ<br /> Վերմախտ - ''790,000''<br /> գերմանական կամակատարներ - ''220,000'' Վիրաւորուածներու թիւ '''անյայտ''' }} '''«Բարբարոսա» գործողութիւն''' (գերմ.՝ Weisung Nr. 21. Fall Barbarossa, [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] թագաւոր եւ [[Հռոմէական Սրբազան կայսրութիւն|Հռոմէական Սրբազան կայսրութեան]] կայսր [[Ֆրիդրիխ Բարբարոսա I]]-ի պատուին), երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ արեւելաեւրոպական ռազմական թատերաբեմին վրայ [[ԽՍՀՄ]] ներխուժելու Երրորդ Ռայխի ծրագիր եւ Հայրենական մեծ պատերազմի նախնական փուլին մէջ այդ ծրագրին համապատասխան իրականացուող ռազմական գործողութիւն։ Ծրագիրը իրականացնելու [[Հիթլեր|Հիթլերի]] որոշումը շրջադարձային էր Երրորդ Ռայխի պատմութեան մէջ, որ 4 տարի ետք հասցուց զինք լիակատար փլուզման։ == Քաղաքական իրավիճակ == [[Պատկեր:Weisung Nr.21.jpg|250px|մինի|ձախից|Փաստաթուղթի օրինակ]] Գերմանիոյ նացիոնալ-սոցիալիստներու կառավարման ժամանակ երկրին մէջ կը սկսին մեծանալ ռեւանշիստական տրամադրութիւնները։ Նացիստական քարոզչամեքենան կը յորդորէր Գերմանիոյ ղեկավարութեան գրաւել արեւելքի տարածքները։ Դեռ [[1930]]-ական թուականներու կէսերուն գերմանական կառավարութիւնը կը յայտարարէր [[ԽՍՀՄ]]-ի հետ պատերազմի անխուսափելիութեան մասին։ Ծրագրելով յարձակիլ [[Լեհաստան]]ի վրայ՝ գերմանական կառավարութիւնը որոշեց ապահովել ինքզինք արեւելքէն (հնարաւոր է՝ պատերազմի մէջ մտնէին [[Անգլիա]]ն եւ [[Ֆրանսա]]ն): [[Օգոստոս]] [[1939]] թուականին Գերմանիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ կնքուեցաւ չյարձակելու պայմանագիր, որ [[Արեւելեան Եւրոպա]]ն կը կիսէր իրեն հետ կապուած անոնց փոխադարձ շահերը։<ref>[http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html/ ''Մելտուխով''. Ստալինի բաց թողած հնարավորություն. ԽՍՀՄ, պայքար Եւրոպայի համար: 1939-1941. - М.: Вече, 2000 - с.453-454.]</ref> [[1 Սեպտեմբեր]] [[1939 թուական]]ին Գերմանիա յարձակեցաւ Լեհաստանի վրայ, որուն արդիւնքով [[3 սեպտեմբեր|3 Սեպտեմբեր]]ին Մեծ Բրիտանիան եւ [[Ֆրանսա]]ն պատերազմ յայտարարեցին Գերմանիոյ դէմ։ [[ՌԿԿԱ]] [[լեհական արշաւանք]]ի ժամանակ [[Խորհրդային Միութիւն]]ը իր զօրքերը մտցուց Լեհաստան եւ բռնագրաւեց [[Ուքրանիա|Արեւմտեան Ուքրանիան]] եւ [[Պելառուսիա|Արեւմտեան Պելառուսիան]]: Գերմանիոյ եւ ԽՍՀՄ-ի միջեւ յայտնուեցաւ ընդհանուր սահման։ == Գրականութիւն == * [http://militera.lib.ru/h/1941/02.html 1941 год - уроки и выводы] - М.: Воениздат, 1992. * ''Голицын В. В.'' «Досье Барбаросса». - М.: Рейтар, 2011. - 202 стр. ISBN 978-5-8067-0055-0 * ''Мельтюхов, М. И.'' [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html ''Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939-1941 (Документы, факты, суждения)''.] Москва: Вече, 2000. * ''Исаев А. В.'' [http://militera.lib.ru/h/isaev_av3/ ''От Дубно до Ростова''.] - М.: АСТ; Транзиткнига, 2004. * ''Исаев А. В.'' [http://fictionbook.ru/ru/author/isaev_alekseyi_valerevich/kotliy_41_go_istoriya_vov_kotoruyu_miy_ne_znali/ «Котлы 41-го. История ВОВ, которую мы не знали».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704185548/http://www.fictionbook.ru/ru/author/isaev_alekseyi_valerevich/kotliy_41_go_istoriya_vov_kotoruyu_miy_ne_znali/ |date=2007-07-04 }} - М.: Яуза, Эксмо, 2005. - 400 с ISBN 5-699-12899-9 * [http://fictionbook.ru/ru/author/pereslegin_sergeyi/vtoraya_mirovaya_voyina_mejdu_realnostyami/ Переслегин С., «Вторая мировая война между Реальностями»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070828024052/http://www.fictionbook.ru/ru/author/pereslegin_sergeyi/vtoraya_mirovaya_voyina_mejdu_realnostyami/ |date=2007-08-28 }}, ч. 1-2. - М.: Эксмо, 2006. ISBN 5-699-15132-X * ''Лота В.'' «Альта» против «Барбароссы». Изд-во «Молодая гвардия» - 2005, 471 стр. ISBN 5-235-02726-4 * ''Г. Гудериан''. [https://web.archive.org/web/20210928175534/https://fictionbook.ru/ru/author/guderian_geyinc/vospominaniya_soldata_s_illyustraciyami/ «Воспоминания солдата»], М.: Воениздат, [[1954]]., пер. нем. - H. Guderian. Erinnerungen eines Soldaten. Heidelberg, 1951. ISBN 5-9524-1585-7 * {{книга |часть = ч.7: Операция "Барбаросса" |автор = Кайюс Беккер. |заглавие = Военные дневники люфтваффе. Хроника боевых действий германских ВВС во Второй мировой войне 1939-1945 |оригинал = The Luftwaffe War Diaries |ответственный = пер. А.Цыпленков |место = М. |издательство = Центрполиграф |год = 2005 |страниц = 544 |тираж = доп. 5000 |серия = За линией фронта. Мемуары |isbn = 5-9524-1174-6 }} * {{книга |автор = Алексей Исаев |заглавие = Неизвестный 1941. Остановленный блицкриг |ссылка = http://www.ozon.ru/context/detail/id/5151323/ |место = М. |издательство = Яуза, Эксмо |год = 2010 |страниц = 488 |isbn = ISBN 978-5-699-41198-6 |ref = Исаев }} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * {{citation | last = Lewin |first = Ronald | author-link = | title = Ultra goes to War | origyear = 1978 | year = 2001 | edition = Penguin Classic Military History | isbn = 978-0-14-139042-0 | publisher = Penguin Group | location = London }} * [http://topwar.ru/80391-ob-odnom-neudachnom-nazvanii.html Ամյաջող անուանան մասին] * [http://www.svobodanews.ru/articleprintview/24622129.html «Բարբարոսա» գործողութիւն]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Радио «Свобода», 2012 * [http://echo.msk.ru/programs/klinch/786109-echo/ Հունիս 1941. քաոս թէ կարգ ու կանոն// «Էխո Մոսկվի»] * [https://web.archive.org/web/20150520080553/https://itunes.apple.com/us/app/22-iuna-1941/id594516963?mt=8 «22 Յունիս 1941»] * [http://www.novayagazeta.ru/data/2008/26/35.html Կորովկին: Մենք աւելի լաւ կը կռուէին, քան դաշնակիցները] * [https://www.youtube.com/watch?v=18kSroMufnk «Պատերազմի սկիզբ» փաստագրական ֆիլմ] * [https://www.youtube.com/watch?v=hDzq67FM0kg&index=1&t=48s&list=PLhuA9d7RIOdZW5GMDfDzPZSIffFYUogL- Մեծ պատերազմ: 1 սերիա: Բարբարոսա: StarMedia: Babich-Design] [[Ստորոգութիւն:1941]] [[Ստորոգութիւն:Պատերազմներ]] bsvdq6fvzavje8dv7ikz612vcvkf771 0 2303 257328 227155 2026-11-06T12:48:25Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257328 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | մասնագիտութիւն = Լրագրող, գրական քննադատ, բանաստեղծ, գրող եւ խմբագիր }} '''Գեղամ Բարսեղեան''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, խմբագիր եւ հրապարակախօս։ Ուսումը ստացած է Կէտիկ Փաշայի ազգային դպրոցը՝ [[Վարդգէս (Յովհաննէս Սէրէնկիւլեան)|Վարդգէս Սերէնկիւլեանի]] եւ [[Լեւոն Շանթ]]ի շրջանին։ Պատանի հասակէն գործած է լրագրական ասպարէզին մէջ։ Աշխատակցած է «Մանզումէի էֆքեար» օրաթերթին։ 1908-ին կը սկսի հրատարակել «<nowiki/>[[Ազդակ (օրաթերթ)|Ազդակ]]<nowiki/>» գրական հանդէսը, որ լոյս տեսաւ 41 համարներով։ Մնայուն խմբագիր եղած է «Ազատամարտ»ի՝ անոր հիմնադրութենէն (1909) մինչեւ խափանումը<ref>[http://tert.nla.am/mamul/Azatamart/Table.html «Ազատամարտ»-ի ելեկտրոնային տարբերակը։]</ref>։ Հիմնադիրներէն է «Մեհեան» հանդէսին<ref>{{Cite web |url=http://arteria.am/hy/1327504381 |title=«Մեհեան» հանդէսի ելեկտրոնային տարբերակը տե՛ս "Մեհեանի" բոլոր թիւերը այլեւս "Մառան"ի մէջ։ |accessdate=2015-09-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304123420/http://arteria.am/hy/1327504381 |archivedate=2016-03-04 |dead-url=yes}}</ref>՝ [[Կոստան Զարեան]]ի եւ [[Յակոբ Օշական]]ի հետ։ Ունի գրական շարք մը գործեր։ Անդամ էր [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան]]։ Իր յօդուածները լոյս տեսած են իբրեւ առանձին հատոր «''Նահատակ Գրագէտներու Բարեկամներ''» մատենաշարին մէջ (4-րդ հատոր, [[Փարիզ]] [[1931]])։ Գրական ծածկանունները եղած են՝ Օշին, Զարթօնք, Գեղօ եւ Նետ։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * [http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hushardzan1919_index.html "Յուշարձան Ապրիլ Տասնըմէկի", Կ.Պոլիս, 1919] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200704030552/http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/hajgirqn/book/hushardzan1919_index.html |date=2020-07-04 }}։ * Հայ Հանրագիտակ, [[Մկրտիչ Պոտուրեան|Հ․ Մկրտիչ Վարդ․ Պոտուրեան]], 1938 Պուքրէշ, Բ․ հատոր, էջ 389։ {{DEFAULTSORT:Բարսեղեան, Գեղամ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Արեւմտահայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց Ցեղասպանութեան զոհեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ]] [[Ստորոգութիւն:ՀՅԴ գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրականագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] gmt5awpt6qitzwgmael3oj5i66swg5j 0 2322 257311 252267 2026-11-06T12:28:40Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257311 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Thailand Bangkok Bumrungrad International Hospital Campus.jpg|մինի|300x300փքս|Թայլանտի Պամրունկրատ հիւանդանոցը բժշկական զբօսաշրջութեան կարեւոր կեդրոն է:]] '''Բժշկական զբօսաշրջութիւնը''' կամ '''առողջապահական զբօսաշրջութիւնը''' կ'իրականացուի որեւէ երկիրի մէջ բուժում ստանալու նպատակով''',''' Անցեալին, նուազ յառաջացած երկիրներէ մարդիկ կը ճամբորդէին դէպի բժշկական մեծ կեդրոններ, որոնք կը գտնուէին յառաջացած երկիրներու մէջ, ստանալու այն բժշկական օգնութիւնը, որ անհասանելի էր իրենց երկիրներուն մէջ։<ref>{{cite web|title=Medical Tourism: Globalization of the Healthcare Marketplace|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2234298/|publisher=MedGenMed|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 16|author=Michael D. Horowitz, MD, MBA|coauthors=FACS, Research Associate, Jeffrey A. Rosensweig, PhD, Associate Professor of International Business and Finance and Director, and Christopher A. Jones, DPhil, MSc, FRSM, Research Associate|year=2007}}</ref><ref>{{cite web|title=Medical tourism--health care in the global economy|url=http://web.nchu.edu.tw/pweb/users/hychuo/lesson/5877.pdf|publisher=Physician Exec|accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 16|archive-date=2013-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016211942/http://web.nchu.edu.tw/pweb/users/hychuo/lesson/5877.pdf|dead-url=yes}}</ref> Վերջերս, զարգացած երկիրներէ մարդիկ կը ճամբորդեն նուազ յառաջացած երկիրներ, բժշկական նպատակներով, ուր ծախսերը համեմատաբար աւելի նուազ են. թէեւ աւանդական ձեւը դեռ կը կիրարկուի։ == Պատմութիւն == Հազարաւոր տարիներ առաջ, յոյն ուխտաւորներ ճամբորդած են [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծովէն]] մինչեւ [[Սարոնիքոս ծոց]], որ կը համարուէր բժշկութեան աստուած [[Ասկլեպիոս|Ասքլիպիոս]]ի սրբավայրը։ Առողջարանային քաղաքները եւ առողջարանները կարելի է համարել բժշկական ճամբորդութեան հին ձեւեր։ ԺԸ. դարուն, [[Անգլիա|Անգլիոյ]] մէջ հիւանդները կ'այցելէին առողջարանային կենդրոններ, ուր [[Հանքային ջուրեր|հանքային ջուրերով]] լուծում կը գտնէին արեան թանձրացման եւ թոքատապի կամ թոքախտի հետ կապուած հարցերու։<ref name="Gahlinger2008">Gahlinger, PM. The Medical Tourism Travel Guide: Your Complete Reference to Top-Quality, Low-Cost Dental, Cosmetic, Medical Care & Surgery Overseas. Sunrise River Press, 2008</ref> == Նկարագրութիւն == * Կարգ մը երկիրներու մէջ, ուր բժշկական որոշ ծառայութիւններ արգիլուած են, մարդիկ ստիպուած կը դիմեն այլ երկիրներու:<ref>{{cite web|url=http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|title=fertility tourism|date=2006-05-17|publisher=Word Spy|archive-url=https://web.archive.org/web/20060601152943/http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|archive-date=2006-06-01|dead-url=yes|accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին|author=Paul McFedries|archivedate=2006-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060601152943/http://www.wordspy.com/words/fertilitytourism.asp|deadurl=yes}}</ref> Առողջապահական, ներառեալ [[Հոգեբուժութիւն|հոգեբուժական]], ապաքինման շրջանի եւ նոյնիսկ թաղման արարողութեան հետ կապուած ծառայութիւնները հասանելի են այս ծիրին մէջ։ * Կարգ մը գործօններ դանդաղեցուցած են բժշկական զբօսաշրջութեան մակարդակին աճը, ինչպէս՝ առողջապահութեան ոլորտին մէջ գիներու բարձրացումը, որոշ գործընթացներու համար երկար սպասումը, բուժման յառաջդիմութիւնը եւ չափորոշիչներու բարելաւումը կարգ մը երկիրներու մէջ։<ref name="Goering March 28, 2008">Laurie Goering, [https://web.archive.org/web/20080330231246/http://www.chicagotribune.com/news/chi-medical-tourism_goeringmar28,0,4555735.story "For big surgery, Delhi is dealing,"] The Chicago Tribune, March 28, 2008</ref> * [[լեարդ|Լ]]<nowiki/>[[լեարդ|եարդ]]ի փոխպատուաստումը ԱՄՆ-ի մէջ կ'արժէ 300,000 Ամն տոլար, իսկ [[Թայուան|Թայուանի]] մէջ՝ 91,000 Ամն տոլար։<ref>{{cite news | url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2004023,00.html | work=Time | first=Sarah | last=Tung | title=Is Taiwan Asia's Next One-Stop Plastic-Surgery Shop? | date=հուլիսի 16, 2010 | access-date=2016-06-23 | archive-date=2013-08-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130817085938/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2004023,00.html | dead-url=yes }}</ref> * [[Գանատա|Քանատայի մէջ]], մօտաւորապէս 782,936 քանատացի, 2005-ին իրենց ժամանակը վատնած են բժշկական սպասարկումներէ օգտուելու համար երկարատեւ հերթ սպասելէ՝ մօտաւորապէս 9,5 շաբաթ։ * Բժշկական զբօսաշրջիկներ կու գան տարբեր վայրերէ՝ [[Եւրոպա]]յէն, [[Մերձաւոր Արեւելք]]էն, [[Ճափոն|Ճափոնէն]], [[Միացեալ Նահանգներ]]էն եւ Քանատայէն։ Զարգացած այս երկիրներուն մէջ դէպի արտասահման բժշկական ծառայութիւններէ օգտուելու պահանջը կը յառաջանայ բնակչութեան աճին, համեմատաբար բարեկեցիկ կեանքին եւ ապահովագրական ընկերութիւններու պահանջած բարձր գիներուն պատճառով։ * Բժշկական զբօսաշրջութեան նշանաւոր ուղղութիւններ են՝ [[Արժանթին|Արժանթինը]], [[Պրունէյ]]ը, [[Քուպա|Քուպան]], [[Քոլումպիա|Քոլումպիան]], [[Քոսթա Ռիքա|Քոսթա Ռիքան]], [[Հոնկ Քոնկ|Հոնկ Քոնկը]], [[Հունկարիա|Հունգարիա]]ն, [[Հնդկաստան]]ը, [[Յորդանան|Յորդանանը]], [[Լաթուիա|Լաթուիան]], [[Մալեզիա|Մալեզիան]], [[ֆիլիփինները]], [[Սինկափուր|Սինկափուրը]], [[Հարաւային Ափրիկէն]], [[Թայլանտ|Թայլանտը]] եւ վերջերս նաեւ ցանկին աւելացած են [[Սէուտական Արաբիա|Սէուտական Արաբիան]], [[Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ|Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները]], [[Հարաւային Քորիա|Հարաւային Քորիան]], [[Թունիս|Թունուզ]]ը, [[Ուքրանիա|Ուքրանիան]] եւ [[Նոր Զելանտա|Նոր Զելանտան]]։ * Գեղագիտական վիրաբուժութեան նշանաւոր կեդրոններ են՝ Արժանթինը, [[Պոլիվիա]]ն, [[Պրազիլ|Պրազիլը]], [[Քոլումպիա|Քոլումպիան]], [[Քոսթա Ռիքա|Քոսդա Ռիքան]], Քուպան, [[Մեքսիքա|Մեքսիքօ]]ն, [[Թուրքիա]]ն, Թայլանտը եւ Ուքրանիան։ * Զարգացած երկիրները, ինչպիսին է Միացեալ Նահանգները, բժշկական զբօսաշրջութեան մեծ աճի հեռանկարներ ունի, որ ամերիկացի առողջապահական ծառայութիւններ մատուցողներուն կ'արժէ միլիառաւոր տոլարներ։<ref>Linda A. Johnson, [http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/08/03/BUGA121GPF.DTL&type=health "Americans look abroad to save on health care: Medical tourism could jump tenfold in next decade,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225163223/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F08%2F03%2FBUGA121GPF.DTL&type=health |date=2008-12-25 }} The San Francisco Chronicle, August 3, 2008</ref> * 2007-ին, շուրջ 750,000 ամերիկացի, իսկ 2008-ին՝ 1,5 միլիոն, արտասահման մեկնած են առողջապահական հարցերով։ * Հարվըրտի Առեւտրական Դպրոցին ղեկավարները նշած են, որ բժշկական զբoսաշրջութիւնը աւելի շատ զարգացած է Միացեալ Թագաւորութեան մէջ, քան՝ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։<ref>Lagace, Martha [http://hbswk.hbs.edu/item/5814.html "The Rise of Medical Tourism"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427044019/https://hbswk.hbs.edu/item/5814.html |date=2021-04-27 }}, Harvard Business School Working Knowledge, December 17, 2007. Retrieved July 1, 2008.</ref> * Զարգացած երկիրներու կարգ մը հիւանդներ կը նկատեն, որ առողջապահական ապահովագրութիւնը չի փոխհատուցեր ծունկի կամ ազդրերու փոխպատուաստելու պարագաները կամ ալ կը սահմանափակէ բժշկական հաստատութեան, բժիշկի կամ կիրարկուող ''փրոթեզի'' (Prothèse) ընտրութիւնը։ * Ըստ "Sociedad Boliviana de Cirugia Plastica y Reconstructiva"-ի միջին եւ բարձր խաւի կիներուն 70%-ը Պոլիվիոյ մէջ կատարած է զանազան գեղագիտական վիրաբուժութիւններ։ Պոլիվիոյ կը յաջորդէ [[Պելճիքա|Պելճիքան]], [[Լեհաստան]]ը, [[Սլովաքիա|Սլովաքիան]], Ուքրանիան եւ Հարաւային Ափրիկէն։<ref>[https://web.archive.org/web/20040623182754/http://www.cbc.ca/news/background/healthcare/medicaltourism.html "Medical tourism: Need surgery, will travel"] ''CBC News Online'', June 18, 2004. Retrieved September 5, 2006.</ref> * Շատեր կը ճամբորդեն արհեստական բեղմնաւորում իրականացնելու նպատակով։ * Այնուամենայնիւ, բժշկական զբօսաշրջութեան արդիւնքները միշտ ալ դրական չեն։ ԱՄՆ-ի նման երկիրներու մէջ, որ բարձրորակ չափորոշիչներ ունի, բժշկական զբօսաշրջութիւնը կը ներկայանայ վտանգուած պատկերով։ * Այն ընկերութիւնները, որոնց մասնագիտութիւնը բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովելն է, բուժքոյրեր եւ օգնականներ կը տրամադրեն, որոնք կ'աջակցին հիւանդներուն ճամբորդութենէն առաջ եւ ետք։ == Գործընթաց == * Այն անձը, որ արտասահմանի մէջ բժշկական ծառայութիւններ կ'որոնէ, կապ կը հաստատէ բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովողին հետ։ Վերջինս հիւանդէն բժշկական տեղեկագիր մը կը պահանջէ, ներառեալ՝ տեղական բժիշկին կարծիքը, եւ այլ անհրաժեշտ տեղեկութիւններ։ Մասնագէտ բժիշկներ կամ խորհրդատուներ այնուհետեւ խորհուրդներ կու տան ամբողջ գործընթացին վերաբերեալ։ Կը քննարկեն հաւանական ծախսերը, հիւանդանոցին ընտրութիւնը, զբօսաշրջութեան ուղղութիւնը, կեցութեան տեւողութիւնը եւ այլն։ * Համաձայնագիրի մը ստորագրութենէն ետք, հիւանդին կը տրուի երաշխաւորագիր մը՝ բժշկական վիզային համար։ * Հիւանդը կը ճամբորդէ տուեալ երկիր, ուր բժշկական զբօսաշրջութիւն ապահովողը կը նշանակէ գործի ղեկավար մը, որ հոգ տանի հիւանդին ապաքինման, բնակարանին եւ այլ պահանջներուն։ * Ապաքինումէն ետք, հիւանդը կրնայ մնալ եւ վայելել իր հանգիստը կամ վերադառնալ տուն։ == Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ == Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրը գործընթաց մըն է, որուն ընթացքին կ'արժեւորուին բուժաշխատողները եւ առողջապահական տարբեր ծրագիրները՝ զանազան երկիրներու մէջ։ Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ կը շնորհուին մեծ թիւով առողջապահական ծրագիրներու, ինչպիսիք են՝ հիւանդանոցները, խնամքի կենդրոնները, բժշկական փոխադրամիջոցները եւ շտապ օգնութեան ծառայութիւնները։<ref>{{citation|title=Joint Commission International Accreditation & Certificationweb|url=http://www.jointcommissioninternational.org/Accreditation-and-Certification-Process/|publisher=Joint Commission International|accessdate=2011 թ․ հուլիսի 19|archivedate=2011-07-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722144022/http://www.jointcommissioninternational.org/Accreditation-and-Certification-Process/|deadurl=yes}}</ref> Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրներ շնորհող ամէնէն հին կառոյցը «Աքրետիթէյշըն Քանատա»ն է, որ 1968-ին հաւատարմագիր մը շնորհած է «Պերմուտեան հիւանդանոց»ի խորհուրդին (Bermuda Hospital Board) (Accreditation Canada):<ref>{{cite web |url=http://www.accreditation.ca/about-us/history/ |title=Accreditation Canada History |accessdate=հունիս 12, 2012}}</ref> Այդ օրէն ի վեր, անիկա հաւատարմագիրներ շնորհած է հիւանդանոցներու եւ առողջապահական կազմակերպութիւններու՝ 10 այլ երկիրներու մէջ։ [[Միացեալ Նահանգներ]]ու մէջ նման ընկերութիւն մը հիմնուած է 1994-ին, որ կը կոչուի «Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնէշընլ» (Joint Commission International (JCI))։ Ան կը միտի միջազգային յաճախորդներուն տրամադրել խորհրդատուական ծառայութիւններ։<ref>{{cite web|url=http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|title=A Journal Through the History of The Joint Commission|publisher=The Joint Commission|accessdate=2014 թ․ ապրիլ 13|archive-date=2014-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413150707/http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|dead-url=yes|archivedate=2014-04-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413150707/http://www.ncamss.org/AnnualMtg2009/Dengler%20-%20Joint%20Commission%20History.pdf|deadurl=yes}}</ref> Կարգ մը միջազգային հիւանդանոցներ այսօր հաւատարմագիր ձեռք բերելը կը նկատեն ամերիկացի հիւանդները գրաւելու ձեւ։<ref>[http://www.medicaltravelauthority.com/Medical-Tourism-Magazine-Issue-2.pdf "Medical Tourism Magazine"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407144740/http://www.medicaltravelauthority.com/Medical-Tourism-Magazine-Issue-2.pdf |date=2019-04-07 }}, Medical Tourism Association, February 2008</ref> «Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնէշընլ»ը կապուած է «Ճոյնթ Քըմիշն»ի հետ՝ ԱՄՆ։ Միջազգային առողջապահական հաւատարմագիրները կը տարբերին իրենց որակով, չափերով, արժէքով, նպատակով եւ իրենց առեւտրական հմտութեամբ։ Կարգ մը հիւանդանոցներ կը ձգտին երկակի միջազգային հաւատարմագիրներ ձեռք բերել։<ref>{{cite web |url=http://www.worldhospitalmonitor.com/ |title=Home |publisher=World Hospital Monitor |accessdate=2010 թ․ սեպտեմբեր 15–ին |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203332/http://www.worldhospitalmonitor.com/ |dead-url=yes }}</ref> == Բարդութիւններ == Բժշկական զբօսաշրջութիւնը ենթակայ է բարդութիւններու։ Կարգ մը երկիրներու, ինչպէս՝ Հնդկաստանի, Հարաւային Ափրիկէի կամ Թայլանտի մէջ զանազան վարակիչ հիւանդութիւններ տարածուած են, որոնք համաճարակի բնոյթ ունին։ Հիւանդութիւններէն չպաշտպանուիլը կրնայ վնասակար ըլլալ յատկապէս [[Ստամոքսի Խոց|ստամոքսի]] եւ [[աղիքային|աղիքի]] հիւանդութիւններէ տառապողներուն համար։ Վիրահատութենէն ետք, խնամքին որակը նոյնպէս զգալիօրէն կը տարբերի ըստ հիւանդանոցին եւ երկիրին։ Երկարաժամկէտ ուղեւորութիւնները եւս կրնան բարդութիւններ յառաջացնել։ Երկար թռիչքները եւ շարժման պակասը կրնան նախապայման հանդիսանալ զարգացող երակային եւ [[Թոքեր|թոքային]] հարցերու։<ref>{{cite web |url=http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |title=New DVT Guidelines: No Evidence to Support "Economy Class Syndrome"; Oral Contraceptives, Sitting in a Window Seat, Advanced Age, and Pregnancy Increase DVT Risk in Long-distance Travelers |date=փետրուար 7, 2012 |publisher=American College of Chest Physicians |accessdate=փետրուար 10, 2012 |archive-date=2013-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120060841/http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |dead-url=yes |archivedate=2013-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120060841/http://www.chestnet.org/accp/article/new-dvt-guidelines-no-evidence-support-economy-class-syndrome |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://familydoctor.org/familydoctor/en/prevention-wellness/staying-healthy/first-aid/caring-for-your-incision-after-surgery.html "Caring for Your Incision After Surgery"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024195411/http://familydoctor.org/familydoctor/en/prevention-wellness/staying-healthy/first-aid/caring-for-your-incision-after-surgery.html |date=2016-10-24 }}, FamilyDoctor.org, ''American Academy of Family Physicians'', December, 2010. Retrieved July 23, 2013.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |title=Archive copy |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2013-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130517145133/http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |dead-url=yes |archivedate=2013-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517145133/http://www.pat.nhs.uk/Docs/ComplaintsPolicyProcedure.pdf |deadurl=yes }}</ref> Աշխարհի տարածքին, բուժաշխատողներու չափանիշները համահաւասար են եւ վաւերացուած՝ [[Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւն|Առողջապահութեան Համաշխարհային Կազմակերպութեան]] կողմէ, իսկ 2004-ին մեկնարկած է Համաշխարհային դաշինք մը՝ հիւանդներու անվտանգութեան համար։ Այս կառոյցը կ'աջակցի հիւանդանոցներուն եւ կառավարութեան ամբողջ աշխարհի տարածքին՝ հիւանդներու ապահովութեան քաղաքականութեան մշակման համար։<ref>{{cite web|url=http://www.who.int/patientsafety/en/ |title=World Alliance for Patient Safety |publisher=Who.int |date=2010-05-05 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին}}</ref> Եթէ արտերկրի մէջ բարդութիւններ ծագին, հիւանդը հոն կը մնայ նախատեսուած ժամկէտէն աւելի երկար, իսկ եթէ վերադառնայ, հարկ եղած խնամքին չ'արժանանար։<ref name="Ginger Rough">{{cite news|url=http://www.azcentral.com/arizonarepublic/news/articles/2009/06/07/20090607rxtourism0607.html?nclick_check=1#reply17699291|title=Globe-trotting to cut down on medical costs|last=Ginger Rough|date=հունիս 7, 2009|work=The Arizona Republic|accessdate=2013 թ․ Յունուար 1}}</ref> == Իրաւական հարցեր == Բժշկական խնամք ստանալը հիւանդները կրնայ ենթարկել իրաւական որոշ հարցերու։<ref name="AHC">{{cite web |url=http://www.ahcpub.com/hot_topics/?htid=1&httid=1874 |title=Medical Tourism: Ethical Pitfalls of Seeking Health Care Overseas |publisher=Ahcpub.com |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2011-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707094359/http://www.ahcpub.com/hot_topics/?htid=1&httid=1874 |dead-url=yes }}</ref> Տարբեր երկիրներու մէջ դատավէճերու սահմանափակ բնոյթը կը հանդիսանայ խնամքի ցած գիներու հիմնահարցերէն մէկը։ Մինչդեռ կարգ մը երկիրներ ներկայիս կը ներկայանան իբրեւ գրաւիչ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւններ, որոնք կը տրամադրեն օրինական դեղամիջոցներ՝ հակաօրինական գործողութիւններու համար, ինչ որ կրնայ անհաճոյ թուիլ զբօսաշրջիկներուն համար։ Խնդիրներու ծագման պարագային, համապատասխան անձնական ապահովագրութիւնը հիւանդներուն փոխհատուցում չի կատարեր կամ հիւանդը փոխհատուցում չի ստանար հակաօրինական գործողութիւններու դէմ ուղղուած դատավճիռի միջոցով։ Հիւանդանոցները կամ բժիշկները կարգ մը երկիրներու մէջ չեն կրնար նիւթական վնասները հատուցել, որոնք կը սահմանուին դատարանին կողմէ։<ref>{{cite web|url=http://www.medicalprotection.org/uk |title=Medical Protection Society &#124; MPS UK |publisher=Medicalprotection.org |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}</ref> == Բարոյական հարցեր == Բժշկական զբօսաշրջութեան ընթացքին բարոյական հարցեր կրնան ծագիլ։ Օրինակ՝ * Փոխպատուաստման համար գործարաններու անօրինական ձեռքբերումը հաստատուած է այնպիսի երկիրներու, ինչպէս՝ Հնդկաստանի եւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] մէջ։<ref>{{cite web |url=http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |title=IFTF's Future Now: The dark side of medical tourism |publisher=Future.iftf.org |date=2006-04-19 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին |archive-date=2011-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929135242/http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |dead-url=yes |archivedate=2011-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110929135242/http://future.iftf.org/2006/04/the_dark_side_o.html |deadurl=yes }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/02/09/MN23UPQ0K.DTL | work=The San Francisco Chronicle | title=Organ-transplant black market thrives in India | first=Anuj | last=Chopra | date=Փետրուարի 9, 2008 | access-date=2016-06-23 | archive-date=2012-04-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120414082558/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F02%2F09%2FMN23UPQ0K.DTL | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=http://en.epochtimes.com/news/7-5-23/55627.html |title= Transplants and Ethics in San Francisco |publisher=The Epoch Times |date=2007-05-23 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}</ref><ref>Participants in the International Summit on Transplant Tourism and Organ Trafficking convened by The Transplantation Society and International Society of Nephrology in Istanbul, Turkey, 30 April to 2 May 2008. "The Declaration of Istanbul on Organ Trafficking and Transplant Tourism." Kidney International 74, no. 7 (2008): 854-59.</ref> * Հնդկաստանի մէջ, բժշկական զբօսաշրջութիւնը աւելի կը խորացնէ անհաւասարութեան հարցերը, որոնք արդէն իսկ գոյութիւն ունին առողջապահութեան համակարգին մէջ։<ref>{{Cite web |url=http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |title=Archive copy |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2013-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130730071321/http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |dead-url=yes |archivedate=2013-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130730071321/http://www.issuesinmedicalethics.org/132ed042.html |deadurl=yes }}</ref> * Թայլանտի մէջ, 2008-ին հաստատուած է, որ տեղական բժիշկները այնքան տարուած են արտասահմանէն ժամանած հիւանդներով, որ բնիկ հիւանդներուն պէտք եղած ձեւով թեն խնամեր։<ref>{{cite web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=16735157 |title=Medical Tourism Creates Thai Doctor Shortage |publisher=NPR |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}</ref> <ref>{{cite web|author=USA |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19556497 |title=Lindvall O, Hyun I. Medical innovation versus stem cell tourism. Science. 2009 Jun 26;324(5935):1664-5 |publisher=Ncbi.nlm.nih.gov |date=2011-10-03 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 29–ին}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |title=ISSCR Guidelines for the Clinical Translation of Stem Cells. 2008 |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2009-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603085208/http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |dead-url=yes |archivedate=2009-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603085208/http://www.isscr.org/clinical_trans/index.cfm |deadurl=yes }}</ref> == Գործատուի կողմէ հովանաւորուող առողջական խնամք՝ ԱՄՆ-ի մէջ == Միացեալ Նահանգներու մէջ կարգ մը գործատուներ սկսած են քաջալերել բժշկական զբօսաշրջութիւնը՝ կրճատելով իրենց աշխատողին առողջական խնամքին համար տրամադրուող գումարը։ Այսպիսի առաջարկներ բուռն բանավէճերու առիթ դարձած են գործատուներու եւ աշխատողներուն ներկայացնող առեւտրային միութիւններու միջեւ. միութիւնները կը պնդեն, որ դատապարտելի է նոր ապշեցուցիչ մօտեցումը, որ կ'առաջարկէ աշխատողներուն արտասահմանի մէջ բուժում ստանալ՝ յօգուտ ընկերութեան խնայողութիւններուն։ Գործատուները իրենց պաշտօնեաներուն կ'առաջարկեն օդային ճամբորդութիւններու համար վճարուող գումարներ։ Օրինակ, Յունուար 2008-ին «Հաննաֆորտ» հանրախանութներու ցանցը, իր աշխատակիցներուն հոգացած է բժշկական ամբողջական ծախսերը՝ Սինկափուրի մէջ իրականացնելու ազդրերու եւ ծունկի փոխպատուաստում: Գումարը կը ներառէր նաեւ հիւանդին ուղեկցողին համար նախատեսուած ծախսերը։<ref>McGinley, Laurie, [http://online.wsj.com/article/SB120283288380762505.html "Health Matters: The next wave of medical tourists might include you"], Wall Street Journal, February 16, 2008. Retrieved March 13, 2008.</ref> 2000-ին «Քալիֆորնիոյ Պլու Շիլտը» հիմք կը կազմէ Միացեալ Նահանգներու առաջին տարածաշրջանային առողջապահական նախագիծին։ «Քալիֆորնիոյ Պլու Շիլտ» կազմին մէջ գտնուող քալիֆորնիացի հիւանդները կրնային ընտրել [[Մեքսիքա|Մեքսիքո]]յի մէջ գտնուող երեք հաւաստագրուած հիւանդանոցներէն մէկը։<ref>Perry, Laura. "New Releases." Blue Shield of California. N.p., 7 June 2000. Web. 15 Nov. 2009. <https://www.blueshieldca.com/bsc/newsroom/pr/United_Behavioral_Health.jhtml> </ref> 2007-ին «Հարաւային Գարոլայնայի ՊլիւՔրոսս ՊլիւՇիլտ» կազմակերպութեան դուստր ձեռնարկութիւնը կը սկսի համագործակցիլ Թայլանտի, Սինկափուրի, Թուրքիոյ, [[Իրլանտայի Հանրապետութիւն|Իրլանտայի]], Քոսթա Ռիքայի եւ Հնդկաստանի հիւանդանոցներուն հետ։<ref>Bruce Einhorn, [http://www.businessweek.com/magazine/content/08_12/b4076036777780.htm?chan=rss_topStories_ssi_5 "Outsourcing the Patients"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080319234741/http://www.businessweek.com/magazine/content/08_12/b4076036777780.htm?chan=rss_topStories_ssi_5 |date=2008-03-19 }}, BusinessWeek, March 13, 2008</ref> 2008-ին լոյս տեսած «Ֆասթ ընկերութեան» յօդուածի մը մէջ կը քննարկուի առողջապահութեան համաշխարհայնացումը եւ կը նկարագրէ, թէ ինչպէս ԱՄՆ-ի առողջապահական շուկային մէջ «խաղացողներ» սկսած են ուսումնասիրել այս ոլորտը։<ref>Greg Lindsay,[http://www.fastcompany.com/magazine/125/medical-leave.html "Medical Leave"] Fast Company, May 2008. Retrieved October 15, 2008.</ref> == Ուղղութիւններ == === Ափրիկէ եւ Մերձաւոր Արեւելք === ==== Յորդանան ==== 2012-ին, Յորդանան «Փրայվեթ Հոսփիթըլզ Ըսոսյէյշըն»ի (Private Hospitals Association) միջոցով կը յաջողի հրապուրել 250.000 միջազգային հիւանդներ, համագործակցելով աւելի քան 500.000 ընկերութիւններու հետ: Եկամուտը կը կազմէ աւելի քան 1 միլիառ ԱՄՆ տոլար։<ref name="JordanAward">{{cite web |url=http://awards.imtj.com/results |title=IMTJ MEDICAL TRAVEL AWARDS 2014 |accessdate=2014 թ․ ապրիլ 25 |archive-date=2014-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140425201956/http://awards.imtj.com/results |dead-url=yes }}</ref> Յորդանան 2014-ին կը ստանայ տարուան բժշկական ճամբորդութեան մրցանակը՝ «IMTJ» բժշկական մրցանակաբաշխութեան ընթացքին։ ==== Իսրայէլ ==== [[Իսրայէլ|Իսրայէլը]] նշանաւոր ուղղութիւն է բժշկական զբօսաշրջութեան համար։<ref name="Haaretz">[http://www.haaretz.com/news/national/health-ministry-to-probe-israel-medical-tourism-industry-following-haaretz-expose-1.325424 Health Ministry to probe Israel medical tourism industry following Haaretz exposé] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219235925/http://www.haaretz.com/news/national/health-ministry-to-probe-israel-medical-tourism-industry-following-haaretz-expose-1.325424 |date=2014-02-19 }}, Haaretz, Nov. 18, 2010</ref> 2010-ին, Իսրայէլի մէջ կը բուժուէին 30.000 բժշկական զբօսաշրջիկներ, որոնց մեծ մասը [[Խորհրդային Միութիւն|Խորհրդային Միութենէն]] կու գային։ Ըստ կարգ մը զրոյցներու, բժշկական զբօսաշրջիկները կը ստանան արտօնեալ բուժումը՝ ի վնաս տեղի հիւանդներուն։ Իսրայէլի մէջ, շատեր կը գնեն [[Մեռեալ Ծով|Մեռեալ ծովուն]] շուրջ գտնուող առողջարանները՝ Կիներետ գետը այցելելու նպատակով։ ==== Իրան ==== Ամէն տարի Իրան կ'այցելէ 30.000 այցելու՝ բուժում ստանալու նպատակով։<ref>{{cite web|url=http://english.farsnews.com/newstext.php?nn=9010171549 |title=Fars News Agency :: Ahmadinejad Stresses Iran's Growing Medical Tourism Industry |publisher=English.farsnews.com |date=2012-01-17 |accessdate=2012 թ․ փետրուար 5|archiveurl=https://archive.is/PVar|archivedate=2012-07-08}}</ref> ==== Հարաւային Ափրիկէ ==== Հարաւային Ափրիկէն [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] առաջին պետութիւնն է, որ ծանօթ է իբրեւ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւն։<ref>{{cite web |url=http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1274:sa-medical-tourism-060809&catid=50:visitnews&Itemid=117 |title=: Medical tourism in SA |publisher=Mediaclubsouthafrica.com |date=2009-08-06 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2018-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107000327/http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1274:sa-medical-tourism-060809&catid=50:visitnews&Itemid=117 |dead-url=yes |archivedate=2018-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181107000327/http://www.mediaclubsouthafrica.com/index.php?option=com_content&view=article&id=1274:sa-medical-tourism-060809&catid=50:visitnews&Itemid=117 |deadurl=yes }}</ref> Այստեղ կ'առաջարկեն բժշկական եւ ատամնաբուժական ծառայութիւններ։<ref>{{cite web|url=http://www.dentalsafaris.com/dental-facilities |title=Dental Tourism South Africa Medical Facilities |publisher=Dentalsafaris.com |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին}}</ref> === Ամերիկա === ==== Պրազիլ ==== Պրազիլի Սան Փաուլօ քաղաքին մէջ գտնուող [[Ալպերթ Այնշթայն|Ալպերթ Այնըշթայն]] հիւանդանոցը առաջին «Ճոյնթ Քըմիշն Ինթըրնեշընըլ»ի կողմէ հաւատարմագրուած կառոյցն է, որ կը գտնուի Միացեալ Նահանգներու սահմաններէն դուրս, որմէ ետք, Պրազիլի մէջ գտնուող տասնեակ նման հիւանդանոցներ ստացած են նման հաւատարմագիրներ։<ref>{{Cite web |url=http://www.einstein.br/ingles/ |title=Why opt for the Albert Einstein Jewish Hospital |accessdate=2016-06-23 |archive-date=2008-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017131403/http://www.einstein.br/ingles/ |dead-url=yes |archivedate=2008-10-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017131403/http://www.einstein.br/ingles/ |deadurl=yes }}</ref> Միացեալ Նահանգներու բնակիչները վիզայի կարիք ունին Պրազիլ այցելելու համար, որ հիմնուած է երկկողմանի համաձայնութեան վրայ։ ==== Քանատա ==== Քանատան նոյնպէս կը գտնուի բժշկական զբօսաշրջութեան ոլոտրին մէջ։ Ի տարբերութիւն Միացեալ Նահանգներու առողջապահական գիներուն, բժշկական զբօսաշրջիկները կրնան խնայել 30-էն 60% առողջապահական ծախսեր։ ==== Քոսթա Ռիքա ==== Քոսթա Ռիքայի մէջ գոյութիւն ունի «Ճոյնթ Քըմիշն»ի կողմէ հաւատարմագրուած երեք հիւանդանոց։ Երեքն ալ կը գտնուին [[Սեն Ժոզէ|Սեն Ժոզէի]] մէջ։ 2000-ին, Առողջապահութեան համաշխարհային կազմակերպութիւնը դասակարգած է համաշխարհային առողջապահական համակարգը, ուր Քոսթա Ռիքան գրաւած է 36-րդ դիրքը, ինչոր Միացեալ Նահանգներէն աւելի բարձր է։ ==== Քուպա ==== Մինչ այժմ [[Քուպա|Քուպան]] չէ ստացած հաւատարմագիր մը։<ref name="JCI">{{cite web |url=http://www.jointcommissioninternational.org/JCI-Accredited-Organizations/ |title=(JCI) Accredited Organizations |publisher=Joint Commission International |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբեր 29–ին |archive-date=2012-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120728035151/http://www.jointcommissioninternational.org/jci-accredited-organizations/ |dead-url=yes }}</ref> ==== Մեքսիքօ ==== Միացեալ Նահանգներու բժիշկները նշած են, որ մեքսիքական օրինական համակարգը հակաօրինական գործողութիւններու համար չի դատապարտեր մեքսիքացի բժիշկները:<ref name="WashPost">Manuel Roig-Franzia, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/17/AR2007061701297.html Discount Dentistry, South of The Border], Washingtonpost.com, June 18, 2007. Retrieved October 15, 2008.</ref> Կարգ մը հիւանդանոցներ կ'առաջարկեն նաեւ այլընտրանքային բժշկական բուժումներ, որոնք արդիւնաւէտ չեն կամ արգիլուած են Միացեալ Նահանգներու մէջ։<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/2008/05/25/health-hospitals-care-forbeslife-cx_avd_outsourcing08_0529healthoutsourcing.html|title=U.S. Hospitals Worth The Trip|website=Forbes|language=անգլերէն|accessdate=2023-10-30}}</ref> Վերջին շրջանին, Մեքսիքոյի պետութիւնը կարգ մը բուժումներ արգիլած է։ ==== Միացեալ Նահանգներ ==== «Ը ՄըքՔինսի էնտ Քօ»ն (A McKinsey and Co.) կը զեկուցէ, որ 2008-էն սկսեալ 60.000-էն 85.000 բժշկական զբօսաշրջիկներ կը ճամբորդէին Միացեալ Նահանգներ՝ մշտական բուժում ստանալու նպատակով։<ref name=Forbes08>{{cite news |author=Allison Van Dusen |coauthors= |title=U.S. Hospitals Worth The Trip |url=http://www.forbes.com/2008/05/25/health-hospitals-care-forbeslife-cx_avd_outsourcing08_0529healthoutsourcing.html |quote=It narrowly defined medical travelers as only those whose primary and explicit purpose in traveling was to obtain in-patient medical treatment in a foreign country, putting the total number of travelers at 60,000 to 85,000 per year. |newspaper=Forbes |date=մայիս 29, 2008 |accessdate=2012 թ․ սեպտեմբեր 17–ին }}</ref> Նոյն զեկոյցը կը փաստէ, որ 2007-ին 750.000 ամերիկացի ճամբորդած է Միացեալ Նահանգներէն այլ երկիրներ։<ref name="Hansen08">Fred Hansen, [http://www.ipa.org.au/publications/960/a-revolution-in-healthcare A revolution in health care] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712073135/http://ipa.org.au/publications/960/a-revolution-in-healthcare|date=2014-07-12}}, Institute of Public Affairs review article (January 2008).</ref> Յառաջադէմ բժշկական միջոցներու հասանելիութիւնը եւ բժիշկներու վերապատրաստումը խթան կը հանդիսանան օտարերկրեայ զբօսաշրջիկներու թիւի աճի։ Կարգ մը բժշկական մեծ կեդրոններ եւ հիւանդանոցներ միջազգային հիւանդներու համար կեդրոններ կ'առաջարկեն, որոնք կը սպասարկեն օտարերկրեայ այն հիւանդներուն, որոնք կը փափաքին բուժուիլ Միացեալ Նահանգներուն մէջ։<ref>[http://stanfordhospital.org/forPatients/patientServices/internationalMedicalServices.html International Medical Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100612212550/http://stanfordhospital.org/forPatients/patientServices/internationalMedicalServices.html|date=2010-06-12}}, Stanford Hospital & Clinics</ref> Այս կազմակերպութիւններէն ոմանք կ'առաջարկեն այնպիսի ծառայութիւններ, որոնք կ'աջակցին միջազգային հիւանդներուն բուժման, բնակարանային պայմաններու, նիւթական եւ երթեւեկի հարցերուն, ներառեալ՝ օդային կարմիր խաչի ծառայութիւններ։ === Ասիա, Խաղաղական ովկիանոսեան տարածաշրջան === ==== Հոնկ Քոնկ ==== Հոնկ Քոնկի բոլոր 12 յատուկ հիւանդանոցները ուսումնասիրուած են եւ 2001-էն ի վեր հաւատարմագրուած՝ Միացեալ Թագաւորութեան «Թրենտ Աքրետիթէյշըն Սքիմ»ի կողմէ։<ref>[http://www.1stor.co.uk/trentaccreditationscheme.org/news/tasnews6-200110.pdf Trent Accreditation Scheme Newsletter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227022521/http://www.1stor.co.uk/trentaccreditationscheme.org/news/tasnews6-200110.pdf |date=2008-02-27 }}, Iss. 6, 2001</ref> ==== Հարաւային Քորիա ==== «Քորիա Թայմզը» կը զեկուցէ, որ Քորիական հիւանդանոցները որդեգրած են սակերու խտրականութեան քաղաքականութիւն մը՝ օտարներէն գանձելով երկու կամ երեք անգամ աւելի բարձր գումարներ՝ համեմատած տեղի բնակչութեան հետ։<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/02/116_60838.html |title=Korea Times, Major Hospitals Overcharge Foreigners |publisher=Koreatimes.co.kr |date=2010-02-15 |accessdate=2011 թ․ Հոկտեմբեր 29–ին}}</ref> Ան կը պնդէ, որ ըստ քորիական օրէնքին, պետութիւնը կ'անտեսէ բժշկական բարձրացող գիները օտարերկրացի հիւանդներուն համար, որոնք չեն պաշտպանուած հակաօրինական գործողութիւններէն, խտրական գիներէն եւ հիւանդին անձնական իրաւունքներու ոտնահարումէն:<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/special/2010/02/180_61214.html |title=Korea Overlooks Soaring Medical Fees on Foreigners |publisher=Koreatimes.co.kr |accessdate=2011 թ․ Հոկտեմբեր 29–ին}}</ref> === Եւրոպա === ==== Միացեալ Թագաւորութիւն ==== Ազգային Առողջապահական Ծառայութիւնը ([[Անգլիա]]) հասարակական է, սակայն կարգ մը հիւանդանոցներ Միացեալ Թագաւորութեան մէջ բժշկական զբօսաշրջութեան ուղղութիւնը որդեգրած են, յատկապէս՝ [[Լոնտոն]]ը։<ref>[http://www.imtj.com/articles/2009/the-forgotten-medical-tourism-destination-30026/?locale=en The forgotten medical tourism destination]</ref> Այնուամենայնիւ, ներկայիս Միացեալ Թագաւորութեան մէջ շատ քիչ հիւանդանոցներ հաւատարմագիրներ ստացած են։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բժշկութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Զբօսաշրջութիւն]] 5797ygwtsv9vgkgr71p7okcu1rumo1a 0 2329 257313 244671 2026-11-06T12:30:47Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257313 wikitext text/x-wiki '''Բիւզանդական կայսրութիւն''' ('''Բիւզանդիա''', երբեմն նաեւ '''Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւն'''), [[հնագոյն ժամանակաշրջան]]ին եւ [[միջին դարեր]]ու ընթացքին գոյութիւն ունեցած է կայսրութիւնը։ Մայրաքաղաքը՝ [[Կոստանդնուպոլիս]]։ Հարեւանները եւ կայսրութեան բնակիչները կը կոչէին զայն նաեւ '''Հռոմէական կայսրութիւն''' ([[յունարէն]]՝ {{Polytonic|Βασιλεία Ῥωμαίων}}, ''Basileia Rhōmaiōn'')<ref>Կաժդան & Էպշտեյն 1985, էջ. 1 .</ref> կամ '''Ռոմանիա''' ({{Polytonic|Ῥωμανία}})։ Բիւզանդական կայսրութիւնը [[Հռոմէական կայսրություն|բուն Հռոմէական կայսրութեան]] իրաւայաջորդն էր։<ref name="Millar et al">Միլլար 2006, էջեր. 2, 15 Ջեյմս 2010, էջ. 5 Ֆրիման 1999, էջեր. 431, 435–437, 459–462 Բայենս & Մոսս 1948, "Առաջաբան", p. xx Օստրոգորսկի 1969, էջ. 27 Կալդելլիս 2007, էջեր. 2–3 Կաժդան & Կոնստանբլ 1982, էջ. 12 Նորուիչ 1998, էջ. 383</ref><ref name="fordham">{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/index.html|title=Բյուզանդիում|last=Հալսալլ|first=Պաուլ|year=1995|publisher=Ֆորդհամի համալսարան|accessdate=հունիսի 21, 2011|archive-date=2011-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110817013945/http://www.fordham.edu/halsall/byzantium/index.html|dead-url=yes}}</ref> Սակայն ներկայիս Բիւզանդիան կ'առանձնացուի [[Հին Հռոմ]]էն, քանի որ այնտեղ կը տիրապետէր յունական մշակոյթը՝ հռոմէականի, [[Քրիստոնէութիւն]]ը՝ [[հռոմէական դիցարան|հռոմէական հեթանոսութեան]] եւ [[հունարէն|յունարէնը՝]] [[լատիներէն]]ի փոխարէն<ref name="Millar et al"/>։ Ուսումնասիրողները կը բաժնեն Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը հետեւեալ հիմնական շրջաններուն.- * 4 - 7-րդ դարու առաջին կէսը, հնագոյն դարաշրջանէն միջնադար անցման ժամանակաշրջան, * 7-րդ դարու երկրորդ կէս - 12-րդ դար, Բիւզանդիոյ մուտքը միջնադար, աւատական կարգերու եւ հաստատութիւններու ձեւաւորման շրջան, * 13-րդ դար - 15-րդ դարու առաջին կէս, Բիւզանդիոյ տնտեսական եւ քաղաքական անկման շրջան, որ աւարտեցաւ [[1453]] թ. թուրքերուն կողմէ Կոստանդնուպոլսոյ գրաւմամբ եւ պետութեան վախճանով<ref>Krugosvet онлайн энзиклопедия [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/VIZANTISKAYA_IMPERIYA.html Византийская Империя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304133357/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/VIZANTISKAYA_IMPERIYA.html |date=2016-03-04 }}</ref>։ ''Հռոմէական կայսրութիւն'' - ''Բիւզանդական կայսրութեան'' տարանջատման տարեթիւը հնարաւոր չէ որոշել, սակայն այդ ճանապարհին կարեւոր քայլ էր [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ]]ի կողմէ [[324]] թ-ին մայրաքաղաքը [[Նիքոմետիա]] քաղաքէն ([[Փոքր Ասիա]]) [[Բիւզանդիոն]] տեղափոխելը։ Վերջինս յետագային վերանուանուեցաւ [[Կոստանդնուպոլիս]], «Կոստանդիանոսի քաղաք» («Նոր Հռոմ»)։{{#tag:ref|"Նոր Հռոմ" անուանումը առաջին անգամ կը հանդիպի [[381]] թ-ին կայացած [[Կոստանդնուպոլսի Բ տիեզերական ժողով|Կոստանդնուպոլսի եկեղեցական ժողովի]] կանոններէն մէկուն մէջ, որտեղ կը նշուէր Կոստանդնուպոլսի պատրիարքի նկատմամբ Հռոմի պապի գերակայութեան մասին։<ref>{{harvnb|Բենզ|1963|p=176}}.</ref>|group="n"}} [[Հռոմէական կայսրութիւն]]ը վերջնականապէս բաժնուեցաւ երկու մասի [[395]] թ․-ին [[Թէոդոսիոս I Մեծ]]-ի օրով ([[379]]—[[395]])։ Սակայն «բուն» Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը կը սկսի [[Հերաքլիոս Ա]]-էն ([[610]]—[[641]]), որ վերակառուցեց պետական կառուցուածքը եւ բանակը, բաժնեց կայսրութիւնը [[Թեմ (Բիւզանդիայի վարչական միավոր)|բանակաթեմերու]] եւ փոխեց կայսրութեան պաշտօնական լեզուն [[լատիներէն]]է [[Յունարէն|յունարէնի]]<ref>Բենզ 1963, էջ. 176 .</ref>։ Բիւզանդական կայսրութիւնը գոյատեւեց աւելի քան հազար տարի՝ [[4-րդ դար]]էն մինչեւ [[1453]] թ․։ Իր պատմութեան մեծ մասի ընթացքին Բիւզանդիան կը մնար իր ժամանակի հզօրագոյն պետութիւններէն մէկը, չնայած տարածքային լուրջ կորուստներու [[Բյուզանդա-Սասանյան պատերազմներ|Բիւզանդա-Սասանեան]] եւ [[Բիւզանդա-արաբական պատերազմներ]]ու հետեւանքով։ Արաբական նուաճումներէն ետք կայսրութիւնը [[10-րդ դար]]ու վերջաւորութեան [[Հայկական հարստություն|Հայկական հարստութեան]] օրօք վերանուաճեց կորսնցուցած տարածքներուն մէկ մասը եւ դարձեալ վերածուեցաւ [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի հզօրագոյն պետութիւններէն մէկը։ [[1071]] թ․-ի [[Մանազկերտի ճակատամարտ]]ին կրած ջախջախիչ պարտութեան հետեւանքով կայսրութիւնը սելճուք թուրքերուն զիջեցաւ կայսրութեան սիրտը՝ համարեայ բոլոր [[Փոքր Ասիա]]ն եւ [[Հայաստան]]ը։ [[Կոմնենոսների հարստություն|Քոմնենոսներու հարստութեան]] օրով ([[12-րդ դար]]) Բիւզանդիան ժամանակաւորապէս վերականգնեց իր խարխլուած դիրքերը, սակայն [[Անդրոնիքոս Ա]] ([[1183]]—[[1185]]) կայսրի մահէն ետք դարձեալ բռնեց անկման ճամբան։ Բիւզանդական կայսրութիւնը ծանր հարուած ստացաւ [[1204]] թ․-ին, երբ [[խաչակրաց արշավանքներ|խաչակիրներու]] կողմէ [[Չորրորդ խաչակրաց արշաւանք]]ի շրջաններուն նուաճեց մայրաքաղաք [[Կոստանդնուպոլիս]]ը եւ երկիրը բաժնուեցաւ մանր յունական եւ լատինական իշխանութիւններու։ Չնայած [[1261]] թ․-ին [[Պալեոլոգոսների հարստություն|Փալեոլոկոսներու հարստութեան]] օրերուն Կոստանդնուպոլիսը ետ նուաճեցուեցաւ, Բիւզանդիան այլեւս երբեք չվերականգնեց երբեմնի հզօրութիւնը։ Սակայն կայսրութեան վերջին 200 տարիները համընկան մշակութային վերելքի հետ<ref name="fordham" />։ [[14-րդ դար]]ուն պարբերաբար բռնկուող քաղաքացիական պատերազմներու պայմաններուն մէջ, կայսրութիւնը չկրցաւ դիմագրաւել հզօրացող [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանեան պետութեան]]։ Բիւզանդական կայսրութիւնը դադրեցաւ գոյութիւն ունենալ [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Կոստանդնուպոլսոյ]] եւ կայսրութեան մնացորդներու՝ [[15-րդ դար|15-րդ դարուն]] Օսմանեան կայսրութեան կողմէ նուաճելէն ետք։ == Անուանում == ''Բիւզանդիա'' անուանումը առաջին անգամ օգտագործած է գերմանացի պատմաբան Հիերոնիոմուս Ուոլֆը [[1557]] թ-ին իր ''Corpus Historiæ Byzantinæ'' աշխատանքին մէջ։ Անուանումը կու գայ ''Բիւզանդիոն'' եզրոյթէն, որ եղած է [[Կոստանդնուպոլիս]] քաղաքի նախկին անուանումը։ Բիւզանդական կայսրութիւնը իր բնակիչներուն կողմէ կ'անուանուէր ''Հռոմէական կայսրութիւն'', ''Հոռոմներու կայսրութիւն'' ([[Լատիներէն]]։ ''Imperium Romanum'', ''Imperium Romanorum'', [[յունարէն]]։{{Polytonic|Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων}}, ''Basileía tôn Rhōmaíōn'', {{Polytonic|Ἀρχὴ τῶν Ῥωμαίων}}, ''Arche tôn Rhōmaíōn''), ''Ռոմանիա''{{#tag:ref|''Ռոմանիա'' (կամ ''Rhōmanía'') կայսրութեան տարածուած անուանումներէն մէկն էր<ref>{{harvnb|Ֆոսիե|Սոնդհայմեր|1997|p=104}}.</ref> որ կ'օգտագործուէր ոչ պաշտոնապէս եւ կը նշանակէր "Հռոմէացիներու երկիր": Ան որեւէ առանչութիւն չունի ներկայիս [[Ռոմանիա]] պետութեան հետ։|group="n"}} (Լատիներէն։ ''Romania'', [[յունարէն]]։ {{Polytonic|Ῥωμανία}}, ''Rhōmanía''), ''Հռոմի Հանրապետութիւն'' (Լատիներէն։ ''Res Publica Romana'', [[յունարէն]]։ {{Polytonic|Πολιτεία τῶν Ῥωμαίων}}, ''Politeίa tôn Rhōmaíōn''),<ref>{{cite web|url=http://dio.sagepub.com/cgi/reprint/31/124/47 |title=Ազգ եւ Ազատություն. Բյուզանդական օրինակը|doi=10.1177/039219218303112403 |publisher=Dio.sagepub.com|date=|accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 7–ին}}</ref> ''Graikía'' (Greek։ Γραικία),<ref>Ֆոսիէ & Սոնդհայմեր 1997, էջ. 104 .</ref> նաեւ ''Rhōmaís'' (յունարէն։ {{Polytonic|Ῥωμαΐς}})<ref>http://dio.sagepub.com/cgi/reprint/31/124/47</ref>։ Չնայած Բիւզանդական կայսրութիւնը ունէր խառն ազգաբնակչութիւն<ref>Թեոդոր, ''Epistulae'', 145, տող 19 ("ή ταπεινή Γραικία") եւ 458, տող 28 ("έν Αρμενία καί Γραικία").</ref><ref>Կիննամուս 1976, էջ. 240 .</ref> ան յայտնի դարձաւ{{#tag:ref|"''Imperium Graecorum''", "''Graecia''", "''Terra Graecorum''", ''Yunastan''", ''այլ'', այլ անուններ "Կոստանդնուպոլսի կայսրութիւն" (''imperium Constantinopolitanum'') "Ռոմանիոյ կայսրութիւն" (''imperium Romaniae'').|group="n"}} իր յունական տարրի շնորհիւ։<ref>Ահրուեիլեր & Laiou 1998, էջ. 3 Մանգոյ 2002, էջ. 13</ref> Անոր հետեւանքով կայսրութիւնը երբեմն նաեւ կ'անուանէին ''Յոյներու կայսրութիւն'' (լատիներէն։ ''Imperium Graecorum''), իսկ կայսրը՝ ''Imperator Graecorum'' (Յոյներու կայսր)<ref>{{cite web|last=Gallant|first=Tom|title=Byzantine Empire: A Short Overview|location=Toronto, Ontario, Canada|publisher=York University|url=http://www.arts.yorku.ca/hist/tgallant/documents/ByzantineEmpireoverview.pdf}}</ref><ref>Գաբրիել 2002, էջ. 277 .: Օրինակ ֆրանսացիները կ'անուանէին Բիւզանդիոյ միապետին ոչ թէ Հռոմի կայսր, այլ Յոյներու կայսր։</ref> Պարսիկները, թուրքերը եւ սլաւոնները կայսրութիւնը կը համարէին Հռոմէական կայսրութեան ուղիղ իրաւայաջորդ եւ ուղղակի կ'անուանէին {{lang|ar| روم }} (''Ռոմ'', "Հռոմ")։<ref>Gallant Tom։ «Byzantine Empire: A Short Overview»։ Toronto, Ontario, Canada: York University</ref><ref>Fouracre & Gerberding 1996, էջ. 345 Օրինակ Ֆրանսացիները անուանում էին Բիւզանդիայի միապետին ոչ թէ Հռոմի կայսր, այլ Հոյների կայսր:</ref> Ժամանակակից ուսումնասիրողները [[395]] - [[610]] թթ-ի միջեւ ինկած ժամանակահատուածը Բիւզանդիան սովորաբար կ'անուանեն ''Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւն'', իսկ [[610]] թ-էն սկսեալ, երբ [[Հերաքլիոս Ա]] փոխեց պետութեան պաշտօնական լեզուն [[լատիներէն]]է [[յունարէն]]ի (որ արդէն կ'օգտագործուէր բնակչութեան մեծ մասին կողմէ), երկիրը կը կոչեն Բիւզանդական կայսրութիւն։ == Պատմութիւն == === Նախապատմութիւն === Հռոմէական կայսրութիւնը յաջողած էր նուաճել Արեւմտեան [[Եւրոպա]]ն եւ Միջերկրածովեան շրջանը։ Այս տարածքներուն մէջ ապրող ազգերը կը տարբերէին միայն մշակոյթով եւ զարգացման աստիճանով։ Արեւելեան [[Միջերկրական ծով]]ի նահանգները աւելի քաղաքայնացուած էին եւ ընկերականօրէն զարգացած, հին ժամանակ միաւորուած էին [[Մակեդոնական կայսրություն|Մակեդոնական տէրութեան]] իշխանութեան տակ եւ [[Հելլենիզմ|հելլենացուած էին]]։ Ի հակադրութիւն անոր, արեւմտեան նահանգները նուազ զարգացած էին։ Հելլենացուած Արեւելքի եւ լատինականացուած Արեւմուտքին միջեւ այս հակադրութիւնը դարերու ընթացքին աւելի կը խորանար եւ վերջ ի վերջոյ յանգեցուց կայսրութեան բաժանման։<ref>Tarasov 2004, էջ. 121 .</ref> === Հռոմէական կայսրութեան բաժանումը === [[293]] թ-ին [[Տիոքղեթիանոս]] կայսրը ստեղծեց նոր վարչական համակարգ ([[չորրորդապետութիւն]])։<ref name="B1">El-Cheikh 2004, էջ. 22 .</ref> Ան ինքզինք նշանակեց կառավարչակից՝ ''«օգոստոս»''։ Իւրաքանչիւր «օգոստոս» իր հերթին իրեն գահակից՝ ''«կեսար»'' կը նշանակէր, որ յետագային պէտք է յաջորդէր «օգոստոսին»։ Սակայն այդ համակարգը կայուն չգտնուեցաւ եւ շուտով [[Կոստանդիանոս Ա Մեծ]]ի կողմէ փոխարինուեցաւ թագաւորական ժառանգման համակարգով։<ref name="BG">Ուելլս 1922, Գլուխ 33 .</ref> Կոստանդիանոսը նախաձեռնեց շարք մը բարեփոխումներ։<ref name="G168">Բարի 1923, p. 1</ref> [[330]] թ-ին ան հիմնադրեց [[Կոստանդնուպոլիս]] քաղաքը որպէս «երկրորդ Հռոմ»։ Կոստանդիանոսը փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ յենելով Տիոքղեթիանոսի համակարգին վրայ։<ref name="B1"/><ref name="esler-1081">Gibbon 1906, Հատոր II, Մաս VI, Գլուխ 14, էջ՝ 200</ref> Ան կարգաւորեց մետաղադրամներու հատումը (անոր կողմէ շրջանառութիւն մտցուած ոսկէ սոլիտուսը դարձաւ կայուն արժէք),<ref name="esler-1081"/> եւ բարեփոխեց բանակը։ Կոստանդիանոսի օրով կայսրութիւնը վերականգնեց իր ռազմական հզօրութիւնը եւ կը վայելէր կայունութեան եւ բարգաւաճման շրջան։ [[Պատկեր:Raphael Baptism Constantine.jpg|ձախից|մինի|''Կոստանդիանոսի մկրտումը'' նկարուած [[Ռաֆայէլ Սանթի]]ի աշակերտներուն կողմէ (1520–1524 թթ., որմնանկար, [[Վատիկան]])։ Ըստ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եւսեբիոս Կեսարացիի]] Կոստանդիանոսը մկրտուած է մահէն քիչ առաջ։<ref>Եվսեբիոս, IV, [http://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iv.lxii.html lxii].</ref>]] Չնայած Կոստանդիանոսի օրով [[Քրիստոնէութիւն]]ը չհռչակուեցաւ պետական կրօն, սակայն անոր շնորհուեցաւ որոշ արտօնութիւններ։ Կոստանդիանոսը նաեւ ներմուծեց այդ կարգը, ըստ որուն կայսրը կրօնական հարցերը պէտք չէր լուծեր ինքնիրեն, այլ պէտք է հրաւիրէր եկեղեցական ժողովներ։ Անոր օրով տեղի ունեցաւ [[Նիկիոյ Ա Տիեզերական ժողով|Նիկիոյ Ա Տիեզերական ժողովը]]։<ref name="B163">Էսլեր 2004, էջ. 1081 .</ref> [[Պատկեր:Roman Empire 460 AD.png|մինի|300px|{{legend|#8F36B5|Արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն}} {{legend|#B53637|Բիւզանդական կայսրութիւն}} [[460]] թ.]] Կոստանդիանոսի կողմէ սահմանուած թագաւորական ժառանգման կարգը այնքան ամուր հաստատուած էր, որ երբ [[395]] թ-ին [[Տէոդոսիոս Ա Մեծ]]ը մահացաւ, կայսրութիւնը ժառանգեցին անոր երկու որդիները՝ [[Արկադիոս (Բիւզանդիայի կայսր)|Արկադիոսը]] արեւելքի եւ [[Հոնորիոս (կայսր)|Հոնորիոսը]] արեւմուտքի մէջ։ Տէոդոսիոսը միասնական կայսրութեան վերջին կայսրն էր։<ref>{{Cite web|url=https://www.ccel.org/ccel/schaff/npnf201.iv.vi.iv.lxii.html|title=Philip Schaff: NPNF2-01. Eusebius Pamphilius: Church History, Life of Constantine, Oration in Praise of Constantine - Christian Classics Ethereal Library|website=www.ccel.org|accessdate=2020-01-13}}</ref> Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւնը ի վիճակի եղաւ դիմակայելու այն մարտահրաւէրները, որոնց հանդիպեցաւ արեւմտեան Հռոմէական կայսրութեան հետ միասին 3-րդ եւ 4-րդ դարերու ընթացքին, շնորհիւ աւելի բարձր զարգացումին եւ աւելի մեծ տնտեսական հնարաւորութիւններու։ Կաշառելով կամ հարկ վճարելով ներխուժող ցեղերը, ինչպէս նաեւ իր բանակին մէջ ներգրաւելով օտարազգի վարձկաններ՝ Բիւզանդիան յաջողեցաւ զերծ պահել երկիրը յարձակումներէն։<ref name=Nathan>Նաթան, [http://www.roman-emperors.org/theo2.htm Թեոդոսիոս Բ (408–450)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200413123203/http://www.roman-emperors.org/theo2.htm |date=2020-04-13 }}.</ref> [[Տէոդոսիոս Բ]] կայսրը աւելի ամրացուց Կոստանդնուպոլսոյ պարիսպները, դարձնելով քաղաքը անառիկ։ Քաղաքը չի նուաճեցաւ մինչեւ [[1204]] թ.։ [[Պատկեր:RomanEmpire500AD.jpg|մինի|300px|Արեւելահռոմէական կամ Բիւզանդական կայսրութիւնը [[500]] թ-ին։]] [[Հոներ]]էն եկող վտանգը չեզոքացնելու նպատակով [[Թեոդոսիոս Բ Փոքր|Տէոդոսիոս Բ]]-ը համաձայնեցաւ վճարել խոշոր հարկ (տարեկան շուրջ 300 քկ [[ոսկի]])։ Տէոդոսիոսի յաջորդը՝ [[Մարքիանոս]]ը, հրաժարեցաւ հարկ վճարել հոներուն։ Բարեբախտաբար [[Աթթիլա]]ն արդէն ուղղած էր հայացքը դէպի [[արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն]]։<ref>«Բիւզանդական կայսրութիւն»։ ''Encyclopædia Britannica''</ref> [[453]] թ-ին Աթթիլայի մահէն ետք Հոնական կայսրութիւնը փլուզուեցաւ, յետագային հոներէն շատերուն Բիւզանդիան կը վարձէր կայսրութեան սահմաններու պաշտպանութեան համար։<ref>{{Cite web|url=http://www.roman-emperors.org/theo2.htm|title=Roman Emperors - DIR Theodosius II|website=www.roman-emperors.org|accessdate=2020-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200413123203/http://www.roman-emperors.org/theo2.htm|archivedate=2020-04-13|dead-url=yes}}</ref> [[Աթթիլա]]յին մահէն ետք արեւելա-հռոմէական կայսրութիւնը մտաւ [[արեւմտեան Հռոմէական կայսրութիւն]] կայունացման շրջան, իսկ [[Արեւմտյան Հռոմէական կայսրություն|արեւմտա-հռոմէականը]]՝ վերջնականապէս կազմալուծուեցաւ (սովորաբար արեւմտա-հռոմէական կայսրութեան աւարտը կը համարուէր [[476]] թ-ը, երբ գերմանացի վարձկաններու հրամանատար [[Օտոաքր]]ը գահընկէց ըրաւ վերջին կայսրը՝ [[Հռումուլուս Աւգուտուլուս]]ին)։ [[Իտալիա]]ն վերանուաճելու համար [[Զենոն (Բիւզանդիայի կայսր)|Զենոն կայսրը]] բանակցութիւններ սկսաւ ներխուժած [[օսթկոտեր]]ին հետ։ Ան Իտալիա ուղարկեց կոտերու արքայ Տէոդորիք Մեծը, որպէս ''magister militum per Italiam'' ("Իտալիոյ զօրքերու գերագոյն հրամանատար"), որպէսզի գահընկէց ընէ Օտոաքրին։ Դրդելով Տէոդորիքին նուաճելու [[Իտալիա]]ն՝ Զենոնը ազատեց կայսրութիւնը վտանգաւոր հակառակորդէն եւ ձեռք բերաւ ձեւական իշխանութիւն Իտալիոյ նկատմամաբ։<ref name="Br">Treadgold 1995, էջ. 193 .</ref> Օտոաքրի ջախջախումէն ետք՝ [[493]] թ-ին, Տէոդորիքը սկսաւ միանձնեայ կառավարել Իտալիան։ [[491]] թ-ին գահ բարձրացաւ [[Անաստասիոս Ա (կայսր)|Անասթասիոս Ա]] կայսրը, որ [[498]] թ-ին ճնշեց Իսաւրեան ապստամբութիննը։<ref name="Br" /> Անասթասիոսը կատարեց շարք մը կարեւոր եւ արմատական բարեփոխումներ։ Ան կատարելագործեց Կոստանդինի դրամային փոփոխութիւնները եւ վերականգնեց պղինձէ «ֆոլլիս» մետաղադրամը։<ref>Ալեմանի 2000, էջ. 207 Թրեդգոլդ 1997, էջ. 184</ref> Կայսրը նաեւ վերցուց «խրիսարկիրոն» հարկը, որ կը գանձուէր առեւտուրով զբաղող քաղաքացիներուն կողմէ։ Անասթասիոսի մահուան տարին՝ [[518]] թ-ին, պետական գանձարանին մէջ կը պահուէր 145,150 քկ ոսկի։<ref>Գրիերսոն 1999, էջ. 17 .</ref> === Արեւմտեան նահանգներու վերանուաճումը === [[Պատկեր:Justinian.jpg|մինի|[[Հուստինիանոս Ա]] կայսրը։]] [[527]] թ-ին գալով իշխանութեան՝ [[Հուստինիանոս Ա]] կայսրը սկսաւ արեւմտեան նահանգներու վերանուաճումը։ Ծագումով գիւղացի Հուստինիանոսը արդէն իր հօրեղբօր՝ [[Հուստինոս Ա|Հուստինիանոս Ա]]-ի օրով ([[518]]–[[527]]) կը զբաղեցնէր կարեւոր պաշտօններ։<ref name="BEv">Էվանս, [http://www.roman-emperors.org/justinia.htm Հուստինիանոս (մ.թ. 527–565)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200205190521/http://www.roman-emperors.org/justinia.htm |date=2020-02-05 }}.</ref> [[532]] թ-ին Հուստինիանոսը [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի շահ [[Խոսրով Ա Սասանեան]]ին հետ ստորագրեց հաշտութեան պայմանագիր, որով կը պարտաւորուէր վճարել տարեկան մեծ հարկ։ Հուստինիանոսը ճնշեց մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսոյ մէջ տեղի ունեցած «Նիքէ» ապստամբութիւնը, որուն հետեւանքով մահապատիժի ենթարկուեցան 30,000 - 35,000 մարդ։<ref name="Roman Emperors - DIR Justinian">{{Cite web|url=http://www.roman-emperors.org/justinia.htm|title=Roman Emperors - DIR Justinian|website=www.roman-emperors.org|accessdate=2020-01-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200205190521/http://www.roman-emperors.org/justinia.htm|archivedate=2020-02-05|dead-url=yes}}</ref> Այդ յաղթանակը աւելի զօրացուց Հուստինիանոսին իշխանութիւնը։<ref name="BEv"/> Աննա եւ փորձեց վերականգնել Հռոմի Պապին հետ յարաբերութիւնները՝ [[Հռոմի Պապ]]ին միջնորդութեամբ Կոստանդնուպոլսոյ պատրիարքի պաշտօնէն հեռացնելով միաբնակ Անֆիմոս Ա-ին։ Արեւմտեան նուաճումները սկսան [[533]] թ-ին, երբ Հուստինիանոսը [[Ափրիկէ]] ուղարկեց իր նշանաւոր զօրավարներէն մէկը՝ [[Պելիսարիոս]]ին։ Նախկին հռոմէական Ափրիկէ նահանգը [[429]] թուականէն կը գտնուէր [[վանտալներ]]ու իշխանութեան տակ։<ref name="Roman Emperors - DIR Justinian"/> Քանի մը տարուան ընթացքին վանտալները ջախջախուեցան, սակայն տեղի ցեղային միութիւնները վերջնականապէս հնազանդեցան միայն [[548]] թ-ին։<ref name="BEv"/> Իտալիոյ [[օստգոթեր]]ի Տէոդորիք Մեծ արքայի, անոր ժառանգ Աթալարիքի եւ դստեր՝ Ամալասունթայի սպանութիւնը հնարաւորութիւն տուած էր գահին բազմելու հեղինակութիւն չվայելող Տէոդահադին։ [[535]] թ-ին բիւզանդական փոքրաթիւ ուժերը կրցան շարք մը փոքր յաջողութիւններու հասնիլ [[Սիկիլիա|Սիկիլիոյ]] մէջ, սակայն գոթերը շուտով զօրացուցին դիմադրութիւնը։ Բիւզանդական զօրքերը կրցան հասնիլ մեծ յաջողութիւններու միայն [[540]] թ-ին, երբ Պելիսարիուսը քանի մը պաշարումներէ ետք գրաւեց [[Հռաւէննա]], [[Նէափոլ]] եւ [[Հռոմ]] քաղաքները։<ref name="B180-216">Գրեգորի 2010, էջ. 145 .</ref> [[Պատկեր:LocationByzantineEmpire.svg|մինի|300px|ձախից|Հուստինիանոսի օրով կատարուած նուաճումները պատկերուած են մանիշակագոյնով։]] Շուտով օստգոթերը միացան Թոթիլա արքային շուրջ եւ [[17 Դեկտեմբեր]] [[546]]-ին ետ գրաւեցին [[Հռոմ]]ը։ Հուստինիանոսը [[549]] թ-ին ետ կանչեց Պելիսարիուսին։<ref name="B236-258">Բարի 1923, pp. 180–216 .</ref> Անոր փոխարէն Իտալիա ուղարկեց ուրիշ նշանաւոր զօրավար՝ [[հայ]]ազգի [[Նարսէս]]ը ([[551]] թ.) 35,000 զօրքով։ Նարսէսը մէկը միւսին ետեւէն յաղթանակներ կը տանէր գոթերու նկատմամբ, իսկ Պուսթա Գալորումի ճակատամարտին ան վերջնականապէս ջախջախեց գոթերու վերջին մնացորդները (Հոկտեմբեր [[552]] թուականին )։ Չնայած քանի մը գոթական կայազօրներու դիմադրութեան, ֆրանքներու եւ ալէմաններու ցեղերուն երկու արշաւանքներուն, պատերազմը [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ աւարտեցաւ Բիւզանդիոյ լիակատար յաղթանակով։<ref>{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/19B*.html|title=J. B. Bury: History of the Later Roman Empire • Vol. 2 Chap. XIX (§§4‑8)|website=penelope.uchicago.edu|accessdate=2020-01-13}}</ref> [[551]] թ-ին վեստգոթ ազնուական Աթանագիլտը [[Հուստինիանոս Ա]]-ի օգնութեամբ յաջողութեամբ ապստամբեցաւ [[Սպանիա|Սպանիոյ]] վեստգոթական թագաւորութեան արքային դէմ։ Ապստամբութեան հետեւանքով [[Սպանիա|Սպանիոյ]] հարաւ-արեւելեան հատուած մը անցաւ Բիւզանդիոյ՝ մնալով վերջիններս իշխանութեան տակ մինչեւ [[Հերաքլիոս Ա]]-ի գահակալումը։<ref>{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/19C*.html|title=J. B. Bury: History of the Later Roman Empire • Vol. 2 Chap. XIX (§§9‑12)|website=penelope.uchicago.edu|accessdate=2020-01-13}}</ref> Արեւելքի մէջ [[բիւզանդա-պարսկական պատերազմներ]]ը շարունակուեցան մինչեւ [[561]] թ., երբ Հուստինիանոսը եւ Խոսրով Սասանեանը կնքեցին 50-ամեայ խաղաղութեան պայմանագիր։ Արդէն 550-ական թուականներուն Հուստինիանոսը յաջողութեան կը հասնէր բոլոր ճակատներուն վրայ, բացառութեամբ [[Բալկանյան թերակղզի|Պալքանի]] մէջ, ուր անընդհատ յարձակումներ կը գործէին [[սլավոններ|սլաւոնական ցեղերը]]։ [[559]] թ-ին կայսրութիւն ներխուժեցին քութրիգուրներու եւ սքլաւեններու ցեղերը։ Հուստինիանոսը նորէն ծառայութեան կանչեց պաշտօնաթող Պելիսարիուսին, եւ վերջինս կրցաւ յաջողութեամբ չեզոքացնել հոնական նոր ներխուժումը։ [[Տանուպ գետ]]ի նաւատորմի հզօրացումը ստիպեց քութրիգեան [[հոներ]]ուն խաղաղութեան պայմանագիր կնքել եւ հեռանալ կայսրութեան սահմաններէն։ [[529]] թ-ին տաս հոգիէ բաղկացած խորհուրդը հռոմէական օրէնքներու հիման վրայ ստեղծեց «Հուստինիանոսի օրենսգիրքը»։ [[534]] թ-ին ան թարմացաւ եւ մտաւ շրջանառութեան մէջ՝ կիրառուելով բնակչութեան կողմէ մինչեւ կայսրութեան անկումը։<ref>{{Cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/BURLAT/19D*.html|title=J. B. Bury: History of the Later Roman Empire • Vol. 2 Chap. XIX (§§13‑14)|website=penelope.uchicago.edu|accessdate=2020-01-13}}</ref> Այս եւ այլ բարեփոխումները իրաւունքի եւ օրէնքի բնագաւառին մէջ յայտնի դարձան "Corpus Juris Civilis" անուամբ։ [[6-րդ դար]]ու ընթացքին աւանդական յունա-հռոմէական մշակոյթը դեռեւս մեծ ազդեցութիւն ունէր Բիւզանդական կայսրութեան մէջ։ Այդ մշակոյթի կարկառուն ներկայացուցիչներէն էր փիլիսոփայ Յովհաննէս Ֆիլոփոնոսը։ Սակայն քրիստոնէական մշակոյթը սկսաւ աստիճանաբար դուրս մղել հին ժամանակի լայն տարածուած յունա-հռոմէականը։ Հուստինիանոսի օրով կառուցուեցաւ իր ժամանակի մեծագոյն տաճարը՝ [[Այա Սոֆիա|Սուրբ Սոֆիան]], որ մինչեւ այսօր կը համարուի բիւզանդական ճարտարապետութեան գլուխ-գործոցներէն մէկը։<ref name="Br" /> 6-7-րդ դդ. կայսրութեան մէջ ծայր առին շարք մը համաճարակներ (որոնցմէ մէկը պատմութեան մէջ մտած է «[[Հուստինիանոսի ժանտախտ]]» անունով), որոնց զոհ գացին բազմաթիւ բնակիչներ եւ որոնք բաւականին ջլատեցին երկիրը։<ref>Գրեգորի 2010, էջ. 150 .</ref> [[Պատկեր:Roman Empire 600 AD.PNG|մինի|300px|ձախից|Արեւելեան Հռոմէական կայսրութիւնը [[600]] թուականին՝ [[Մորիք]] կայսրի գահակալութեան օրով]] [[Հուստինիանոս Ա]]-ի մահէն ետք՝ [[565]] թուականին, անոր յաջորդը՝ [[Հուստինոս Բ|Հուստինիանոս Բ]]<nowiki/>հրաժարեցաւ վճարել խոշոր տարեկան հարկը՝ [[պարսիկներ]]ուն։ Նոյն տարին գերմանական լանկոպարտ ցեղը ներխուժեց [[Իտալիա]]. դարուն վերջաւորութեան Իտալիոյ միայն մէկ երրորդը մնացած էր Բիւզանդիոյ վերահսկողութեան տակ։ Հուստինիանոսի յաջորդ [[Տիբերիոս Բ (Բիւզանդիայի կայսր)|Թիպերիոս Բ]]-ը կաշառքի միջոցով, ժամանակաւորապէս հանգստացուց աւարները եւ պատերազմ սկսաւ [[Սասանեան Իրան]]ին դէմ։ Չնայած Թիբպերիոսի հրամանատար [[Մորիք]]ը յաջող ճակատամարտեր կը մղէր արեւելեան ռազմաճակատին մէջ, աւարները դրժեցին խոստումը եւ անցան յարձակման։ [[582]] թ-ին անոնք Պալքանեան թերակղզիին մէջ գրաւեցին Սիրմինիում ամրոցը, որուն հետեւանքով [[սլաւոններ]]ը հատելով [[Տանուպ գետ|Տանուպ գետը]] սկսան մտնել կայսրութեան տարածք։ [[Մորիք]]ը դառնալով կայսր, միջամտեց պարսկական քաղաքացիական պատերազմին, օգնելով գահի թեկնածուներէն [[Խոսրով Բ.]]-ին եւ կնութեան տալով անոր իր դուստրը։ Գահ բարձրանալով՝ Խոսրով Բ-ը բիւզանդացիներուն յանձնեց խոստացուած [[Մարզպանական Հայաստան|Արեւելեան Հայաստանի]] զգալի մասը. անով Բիւզանդական կայսրութիւնը արեւելքի մէջ ունեցաւ զգալի տարածքային աճ։ Բացի անկէ, պարսիկները հրաժարեցան Բիւզանդական կայսրութենէն գանձուող տարեկան հարկէն։ Յաղթանակ տանելով արեւելեան ռազմաճակատին մէջ՝ Մորիքը շարք մը յաջող արշաւանքներէն ետք, [[602]] թուականին [[Պալքաններ]]ուն մէջ կրցաւ ետ մղել աւարներուն ու սլաւոններուն եւ դարձեալ վերականգնել Տանուպ գետը, որպէս կայսութեան հիւսիսային սահման։<ref name="Br" /> === Փոքրացող սահմաններ === ==== Հերաքլիոսներու հարստութիւն ==== {{Հիմնական|Բիւզանդիան Հերակլիոսների օրոք}} {{Տես նաեւ2|Հերակլիոս Ա|Բյուզանդա-Սասանյան պատերազմներ|Բյուզանդա-արաբական պատերազմներ}} Մորիքի սպանութենէն ետք գահ բարձրացաւ [[Փոկաս (Բիւզանդիայի կայսր)|Փոկասը]]։ Խոսրով Սասանեանը օգտագործեց սպանութիւնը, որպէս պատրուակ բիւզանդական [[Միջագետք]] նահանգ ներխուժելու համար։<ref>Բրեյ 2004, էջեր. 19–47 Հալդոն 1990, էջեր. 110–111 Treadgold 1997, էջեր. 196–197</ref> Փոկասը, որ չէր վայելեր ժողովրդավարութիւն եւ երբեմն կը բնութագրուէր որպէս "բռնապետ", [[610]] թ-ին գահընկէց ըրաւ [[հայ]]ազգի զօրավար [[Հերաքլ Ա]]-ի կողմէ, որ նաւատորմով հասաւ [[Կոստանդնուպոլիս]] [[Կարթագեն]]էն։<ref>Ֆոսս 1975, էջ. 722 .</ref> Շուտով [[Սասանեաններ]]ը թափանցեցին Փոքր Ասիոյ խորքերը, գրաւեցին [[Դամասկոս]]ը, [[Եգիպտոս]]ը եւ [[Երուսաղէմ|Երուսաղէմը]]։ Երուսաղեմէն պարսիկները [[Տիզբոն]] տարին Խաչափայտը։<ref>Հալդոն 1990, էջ. 41 Սպեկ 1984, էջ. 178</ref> Պարսիկները անգամ պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը, սակայն չկարողանալով գրաւել զայն, նահանջեցին։ Հերաքլ կայսրի հակայարձակումը ընդունեց Սրբազան Պատերազմի բնոյթ։<ref>Հալդոն 1990, էջեր. 42–43 .</ref><ref>Գրաբար 1984, էջ. 37 Cameron 1979, էջ. 23</ref> Սասանեաններու բանակին կորիզը ոչնչացուց [[Նինվեյի ճակատամարտ (627)|Նինուէյի ճակատամարտին]] [[627]] թ-ին, իսկ [[629]] թ-ին Հերաքլը հանդիսաւորութեամբ Երուսաղէմ վերադարձուց Խաչափայտը։<ref>Կամերոն 1979, էջեր. 5–6, 20–22 .</ref> Պատերազմը հիւծեց ե՛ւ Բիւզանդիան, ե՛ւ [[Սասանեան Իրան|Սասանեան Իրանը]], որուն հետեւանքով անոնք չկրցան լուրջ դիմադրութիւն ցոյց տալ [[իսլամ]]ի ներքին միաւորուած արաբական ցեղերու արշաւանքերուն։<ref>Հալդոն 1990, էջ. 46, Բայնս 1912, ''passim''; Սպեկ 1984, էջ. 178 .</ref> Բիւզանդացիները [[արաբներ]]էն ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին [[Եարմուք գետի ճակատամարտ|Եարմուք գետի ճակատամարտին]] [[636]] թ-ին, իսկ [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի մայրաքաղաք [[Տիզբոն]]ը երկամսեայ պաշարումէն ետք, յանձնուեցաւ [[արաբներ]]ուն [[634]] թ-ին։<ref>Foss 1975, էջեր. 746–747 .</ref> [[Պատկեր:Byzantium650ADhy.png|մինի|ձախից|351x351px|Բիւզանդական կայսրութիւնը [[650]] թ-ին, երբ կայսրութիւնը բացառութեամբ [[Քատթագեն]]ին կորսնցուցածէր իր բոլոր հարաւային նահանգները արաբներէն]] Նուաճելով [[Սուրիա]]ն եւ [[Սուրբ Երկիր]]ը, արաբները սկսան արշաւանքներ ձեռնարկել [[Փոքր Ասիա]] եւ [[674]]-[[678]] թթ. [[Կոստանդնուպոլսի պաշարում (674-678)|պաշարեցին]] բուն [[Կոստանդնուպոլիս]] քաղաքը։ Բիւզանդական նաւատորմը վերջ ի վերջոյ [[յունական կրակ]]ի միջոցով ջախջախեց արաբականը, Բիւզանդիոյ եւ Արաբական խալիֆայութեան միջեւ ստորագրուեցաւ 30-ամեայ հաշտութեան պայմանագիր։<ref>Հալդոն 1990, էջ. 50 .</ref> Սակայն արաբական արշաւանքերը [[Փոքր Ասիա]] կը շարունակուէին, որուն հետեւանքով ալ աստիճանաբար կը սկսի անկում ապրիլ քաղաքական կեանքը։<ref>Haldon 1990, էջեր. 61–62 .</ref> Չնայած արաբները [[Կոստանդնուպոլսի պաշարում (717-718)|երկրորդ անգամ պաշարեցին Կոստանդնուպոլիսը]] բիւզանդացիները եւս մէկ անգամ կրցան յետ մղել արաբները։ Սակայն [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] բնակչութեան թիւը նուազեցաւ՝ 500,000-էն հասնելով 40-70 հազարի։ Այդ ամէնը կը բացատրուի անով, որ [[618]] թ-ին կայսրութիւնը պարսիկներուն կորսնցուց (դարձեալ վերանուաճեց [[629]] թ-ին, բայց կորսնցուց [[642]] թ-ին արաբներուն) իր ցորենի գլխաւոր մատակարարին՝ [[Եգիպտոս]]ին։<ref>Haldon 1990, էջեր. 102–114 .</ref> Կեդրոնական իշխանութիւնը ամրապնդելու նպատակով կիսանկախ իշխանութիւնները ձեւափոխուեցան [[Թեմ (Բիւզանդիայի վարչական միավոր)|թեմերու]]։<ref>Ուիկհամ 2009, էջ. 260 .</ref> [[Պատկեր:Greekfire-madridskylitzes1.jpg|աջից|մինի|[[Յունական կրակ]]ի օգտագործումը բիւզանդացիներու կողմէ արաբական նաւերուն դէմ]] Մեծ քանակութեամբ զօրքի տեղափոխումը [[Բալկանյան թերակղզի|Պալքանեան թերակղզիէն]] դէպի արեւելք՝ պարսիկներու, իսկ յետագային արաբներուն դէմ պատերազմելու, ճանապարհ բացաւ [[սլաւոններ]]ուն հարաւ՝ դէպի կայսրութիւն գաղթելուն։ Գաղթի հետեւանքով այնտեղ նոյնպէս սկսաւ անկում ապրիլ քաղաքական կեանքը։<ref>Հալդոն 1990, էջեր. 208–215, Կայեգի 2003, էջեր. 236, 283</ref> 670-ական թուականներուն [[պուլկարներ]]ը խազարներու ճնշման տակ անցան [[Տանուպ գետ]]ը եւ մուտք գործեցին կայսրութիւն։ [[680]] թ-ին բիւզանդական բանակը, որ ուղարկուած էր վերցնելու պուլկարներուն նոր բնակավայրերը, ջախջախիչ պարտութիւն կրեց։ Յաջորդ տարին [[Կոստանդին Դ (Բիւզանդիա)|Կոստանդին Դ կայսրը]] պայմանագիր կնքեց [[պուլկարներ]]ու խանին՝ Ասպարուխի հետ, եւ [[Պուլղարական Առաջին կայսրություն|նորաստեղծ պուլկարական պետութիւնը]] իր մէջ ընդգրկեց շարք մը սլաւոնական ցեղեր, որոնք ժամանակին ձեւականօրէն կ'ենթարկուէին կայսրութեան։<ref>Հալդոն 1990, էջեր. 43–45, 66, 114–115 .</ref> [[687]]–[[688]] թթ. [[Հուստինիանոս Բ]]-ը յաջող արշաւանքներ ձեռնարկեց սլաւոններուն եւ պուլկարներուն դէմ, սակայն այն փաստը, որ բիւզանդացիները ստիպուած էին ետ նուաճել [[Թրաքիա|Թրաքիայէն]] մինչեւ [[Մաքեդոնիա]] ինկած տարածքները, ցոյց կու տայ, թէ որքան թուլացած էր Բիւզանդիոյ իշխանութիւնը հիւսիսային [[Պալքաններ]]ուն հետ։<ref>Հալդոն 1990, էջեր. 66–67 .</ref> Հերաքլիոսներու հարստութեան վերջին ներկայացուցիչը՝ [[Հուստինիանոս Բ]]-ը փորձեց նուազեցնել քաղաքային ազնուականութեան իշխանութիւնը հարկերու միջոցով։ Սակայն ան հեռացուեցաւ իշխանութենէն [[695]] թ-ին եւ ստիպուած էր ապաստանիլ խազարներուն մօտ, իսկ յետագային [[պուլկարներ]]ուն մօտ։ [[705]] թ-ին Հուստինիանոսը պուլկարներուն օգնութեամբ երկրորդ անգամ գահ բարձրացաւ եւ սկսան հետապնդումները իր թշնամիներուն նկատմամաբ։ [[711]] թ-ին [[հայ]]ազգի զօրավար [[Փիլիպպիկոս-Վարդան]]ին (յետագային հռչակուեցաւ կայսր) կազմակերպած երկրորդ ապստամբութեան հետեւանքով Հերաքլիոսներուն հարստութեան վերջին ներկայացուցիչը վերջնականապէս հեռացուեցաւ իշխանութենէն։<ref>Հալդոն 1990, էջ. 71 .</ref> ==== Իսաւրեան հարստութենէն մինչեւ [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ Ա]]-ի թագադրում ==== {{Հիմնական|Պատկերամարտություն}} [[Պատկեր:ByzantineEmpire717+extrainfo+themeshy.png|մինի|350px|Բիւզանդական կայսրութիւնը [[717]] թ-ին։ Բիծերով նշուած տարածքները կ'ենթարկուէին արաբական յարձակումներուն։]] [[Լեւոն Գ Իսաւրացի]]ն անցաւ հակայարձակման [[718]] թ-ին եւ պուլկարներու օգնութեամբ, ովքեր միայն մէկ ճակատամարտի մէջ սպաննեցին 32.000 արաբ, հասաւ փայլուն յաղթանակի իսլամ [[արաբներ]]ու նկատմամբ։ Լեւոնը նաեւ որոշ փոփոխութիւններու ենթարկեց թեմերուն համակարգը։ Լեւոն Գ-ի յաջորդը՝ [[Կոստանդին Ե (Բիւզանդիայի կայսր)|Կոստանդին Ե]]-ը տարաւ շարք մը յաղթանակներ Սուրիոյ մէջ եւ որոշակիօրէն թուլցուց [[պուլկարներ]]ուն հզօրութիւնը։ Օգտուելով կայսրութեան թուլացումէն, Թոմաս Սլաւոնի գլխաւորութեամբ սկսած ապստամբութենէն ետք, արաբները 820-ական թուականներուն անցան յարձակման, նուաճեցին [[Քրեթէ]] կղզին եւ փորձ կատարեցին նուաճելու Սիկիլիա կղզին։ Սակայն Սիկիլիոյ մէջ [[863]] թուականին [[3 Սեպտեմբեր]]-ին ռազմավար Փետրոնասը [[Լալաքաոնի ճակատամարտ]]ին ջախջախիչ պարտութեան մատնեց արաբները։ [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] կայսր՝ Քրումի օրով, Պուլկարական կայսրութինը դարձեալ սկսաւ սպառնալ կայսրութեան, սակայն Քրումի որդին՝ Օմորթակը [[814]] թ-ին խաղաղութեան պայմանագիր կնքեց Բիւզանդական կայսրութեան հետ։<ref name="BH">Հալդոն 1990, էջեր. 70–78, 169–171,Հալդոն 2004, էջեր. 216–217, Կոունտուրայ-Գալակէ 1996, էջեր. 62–75</ref> 8-9-րդ դարերուն սկիզբ առաւ [[պատկերամարտութիւն]]ը։ Լեւոն եւ Կոստանդին կայսրերու օրով արգիլուեցան [[սրբապատկեր]]ները, որուն հետեւանքով ողջ կայսրութեան մէջ տեղի ունեցան շարք մը խռովութիւններ եւ ապստամբութիւններ։ [[Նիկիոյ Բ տիեզերական ժողով|Նիկիոյ Բ տիեզերական ժողովի]] ընթացքին որոշում մը ընդունուեցաւ, ըստ որուն վերականգնուեցաւ [[սրբապատկեր]]ներու պաշտամունքը, սակայն արգիլուեցաւ երկրպագել անոնց։<ref name="G89">«Բիւզանդական կայսրութիւն»։ ''Encyclopædia Britannica''; «Հելլաս, Բիւզանդիում»։ ''Encyclopaedia The Helios''</ref> [[813]] թ-ին [[Լեւոն Ե Հայ (Բիւզանդիայի կայսր)|Լեւոն Ե Հայ]] կայսրը դարձեալ արգիլեց սրբապատկերներու պաշտամունքը, սակայն [[843]] թ-ին Տեոդորա կայսրուհին դարձեալ թոյլ տուաւ։<ref name="P11">Գարլանդ 1999, էջ. 89 .</ref> Պատկերամարտութիւնը ալ աւելի տարանջատեց Բիւզանդական կայսրութիւնը արեւմուտքէն։ === Հայկական կամ Մակեդոնական հարստութիւն === {{Հիմնական|Հայկական հարստութիւն}} [[Պատկեր:Byzantine fashion.jpg|մինի|աջից|Բիւզանդիոյ բնակիչներուն տարազները [[700]]-[[1000]] թթ|218px]] Բիւզանդական հարստութիւնը հասաւ իր հզօրութեան գագաթնակէտին հայկական հարստութեան կայսրերու օրով՝ [[9-րդ դար]]ու վերջաւորութեան, [[10-րդ դար]]ուն եւ [[11-րդ դար]]ու սկիզբը։ Հայկական հարստութեան օրով Բիւզանդիան վերականգնեց դիրքերը [[Ատրիաթիք ծով]]ուն մէջ, հարաւային [[Իտալիա|Իտալիոյ մէջ]] եւ գրաւեց [[Պուլկարական Առաջին Կայսրութիւն]]ը։ Կայսրութեան քաղաքները սկսան մեծնալ, իսկ նահանգները, անվտանգութեան ապահովման հետեւանքով սկսան բարգաւաճիլ։ Բնակչութիւնը աճեցաւ, ապրանքներու արտադրանքը մեծցաւ, առեւտուրը զարգացաւ։ Տնտեսական աճը սկսաւ մշակութային ուժեղ առաջընթացի հետ ("Հայկական կամ Մակեդոնական վերածնունդ")։ Թափ առին ճարտարապետութիւնն ու եկեղեցաշինութիւնը։ Չնայած Հուստինիանոսի ժամանակներուն հետ համեմատած, կայսրութիւնը զգալիօրէն փոքր էր տարածքով, ան աւելի հզօր էր, քանի որ կայսրութեան տիրոյթները աշխարհագրականօրէն իրար աւելի մօտ էին։ ==== Պատերազմները իսլամներուն դէմ ==== [[Պատկեր:ByzantineEmpire867AD4lightpurplehy.PNG|մինի|320px|Բիւզանդական կայսրութիւնը [[867]] թ-ին]] Արդէն [[867]] թ-ին Բիւզանդական կայսրութիւնը վերականգնած էր իր դիրքերը ե՛ւ Արեւմուտքին մէջ, ե՛ւ Արեւելքին մէջ, որուն շնորհիւ բիւզանդական կայսրերը ձեռնամուխ եղան արեւելքի մէջ կորսնցուցած տարածքներու վերանուաճման։ Վերանուաճումը սկիզբէն կ'ընթանար փոփոխակի յաջողութեամբ։ [[Քրէթէ]] կղզիին ժամանակաւոր գրաւման ([[843]]) յաջորդեց ջախջախիչ պարտութիւնը [[Պոսֆոր|Պոսֆորի]] մէջ։ Բացի անկէ Բիւզանդիան չէր կրնան կեցնել իսլամ արաբներուն առաջխաղացքը Սիկիլիոյ մէջ, որուն նուաճումը [[արաբներ|արաբներուն]] կողմէ սկսաւ [[827]] թ-ին եւ տեւեց մինչեւ [[902]] թուական։ Օգտագործելով ներկայիս [[Թունուս|Թունուսի]] տարածքը որպէս յենակէտ, արաբները [[831]] թ-ին գրաւեցին [[Փալերմո]]ն, [[842]] թ-ին՝ [[Մեսինա]]ն, [[859]] թ-ին՝ [[Էնա]]ն, [[878]] թ-ին՝ [[Սիրաքուզա]]ն , [[900]] թ-ին՝ [[Քաթանիա]]ն եւ [[902]] թ-ին՝ վերջին բիւզանդական յենակէտը Սիկիլիոյ մէջ՝ [[Թաորմինա]] ամրոցը։ [[Պատկեր:Paris psaulter gr139 fol1v.jpg|մինի|ձախից|[[10-րդ դար]]ու ռազմական յաջողութիւնները կ'ուղուէին մշակութային զարթոնքով, որ ի պատիւ կառավարող Հայկական հարստութեան կը կոչուի [[Հայկական Վերածնունդ]]]] Այս պարտութիւններուն յաջորդեցին յաջող արշաւանքները [[Տամիէթա]]՝ [[Եգիպտոս]] ([[856]]), [[Մալաթիա|Մալաթիոյ]] էմիրի [[Լալակաոնի ճակատամարտ|ջախջախումը]] ([[863]]), Տալմատիոյ նկատմամբ կայսերական իշխանութեան հաստատումը ([[867]]) եւ [[Բարսեղ Ա]]-ի յաջող արշաւանքները [[Եփրատ]] գետի երկայնքով (870-ական թթ.)։ Չնայած Սիկիլիոյ կորուստին, Բարսեղը կրցաւ իր ձեռքին մէջ պահել հարաւային Իտալիան, եւ ան մնաց կայսրութեան կազմին մէջ յաջորդող երկու դարերու ընթացքին։ [[904]] թ-ին Բիւզանդական կայսրութեան մեծութեամբ երկրորդ քաղաքը՝ [[Թեսաղոնիկէ|Թեսաղոնիկէն]] գրաւուեցաւ եւ թալանուեցաւ արաբական նաւատորմին կողմէ։ Բիւզանդիան անոր պատասխանեց արաբական նաւատորմի ոչնչացմամբ [[908]] թ-ին եւ Սուրիոյ [[Լատակիա|Լաթաքիա]] քաղաքին աւերմամբ՝ երկու տարի անց։ Չնայած այդ յաջողութիւններուն, բիւզանդացիները [[արաբներ]]էն ջախջախիչ պարտութիւն կրեցին [[Քրէթէ]] կղզիին մէջ [[911]] թ-ին։ Շուտով [[վարեակներ]]ը, որոնք պաշարած էին [[Կոստանդնուպոլիս]]ը [[Ռուս-բյուզանդական պատերազմ (860)|860 թ-ին]], [[Ռուս-բյուզանդական պատերազմ (941)|941 թ-ին]] յայտնուեցան [[Պոսֆոր]]ի ասիական ափին։ Սակայն ի տարբերութիւն առաջին յարձակման, երբ բիւզանդացիները միայն հաշտութիւն կնքելով կրցան հեռու պահել կայսրութենէն վարեակներուն, երկրորդ յարձակման ժամանակ վարեակները գլխովին ջախջախուեցան։ Այդ յաղթանակը ցոյց տուաւ [[907]] թ-ին բիւզանդական բանակին մէջ կատարուած բարեփոխումներու դրական արդիւնքը։ Վարեակներուն պարտութեան մատնողը յայտնի [[հայ]]ազգի զօրավար [[Յովհաննէս Քուրքուաս Բ]]-ն էր, որու ծագումը հայկական [[Քուրքուաս]] տոհմէն էր։ Շուտով Յովհաննէս Քուրքուասը շարք մը յաղթանակներ տարաւ նաեւ [[Միջագետք]]ի մէջ ([[943]])։ Անոնցմէ աւելի նշանակալիցը [[Եդեսիա|Եդեսիոյ]] ազատագրումն էր ([[944]]), որուն հետեւանքով [[Կոստանդնուպոլիս]] վերադարձուեցաւ ''[[Մանտիլիոն]]ը''։ Զինուոր-կայսրեր [[Նիքեփոր Պոքաս]]ը (կառավարած է [[963]]–[[969]] թթ.) եւ [[Յովհաննէս Չմշկիկ]]ը ([[969]]–[[976]] թթ.) վերագրաւեցին նոր տարածքներ Սուրիոյ մէջ, ջախջախեցին հիւսիս-արեւմտեան [[Իրաք]]ի էմիրներըուն եւ վերանուաճեցին [[Քրէթէ]]ն եւ [[Կիպրոս]]ը։ Բիւզանդական զօրքերը նոյնիսկ կը սպառնային Երուսաղէմին։ [[Հալէպ|Հալէպի]] էմիրները եւ անոր դրացի այլ իսլամական էմիրութիւնները վերածուեցան Բիւզանդիոյ վասալներու։ Բիւզանդական կայսրութեան համար արեւելքի մէջ ամէնամեծ վտանգը կը ներկայացնէր [[Ֆաթիմեան խալիֆայութիւն]]ը։<ref>Պարի 1996, էջեր. 11–15 .</ref> Քանի մը արշաւանքներու հետեւանքով [[Բարսեղ Բ]] կայսրը 40,000 զօրքի գլուխ անցած ոչնչացուց Սուրիոյ մէջ արաբական վերջին սպառնալիքները։ Ի շնորհիւ յաղթանակներուն [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]] եւ Սուրիոյ մէջ, [[Բարսեղ Բ Պուլկարասպան]] կայսրը կը մտադրէր ազատագրել Սիկիլիան [[արաբներ]]էն ։ Սակայն անոր մահը [[1025]] թ-ին ձգձգեց արշաւանքը։ Ան ի վերջոյ տեղի ունեցաւ 1040-ական թուականներուն եւ ունեցաւ միայն սկզբնական որոշ յաջողութիւններ։ === Բիւզանդական կայսրեր === {{հիմնական|Բյուզանդական կայսրեր}} Բիւզանդիոյ կառավարող հասարակարգին համար բնութագրական էր շարժականութիւնը<ref name="guillou">Ա. Գիյու. Բյուզանդական քաղաքակրթություն — ISBN 5-94799-474-7</ref>։ Բիւզանդիոյ մէջ նոյնիսկ ամէնացած խաւերուն պատկանող անձը կրնար հասնիլ մեծ բարձունքներու։ Օրինակ [[Միքայէլ Բ]] կայսրը անկիրթ վարձկան էր, եւ մահապատիժի դատապարտուած էր [[Լեւոն Ե Հայ]]ին դէմ ապստամբութիւն բարձրացնելուն համար, սակայն անոր մահապատիժը ձգձգուեցաւ Նոր տարուայ տօնակատարութուններուն պատճառով ([[802]] թ.); [[Բարսեղ Ա]] կայսրը գիւղացի էր, յետագային՝ ախոռապան։ Գիւղացի էր նաեւ [[Ռոմանոս Ա Լաքափենոս]] կայսրը<ref name="guillou"/>։ == Բանակ == Չնայած Բիւզանդիան ժառանգած էր բանակը Հռոմէական կայսրութենէն, ան աւելի մոտ էր հելլենական պետութիւններու փաղանգային համակարգին։ Գոյութեան վերջաւորութեան Բիւզանդիոյ բանակը կազմուած էր վարձկաններէն: [[Պատկեր:Battle of Dara-battleplan.png|մինի|ձախից|[[Տարա]] ամրոցին [[530]] թ-ի ճակատամարտի ծրագիրը, որտեղ բիւզանդական բանակին կազմին մէջ կը կռուէին նաեւ վարձկան [[հոներ]]ը։]] [[Պատկեր:Byzantine Empire Themata-650.png|մինի|250px|Բիւզանդական կայսրութեան [[Թեմ (Բիւզանդիայի վարչական միավոր)|թեմերը]] [[7-րդ դար]]ուն։]] Ի տարբերութիւն հռոմէական բանակի՝ բիւզանդականի մէջ մեծ տեղ կը գրաւէր նաւատորմը, որուն [[յունական կրակ]]ի յայտնագործութիւնը օգնեց զբաղեցնել առաջատար դիրք՝ ծովուն մէջ։ Բիւզանդացիները [[Սասանեաններ]]էն փոխ առին ամբողջութեամբ զրահապատուած հեծելազօրը - [[քատաֆրաքթարիի]]ն։ Անցումը թեմական համակարգին հնարաւորութիւն տուաւ կայսրութեան 150 տարի մղել յաջող պատերազմներ, սակայն գիւղացիութեան տնտեսական հիւծուածութիւնը եւ խորացող կախումը՝ աւատականներէն հասցուցին կայսրութեան բանակի ռազմական անյաջողութիւններուն։ Թեմական համակարգէն անցում կատարուեցաւ աւատականի, երբ աւատականները հողի դիմաց պարտաւորուած էին կայսրութեան մատակարարել զինուորներ։ Յետագային բանակը եւ նաւատորմը ա՛լ աւելի կը թուլնան եւ կը վերածուին վարձկաններէ կազմուած խումբերու։ [[1453]] թ-ին 60.000 [[Կոստանդնուպոլիս]]ը կրցաւ ճակատամարտի հասնիլ ընդամէնը 5.000-նոց բանակով եւ 2.500 վարձկանով։ Բիւզանդական կայսրութեան բանակի կարեւորագոյն մասերէն կը համարուէին հայկական գունդերը։ Յայտնի է, որ բիւզանդական կայսեր անձնական պահակախումբին կ'ընտրէին միայն հայեր։ Շատ [[հայեր]] հասած են բարձր ռազմական կոչումներու եւ փառքի, օրինակ [[Նարսէս]]ը, [[Յովհաննէս Քուրքուաս II]]-ը եւ այլն։ Ահա այս աղիւսակին մէջ կը ներկայացուի բիւզանդական բանակի քանակային փոփոխութիւնները. {{Պարզ աղյուսակ |event-title=Բանակ |type=style="" |300|311,000<ref name="Treadgold145">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 145</ref> |457|303,000<ref name="Treadgold145" /> |518|271,000<ref name="Treadgold277">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 277</ref> |540|341,000<ref name="Treadgold277" /> |565|150,000<ref name="Norwich259">Ջ. Նորվիչ, ''Բյուզանդիում. Վաղ դարաշրջան'', 259</ref> |641|109,000<ref name="Treadgold374">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 374</ref> |668|109,000<ref name="Treadgold412">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 412</ref> |773|80,000<ref name="Treadgold373">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 373</ref> |809|90,000<ref name="Treadgold547">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 547</ref> |840|120,000<ref name="Treadgold537">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 537</ref> |959|144,000<ref name="Treadgold576">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 576</ref> |963|150,000<ref name="Treadgold537" /> |1025|250,000<ref>Թրեդգոլդ (1995), էջ՝ 85</ref> |1053|200,000<ref name="Treadgold595">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 595</ref> |1077|25,000<ref name="Birkenmeier62">Ջ. Բիրկենմիեր, ''Կոմնենոսյան բանակի ձեւավորում. 1081-1180'', 62</ref> |1081|20,000<ref name="Treadgold612">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 612</ref> |1118|20,000<ref name="Konstam141">Ա. Կոնստամ, ''Խաչակրաց արշավանքների պատմական ատլաս'', 141</ref> |1143|50,000<ref name="Treadgold236">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդիումի համառոտ պատմություն'', 236</ref> |1180|40,000<ref name="Birkenmeier180">Ջ. Բիրկենմիեր, ''Կոմնենոսյան բանակի ձեւավորում. 1081-1180'', 180</ref> |1203|30,000<ref name="Phillips159">Ֆիլիպս. ''Չորրորդ խաչակրաց արշավանք'', էջ՝ 159.</ref> |1204|60,000<ref name="Blondal163">Ս. Բլոնդալ, ''Բյուզանդիումի վարյագները'', 163</ref> |1282|20,000<ref name="Ostrogorsky483">Գ. Օստրոգորսկի, ''Բյուզանդական պետության պատմություն'', 483</ref> |1320|4,000<ref name="Treadgold224">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդիումի համառոտ պատմություն'', 224</ref> |1321|3,000<ref name="Treadgold819">Վ. Թրեդգոլդ, ''Բյուզանդական պետության եւ հասարակության պատմություն'', 819</ref> |1453|1,500<ref name="Heath37">Ի. Հիթ, ''Բյուզանդական բանակներ. մ.թ. 1118-1461'', 37</ref> }} == Նշումներ == {{Reflist|group="n"}} == Արտաքին յղումներ == {{Քույրհղումներ |Թեմա = Բյուզանդական կայսրություն|Պորտալ = Բյուզանդական կայսրություն|Վիքիբառարանр = |Վիքիգրքեր = |Վիքիքաղվածք = |Վիքիդարան = |Վիքիցեղեր = |Վիքիլուրեր = |Վիքիպահեստ = Byzantine Empire|Մետա-վիքի = |Նախագիծ = }} * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00547j9 Բյուզանդական կայսրություն] Մեր ժամանակներում [[BBC]]-ի։ * [http://anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ 12 Բյուզանդական կառավարիչներն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051210050240/http://www.anders.com/lectures/lars_brownworth/12_byzantine_rulers/ |date=2005-12-10 }} ըստ Լարս Բրովնվորթ ՍԹՈՆԻ ԲՐՈՒԿ Դպրոց; NYTimes ակնարկ։ * [http://www.byzantinemuseum.gr/en/ Բյուզանդական եւ քրիստոնեական թանգարան]։ * [http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1026 Բյուզանդական Կայսրություն,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314025714/http://encyclopedia.am/pages.php?bid=2&hid=1026 |date=2016-03-14 }} Հայկական Հանրագիտարան == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Պատմական երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Բիւզանդական կայսրութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի պատմական երկիրներ]] alugouidncxdyx9ch99ban35au9ztrx 0 2340 257314 253706 2026-11-06T12:31:41Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257314 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Թանգարան}} '''Բնագիտութեան Պատմութեան Թանգարան''' ({{lang-de|Naturhistorisches Museum}}), բնագիտութեան պատմութեան մեծ թանգարան, կը գտնուի [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] մայրաքաղաք [[Վիեննա]]յի մէջ<ref name="NotesNM">[http://www.nhm-wien.ac.at/d/museum.html Պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407140258/http://www.nhm-wien.ac.at/d/museum.html |date=2019-04-07 }} {{ref-de}}</ref>։ Թանգարանին ցուցադրած իրերուն ամէնէն հին հաւաքածոները ունին 250 տարուան պատմութիւն<ref name="NotesNM" /> եւ կը ցուցադրուին 8,700 քառակուսի մեթր տարածքի վրայ։ Ըստ 2011-ի տուեալներուն, թանգարանին մէջ գոյութիւն ունին շուրջ 30 միլիոն նմուշներ, իսկ այդ թիւը մշտապէս աճման մէջ է: Հաւաքածոյին նմուշները հիմք կը հանդիսանան 60 գիտական աշխատակիցներու ուսումնասիրութիւններուն, որոնց շրջանակը կ'ընդգրկէ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային համակարգի]] ծագումը, կենդանիներու, բոյսերու եւ մարդու եղափոխութիւնը, նախապատմական աւանդոյթներն ու սովորոյթները<ref name="NotesNM" />։ Այսօր Վիեննայի Բնագիտութեան թանգարանը գիտութեան, պատմութեան եւ արուեստի իւրայատուկ միաձուլում մըն է։ Ան այցելուներուն առիթ կու տայ մէկ վայրի մէջ ծանօթանալու [[Երկիր|Երկիր մոլորակի]] միլիոնաւոր տարիներու պատմութեան, կեանքի անհուն բազմազանութեան եւ մարդկութեան անցեալին՝ հնագոյն [[Բրածոներ|բրածոներու]] եւ [[Երկնաքարեր|երկնաքարերու]] աշխարհէն մինչեւ նախապատմական մարդու առաջին հետքերը։ Թանգարանին հիմքը կազմող բնական պատմութեան հաւաքածոն այնքան սիրած էր կայսր [[Ֆրանց Ժոզէֆ Ա.|Ֆրանց Ա.-ն]], որ ըստ թանգարանի պատմական աղբիւրներուն՝ ան գրեթէ ամէն օր կ'այցելէր զայն։ Հաւաքածոն ընդարձակելու համար ան մեծ գումարներ կը ծախսէր։ Օրինակ՝ շատ հազուագիւտ [[Ծով|ծովային]] [[Խխունջներ|խխունջի]] մը համար ան վճարած էր 4,000 ֆլորին, որ կը համապատասխանէր իր պալատական բարձրաստիճան պաշտօնեաներէն մէկուն ամբողջ տարուան աշխատավարձին։ Թանգարանին ճարտարապետութիւնը, արձանները, որմնանկարները, կահոյքը եւ ցուցափեղկերուն մէկ մասը մեծ մասամբ պահպանուած են իրենց պատմական վիճակին մէջ, ինչ որ թանգարանը կը դարձնէ նաեւ ԺԹ. դարու մշակոյթի եւ արուեստի կենդանի վկայութիւն մը։ == Շինութիւնը == [[Պատկեր:2013-12-13_0022_Wien01_Heldenplatz_Statue_ErzherzogCarl_NaturhistorischesMuseum.jpg|thumb|Թանգարանին գմբէթը]] Թանգարանին գլխաւոր շէնքը մանրակրկիտ քանդակներով հարուստ պալատ մըն է, որ 1889 թուականէն սկսեալ կը ծառայէ իբրեւ բնագիտութեան պատմութեան թանգարան<ref name="NotesNM" />։ Շէնքին բարձրակարգ ճարտարապետական ձեւաւորումը, կահոյքը եւ թանկարժէք ցուցանմուշներու համադրութիւնը անոր կու տան պատմական պահպանման կարեւորագոյն առարկայի արժէք<ref name="NotesNM" />։ === Թանգարանին հաւաքածոներուն պատմութիւնը === Վիեննայի Բնագիտութեան թանգարանին հնագոյն հաւաքածոները աւելի քան 250 տարուան պատմութիւն ունին։ 1750-ին Սրբազան [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] կայսր Ֆրանց Ա.-ն՝ Մարիա Թէրէզային ամուսինը, [[Ֆլորանս|ֆլորանսի]] գիտնական եւ գիտաշխատող Ժան տը Պայուոյէն կը գնէ այդ օրերու բնական պատմութեան առարկաներու աշխարհի ամէնէն մեծ հաւաքածոն։ Ասիկա առաջին քայլն էր դէպի [[Վիեննա|Վիեննայի]] Բնագիտութեան թանգարանին ստեղծումը։ Պայուոյի հաւաքածոն կը բաղկանար 30,000 առարկայէ, որոնց շարքին կային հազուագիւտ բրածոներ, [[խխունջներ]] եւ [[Խեցի|խեցիներ]], ինչպէս նաեւ արժէքաւոր հանքանիւթեր եւ թանկարժէք քարեր։ Կայսր Ֆրանցը, որ 1752-ին հիմնած էր [[Շէօնպրունի կենդանաբանական պարտէզը]], իսկ 1753-ին՝ բուսաբանական պարտէզը, կը կազմակերպէ նաեւ արտասահման կատարուած առաջին գիտական արշաւախումբը։ 1755-ին ան Նիքոլաուս Ժոզէֆ Ժաքուինին կը յանձնարարէ ճամբորդել դէպի [[Քարիպեան կղզիներ]], [[Անթիլեան կղզիներ]], [[Վենեզուելա]] եւ [[Քոլոմպիա]]։ Ժաքուին այս արշաւախումբէն կը վերադառնայ կենդանաբանական պարտէզին եւ բուսաբանական պարտէզին համար նախատեսուած բազմաթիւ կենդանիներով ոեւ բոյսերով, ինչպէս նաեւ բնական աշխարհին վերաբերող այլ հետաքրքրական նմուշներով լեցուն 67 արկղերով։ Կայսեր մահէն ետք, Մարիա Թէրէզա բնական գիտութիւններու հաւաքածոն կը յանձնէ պետութեան եւ զայն կը բանայ հանրութեան առջեւ։ Այսպիսով ան կը ստեղծէ Լուսաւորութեան դարաշրջանի սկզբունքներուն եւ տեսլականին համապատասխանող առաջին թանգարանը։ Մարիա Թէրէզան հանքաբան Իկնաց ֆոն Պորնը Վիեննա կը բերէ։ Պորն, որ թանկարժէք [[Մետաղ|մետաղներու]] զտման նոր եղանակ մը մշակած էր, պաշտօն կը ստանայ դասակարգելու եւ ընդարձակելու հաւաքածոները։ Այս նպատակով զանազան շրջաններէ հանքանիւթեր կը ղրկուէին Վիեննա, ուր անոնք կ'աւելցուէին հաւաքածոյին։ Իկնաց ֆոն Պորնի ղեկավարութեան տակ բնական պատմութեան հաւաքածոյի կեդրոնը կարճ ժամանակի մը մէջ կը վերածուի գործնական գիտական հետազօտութիւններու կարեւոր կեդրոնի մը։ == Ցուցանմուշներ == Վերջին յարկին մէջ ցուցադրուած թանկարժէք քարերու եւ հանածոներու կողքին կարելի է տեսնել [[Հոյամողէս|հոյամողէսի]] հսկայ կմախք, նախապատմական գեղարուեստական գործեր, [[Բիւրեղ|բիւրեղեայ]] հսկայական [[տոպազ]] եւ թանկարժէք ադամանդեայ ծաղկեփունջ մը, որ Մարիա Թէրէզան նուիրեր էր իր ամուսինին<ref name="NotesNM" />։ Առաջին յարկին մէջ ցուցադրուած է կենդանական աշխարհի բազմազան տեսակները՝ պարզագոյն ձեւերէն մինչեւ [[միջատներ]] եւ [[կաթնասուններ]]: 200 տարուան նմուշները հետաքրքրական են իբրեւ գիտութեան պատմութեան մասին պատմական գրառումներ<ref name="NotesNM" />։ === Շէնքը === '''Բնագիտութեան թանգարանին շէնքին գլխաւոր սանդուխը''' Բնագիտութեան թանգարանը եւ Կերպարուեստի թանգարանը պատուիրուած են կայսր Ֆրանց Ժոզէֆ Ա.-ի (1830-1916) կողմէ եւ նախագծուած են ճարտարապետներ Կոթֆրիտ Զեմփըրի (1803–1879) եւ Քարլ Հազենաուըրի (1833-1894) կողմէ<ref>[https://www.nhm.at/en/museum/history__architecture/architecture Թանգարանին շէնքը]</ref>։ Երկու թանգարաններն ալ ունին նոյնանման արտաքին տեսք եւ իրարու դիմաց կը գտնուին։ Անոնք ի սկզբանէ նախատեսուած էին շատ աւելի ընդարձակ ծրագիրի մը՝ Կայսերական Համալիրի մը, մաս կազմելու համար, սակայն այդ ծրագիրը ամբողջութեամբ չէ իրականացած։ Բնագիտութեան թանգարանի շէնքին շինարարութիւնը կը տեւէ 1871-էն մինչեւ 1881։ 10 Օգոստոս 1889-ին, կայսր Ֆրանց Ժոզէֆ Ա. անձամբ բացումը կը կատարէ թանգարանին։ Կոթֆրիտ Զեմփըրի նախագծած ճակատը զարդարուած է բնական գիտութիւններու բնագաւառին մէջ յառաջդիմութիւնը եւ բնութեան զօրութիւնը խորհրդանշող կերպարներով եւ արձաններով։ Գմբէթին տակ, ոսկեզօծ տառերով, կայսերական նուիրումը կը կարդացուի. «Բնութեան աշխարհին եւ անոր ուսումնասիրութեան»<ref>[https://www.nhm.at/en/museum/history__architecture/expeditions_in_the_19th_century Բնագիտութեան Պատմութեան Թանգարան]</ref>։ === Ճարտարապետութիւն === Պատմական ոճը մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր ԺԹ. դարու [[Աւստրիա|Աւստրիոյ]] արուեստին եւ ճարտարապետութեան մէջ։ [[Վիեննա|Վիեննայի]] Բնագիտութեան թանգարանը կը միաւորէ անցեալի բազմաթիւ ժամանակաշրջաններու ոճական տարրեր, յատկապէս՝ [[Վերածնունդ|Վերածննդեան]] ճարտարապետութեան ազդեցութիւնները։ Շէնքին շինարարութիւնը կը սկսի 1871-ին, իսկ ճակատը կ'աւարտի 1881-ին։ Շէնքը շուրջ 170 մեթր երկայնք եւ 70 մեթր լայնք ունի եւ կը բաղկանայ երկու ներքին բակերէ, որոնց շուրջը տեղակայուած են աշխատասենեակներն ու ցուցասրահները։ Տանիքին վրայ կը բարձրանայ 65 մեթր բարձրութեամբ գմբէթ մը, որուն գագաթը կը զարդարէ [[Յունական Դիցաբանութիւն|յունական]] արեւի աստուած [[Հելիոս (Յունական Արեւու աստուած)|Հելիոսի]] հսկայ [[Պղինձ|պղնձեայ]] արձանը։ Հելիոսը կեանք պարգեւող այն տարրին խորհրդանիշն է, առանց որուն բնութիւնը գոյութիւն ունենալ չէր կրնար։ Ճակատին բարդօրէն զարդարուած վերին եւ միջին յարկերը զարդարուած են այլաբանական եւ դիցաբանական կերպարներով, որոնք կը ներկայացնեն [[Տիեզերք|տիեզերքի]] հիմնական տարրերը, ինչպէս նաեւ զանոնք մարդու կողմէ յայտնաբերելու եւ հասկնալու գործընթացը։ Եզրապատին վրայ այցելուները կրնան տեսնել հետազօտողներու եւ գիտնականներու արձաններ, որոնք կը խորհրդանշեն մարդկային գիտելիքի շարունակական յառաջընթացը։ Այս հիմնական գաղափարները հիմք կը կազմեն նաեւ Գմբէթին սրահին եւ մեծ սանդուխին արձաններուն եւ նկարներուն։ Հոս ամէնէն ուշագրաւ գործերէն մէկը Հանս Քանոնի առաստաղի որմնանկարն է՝ «Կեանքի Շրջանը»։ Շէնքին ներքին կառուցուածքը պայմանաւորուած է ցուցադրութեան եւ թանգարանի առանձին բաժանմունքներու համակարգուած դասաւորումով։ Միջնայարկը կը ներառէ անկենդան բնութիւնը՝ [[Հանք|Հանքաբանութեան]] բաժանմունքը (1-5-րդ սրահներ), [[Երկրաբանութիւն|Երկրաբանութեան]] եւ [[Հնէաբանութիւն|Հնէաբանութեան]] բաժանմունքները՝ [[Երկրագունդին Օրը|երկրագունդի]]<nowiki/>ն վաղ շրջանի պատմութեան նստուածքներն ու կեանքի հետքերը (6-10-րդ սրահներ), Նախապատմութեան բաժինը (11-13-րդ սրահներ) եւ Մարդաբանութեան բաժինը՝ մարդկային զարգացումը ներկայացնող ցուցադրութիւններով (14-15-րդ սրահներ)։ Առաջին յարկը կը ներկայացնէ կենդանական աշխարհի հսկայական բազմազանութիւնը (Կենդանաբանութեան բաժանմունքներ, 22-39-րդ սրահներ), ինչպէս նաեւ Երկիրի ամէնէն փոքր կենդանի օրկանիզմներու հետաքրքրական աշխարհը՝ «Մանրաշխարհ»ը (21-րդ սրահ)։ Ցուցանմուշները դասաւորուած են համակարգուած ձեւով՝ նկատի ունենալով անոնց միջեւ եղած ազգակցական կապը կամ անոնց ժամանակագրական դիրքը [[Երկիր]] մոլորակի կամ մարդկութեան պատմութեան մէջ։ === Առաստաղին նկարը === Մեծ սանդուխին վերը գտնուող 100 քառակուսի մեթր մակերեսով առաստաղին նկարը կը ներկայացնէ «Կեանքի Շրջանը»։ Հանս Քանոն (1829-1885) ազատութիւն ունեցած է ընտրելու իր նիւթը եւ ստեղծած է մարդկութեան վերելքն ու անկումը ներկայացնող թատերական այլաբանութիւն մը։ Մարդկութիւնը այս նկարին կեդրոնական նիւթը ըլլալով՝ միաժամանակ կ'ամբողջացնէ Ֆերտինանտ ֆոն Հոխշթեթըրի գաղափարը։ Մարդկային գոյութեան աճի եւ մահուան շրջանը ներկայացուած է շրջանաձեւ յօրինուածքով։ Անիկա կ'արտացոլացնէ գոյատեւման պայքարի գաղափարը, որ այդ ժամանակաշրջանին գերակշռող էր գիտական մտածողութեան մէջ։ Միաժամանակ կենդանական աշխարհն ալ ներառուած է այս շրջապտոյտին մէջ։ Մէկ կողմին վրայ «մարդը Երկիրը իր ծառայութեան դրած է»․ ան իր եռաժանիով [[Ձուկեր|ձուկ]] մը կը բռնէ։ Միւս կողմին վրայ, սակայն, բնութիւնը գերիշխան կը դառնայ․ [[անգղ]] մը իր որսը կը հսկէ։ Այդուհանդերձ, մարդը կը մնայ այս իրադարձութիւններուն կեդրոնը։ [[Կարմիր (գոյն)|Կարմիր]] կտորի մը մէջ փաթթուած մարդ մը ձեռքին կը պահէ [[աւազի ժամացոյց]] մը, որ հաւանաբար Ժամանակի աստուած Քրոնոսի ակնարկ մըն է։ === Ցուցադրութեան տարածքը === 8,700 քառակուսի մեթր տարածք զբաղեցնող 39 ցուցասրահներուն մէջ հաւաքածոները ընդհանուր պատկերացում մը կու տան Երկիրի վրայ գոյութիւն ունեցող կեանքի բազմազանութեան մասին։ Սրահներուն դասաւորումը հիմնուած է ԺԹ. դարու դասակարգման սկզբունքներուն վրայ։ Մարդը, որ ի սկզբանէ կը նկատուէր «արարչագործութեան գագաթնակէտը», միջնայարկի մեծ բաժին մը կը զբաղեցնէր՝ մարդաբանութեան, ազգագրութեան եւ նախապատմութեան ցուցադրութիւններով։ Առաջին յարկին վրայ այցելուն առաջնորդուած էր «ամէնէն պարզ» կենդանիներէն դէպի «ամէնէն կատարեալները»։ Այդ պատճառով կապիկները՝ իբրեւ կապկազգիներու ներկայացուցիչներ, կը գտնուին շրջայցի վերջին բաժինին մէջ։ Հաւաքածոներու այս համակարգուած ներկայացման սկզբունքը մինչեւ այսօր պահպանուած է, թէեւ ներկայիս զարգացումը այլեւս չի դիտուիր իբրեւ կատարելութեան հասնելու գործընթաց, այլ՝ բազմազանութեան զարգացում։ Ցուցասրահներու կահաւորումը, որ կը ներառէ մութ գոյնի, փորագրուած փայտէ ցուցափեղկեր, մեծ մասամբ թանգարանի բացման օրերէն պահպանուած բնօրինակներ են։ Անոնք պատրաստուած են Ֆերտինանտ ֆոն Հոխշթեթըրի ծրագիրներուն համաձայն<ref>[https://www.nhm.at/en/press_/about_the_museum/head_office Թանգարանին մասին]</ref>։ Հաւաքածոներու այս պատմական ներկայացման ձեւը այսօր գրեթէ եզակի է աշխարհի մէջ։ === Միջնայարկը === Միջնայարկը զարդարուած է աւելի քան 100 իւղանկարներով եւ պատկերազարդումներով, որոնք կը լրացնեն սրահներուն մէջ ցուցադրուած առարկաները։ Որոշ սրահներ լրացուցիչ զարդարուած են նաեւ արձաններով։ Զարդարանքի եւ ցուցադրուած առարկաներու այս ներդաշնակ համադրութիւնը Վիեննայի Բնագիտութեան թանգարանին կու տայ իւրայատուկ գեղարուեստական ներկայացում մը։ Միջնայարկին ցուցադրութիւնները հետեւեալներն են. * 1-4-րդ սրահներ՝ Հանքաբանութիւն եւ Քարաբանական ուսումնասիրութիւն * 5-րդ սրահ՝ Երկնաքարեր * 6-10-րդ սրահներ՝ Հնէաբանութիւն * 11-13-րդ սրահներ՝ Նախապատմութիւն * 14-15-րդ սրահներ՝ Մարդաբանութիւն === 1-4 սրահներ՝ Հանքաբանութիւն եւ Քարաբանական ուսումնասիրութիւն === 1-4 սրահներու մեծ հանրային ցուցադրութիւնները կը ներկայացնեն աւելի քան 500 տարիներու ընթացքին հաւաքուած գեղագիտական եւ գիտական մեծ արժէք ունեցող հանքանիւթեր, հանքաքարեր, թանկարժէք քարեր, ապարներ՝ ներառեալ զարդարանքի եւ շինարարութեան մէջ օգտագործուող քարերը, ինչպէս նաեւ երկնաքարեր եւ հարուածային ապարներ<ref>[https://www.nhm.at/en/museum/history__architecture/directors_since_1876 Թանգարանի սրահներ]</ref>։ Բոլոր առարկաները դասաւորուած են համակարգուած ձեւով, իսկ ամէն տարի նոր ցուցանմուշներ կ'աւելցուին։ Առանձին սրահներու մէջ կրնան ներկայացուիլ նաեւ ժամանակաւոր մասնայատուկ ցուցահանդէսներ։ Առաջին չորս սրահները կը ներկայացնեն հանքանիւթերու համակարգուած հաւաքածոն։ Ակնեղէններու եւ թանկարժէք քարերու հաւաքածոն եւս կը գտնուի այս սրահին մէջ։ Այս հաւաքածոն [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] ցամաքամասին վրայ իր տեսակին մէջ ամէնէն ամբողջական եւ արժէքաւոր հաւաքածոներէն մէկն է։ Ցուցափեղկերէն մէկուն մէջ կը գտնուին ոսկերչական իրերու պատրաստութեան համար օգտագործուող նիւթերու նշանակալից նմուշներ։ Հոն հում նիւթերն ու կիսամշակ քարերը կը ցուցադրուին վերջնական ձեւ ստացած, կտրուած եւ փայլեցուած քարերու կողքին, ինչպէս նաեւ՝ բնօրինակ ոսկերչական իրերու հետ միասին։ Երկու կողային ցուցափեղկերու մէջ կը ցուցադրուին թանկարժէք քարերու հաւաքածոյին պատկանող աւելի մեծ նմուշներ։ == Հետաքրքրական Փաստեր == * Հանքաբանութեան բաժինին մէջ կը ցուցադրուին Քոլոմպիոյ զմրուխտներ, մեծ ոսկիի եւ փլաթինի բեկորներ, ադամանդներ, Եւրոպայի ամենամեծ օփալը եւ 117 քիլոկրամ կշռող թոփազ մը։ * 1751-ին ներկայիս [[Խրուաթիա|Խրուաթիոյ]] Հրաշինա բնակավայրին մօտ երկաթէ երկու զանգուածներ երկինքէն կ'իյնան։ Անոնցմէ 39 քիլոկրամ կշռող զանգուածը հետագային կը հասնի Վիեննայի կայսերական բնական պատմութեան հաւաքածոյին եւ կը դառնայ թանգարանին երկնաքարային հաւաքածոյին հիմնաքարը։ * Թանգարանը ունի շուրջ 30 միլիոն հաւաքածոյ նմուշ, սակայն այցելուներուն ցուցադրուած են աւելի քան 100,000-ը՝ այսինքն՝ ամբողջ հաւաքածոյին մօտաւորապէս 1 տոկոսը։ Մնացած նմուշները կարեւոր դեր կը խաղան գիտական հետազօտութիւններու մէջ<ref>[https://www.nhm.at/en/research/mineralogy__petrography/collections/the_meteorite_collection?utm_source=chatgpt.com Հետաքրքրական փաստեր]</ref>։ * Թանգարանին 5-րդ սրահը կը պարունակէ աշխարհի ամէնէն մեծ երկնաքարային ցուցադրութիւնը։ Իսկ թանգարանին երկնաքարերու հաւաքածոն ներկայիս ունի մօտ 10,800 արձանագրուած նմուշ, որոնք կը ներկայացնեն շուրջ 2,675 տարբեր երկնաքարեր։ == Պատկերասրահ == <gallery> NHM Saurier-Saal 2025-05-06.tif|Թանգարանին դահլիճներէն մէկը Venus of Willendorf 03.jpg|Վեներա Վիլենտորֆէն File:Birds at naturhistorisches.JPG|Թռչնաբանութեան բաժանմունք File:Birds at naturhistorisches2.JPG|Թռչնաբանութեան բաժանմունք File:Pirarucu.JPG|Փիրարուքու ձուկի տեսակ File:Florentiner Glaskopie NHM Ay762.jpg|Արհեստական բիւրեղ, 1865 File:Beutelwolf NHM-Wien.jpg|Թասմանեան վագր File:Insekten Sammlung NHM-Wien.jpg|Միջատներու հաւաքածոյ File:Schmetterlingsammlung.jpg|Թիթեռնիկներու հաւաքածոյ File:Naturhistorisches Museum Wien.jpg|Հանքաբանութեան բաժանմունք File:NHM Saurier-Saal 2025-05-06.tif|Հոյամողէսի ողնաշար </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Վիեննայի թանգարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Բնագիտական թանգարաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հնէաբանական թանգարաններ]] 19mabf64l709zefd7w5kqqw3etkik80 0 2344 257315 242529 2026-11-06T12:32:09Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257315 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Aphthona flava flea beetle.jpg|մինի|աջից|Աֆթոնա Ֆլաւա]] '''Բնութիւն''' ({{lang-la|natura}}, {{lang-he|φύσις}}), մարդը շրջապատող ֆիզիքական միջավայրն է եւ սովորաբար կ'ընդգրկէ ֆիզիքական [[տիեզերք]]ի բոլոր առարկաներն ու երեւոյթները, բացի անոնցմէ, որոնք ստեղծուած են մարդոց կողմէ։ Բնութիւնը մշտապէս կը շարժի եւ կը զարգանայ, կ'ընդգրկէ անօրկանական եւ օրկանական աշխարհները։ Անօրկանական աշխարհին կը պատկանին տիեզերական մարմինները, [[ջուր]]ը, [[հողը]], [[օդ]]ը, [[ապար]]ները եւ [[օգտակար հանածո]]ները։ Բուսական եւ կենդանական օրկանիզմներու ողջ բազմազանութիւնը կը կազմէ օրկանական աշխարհը։ Զարգացման ընթացքին, անօրկանական բնութիւնը օրինաչափօրէն առաջ կը բերէ օրկանական բնութիւն մը ([[կենսոլորտ]])՝ մարդու կենսագործունէութեան համար բոլոր անհրաժեշտ պայմաններով։ Հասարակական կեանքը, արտադրութիւնը, մարդը եւ անոր բանականութիւնը կը գոյատեւեն բնական նիւթերու հենքին վրայ եւ կը գործէ բնական օրինաչափութիւններուն համապատասխան։ Բնութեան ներդաշնակութիւնն ու հաւասարակշռութիւնը պայմանաւորուած են բազմազան փոխադարձ կապերով, եւ 1 օղակի խախտումը կրնայ կտրել երեւոյթներու ամբողջ շղթան։ Ուստի բնութեան հետ յարաբերութիւններուն մէջ, անհրաժեշտ է ճանչնալ ու ճիշտ կիրարկել անոր օրինաչափութիւնները, տիրապետել բնութեան հետ ներդաշնակ ապրելու արուեստին, չխախտել բնական շարժընթացներու հաւասարակշռութիւնը, այլապէս փոխազդեցութիւնը կրնայ վերածուիլ հակասութեան։ Նեղ իմաստով՝ բնութիւնը մարդուն անմիջապէս շրջապատող եւ անոր գոյութիւնը ապահովող բնական տարրերու ու պայմաններու ամբողջութիւնն է։ Այս առումով, անիկա կը համընկնի բնական միջավայր հասկացութեան հետ, որ իր մէջ կը ներառէ միջավայրին անկենդան եւ կենդանի բնութեան առարկաները։ == Անուան Ստուգաբանութիւն == «Բնութիւն» բառը ծագած է {{lang-el|natura}} բառէն (հիմնական յատկութիւններ, ներքին մղում) եւ հնագոյն ժամանակներուն, բառացի նշանակած է «ծնունդ»։ ''Natura'' բառը {{lang-el|physis (φύσις)}} բառին լատիներէն թարգմանութիւնն է, որ կապուած է [[Բոյս|բոյսերու]], անասուններու եւ աշխարհի այլ մասերու ինքնուրոյն, ազատ կամքով զարգանալու յատկութեան հետ։ Բառին սկզբնական իմաստներէն մէկը ներառած է ամբողջական բնութեան եւ ֆիզիքական տիեզերքի գաղափարները, որոնք օգտագործուած են նախասոկրատեան [[փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփաներու]] կողմէն եւ եղած է «φύσις» բառի նշանակութիւններէն միայն մէկը։ Այս նշանակութիւնը, վերջին քանի մը դարերու ընթացքին, նորագոյն գիտական ձեւերու կիրարկման հետեւանքով գերիշխող դիրք գրաւած է։ == Երկիր == Երկիր մոլորակը կամ Երկիրը, ըստ երեւոյթին, միակ մոլորակն է, ուր կեանք գոյութիւն ունի եւ որուն բնական յատկութիւններու ուսումնասիրութիւնը ինկած է գիտական հետազօտութիւններու բնագաւառներու հիմքին մէջ։ [[Արեգակնային Դրութիւն|Արեգակնային համակարգին]] մէջ, անիկա թիւով երրորդ մոլորակն է ըստ Արեւէն ունեցած հեռաւորութեան, ամէնէն մեծ ցամաքային մոլորակը եւ հինգերորդը՝ ըստ մեծութեան։ Երկիրին ամէնէն յայտնի կլիմայական յատկանիշները անոր երկու մեծ բեւեռային շրջաններն են, երկու համեմատաբար նեղ [[բարեխառն գօտի]]ները եւ լայն [[Հասարակածային գօտի|հասարակածային]], [[արեւադարձային գօտի|արեւադարձային]] եւ [[մերձարեւադարձային գօտի|մերձարեւադարձային]] գօտիները։ Տեղումներու քանակը տեղանքին համեմատ կը փոխուին՝ տարեկան քանի մը մեթրէն մինչեւ աւելի քիչ քան մէկ միլիմեթրը։ Երկիրին մակերեւոյթին 71 տոկոսը ծածկուած է աղի [[ովկիանոս]]ներով։ Մնացած մասը բաղկացած է ցամաքամասերէն եւ կղզիներէն, որոնցմէ ամէնէն շատ բնակեցուածը կը գտնուի Հիւսիսային կիսագունդին մէջ։ Երկիրը անցած է աշխարհագրական եւ կենսաբանական տարբեր գործընթացներէ, որոնք հետք ձգած են ներկայի տեսքին վրայ։ Արտաքին մակերեւոյթը բաղկացած է քանի մը աստիճանաբար տեղաշարժող երկրակեղեւին համակարգերէն։ Ներքին հատուածը աշխուժ է՝ ճկուն թիկնոցի հաստ շերտով եւ [[երկաթ]]ով լեցուն կեդրոնով, որ կը յառաջացնէ [[մագնիսական դաշտ]]ը։ Մթնոլորտային պայմանները նշանակալից կերպով փոխուած են սկզբնական վիճակէն. ասիկա պայմանաւորուած է կեանքի ձեւերու յառաջացումով<ref>{{cite web|date = 2005-09-11|url = http://www.sciencedaily.com/releases/2005/09/050911103921.htm|title = Calculations favor reducing atmosphere for early Earth|publisher = Science Daily|accessdate = 2007-01-06}}</ref>, որ ստեղծած է մակերեւութային պայմանները կարգաւորող կլիմայական հաւասարակշռութիւն։ Բացի կլիմայական գօտիներու՝ աշխարհագրական լայնքէն կախուած բազմազանութեան եւ այլ աշխարհագրական գործօոններու՝ երկարատեւ միջին ընդհանուր կլիման գրեթէ նոյնն է սառցէ ժամանակաշրջաններուն միջեւ<ref>{{cite web|url = http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|title = Past Climate Change|publisher = U.S. Environmental Protection Agency|accessdate = 2007-01-07|archiveurl = https://web.archive.org/web/20120511021842/http://www.epa.gov/climatechange/science/pastcc.html|archivedate = 2012-05-11|dead-url = yes}}</ref>, իսկ միջին ջերմաստիճանէն մէկ կամ երկու աստիճանով շեղումները պատմական կարեւորագոյն ազդեցութիւն ունեցած են կլիմայական հաւասարակշռութեան եւ Երկրի ներկայի աշխարհագրութեան վրայ<ref>{{cite web|author=Hugh Anderson, Bernard Walter|date = March 28, 1997|url = http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html |title = History of Climate Change|publisher = NASA|accessdate = 2007-01-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080123130745/http://vathena.arc.nasa.gov/curric/land/global/climchng.html |archivedate = 2008-01-23}}</ref><ref>{{cite web|last = Weart|first = Spencer|date = June 2006|url = http://www.aip.org/history/climate/|title = The Discovery of Global Warming|publisher = American Institute of Physics|accessdate = 2007-01-07|archive-date = 2011-08-04|archive-url = https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/|dead-url = yes|archivedate = 2011-08-04|archiveurl = https://web.archive.org/web/20110804232058/http://www.aip.org/history/climate/|deadurl = yes}}</ref>։ === Երկրաբանութիւն === [[Պատկեր:Tectonic plate boundaries.png|thumb|right|300px|Երկրաբանական սալերու կառուցուածքաբանութեան սահմաններու երեք տեսակները]] Երկրաբանութիւնը [[գիտութիւն]] է [[Երկիր|Երկիր մոլորակը]] կազմող պինդ եւ hեղուկ տարրերու մասին։ Երկրաբանութեան ուսումնասիրութեան ոլորտը կը ներառէ Երկիրը կազմող տարրերու կազմի, կառուցուածքի, ֆիզիքական յատկութիւններու, աշխուժութեան, պատմութեան եւ այն գործընթացներու մասին ուսումնասիրութիւնները, որոնց միջոցով անոնք ձեւաւորուած, տեղաշարժած եւ փոխուած են։ Ոլորտը մեծ գիտական ճիւղ է։ Ան նաեւ կարեւոր է հանքային եւ ածխաջրածնային նիւթերու արդիւնահանման եւ ճարտարագիտութեան ոլորտներուն համար։ Երկրաբանութիւնը տեղեկութիւններ կը տրամադրէ [[բնական աղետներ|բնական աղէտներ]]ու եւ անոնց մեղմացման, նախկին կլիմայական պայմաններու եւ [[շրջակայ միջավայր]]ի մասին։ == Բնութեան Հրաշալիքներէն == ===== Քոմոտոյի Կղզին ===== [[Պատկեր:Komodo Island north aerial.jpg|մինի|ձախից]] Կը գտնուի [[Ինտոնեզիա|Ինտոնեզիոյ]] պահպանուած մեծ պարտէզի մը կեդրոնը: Անիկա յառաջացած է հրաբխային ժայթքումէ մը: Հոն կ'ապրին վարաններ, որոնք աշխարհի ամէնէն մեծ մողէսներն են: Զանոնք կը կոչեն նաեւ Քոմոտոյի վիշապները: Այդ սողունները կը գտնուին միայն այս կղզիին վրայ: Անիկա յարգի անասուն մըն է: Կը սնանի սատկած անասուններով: Աւելի քան 5000 անասուններու այս «բնակչութիւնը» պահպանելու համար պետութիւնը այս բնական պարտէզը արգելանոցի վերածած է: ===== Հա-Լոնկի Պզտիկ Ծոցը ===== [[Պատկեր:Ha Long Bay in 2019.jpg|մինի|աջից]] [[Վիեթնամ|Վիեթնամի]] [[Թոնքին ծովածոց]]ին մէջ կ'երեւին հազարաւոր կղզիներէ կազմուած սքանչելի տեսարաններ: Կրահողէ բլուրներ կը բարձրանան [[Չինաստան|Չինաստանի]] ծովուն մէջ: Այս կղզիներուն մեծ մասը անբնակ է. սակայն կան ձկնորսներ, որոնք կ'ապրին ծոցին մէջ: Անոնք շինած են ծփացող գիւղեր, ուրկէ ձկնորսութեան կ'երթան: Այս կղզիներուն միջեւ կարելի է պտտիլ միայն յատուկ նաւակներով: Ան պահպանուած վայր մըն է, եւ համաշխարհային ժառանգութեան պահպանման ցանկին վրայ արձանագրուած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի կողմէ: Հոն հազուադէպօրէն օդը պայծառ է, եւ տեսարանները յաճախ մշուշով պատուած են: ===== Ժեժուի Կղզին ===== [[Պատկեր:Jeju Island.jpg|մինի]] Հարաւային Քորէայի գեղեցկութեան կղզին է: Աշխարհահռչակ է իր մանր աւազոտ ծովափներով եւ փերուզագոյն ջուրերով: Կղզիին արեւելքը գտնուող Սէոնկսան գագաթը, ուրկէ արեւը կը ծագի, աշխարհի ամէնէն լաւ վայրերէն մէկն է հրաբխային ժայթքումները ուսումնասիրելու համար: ===== Ամազոնը ===== [[Պատկեր:Campo12Foto 2.JPG|մինի|ձախից]] Հսկայական անտառային շրջան մըն է, որ կը տարածուի Հարաւային Ամերիկայի տարբեր երկիրներու մէջ: [[Ամազոն գետ|Ամազոն գետը]] հանդարտօրէն հոնկէ կ'անցնի, եւ բուսականութիւնը շատ շքեղ է: Շատ դժուար է շրջիլ այդ անտառին մէջ, որովհետեւ բուսականութիւնը հոն շատ խիտ է: Հոն կ'ապրին նաեւ տեսակաւոր անասուններ եւ միջատներ, սակայն անոնց մեծ մասը շատ վտանգաւոր է: Փիրանա ձուկը կ'ապրի այս շրջանին մէջ:Հոն կարելի է նաեւ հանդիպիլ կատուազգիներու ընտանիքին պատկանող մեծ անասուններու, կապիկներու, օձերու, սարդերու եւ այլն: Այս ընդարձակ անտառը անասուններու, ծառերու եւ տարբեր տեսակի բոյսերու իսկական դրախտ մըն է: Հոն կ'ապրին նաեւ մարդիկ` [[Ամազոնի անտառներ|Ամազոն]]ի հնդիկները: ===== Իկուասուի Ջրվէժները ===== [[Պատկեր:Iguazu Cataratas2.jpg|մինի|աջից]] Անոնք կը գտնուին Հարաւային Ամերիկայի մէջ: Կազմուած են «իրարու նայող» աւելի քան երկու հարիւր ջրվէժներէ: Անոնց մէկ կողմը կը գտնուի [[Արժանթին|Արժանթինը]], իսկ միւս կողմը` [[Պրազիլ|Պրազիլը]]: Կարելի է այս ջրվէժներուն շատ մօտենալ, որովհետեւ հոն յատուկ անցքեր շինուած են: Սակայն անիկա շատ վտանգաւոր է: Այս ջրվէժները յայտնաբերուած են, երբ գետին տակը գտնուող երկրագունդի կեղեւին ճեղքերէն մէկը բացուած է: ===== Փուէրթօ Փրինսեզայի Ստորերկրեայ Գետը ===== [[Պատկեր:PUERTO PRINCESA UNDERGROUND RIVER.jpg|մինի|ձախից]] Այս գետը կը հոսի Ֆիլիփինեան կղզիներէն մէկուն վրայ եւ կը գտնուի մակընթացութիւններու ազդեցութեան տակ: Ֆիլիփինեաններու պետութիւնը արգելանոց յայտարարած է այդ շրջանը: Այն քարայրին մէջ, ուրկէ կ'անցնի գետը, կարելի է տեսնել նշանաւոր ժայռեր: Այս վայրին գլխաւոր իւրայատկութիւնը այն է, որ այս ստորերկրեայ գետը ուղղակիօրէն կը թափի ծովուն մէջ, ինչ որ շա՛տ հազուադէպ երեւոյթ մըն է: ===== Սեղանի Լեռը ===== [[Պատկեր:Table Mountain DanieVDM.jpg|մինի|աջից]] Անունը եկած է անոր ձեւէն: Այս լերան գագաթը սեղանի մը նման տափակ է: Կը գտնուի Հարաւային Ափրիկէի Քէյփ քաղաքին մօտ: Կարելի է անոր վրայ բարձրանալ ճոպանուղիով կամ քալելով<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/257829 Բնութեան Հրաշալիքներէն]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Բնութիւն]] 9vvnufa4rwyn1okg35s9bshlwv2ystw 0 2351 257317 135025 2026-11-06T12:33:53Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257317 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:South Otterington MMB 05.jpg|240px|մինի|Ցորենի արտ Մեծ Բրիտանիոյ Եորքշիր երկրամասին մէջ]] [[Պատկեր:Farmer from an Agricultural Cooperative.JPG|մինի|Բուսաբուծական արտադրանքի ցուցադրութիւն]] '''Բուսաբուծութիւն''', [[գիւղատնտեսութիւն|գիւղատնտեսութեան]] գիտութիւն եւ բնագաւառ, որ կը զբաղի բոյսերու մշակման վերաբերող հարցերով։ Բուսաբուծութեան ուսումնասիրութեան ոլորտին մէջ ընդգրկուած է պտուղներու, [[բանջարեղէն]]ներու, սերմերու, ծիլերու, սունկերու, ջրիմուռներու, ինչպէս նաեւ խոտաբոյսերու եւ ծառատեսակներու մշակումը։ Մշակութեան մէջ գտնուող բուսատեսակները մարդու կողմէ կ՛օգտագործուին իբրեւ սնունդ, անասուններու կողմէ՝ կեր, ինչպէս նաեւ թեթեւ եւ սնունդի արդիւնաբերութեան համար կը ծառայեն հումք<ref>{{Cite web |url=http://minagro.am/%D5%A3%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |title=«Գյուղատնտեսութիւնը Հայաստանի մէջ {{!}}{{!}} Բուսաբուծութիւն» |accessdate=2014-11-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141020010933/http://minagro.am/%D5%A3%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |archivedate=2014-10-20 |dead-url=yes}}</ref>։ Իբրեւ [[գիտութիւն]], բուսաբուծութիւնը կ՛ուսումնասիրէ դաշտային պայմաններու մէջ մշակուող բոյսերու բազմազանութիւնը, անոնց բուսաբանա-կենսաբանական առանձնայատկութիւնները, աշխարհագրական տեղադրման եւ շրջանցնման սկզբունքները, բարձր, հարաճուն եւ որակեալ բերք ստանալու համար կատարուող ամենակատարելագործուած միջոցառումները։ Փորձարարական հետազօտութիւններուն մէջ բուսաբուծութիւնը կը հենի բնագիտութեան, քիմիագիտութեան, բուսաբանութեան, բոյսերու բնախօսութեան, հողագիտութեան, գիւղատնտեսական օդերեւութաբանութեան, ծագումնաբանութեան, սերմնաբուծութեան, գիւղատնտեսական եւ կենսաբանական քիմիագիտութեան, երկրագործութեան, ծաղկաբանութեան, բուսական ախտաբանութեան, մեքենայացման, գիւղատնտեսական արտադրութեան տնտեսութեան ու կազմակերպման եւ գիտութեան այլ ճիւղերու տուեալներու վրայ։ Սերտօրէն կապուած է անասնաբուծութեան հետ։ Դաշտային պայմաններուն մէջ մշակուող բոյսերէն ստացուած արտադրանքի մօտաւորապէս 30-50 %-ը կարելի է օգտագործել իբրեւ պարէն կամ արդիւնաբերութեան հումքի աղբիւր (հատիկ, սերմ, թել, արմատ, պալար եւ այլն)։ Բերքի զգալի մասը (խոտ, ծղօտ, մղեղ, փրեր, խտացուած, կանաչ եւ հիւթալի կերեր եւ այլն) գիւղատնտեսական կենդանիներու կողմէ կը վերածուին միսի, կաթի, իւղի, բուրդի, ձուի, եւ այլ ապրանքատեսակներու։ Գիւղատնտեսական մշակաբոյսերու աճի վրայ կ՛ազդէ լոյսի, ջերմութեան եւ խոնաւութեան բարենպաստ զուգորդումը անոնց աճման ժամանակամիջոցին վրայ։ Կարեւոր գործոն է նաեւ բնակչութեան թիւը, որով կ՛որոշուի տուեալ մշակաբոյսերու բերքի պահանջարկի չափը։ Ըստ իրենց կիրառական նշանակութեան կ՛առանձնանան հացահատիկային, շաքարատու, ձիթատու, կաուչուկատու, վուշատու, թելատու եւ այլ մշակաբոյսեր։ Հացահատիկի արտադրութիւնը համաշխարհային գիւղատնտեսութեան գլխաւոր ճիւղն է, հաշուի առնելով, որ հացահատիկը մեծ կարեւորութիւն ունի մարդու կեանքին մէջ։ Իր գրաւած ցանքատարածքով առաջնային տեղ կը գրաւէ ցորենի արդիւնահանումը։ == Հացահատիկային մշակաբոյսեր == ===== Եգիպտացորեն ===== Եգիպտացորենի հայրենիքը կը համարուի [[Մեքսիքա]]ն։ Ներկայիս ցորենը կը մշակուի կլիմայական բարեխառն եւ մերձարեւադարձային շրջաններուն մէջ։ Այժմ ցորենի իրենց բերքատուութեամբ աշխարհին մէջ առաջատար դիրք կը գրաւեն [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, [[Ռուսաստան]]ը, [[Աւստրալիա]]ն, Միացեալ Նահանգները ([[ԱՄՆ]]), [[Ֆրանսա]]ն եւ [[Քանատա]]ն։ ===== Բրինձ ===== [[Չինաստան]]ը բրինձի հայրենիքն է։ Թէեւ բրինձի ցանքատարածութիւնները աւելի քիչ են, քան՝ ցորենինը, սակայն բրինձը իր գործածութեամբ ետ չի մնար ցորենէն։ Բրինձը խոնաւասէր եւ ջերմասէր մշակաբոյս է։ Այդ է պատճառը, որ բրինձի ամենամեծ բերքերը կ՛ըլլան հասարակածային, արեւադարձային եւ մերձարեւադարձային գօտիներուն մէջ։ Բրինձի արտադրութեամբ նշանաւոր են [[Չինաստան]]ը, [[Հնդկաստան]]ը, Սրիլանքան, Պանկլատէշը, Վիեթնամը եւ Ինտոնեզիան։ ===== Արեւածաղիկ ===== Արեւածաղիկի հայրենիքը կը համարուի [[Հիւսիսային Ամերիկա]]ն։ Մեծածաւալ արտադրութիւն ունեցող երկիրներն են Միացեալ Նահանգները, Ռուսիան, [[Ուքրանիա]]ն եւ Չինաստանը։ ===== Ձիթենի ===== Ձիթենին խոնաւասէր եւ ջերմասէր բոյս է։ Ձիթենիի հայրենիքը կը համարուի [[Յունաստան]]ը։ Ձիթենիները մեծ մասամբ կ՛աճին Հարաւային Եւրոպայի՝ Միջերկրական ծովու տարածաշրջանին մէջ։ Այն տարածուած է միջերկրածովային բոլոր երկրներուն մէջ (բացառութեամբ [[Փորթուկալ]])՝ [[Իտալիա|Իտալիոյ]], [[Յունաստան]]ի եւ [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ։ == Աղբիւրներ == * Ա. Ա. Մաթեւոսեան, «Բուսաբուծութիւն», երկրորդ վերամշակուած եւ վերափոխուած հրատարակութիւն, «Լոյս Հրատարակչութիւն», Երեւան, 1977 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} k5nkdgqltx100otdqgbddxro0pz5am4 0 2406 257321 237618 2026-11-06T12:42:49Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257321 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դպրոց}} '''Գալֆայեան Վարժարան''' (Սկիւտար), [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ գտնուող հայ վարժարան՝ նախակրդարան-միջնակարգ: Վարժարանը հիմնադրուած է 1866-ին՝ Ներսէս վարժապետի եւ Սրբուհի Գալֆայեան մայրապետի ջանքերով<ref>{{Cite web|url=https://azator.gr/?p=4177|title=Գալֆայեան վարժարանի 150ամեակը|last=maik1970|date=2017-05-08|website=Azat Or|language=|accessdate=2022-01-26}}</ref>։ Վարժարանը մինչեւ 1900 ծառայած է որբերու պատսպարան ու ձեռական աշխատութիւններու դպրոց։ 1900-էն մինչեւ 1928 թուական իր երդիքին տակ պատսպարած է որբուհիներ՝ զանոնք խնամելով մինչեւ իրենց ամուսնութիւնը։ 1928-ին գիշերօթիկ վարժարանի վերածուելով շարունակած է իր գոյութիւնը։ Հալըճըօղլուի մէջ կառուցուած վարժարանը 1971-ին Վոսփորի առաջին կամուրջի շինութեան առթիւ շրջանային ճանապարհներու բացման պատճառաւ ապասեփականացուելով կը փլցուի։ Վարժարանը կը փոխադրուի [[Սկիւտար]]։ Ներկայիս վարժարանի Սկիւտարի շէնքը կը ծառայէ որպէս ննջարան Գալֆայեանի աշակերտութեան։ Գալֆայեան Վարժարանը կը գործէ Սկիւտարի [[Սէմէրճեան-Ճեմարան Վարժարան]]ի շէնքին մէջ նախակրթութեան ու միջնակարգի բաժիններով։ Որ կը մնան եւ կ'ուսանին որբ կամ նեղ կացութեամբ մեծաւ մասամբ աղջիկները<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/236175|title=«... Պոլսահայն Ալ, Միւս Բոլոր Հայերուն Նման, Կը Յիշէ Եւ Կը Պահանջէ...». Բագրատ Էսդուքեան. «... Եթէ Թուրքիա Ժողովրդավար Երկիր Մը Ըլլայ, Ցեղասպանութեան Հարցն Ալ Կը Լուծուի». Սայաթ Թեքիր|date=2015-04-17|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2022-01-26}}</ref>: Այժմ վարժարանի Սկիւտարի շէնքը կը ծառայէ իբրեւ ննջարան Գալֆայեանի աշակերտութեան։ Իսկ Գալֆայեան Վարժարանը կը գործէ Սկիւտարի Սէմէրճեան-Ճեմարան Վարժարանի շէնքին մէջ նախակրթարանի եւ միջնակարգի բաժիններով։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Աղբիւրներ == * [https://web.archive.org/web/20170921005236/http://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/hy/%D5%A3%D5%A1%D5%AC%D6%86%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D5%BD%D5%AF%D5%AB%D6%82%D5%BF%D5%A1%D6%80-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%AA%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6/ Գալֆայեան Վարժարանի Կայքէջ] [[Ստորոգութիւն:Հայկական կրթական հաստատութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Պոլսոյ հայկական կրթական հաստատութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Դպրոցներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Դպրոցներ]] [[Ստորոգութիւն:Դպրոցներ ըստ վայրի]] isqmdew3e3rilfpm6wj9td5b6472lqj 0 2433 257323 253782 2026-11-06T12:46:00Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257323 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Garni Temple 02.JPG|350px|մինի|աջից|'''Գառնիի հեթանոսական տաճարը 2014 թուականին''']] '''Գառնիի հեթանոսական տաճար''', հին հայ հեթանոսական տաճար [[Կոտայքի մարզ]]<nowiki/>ի համանուն գիւղին մէջ, [[Ազատ (գետ)|Ազատ գետ]]<nowiki/>ի աջ ափին: [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձան է<ref>{{cite web | url=http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=11757 | title=Հայաստանի Հանրապետության կառավարության որոշում՝ Հայաստանի Հանրապետության Կոտայքի մարզի պատմության եւ մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկը հաստատելու մասին: | publisher=Arlis.am | accessdate=սեպտեմբերի 10, 2015:}}</ref>: Առաջին անգամ կը յիշուի [[Տակիտոս]]<nowiki/>ը՝ «Gornea» ձեւով: Ամրոցը կառուցուած է հաւանաբար (Ք․ա․) Բ. դարուն: Աւանդութիւններէն մեկնած՝ [[Մովսէս Խորենացի]] Գառնիի հիմնադրումը կը վերագրէ [[Հայկ Նահապետ|Հայկ նահապետ]]<nowiki/>ի ծոռան՝ [[Գեղամ]]<nowiki/>ին, որու թոռնիկին՝ Գառնիկի անունով ալ, կոչուած է Գառնի: {{քաղվածք|․․․ կը շինուի դաստակերտ մը եւ անունը կը դնէ Գեղամի, որ յետոյ անոր թոռնիկին՝ Գառնիկի անունով կոչուեցաւ Գառնի:|Մովսէս Խորենացի, [[Հայոց պատմութիւն (Մովսէս Խորենացի)|Հայոց պատմութիւն]]<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Մովսես Խորենացի | year=1991 | location=Երեւան | pages=77}}</ref>}} == Պատմութիւն == Միջնադարեան մեր մատենագիտութեան մէջ Մովսէս Խորենացիի յօրինած աւանդութիւնը ճանչցուած է իբրեւ ճշմարիտ՝ իրական: ԺԴ. դարու ձեռագիրի մը մէջ ալ դաստակերտ-ամրոցի հիմնադրման տարին կը համարուի Ք․ա․ 2166 թուականը: [[Պատկեր:Tiridates.jpg|350px|մինի|'''[[Տրդատ Ա.]]''']] Գառնիի դերը մեծ է յատկապէս [[հելլենիստական շրջան]]<nowiki/>ի (Ք․ա․) Գ.-Ա. դարերուն եւ անոր յաջորդած դարերու հայկական մշակոյթի էական գիծերը վեր առնելու տեսանկիւնէն: Այս շրջանի քաղաքներու կառուցապատման, ճարտարապետական ու կենցաղային արժէքներու մասին հիացմունքի խօսքեր ձգած են [[Ստրաբոն|Ստրապոն]]<nowiki/>ը, [[Պլուտարքոս (սրեւմտահայերէն)|Պլուտարքոս]]<nowiki/>ը, [[Ապպիանոս]]<nowiki/>ը: Անոնց վկայութիւններէն մեկնած ակնյայտ է, որ հայերը, փոխ առնելով [[Արեւելք]]<nowiki/>ի եւ [[Արեւմուտք]]<nowiki/>ի քաղաքակրթութեան լաւագոյն դրսեւորումները, յատկապէս քաղաքաշինական նուաճումները, իրենց երկրին մէջ ստեղծած են քաղաքներու ու քաղաքային կենցաղի նոր ձեւ մը, որ օրինակ պէտք էր ծառայէր դրացիներուն համար: Խօսելով հայկական մշակոյթի մասին՝ [[Նիկողայոս Մառ]] կը գրէ, որ հայ ժողովուրդը «գեղարուեստի ազնուացնող նմոյշներ կու տայ իրենց բռնակալներուն, ամէն ազգի մատչելի ճարտարապետական գիծերու ներդաշնակ երաժշտութեամբ»: [[Ալեքսանտր Սահինեան]] կը գրէ. {{քաղվածք|Հին Հայաստանի ճարտարապետական առանձին յուշարձաններու մնացորդները, հայրենի եւ օտարերկրեայ մատենագիտական տեղեկութիւնները աներկբայօրէն ցոյց կու տան նախաքրիստոնէական Հայաստանի մէջ զարգացման նշանակալից աստիճանի հասած ճարտարապետական մշակոյթի գոյութիւնը:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=5:}}</ref>:|}} [[Հայաստան]]ի մէջ քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակուելէ ետք, նոր կրօնի քարոզիչները զօրքերու միջոցով կ'ոչնչացնեն երկրի նախաքրիստոնէական շրջանին ստեղծուած [[հեթանոսական պաշտամունք]]<nowiki/>ի գրեթէ բոլոր յուշարձանները<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Ագանթագեղոս | year=1983 | location=Երեւան | pages=102–126:}}</ref>: Միայն առանձին տեղերու մէջ որոշ մեհեաններ յարմարեցուած են նոր կրօնի պահանջներուն եւ վերածուած քրիստոնէական պաշտամունքի տաճարներու կամ ծառայած աշխարհիկ նպատակներու: Նման հազուագիւտ երեւոյթ է Գառնիի տաճարը: Արդէն պարզուած է, որ ամրոցի այժմու կիսաւեր պարիսպները, կառուցուած են Ք․ա․ Գ.-Բ. դարերուն: Ք․ե․ Ա. դարու կէսերուն զայն աւերած են հռոմէական զօրքերը: Ա. դարուն, 70-ական թուականներուն, Գառնին վերականգնած է [[Տրդատ Ա.|Տրդատ Ա․]] թագաւորը: Իր ձգած յունարէն արձանագրութեան մէջ ան կ'անուանուի «[[անառիկ ամրոց|անառիկ ամրոց»]], իսկ [[Փաւստոս Բիւզանդ]]<nowiki/>ը՝ «[[արքունի ամուր ամրոց|արքունի ամուր ամրոց»]]<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Փավստոս Բուզանդ | year=1987 | location=Երեւան | pages=61:}}</ref>: Արտաշէսեան եւ [[Արշակունեաց թագաւորներ]]ու օրով Գառնին եղած է նշանաւոր ամրոց, զօրակայան եւ ամարանոց, իսկ Դ. դարուն՝ եպիսկոպոսանիստ բնակավայր: Ամրոցը աւերուած է արաբական նուաճումներու ատեն, իսկ վերականգնած է Ժ. դարու սկիզբը՝ [[Աշոտ Ա. Բագրատունի|Աշոտ Բ. Բագրատունի]]<nowiki/>ի օրով: Գառնիի ամրոցը աւելի քան կէս հազարամեակ եղած է հայ արքաներու ամառնային նստավայրը: === Կառուցում === Տրդատ Ա.-ը Ք․ե․ 65-ին կը մեկնի [[Հռոմ]] [[Ներոն]]ի կայսեր մօտ՝ թագադրուելու: Մինչ այդ Հայաստանի մէջ Հռոմի ազդեցութիւնը վերականգնելու նպատակով պատերազմ կը սկսի (54-63 թուականներ) [[Պարթեւաստան]]<nowiki/>ի դէմ, որ վերջ կը գտնէ [[հայ-պարթեւական ուժեր]]ու յաղթանակով: [[Հռենադայի պայմանագիր|Հռենատայի պայմանագրով]] (64 թուական) կ'որոշուի, որ հայոց արքայ Տրդատ Ա.-ը իր թագը պիտի ստանայ Ներոնէն: Հռոմէական զօրքերը 59-ին գրաւած, աւերած ու հրկիզած են Հայաստանի մայրաքաղաք [[Արտաշատ]]ը: Ներոնի ցուցմունքով [[Կորպուլոն]]<nowiki/>ը Տրդատ Ա.-ի հետ 64-ին ստորագրած է Հռենատայի հաշտութեան պայմանագիրը, ճանչցած է [[Մեծ Հայք]]<nowiki/>ի անկախութիւնը, իսկ Տրդատը՝ Հայաստանի թագաւոր, պայմանով, որ ան մեկնի Հռոմ եւ թագադրուի Ներոնի ձեռքով: 65-ին, Տրդատ Ա. իր ընտանիքով՝ կնոջ ու երեխաներուն, եղբօրորդիներուն, ինչպէս նաեւ երեք հազար հայ ու պարթեւ հեծելազօրքի, շքախումբի եւ հռոմէական յատուկ զօրամասի մը ուղեկցութեամբ, ցամաքով կ'ուղղուի Հռոմ: Անոնց ամէնէն հանդիսաւոր ու փառահեղ ընդունելութիւնը ցոյց կու տան: Ուղեւորութեան ամբողջ ծախսը (օրական մօտ 200.000 տինար-տրաքմէ, այսինքն՝ շուրջ 160.000 ռուպլի) կը վճարէր Հռոմէական կայսրութիւնը: Ներոն կայսրը Տրդատը կ'ընդունի սիրալիր: [[Ներապոլիս]] եւ [[Հռոմ]] քաղաքներուն մէջ ի պատիւ անոր կը կազմակերպուին շքեղ հանդէսներ ու մրցախաղեր: Ներոն Տրդատ Ա.-ը կը թագադրէ Հռոմի ֆորումին մէջ՝ բազմութեան եւ զօրքի ներկայութեամբ: Այդ իրադարձութիւնը կը նկարագրէ [[Տիոն Կասիոս]]<nowiki/>ը. այդ օրը Տրդատ, բռնադատելով իր հպարտութիւնը, պատեհութեան եւ անհրաժեշտութեան առջեւ կը դառնայ ծառայամիտ, առանց ուշադրութիւն դարձնելու, թէ ստորացուցիչ խօսքեր պիտի բարբառէր իր ստանալիք պարգեւին յոյսով: Ան կ'ըսէ. {{քաղվածք|Ես, ո՛վ վեհապետ, Արսակէսի հետնորդն եմ, Վոլոգեսոս եւ Պակորոս թագաւորներու եղբայրը, իսկ քու՝ ծառադ: Ու եկած եմ ես քեզի, իմ աստուծոյս, երկրպագելու, ինչպէս Միթրային, եւ թող ինծի համար կատարուի այն, ինչ որ դուն կը կամենաս. քանզի դուն ես իմ վիճակը եւ իմ բախտը:<ref>{{cite book | title=Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ | author=Հովսեպոս Փլավիոս | year=1976 | location=Երեւան | pages=203:}}</ref>:|}} Իսկ Ներոն անոր կը պատասխանէ. {{քաղվածք|Եւ դուն լաւ ըրիր անձամբ այստեղ գալով, որպէսզի իմ ներկայութիւնս վայելես. եւ այն ամէնը, ինչ որ քու հայրդ քեզի ժառանգութիւն ձգեց, քու եղբայրներդ չպահպանեցին, ես բոլորը քեզի կը պարգեւեմ եւ քեզ կը դարձնեմ Հայաստանի թագաւոր, որպէսզի թէ՛ դուն եւ թէ՛ անոնք հասկնան, թէ ես կրնամ թագաւորութիւններ եւ՛ վերացնել, եւ՛ պարգեւել <ref name="Դոն Կասիոս">{{cite book | title=Դիոն Կասիոս.– Հին հունական աղբյուրներ | author=Հովսեպոս Փլավիոս | year=1976 | location=Երեւան | pages=204:}}</ref>|}} Կորպուլոնի աւերած [[Արտաշատ]]<nowiki/>ը վերաշինելու համար, Ներոն Տրդատի կը նուիրէ 50 միլիոն տինար-տրաքմէ, այսինքն՝ շուրջ 40 միլիոն ռուպլի, ինչպէս նաեւ Արտաշատը վերականգնելու համար՝ հռոմէացի բազմաթիւ արհեստաւորներ: Տրդատ ունէր շինարարական աշխատանքներու ընդարձակ ծրագիր: Ան չի բաւարարուիր Ներոնի տուած արհեստաւորներով եւ «… մեծ դրամ խոստանալով, կը ձգտի իրեն հետ Հայաստան տանիլ այլ վարպետներ եւ արհեստաւորներ, բայց Կորպուլոն արգելք կը հանդիսանայ, թոյլ տալով թագաւորին իրեն հետ տանիլ միայն անոնք, որոնք տուած էր կայսրը»: Տրդատ Ա. 66-ին իր ուղեկիցներով կը վերադառնայ Հայաստան եւ օգտուելով խաղաղ ու բարենպաստ պայմաններէն, կը զբաղի շինարարական աշխատանքներով՝ կը վերաշինէ աւերուած Արտաշատը՝ «[[Հայոց Կարթագենը]]» եւ այլ բնակավայրեր: Ան կը վերակառուցէ նաեւ Գառնիի բերդը եւ անոր ներսը՝ նոր շէնքեր, որոնց մէջ է՝ Գառնիի տաճարը: === Պաշտամունք === Կ'ենթադրուի, որ տաճարը նուիրուած է արեւի աստուած [[Արեգ-Միհր]]<nowiki/>ին<ref>{{cite book | title=Очерки по истории культуры древней Армении | author=К. В. Тревер | year=1953 | location=Москва | pages=77–95}}</ref>: Հայ արքաները, յատկապէս Տրդատ, իրենց աստուած-հովանաւորը կը համարէին [[Միթրա]]<nowiki/>ն, եւ բնական է թիւին մէջ այն ենթադրութիւնը, որ հզօր Հռոմի դէմ յաղթանակէն ու անոր իսկ կողմէն թագադրուելէ ետք, վերադառնալով հայրենիք, իր գահանիստ վայրին մէջ կը կառուցուի Գառնին, տաճար՝ նուիրուած իր հովանաւոր-աստուած Միհրին<ref>{{cite book | title=Հայոց պատմություն | author=Մովսես Խորենացի | pages=188:}}</ref>: Միհրը, իբրեւ լոյսի, ճշմարտութեան խորհրդանիշ, յաճախակի պատկերուած է ցուլի (խաւարի) դէմ մենամարտելու ատեն: Ա. Կ. Տեւեր կը գրէ..․ {{քաղվածք|․․․ Գառնիի հեթանոսական տաճարը նուիրուած է Արեւի աստուծոյ պաշտամունքին, հնարաւոր է, որ այդ աստուածութիւնը ժողովուրդին մէջ կը կրէր Արեգ անունը, իսկ Արշակունիներու թագաւորական առօրեայ կենցաղին մէջ կը կոչուէր [[Միհր]], այսինքն՝ [[Միթրա]]:<ref>{{cite book | title=Очерки по истории культуры древней Армении | author=К. В. Тревер | year=1953 | location=Москва | pages= 42–59}}</ref> |}} === Բարենորոգումներ === [[Պատկեր:Garni Fortress, Ruins of Surb Sion Church.jpg|300px|մինի|աջից|'''Է. դարու Ս. Սիոն եկեղեցւոյ փլատակները:''']] Դ. դարու առաջին տարիներուն տաճարին ներսը եւ դուրսը կատարուած են բարենորոգման աշխատանքներ. անիկա կը վերափոխուէր իբրեւ «տուն հովանոց»: Վերածուած են դուրսի զոհասեղանները, ներսի կուռքը, ծածկուած է երդիքի բացուածքը, վերցուած է երդիքէն թափող ջուրերու հեռացման համար յատակին վրայ ստեղծուած քարակերտ կազմածը, եւ այդ մասը սալայատակուած է: Վերափոխուած է տաճարին մուտքը՝ զայն յարմարեցնելով բնակութեան համար<ref>{{cite book | title=Գառնիի յունարէն արձանագրությունը եւ Գառնիի հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը | author=Հակոբ Մանանդյան | year=1946 | location=Երեւան | pages=134–135:}}</ref>: Գառնիի պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած որոշ բեկորներու ուսումնասիրութիւնը այն եզրակացութեան կը յանգին, որ քրիստոնէական կրօնի ընդունումէն ետք, հեթանոսական տաճարը վերակառուցուած է եւ անոր մէջ ստեղծուած է եկեղեցին: Այդ տեսակէտին են [[Խաչատուր Դադաեան|Խաչատուր Տատաեան]]<nowiki/>ը, Յա. Սմիռնովը, Կ. Վ. Տրեւրը: Անոր համակարծիք չէ [[Ալեքսանտր Սահինեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=24:}}</ref>: Ըստ անոր՝ եկեղեցին եղած է, բայց անիկա կառուցուած է հին տաճարի արեւմտեան կողմին մէջ: Այդ քառակերտ եկեղեցին կառուցուած է Է. դարուն, որու աւերակները ցարդ նոյն տեղին մէջ են<ref>{{cite book | title=Գառնիի յունարէն արձանագրությունը եւ Գառնիի հեթանոսական տաճարի կառուցման ժամանակը | author=Հակոբ Մանանդյան | year=1946 | location=Երեւան | pages=104}}</ref>: === Երկրաշարժ === [[Պատկեր:Ruined temple of Garni, early 20th century.jpg|350px|մինի|աջից|Տաճարի փլատակները Ի. դարու սկիզբը (հրատարակուած 1918-ին)<ref>{{cite book | url=https://archive.org/stream/diebaukunstderar01strz#page/12/mode/2up 13 | title=Die Baukunst der Armenier und Europa [The Architecture of the Armenians and of Europe] Volume 1 | publisher=Kunstverlag Anton Schroll & Co. | author=Josef Strzygowski}}</ref>:]] 1679-ին Գառնիի տաճարը կը քանդուի ուժեղ երկրաշարժի մը հետեւանքով: Կործանած տաճարին մասերը, նրբաքանդակ սիւներու կտորները եւ պատերուն քարերը, խոյակները կ'իյնան տաճարին շուրջը, ինչ որ հնարաւոր կը դարձնէ տաճարին վերակազմութիւնը իր նախնական տեսքով: Մինչ այդ, հարկ է յիշատակել այն փաստը, որ տաճարին վերականգնման հարցը յարուցուած է 1880-ական թուականներուն, երբ հնագէտ կոմս Ա. Ա. Ուվարովի առաջարկով կը նախատեսուէր տաճարին քարերը տեղափոխել [[Թիֆլիս]] եւ այնտեղ վերականգնել զայն: Քարերու տեղափոխումը յանձնարարուած էր [[Երեւան]]<nowiki/>ի նահանգապետին, որ բարեբախտաբար, չի կատարեր այդ յանձնարարականը՝ արհեստագիտական անհնարին պայմաններ հիմնաւորելով:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=11:}}</ref>: Գառնիի տաճարի հետազօտութեամբ գրաւուած են [[Նիկողայոս Բունիաթեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Հեթանոսական տաճար Տրդատի պալատին կից Գառնի ամրոցում | author=[[Նիկողայոս Բունիաթյան]] | year=1933 | location=Երեւան}}</ref>, [[Բաբգէն Առաքելեանը|Բաբգէն Առաքելեան]]<nowiki/>ը<ref>{{cite book | title=Гарни | author=Б. Аракелян | year=1952 | location=Ереван}}</ref>, Ն. Տոկարսկին եւ այլ հեղինակներ<ref>{{cite book | title=Архитектура Армении IV–XIV вв | author=Н. М. Токарский | year=1961 | location=Ереван}}</ref>: === Ուսումնասիրութիւններ === Մինչ այդ՝ 1909-1911 թուականներուն, Նիկողայոս Մառի արշաւախումբը առաջինը եղած է, որ պեղած ու բացած է Գառնիի հեթանոսական տաճարը, այնուհետեւ [[ՀՀ Գիտութիւններու ակադեմիա|ՀՀ Գիտութիւններու ակադեմիոյ]] մէջ 1948-էն գործող արշաւախումբը (ղեկ. Բաբգէն Առաքելեան)՝ ամրոցին ճարտարապետական ամբողջ համալիրին (ամրաշինական ու քաղաքաշինական կառոյցներու) մնացորդները: 1930-ականներուն [[Նիկողայոս Բունիաթեան]]<nowiki/>ը փորձած է վերականգնել տաճարը: 1949-ին, [[ԳԱ հնագիտական արշաւախումբ]]<nowiki/>ը կը ձեռնարկէ Գառնիի կանոնաւոր պեղումները Բաբգէն Առաքելեանի ղեկավարութեամբ: Այդ արշաւախումբին հետ ալ Գառնիի ճարտարապետական կառոյցի իր ուսումնասիրութիւնը սկսաւ Ալեքսանտր Սահինեանը: Գառնիի տաճարի վերականգնման նախագիծը կառավարութիւնը կը հաստատէ 10 Դեկտեմբեր 1968-ին: Յունուար 1969-ին կը սկսին վերականգնման աշխատանքները: Այստեղ եւս աշխատանքները կը ղեկավարէր Ալեքսանտր Սահինեանը: Վերականգնումը կ'աւարտի 1975-ին՝ տաճարի կառուցումէն ճիշդ ԺԹ. դար եւ կործանումէն շուրջ երեք դար ետք: == Ճարտարապետութիւն == [[Պատկեր:Garni temple 1.gif|300px|մինի|ձախից|'''Տաճարի յատակագիծը''']] [[Պատկեր:Garni, Pagan Temple & Fortress02.jpg|300px|մինի|աջից|'''Գառնիի տաճարի քիւիներէն հատուած''']] Տաճարը [[հելլենիստական շրջան]]<nowiki/>ի ճարտարապետութեան բնորոշ պերիպտեր տիպի կառոյց է (պերիպտեր՝ չորս կողմէն սիւնաշարերով եզերուած աղօթասրահ): Կանգնած է բարձր պատուանդանի վրայ, որու գլխաւոր մուտքէն առաջ ունի ինը աստիճանէ բաղկացած քարէ սանդուխներ: Եռանկիւն [[ճակտոն]]<nowiki/>ը (հիւսիսային ճակատ) եզերուած է ատամնաշարի եւ բուսական ու երկրաչափական քանդակներու հարուստ համադրութեամբ: Երկթեք տանիքը ծածկուած է [[բազալտ|պազալթ]]<nowiki/>է սալիկներով՝ միացուած [[արճճ (արեւմտհայերէն)|արճճ]]<nowiki/>ով, ամրացուած գամերով: Վիմագրական, մատենագիտական ու հնագիտական նիւթերու համատեղումով արդէն պարզուած է, որ տաճարը կառուցած է Տրդատ Ա. թագաւոր, իր թագաւորութեան 11-րդ տարին, այսինքն՝ Ք․Ե․ 77-ին: Մասնագէտներու մեծագոյն մասը տաճարը կը համարէ «հռոմէական», «յունահռոմէական» յուշարձան կամ անոր ճարտարապետութիւնը կը կապէ հելլենիստական ընդհանուր արուեստի հետ՝ գրեթէ միշտ ընդգծելով (աւելի կամ պակաս չափով) յուշարձանի ճարտարապետական-կառուցողական արուեստին մէջ դրսեւորուող տեսակի առանձնայատկութիւնները<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=213:}}</ref>: Մէկ մասը, յուշարձանը կը դիտէ իբրեւ հայկական-հելլենիստական կառուցուածք, իսկ որոշ հեղինակներ, ճիշդ հակառակը, զայն կը համարեն «պատահական», «օտար մարմին» մը հայկական հողին վրայ: Մառ, հայկական ճարտարապետութեան մէջ կը տեսնէր երկու ուղղութիւն՝ առաջինը տեղական, երկրորդը՝ կազմաւորուած [[յունահռոմէական ճարտարապետութիւն|յունահռոմէական ճարտարապետութեան]] ազդեցութեան ներքեւ<ref>{{cite book | title=Հայկական ճարտարապետության հարցերը Նիկողայոս Մառի աշխատություններում | publisher=Պատմաբանասիրական հանդես | author=Ս. Խ. Մնացականյան | year=1985 | location=Երեւան | pages=23:}}</ref>:Մառ կը գրէ. {{քաղվածք|… այլ ժողովուրդներէն կրած ազդեցութիւններն ալ այնպէս իւրացուած է, որ այդ ստացածին վրայ դրոշմած է իր սեփական ազգային կնիքը:<ref>{{cite book | title=Հայկական մշակույթ | author=Նիկողայոս Մառ | year=1989 | location=Երեւան | pages=16:}}</ref>|}} [[Ալեքսանտր Սահինեան]] այն կարծիքին է, որ Գառնիի տաճարը յունահռոմէական, ընդհանուր հելլենիստական ու տեղին գոյութիւն ունեցող ճարտարապետական-կառուցողական արուեստի իւրայատուկ համադրում մըն է, որ հայկական-հելլենիստական մշակոյթի յուշարձան է: === Շինութիւններ === [[Պատկեր:...Garni.JPG|250px|մինի|աջից|'''Գառնիի հեթանոսական տաճարը երեկոյեան, 2014 թուական:''']] Գառնիի ամրոցը [[Արարատեան դաշտավայր]]<nowiki/>ի հիւսիս-արեւելեան մատոյցներու պաշտպանական համակարգի յենակէտն էր: Հին շրջանին հրուանդանի եռանկնեան գագաթը կազմող բնական անանցանելի ժայռի շարունակութեան վրայ ստեղծուած է այն ատենուան համար անառիկ ամրաշինական հզօր կառուցուածք: Ամրոցին եռանկիւնաձեւ տարածքը, հարաւէն, հարաւ- արեւմուտքէն, մասամբ արեւելքէն երիզուած ըլլալով մինչեւ 300 մ. բարձրութիւն ունեցող ժայռերով, հիւսիսէն, հիւսիս-արեւմուտքէն եւ արեւելքէն շրջապատուած է տասնչորս աշտարակներու յաջորդականութեամբ ստեղծուած պարսպապատով, որու ամբողջ պարագիծը (աշտարակներու հետ) 314,28 մ. է: Ամրոցին պաշտպանական համակարգին արեւելեան հատուածներուն մէջ, ուր տեղանքի պատճառով հակառակորդը դժուարութեամբ կրնար մօտենալ պարսպապատին, մօտենալու դէպքին մէջ ալ հակառակորդին յարձակումը հնարաւոր էր աւելի նուազ ուժերով ետ մղել, կառուցուած են աւելի քիչ թիւով աշտարակներ, այսինքն՝ իրարմէ ունին շուրջ՝ 25-32 մ. հեռաւորութիւն: Իսկ ամրոցին հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասին մէջ, ուր թշնամին կրնար համեմատաբար անարգել, մօտենալ պարսպապատին, հետեւաբար պէտք էր, որ աւելի մեծ ուժեր կեդրոնացուէին անոր դէմ, կառուցուած են մեծ թիւով աշտարակներ, այսինքն՝ իրարու աւելի մօտ են՝ 10-13,5 մ. հեռաւորութեան վրայ: Իբրեւ ռազմապաշտպանական յատուկ միջոցառում, մուտքէն դէպի արեւմուտք, չորրորդ եւ հինգերորդ աշտարակները միւսներու համեմատութեամբ կառուցուած են աւելի ներս՝ ստեղծելով արհեստական աղեղ, որուն մէջ ներքաշուած հակառակորդին ուժերը, ըլլալով աննպաստ պայմաններու մէջ, պէտք է դառնային աւելի դիւրին խոցելի: Պարսպապատը ունի աւելի քան երկու մեթր հաստութիւն: Անդրադառնալով ժամանակի պաշտպանական կառուցուածքներու պարիսպներուն՝ Վիտրուվիոս կը գրէ. {{քաղվածք|Ըստ ինծի, պատի … հաստութիւնը պէտք է այնպիսի ձեւով մը ընել, որպէսզի անոր վրայէն իրարու դէմ յանդիման քալող երկու զինուորներ կարենան իրարու քովէն անարգել, անցնիլ:|}} [[Պատկեր:Garni Robert Ker Porter - View of a Basaltick Valley, and Tackt-i-Tyradates.png|300px|մինի|աջից|'''Ռոպերթ Կեր Փոթերի նկար, Գառնիի կիրճ (հրատարակուած է 1821-ին)<ref>{{cite book | title=Travels in Georgia, Persia, Armenia, ancient Babylonia, &c. &c. Volume 1 | publisher=Longman, Hurst, Rees, Orme, and Brown | author=Robert Ker Porter | location=London | pages=[https://archive.org/stream/travelsingeorgia02port#page/624/mode/2up 624]}}</ref>: Տաճարի փլատակները կարելի է տեսնել պատկերին ձախ մասին մէջ:''']] Պարսպապատերը կազմուած են կապտաւուն որձաքարի հսկայ (3-5 թոն) [[սրբատաշ քար]]<nowiki/>է, չոր, առանց [[շաղախ]]<nowiki/>ի, որոնք հորիզոնական ուղղութեամբ իրարու միացած են, երկաթէ գամերով, եւ ասոնք ալ քարի փոսերուն մէջ ամրացուած են արճճով: Վերի եւ վարի շարքերուն միջեւ մետաղական կապեր չկան: Պարսպապատէն պահպանուած մասերը տեղ-տեղ 6-8 մ. բարձրութիւն ունին: Խորքին մէջ անոնք ունեցած են 12-15 մ. բարձրութիւն, իսկ առանձին տեղերուն մէջ՝ մինչեւ 25 մ. բարձրութիւն: [[Կիկլոպեան]] այդ կառոյցի անխտիր բոլոր քարերու ծանրութեան կեդրոններուն մէջ փորուած են 8 x 10 սմ. մակերեսով եւ 10-12 սմ. խորութեամբ յատուկ խոռոչներ, որոնց յատակի երկարութիւնը խոռոչի բացուածքի վերին եզրի երկարութեան համեմատութեամբ շատ աւելի մեծ է: Դէպի վար լայնցող փոսին մէջ կ'ագուցուէր մետաղական երկճիւղանի սեպ մը, որու ճիւղերուն արանքին մէջ տեղադրուող կազմածին միջոցով սեպին ճիւղերը վարի մասին մէջ կը հեռանան իրարմէ եւ ուժեղ կը հպին փոսին շեղ կտրուածքի պատերուն: Սեպին ամրացումէն ետք, անոր վերի մասին մէջ եղած օղակի մէջ կ'ամրացուէր ճոպան, եւ ճախարակի միջոցով քարը կը բարձրանար ու կը տեղադրուէր իր համապատասխան տեղը: Այդ եղանակը հին կառուցողական արուեստին յայտնի էր յունական ճարտարապետութեան հնագոյն շրջանէն<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=Երեւան | location=1983 | pages=105}}</ref>: Աշտարակները կառուցուած են երկու եղանակով. պաշտպանողական մասը կարեւոր հատուածին մէջ՝ մուտքին քով, ամբողջ մակերեսը շարուած է համատարած մեծ քարերով, իսկ միւս աշտարակներու արտաքինը պարագիծով կառուցուած են 1,15-1,50 մ. հաստութեամբ քարէ շրջանակներ, եւ անոնց մէջ լեցուած են բուտաբետուն՝ կազմուած [[կրի|կիր]]<nowiki/>է, [[աւազ]]<nowiki/>է, ճեղքուած [[որձաքար]]<nowiki/>է եւ [[գետաքար]]<nowiki/>է: Գառնիի բերդը, իր հզօր պաշտպանական համակարգով, անառիկ ու անմատչելի եղած է իր ժամանակի արհեստագիտութեան համար: === Պալատական շէնք === Պալատական համալիրը բաղկացած է քանի մը շէնքերէ: Պեղումներու հետեւանքով առայժմ բացուած են պալատական շէնքի 40 x 15 մ. տարածութիւն ընդգրկող նկուղային յարկի եւ հիմքերու մնացորդները: === Սենեակներ === [[Նկուղ]]<nowiki/>ային յարկի հարաւ-արեւելեան կիսուն մէջ 20 x 12,5 մ. մակերեսով կամարակապ դահլիճն է, իսկ միւս կիսուն՝ տնտեսական նպատակներու համար ծառայող բազմաթիւ սենեակներ են: Անոնց վրայ վերնայարկի սենեակներն են եւ արքայական ընդունելութեան սրահները: Այս շինութիւնները ժամանակին թերեւս ոչինչով չէին զիջած տաճարին, քանի որ կառուցման նախաձեռնող [[Տրդատ Գ թագաւոր|Տրդատ Գ. թագաւոր]], ինչպէս [[Մովսէս Խորենացի]] կը տեղեկացնէ, անոնք զարդարուելու տրուած են «մահարձանօք, սքանչելի դրոշմուածովք, բարձր քանդակաւ …» (գիրք Բ, գլուխ 2): === Բաղնիք === [[Պատկեր:Ancient royal bathroom in Garni 02.JPG|300px|մինի|ձախից|'''Բաղնիքի յատակի կառուցուածք:''']] Ամրոցի այդ հատուածին մէջ կը գտնուի արքունական բաղնիքը՝ հին տաճարէն մօտ 50 մ. դէպի հիւսիս-արեւմուտք՝ բաղկացած միեւնոյն ուղղութեամբ, իրարու յաջորդող չորս սենեակէ: Առաջին սենեակը, իր դիրքին եւ ներքին առաւել հարուստ ձեւաւորման շնորհիւ ([[խճանկար]]ով յատակ, կորագիծ խորշի մէջ ստեղծուած ջրաւազան եւայլն), եղած է բաղնիքի նախասրահ-հանդերձարանը: Երկրորդ եւ երրորդ սենեակները, ունենալով յատակագծային միեւնոյն ձեւը եւ չափերը, եղած են [[լոգարան]]<nowiki/>ներ, երկրորդը՝ սառ ջուրի համար, երրորդը՝ գաղջ: Չորրորդ սենեակի մեծ մասը, որ անմիջապէս կը յաջորդէ սառ եւ գաղջ լողասենեակներուն եւ ունի անոնց ձեւն ու չափերը, եղած են տաք ջուրի լողասենեակը եւ ջուրի տաքացման մասը: Հիւսիսարեւմտեան հատուածին մէջ գտնուած է ջրամբարը, հարաւարեւմտեան մասի յատակին տակ՝ կրակարանը՝ ջուր տաքցնելու համար: Ջուրը մատակարարուած է թրծուած կաւէ խողովակներով, իսկ բաղնիքը առհասարակ ջեռուցուած է հիպոկաուստի (յատակէն տաքցնելու) եղանակով: Ուշագրաւ է բաղնիքի լողասենեակներու՝ երկրի կողմերու նկատմամբ ունեցած կողմնորոշումը: Տաճարէն ընդամէնը 50 մ. հեռաւորութեան վրայ կառուցուած բաղնիքի շէնքը, որ տաճարին հետ կը դառնայ անոնց միջեւ ստացուած հրապարակը ձեւաւորող հիմնական շէնքերէն մէկը, ոչ թէ ճակատներով զուգահեռ է տաճարի պատերուն, այլ դրուած է կարծես պատահական ձեւով՝ թեք: Բոլոր լոգարանները իրենց գլխաւոր ճակատներով ուղղուած են դէպի հարաւ-արեւելք, իսկ տաք ջուրով լողարանը, գլխաւոր ճակատով ուղղուած ըլլալով դէպի հարաւարեւելք, իր ամբողջ տարածական ծաւալային յօրինուածքով կը գտնուի բաղնիքին ամբողջ կառուցուածքին հարաւարեւմտեան հատուածին մէջ: [[Ալեքսանտր Սահինեան]] կ՝եզրակացնէ․ {{քաղվածք|Սենեակներու նման դասաւորումը, ինչպէս կ՝երեւի, եղած է միանգամայն պատճառաբանուած: Շէնքը տեղադրուած է ամրոցի տարածքին ամենատաք հատուածին մէջ եւ ունի բաղնիքներու շէնքերու բնորոշ կողմնորոշում, այսինքն՝ այնպիսին, որպէսզի օգտագործուի նաեւ արեւու ջերմութիւնը<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=Երեւան | location=1983 | pages=60}}</ref>:|}} == Բաղնիքին յատակի խճանկարը == [[Պատկեր:Thetis garni.jpg|350px|մինի|աջից|'''Հանդերձարանի խճանկարէ հատուած''']] Գիտական-գեղարուեստական մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնէ հանդերձարանի [[խճանկար]]<nowiki/>ը: Անիկա ամբողջութեամբ պատրաստուած է [[Ազատ գետ]]<nowiki/>էն հաւաքուած եւ անոր ջուրով յղկուած տասնհինգ գոյնի բնական քարերէն: Բազմերանգ խճանկարին վրայ պատկերուած է ծով. ներկայացուած են տարբեր աստուածութիւններ, [[ջրահարս]]ներ (ներեիդներ), ձիու իրանով ձկան վերջաւորութեամբ մարդ, [[Ձկնորսություն|ձկնորսութիւն]], մեծ ու փոքր բազմատեսակ ձուկեր եւայլն: Պատկերներուն մէջ կան ծովու հետ կապուած զանազան արտայայտութիւններ («[[Ծովի խորք]]», «[[Ծովային անդորր]]» եւայլն) ու աստուածներու անուններ ([[Գլավկոս]], [[Թետիս]], [[Էթոս]], [[Արգիոս]], [[Պոթոս (արըեւմտահայերէն)|Պոթոս]] եւայլն): Խճանկարի կեդրոնին մէջ՝ հիւսուածապատ շրջանակին մէջ, պատկերուած են տղամարդու ու կնոջ կիսանդրիներ՝ յունարէնով համապատասխանաբար գրուած [[Ովկիանոս]] եւ [[Թալասսա]]: Ովկիանոսը, ըստ դիցաբանութեան, կը համարուի բոլոր աստուածներու հայրը, իսկ ծովը կը դիտարկուի իբրեւ [[գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհի Ափրոդիտէ|գեղեցկութեան եւ սիրոյ աստուածուհի Ափրոտիթէ]]<nowiki/>ի մայրը: Շրջանակին վերը գրուած է՝ «Ոչինչ չստանալով աշխատեցինք» արտայայտութիւնը: Խճանկարի առանձին պատկերները, մասնաւորապէս ձուկերու, կատարուած վարպետութեամբ պատկերուած են: Վարդագոյն շրջանակի մէջ ծով պատկերուած է, ուր նուրբ մշակուած գունային (տոնալ) փոխանցումները կը ստեղծեն ջուրի ալիքներու շարժման պատրանք, նկարին տարբեր հատուածներուն մէջ ծովու ջուրերու տարբեր վիճակ մը կը տեսնուի: Խճանկարի որոշ հատուածներ ոչնչացուած են, հարաւ արեւելեան մասին մէջ կ՝երեւին կրակի հետքեր<ref>{{cite book | title=Երբ Արեւն աստված էր | author=Զ. Կասեդովսկի | year=1987 | location=Երեւան | pages=232}}</ref>: === Շրջակայք === Տաճարէն մօտ 20 մ. դէպի հիւսիս գտնուած է սպիտակ մարմարէ մեծ վարպետութեամբ քանդակուած ցուլի կճղակ: Հաւանաբար, ան պատկանած է տաճարին ներսը դրուած [[կուռք]]<nowiki/>ին, որ [[քրիստոնէական կրօն]]<nowiki/>ի ընդունումէն ետք հանուած է շէնքէն եւ ոչնչացուած է<ref>{{cite book | title=История архитектуры | author=О. Шуази | year=1938 | location=Москва | pages=338}}</ref>: Հայ եւ օտար սկզբնաղբիւրներէն յայտնի է, որ հայկական հեթանոսական տաճարներուն մէջ եղած են [[մարմար]]<nowiki/>է, փղոսկրէ, [[ոսկի]]<nowiki/>է, [[արծաթ]]<nowiki/>է, [[պրոնզ]]<nowiki/>է, [[պղինձ]]<nowiki/>է եւ այլ նիւթերէ շինուած աստուածներու ու կուռքերու արձաններ: Ալեքսանտր Սահինեան կը գրէ. {{քաղվածք|Նոր ուսումնասիրուած նիւթերը ցոյց տուին, որ պաշտուող կուռքի արձանը կանգնած է նաեւ Գառնիի տաճարին մէջ: Ան դրուած է ցելլայի ետեւի պատին մօտ, բարձր պատուանդանին վրայ, ներառուած ճակտոնով պսակուած բաւական մեծ չափեր ունեցող ուղղանկիւն խորշի մէջ:<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=84:}}</ref>|}} Այնպէս էր ամէն ինչ, որ շէնքէն դուրս՝ հրապարակի ուխտաւորները կարողանային զայն տեսնել: Պարբերաբար, հաւանաբար արեւադարձութեան կամ արեւակայութեան օրերուն, [[մոգ]]եր<nowiki/>ը այցելուներու համար կը կազմակերպէին իւրայատուկ միստիք ներկայացում մը: Որոշակի ժամանակ արեգակի ճառագայթները անկեան տակ տաճարի տանիքի քառակուսի անցքէն կ՝ինային տաճարի մուտքին առջեւ տեղադրուած՝ լաւ յղկուած քարէ կամ [[մետաղ]]<nowiki/>է ([[պրոնզ]]<nowiki/>է, արծաթէ) հայելիի վրայ, որոնք յայտնի եղած են Ք․Ա․ [[3-րդ հազարամեակ]]<nowiki/>էն: Ապակիէ հայելիները՝ անագի կամ կապարի տակդիրով, երեւան եկած են հռոմէացիներու մօտ Ք․Ե․ [[1-ին դար|Ա.-ին դար]]ուն, որոնք միջին դարերու սկիզբը անհետացած, ապա նորէն յայտնուած են՝ միայն [[13-րդ դար]]ուն: Ահա այդպիսի հայելի կարող էր եղած ըլլալ նաեւ Տրդատին տրուած բազում թանկարժէք նուերներու մէջ, որ եւ օգտագործուած է միայն Գառնիի տաճարին մէջ: === Արտաքին յարդարանք === [[Պատկեր:2014 Prowincja Kotajk, Garni, Świątynia Garni (10).jpg|250px|մինի|աջից|'''Տաճարի խոյակներ''']] Մեծ ուշադրութիւն դարձուած է տաճարի յարդարանքին: Քանդակազարդման արուեստի հիմքը ինկած է միասնական յօրինուածքին մէջ բազմազան նախշերու կիրառման սկզբունքը՝ բազմազանութիւնը միասնութեան մէջ: Իրար հետ չեն կրկներ տաճարի միւս մասերու ու մանրամասնութիւններու՝ [[խոյակ]]<nowiki/>ներու բարձիկներու, [[արխիտրաւ]]<nowiki/>ներու՝ [[սոֆիտ]]<nowiki/>ներու, սիւնասրահներու, առաստաղի սալերու զարդաքանդակները: Տարբեր մշակումներ ունին նոյնիսկ գլխաւոր քիւի առանձին քարերու վրայ փորագրուած առիւծի գլուխներու քանդակները: Ն. Տոկարսկ բարձր կը գնահատէ կառոյցին մէջ որձաքարի տաշի եւ քանդակման նուրբ գիտարուեստը, որուն, ըստ անոր, ի վիճակի հասած էին միայն տեղական վարպետները, քան դիւրամշակ մարմարի հետ գործ ունեցող դուրսէն եկած հռոմէացիները: Բայց միաժամանակ կը նշէ, որ Գառնիի հեթանոսական տաճարը լաւագոյն օրինակն է անոր, թէ ինչպէս տեղական վարպետները հմտօրէն միահիւսած են [[հռոմէական ճարտարապետութիւն|հռովմէական ճարտարապետութեան]] առանձին յատկանիշներ, գիծեր հելլենիստական հիմքին մէջ<ref>{{cite book | title=Архитектура Армении IV–XIV вв. | author=Н. М. Токарский | year=1961 | location=Ереван | pages=26–27}}</ref>: === Դահլիճ === Դահլիճին փոքր չափերը ենթադրել կու տան, որ ներսը դրուած է աստուծոյ արձանը, իսկ ծիսակատարութիւնը տեղի ունեցած է դուրսը: Յայտնի է, որ [[Արեւի աստուած Միհր]]<nowiki/>ը յաճախակի պատկերուած է [[ցուլ]]<nowiki/>ի դէմ մենամարտի ատեն: == Յիշատակութիւններ == [[Պատկեր:Garni temple -11.JPG|250px|մինի|աջից|'''Տաճարի սիւներ''']] Գառնիի ամրոցի պաշտպանական անառիկ համակարգը, մասնաւորապէս հին շրջանի տաճարի կառուցուածքը՝ «[[թախտն Տրդատայ|թախտն Տրդատայ»]], դարերէ ի վեր կը յիշուի հայ մատենագրութեան մէջ (Մովսէս Խորենացի, [[Եղիշէ]], [[Փաւստոս Բիւզանդ]], [[Ստեփանոս Տարօնեցի Ասողիկ|Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ]], [[Կիրակոս Գանձակեցի]], [[Վարդան Աշխարհագիր]], [[Միքայէլ Ասորի]], [[Գրիգոր Դարանաղց]]ի եւայլն): Բանաստեղծ [[Սիմոն Ապարանցի]], [[1593]]-ին այցելելով Գառնի, կը շեշտէ, թէ ի դէմս այնտեղ դեռ կանգուն մնացած տաճարը կը վերապրի հայ ժողովուրդի անցած ճամբան, կորսնցուցած պետականութիւնը, [[մշակոյթ]]<nowiki/>ը եւ կը գրէ յուշարձանին նուիրուած իր «Ողբանք ի վերայ թախտին Տրդատայ թագաւորին» նշանաւոր պոեմը<ref>{{cite book | title=Այրարատ բնաշխարհի Հայաստանյայց | author=Ղեւոնդ Ալիշան | year=1890 | location=Վենետիկ, Սբ․ Ղազար կղզի | pages=367:}}</ref>: Գառնիի հին հեթանոսական տաճարը Ալեքսանտր Սահինեան համարած է «ճարտարապետական արուեստի կատարեալ ստեղծագործութիւն<ref>{{cite book | title=Գառնիի անտիկ կառույցների ճարտարապետությունը | author=Ալեքսանդր Սահինյան | year=1983 | location=Երեւան | pages=12:}}</ref> մը», Թորոս Թորամանեան՝ «հայ գեղարուեստի թագուհի»<ref>{{cite book | title=Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության | author=Թորոս Թորամանյան | year=1942 | location=Երեւան | pages=174:}}</ref>, իսկ Յակոբ Մանանդեանը կը նշէ, որ «Հայկական մեծ անցեալի այս փառահեղ մնացորդը հայ ժողովուրդը պէտք է պահպանէ ամենամեծ խնամքով»<ref>{{cite book | title=Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության | author=Թորոս Թորամանյան | year=1942 | location=Երեւան | pages=38:}}</ref>: == Սրճարանի կառուցում == [[Դեկտեմբեր]] [[2013]]-ին ՀՀ Մշակոյթի նախարարութեան «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարաններու եւ պատմական միջավայրի պահպանութեան ծառայութիւն» [[ՊՈԱԿ]]-ի տնօրէն [[Վլատիմիր Պօղոսեան]] կը յայտարարէ, որ իրենք են Գառնիի ամրոցին մէջ՝ Գառնիի տաճարի հարեւանութեամբ սրճարան կառուցելու թոյլատուութիւն տուողները, եւ շինարարութիւնը կ՝ աւարտի [[2014]]-ի գարնանը<ref>{{Cite web |url=http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |title=Գառնիի տաճարի տարածքում սրճարան կը բացվի. մշակույթի նախարարություն |accessdate=2015-09-15 |archive-date=2014-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140317090313/http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |dead-url=yes |archivedate=2014-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317090313/http://civilnet.am/2013/12/06/cafe-in-garni-temple/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.a1plus.am/80006.html Գառնու տաճարի մոտ սրճարան է կառուցվելու]</ref>: Յայտարարութենէն ետք հասարակութեան տարբեր շրջանակներ՝ [[գիտնական]]ներ, [[ճարտարապետութիւն|ճարտարապետներ]], [[յուշարձանագետ|յուշարձանագէտներ]], աշխոյժ քաղաքացիներ կը դատապարտեն [[ՀՀ Կառավարութիւն|ՀՀ Կառավարութեան]] այդ որոշումը:<ref>[http://www.aravot.am/2014/03/07/438407/ Մշակույթի նախարարությունը հետ կկանգնի՞ Գառնու տաճարի մերձակայքում սրճարան կառուցելու՝ իր մտադրությունից:]</ref><ref>[http://www.aravot.am/2014/03/07/438254/ Ֆերդինանտ Առաքելյանը՝ Գալուստ Սահակյանը մասին. «Կուսակցականը չի կարող լինել մտավորական»:]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tert.am/am/news/2014/02/28/cafe-garni/ |title=Մշակույթի նախարարությունը մշակութասպան նախարարություն է. արորդիները Գառնու տաճարի մոտ սրճարան կառուցելու մասին |accessdate=2015-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20241226063857/https://www.tert.am/am/news/2014/02/28/cafe-garni/ |archivedate=2024-12-26 |dead-url=yes}}</ref>: Հասարակութեան ընդվզումը օր ըստ օրէ քննադատական խօսքերէ կը վերածուի ֆիզիքական առճակատման: Մասնաւորապէս, քանի մը տասնեակ քաղաքացիներ Գառնիի ամրոցէն դուրս կը բերեն սրճարանին համար նախատեսուած շինանիւթերը եւ կազմածները, զանոնք տեղափոխելով [[Երեւան]] եւ կը ձգեն ՀՀ Մշակոյթի նախարարութեան շէնքին դիմաց «[[Հասմիկինը՝ Հասմիկին|Յասմիկինը՝ Յասմիկին»]] մակագրութեամբ<ref>[http://asekose.am/hy_AM/news/11/153571-sinararakan-axbe-ouxeorvec-msakouyti-naxararoutyoun.html Շինարարական աղբը «ուղեւորվեց» մշակույթի նախարարություն]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gYadjOOiDOI Տեսանյութ]</ref>: Հասարակական աճող բողոքը կանխելու նպատակով, այնուամենայնիւ, ՀՀ Մշակոյթի նախարարութիւնը կը նահանջէ եւ [[8 Մարտ]] [[2014]]-ին կը յայտարարէ, որ կը հրաժարի սրճարան կառուցելու որոշումէն<ref>{{Cite web |url=http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled/ |title=Գառնու տաճարի հարեւանությամբ սրճարան չի կառուցվի |accessdate=2015-09-15 |archive-date=2014-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140313111930/http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled |dead-url=yes |archivedate=2014-03-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313111930/http://civilnet.am/garni-cafe-construction-canceled |deadurl=yes }}</ref> == ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի մրցանակ == [[28 Ապրիլ]] [[2011]]-ին յայտնի կը դառնայ, որ Գառնիի պատմամշակութային համալիրը արժանացած է [[Մելինա Մերքուրի]]<nowiki/>ի անուան [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-[[Յունաստան]] 2011 մրցանակին<ref>{{cite web | url=http://www.panorama.am/am/culture/2011/04/28/garni/?sw | title=Գառնի տաճարին շնորհվել է Մելինա Մերկուրի միջազգային մրցանակը | publisher=Panorama.am | date=ապրիլի 28, 2011 | accessdate=Սեպտեմբեր 11, 2015 }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: == Համայնապատկեր == [[Պատկեր:Garni, Memorial dedicated to the restoration of the temple.jpg|799x799px|մինի|'''Յուշակոթող` նուիրուած տաճարի վերականգնման եւ ճարտարապետ [[Ալեքսանտր Սահինեան]]ին [[1978]] թուականին տաճարի հիւսիսարեւելեան կողմին մէջ'''|centre]] == Տե՛ս նաեւ == * [[Գառնիի ամրոց]] * [[Գառնի (գիւղ)]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|}} == Աղբիւրներ == * {{cite journal|last=Թանանեան|first=Գրիգոր|title=Գառնի պատմամշակութային կոթողը (տաճարի վերականգման 40-ամեակի առթիւ) [The Historic & Cultural Monument of Garni (to the 40th anniversary of the restoration of the temple)]|journal=[[Պատմաբանասիրական հանդէս]]|date=2014|issue=2|pages=25–45|url=http://hpj.asj-oa.am/5963/|ref=harv|access-date=2015-09-15|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195941/http://hpj.asj-oa.am/5963/|dead-url=yes}} == Մատենագրութիւն == * {{cite journal|last=Khatchadourian|first=Lori|title=Making Nations from the Ground up: Traditions of Classical Archaeology in the South Caucasus|journal=American Journal of Archaeology|date=2008|volume=112|issue=2|pages=247–278|url=http://www.jstor.org.proxy6.noblenet.org/stable/20627449|ref=harv|doi=10.3764/aja.112.2.247|access-date=2015-09-11|archive-date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20230730074250/http://www.jstor.org.proxy6.noblenet.org/stable/20627449|dead-url=yes}} * {{cite book|last=Փանոսյան|first=Ռազմիկ|title=The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars|url=https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm|year=2006|publisher=Columbia University Press|location=New York|isbn=9780231139267|authorlink=Razmik Panossian|ref=harv}} * {{cite book|authorlink=Վրեժ Ներսիսյան|first=Վրեժ|last=Ներսիսյան|title=[https://archive.org/details/bub_gb_2vxGAgAAQBAJ Treasures from the Ark: 1700 Years of Armenian Christian Art]|publisher=J. Paul Getty Museum|location=Los Angeles|year=2001|isbn=9780892366392|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer-Manndorff|first=Elisabeth|title=Armenia: Past and Present|date=1981|publisher=Reich Verlag|location=Lucerne|ref=harv}} == Գրականութիւն == * {{cite journal|last=Բատիկեան|first=Հրաչ|authorlink=Հրաչ Բատիկեան|title=Գառնիի յունարէն անձանագրութիւնը եւ Մովսէս Խորենացին [The Greek Inscription of Garni and Movses Khorenatsi]|journal=[[Պատմաբանասիրական հանդէս]]|date=1965|issue=3|pages=229–234|url=http://hpj.asj-oa.am/828/|access-date=2015-09-16|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111160319/http://hpj.asj-oa.am/828/|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Mouradian|first=G. S.|title=Греческая надпись Трдата I, найденная в Гарни [Tiridates I's Greek Inscription Discovered in Garni]|journal=Պատմաբանասիրական հանդէս|date=1981|issue=3|pages=81–94|url=http://hpj.asj-oa.am/3465/|language=ru|access-date=2015-09-16|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111155316/http://hpj.asj-oa.am/3465/|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|authorlink=Ալեքսանտր Սահինյեն|title=Գառնիի անտիկ տաճարի կառուցման ժամանակը [The Time of the Construction of the Antique Temple of Garny]|journal=Պատմաբանասիրական հանդէս|date=1979|issue=3|pages=165–181|url=http://hpj.asj-oa.am/3231/}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանդր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի վերակազմութեան գիտական հիմունքները [Scientific Foundations of the Reconstruction of the Ancient Temple of Garny]|journal=Patma-Banasirakan Handes|date=1979|issue=4|pages=135–155|url=http://hpj.asj-oa.am/3189/}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի վերականգնումը [The Reconstruction of the Ancient Temple of Garni]|journal=Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու|date=1979|issue=10|pages=59–74|url=http://lraber.asj-oa.am/2612/|issn=0320-8117}} * {{cite journal|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|title=Գառնիի անտիկ տաճարի համաչափական համակարգը [Proportional System of the Ancient Temple of Garni]|journal=Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու|date=1979|issue=12|pages=76–92|url=http://lraber.asj-oa.am/2646/|issn=0320-8117}} * {{cite journal|last=Սարգիսեան|first=Հարմա|title=Գառնիի հեթանոսական տաճարի վերականգնման ճարտարագիտական հարցերը [Engineering questions of the restoration of paganish temple of Garni]|journal=Lraber Hasarakakan Gitutyunneri|date=1982|issue=12|pages=70–76|url=http://lraber.asj-oa.am/4692/|issn=0320-8117}} * {{cite book|last=Սահինեան|first=Ալեքսանտր|authorlink=Ալեքսանտր Սահինեան|title=Գառնիի անտիկ կառուցներու ճարտարապետութիւնը [Architecture of ancient structures of Garni]|date=1983|publisher=Armenian SSR Academy of Sciences Publishing|location=Yerevan}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.findarmenia.com/arm/sights/garni/ Գառնիի հեթանոսական տաճար] [[Ստորոգութիւն:Հայկական հեթանոսական տաճարներ]] dg7d8yldp9ji5m7nulu9cnkvq5v71a9 0 2471 257324 238096 2026-11-06T12:46:28Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257324 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | այլ անվանումներ = Գալատուրան | ենթարկում = Քեսապ շրջան | բնակչութիւն = 185 | մարդահամարի թուական = 1993 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 }} '''Գարատուրան''', [[Քեսապ]] շրջանի ամենէ տարածուն գիւղնը, որ կ՛երկարի 9 քմ երկայնքով եւ մօտ 2 քմ լայնքով։ Գիւղը կազմուած է 12-է աւելի թաղերէ որոնք կը համապատասխանեն հոն հաստատուած գերդաստաններու անուններուն։ Բանասէր-պատմաբան [[Յակոբ Չոլաքեան]] այս 12-է աւելի թաղերը կը համախմբէ 4 կամ 5 թաղախումբերու մէջ՝ Ծովու, վարի, կեդրոնական, վերի եւ Գարատաշ։ Ներկայիս Գարատաշ ունի 23 տուն բնակչութիւն եւ կրնայ սեպուիլ իբր առանձին գիւղ։ == Հակիրճ պատմութիւն == [[Պատկեր:Armenian Church in Karadouran, Kessab.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի Ս. Աստուծածին եկեղեցին]] Գարատուրանի ամենայ վերի թաղը՝ Գարատաշը կը գտնուի Քեսապ աւանէն մօտ 2 քմ. հարաւ-արեւմուտք, իսկ ամենայ վարինը՝ Ծովու թաղը Քեսապ աւանէն մօտ 10 քմ արեւմուտք Միջերկրական ծովէն մօտ 2 քմ արեւելք։ Գիւղը բնակչութիւնը մասամբ քեսապցի է, մասամբ ալ [[Մարաշ]]ցի, Սուէտիացի եւ [[Անտիոք]]ցի հայերէ կազմուած է։ [[Պատկեր:Mount Dyunag and Karadouran beach, Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի ծովեզերքը]] 1865-ին Անտոնեան Վարդապետի համաձայն հոն կապրէին 60 ընտանիք։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն գիւղի բնակչութիւնը կը հասներ 1286 անձի այսինքն 236 ընտանիք։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դեպի [[Համա]], ետքը [[Հոմս]], ապա [[Դամասկոս]]։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան բնակչութեան 45 առ հարիւր տոկոսը։ 1939-ի սահմանագծումով գիւղը կը մնայ Սուրիոյ մէջ սակայն կարգ մը գիւղացիներու արտերուն եւ պարտէզներուն մեծ մասը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 804 անձեր, եթէ նկատի առնենք թէ 1955-ին գիւղի բնակչութեան թիւը՝ 398 անձ կը համարուի, ուրեմն մօտաւորապէս երկու-երրորդէն աւելի հայրենիք ներգաղթած են 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 185 բնակիչ։ == Թաղային Տուեալներ == Ծովէն արեւելք մեկնելով կը հանդիպինք Գարատուրանի առաջին թաղին՝ Ծովու թաղը. 1911-ին այս թաղը ունէր 33 տուն բնակիչ, ներկայիս միայն 3 տուն բնակչութիւն ունի Ծովու թաղը։ Թաղին մէջ կար Ս. Սարգիս անունով ուխտավայր մը որուն պատերէն մէկ մասը կանգուն կը մնար մինչեւ վերջերս. Սակայն 1986-ին փոթորիկի մը իբր արդիւնք լման կը կործանուի։ Գերեզմանատան մօտ կը գտնուի Ս. Գէորգ մատուռը, 1908-ին հիմնուած է նաեւ Ս. Ստեփանոս մատուռը որ շրջան մը իբրեւ դպրոց գործածուած է։ Այս երկու կառոյցներուն ինչպէս նաեւ նարինջի պարտէզի մը հոգ կը տանին «[[Երկիր եւ Մշակոյթ (կազմակերպութիւն, ԱՄՆ)|Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան]] կամաւոր անդամները։ [[Պատկեր:Kessab4.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի ձորը]] Վարի թաղերը եղած են անապահով՝ գետնասահքը, հեղեղները հողը անվստահելի դարձուցած են պարտիզպանութեան համար։ 1911-ին վերի եւ վարի թաղերը միասին կը հաշուէին մօտ 40 ընտանիք. Ներկայիս միայն 6 ընտանիք կ՛ապրի վարի թաղերուն մէջ։ Կեդրոնական թաղերը Գարատուրանի գլխաւոր թաղերը եղած են եւ գիւղի մշակութային եւ հոգեւոր կեդրոնը։ 1873-ին կառուցուեցաւ աւետարանական համայնքի դպրոցը եւ ժողովարանը, իսկ 1908-ին եկեղեցին։ Լուսաւորչական համայնքի Ս. Աստուածածին եկեղեցին ու դպրոցը մինչ այդ կը կառուցուին 1890-ին։ 1942-ի գետնասահքը կը կործանէ եկեղեցին, մի քանի թաղերու տուներ, երկու դպրոց եւ եկեղեցին։ Վերի թաղերը Գարատուրանի ամենէ բազմամարդ թաղերը եղած են։ Ունեցած է վարժարան եւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան ակումբ։ 1957-ին կառուցուած է սրահ մը եւ գրադարան որուն շինութիւնը ամբողջացաւ 20-րդ դարու վերջաւորութեան։ Ակումբին անունն է [[Ռուբէն Տէր Մինասեան]]։ 1981-ին վերի թաղեցիները հին մատրան մօտ կը շինեն փոքրիկ խորան մը։ 1980-էն իվեր Հալէպի Հ.Մ.Մ.ը ունի ամառնային բանակավայր։ Քարատաշը Քեսապի ամաենամօտ թաղն է ուր մինչեւ 1942 տուներ չկային։ 1942-ի գետնասահքէն ետք 3 գերդաստան կը փոխադրուին Քարատաշ եւ բնակութիւն կը հաստատեն։ Ներկայիս, Քարատաշը կարելի է սեպել առանձին գիւղ իր 23 տուն բնակչութեամբ։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Ծովու թաղի Ս. Գէորգ մատուռը # Ս. Աստուածածին եկեղեցին կառուցուած 1890 սակայն հիմնապէս աւերուած 1942-ին գետանսահքի իբր արդիւնք։ 1961-ին վերակառուցուած եւ 1991-ին օժտուած թաղական խորհուրդի սենեակով մը։ # Ս. Ստեփանոս եկեղեցին որ «Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան ջանքերով 1987-ին վերանորոգուեցաւ։ # Աւետարանական եկեղեցին կառուցուած 1908-ին ե վերանորոգուած 1986-ին։ # 4 գերեզմանատուներ Ծովու, վարի, կեդրոնական եւ վերի թաղերու մէջ։ # 7 դպրոցներ որոնցմէ հիշենք մի քանին՝ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարանը (1890-1964 զանազան անուանումներով), Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ վարժարանը (1909-1934), Հ.Բ.Ը.Մ.-ի մանկապարտէզը (1934-1947), Ազգային միացեալ վարժարանը (1934-1973), Աւետարանական վարժարանը (1873-1915), Լատինաց դպրոցը (1905-1946)։ # Հալէպի [[Հ.Մ.Ը.Մ]].-ի կալուածը եւ Հ.Մ.Մ.-ի բանակավայրը։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, [[2004]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 luyr1dyeljb26mrwklafxvfjdfwu3ny 257417 257324 2026-11-06T16:22:26Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257417 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | այլ անվանումներ = Գալատուրան | ենթարկում = Քեսապ շրջան | բնակչութիւն = 185 | մարդահամարի թուական = 1993 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 }} '''Գարատուրան''', [[Քեսապ]] շրջանի ամենէ տարածուն գիւղնը, որ կ՛երկարի 9 քմ երկայնքով եւ մօտ 2 քմ լայնքով։ Գիւղը կազմուած է 12-է աւելի թաղերէ որոնք կը համապատասխանեն հոն հաստատուած գերդաստաններու անուններուն։ Բանասէր-պատմաբան [[Յակոբ Չոլաքեան]] այս 12-է աւելի թաղերը կը համախմբէ 4 կամ 5 թաղախումբերու մէջ՝ Ծովու, վարի, կեդրոնական, վերի եւ Գարատաշ։ Ներկայիս Գարատաշ ունի 23 տուն բնակչութիւն եւ կրնայ սեպուիլ իբր առանձին գիւղ։ == Հակիրճ պատմութիւն == [[Պատկեր:Armenian Church in Karadouran, Kessab.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի Ս. Աստուծածին եկեղեցին]] Գարատուրանի ամենայ վերի թաղը՝ Գարատաշը կը գտնուի Քեսապ աւանէն մօտ 2 քմ. հարաւ-արեւմուտք, իսկ ամենայ վարինը՝ Ծովու թաղը Քեսապ աւանէն մօտ 10 քմ արեւմուտք Միջերկրական ծովէն մօտ 2 քմ արեւելք։ Գիւղը բնակչութիւնը մասամբ քեսապցի է, մասամբ ալ [[Մարաշ]]ցի, Սուէտիացի եւ [[Անտիոք]]ցի հայերէ կազմուած է։ [[Պատկեր:Mount Dyunag and Karadouran beach, Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի ծովեզերքը]] 1865-ին Անտոնեան Վարդապետի համաձայն հոն կապրէին 60 ընտանիք։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն գիւղի բնակչութիւնը կը հասներ 1286 անձի այսինքն 236 ընտանիք։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դեպի [[Համա]], ետքը [[Հոմս]], ապա [[Դամասկոս]]։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան բնակչութեան 45 առ հարիւր տոկոսը։ 1939-ի սահմանագծումով գիւղը կը մնայ Սուրիոյ մէջ սակայն կարգ մը գիւղացիներու արտերուն եւ պարտէզներուն մեծ մասը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 804 անձեր, եթէ նկատի առնենք թէ 1955-ին գիւղի բնակչութեան թիւը՝ 398 անձ կը համարուի, ուրեմն մօտաւորապէս երկու-երրորդէն աւելի հայրենիք ներգաղթած են 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 185 բնակիչ։ == Թաղային Տուեալներ == Ծովէն արեւելք մեկնելով կը հանդիպինք Գարատուրանի առաջին թաղին՝ Ծովու թաղը. 1911-ին այս թաղը ունէր 33 տուն բնակիչ, ներկայիս միայն 3 տուն բնակչութիւն ունի Ծովու թաղը։ Թաղին մէջ կար Ս. Սարգիս անունով ուխտավայր մը որուն պատերէն մէկ մասը կանգուն կը մնար մինչեւ վերջերս. Սակայն 1986-ին փոթորիկի մը իբր արդիւնք լման կը կործանուի։ Գերեզմանատան մօտ կը գտնուի Ս. Գէորգ մատուռը, 1908-ին հիմնուած է նաեւ Ս. Ստեփանոս մատուռը որ շրջան մը իբրեւ դպրոց գործածուած է։ Այս երկու կառոյցներուն ինչպէս նաեւ նարինջի պարտէզի մը հոգ կը տանին «[[Երկիր եւ Մշակոյթ (կազմակերպութիւն, ԱՄՆ)|Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան]] կամաւոր անդամները։ [[Պատկեր:Kessab4.jpg|250px|մինի|Գարատուրանի ձորը]] Վարի թաղերը եղած են անապահով՝ գետնասահքը, հեղեղները հողը անվստահելի դարձուցած են պարտիզպանութեան համար։ 1911-ին վերի եւ վարի թաղերը միասին կը հաշուէին մօտ 40 ընտանիք. Ներկայիս միայն 6 ընտանիք կ՛ապրի վարի թաղերուն մէջ։ Կեդրոնական թաղերը Գարատուրանի գլխաւոր թաղերը եղած են եւ գիւղի մշակութային եւ հոգեւոր կեդրոնը։ 1873-ին կառուցուեցաւ աւետարանական համայնքի դպրոցը եւ ժողովարանը, իսկ 1908-ին եկեղեցին։ Լուսաւորչական համայնքի Ս. Աստուածածին եկեղեցին ու դպրոցը մինչ այդ կը կառուցուին 1890-ին։ 1942-ի գետնասահքը կը կործանէ եկեղեցին, մի քանի թաղերու տուներ, երկու դպրոց եւ եկեղեցին։ Վերի թաղերը Գարատուրանի ամենէ բազմամարդ թաղերը եղած են։ Ունեցած է վարժարան եւ Հ.Յ. Դաշնակցութեան ակումբ։ 1957-ին կառուցուած է սրահ մը եւ գրադարան որուն շինութիւնը ամբողջացաւ 20-րդ դարու վերջաւորութեան։ Ակումբին անունն է [[Ռուբէն Տէր Մինասեան]]։ 1981-ին վերի թաղեցիները հին մատրան մօտ կը շինեն փոքրիկ խորան մը։ 1980-էն իվեր Հալէպի Հ.Մ.Մ.ը ունի ամառնային բանակավայր։ Քարատաշը Քեսապի ամաենամօտ թաղն է ուր մինչեւ 1942 տուներ չկային։ 1942-ի գետնասահքէն ետք 3 գերդաստան կը փոխադրուին Քարատաշ եւ բնակութիւն կը հաստատեն։ Ներկայիս, Քարատաշը կարելի է սեպել առանձին գիւղ իր 23 տուն բնակչութեամբ։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Ծովու թաղի Ս. Գէորգ մատուռը # Ս. Աստուածածին եկեղեցին կառուցուած 1890 սակայն հիմնապէս աւերուած 1942-ին գետանսահքի իբր արդիւնք։ 1961-ին վերակառուցուած եւ 1991-ին օժտուած թաղական խորհուրդի սենեակով մը։ # Ս. Ստեփանոս եկեղեցին որ «Երկիր եւ Մշակոյթ» կազմակերպութեան ջանքերով 1987-ին վերանորոգուեցաւ։ # Աւետարանական եկեղեցին կառուցուած 1908-ին ե վերանորոգուած 1986-ին։ # 4 գերեզմանատուներ Ծովու, վարի, կեդրոնական եւ վերի թաղերու մէջ։ # 7 դպրոցներ որոնցմէ հիշենք մի քանին՝ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարանը (1890-1964 զանազան անուանումներով), Ս. Ստեփանոս եկեղեցւոյ վարժարանը (1909-1934), Հ.Բ.Ը.Մ.-ի մանկապարտէզը (1934-1947), Ազգային միացեալ վարժարանը (1934-1973), Աւետարանական վարժարանը (1873-1915), Լատինաց դպրոցը (1905-1946)։ # Հալէպի [[Հ.Մ.Ը.Մ]].-ի կալուածը եւ Հ.Մ.Մ.-ի բանակավայրը։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, [[2004]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 4zdrjm9nehiqb74hk4yiw2pc5d4w80l 0 2521 257332 238450 2026-11-06T12:54:23Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257332 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գէորգ Դ․ Կոստանդնուպոլսեցի''' (Քերեսթեճեան, {{ԱԾ}}), Ամենայն Հայոց կաթողիկոս 1866-էն։ Յաջորդած է [[Մատթէոս Ա․ Կոստանդնուպոլսեցի]]ին<ref>{{cite web | url=https://s3.amazonaws.com/ww-article-cache-1/hy/%25D5%2584%25D5%25A1%25D5%25BF%25D5%25A9%25D5%25A5%25D5%25B8%25D5%25BD_%25D4%25B1_%25D4%25BF%25D5%25B8%25D5%25BD%25D5%25BF%25D5%25A1%25D5%25B6%25D5%25A4%25D5%25B6%25D5%25B8%25D6%2582%25D5%25BA%25D5%25B8%25D5%25AC%25D5%25BD%25D5%25A5%25D6%2581%25D5%25AB | title=Մատթեոս Ա Կոստանդնուպոլսեցի }}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Անոր աճիւնը ամփոփուած է Մայր Տաճարին բակին մէջ։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[Կոստանդնուպոլիս]]։ [[1827 թուական|1827]]-[[1829 թուական]]ներուն սորված է Գում Գափուի պատրիարքականի ժառանգաւորաց վարժարանը, ուր աշակերտած է նշանաւոր մտաւորական պատուելի [[Գրիգոր Փեշտիմալճեան]]ին։ [[1830]]-ին պատրիարք [[Կարապետ Պալաթեցի]]ի կողմէն նշանակուած է պատրիարքարանի փոխանորդարանի քարտուղար։ [[1834]]-ին ստացած է սարկաւագութեան աստիճան, [[1835]]-ին ձեռնադրուած է Կ. Պոլսոյ Ս. Աստուածածին, Ս. Խաչ եւ Ս. Յարութիւն եկեղեցիներու քարոզիչ<ref>{{cite web | url=http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=84&pid=3 | title=Կոստանդնուպոլսի Հայոց Պատրիարքութիւն | accessdate=2016-12-14 | archive-date=2016-08-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160807092639/http://www.armenianchurch.org/index.jsp?sid=1&id=84&pid=3 | dead-url=yes }}</ref>։ Անոր ջանքերով ստեղծուած է Կ. Պոլսոյ առաջին հայկական եկեղեցական երգչախումբը։ [[1841]]-ին արժանացած է ծայրագոյն վարդապետի աստիճանի։ [[11 Յուլիս]], [[1848]]-ին Ամենայն Հայոց կաթողիկոս՝ [[Ներսէս Ե․ Աշտարակեցի]]ի ձեռամբ ձեռնադրուած է եպիսկոպոս։ [[17 Հոկտեմբեր]], [[1858]]-ին Արեւմտահայոց ժողովի կողմէն ընտրուած է Կ. Պոլսոյ պատրիարք (1858-1860), մասնակցած [[Ազգային Սահմանադրութիւն|Ազգային Սահմանադրութեան]] մշակման։ [[17 Սեպտեմբեր]], [[1866]]-ին Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի,  հրաւիրուած ժողովին կողմէ միաձայն ընտրուած է Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ Օծումը տեղի ունեցած է [[21 Մայիս]] [[1867]]-ին։ == Գործունէութիւն == Գէորգ Դ․ կաթողիկոսը ծաւալած է շինարարական լայն գործունէութիւն։ [[1868]]-ին Մայր Տաճարի արեւելեան կողմը կառուցած է կցաշէնք, ուր կազմակերպած է եկեղեցապատմական թանգարան։ Նորոգել տուած է Սուրբ Գայիանէ վանքը, այնտեղ կառուցած արեւմտեան կամարակապ դարպասը, կառուցած է Մայր Աթոռի միաբաններու բնակելի շէնքերը, [[Բիւրական]]ի կաթողիկոսական ամառանոցը, վերակառուցած է [[Օշական (գիւղ)|Օշականի]] [[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց Եկեղեցի (Օշական, արեւմտահայերէն)|Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին]] եւ այլն։ [[1874]]-ին հիմնած է [[Գէորգեան Ճեմարան (Էջմիածին)|Գէորգեան ճեմարանը]]<ref>{{cite web | url=http://thisweekinarmenianhistory.blogspot.am/2014_12_01_archive.html?m=0 | title=December 21, 1917 - Closure of the Kevorkian Lyceum}}{{ref-en}}</ref>, ապա՝ Էջմիածինի թանգարանը<ref>{{cite web | url=http://www.americancouncils.am/wp-content/uploads/2012/12/Projects-Information.pdf | title=Museum of the Treasury of Holy Etchmiadzin | accessdate=2016-12-14 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20170228014618/http://www.americancouncils.am/wp-content/uploads/2012/12/Projects-Information.pdf | archivedate=2017-02-28 | dead-url=yes }}{{ref-en}}</ref>։ Կաթողիկոսը հետեւողական աշխատանքներ կատարած է հայկական բոլոր եկեղեցիներու մէջ՝ միակերպ ժամերգութիւն մտցնելու ուղղութեամբ։ Անոր ջանքերով ստեղծուած են «Ձայնագրեալ երգեցողութիւնք Սրբոյ Պատարագի» ([[1874]]), «Ձայնագրեալ Շարական հոգեւոր երգոց» ([[1875]]), «Ժամագիրք» ([[1877]]), «Ձայնագրեալ քաղուածք օրհնութեանց» ([[1882 թուական|1882]]) գիրքերը։ Եղած է լաւ [[շարական]]ագէտ եւ կազմակերպած է հայկական ձայնագրութեան նոր (Հ. Լիմոնճեանի ստեղծած) համակարգի ուսուցումն ու տարածումը։ Գէորգ Դ․ Կոստանդնուպոլսեցին ժամանակակիցներու կողմէն արժանացած է «Մեծագործ» պատուատիտղոսին։ Կաթողիկոսական գահին՝ Գէորգ Դ․ Կոստանդնուպոլսեցիին յաջորդած է Մակար Ա․ Թեղուտցին։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:1813 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:17 Յուլիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:1882 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:18 Դեկտեմբերի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Վաղարշապատ մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ կաթողիկոսներ]] afrrn1dqe7pp83mop8zjjfdsycwty9m 0 2725 257349 230370 2026-11-06T13:35:28Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257349 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Քաղաք}} '''Դիլիջան''', քաղաք [[Հայաստան]]ի [[Տավուշ մարզ]]ին մէջ, մարզկեդրոններէն 36 քմ հարաւ-արեւմուտք, [[Աղստեւ (գետ)|Աղստեւ]] գետի ափին։ Բնակչութիւնը՝ {{ԲՆԿ}}։ Հեռաւորութիւնը [[Երեւան]]էն՝ 99 քմ։ == Պատմաաշխարհագրական ակնարկ == Որպէս առողջարան, քաղաքին [[1958]] թուականին տրուած է հանրապետական ենթակայութեան քաղաքի կարգավիճակ։ 1996 թուականին, որպէս վարչական մաս կը միանայ Տավուշ մարզին։ Դիլիջանի տարածքին մէջ կան 2 տասնեակ հանքային աղբիւրներ։ Քաղաքի բնապատկերին հմայք կը հաղորդէ Աղստեւ գետը իր վտակներով։ Հայաստանի մէջ առաջին առողջարանը հիմնադրուած է Դիլիջանի մէջ 1921 թուականին։ Ներկայիս քաղաքին մէջ կը գործեն շուրջ 3 տասնեակ առողջարաններ եւ հանգստեան տուներ, 5 դպրոցներ, 3 միջին մասնագիտական ուսումնական հաստատութիւններ եւ համալսարաններու 2 մասնաճիւղեր։ Քաղաքը ունի 3 թանգարան, գրադարանային համակարգ, գեղարուեստի եւ երաժշտական դպրոցներ։ Քաղաքը զբոսաշրջային եւ բարեկամական կապեր ունի Լիւքսըմպուրկի Փետանճ, Իտալիայի Ուտինէ, Անգլիայի Ուինկոմպ, Ֆրանսայի միջերկրածովեան յայտնի զբոսաշրջային կեդրոններ Մարսէյ, էքս-Փրովանս եւ Սեն Մաքսիմ քաղաքներու հետ։ Կ'իրականացուի քաղաքը տարածաշրջանային ֆինանսական կեդրոն դարձնելու կառավարութեան ծրագիրը։ === Աւանդութիւն === Կ'ըսեն թէ հայրը իր ''Դիլի'' անունով որդիին հետ գործով քաղաք կ'երթայ։ Ճանապարհին՝ անտառներու մէջէն անցնելով, որդին կը կորսուի։ Հայրը կը սկսի աջ ու ձախ փնտռել զայն, բայց անօգուտ։ «Դիլի ջա՛ն, Դիլի ջա՛ն» կանչելով ան կը դառնայ անտառներուն մէջ։ Վերջապէս, տեղ մը, գետին ինկած կը գտնէ որդիին դիակը։ «Դիլի ջա՛ն, Դիլի ջա՛ն» ըսելով սուգ կ'ընէ հայրը, որդիին դիակին վրայ։ Եւ այդ օրուընէ այդ տեղին անունը կը մնայ Դիլիջան<ref>{{cite book | title=Ավանդապատում | publisher=Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ | author=[[Արամ Ղանալանեան|Արամ Ղանալանյան]] | year=1969 | location=[[Երեւան]]}}</ref><ref>{{cite book | title=Պատմութիւն Հայոց | author=[[Մովսես Խորենացի]] | pages=Գիրք Ա, Գլուխ Ի}}</ref><ref>{{cite book | title=Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ | author=[[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղյան]] | year=1899 | location=[[Վաղարշապատ]]}}</ref><ref>{{cite book | title=Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского | author=Г. Халатьянц | year=1896 | location=Москва}}</ref>։ == Բնակչութիւն == Դիլիջանի ազգաբնակչութեան փոփոխութիւնը.<ref name=hay_gyux>{{cite web|url=http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|title=Հայաստանի հանրապետության բնակավայրերի բառարան, էջ 68|date=|accessdate=2014 Մայիսի 13|archive-date=2014-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|dead-url=yes|archivedate=2014-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912150541/http://www.cadastre.am/storage/files/pages/pg_907871769_HH_bnak._bar..pdf|deadurl=yes}}</ref> {| class="wikitable" ! Տարի | [[1976]] | [[1989]] | [[1991]] | [[2001]] | [[2004]] | [[2015]] |- ! Բնակիչ | 24056 | 30433 | 30400 | 16202 | 16100 | 23700 |- |} == Տնտեսութիւն == Դիլիջանի մէջ զարգացած են առողջարաններուն սպասարկող արդիւնաբերութեան ճիւղերը։ Իբրեւ առողջարանային քաղաք Դիլիջանի համար կենսական նշանակութիւն ունի նաեւ գիւղատնտեսութիւնը, հատկապէս անասնաբուծութիւնը եւ բանջարաբուծութիւնը։ [[1932]]-ին շահագործման հանձնուած է ՀԷԿ-ը։ [[1949]]-էն սկսեալ կը գործէ քաղաքի արդիւնաբերական խոշոր ձեռնարկութիւններէն մէկը՝ «Դիլիջան» հանքային ջուրերի գործարանը<ref name=hay_gyux/>։ == Առողջարաններ == Դիլիջանը լեռնակլիմայական առողջարան է։ Քաղաքին մէջ կը գործեն տասնեակ հանգստեան տուներ եւ առողջարաններ։ Այստեղ կը գտնուին արուեստագէտներու ստեղծագործական եւ հանգստեան տուները։ [[1958]]-ին քաղաքի մոտակայքին տարածուող անտառահատուածին մէջ ստեղծուած է հանրապետութեան արգելանոցներէն մէկը՝ [[Դիլիջան ազգային պարկ|Դիլիջանի արգելանոցը]]<ref name="hay_gyux" />։ == Մշակոյթ == === Կիրառական արուեստ === Կիրառական արուեստի յայտնի նմուշներէն է [[Հաղարծին|Հաղարծնի]] տարածքին մէջ յայտնաբերուած 1232-ին պատրաստուած պղինձէ կաթսան, որ մետաղի գեղարուեստական մշակման եզակի օրինակ է եւ կը պահուի Հայաստանի պատմութեան թանգարանին մէջ։ Ան ցուցադրուած է նաեւ [[Լոնտոն]]ի մէջ։ Ինչպէս ամբողջ Հայաստանի մէջ այնպէս ալ Դիլիջանին մէջ կան բարձրարուեստ խաչքարեր, հատկապէս մեծ վարպետութեամբ պատրաստուած է վարպետ Պողոսի խաչքարը (1291), որ դրուած է [[Գոշավանք]]ին մէջ։ Նոր ժամանակներուն բնակավայրերուն մէջ զարգացած են գորգագործութիւնը, ասեղնագործութիւնը, փայտի գեղարուեստական մշակումը, ձեռարուեստը եւ այլ ժողովրդական արհեստներ։ Յայտնի է Դիլիջանեան կարպետ տեսակը։ Ինչպէս այդ, այնպէս ալ գորգագործութեան եւ կարպետագործութեան շատ հետաքրքիր նմուշներ կը պահպանուին Դիլիջանի թանգարաններու հաւաքածուներուն մէջ։ Փայտագործ վարպետ Գառնիկ Ալիխանեանի ստեղծագործութիւնները լայն ճանաչում ունեցած են հանրապետութեան սահմաններէն դուրս։ Առանձնապէս մեծ արուեստով պատրաստուած է տարբեր ծառատեսակներու փայտի փոքրիկ կտորներէն ստեղծուած գորգը։ Այդ եզակի ստեղծագործութիւնը կը ցուցադրուի Հայաստանի ժողարուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղին մէջ։ Փայտագործ վարպետ Ռեւիք Հովսեփեանի պատրաստած նախշազարդ օրորոցները, ջահերը, փայտէ կենցաղային իրերը մեծ արժէք կը ներկայացնեն։ Երիտասարդ վարպետ Կրիշա Հովսեփեանի ստեղծագործութիւններուն մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւեն հայկական աւանադական փայտէ աղամանները եւ խաչքարերը։ Զարգացած է նաեւ ձեռարուեստը, որուն գործին մէջ մեծ ներդրում ունեցած են արուեստագիտութեան թեկնածու Սերիկ Դավթեանը հետագային ժողովրդական վարպետ Նուշիկ Մալխասեանը։ Ձեռարուեստի ճանչցուած վարպետներէն են Ֆլորա Պապեանը, Մարինէ Պողոսեանը, Սոֆիա եւ Նազիկ Պարանեանները, Հրեղէն Գասպարեանը, Թամարա Դավթեանը, Մարիցա Հայրապետեանը եւ ուրիշներ։ Գորգագործութեան մէջ լուրջ աւանդ ունին Զիրավարդ եւ Թագուհի Ղուլեանները։ Կիրառական արուեստի հետաքրքիր նմուշներ կը պահպանուին Հայաստանի ժողարուեստի թանգարանի Դիլիջանի մասնաճիւղին եւ «Դիլիջան» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://dilijan.am |title=Դիլիջանի մշակույթ |accessdate=2023-06-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140228214049/http://www.dilijan.am/ |archivedate=2014-02-28 |dead-url=yes}}</ref>։ === Ճարտարապետութիւն === [[Պատկեր:Dilijanstreet.jpg|thumb|left|Պատմական Շարամպէեան փողոցը]] Դիլիջանի տարածքին եւ անոր շրջակայքին մէջ կան 32 ճարտարապետական յուշարձաններ։ Այդ յուշարձաններէն ամէնէն նշանաւորներն են Հաղարծինը, Գոշավանքը, Ջուխտակ Վանքը, եւ Մաթոսավանքը, որոնք կը հանդիսանան միջնադարեան հայ ճարտարապետութեան արժէքաւոր կոթողներէն։ [[19-րդ դար]]ու վերջաւորութեան եւ [[20-րդ դար]]ու սկիզբին երբ աւելի կը մեծնար Դիլիջանի առողջարանային համբաւը, այստեղ կառուցուող տուները իրենց մէջ կը պարունակեն [[Անդրկովկաս]]ի հայ մեծահարուստներու ամառանոցներու, Դիլիջանի տնաշինական աւանդութիւններու տարրերը։ Կը տարածուի այսպէս կոչուած ժողովրդական տուներու կառուցման «Դիլիջանեան ոճը»։ Քաղաքի վարչական կեդրոնը ձեւաւորուած է [[1960]]-[[1980]], 1961-ին հաստատուած քաղաքի գլխաւոր հատակագիծին համապատասխան։ Այստեղ կը գտնուին մշակոյթի պալատը(հեղինակներ Ռ. Գեւորգեան, Խ. Վաթինեան, Ս. Աւետիսեան) ՀԿԿ քաղկոմի շէնքը (ներկայիս քաղաքապետարան, հեղինակներ Խ. Վաթինեան Ս. Աւետիսեան), քաղխորհրդի նախկին շէնքը (հեղինակներ Ս.Գիւլզատեան, Կ. Մատինեան), կապի հանգոյցի շէնքը (հեղինակ Գ. Աչեան), կինոթատրոնը (հեղինակներ Ա. Մակարեան, Լ. Ինջիկեան), քաղաքային գրադարանը (հեղինակ Գ. Առաքելեան), կեդրոնական հանրախանութը (հեղինակներ Ջ. Սարգսեան, Լ. Գասպարեան), Հիւրանոցը (հեղինակ Գ. Աչեան)։ Քաղաքի կեդրոնական հրապարակը վերակառուցուած է 2005 թուականին։ [[1983]]-ին շահագործման յանձնուած է Դիլիջան պատմաճարտարապետական յուշարձան համալիրը, (հեղինակներ Հ. Թելումեան, Թ. Գրիգորեան) Երգահաններու ստեղծագործական տունը շահագործման յանձնուած է 1963 թուականին, բաղկացած է վարչական երկհարկանի շէնքէն եւ 12 առանձին տուներէն (ճարտարապետ՝ Է. Ալթունեան)։ [[1984]]-ին շահագործման յանձնուած է Պիթհովընի անուան համերգասրահը։ Քաղաքի կեդրոնական մասին մէջ կը պահպանուին [[XX դար]]ու սկիզբը կառուցուած եւ ազգագրական արժէք ներկայացնող տուներ, որոնք կը կազմեն փոքրիկ հին թաղամաս մը։ Դիլիջանէն արեւմուտք կը գտնուին «Ջուխտակ» վանքը եւ «Մաթոսավանքը»<ref name=hay_gyux/>։ === Մամուլ === Քաղաքը ապրած է հարուստ գրական կեանքով։ Դիլիջանի մէջ ծնած եւ իր մանկութիւնը հոն անցուցած է յայտնի գրող Վախթանգ Անանեանը։ Քաղաքի սիրուած բանաստեղծներէն էր Գեւորգ Զարենցը (Ղազարեանը), որ ունի նաեւ մանկական հիանալի ստեղծագործութիւններ։ Մի քանի հրատարակուած բանաստեղծութիւններու հեղինակ է Մկրտիչ Գրիգորեանը։ Քաղաքի ճանչցուած բանաստեղծներէն է Միքայէլ Սերունցը (Անանեանը)։ Հանրապետական գրական մամուլին մէջ բազմաթիւ անգամ տպագրուած են բանաստեղծ Արծրուն Հովսեփեանի ստեղծագործութիւնները։ 1958 թուականէն սկսեալ կը հրատարակուի «Դիլիջան» թերթը (ընդհատուած է 1963-1964), վերահրատարակուած է 5 Մայիս 1965-ին։ Այժմ ան երկշաբաթաթերթ է, ուր կը զետեղուին քաղաքային կեանքի տարբեր ոլորտներուն վերաբերուող հոդուածներ։ Մայիս 2006 թուականէն ի վեր կը հրատարակուի «Երիտասարդական գործունէութեան ակումբ» հասարակական կազմակերպութեան «Երիտասարդ Դիլիջան» ամսաթերթը։ Օգոստոս 1993 թուականին հիմնադրուած է տեղական RT-V հեռուստաընկերութիւնը, որ ամենօրեայ հաղորդումներով կը լուսաբանէ քաղաքային կեանքը։ === Գեղանկարչութիւն === Գեղանկարչութեան զարգացման գործին մէջ մեծ ներդրում ունի ՀԽՍՀ վաստակաւոր գծագրիչ Հովհաննէս Շարամպէեանը։ Անոր նախաձեռնութեամբ ստեղծուած է կերպարուեստի դպրոց, որուն սաներէն շատերը շարունակելով կրթութիւնը դարձած են շնորհալի գծագրիչներ։ Դիլիջանցի գծագրիչներու ստեղծագործութիւններուն մէջ նշանակալի տեղ կը գրաւէն «Հին Դիլիջան» բնանիւթով գործերը եւ այժմ Դիլիջանի թանգարանային հաւաքածուներուն մէջ կան յիշեալ բնանիւթին վերաբերող գծագրիչներու Հովհաննէս Շարամպէեանի, Ղազարոս Ղազարեանի, Վարազդատ Ամեանի, Համլեթ Ասատրեանի, Սերժիք Դաւթեանի, Գեւորգ եւ Համլեթ Մակուեցեաններու, Էտիք Յարութիւնեանի, Սամուէլ Ֆրանկուլեանի ստեղծագործութիւնները։ == Կրթական հաստատութիւններ == Դիլիջանի մէջ կը գործեն 4 միջնակարգ եւ 1 աւագ դպրոց<ref>{{Cite web |url=http://tavush.gov.am/about-communities/697/ |title=Տավուշի մարզպետարանի կայք Դիլիջան համայնքի մասին |accessdate=2016-07-23 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220230440/http://tavush.gov.am/about-communities/697 |dead-url=yes |archivedate=2014-12-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141220230440/http://tavush.gov.am/about-communities/697 |deadurl=yes }}</ref>։ 2013-էն ի վեր կը գործեն նաեւ [[Այբ դպրոց]]ի<ref>{{Cite web |url=http://www.dcs.am/index.php?page=history |title=Դիլիջանի կեդրոնական դպրոց |accessdate=2016-07-23 |archive-date=2016-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019141652/http://dcs.am/index.php?page=history |dead-url=yes |archivedate=2016-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161019141652/http://dcs.am/index.php?page=history |deadurl=yes }}</ref> եւ [[Թումո]]յի մասնաճիւղերը<ref>[http://www.tumo.org/hy/component/content/article?id=1762:four-tumo-locations Թումոյի չորս կեդրոնները]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, Սեպտեմբեր 2014-ին՝ Դիլիջանի միջազգային դպրոցը։ == Պատկերասրահ == <gallery> Հին Դիլիջան5.jpg|Հին Դիլիջան Հին Դիլիջան4.jpg|Հին Դիլիջան Հին Դիլիջան3.jpg|Պատշգամբ Հին Դիլիջան1.jpg|Հացատուն Դիլիջան՝ հրապարակ.jpg|Դիլիջան՝ հրապարակ Միմինոն Դիլիջանում.jpg|[[Միմինո (հուշարձան, Դիլիջան)]] </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.dcs.am/ Դիլիջանի կեդրոնական դպրոցը] * [http://www.culturaldilijan.am/ Մշակութային Դիլիջան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160710004913/http://culturaldilijan.am/ |date=2016-07-10 }} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Դիլիջան]] qdtlmlo6fcio7u0ftrs2pyq1h2hecyd 0 2767 257353 252271 2026-11-06T13:49:49Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257353 wikitext text/x-wiki '''Եդեսիոյ կոմսութիւն''' ({{lang-la|Comitatus Edessanus}})''','''միջնադարեան պետութիւն հիւսիսային [[Միջագետք]]ի եւ [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] հարաւ-արեւմուտքի մէջ [[1098]]-[[1150]] թուականներուն: Հիմնադրած է [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին Բուլեօնցին]] 1098 թուականին՝ [[խաչակիրներու առաջին արշաւանք|խաչակրաց առաջին արշաւանքի]] ժամանակ: Երկիրը կառավարած են ֆրանսական ծագում ունեցող Բուլեօնցի եւ դը Կուրտենէ ազնուական ընտանիքները: Տարածքը կազմած է առաւելագոյնը 35 000 քառ. քմ՝ [[Ժոսլին I (Եդեսիոյ կոմս)|ժոսլին I]] կոմսի օրով ([[1118]]-[[1131]]): '''Պատմական ակնարկ''' Առաջին շրջանի մայրաքաղաքն էր հայաշատ [[Եդեսիա]] քաղաքը, որ ունէր 10 000 բնակիչ: [[1144]] թուականին [[Զանգիներու ամիրայութիւն|զանգիներու ամիրայութեան]] հիմնադիր Իմադ ալտինը կը գրաւէ Եդեսիան, որմէ ետք մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի [[Տուրբեսել]]: Հզօրութեան շրջանին, երբ անկում կ'ապրէր [[Սելջուկեան սուլթանութիւն]]ը, իր մէջ ներառած է հարեւան եւ հեռաւոր հայկական տարբեր գաւառներ՝ հասնելով մինչեւ [[Կիլիկիոյ հայկական իշխանութիւն|կիլիկիա]] եւ [[Անտիոքի դքսութիւն|անտիոք]]: [[1116]]-[[1117]] թուականներուն [[Քեսունի իշխանութիւն|Քեսունի իշխանութեան]] ձեռքէն գրաւեցին բազմաթիւ բերդեր, աքսորեցին [[Պիրի իշխանութիւն|պիրից]] իշխան [[Ապլղարիբ Պահլաւունի]]ն, Գուրիսի իշխան [[Բագրատ Կամսարական]]ը: [[Եդեսիոյ անկում]]էն ետք, որուն նուիրուած է [[ներսէս Շնորհալի]]ի «ողբ Եդեսիոյ» պոէմը, իշխանութիւնը ձեւականօրէն կը շարունակէ գոյութիւն ունենալ: Նոր կեդրոն կը դառնայ Տուրբեսելի բերդը: Միաժամանակ կոմսութեան տիրոյթներու մէկ մաս կ'անցնի [[Բիւզանդական կայսրութիւն|բիւզանդական կայսրութեան]]: [[1150]] թուականէն պետութիւնը կը մտնէ Զանգիներու ամիրայութեան կազմի մէջ: Եդեսիոյ կոմսութիւնը առաջին խաչակրաց պետութիւնն էր, որ հիմնադրուած էր առաջին խաչակրաց արշաւանքի ընթացքին: Ան թէեւ իշխանութիւն կը կոչուէր, սակայն վասալական կախման մէջ չէր գտնուեր որեւէ թագաւորութենէ կամ կայսրութենէ: Անոր բնակչութեան հիմնական մասը կազմած էին քրիստոնէադաւան [[հայեր]]ը, [[Ասորիներ]]ը եւ [[յոյն]]երը: Բնակչութեան այս կազմը կը շարունակէր մնալ այսպիսին մինչեւ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ը, որուն ընթացքին տեղի ունեցաւ [[Հայոց ցեղասպանութիւն]]ը: Եդեսիայէն ոչ հեռու հիմնադրուած Ուռհայ կամ Ուրֆայ (Շանլիուրֆայ) քաղաքը այժմ հոն կը բնակին գերազանցապէս իսլամադաւան [[քիւրտեր]] ու [[թուրքեր]]: ==== Հիմնադրում ==== [[1098]] թուականին [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին Բուլեօնցին]], հետեւելով [[Թանկրեդ դ'օտուիլ|Թանկրեդ Տարենտացուն]], որ շարժած էր դէպի հարաւ՝ [[Անտիոք]] եւ [[Երուսաղէմ]], առանձնացաւ խաչակիրներու բանակէն, անցաւ [[Կիլիկիա]], իսկ այդտեղէն ուղղուեցաւ դէպի [[Եդեսիա]]: Մինչեւ [[Եփրատ գետ|Եփրատ]] գետի հատուածին մէջ Բալդուինի խաչակիրներու յայտնուիլը, այդտեղ կար [[Եդեսիոյ իշխանութիւն|եդեսիոյ հայկական իշխանութիւնը]], որուն տնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը տարանցիկ առեւտուրն էր: Գիեոմ Տիւրոսցին կը գրէր, որ քաղաքին մէջ կ'ապրէին երկու ազգերու՝ հայերու եւ «քաղդէացիների» առեւտրային զոյքի ներկայացուցիչները<ref>Քաղվածք.''«խաղաղասեր ազգեր քաղդեացիները եւ հայերը, ովքեր ոչինչ չէին հասկանում ռազմական գործից եւ բացառապես նվիրված էին առեւտրին»''</ref>: [[11-րդ դար]]ու ամբողջ 90-ական թուականները եղած են առաւել դժուար Եդեսիոյ իշխանութեան համար, որ դարձած էր ռազմական կեդրոն [[Անտիոք]]ի, [[Հալէպ]]ի, [[Սամոսատ]]ի եւ [[Հիսանկեյֆ]]ի տիրակալներու համար: Ներքաղաքական անկայուն դրութիւնը, ինչպէս նաեւ ուժեղ բանակի բացակայութիւնը ստիպեց քաղաքի իշխաններուն հզօր հովանաւոր փնտռել<ref name="Sovet">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' // «Տասներկու իշխանների խորհուրդը» եւ Բոդուեն Ֆլանդրիացի: Եդեսիայի հեղաշրջման փաստերով (մարտ 1098 թ.)// Հնագույն աշխարհ եւ միջին դարեր: Հասարակական զարգացման խնդիրներ: - Սվերդլովսկ, 1985: - 82-92 էջեր [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2539/1/adsv-22-09.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111125516/http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2539/1/adsv-22-09.pdf |date=2012-01-11 }} [http://www.peeep.us/e9fcba4d արխիվ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180525145618/http://www.peeep.us/e9fcba4d |date=2018-05-25 }}</ref>: Հայ բնակչութիւնը սկզբնապէս խաչակրաց արշաւանքի մասնակիցներուն համարած էր, եթէ ոչ ազատարարներու, այլ դաշնակիցներու, որոնք կարնան դիմակայել [[սելճուքներ|Սելճուքներուն]]<ref name="Sovet" />: Ճիշդ այս պատճառով ալ, Բալդուին Ֆլանդրացի, 200 ասպետներու հետ Եփրատ գետի աւազանին մէջ յայտնուելէ, Եդեսիոյ [[Թորոս Եդեսիացի|Թորոս]] իշխանը, տասներկու իշխաններու ճնշման ներքեւ կը հրաւիրէ անոր եւ կ'որդեգրէ, այդպիսով համաձայնելով կիսել քաղաքի կառավարումը եւ եկամուտները<ref name="step">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' // Փիլարտոս Վարաժնունու պետությունը //Հնագույն դարեր եւ միջին դարեր: - Սվերդլովսկ, 1975: - Թող. 12: - էջեր 86-103 [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2278/1/adsv-12-08.pdf][http://www.peeep.us/bb3c6756{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} արխիվ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012085815/http://www.peeep.us/bb3c6756 |date=2012-10-12 }}</ref>: Միջնադարեան ժամանակագիրը նշած է, որ ասպետը տեղափոխուեցաւ դէպի Եփրատ, «''ստանալով հրաւէր Հայաստանէն, ուր ան կը տիրէր Թելբաշիրին ու Ռավենդանին, եւ իրեն ենթարկեց այդ ամբողջ երկիրը''»<ref name="Sovet" />: Որոշ ժամանակ ետք, Մարտ [[1098]]-ին, տասներկու իշխաններու խորհուրդը, Թորոս իշխանի հոգեզաւակի՝ Բալդուին Երուսաղեմցիի օգնութեամբ յեղաշրջում կը կատարէ<ref name="zab">''Մ. Ա. Զաբորով'' // [http://hpj.asj-oa.am/1249/1/1968-3%28153%29.pdf Խաչակրաց արշավանքների հայտնի արեւելքի ժամանակակիցների նշանակության մասին հարցին ի պատասխան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308091251/http://hpj.asj-oa.am/1249/1/1968-3%28153%29.pdf |date=2016-03-08 }}</ref>: Թորոսն ամրացաւ քաղաքի միջնաբերդին մէջ եւ խոստացաւ յանձնել զայն, եթէ երաշխաւորեն իր անվտանգ ելքը դէպի [[Մալաթիայի իշխանութիւն|Մալաթիա]], որուն կառավարիչ [[Գաբրիէլ Մալաթիացի|Գաբրիէլը]] իր ազգականն էր: Բալդուին I Երուսաղեմցին, սուրբ մասունքներու վրայ երդուելով, խոստացաւ անոր ազատ արձակել եւ խնայել կեանքը: Թորոսը, հաւատալով խոստումներուն, բացաւ ամրոցի դարպասները, որմէ ետք մահապատժի ենթարկուեցաւ: Այդպիսով, յեղաշրջումէն ետք տեղի ունեցաւ «հայկական պետութեան վերափոխումը ֆրանս-հայկականի», որուն գլուխը Բալդուինն էր<ref name="Sovet" />: Այսպէս ստեղծուեցաւ Խաչակրաց առաջին պետութիւնը՝ Եդեսիոյ կոմսութիւնը: [[1100 թուական]]ին եղբօր՝ [[Գոդֆրուա Բուլիոնցի|Գոթֆրուա Բուլիոնցիի]] մահէն ետք, Բալդուինը ժառանգեց [[Երուսաղէմի թագաւորութիւն|Երուսաղէմի թագաւորութեան]] գահը, իսկ անոր նախկին տիրոյթները անցան անոր ազգական եղբայր [[Բալդուին II (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուին տը Բուրին]]: Անոր կը միանայ նաեւ [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն տը Կուրտենեն]], որուն կը պատկանէր [[Եփրատ գետ|Եփրատի]] ափին գտնուող Տուրբեսել քաղաքը: Եդեսիոյ քրիստոնեայ կառավարիչները սերտ կապերու մէջ էին իրենց մօտ հարեւան [[Կիլիկիոյ հայկական թագաւորութիւն|Կիլիկեան թագաւորութեան]] հետ, եւ այդ միութեան ամրապնդման համար յաճախ անոնք կ'ամուսնանային հայ արքայադուստրերու հետ: Այսպէս, Բալդուին I-ը, որու կինը Գուտուերան մահացած էր [[1097]] թուականին [[Մարաշ]]ի մէջ, կ'ամուսնանայ [[Արդա (Երուսաղէմի թագուհի)|Արդայի]]՝ Կիլիկիոյ [[Ռուբինեաններ|Ռուբինեան]] իշխան [[Կոստանդին Ա.|Կոստանդին Ա]]-ի թոռան հետ: Բալդուին տը Բուրը ամուսնացաւ [[Մորֆիա Մալաթիացի|Մորֆիայի]]՝ [[Մալաթիայի իշխանութիւն|Մալաթիայի]] իշխանուհիի հետ, իսկ Ժոսլեն տը Կուրտենեն՝ Կոստանդինի դուստր Բեատրիսի հետ: ===== Պատմութիւն ===== [[Պատկեր:Baldwin of Boulogne entering Edessa in Feb 1098.JPG|մինի|աջից|180px|[[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|Բալդուինի]] մուտքը Եդեսիա: Հայ հոգեւորականութիւնը զայն կը դիմաւորէ քաղաքի դարպասներու մօտ]] Բալդուին II անուան ներքեւ անցնելով Եդեսիոյ գահին՝ Բալդուին տը Բուրը ներգրաւուեցաւ հակամարտութիւններու մէջ Հիւսիսային [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] մէջ: [[1103]] թուականին ան օգնեց [[Բոհեմունդ I (Անտիոքի դուքս)|Բոհեմունդ I]]-ին՝ [[Անտիոքի դքսութիւն|Անտիոքի դուքսին]], փրկագինով ազատիլ, որուն գերի տարած էր [[Դանեշմանդի Ամիրայութիւն|Դանեշմանդի ամիրան]], իսկ անկէ ետք, երբ [[1104]] թուականին Եդեսիան յարձակման ենթարկուեցաւ [[Մուսուլ|Մուսուլի]] զօրքերու կողմէն, [[Հառանի Ճակատամարտ|Հառանի ճակատամարտին]] Բալդուինը եւ Ժոսլենը գերի ինկան [[Սելճուքներ]]ուն մօտ: [[1104]]-[[1108]] թուականներուն Եդեսիոյ կոմսութիւնը միացած էր [[Անտիոքի Դքսութիւն|Անտիոքի դքսութեան]]: Այդ ժամանակ ալ կոմսութեան տարածքէն անջատուեցան [[Մարաշ]]ը եւ [[Դուլուկ]]ը<ref name="ref">''Վ. Պ. Ստեպանենկո'' Կիլիկիայի Ռուբինյանները եւ Եդեսիայի կոմսերը 12-րդ դարի առաջին կեսին. (Եդեսիայի կոմսության կառուցվածքը)] // Հնագույն դարեր եւ միջին դարեր. Բյուզանդիան եւ սահմանակից աշխարհը: Սվերդլովսկ, 1990, էջեր 151-159 [http://elar.usu.ru/bitstream/1234.56789/2587/3/adsv-25-12.pdf]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www.peeep.us/816fc899 արխիվ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121012085959/http://www.peeep.us/816fc899 |date=2012-10-12 }}</ref>:Մինչեւ [[1108 թուական]]ին գերիներու ազատումը, գահի խնամակալն էր Բոհեմունդի եղբայր [[Թանկրեդ դ'օտուիլ|թանկրեդ Տարենտացին]]: Ազատելով՝ Բալդուինը ստիպուած եղաւ ուժով ետ բերել իր օրինական տիրոյթները, որուն իբր հետեւանք Թանկրեդը հեռացուեցաւ Եդեսիայէն, չնայած անոր համար Բալդուինը ստիպուած էր ժամանակաւորապէս միաւորուիլ որոշ տեղական իսլամ կառավարիչներու հետ: [[1100]] թուականին Եփրատէն արեւելք ինկած բոլոր տարածքները նուաճուեցան [[Մոսուլի Աթաբեկութիւն|Մոսուլի աթաբեկ]] Մահմուդի կողմէն: Եւ չնայած անոր, որ Եդեսիան եւ մնացած լաւ ամրացուած քաղաքները դիմակայեցին իսլամներու գրոհներուն, սակայն կոմսութեան տարածքը «աւերուեցաւ եւ ամայացաւ»<ref>''Մատթեոս Եդեսացի'': Ժամանակագրություն</ref>: [[1116]]-[[1117]] թուականներուն հայ իշխաններու տարածքներու նուաճման հաշուին կոմսութեան տարածքը զգալիօրէն ընդարձակուեցաւ: [[Վասիլ Տղա]]յէն գրաւուեցաւ Ռաբանը, [[Քեսուն ի բերդ]]ը, [[Հռոմկլա]]ն, Բեհեսնին, եւ պէտք է յիշել Հիսն Մանսուրը: [[Պիրի Իշխանութիւն|Պիրէն]] աքսորուեցաւ իշխան [[Ապլղարիբ Պահլաւունի|Ապլղարիբ Պահլաւունին]], որուն տիրոյթները բռնակցուեցան կոմսութեան: Աքսորի ենթարկուեցաւ նաեւ Փոքր Ասիոյ մէջ խաչակիրներու ուղեվար եւ օգնական, Գուրիսի իշխան [[Բագրատ Կամսարական]]<ref name="ref"/>: [[1118]] թուականին [[Բալդուին I (Երուսաղէմի արքայ)|բալդուին I-ի]] մահէն ետք Բալդուին II-ը հռչակուեցաւ Երուսաղէմի թագաւոր, չնայած անոր, որ ամենամօտ ազգականը, որուն վերապահուած էր գահի ժառանգութիւնը, Բալդուինի եղբայր [[Էստաշ III Բուլեօնցին]] էր: [[1119]] թուականին կոմսի տիտղոսը յանձնուեցաւ Ժոսլեն դը Կուրտենէին: [[1122]] թուականին Ժոսլենը կրկին գերի ինկաւ իսլամներու ձեռքը: Որպէսզի ապահովէ Եդեսիոյ անվտանգութիւնը, Բալդուինը ուղեւորուեցաւ դէպի հիւսիս, բայց ան նոյնպէս գերի ինկաւ երբ կոմսութեան սահմանը հասաւ: Երկուքն ալ, սակայն շուտով ազատեցան. Ժոսլենը՝ [[1123]] թուականին, իսկ Բալդուինը՝ մէկ տարի ուշ: ====== Յովհաննէս II Կոմնենոս ====== [[1137]] թուականին Անտիոքի պարիսպներուն մօտեցան բիւզանդական կայսր [[Յովհաննէս II Կոմնենոս]]ի զօրքերը: Ան որոշած էր Ռայմունդէն ստանալ 1108 թուականի [[Սատանայի Պայմանագիր|սատանայի պայմանագրի]] հաստատումը, որուն համաձայն քաղաքը դարձաւ կայերական [[Աւատատիրութիւն|աւատ]], իսկ իշխանը խոստացաւ ռազմական օգնութիւն ցուցաբերել եւ ենթարկել տեղի Կոստանդնուպոլսոյ եկեղեցւոյ<ref name="http://historic.ru">{{գիրք |հեղինակ= Ֆ. Ի. Սկազկի |վերնագիր= Բյուզանդիայի պատմություն: Հատոր 2: Գլուխ 13: Կայսրության ներքաղաքական դրությունը 12-րդ դարի առաջին կեսին |աղբյուր=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000048/st025.shtml |թվական= |էջեր= }}</ref>: Բիւզանդացիները դիւրութեամբ յաջողեցան կոտրել դիմադրութիւնը, եւ քաղաքը բացաւ իր դարպասները: Բասիլեւսին հաւատարմութեան երդում տուին, Անտիոքի մէջ յայտնուեցաւ ուղղափառ պատրիարք, իսկ քաղաքի միջնաբերդի վրայ կախուեցաւ կայսերական դրօշը: Փոխարէնը Յովհաննէսը խոստացաւ Ռայմունդին վերադարձնել իսլամադաւաններուն կողմէ գրաւուած շրջակայ քաղաքները<ref name="hrono.ru">{{գիրք |հեղինակ= Ա. Ա. Վասիլեւ |վերնագիր= Բյուզանդական կայսրության պատմություն: Հատոր 2: Գլուխ 1. Բյուզանդիան եւ խաչակիրները: Ներքին քաղաքականությունը Հովհաննես II-ի օրոք |աղբյուր=http://www.hrono.ru/libris/lib_we/vaa212.html#vaa213para05 |թվական= |էջեր= }}</ref>: [[Պատկեր:Ioannes II Komnenos1138.jpg|left|thumb|200 px|Սեզերայի հանձնման մասին բանակցութիւնները]] Մարտ [[1138]] թուականի վերջաւորութեան Յովհաննէսը արշաւանքի ելաւ խաչակիրներու գլխաւոր հակառակորդի՝ Մոսուլի ամիրայ [[Իմադ ալտին Զանգի|Իմադ ալտին Զանգիի]] դեմ: Կայսրին միացան նաեւ Ռայմունդը եւ Եդեսիոյ կոմս [[Ժոսլեն II (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլեն II]]-ը, ինչպէս նաեւ [[Տաճարականներու Միաբանութիւն|տաճարականներու]] զօրախումբը<ref name="ИК1">''Յոհան Կիննամ'' //Հովհաննես եւ Մանուել Կոմնենոսների գահակալման կրճատ նկարագրություն [http://krotov.info/acts/12/2/kinnam_1.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928044705/http://krotov.info/acts/12/2/kinnam_1.htm |date=2015-09-28 }} Գիրք 1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150928044705/http://krotov.info/acts/12/2/kinnam_1.htm |date=2015-09-28 }}</ref>: [[8 Ապրիլ]]-ին գրաւուեցաւ Պիզա քաղաքը, [[20 Ապրիլ]]-ին սկսաւ Սեզերա քաղաքի պաշարումը, ուր դիմադրութիւն ցոյց տուաւ միայն միջնաբերդը: Զանգին սկսաւ կեղծ լուրեր տարածել [[Իրան]]ի, [[Իրաք]]ի եւ [[Անատոլու]]ի իսլամադաւան կառավարիչներու բանակներու մօտեցման մասին՝ խուսափելով բաց ընդհարումներէն: Այդ իսկ պատճառով հռոմէացիները սկսան արագ անոր հետ հաշտութիւն կնքել, որուն հետ անոնք դրամական փոխյատուցում ստացան, իսկ նուաճուած քաղաքները յանձնուեցան քրիստոնեայ կառավարիչներուն<ref name="rikonti-khalsivar.narod.ru-2">{{գիրք |հեղինակ= Ֆ. Ի. Ուսպենսկի |վերնագիր= Բյուզանդական կայսրության պատմություն: Բաժին VI: Կոմնենոսներ: Գլուխ X: Արեւելյան գործեր |աղբյուր=http://rikonti-khalsivar.narod.ru/Usp4.10.htm |թվական= 2005 |էջեր= }}</ref>: Հաշտութեան կնքումէն ետք, [[1138]] թուականին Յովհաննէս յաղթական մուտք գործեց Անտիոք, որմէ ետք պարոններու ժողով կազմակերպեց: Այդ ժողովին ընթացքին ան յայտարարեց այն մասին, որ ռազմական գործողութիւնները աւարտած չեն, եւ անոնց յաջողութեամբ կատարման համար քաղաքը պէտք է յանձնել Բիւզանդիոնի կառվարմանը: Ժոսլենը [[լատինացիներ|լատինացիներիու]] մէջ խօսակցութիւն տարածեց, ըսելով թէ Յովհաննէսը պատուիրած է անոնց աքսորել Անտիոքէն, այնտեղ ձգելով միայն յոյն բնակչութեան: Համազգային զայրոյթը անակնկալի բերաւ բասիլեւեւսին, եւ ան բանարարուեցաւ միայն Եդեսիոյ կոմսութեան եւ Անտիոքի դքսութեան տուած հաւատարմութեան երդումով<ref name="Норвич382-383">''Դ. Նորվիչ'' //Բյուզանդիայի պատմություն - էջեր 382-383</ref>: == Կոմսութեան անկումը == [[1131]] թուականին Ժոսլեն դը Կ ուրտենէն ինկաւ մարտի դաշտին վրայ: Անոր յաջորդեց որդին՝ [[Ժոսլեն II (Եդեսիոյ կոմս)|ժոսլեն II]]-ը: Այդ ժամանակ [[Իմադ ալ-դին Զանգի|Իմադ ալդին Զանգի]]ի կողմէն սպառնալիք կախուած էր կոմսութեան գլխուն, որ իր տիրապետութեան ներքեւ միաւորած էր [[Հալէպ]]ը եւ [[Մոսուլ]]ը: Ժոսլեն II-ը բաւականաչափ ուշադրութիւն չյատկացուց կոմսութեան սահմաններուն ապահովութեան, քանի որ խիստ զբաղած էր [[Տրիպոլիի կոմսութիւն|տրիպոլիի]] հետ վէճերով, այդ պատճառով ալ, հարկ եղած ժամանակ հարեւաններէն օգնութիւն չստացաւ: [[1144]] թուականին Զանգին շրջապատեց Եդեսիան: Եդեսիոյ պաշարումը ընդամէնը մէկ ամիս տեւեց, եւ նոյն թուականի [[24 դեկտեմբեր]]-ին քաղաքը ինկաւ: Ժոսլենը շարունակեց պաշտօնապէս մնալ որպէս Եդեսիոյ կոմս, եւ նաեւ կը կառավարէր կոմսութեան մնացորդները եւ [[Տուրբեսել]] քաղաքը: [[1146]] թուականին ստրուկի ձեռքով Զանգիի մահէն ետք ան փորձեց վերադարձնել իր կորսնցուցած տարածքները, սակայն, պարտութիւն կրելով [[Նուր ալ-դին Մահմուդ]]էն, հազիւ փրկուեցաւ գերեվարումէն: [[1150]] թուականին ան, միեւնոյնն է, գերի ինկաւ իսլամներուն մօտ եւ պահուեցաւ Հալէպի մէջ մինչեւ իր մահը ([[1159]]): Անոր կինը վաճառեց Տուրբեսել քաղաքը եւ յարակից հողերը Բիւզանդիոնի կայսր [[Մանուիլ I Կոմնենոս|մանուիլ Կոմնենսոսին]], սակայն մէկ տարի ետք անոնք գրաւուեցին Նուր ադ-դինի կողմէն: == Աշխարհագրութիւնը եւ բնակչութիւնը == [[Պատկեր:Map County of Edessa 1098-1131-fr.svg|մինի|Եդեսիոյ կոմսութեան տարածքային նուաճումներ]] Իր չափերով կոմսութիւնը կը գերազանցէր խաչակիրներուն, [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի միւս նուաճումներուն, բայց, նոյն պահուն, ամէնէն քիչ բնակուած եւ ելք չունէր դէպի ծով: Միայն քաղաքի բնակչութիւնը չէր գերազանցեր 10 000-ը, սակայն մնացած տարածքներուն մէջ գոյութիւն չունէին այլ բնակավայրեր, բացի ամրոցներէն: Իր լաւագոյն ժամանակաշրջանին Եդեսիոյ կոմսութեան տարածքը կը մնար արեւմուտքէն՝ [[Անտիոք]]ի եւ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] սահմաններէն մինչեւ Եփրատը՝ արեւելք: Հարաւէն կոմսութիւնը սահմանած էր հզօր [[իսլամութիւն|իսլամական]] պետութիւններ [[Հալէպ]]ին ու [[Մոսուլ]]ին, իսկ հիւսիսէն սահմանը կը հասնէր մինչեւ [[Արածանի]] գետ: Կոմսութեան բնակչութիւնը կազմուած էր [[Արեւելեան հնագոյն եկեղեցիներ|միաբնակ-քրիստոնեայ]] [[ասորիներ]]է եւ հայերէ, ինչպէս նաեւ անոր տարածքին մէջ կը բնակէին փոքրաթիւ իսլամներ եւ ուղղափառ [[յոյն]]եր: == Ենթակայ տարածքներ == === Տուրբեսելի (Թել Պաշիր) իշխանութիւն === [[Տուրբեսելի իշխանութիւն]]ը Եդեսիոյ կոմսութեան առաջին աւատներէն էր: Թել Պաշիր քաղաքը գրաւուած է Եդեսիոյ առաջին կոմսի կողմէն, Եդեսիոյ գրաւումէն քիչ աւելի առաջ, [[1098 թուական]]ի վերջին եւ յանձնուած է վասալային կառավարման տեղական աւատատէրերէն մէկուն, Ֆեր անունով: Ժոսլեն տը Կուրտենէն, մինչեւ որ Եդեսիոյ կոմս դարձաւ, եղած է Տուրբեսելի իշխան, կառավարելով [[Եփրատ գետ|Եփրատէն]] արեւմուտք ինկած տարածքները: Եդեսիայ կորուստէն ետք Ժոսլեն II-ը վերադարձաւ Տուրբեսել ամրոց, որ աւելի կանուխ պատկանած էր իր հօրը, իսկ անոր մահէն ետք քաղաքը վաճառուած է Բիւզանդիոնի, ապա նուաճուած իսլամներու կողմէն: Վաճառելով Տուրբեսելը՝ Ժոսլեն II-ի կինը կը մեկնի [[Երուսաղէմի թագաւորութիւն]] եւ բնակութիւն կը հաստատէ [[Աքքա]] քաղաքի շրջակայքը: === Այլ աւատներ === {| |- bgcolor="#e5e5e5" ! Աւատի անուանումը ! Առաջացման տարեթիւը ! Յայտնի աւատատերերը եւ անոնց կառավարման տարեթիւերը |- bgcolor="#ffffff" | [[Այնթապ]] | [[1103]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1103]]-[[1113]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Բեհեսնի]] | | * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Գուրիս]] | [[1103]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1103]]-[[1113]]) * [[Էրնալտ]] ([[1126]]) * [[Բարիգան]] ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Դուլուկ]] | [[1102]] | * Գիյոմ Սանձաւել ([[1102]]) *[[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենե]] ([[1103]]-[[1113]]) * Միքայէլ Հայ ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Մատյէ ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Քեսուն]] | | * Գոթֆրուա Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Բոդուեն ([[1136]]-[[1146]]) * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Մարաշ]] | [[1104]] | * [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենէ]] ([[1104]]) * Ռիչարդ տը Պրինչիպատո ([[1110]]-[[1114]]) * Գոթֆրուա Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Բոդուեն ([[1136]]-[[1146]]) * Ռայնալդ ([[1146]]-[[1149]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Պիրի իշխանութիւն|Պիր]] | | * Գալերան([[1116]]-[[1126]]) |- bgcolor="#ffffff" | Ռաբան | | * Գոթֆրի Վանական ([[1122]]-[[1124]]) * Մահի ([[1124]]-[[1125]]) * Սիմոն ([[1144]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Ռավենդան]] | [[1098]] | * [[Բագրատ Կամսարական]] ([[1098]]), աւելի ուշ Գուրիսի իշխան (մինչեւ [[1103]]) * [[Ժոսլեն I (Եդեսիայի կոմս)|Ժոսլեն I դը Կուրտենե]] ([[1103]]-[[1113]]) * Ռոպեր ([[1134]]) |- bgcolor="#ffffff" | [[Սերուջ]] | [[1100]] | * Ֆուլշեր ([[1100]]-[[1101]]) |} == Եդեսիոյ կառավարիչներ == {| width=100% align="centr" class=wikitable !style="background:#efefef;"|Կառավարման տարիներ !style="background:#efefef;"|Անուն |- |align=center| [[1098]]-[[1100]] || [[Բալդուին I (Եդեսիոյ կոմս)|Բալդուին I]] |- |align=center| [[1100]]-[[1118]] || [[Բալդուին II (Եդեսիոյ կոմս)|Բալդուին II]] |- |align=center| [[1104]]-[[1108]] || [[Թանկրեդ դ'Օտվիլ]] ([[Ռիչարդ դը Պրինչիպատո|Ռիչարդ Սալերնացիի]] հետ համատեղ խնամակալութիւն) |- |align=center| [[1118]]-[[1131]] || [[Ժոսլեն I (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն I]] |- |align=center| [[1131]]-[[1150]] || [[Ժոսլեն II (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն II]] |- |align=center| [[1159]]-[[1200]] ||[[Ժոսլեն III (Եդեսիոյ կոմս)|Ժոսլեն III]] (Եդեսիոյ կոմսի տիտղոսը պաշտօնապէս ստացած է [[1159 թուական]]էն)<ref>''Էրլիխման Վ.Վ..'' // Աշխարհի կառավարիչներ</ref>. |- |} == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Գրականութիւն == * [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Matfei/text3.phtml Մատթէոս Եդեսացի: Խաչակիրներու հաստատումը Եդեսիոյ մէջ] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Mychel_Syr/text3.phtml Միխաիլ Սիրիացի: Ժամանակագրութիւն] * [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Albert/text2.phtml?id=35 Ալպերդ Աախենացի: Խաչակիրներոպ հաստատումը Եդեսիոյ մէջ] {{Վիքիպահեստ|County of Edessa}} [[Ստորոգութիւն:Եդեսիոյ կոմսութիւն]] mc47g2iko4y4qs49me8xvlnn6hch3t9 0 2840 257361 246139 2026-11-06T14:07:15Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257361 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Psautier de Paris, MSS. gr. 139, fol. 1v.jpg|350px|մինի|Դաւիթը եւ իր տաւիղը, նկարչութիւն, Փարիզի Սաղմոսաց գիրք, 960, Կոստանդնուպոլիս]] '''Երաժշտութիւն''' (յունարէն՝ μουσική, ենթակայ յունարէն՝ μούσα - ''[[մուզա]]'' բառէն), [[արուեստ]]ի տեսակ, որուն գեղարուեստական նիւթը համակարգուած ձայնն է։ Երաժշտութիւնը յառաջացած է հնաքարի ընթացքին։ Երաժշտութիւնը շփման համամարդկային լեզու է: Դժուար է պատկերացնել մարդուն կեանքը առանց երաժշտութեան, քանի որ անիկա կ'արտայայտէ մարդկային ամէնէն վեհ զգացումներն ու ամէնէն նուրբ ապրումները: Անիկա կը ձեւաւորէ մարդուն ներաշխարհը, ճաշակը, կ'օգնէ` ճիշդ գնահատելու իրադարձութիւնները: Երաժշտութիւնը մարդկային հոգիին լեզուն է. անիկա կ'արտայայտէ մարդուն ամէնէն նուրբ զգացումները, կը կապէ անցեալը ներկային հետ եւ մարդը՝ իր ներաշխարհին հետ։ == Պատմութիւն == Կ'ենթադրուի, որ ժամանակակից մարդը ի յայտ եկած է [[Ափրիկէ]]ի մէջ՝ շուրջ 160,000 տարի առաջ։ Շուրջ 50.000 տարի առաջ մարդիկ բնակութիւն հաստատած են բոլոր [[Ցամաքամաս|ցամաքամասերուն]] մէջ։ Քանի որ աշխարհի բոլոր բնակիչները, որոնցմէ նաեւ՝ առաւել մեկուսացած ցեղախումբերը, ունին երաժշտութեան որոշակի տեսակներ, պատմաբանները եկած են այն եզրակացութեան, որ երաժշտութիւնը յառաջացած է [[Ափրիկէ]]ի առաջին բնակիչներուն կողմէ՝ ասկէ շուրջ 50.000 տարի առաջ եւ անկէ ետք տարածուած է աշխարհով մէկ:<ref>[https://books.google.am/books?id=vYQEakqM4I0C&printsec=frontcover Նիլս Լենարտ Ուոլին, Սթիվըն Պրաուն «Երաժշտութեան ծագումը», 2001թ ]</ref> Բանաւոր երաժշտական աւանդոյթը կ'անուանեն նախնադարեան կամ պարզունակ։ Անոր իբրեւ օրինակ կը ծառայեն ամերիկեան եւ աւստրալիական բնիկներու երաժշտութիւնը։ Երաժշտութեան նախնադարեան հանգրուանը վերջ կը գտնէ, երբ մարդիկ կը սկսին գրառել երաժշտական ստեղծագործութիւնները։ Ամէնէն հին նշանաւոր երգը, որ գրառուած է [[սեպագիր]] տախտակի մը վրայ եւ յայտնաբերուած է [[Նիպուր]]ի պեղումներու ատեն, կը վերագրուի 40.000 տարուան։ [[Ֆլէյտա]]ն՝ [[սրինգ]]ը, գիտնականներու կողմէ գրանցուած ամէնէն հին երաժշտական գործիքն է։ Երաժշտութիւնը [[արուեստ]]ի տեսակ մըն է, որուն հիմքը կը կազմեն ձայնն ու լռութիւնը։ Երաժշտութեան ընդհանուր տարրերն են՝ բարձրութիւնը, յանգը, ուժականութիւնը եւ կառուցուածքի երաժշտական յատկանիշները։ Երաժշտութեան ստեղծումը, կատարումը, նշանակութիւնը եւ նոյնիսկ սահմանումը կը փոխուին՝ [[մշակոյթ]]էն եւ ընկերային պարունակէն մեկնելով։ Երաժշտութիւնը ունի շարք մը ձեւեր՝ յանկարծաստեղծ երաժշտութենէն մինչեւ «aleatoric» ձեւեր։ Երաժշտութիւնը կը բաժնուի տեսակներու (ժանրերու) եւ ենթաժանրերու, հակառակ որ բաժնուած ճիւղերն ու անոնց միջեւ առկայ փոխյարաբերութիւնները յաճախ ճկուն են եւ երբեմն ալ կախեալ՝ անձնական մեկնաբանութիւններէ։ Երաժշտութիւնը կը համարուի կատարողական, գեղարուեստական եւ լսողական [[արուեստ]]: Կարելի է նաեւ առանձնացնել արդի երաժշտութիւնը եւ «folk» երաժշտութիւնը։ Սերտ կապ մը առկայ է երաժշտութեան եւ թուաբանութեան միջեւ։ Երաժշտութիւնը կարելի է կատարել եւ ունկնդրել։ Անիկա կրնայ թատերական գործի կամ ժապաւէնի մը մաս կազմել, կամ կրնայ ձայնագրուիլ։ [[Պատկեր:John Cage (1988).jpg|մինի|ձախից|Ճոն Քէյճ (Ամերիկացի երաժշտահան)]] Հին [[Յունաստան|յոյն]] եւ [[Հնդկաստան|հնդիկ]] փիլիսոոփաները երաժշտութիւնը կը սահմանեն իբրեւ հնչերանգներ, ուր մեղեդիները դասաւորուած են հորիզոնական ձեւով, իսկ հարմոնները՝ ուղղահայեաց ձեւով։ Այնուամենայնիւ, Ի.դարու երաժիշտ-ստեղծագործող [[Ճոն Քէյճ]] կը կարծէր, որ որեւէ հնչիւն մը կրնայ երաժշտութիւն ըլլալ։ Երաժշտագէտ [[Ժան Ժագ Նաթյէզ]] կ'ամփոփէ յարաբերական, հին տեսակէտ մը, ըսելով. «Երաժշտութեան եւ աղմուկի միջեւ եղած սահմանը միշտ մշակութային սահմանում ունի. նոյնիսկ միեւնոյն հասարակութեան մէջ այդ սահմանը միեւնոյն տեղէն չ'անցնիր»: [[Պատկեր:Jean-Jacques Nattiez au librairie Olivieri.jpg|մինի|աջից|Ժան Ժագ Նաթյէզ (Ֆրանսացի երաժշտագէտ)]] Մէկ խօսքով չկայ որեւէ միջ-մշակութային եւ միեւնոյն համընդհանուր գաղափար՝ ըստ որուն կը տրուի երաժշտութեան մասին սահմանումը: === Նախապատմական Շրջան === [[Պատկեր:Flûte paléolithique (musée national de Slovénie, Ljubljana) (9420310527).jpg|մինի|աջից|ՏԻվյէ Պապէ սրինգը, որ յայտնաբերուած է Սլովենիոյ մէջ, 1995-ին:]] Նախապատմական երաժշտութիւնը տեսականօրէն կրնայ բացատրուիլ ըստ [[Հին Քարի ժամանակաշրջան|Հին Քարի ժամանակաշրջանի]] հնագիտական կայքերէն վերցուած բացայայտումներով։ * [[Սրինգ|Ֆլէյտաները]]՝ սրինգները, յաճախ կը յայտնաբերուին փորագրուած [[ոսկոր]]ներէ, որոնց վրայ լայն անցքեր կան։ * Տիվիէ Պապէ սրինգը, որ փորագրուած քարանձաւաբնակ [[արջ]]ի ազդրոսկրէ է, մօտաւորապէս 40․000 տարեկան է։ * [[Հնդկաստան]] այն երկիրներէն է, որ ունի հին երաժշտական մշակոյթ։ * Ամէնէն հին եւ ամէնէն մեծ նախապատմական երաժշտական գործիքներու հաւաքածոն յայտնաբերուած է [[Չինաստան]]ի մէջ (Ք.Ա. 7000-6600)։ * Ամէնէն հին [[երգ]]ը, որ յայտնաբերուած է կաւէ ցուցանակներու վրայ, գրուած է մօտաւորապէս Ք.Ա. 1400-ին։ === Հին Եգիպտոս === [[Եգիպտոս|Եգիպտական]] երաժշտական գործիքներու մասին ամէնէն հին նիւթերը եւ ներկայացուցչական փաստերը նախափարաւոնական ժամանակաշրջանին կը վերագրուին, սակայն աւելի ստոյգ փաստերը հաստատուած են հին թագաւորութենէն, ուր տաւիղ, երկակի աւագասրինգ կը նուագէին։ Եգիպտական ժողովրդական երաժշտութիւնը, ներառեալ աւանդական «Սուֆի տհիրք» ծիսակատարութիւնները, հին եգիպտական երաժշտութեան ամէնէն մօտ ժամանակակից երաժշտութիւններն են։ === Ասիական մշակոյթ === Հնդկական դասական երաժշտութիւնը աշխարհի ամէնէն հին երաժշտական աւանդոյթներէն մէկն է։ «Հարապա»ի եւ «Մոհենիօ Դարօ»ի լարային եւ հարուածային գործիքներու տարբեր տեսակներ վերականգնուած են «Սըր Մորթիմըր Հիլըր»ի կատարած պեղումներուն շնորհիւ։ «Ռիգվեդա»ն կը պարունակէ ժամանակակից հնդկական երաժշտութեան տարրեր։ Հնդկական դասական երաժշտութիւնը՝ «մարկա»ն, միահնչիւն երաժշտութիւն է, եւ անոր հիմքին մէջ կայ միեւնոյն մեղեդային գիծը։ Ասիական երաժշտութեան մէջ կը ներառուին [[Արաբական Աշխարհ|արաբական]], [[Կեդրոնական Ասիա|կեդրոնական ասիական]], արեւելեան ասիական, հարաւային ասիական եւ հարաւ-արեւելեան ասիական երկիրներու երաժշտութիւնները։ === Աստուածաշնչեան յիշատակութիւններ === Երաժշտութեան եւ [[թատրոն]]ի [[գիտնական]]ները, որոնք ուսումնասիրութիւններ կ'ընեն [[Սեմական]] եւ վաղ [[Իսրայէլ|հրեայ]] - [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնէական]] պատմութեան եւ մարդաբանութեան վերաբերեալ, ընդհանուր կապեր յայտնաբերած են [[Թատերախաղ|թատերական]] եւ երաժշտական գործունէութիւններուն մէջ, եբրայեցիներու, յոյներու եւ հռոմէացիներու դասական մշակոյթներուն միջեւ։ Կատարման ընդհանուր մասը բացայայտուած է «ընկերային երեւոյթ՝ լիթանիումին մէջ»([[աղօթք]], որ կազմուած է աղաչանքներու ու պաղատանքներու շարքէն)։ === Հին Շրջան === Արեւմտեան մշակոյթները հսկայ ազդեցութիւն ունեցած են երաժշտութեան զարգացման վրայ։ Արեւմտեան մշակոյթներու երաժշտական պատմութիւնը կ'երկարի մինչեւ հին յունական ժամանակաշրջանը։ === Հին Յունաստան === [[Պատկեր:Louvre-Lens Muses sarcophagus Louvre MR880.jpg|ձախից|մինի]] Հին [[Յունաստան]]ի մէջ երաժշտութիւնը կը համարուէր ընկերային-մշակութային կեանքի կարեւոր մէկ մասը։ Երաժիշտներն ու երգիչները ականաւոր դեր կը կատարէին յունական թատրոնին մէջ։ Երկսեռ երգչախումբերը կատարումներ կ'ունենային ժամանցային, տօնական եւ հոգեւոր արարողութիւններու ատեն։ Երաժշտական գործիքներէն առկայ էին երկեղէգնեայ փողերը եւ լարային գործիքները, քնարը, [[կիթառ]]ը: Երաժշտութիւնը կրթութեան կարեւոր մաս կը կազմէր. տղաներուն կու տային երաժշտական կրթութիւն 6 տարեկանէն սկսեալ։ [[Պատկեր:Lyre playing Pan Painter MAN.jpg|200px|մինի|աջից|Երաժշտութեան ուսուցիչ եւ աշակերտ]] Յունական երաժշտական տեսութիւնը կը ներառէր յունական երաժշտական ոճեր, որոնք աստիճանաբար հիմք կը դառնան արեւմտեան կրօնական եւ դասական երաժշտութեան համար։ Հետագային [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութենէն]], Արեւելեան Եւրոպայէն եւ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութենէն]] եկած ազդեցութիւնները կը փոխեն յունական երաժշտութիւնը։ Ամէնէն հին օրինակը, որ պահպանուած է իբրեւ ամբողջական երաժշտական ստեղծագործութիւն, Սեիքիլոսի տապանագիրն է։ Անիկա ձայնանիշներ կը ներառէ աշխարհի տարբեր մասերէ։ Ինչպէս կը գրէ [[Մոսկուա|Մոսկուայի]] Աւանդական բժշկութեան եւ երաժշտութեան հիմնարկի տնօրէն, [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] Բժշկական գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս, Աւանդական բժշկութեան միջազգային միութեան նախագահ Սերգէյ Շուշարջեանը, յոյն փիլիսոփաներ [[Փիթաքորաս|Փիթակորասի]], [[Արիստոտէլ|Արիստոտէլի]] եւ [[Պղատոն|Պղատոնի]] կարծիքով, երաժշտութիւնը կը հաւասարակշռէ ամբողջ տիեզերքի համամասնութիւնն ու ներդաշնակութիւնը: Արիստոտէլ երաժշտութիւնը կը համարէ ինչպէս հիւանդութիւններու բուժման, այնպէս ալ հոգիի սրբագործման`քաթարսիսի լաւագոյն միջոց<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/287687 Մարդն ու երաժշտութիւնը]</ref>: === Միջնադար === [[Միջնադար|Միջնադարեան]] ժամանակաշրջանը կը սկսի Ռոման-կաթողիկէ եկեղեցւոյ ծէսերու երգերով։ Այդ օրերուն, Արեւմտեան երաժշտութիւնը կը դառնայ արուեստի ճիւղ՝ երաժշտական ձայնանիշներով։ Միակ Եւրոպական միջնադարեան երգացանկը, որ պահպանուած է, ռոման-կաթողիկէ եկեղեցւոյ միահնչիւն պաշտամունքային միաձայն [[երգ|երգերունն]] է։ ====== Մարդ-երաժշտութիւն յարաբերութիւնը ====== Մարդ-երաժշտութիւն յարաբերութիւնը իր մշտական արտայայտութիւնը գտած է հայ գիտնական փիլիսոփաներու գործերուն մէջ: ԺԳ. դարուն, հայ մեծագոյն մտածող [[Յովհաննէս Երզնկացի|Յովհաննէս Երզնկացին (Պլուզ)]] իր «Մեկնութիւն քերականին»  աշխատութեան մէջ կը գրէ, որ երաժշտական արուեստը իր մէջ կը միացնէ հոգեւորը եւ նիւթականը: Հետաքրքրական է այն փաստը, որ ինչպէս Յովհաննէս Երզնկացին, այնպէս ալ միջնադարեան շարք մը հայ գիտնականներ, փորձնական ճանապարհով յանգած են այն եզրակացութեան, որ երաժշտութիւնը մարդու ֆիզիքականի եւ հոգեւոր-իմացականի վրայ ունի ներգործման հսկայական  հնարաւորութիւններ: === Վերածննդեան ժամանակաշրջան === Վերածննդեան ժամանակաշրջանի երաժշտութիւնը (1400-1600) աւելի շատ կեդրոնացած էր աշխարհիկ թեմաներու վրայ։ 1450-ականներուն կը յայտնագործուի տպագիր մամուլը, եւ ատիկա կ'օգնէ երաժշտական ճիւղերու արագ տարածման։ Այսպիսով, երաժշտութիւնը կը սկսի աստիճանաբար կարեւոր դեր խաղալ առօրեայ կեանքին մէջ։ Երաժիշտները կ'աշխատէին [[Եկեղեցի|եկեղեցիներու]], դատարաններու եւ [[քաղաք]]ներու մէջ։ Եկեղեցական քառեակներուն թիւը կ'աճէր, իսկ եկեղեցին կը մնար երաժշտութեան կարեւոր հովանաւորը։ ԺԵ. դարու կէսերուն, երաժիշտները կը ստեղծագործէին բազմահնչիւն հոգեւոր երաժշտութիւն։ Այս ժամանակաշրջանի ականաւոր երաժիշտներէն էին Ճիովաննի Փիեռլուճի տը Փալեսթրինան, Թոմաս Մոռլէյը եւ Օրլանտ տը Լասուսը։ Շատ կարեւոր ստեղծագործողներ, զորս կը կոչէին «ֆրանքօ-ֆլամանտական» ստեղծագործողներ, կը սերէին [[Հոլանտա]]յէն, [[Պելճիքա|Պելճիքայէն]] եւ հիւսիսային [[Ֆրանսա]]յէն: Անոնք կարեւոր դեր կը խաղային ամբողջ [[Եւրոպա]]յի եւ յատկապէս՝ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ։ <gallery mode="packed"> Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg|Ճիովաննի Փիեռլուճի Թոմաս Մոռլէյ.jpg|Թոմաս Մոռլէյ Orlande de Lassus.jpg|Օրլանտ տը Լասուս </gallery> === Պարոք ժամանակաշրջան === [[Պարոք ժամանակաշրջան|Պարոք ժամանակաշրջանը]] կը սկսի 1600-1750 թուականներուն եւ կը տարածուի [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] ամբողջ տարածքին։ Այս ժամանակաշրջանին երաժշտութիւնը կը սկսի ընդլայնիլ։ Պարոք երաժշտութեան ժամանակաշրջանը կը սկսի, երբ կը գրուին առաջին [[օփերա]]ները եւ երբ ձայնակարգային երաժշտութիւնը կը դառնայ լայնատարած։ Գերմանական Պարոք երաժշտութեան ստեղծագործողները երաժշտութիւն կը գրէին փոքր համոյթներու համար՝ ներառեալ լարային, փողային եւ հովային գործիքներ, ինչպէս նաեւ երգչախումբեր, սրինգներ, տաւիղ եւ տաւղալար։ Այս ընթացքին քանի մը մեծ երաժշտական ձեւեր կը սահմանուին, որոնք հետագային կ'ընդլայնին։ Ուշ պարոք ոճը բազմահնչիւնային համալիր էր եւ հարուստ էր մեղեդիներով։ Պարոք ժամանակաշրջանի ստեղծագործութիւններէն էին [[Սեպաստիան Պախ]], [[Ճորճ Ֆրետերիք Հենտըլ]] եւ [[Ճորճ Ֆիլիփ Թելեման]]։ === Դասական ժամանակաշրջան === {| class="wikitable" style="text-align:right; float:left; margin-right:50px;" |- ! align=center |Մոցարտ <small>Սիմֆոնի 40 կ մոլ</small> |- | style="text-align:left; background:#d3d3d3;"| [[Պատկեր:Wolfgang Amadeus Mozart - Symphony 40 g-moll - 1. Molto allegro.ogg|100px]] |} Դասական ժամանակաշրջանի երաժշտութիւնը (1750-1830) ունի աւելի թեթեւ, մաքուր եւ զգալիօրէն աւելի պարզ կառուցուածք, եւ կը հակի ըլլալ ձայնային եւ երգեցիկ։ Այս ընթացքին ի յայտ կու գան նոր տեսակներ (ժանրեր)։ Հիմնական ոճը «հոմոֆոնիք» էր, ուր հիմնական մեղեդին եւ նուագակցութիւնը յստակօրէն կը տարբերէին։ Կարեւորութիւն կը տրուէր գործիքային երաժշտութեան։ Այս ժամանակաշրջանի երաժշտութեան հիմքին մէջ Պարոք ժամանակաշրջանի ձեւերն էին, որոնք աւելի կ'ընդլայնէին («sonata», «concerto» եւ «symphony»)։ Միւս հիմնական ձեւերն էին «Trio»-ն, լարային քառեակները, «serenade»ները եւ «divertisment»ը։ Ամէնէն կարեւոր եւ զարգացող ձեւը «sonat»ն էր։ Հակառակ անոր որ պարրոքոյի ժամանակաշրջանի ստեղծագործողները նոյնպէս կը գրէին «sonat»ներ, սակայն դասականները ամբողջովին տարբեր էին։ Դասական շրջանի գործիքային բոլոր ձեւերու հիմքը կը կազմէր «sonat»ի կառուցուածքը։ Դասական շրջանին կատարուած ամէնէն կարեւոր յեղափոխական քայլերէն մէկը հասարակական ելոյթներու կատարելագործումն էր։ Ազնուականութիւնը կարեւոր դեր կը խաղար երաժշտական կեանքի հովանաւորութեան մէջ, սակայն երաժշտահանները արդէն կրնային գոյատեւել առանց անոր վարձակալութեան։ Աճող հանրաճանաչութիւնը կը յանգի նուագախումբերու թիւերու բազմացման։ Դասական շրջանի յայտնի երաժշտահաններէն են [[Քարլ Ֆիլիփ Էմմանուէլ Պախ]], [[Քրիստոֆ Ուիլիպըլդ Կլաք]], [[Եոհան Քրիստիան Պախ]], [[Ժոզէֆ Հայտըն]], [[Ուոլֆկանկ Ամատէուս Մոցարթ]], [[Լիւտուիկ վան Պեթհովէն|Լիւտուիկ Վան Պեթհովէն]] եւ [[Ֆրանս Շուպերթ]]։ <gallery mode="packed"> CPEB by Löhr.jpg|Քարլ Ֆիլիփ Էմմանուէլ Պախ Joseph Siffred Duplessis - Christoph Willibald Gluck - Google Art Project.jpg|Քրիստոֆ Ուիլիպըլդ Կլաք Johann Christian Bach by Thomas Gainsborough.jpg|Եոհան Քրիստիան Պախ Joseph Haydn.jpg|Ճոզըֆ Հայտըն Croce-Mozart-Detail.jpg|Ուոլֆկանգ Ամատէոս Մոցարտ Beethoven.jpg |Լիւտվիկ Վան Պեթհովըն Franz Schubert by Wilhelm August Rieder 1875.jpg |Ֆրանզ Շիւպըրթ </gallery> === Ռոմանթիզմ (Վիպապաշտութիւն) === {| class="wikitable" style="text-align:right; float:left; margin-right:50px;" |- ! align=center |Վակներ<small>[[Die Walküre]]</small> |- | style="text-align:left; background:silver;"|[[Պատկեր:Wagner - die walkure fantasie.ogg|100px]] |}Վիպապաշտ երաժշտութիւնը (1810-1900) դասական շրջանի խիստ ոճերը եւ ձեւերը կը վերափոխէր աւելի կրքոտ եւ արտայայտիչ կտորներու։ Անիկա կը փորձէր ծաւալել յուզական արտայայտութիւնը եւ ուժգնութիւնը՝ նկարագրելու խոր ճշմարտութիւնը կամ մարդկային զգացումներ։ Այս շրջանին ստեղծագործութիւններուն գերիշխող նիւթը վիպապաշտ (ռոմանթիք) սէրն էր։ Որոշ դէպքերու մէջ դասական շրջանի ձեւական կառուցուածքները պահպանուած են, սակայն որոշ առկայ ժանրերու, ձեւերու եւ գործառոյթներու մէջ ձեւափոխուած են։ Ինչպէս նաեւ ստեղծուած են նոր ձեւեր։ Օփերան եւ [[Թատերապար|թատերապարը]] կը շարունակէին զարգանալ։ 1800-ին երաժշտութիւնը կը զարգանայ Լիւտուիկ Վան Պեթհովէնի եւ Ֆրանս Շուպերթի կողմէ՝ ներկայացնելով աւելի զգալի փոփոխութիւններ, արտայայտչական ոճով։ Պեթհովէնի պարոքային մոթիֆները կու գան փոխարինելու մեղեդիին՝ իբրեւ կարեւոր ստեղծագործական միաւոր։ Աւելի ուշ վիպապաշտ (ռոմանթիք) շրջանի երաժշտահաններ, որոնցմէ են [[Պյոտր Իլիչ]] [[Չայքովսքի]], [[Անթոնին Տվորժաք]] եւ [[Կուսթաւ Մահլեր]] կը կիրառեն աւելի մշակուած միաձայնութիւններ եւ աւելի մեծ անհամապատասխանութիւն՝ զգալի փոփոխութիւններ լարուածութիւն ստեղծելու համար։ Անոնք կը ստեղծեն յաճախ բաւական երկար երաժշտական գործեր։ Վիպապաշտ շրջանը իր գագաթնակէտին կը հասնի։ <gallery mode="packed"> Պատկեր:Tchaikovsky by Reutlinger.jpg|Պյոտր Իլիչ Չայքովսքի Պատկեր:Dvorak.jpg|[[Անթոնին Տվորժաք]] Պատկեր:Photo of Gustav Mahler by Moritz Nähr 01.jpg|Կուստաւ Մահլեր </gallery> === Ի.-ԻԱ. դարերու երաժշտութիւն === Ի. դարուն երաժշտութեան ունկնդիրներու շրջանակը կ'ընդլայնի, քանի որ [[ռատիո|ձայնասփիւռը]] շատ կը տարածուի, իսկ ձայնարկիչները կ'օգտագործուին երաժշտութիւն նուագելու եւ տարածելու նպատակով։ Արդ, երաժշտութեան հանդէպ ցուցաբերուած ուշադրութիւնը կը բացատրուի նոր ռիթմերու, ոճերու եւ ձայներու հետազօտութեամբ։ Ի. դարու երաժշտութեան ականաւոր գործիչներէն են [[Իկոր Ստրաւինսկի]], [[Առնոլտ Շոյնպերկ]] եւ [[Ճոն Քեյճ|Ճոն Քէյճ]]: Ձայնագրման գիւտը եւ երաժշտութեան խմբագրման հնարաւորութիւնը դասական երաժշտութեան նոր ենթասեռերու բազմացման առիթ կը դառնան։ Ի յայտ կու գայ «Ժազ»ային երաժշտութիւնը, որ Ի. դարու կարեւոր երաժշտական ճիւղերէն մէկը կը դառնայ, իսկ Ի. դարու երկրորդ կէսին կը զարգանայ «ռոք» երաժշտութիւնը։ «Ժազ»-ը ամերիկեան երաժշտական ձեւ է, որ կը ձեւաւորուի Ի. դարու սկիզբը ափրիկեան-ամերիկեան համայնքներուն մէջ՝ ափրիկեան եւ եւրոպական աւանդական երաժշտութիւններու միախառնումէն՝ Հարաւային Միացեալ Նահանգներուն մէջ։ Իր զարգացման սկիզբի շրջանէն մինչեւ օրս «Ժազ»ը ներառած է Ի.- ԻԱ. դարերու ամերիկեան նշանաւոր երաժշտութենէն տարրեր։ «Ժազ»ը ի սկզբանէ սնած է շարք մը ենթաժանրեր՝ [[Տիքսիլանտ ճազ|Նոր Օռլէանի Տիքսիլանտէն]] (1910-ականներ) մինչեւ 1970-ականներն ու 1980-ականներու «jazz rock fusion»-ը։ «Ռոք» երաժշտութիւնը նշանաւոր երաժշտութեան սեռ է, որ ձեւաւորուած է 1960-ականներուն ՝ 50-ականներու «rock and roll», «rockabilly», «blues» եւ «kantri» երաժշտութիւններէն։ «Ռոք»ային ձայնը յաճախ կը կապուի ելեկտրական կիթառի կամ լսողական («աքուսթիք») կիթառի հետ։ Հոս կ'օգտագործուին ուժեղ «ենթապիթ»եր՝ ելեկտրական «պաս կիթառ»ի ռիթմիք բաժինով եւ ստեղնաշարային գործիքներով (երգեհոն, [[դաշնամուր]] կամ համակարգիչներ)։ 1960-ականներու եւ 70-ականներու սկիզբը ռոք տեսակը կը ճիւղաւորուի տարբեր ենթաբաժիններու՝ «blues rock»-էն եւ «jazz rock fusion»-էն մինչեւ «progressive rock» եւ «rock»-ի փորձառական սեռերու տարբեր տեսակներու։ == Կատարում == Կատարումը երաժշտութեան ֆիզիքական արտայայտումն է։ Կատարումը կրնայ ըլլալ կամ արդէն փորձուած կամ յանկարծակի։ Յանկարծաբանութիւնը երաժշտական գաղափար է, որ կը ստեղծուի առանց կանխամտածուածութեան, իսկ փորձուած գործը գաղափարի աշխուժ կրկնութիւնն է, մինչեւ կապի մը հասնիլը։ Երաժիշտները յաճախ յանկարծաբանութիւններ կ'ընեն արդէն փորձուած գաղափարին՝ իւրօրինակ կատարում ստանալու համար։ Շատ մշակոյթներ կատարման եւ մենակատարման յստակ աւանդական ձեւեր ունին, օրինակ հնդկական դասական երաժշտութիւնը կամ արեւմտեան երաժշտութեան աւանդոյթները։ Այլ մշակոյթներ, ինչպիսիք են ՝ [[Պալի|Պալին]], ունի խմբակային կատարումներու խիստ աւանդական ձեւեր։ [[Պատկեր:Green Day (4041386600).jpg|225px|մինի|«Կրին Տէյ»ի «Ռոք» երաժշտութեան կատարում]] === Ունկնդրելու աւանդոյթ === Երաժշտութեան բազմաթիւ տեսակներ, ինչպէս՝ աւանդական «blues»-ը եւ «folk» երաժշտութիւնը կը պահպանուէին կատարողներու յիշողութիւններուն մէջ, իսկ երգերը կը կատարուէին բանաւոր կերպով կամ լսողութեամբ։ Եթէ երաժշտութեան հեղինակը յայտնի չ'ըլլար, ապա անիկա կը համարուէր աւանդական երաժշտութիւն։ Մշակութային պատմութիւնը երգի միջոցով փոխանցուած է սերունդէ սերունդ։ == Երաժշտական տեսութիւն == Երաժշտութեան տեսական կողմերը կ'ուսումնասիրէ [[Երաժշտագիտութիւն|երաժշտագիտութիւնը]]: Երաժշտական տեսութիւնը կը պատասխանէ այն հարցին, թէ ինչ կանոններու կ'ենթարկուի երաժշտութիւնը, ինչ է անոր հիմքին մէջ եւ ինչ պէտք է սորվիլ, որպէսզի ոչ միայն մշակուած կատարուի երաժշտութիւնը, այլեւ՝ հասկնալի ըլլայ։ Երաժշտութեան վերլուծութեան ընթացքին կ'առանձնանան հետեւեալ հիմնական տարրերը՝ [[մեղեդի]], [[Ներդաշնակագիտութիւն]] եւ կառուցուածք։ Կիրառական տեսութիւնը, հիմնուելով ուսումնասիրութիւններու վրայ, կը նպատակադրէ ստեղծել եւ կատարելագործել երաժշտութեան ուսուցման ձեւերը, որոնք թոյլ կու տան տիրապետելու [[կատարողական արուեստ]]ին, մարզելու երաժշտութեան ընկալումը։ Հիմնական հմտութիւնները կը համարուին «սոլֆեժիոն»՝ երաժշտութեան ընթերցումը թուղթէն, [[նոտա|ձայնանիշ]]ներու գրառումը լսողութեամբ, լսողութեամբ վերլուծութիւնը եւ այլն, նուագախումբի համար գործիքաւորումը, յանկարծաբանութեան արուեստը եւ ստեղծագործումի սկզբնաւորումը։ === Երաժշտական հնչիւն === Երաժշտութիւնը կը կազմուի երաժշտական հնչիւններէ։ Անոնք ունին յստակ բարձրութիւն (հիմնական թոնի բարձրութիւնը sub- contra octave-ի «Տօ» [[նոտա|ձայնանիշէն]] մինչեւ հինգերորդ ութնակի (octave) «Ռէ» ձայնանիշը՝ 16-էն 4000-4500 Հց)։ Երաժշտական հնչիւնը որոշակի երկարութիւն ունի։ Անոր ֆիզիքական իւրայատկութիւնն այն է, որ ձայնային ճնշումը կը գոյանայ ժամանակի պարբերական գործընթացով։ Երաժշտական հնչիւնները կը խմբաւորուին երաժշտական համակարգի մը մէջ։ Երաժշտութեան կառուցման հիմքը ձայնասանդխակն է։ Ուժեղ երանգները կ'ենթարկուին բարձրութիւններու աստիճանին։ Լայնօրէն տարածուած աստիճանին մէջ մօտիկ հնչիւնները 1:2 յարաբերակցութեան մէջ են (ութնակները կը վերաբերին քառորդներուն, քառորդները՝ կէսերուն եւ այլն)։ == Երաժշտական Արտադրութիւն == Երաժշտութիւնը կը ստեղծուի եւ կը կատարուի մեկնելով շարք մը նպատակներէ՝ գեղարուեստական հաճոյքէ, կրօնական կամ արարողական նպատակներէ մինչեւ ժամանցային արտադրանքէ՝ տուեալ շուկայի մը համար։ Սիրողական երաժիշտները կը ստեղծեն եւ կը կատարեն երաժշտութիւնը իրենց հաճոյքին համար եւ որեւէ օգուտ չունին երաժշտութեան։ Մասնագիտացած երաժիշտները կը վարձատրեն շարք մը կառոյցներ եւ կազմակերպութիւններ՝ ներառեալ [[զինուած ուժեր]]ը, [[եկեղեցի]]ները, երաժշտական դպրոցները եւ այլն։ Մասնագիտացած երաժիշտները երբեմն կ'աշխատին անհատական՝ պայմանագիրեր եւ համաձայնագիրեր կնքելով։ Երբեմն կապեր կը հաստատուին սիրողական եւ մասնագիտացած երաժիշտներու միջեւ։ Սկսնակ սիրողական երաժիշտները դասընթացքներու կը հետեւին մասնագէտներու քով։ Որոշ դէպքերու մէջ անոնք կրնան ձեռք բերել մասնագիտական կատարողականութիւն եւ կատարել մասնագիտացուած կերպով։ Տարբերութիւն կայ ձայնագրուած եւ ուղիղ կատարուող երաժշտութեան միջեւ, սակայն երբեմն ուղիղ կատարման համերգներու ատեն եւս կը հնչեցնեն ձայնագրուած տարբերակներ։ === Երկաշարադրում === [[Երկաշարադրում]]ը երգի ստեղծագործումն ու ձայնագրումն է։ Բազմաթիւ մշակոյթներուն մէջ կը կիրարկուի երաժշտական նիւթը նախօրօք պատկերացնելէն ետք ստեղծագործութիւնը մատուցելու գաղափարը։ Եթէ նոյնիսկ երկաշարադրումը ձայնանիշներով շատ յստակ գրուած է, ստեղծագործողը դեռ որոշ որոշումներ պէտք է ընդունի անոր վերաբերեալ։ Երաժշտութեան կատարման ձեւը կախեալ է կատարողէն. անիկա կրնայ փոխուիլ եւ կախեալ է, թէ ո՛վ կը կատարէ եւ ինչպէ՛ս կ'ընէ այդ մէկը։ Երաժշտական որոշ ճիղերու մէջ, ինչպէս «Jazz»ի կամ «Blues»ի մէջ, կատարողական ազատութիւն կը տրուի կատարողին։ Յանկարծաբանուած գործը յաճախ կ'ունենայ ոճական կամ տեսակի (ժանրային) կարգեր։ Երկաշարադրում ըսելով միշտ չենք հասկնար ձայնանիշներու կիրարկում կամ անհատի մը բացառիկ երաժշտահան ըլլալը։ Երաժշտութիւնը կրնայ նկարագրուիլ նաեւ որպէս երաժշտական ձայներ ստեղծելու գործընթաց մը։ Նմանատիպ օրինակ է համակարգչային ծրագիրը, որ կ'ընտրէ ձայները։ Հազուագիւտ տարրեր պարունակող երաժշտութիւնը կը կոչուի «Aleatoric» եւ յաճախ կը կապուի Ճոն Քէյճ, Մորթըն Ֆելտման կամ Լիւթոսլաւսքի անուններուն հետ։ <gallery mode="packed"> Persconferentie componist Morton Feldman in concertgebouw Amsterdam in verband m, Bestanddeelnr 928-6142.jpg|Մորթըն Ֆելտման Lutoslawski3.jpg|Ուիթոլտ Լիւթոսլավսքի </gallery> === Նշանագրում === Նշանագրութիւնը նշաններով երաժշտութեան ձայնանիշներու եւ յանգերու թուղթի վրայ գրուած տարբերակն է։ Երաժշտութիւնը թուղթին վրայ գրուելէն ետք կը նշանագրուին երաժշտութեան յանգերն ու ձայնային բարձրութիւնները՝ ներառելով նաեւ [[երգ]]ը կատարելու ցուցմունքներ։ Նշանագրումը ճիշդ կարդալու ուսումնասիրութիւնը կը ներառէ երաժշտական տեսութիւն, ներդաշնակութիւն (հարմոնիա), կատարողական փորձի ուսումնասիրութիւն եւ որոշ դէպքերու մէջ ալ կատարողականութեան պատմական ձեւերու հասկացողութիւն։ Արեւմտեան երաժշտութեան գրաւոր նշումներու ամենէն ընդունուած տարբերակներն են նշանները։ Նշանաւոր երաժշտութեան, «Jazz»ի եւ «Blues»ի մէջ հիմնաչափ երաժշտական նշանագրումը կը կատարուի թուղթի վրայ, որ ունի լարանման տողեր, եւ որու վրայ կը նշանագրեն մեղեդին, accord-ները, երգի բառերը եւ երաժշտութեան կառուցուածքը. նշանաւոր երաժշտութեան եւ «Jazz»ի մէջ նոյնպէս կը կիրարկուին նշաններ եւ հատուածներ։ === Յանկարծաբանութիւն === Երաժշտական [[յանկարծաբանութիւն]]ը ինքնամատոյց երաժշտութեան ստեղծումն է։ Յանկարծաբանութիւնը երբեմն կը համարուի կատարողներու կողմէն երաժշտութեան ակնթարթային յօրինում, ուր հնարները կը կիրարկուին առանց նախօրօք պատրաստուելու կամ արդէն փորձելէն ետք։ Պարոք եւ դասական ժամանակաշրջաններուն արեւմտեան մշակոյթին մէջ երաժշտութեան յանկարծաբանութիւնը կը համարուէր կարեւոր հմտութիւն։ Սակայն Ի.- ԻԱ դարերուն անիկա աւելի նուազ դեր կը սկսի խաղալ արեւմտեան արդի երաժշտութեան մէջ։ Իսկ հնդկական դասական երաժշտութեան մէջ յանկարծաբանութիւնը հիմնական բաղադրիչն է եւ իւրաքանչիւր կատարման էական չափանիշը։ === Տեսութիւն === Երաժշտութեան տեսութիւնը կ'ընդգրկէ երաժշտութեան բնոյթն ու մեքենականութիւնը։ Անիկա յաճախ կը բացայայտէ այն օրինակները, որոնք կ'իշխեն երաժշտահանի մը ձեւերուն վրայ, եւ կ'ուսումնասիրէ երաժշտութեան լեզուն եւ նշանագրումը։ Մեծ իմաստով, երաժշտութեան տեսութիւնը կը վերլուծէ երաժշտութեան յարաչափերը եւ տարրերը՝ յանգ, ներդաշնակութիւն, մեղեդի, կառուցուածք եւ ձեւ։ Երաժշտական տեսութիւնը կրնայ ընդգրկել երաժշտութեան վերաբերեալ պնդումներ, կարծիքներ եւ գաղափարներ։ === Երաժշտութիւնը՝ բուժման միջոց === Երաժշտութիւնը իբրեւ բուժման միջոց կու գայ հարիւրամեակներու խորքէն՝ հին եւ չինական բժշկութենէն սկսեալ: * Ինչպէս կը վկայէ [[Հին Կտակարան|Հին Կտակարանը]] «Երբ չար ոգին կ'իջնէր Սաւուղի վրայ, Դաւիթ կ'առնէր քնարը եւ կը նուագէր իր ձեռքով, կը հանգստացնէր Սաւուղը: Սաւուղ կը հանգստանար, եւ չար ոգին անկէ կը հեռանար»: * Պատահական չէ, որ հին յոյներու արուեստները հովանաւորող [[Ափոլոն|Ափոլոնասի]] որդին`[[Ասկլեպիոս|Ասքլիփիոս]], կը հովանաւորէր բժշկութիւնը, իսկ հին հռոմէացիներու աստուածուհի Միներուան հաւասարապէս կը հովանաւորէր ե՛ւ երաժիշտները եւ բժիշկները: * ԺԲ. դարու նշանաւոր բժշկապետ [[Մխիթար Հերացի|Մխիթար Հերացին]] կը գրէ. «Զուարճացո՛ւր հիւանդը խաղերով եւ կատակներով, ամէն ձեւով ուրախութիւն պատճառէ՛ անոր: Թող հնարաւորին չափ շատ լսէ [[Գուսան|գուսաններուն]], լարերու ձայնը եւ դուրեկան մեղեդիներ»: * Կ'ըսուի, թէ եկեղեցւոյ զանգերը հեշտութեամբ կը քշեն դիւային ուժերը եւ խորհրդաւոր կապ կը ստեղծեն սրբազան ուժերու ու մարդկային հոգիներու միջեւ: Յենելով երաժշտութեան միջոցով հիւանդութիւններու բուժման աւանդական մեթոտներու վրայ, ներկայիս բժշկագիտութեան մէջ իր ուրոյն տեղը գտած է երաժշտադարմանումը, որ հոգեդարմանական միջոց է` պայմանաւորուած  երաժշտութեան բուժիչ ներգործութեամբ մարդու հոգեբանական վիճակին վրայ: * Երաժշտական դարմանումի գիտականօրէն հիմնաւորուած առաջին ուսումնական ծրագիրները իրականացած են Լոնտոնի մէջ, 1961-ին, իսկ տասնհինգ տարի ետք հոն հիմնադրուած է երաժշտական դարմանումի մեծ կեդրոն: Գերմանացի երաժշտադարմանումի իրենց նոյնատիպ աշխատանքները կը սկսին 1978-ին`Աախենի երաժշտական քոլէճին մէջ: Աւելի ուշ` մեկնելով գրանցուած հիանալի արդիւնքներէն, համալսարանի բժշկական բաժանմունքին մէջ հիմնադրուած է երաժշտական դարմանումի հիմնարկ: Հետագային Եւրոպայի շարք մը այլ երկիրներու մէջ կ'իրականացուին երաժշտական դարմանումի ուսումնական նմանատիպ ծրագիրներ, որոնք բաւական յաջող կը կիրարկուին այսօր: * Երաժշտական դարմանումի կիրարկումը մեծ տարածում գտած է նաեւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներուն]] մէջ, [[Աւստրալիա]], [[Ճափոն]], [[Նոր Զելանտա]], [[Հարաւային Ամերիկա]] եւ շարք մը այլ երկիրներ: * Հայրենական եւ արտասահմանեան երաժշտադարմանողներու կողմէ կատարուած են բազմապիսի  հետազօտութիւններ, որոնք կը փաստեն, որ երաժշտութիւնը կրնայ ազդել մեր էութեան վրայ, ինչպէս դրական, կենարար, ոգեւորող եւ վեհացնող, այնպէս ալ` բացասական, մարդու հոգեվիճակը  քայքայող եւ նոյնիսկ` մահուան հասցնող: Ապացուցուած է երաժշտութեան բարերար ազդեցութիւնը ''նէյրոէնդոկրին'' համակարգի գործառոյթներու վրայ, եւ յատկապէս արեան մէջ գտնուող` յուզական բոլոր հակազդեցութիւնները կարգաւորող հորմոններու վրայ: Երաժշտութեան նկատմամբ եղած վերաբերմունքով կը բնորոշուի նաեւ մարդու ներքին բարոյական արժեհամակարգը: * Հիւանդ մարդիկ դասական երաժշտութիւն լսելով, սովորականէն շատ աւելի արագ կ'ապաքինին: Ընդհանուր առմամբ կարելի է ըսել, որ դասական երաժշտութիւնը խիստ դրական ներգործութիւն կ'ունենայ մարդկային օրկանիզմի կենսագործունէութեան վրայ` բարելաւելով [[Ուղեղ|ուղեղի]] աշխատանքը, նպաստելով նիւթափոխանակութեան, զարգացնելով [[Յիշողութիւն|յիշողութիւնը]], կարգաւորելով [[Սիրտ|սրտանօթային համակարգի]] աշխատանքը, ազատելով [[Գլխացաւ|գլխացաւէ]] եւ այլն: Ապացուցուած է, որ [[Ուոլֆկանկ Ամատէուս Մոցարթ|Մոցարթի]] երաժշտութիւնը կ'արագացնէ տեղեկատուութեան իւրացումն ու մշակումը, էականօրէն կ'աշխուժացնէ ուղեղի աշխատանքը: [[Լուտուիկ Վան Պեթհովըն|Պեթհովընի]], [[Ֆրանց Լիսթ|Լիսթի]] եւ [[Էտուըրտ Կրիկ|Կրիկի]] ստեղծագործութիւնները դիւրութեամբ կը բուժեն գլխացաւերը, կը կարգաւորեն [[Շնչառութիւն|շնչառական համակարգը]], կ'արագացնեն նիւթափոխանակութիւնը: [[Անթոնիօ Վիվալտի|Վիվալտիի]], [[Արքանճելօ Քորելլի|Քորելլիի]] գործերը կը կարգաւորեն [[Արեան Շրջանառութիւն|արեան շրջանառութիւնը]], կը նպաստեն սիրտի կշռուաթաւոր  աշխատանքին, կը պարգեւեն երջանկութեան զգացողութիւն` դուրս բերելով ընկճուածութեան վիճակներէն: * Մարդու ֆիզիքական եւ հոգեկան վիճակներուն վրայ, բացի դասական երաժշտութենէն, խիստ դրական ազդեցութիւն ունի նաեւ ազգային զուլալ աղբիւրներէն եկող ժողովրդական երաժշտութիւնը, որ իր մէջ կ'ամբողջացնէ ազգային, ժառանգական, ցեղային եւ այլ  յատկանիշներ: == Փիլիսոփայութիւն եւ գեղագիտութիւն == Երաժշտութեան [[փիլիսոփայութիւն]]ը երաժշտութեան հետ կապուած հիմնական հարցերու ուսումնասիրութիւնն է։ Երաժշտութեան փիլիսոփայական ուսումնասիրութիւնը շատ կապեր ունի վերացականութեան եւ գեղագիտութեան մէջ առկայ փիլիսոփայական հարցերու հետ։ Երաժշտութեան փիլիսոփայութեան մէջ առկայ որոշ հիմնական հարցերէն են՝ * Ո՞րն է երաժշտութեան սահմանումը։ * Ի՞նչ կապ կայ երաժշտութեան եւ միտքի միջեւ։ * Ի՞նչ կը բացայայտէ երաժշտութեան պատմութիւնը աշխարհի մասին։ * Ի՞նչ կապ կայ երաժշտութեան եւ զգացումներու միջեւ։ Ըստ աւանդոյթի, երաժշտութեան գեղագիտութիւնը կ'ուսումնասիրէ յանգային եւ ներդաշնակութեան կառուցուածքներու թուաբանական եւ տիեզերաբանական մեծութիւնը։ Ժը. դարուն ուշադրութիւն կը սկսին դարձնել երաժշտութիւնը լսելու փորձին վրայ՝ այսպիսով անդրադառնալով երաժշտութեան գեղեցկութեան եւ մարդկային հաճոյքի վերաբերեալ հարցերուն։ [[20-րդ դար|Ի. դարուն]] կարեւոր ներդրումներ կ'ըլլան Փիթըր Գիվիի, Ճերըլտ Լեւինսընի, Ռոճըր Սքրութընի եւ Սթեֆան Տէյվիսի կողմէ։ Սակայն մեծ թիւով երաժիշտներ, քննադատներ իրենց ներդրումը նոյնպէս ունեցած են երաժշտութեան գեղագիտութեան վերաբերեալ։ Տեսութիւններ կան, որ երաժշտութիւնը կ'ազդէ մեր զգացումներուն, իմաստութեան եւ հոգեբանութեան վրայ։ Փիլիսոփայ [[Պղատոն]] կ'առաջարկէ այն տարբերակը, որ երաժշտութիւնը ուղղակիօրէն կ'ազդէ հոգիին վրայ։ Երաժշտութեան գեղագիտութեան մէջ երկաշարադրական կառուցուածքի հսկայ կարեւորութիւնը ընդգծելու միտում մը կայ։ Երաժշտութեան գեղագիտութեան հետ կապուած այլ հարցերէն են՝ քնարականութիւն, ներդաշնակութիւն, զգացում, ժամանակի ուժականութիւն, ձայնադարձութիւն եւ այլն։ === Երաժշտական ճանաչողութիւն === Երաժշտական ճանաչողութեան ոլորտը իր մէջ կ'ընդգրկէ երաժշտութեան տարբեր տարրերու ուսումնասիրութիւն։ Բացի երաժշտութիւն վերլուծելու, ստեղծելու եւ կատարելու պարզ փորձերէն, անիկա կ'ուսումնասիրէ այն գործընթացները, որոնց հիմքին մէջ կ'իյնան այս փորձերը։ Այս ուսումնասիրութիւնները նաեւ կը փորձեն բացայայտել անհամատեղելի մշակոյթներու երաժշտական աւանդոյթներու միջեւ եղած ընդհանրութիւններն ու հնարաւոր ճանաչողական «սահմանափակումները»: Խուլերը կրնան զգալ երաժշտութիւնը իրենց մարմինին մէջ տեղի ունեցող տատանումներու միջոցով, որուն կարելի է հասնիլ այն պարագային, երբ անհատը իր ձեռքին մէջ կը պահէ հնչեղ, սնամէջ առարկայ մը։ Ամէնէն յայտնի խուլ երաժիշտը Լիւտվիկ Վան Պեթհովընն է, որ ստեղծած է շատ յայտնի գործեր։ Աւելի ժամանակակից օրինակներէն է Էվելին Կլենին եւ Քրիս Պախը։ Ուսումնասիրութիւնները, որոնք կը տարուին երաժշտական ճանաչողութեան ոլորտին մէջ, կը փորձեն բացայայտել երաժշտութիւն լսելու հետ կապուած բարդ մտաւոր գործընթացները։ == Միջոց եւ արհեստագիտութիւն == Երաժշտութիւնը կրնանք ունկնդրել շարք մը միջոցներով։ Ամէնէն աւանդական տարբերակը ուղիղ ունկնդրելն է։ Ուղիղ կատարումով երաժշտութիւնը կրնայ հաղորդուիլ [[ռատիո|ձայնասփիւռով]], հեռատեսիլով կամ համացանցի միջոցով։ Որոշ երաժշտական ոճեր երաժշտութիւնը կը ստեղծեն կատարելու համար, իսկ ոմանք ալ ձայնագրելու։ Երբ Ի. դարու սկիզբը Երեւան կու գան ձայնաւոր ֆիլմերը, որոնք իրենց հետ կը բերեն նախապէս ձայնագրուած երգեր, շարք մը ֆիլմի սրահներու նուագախումբերու երաժիշտներ կը մնան շուքի տակ։ [[Օրենսդրութիւն|Օրէնսդրութիւն]]ը կը փորձէ օգնել կատարողներուն, երաժշտահաններուն եւ արտադրողներուն։ Բազմաթիւ մշակոյթներու մէջ չնչին տարբերութիւն կայ երաժշտութիւն կատարելու եւ լսելու միջեւ, քանի որ փաստօրէն իւրաքանչիւրը ներգրաւուած է երաժշտական որեւէ գործընթացի մը մէջ։ == Կրթութիւն == === Երաժշտութիւնը՝ մանուկներու պարագային === [[Պատկեր:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Song of the Angels (1881).jpg|մինի|Ուիլիըմ Ատոլֆ Պուկորօ (1825-1905) - «Հրեշտակներուն երգը»(1881)]] [[Հիւսիսային Ամերիկա|Հիւսիսային Ամերիկայի]] եւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] մէջ սովորական բան է նախադպրոցական երաժշտական կրթութիւնը մինչեւ յետդպրոցական ժամանակաշրջան։ Երաժշտութիւնը կը սորվեցնէ այնպիսի հմտութիւններ, ինչպէս են կեդրոնացումը, հաշուելը, լսելը եւ համագործակցութիւնը, ինչպէս նաեւ կը նպաստէ լեզուներու, տեղեկութիւն եւ գիտելիք յիշելու կարողութիւններուն։ Տարրական դասարաններուն մէջ երեխաներուն կը սորվեցնեն երաժշտական գործիքներ նուագել, երգել փոքրիկ երգչախումբերու մէջ եւ սորվիլ արեւմտեան արդ երաժշտութեան մասին։ Միջնակարգ դպրոցի մէջ աշակերտները հնարաւորութիւն կ'ունենան երաժշտական խումբի մը մէջ հանդէս գալու, իսկ որոշ դպրոցներու մէջ ալ երաժշտութեան դասընթացքներ կրնան կազմակերպուիլ։ Աշակերտներ նաեւ յատուկ երաժշտական դասընթացքներու կը հետեւին։ Անգլիացի գիտնականները պարզած են, որ երկու տարեկան փոքրիկները երաժշտութեան նուագակցութեան ներքոյ աւելի արագ ընթացքով  կրնան յիշել նոր բառեր եւ առանձին  արտայայտութիւններ, եւ եկած են այն  եզրակացութեան, որ փոքրիկներու պարբերաբար  երաժշտութեան պարապմունքները` շաբաթը  մէկ կամ երկու անգամ, կ՛օգնեն հարստացնելու անոնց  բառապաշարը: Նաեւ կը զարգացնեն թուաբանական հմտութիւնները, լսելու կարողութիւնը եւ տեղեկութիւններու իւրացումը: Փոքրիկներու խօսակցական կարողութիւններու  զարգացման նպատակով իրականացուած են  փորձարկումներ: Գործածելով  երաժշտական նուագարաններ, ունկնդրելով   երաժշտական  տարբեր ստեղծագործութիւններ  եւ  երգեր` փոքրիկները կը սկսին ճանչնալ իրենց մայրենի լեզուն եւ աւելի մօտէն ու դիւրին հաղորդակցիլ իրարու հետ: Երաժշտութիւնը շփման այն ձեւերէն է, որ խթան կը հանդիսանայ երեխային  հաղորդակցութիւն եւ փոխյարաբերութիւն  ստեղծելու իր անձին եւ այլ երեխաներու հետ<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/528849 Երաժշտութիւնը մանուկներու պարագային]</ref>: === Ակադեմիա === [[Համալսարան]]ի մէջ, ուսանողները (յատկապէս արուեստաբանական կամ մարդաբանական բաժանմունքներ) կրնան ունենալ երաժշտական դասընթացքներ, որոնք սովորաբար երաժշտութեան պատմութեան վերաբերեալ դասընթացքներ կ'ըլլան։ Երաժշտագիտութիւնը կը զբաղի երաժշտութեան ուսումնասիրութեամբ։ Հին սահմանումներուն մէջ առկայ են երեք ենթակարգեր՝ համակարգուած երաժշտագիտութիւն, պատմական երաժշտագիտութիւն եւ համեմատական երաժշտագիտութիւն կամ ազգային երաժշտագիտութիւն: Արդի ժամանակաշրջանին մէջ կարելի է բաժնել երաժշտութեան տեսութիւն, երաժշտութեան պատմութիւն եւ ազգային երաժշտագիտութիւն։ Ոչ արեւմտեան մշակութային երաժշտութեան ուսումնասիրութիւնն ու երաժշտութեան ուսումնասիրութիւնը կը կոչուին «էթնոերաժշտագիտութիւն»։ Ուսանողները կրնան շարունակել երաժշտագիտութեան, «էթնոերաժշտագիտութեան», երաժշտութեան պատմութեան եւ երաժշտութեան տեսութեան ուսումնասիրութիւնները՝ ստանալով տարբեր աստիճաններ (B.Mus, B.A. եւ այլն)։ Աւարտական աստիճաններէն են երաժշտութեան մագիստրոսի, արուեստի մագիստրոսի, փիլիսոփայութիւններու դոկտորի (PhD) եւ երաժշտական արուեստի դոկտորի (DMA) աստիճանները։ === Երաժշտութեան միջազգային օր կամ Երաժշտութեան տօն === Երաժշտութեան միջազգային օրը կը նշուի 1 Հոկտեմբին։ Անիկա [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի կից Միջազգային երաժշտական ​​խորհուրդին նախաձեռնութիւնն է<ref>{{Cite web|url=https://iravunk.com/?p=11712&l=am/|title=Այսօր Երաժշտութեան միջազգային օրն է|website=iravunk.com|language=hy|access-date=1 Հոկտեմբեր 2025}}</ref>, որ առաջին անգամ նշուած է 1975-ին՝ 1973-ին ընդունուած բանաձեւի մը համաձայն՝<ref>{{Cite web|url=https://www.pearsoncanadaschool.com/special-days-calendar/international-music-day.html|title=International Music Day|website=www.pearsoncanadaschool.com|language=en|access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 1}}</ref> երաժշտութեան բազմազան դրսեւորումները եւ համաշխարհային նշանակութիւնը նշելու համար: Այս օրը յարգանքի տուրք կը մատուցուի երաժիշտներուն եւ երաժշտական տարբեր ոճերուն, որոնք կը վայելեն եւ կը կիսեն տարբեր ծագում ունեցող մարդիկ՝ զանոնք միաւորելով ընդհանուր զգացումի միջոցով:<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.imc-cim.org/index.php?option=com_content&view=article&id=191&Itemid=207|title=International Music Day|website=International Music Council|language=en-gb|access-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 1}}</ref><ref name=":1">Guy Huot, "International Music Day: A Just Cause for Celebration." ''The World of Music'', Vol. 27, No. 2, Korea (1985), pp. 96-99</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.uruguayeduca.edu.uy/Userfiles/P0001/File/1%C2%BA%20DE%20OCTUBRE%20D%C3%8DA%20INTERNACIONAL%20DE%20LA%20%20M%C3%9ASICA.pdf|title=1º de octubre: Día Internacional de la Música|last=Portal Uruguay Educa|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021054435/http://www.uruguayeduca.edu.uy/Userfiles/P0001/File/1%C2%BA%20DE%20OCTUBRE%20D%C3%8DA%20INTERNACIONAL%20DE%20LA%20%20M%C3%9ASICA.pdf|archive-date=21 Հոկտեմբեր 2013|access-date=8 Հոկտեմբեր 2013}}</ref> == Վկայութիւններ == {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը աելի բարձր յայտնութիւնն է, քան՝ փիլիսոփայութիւնը:|Պեթհովէն}} {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը՝ ցեղի մը մաքուր զգացումներուն ու վիճակին արտայայտութեան պատկերացումն է։ Երաժշտութիւնը աղօթքի զաւակն է, կրօնը՝ ընկերը։ «Երաժշտութիւնը միջոց մըն է բարոյականի մշակութեան ու ամէն զբօսանքի։Երաժշտութիւնը ամբողջ մարդկութեան ծանօթ մայրենի լեզու մըն է:|Ֆրետերիք Հարրիսըն}} {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը - հրաշալի գեղարուեստ - հոգիին անարտայայտելի զգացումներ կը յայտնէ, անմեկնելի ձայներու օգնութեամբ։|Լորտ Պիքընսձիլտ}} {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը Աստուծոյ տուած ամէնէն վսեմ ու հաճոյալից պարգեւներէն մին է:|Լուտեր}}<ref>[http://www.jamanak.com.tr/content/%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%A1%D5%AF/7-03-2018-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%AA%D5%B7%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D5%A1 Վկայութիւններ]</ref> {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը կ'ոգեշնչէ ամբողջ աշխարհը, թեւեր կու տայ հոգիին, իսկ երեւակայութեան` թռիչք: Ան կարելի է անուանել`վսեմի եւ գեղեցիկի մարմնաւորում:|Պղատոն}} {{քաղուածք|Երաժշտութիւնը երկխօսութիւն է երկրի եւ երկնքի միջեւ։ Երաժշտութիւնը Աստուծոյ եւ մարդկութեան միջեւ հաղորդակցութեան միջոց է։|[[Արամ Ա.|Արամ Ա. Կաթողիկոս]]}} == Արտաքին յղումներ == *[https://web.archive.org/web/20130329210733/http://www.bbc.co.uk/blast/music/ Պիպիսի Փլասթ Մյուզիք] *[http://dictionary.onmusic.org/ Վըրճինիա Տէք Մալթիմետիա երաժշտական բառարան] *[http://www.music-web.org/ Մյուզիք-վէպ երաժշտական հանրագիտարան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729042731/http://www.music-web.org/ |date=2017-07-29 }} *[http://dolmetsch.com/musictheorydefs.htm Տոլմեթչ անվճար առցանց երաժշտական բառարան] *[http://www.naxos.com/education/glossary.asp Երաժշտական տեսութիւններ] *[http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,672874&_dad=portal&_schema=PORTAL Պախ ալս Էրզիեհեր][http://www.bsmny.org/exploring-music/index.php Պլումինկտէիլ երաժշտական դպրոցի առցանց ամսական յօդուածներ] *[http://www.musicfoundations.org/pages/3/index.htm Ը Մասթ երաժշտական հիմնադրամ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117111909/http://www.musicfoundations.org/pages/3/index.htm |date=2020-01-17 }} *[http://www.scientificamerican.com/podcast/episode/musical-chills-related-to-brain-dop-11-01-09/ Գիտական Ամերիկա] == Ծանօթագրութիւններ == {{Reflist|colwidth=30em}} [[Ստորոգութիւն:Երաժշտական ոճեր]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտութիւն|*]] a57qw34lx0p9w7thvujh0ixx6izcpna 0 2880 257366 238543 2026-11-06T14:16:37Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257366 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Երուանդ Վահան Երկանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգահան, ջութակահար։ ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ ([[2011]])։ Դաշնակահար, [[խմբավար]] [[Սեդրակ Երկանեան]]ի եղբայրը։ == Կենսագրութիւն == Երուանդ Երկանեանը ծնած է 1951-ին Գիւմրի։ Երաժշտական կրթութիւնը ստացած է 5 տարեկանէն սկսեալ՝ հետեւելով [[ջութակ]]ի դասերու։ 1970 թուականին աւարտած է Երեւանի Կոմիտասի անուան բարձրագոյն երաժշտանոցը երգահան ([[փրոֆեսոր]]` Գ. Եղիազարեան) եւ ջութակի (փրոֆեսոր` Հ. Վարդանեան) բաժինները։ 1978 թուականին աւարտած է նոյն երաժշտանոցի ասպիրանտուրան՝ փրոֆէօոր Գ. Եղիազարեանի ղեկավարութեամբ։ 1975-1994 թուականներուն դասաւանդած է Երեւանի երաժշտանոցի մէջ։ 1987-1994 թուականներուն եղած է հայկական հնագոյն երաժշտութեան «[[Տաղարան (համոյթ)|Տաղարան]]» անսամպլի գեղարուեստական ղեկավարն ու խմբավարը, որուն ընթացքին մշակած է աւելի քան 150 հին հայկական շարականներ։ 1995 թուականէն սկսեալ եղած է [[Պէյրութ]]ի «Գուսան» երգչախումբի ղեկավարը, 1996 թուականէն՝ «Հայաստան» նուագախումբի ղեկավար, 1999 թուականէն՝ «Մադրիգալ» անսամպլի ղեկավար, 2000 թուականէն՝ «Բարսեղ Կանաչեան» երաժշտանոցի տնօրէն։ Երուանդ Երկանեանին գործերը հնչած են ԱՄՆ-ի, [[Ֆրանսա]]յի, Անգլիոյ, [[Շուէտ]]ի, Ֆինլանտայի, [[Ռուսիա|Ռուսաստան]]ի, Հունգարիայի, Արժանթինի, [[Լիբանան]]ի եւ այլուր<ref>{{Cite web |url=https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=1706 |title=Երուանդ Երկանեանի կենսագրութիւնը avproduction.am կայքին մէջ |accessdate=2019-01-09 |archive-date=2021-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628011948/https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=1706 |dead-url=yes }}</ref>: == Ստեղծագործութիւններ == * Օփերա՝ «Շուշանիկ» (1981) * Պալէթ-օփերա՝ «Մոկաց Միրզա» (1978) * Խորեոգրաֆիկ կանտատ՝ «Վահագնի Ծնունդը» (1987) * Պալէթ՝ «Օրեստ» (1974) * Պալէթ՝ «Էտիպ Արքայ» (1976) (Ուաշինկթըն 1983, Մոսկուա 1984) '''Սիմֆոնիաներ''' * N 1 «Ինքնադիտողութիւն» (1977) * N 2 «Հայկ Եւ Բել» (1978) * N 3 «Անցորդների Ձայներ» (1984) * N 4 «Նեմեսիս» (1986) '''նուագաերգութիւններ''' * Դաշնամուրի համար N 1 եւ N 2 (1975-1980) * Ջութակի եւ դաշնամուրի համար (1971) * Սրինգի եւ դաշնամուրի համար (1978) == Կոչումներ եւ մրցանակներ == * Մեծի Տանն Կիլիկիոյ «Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշան, 1993 * [[ՀՀ արուեստի վաստակաւոր գործիչ]] (2011)<ref>{{Cite web |url=http://xn--y9aaah2cva0b.xn--y9a3aq/hy/decrees/item/580 |title=Հայաստանի Հանրապետութեան պատուաւոր կոչումներ շնորհելու մասին |accessdate=2019-01-09 |archive-date=2018-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702030746/http://xn--y9aaah2cva0b.xn--y9a3aq/hy/decrees/item/580 |dead-url=yes |archivedate=2018-07-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180702030746/http://xn--y9aaah2cva0b.xn--y9a3aq/hy/decrees/item/580 |deadurl=yes }}</ref>: * ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան Ոսկե մետալ, 2016<ref>{{Cite web |url=http://mincult.am/index.php?al=mincult_awards&d=1 |title=Հայ ժամանակակից երաժշտարուեստի զարգացման գործին մէջ ունեցած նշանակալի աւանդի համար, ինչպէս նաեւ ծննդեան 65-ամեակի կապակցութեամբ երգահան, ՀՀ վաստակաւոր գործիչ Երուանդ Երկանեանը պարգեւատրուած է ՀՀ մշակոյթի նախարարութեան Ոսկէ մետալով |accessdate=2017-01-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180903113419/http://mincult.am/index.php?al=mincult_awards&d=1 |archivedate=2018-09-03 |dead-url=yes}}</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[https://www.youtube.com/watch?v=IiRA9kQoc84 Yervand Yerkanian - Chamber Symphony #2] *[http://www.panorama.am/am/culture/2013/06/14/cultural/ Երուանդ Երկանեան. Մտաւորականը նախ եւ առաջ պէտք է ըլլայ արդարութեան եւ խիղճի իրական արտայայտութիւնը]{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.1tv.am/hy/videos/2015/05/29/%D5%89%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D4%B5%D6%80%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D5%A4-%D4%B5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6/17418 Չակերտներ, Երուանդ Երկանեան]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Երկանեան, Երուանդ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ]] [[Ստորոգութիւն:5 Նոյեմբերի ծնածներ]] ksffgh1yusbyifbfwb306k42fyf8ug9 0 2917 257369 240560 2026-11-06T14:20:53Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257369 wikitext text/x-wiki '''Եւրոպական Միութիւն''' կամ '''Եւրամիութիւն''' ([[անգլերէն]]՝ European Union, [[ֆրանսերէն]]՝ Union Européenne) [[:hy:Իրավունքի_քաղաքագիտություն|իրաւունքի քաղաքական համայնք]]՝ հիմնուած միջազգայնացուած կազմակերպութեան «sui géneris» ռեժիմի վրայ, որու նպատակն է [[:hy:Եվրոպայի_երկրների_և_կախյալ_տարածքների_ցանկ|Եւրոպայի երկիրներու ու ժողովուրդներու]] ներառման ու կառավարման գործառոյթի կազմակերպումը։ Կը հանդիսանայ քաղաքական, տնտեսական միութիւն 28 [[Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ|անդամ երկիրներու]], որոնք կը գտնուին Եւրոպայի մէջ: Եւրոպական Միութիւնը հիմնուած է [[1992|1993]] թուին ''Եւրոպական Միութեան մասին Պայմանագրով'' ([[Մաաստրիխտի պայմանագիր]])<ref name="tratados">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm#coal|title=Tratados y legislación|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006210627/http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm#coal|archive-date=6 de octubre de 2010|author=El portal de la Unión Europea|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>։ Այդ աքթով «Եւրոպական միութիւն» բարձրագոյն կառոյցը կը միաւորուէր եւ կը հիմնուէր նախապէս գոյութիւն ունեցող եւրոպական երեք համայնքներու՝ «Ածուխի եւ պողպատի եւրոպական միութեան», «Աթոմային էներկիայի եւրոպական միութեան» եւ «եւրոպական տնտեսական միութեան» վրայ. անոնց կ'աւելնար նաեւ արտաքին միասնական քաղաքականութիւնը եւ քաղաքական ու իրաւական համագործակցութիւնը, այսպիսով կազմելով բարդ համակարգ մը, որ յայտնի է որպէս «երեք սիւներ»։ Այնուամենայնիւ, 2009 թուականի Դեկտեմբեր 1-ին [[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի համաձայնագրի]] ուժի մեջ մտնելով, Եւրոպական միութիւնն ամբողջութեամբ, թէեւ որոշակի իւրայատկութիւններով, փոխարինեց եւրոպական համայնքներուն ու այդպիսով ստանձնեց իր եզակի իրաւական կողմնորոշումը՝ որպէս [[:hy:Միջազգային_իրավունք|միջազգային իրաւունքի]] առարկայ<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/external_relations/index_es.htm|title=Tratado de Lisboa: la Unión Europea en el Mundo|last=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207212102/http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/external_relations/index_es.htm|archive-date=7 de diciembre de 2011|author=Portal de la Unión Europea|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>։ Եւրոպական միութիւնը զարգացուցած է իրաւական ու քաղաքական` եւրոպական համայնքային աշխարհին մէջ եզակի համակարգ մը, որ կը ղեկավարուի ներքին բարդ մեքանիզմներով ու ընթացակարգերով, որ պատմութեան ընթացքին ընդարձակուած ու զարգացում ապրած են, նմանը չունեցող համակարգի հաստատում, որ կը համախմբէ բազմակողմ համագործակցութեան տարրեր՝ ամուր կերպով հաստատուած, յստակ վերազգային կողմնորոշումով։ Եւրամիութիւնը կը խթանէ մայրցամաքային ներառումը ընդհանուր քաղաքականութեան միջոցով, որ կ'ընդգրկէ գործունէութեան տարբեր շրջանակներ՝ գլխաւորաբար տնտեսական, որոնք աստիճանաբար տարածուած են քաղաքական շրջանակներու վրայ<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/policies/index_es.htm|title=Políticas|date=4 de mayo de 2010|author=Portal de la Comisión Europea|access-date=26 de octubre de 2010}}</ref>։ Ընդհանուր նպատակներուն հասնելու համար միութեան երկիրները վերջինիս կը վերապահեն որոշակի իրաւասութիւններ՝ իրագործելով ընդհանուր կամ համօգտագործելի [[:hy:Ինքնիշխանություն|ինքնիշխանութիւն]], որ կը բացուի համայնքային ալիքներու միջոցով։ Եւրամիութիւնը կը ղեկավարուի ներկայացուցչական [[:hy:Ժողովրդավարություն|ժողովրդավարութեան]] վարչակարգի ներքին համակարգով<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/democracy/index_es.htm|title=Tratado de Lisboa: Una Europa más democrática y transparente|date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004032311/http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/democracy/index_es.htm|archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 4|author=Portal de la Unión Europea|url-status=dead|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>։ Ունի եօթ հաստատութիւն. [[:hy:Եվրոպական_խորհրդարան|եւրոպական խորհրդարանը]], [[:hy:Եվրոպական_խորհուրդ|եւրոպական խորհուրդը]], [[:hy:Եվրոպական_խորհրդարան|Խորհրդարանը]], [[:hy:Եվրոպական_հանձնաժողով|եւրոպական յանձնաժողովը]], [[:hy:Եվրամիության_արդարադատության_դատարան|Եւրամիութեան արդարադատութեան դատարանը]], հաշուեքննիչներու պալատը եւ [[:hy:Եվրոպական_կենտրոնական_բանկ|եւրոպական կեդրոնական դրամատունը]]։ Եւրոպական խորհուրդը կ'իրագործէ քաղաքական ընդհանուր կողմնորոշման եւ արտաքին ներկայացուցչութեան գործառոյթ, կը նշանակէ սահմանադրական բարձր հաստատութիւններու ղեկավարները. եւրոպական խորհրդարանը եւ Խորհուրդը կ'իրագործեն պայմաններու հաւասարութեան օրէնսդրական իշխանութիւնը՝ ընդունելով միասնական որոշումներ, բացառութեամբ յատուկ օրէնսդրական միջոցներու, ուր Խորհրդարանը պարզապէս խորհրդատուական դեր ունի<ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/parliament/public/staticDisplay.do?id=46&pageRank=2&language=ES|title=El poder legislativo|author=Parlamento Europeo|access-date=29 de octubre de 2011}}</ref><ref name="procLegislativo">{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/parliament/public/staticDisplay.do?id=46&pageRank=3&language=ES|title=El procedimiento legislativo ordinario|author=Parlamento Europeo|access-date=29 de octubre de 2011}}</ref>։ Յանձնաժողովը կամ Յանձնակատարներու գոլէճը կ'իրագործէ Միութեան իրաւունքը, կը վերահսկէ անոր կատարումը եւ կ'իրագործէ իր քաղաքականութիւնը, բացառապես իրեն կը պատկանի Խորհրդարանի եւ Յանձնաժողովի առջեւ օրէնսդրական նախաձեռնութեամբ հանդէս գալու իրաւասութիւնը<ref name="procLegislativo" />. Արդարադատութեան դատարանը կ'իրականացնէ բարձրագոյն իրաւասու խնդիրները համայնքային իրաւական համակարգին մէջ. Հաշուեքննիչներու պալատը կը վերահսկէ եւ կը ղեկավարէ ֆինանսներու եւ համայնքային միջոցներու պատշաճ բաշխումն ու կառավարումը. եւրոպական կեդրոնական դրամատունը կ'ուղղորդէ եւ կ'իրագործէ եւրոյի գօտիի միակ [[:hy:Դրամավարկային_քաղաքականություն|դրամավարկային քաղաքականութիւնը]]։ Միութիւնը ունի նաեւ տարբեր գործառոյթներ կատարող այլ մարմիններ, ինչպես Սոցիալ-տնտեսական յանձնաժողովը, Մարզային յանձնաժողովը, եւրոպական ժողովուրդի պաշտպանը, Արտաքին հարցերու եւ քաղաքական անվտանգութեան բարձրագոյն ներկայացուցիչը եւ այլն։ 2012 թուականին Եւրոպական միութիւնը արժանացաւ [[:hy:Խաղաղության_Նոբելյան_մրցանակ|Խաղաղութեան Նոպելեան մրցանակի]] «վեց տասնամեակներու ընթացքին Եւրոպայի մէջ խաղաղութեան եւ հաշտեցման, ժողովրդավարութեան եւ [[:hy:Մարդու_իրավունքներ|մարդու իրաւունքներու]] առաջընթացին իր ներդրումին համար»<ref>{{Cite news|date=12 de octubre de 2012|title=La UE, Nobel de la Paz|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2012/10/12/union_europea/1350032560.html|access-date=12 de octubre de 2012|department=El Mundo}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/2012/index.html|title=The Nobel Peace Prize 2012|date=12 de octubre de 2012|language=en|author=Nobel Prize|access-date=12 de octubre de 2012}}</ref>։ 2017 թուականին անիկա ստացաւ [[:hy:Աստուրիայի_արքայադստեր_մրցանակ|Աստուրիասի արքայադստեր համերաշխութեան մրցանակը]]՝ «ժամանակակից Եւրոպայի մէջ խաղաղութեան ամէնաերկար ժամանակաշրջանի նուաճման համար՝ իրագործելով աշխարհի մէջ այնպիսի արժէքներու ներդրում եւ տարածում, ինչպիսիք են ազատութիւնը, մարդու իրաւունքները եւ համերաշխութիւնը»<ref>{{Cite web|url=http://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2017-union-europea.html?texto=acta&especifica=0|title=Unión Europea. Premio Princesa de Asturias de la Concordia 2017|date=21 de junio de 2017|author1=Fundación Princesa de Asturias|department=Premios Príncipe de Asturias|accessdate=2024-05-23|archive-date=2024-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525182526/https://www.fpa.es/es/premios-princesa-de-asturias/premiados/2017-union-europea.html?texto=acta&especifica=0|dead-url=yes}}</ref>։ == Խորհրդանիշներ == [[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի համաձայնագրի]] ուժի մեջ մտնելով՝ ԵՄ խորհրդանիշները՝ դրօշը, կարգախօսը, օրհներգը կամ Եւրոպայի օրը, օրէնքով պարտադիր չեն, թէեւ բոլորն ալ կիրառութեան մեջ են։ Չնայած՛ որ անդամ տասնվեց երկիրները իրենց հաւատարմութիւնը արտայայտած են Եւրոպական Միութեան խորհրդանիշներուն հանդէպ՝ համաձայնագիրի յաւելուածային յայտարարութեան մը մէջ<ref>{{Cite journal|date=11 de diciembre de 2007|title=Germany seeks to enshrine EU flag|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/12/11/wflag111.xml|url-status=dead|department=The Daily Telegraph|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416133054/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2007%2F12%2F11%2Fwflag111.xml|archive-date=2008 թ․ ապրիլի 16|access-date=9 de mayo de 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/cg00015.en07.pdf|title=Final Act|date=3 de diciembre de 2007|language=en|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211601/http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/cg00015.en07.pdf|archive-date=2016 թ․ մարտի 3|url-status=dead|access-date=1 de enero de 2013|department=Council of the European Union}}</ref>։ [[Պատկեր:European_Union_symbols.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:European_Union_symbols.svg|մինի|250x250փքս|ԵՄ անդամ երկիրներու քարտէսը, որոնք ստորագրեցին [[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի համաձայնագրի]] յաւելեալ յայտարարութիւնը՝ աջակցելով եւրոպական խորհրդանիշներու տարածման:{{Պարզաբանագիր|Firmantes de la declaración (16).}}{{Պարզաբանագիր|#B0E0E6|Յայտարարությունը չստորագրած երկիրներ (11)}}]] * [[:hy:Եվրոպայի_դրոշ|Եւրոպական միութեան դրօշը]] կամ Եւրոպայի դրօշը<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/emblem/index_es.htm|title=La Bandera Europea (Portal de la Unión Europea)|access-date=29 de junio de 2009}}</ref> կազմուած է 12 ոսկեգոյն աստղերէ, որոնք շրջանաձեւ տեղադրուած են կապոյտ ֆոնի վրա<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/emblem/graphics1_es.htm|title=Portal de la Unión Europea|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220115733/http://europa.eu/abc/symbols/emblem/graphics1_es.htm|archive-date=20 de diciembre de 2008|access-date=3 de enero de 2009}}</ref>։ Գծագրուած է սթրազպուրկցի նկարիչ Արսենի Հայցի կողմէ՝ նպատակ ունենալով կիրառուելու հնարաւոր կազմակերպութիւններու մեծամասնութեան կողմէ՝ այդպիսով խթանելով Եւրոպայի ներառումը։ Անիկա եւրոպական երկիրներու միութեան խորհրդանիշն է, որ որպէս այդպիսին ընդունուած է Եւրոպական Միութեան եւ Եւրոպական Խորհուրդին կողմէ<ref name="CE">{{Cite web|url=http://www.coe.int/T/es/Com/About_COE/Emblems/Emblemes.asp|title=Portal del Consejo de Europa|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20091127231427/http://www.coe.int/T/es/Com/About_COE/Emblems/Emblemes.asp|archive-date=27 de noviembre de 2009|access-date=28 de octubre de 2011}}</ref>, որոնք քաղաքական տարբեր կազմակերպութիւններ են եւ ամէն մէկը եւրոպական տարբեր երկիրներ կ'ընդգրկէ։ Աստղերու թիւը կապ չունի անդամ երկիրներու թիւին հետ։ Անոնք 12 են, որովհետեւ տասներկուքը կատարելութեան, ամբողջականութեան եւ միաւորուածութեան խորհրդանիշն է։ Հետեւաբար, դրօշը փոփոխութեան չ'ենթարկուիր ԵՄ ընդարձակման զուգընթաց<ref name="EU">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/emblem/index_es.htm|title=Portal de la Unión Europea|access-date=3 de enero de 2009}}</ref>։ * Եւրոպական Միութեան պաշտօնական կարգախօսն է՝ ''Միաւորուած բազմազանութեան մեջ''<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm|title=EUROPA - The EU at a glance - The symbols of the EU - United in diversity (EU's official website)|language=en|access-date=28 de octubre de 2011}}</ref>։ Անոր թարգմանութիւնները եւրոպական լեզուներով, ինչպէս նաեւ լատիներէն տարբերակը՝ ''In varietate concordia'', որ նոյնպէս կը կիրառուի<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/eurodiversitybus0000simo|title=Eurodiversity: A Business Guide to Managing Difference|author=George F. Simons, Arjen Bos|year=2002|isbn=0877193819|department=Butterworth-Heinemann}}</ref>, նոյն չափով պաշտօնական կարգավիճակ ունին։ Եւրոպական կարգախօսն առաջին անգամ ընդունուած է 2000 թուականի Մայիսին ոչ պաշտօնական գործընթացի մը միջոցով՝ մրցոյթի մը, որուն մասնակցեցան Եւրոպական Միութեան այդ ժամանակուայ անդամ 15 երկիրներէն 80.000 ուսանողներ՝ [[:hy:Գերմանիա|Գերմանիա]], [[:hy:Ավստրիա|Աւստրիա]], [[:hy:Բելգիա|Պելճիքա]], [[:hy:Դանիա|Դանիա]], [[:hy:Իսպանիա|Սպանիա]], [[:hy:Ֆինլանդիա|Ֆինլանտա]], [[:hy:Ֆրանսիա|Ֆրանսա]], [[:hy:Հունաստան|Յունաստան]], [[:hy:Իռլանդիա|Իռլանտա]], [[:hy:Իտալիա|Իտալիա]], [[:hy:Լյուքսեմբուրգ|Լիւքսեմպուրկ]], [[:hy:Նիդերլանդներ|Նիտերլանտներ]], [[:hy:Պորտուգալիա|Փորթուկալ]], [[:hy:Միացյալ_Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութիւն]] եւ [[:hy:Շվեդիա|Շուէտ]]<ref name="westfrance">{{Cite web|url=http://www.ouest-france.fr/dossiers/Europe_details_-Une-devise-pour-l-Europe_41273-841298_actu.Htm|title=Une devise pour l'Europe|language=Francés|access-date=17 de septiembre de 2011}}</ref>։ * Եւրոպական Միութեան օրհներգը կամ Եւրոպայի օրհներգը<ref name="himnoUE">''{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/anthem/index_es.htm|title=El himno europeo|language=en|author=Portal de la Unión Europea|access-date=28 de octubre de 2011}}''</ref> ծագում առած է ''Ձօն ուրախութեան'' (գերմ.՝''An die Freude'' ) երկէն՝ գրուած [[:hy:Յոհան_Ֆրիդրիխ_Շիլլեր|Ֆրիդրիխ Շիլլերի]] կողմէ 1785 թուականին։ 1793 թուականին [[:hy:Լյուդվիգ_վան_Բեթհովեն|Լիւդվիկ վան Պեթհովենը]] ծանօթացաւ գերմանացի գրողի ստեղծագործութեան եւ այդ պահէն սկսեալ արտայայտեց իր ոգեշնչումն ու ցանկութիւնը զայն երաժշտութեան վերածելու գծով։ 1824 թուականի Մայիս 7-ին՝ 8-րդ սիմֆոնիայէն տասը տարի անց, Պեթհովենը Վիեննայի կայսերական թատրոնին մէջ կը ներկայացնէ իր 9-րդ սիմֆոնիան, որու 4-րդ եւ վերջին հատուածը կը ներկայացնեն երգչախումբն ու մենակատարները՝ հիմնուելով ''Ձօն ուրախութեան'' երկի վրայ։ 1972 թուականին Եւրոպական Խորհուրդը այդ ձօնը կ'ընդունի որպէս օրհներգ<ref name="himnoUE" />։ Յետագային Հերբերտ ֆոն Կարայանը կը դիմէ Եւրոպական Խորհուրդին՝ խնդրելով գրել գործիքային 3 մշակումներ դաշնամուրի, փողային գործիքներու եւ սիմֆոնիկ նուագախումբի համար։ Ի վերջոյ 1985 թուականին Եւրոպական միութիւնը եւս կ'ընդունի ձօնը որպէս Միութեան օրհներգ, որ առաջին անգամ պաշտօնապէս կը ներկայացուի նոյն տարուան Մայիս 29-ին<ref name="himnoUE" />։ * Եւրոպական Միութեան օրը կամ Եւրոպայի օրը կը նշուի ամէն տարի Մայիս 9-ին, ի յիշատակ 1950 թուականի միեւնոյն օրուան, երբ ֆրանսացի արտգործնախարար Ռոպերթ Շումանը իր յայտնի յայտարարութիւնը ըրաւ, որ հիմքը դրաւ եւրոպական առաջին միութեան՝ Ածուխի եւ պողպատի միութեան ստեղծման համար<ref name="DiaEU">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_es.htm|title=Día de Europa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102010154/http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_es.htm|archive-date=2012 թ․ հունվարի 2|author=europa.eu|url-status=dead|access-date=26 de mayo de 2008}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/decl_es.htm|title=La Declaración de 9 de mayo de 1950|author=EUROPA|access-date=28 de octubre de 2011}}</ref>։ Այդ առաջարկը, որ յայտնի է որպէս ''Շումանի յայտարարութիւն'', կը համարուի ներկայիս Եւրոպական Միութեան ստեղծման գլխաւոր գործողութիւնը<ref name="DiaEU" /><ref>{{Cite web|url=http://www.dw.de/dw/article/0,2144,2397420,00.html|title=The Day the EU Was Born|date=2007|language=en|author=[[Deutsche Welle]] 23.03.2007|access-date=26 de mayo de 2008}}</ref>։ == Պատմութիւն == === Նախադէպեր === [[Պատկեր:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Yalta_summit_1945_with_Churchill,_Roosevelt,_Stalin.jpg|մինի|Եալթայի համաժողովը, որու ընթացքին կարեւոր որոշումներ կայացուեցան հետպատերազմեան Եւրոպայի վերաբերեալ:]] [[:hy:Երկրորդ_համաշխարհային_պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] աւարտէն յետոյ Եւրոպան աւերուած վիճակի մէջ էր<ref>{{Cite web|url=http://www.eltribuno.info/salta/73844-Cincuenta-anos-despues.note.aspx|title=Cincuenta dates después|date=16 de septiembre de 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415091447/http://www.eltribuno.info/salta/73844-Cincuenta-anos-despues.note.aspx|archive-date=2012 թ․ ապրիլի 15|url-status=dead|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://sgm.casposidad.com/|title=Costes y consecuencias de la guerra|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903064910/http://sgm.casposidad.com/|archive-date=3 de septiembre de 2011|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref>։ [[:hy:Գերմանիա|Գերմանիան]] ոչնչացուած էր թէ՛ մարդկային կորուստներու եւ թէ՛ նիւթական վնասներու առումով<ref>{{Cite web|url=http://empresa.wurth.es/index.php?module=wurth|title=Würth España|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912110355/http://empresa.wurth.es/index.php?module=wurth|archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 12|quote=Alemania devastada por la guerra|author=Würth España|url-status=dead|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cite news|date=6 de mayo de 2011|title=Una galería berlinesa desvela raras imágenes aéreas de la ciudad devastada por la guerra|url=http://www.elpais.com/articulo/cultura/galeria/berlinesa/desvela/raras/imagenes/aereas/ciudad/devastada/guerra/elpepucul/20110506elpepucul_5/Tes|access-date=16 de septiembre de 2011|department=El País}}</ref>։ Թէեւ [[:hy:Ֆրանսիա|Ֆրանսան]] եւ [[:hy:Միացյալ_Թագավորություն|Միացեալ Թագաւորութիւնը]] պաշտօնապէս յաղթող դուրս եկան [[:hy:Գերմանիա|Գերմանիայի]] հետ պատերազմին, սակայն երկու երկիրներն ալ կարեւոր կորուստներ ունեցան (թէեւ Գերմանիայէն աւելի քիչ), որոնք ծանր ազդեցութիւն ունեցան իրենց տնտեսութիւններուն ու համաշխարհային հեղինակութեան վրայ։ Ֆրանսան եւ Միացեալ թագաւորութիւնը [[:hy:Նացիստական_Գերմանիա|նացիստական Գերմանիային]] դէմ պատերազմ յայտարարեցին 1939 թուականի Սեպտեմբերին<ref>{{Cite web|url=http://www.exordio.com/1939-1945/Sounds/gbdeclareswar.html|title=Declaración de Guerra de Gran Bretaña (3-9-1939)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303165429/http://www.exordio.com/1939-1945/Sounds/gbdeclareswar.html|archive-date=2016 թ․ մարտի 3|url-status=dead|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref>։ 1945 թուականի Մայիս 8-ին՝ հակամարտութեան աւարտէն յետոյ գերմանական վարչակարգը կրեց պատերազմը սկսելու պատասխանատուութիւնը, քանի որ անիկա իր ընդլայնողական քաղաքականութեան արդիւնքով գրաւած, իսկ որոշ պարագաներու՝ իրեն միացուցած էր մայրցամաքի այլ երկիրներու տարածքներ։ Գերմանիան, որ կորսնցուց պատերազմէն առաջ իր ունեցած տարածքներուն<ref>{{Cite web|url=http://www.claseshistoria.com/1guerramundial/pazterritorios.htm|title=Cambios político-territoriales|quote=Alemania perdió amplias áreas, el 15,5 % del total de su territorio y el 10% de su población|access-date=16 de septiembre de 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160415035844/http://www.claseshistoria.com/1guerramundial/pazterritorios.htm|archivedate=2016-04-15|dead-url=yes}}</ref> զգալի մասը, գրաւուեցաւ արտասահմանեան զօրքերու կողմէ, որոնք ամբողջ տարածքը բաժնեցին չորս մասի։ Համաձայնեցումը կատարուեցաւ [[:hy:Յալթա|Եալթայի համաժողովի]] ժամանակ<ref name="Yalta">{{Cite web|url=http://www.historiasiglo20.org/GLOS/yalta.htm|title=La Conferencia de Yalta|date=2003|author=Juan Carlos Ocaña|access-date=31 de julio de 2013}}</ref>։ Յաջորդող տարիներուն եւրոպական ազգերուն միջեւ եղած դժգոհութիւններն ու անվստահութեան մթնոլորտը կը խոչընդոտէին հաշտեցման գործընթացը։ Այս միջոցին Ֆրանսայի արտգործնախարար [[:hy:Ռոբերտ_Շուման|Ռոբերտ Շումանը]] վճռական կերպով պաշտպանեց [[:hy:Գերմանիայի_Ֆեդերատիվ_Հանրապետություն|Արեւմտեան Գերմանիայի]] ստեղծումը<ref>{{Cite web|url=http://www.robert-schuman.eu/schuman_conference1959.php|title=Confiance et vigilance à l’égard de la jeune République fédérale|date=1949|language=francés|author=Fondation Robert Schuman|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>, որ արդիւնք էր գրաւուած երեք տարածքներու՝ արեւմտեան ժողովրդավարութիւններու կողմէ ղեկավարման, որոնք մէկ կողմ դրած էին [[:hy:Խորհրդային_Սոցիալիստական_Հանրապետությունների_Միություն|ԽՍՀՄ-ի]] զբաղեցուցած տիրոյթները։ Շումանը, որ գերմանալիւքսեմպուրկեան ծագում ունէր, երեք (ֆրանսական, գերմանական, լիւքսեմպուրկեան) քաղաքացիութիւն ստացած էր իր կեանքի տարբեր շրջաններուն։ Այս փաստը օգնեց իրեն հասկնալ եւրոպական հակամարտութիւններու բարդութիւնը եւ շուտով զարգացնել հետաքրքրութիւն՝ եւրոպական միաւորման հանդէպ<ref>{{Cite web|url=http://www.mailxmail.com/curso-union-europea-instituciones-politicas-comunitarias-1-3/antecedentes-comunidad-economica-europea-1945-1956-2|title=Antecedentes de la Comunidad Económica Europea 1945-1956 II|date=18 de enero de 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211203909/http://www.mailxmail.com/curso-union-europea-instituciones-politicas-comunitarias-1-3/antecedentes-comunidad-economica-europea-1945-1956-2|archive-date=2019 թ․ փետրվարի 11|author=Benedicto Cuervo Álvarez|url-status=dead|access-date=20 de septiembre de 2011}}</ref><ref name="schumanbio">{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/eu-history/founding-fathers/pdf/robert_schuman_es.pdf|title=Robert Schuman: el arquitecto del proyecto de integración europea|date=8 de mayo de 2012|author=Comisión Europea|access-date=31 de marzo de 2013}}</ref>։ [[Պատկեր:Bundesarchiv_Bild_183-19000-2453,_Robert_Schuman.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Bundesarchiv_Bild_183-19000-2453,_Robert_Schuman.jpg|ձախից|մինի|304x304փքս|Ռոպերթ Շուման]] 1946 թուականին [[:hy:Ուինսթոն_Չերչիլ|Ուինսթոն Չըրչըլը]] [[:hy:Ցյուրիխի_համալսարան|Ցիւրիխի համալսարանին]] մէջ ելոյթ ունեցաւ, որ շատերը կը համարեն հետպատերազմեան շրջանին դէպի ներառում կատարած առաջին քայլը<ref name="FinGuerra">{{Cite web|url=http://www.historiasiglo20.org/europa/anteceden2.htm|title=La historia de la Unión Europea. La ciudadanía europea - Del fin de la guerra a la Declaración Schuman (1945-1950)|author=Juan Carlos Ocaña|access-date=31 de enero de 2012}}</ref>։ Թէեւ սովորաբար կը համարուի, որ առաջին իրական քայլը առնուած է 1950 թուականի Մայիս 9-ին՝ նացիստական ռեժիմի անկումէն հինգ տարի անց<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_es.htm|title=Símbolos de la Unión Europea > Día de Europa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102010154/http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_es.htm|archive-date=2012 թ․ հունվարի 2|author=EUROPA|url-status=dead|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref>, երբ Շումանը խնդրանք ուղղեց Արեւմտեան Գերմանիային եւ եւրոպական երկիրներուն, որպէսզի իրենք միաւորուին մէկ միասնական ղեկավարման ներքեւ՝ ածուխի եւ պողպատի արտադրման շուրջ<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/symbols/9-may/decl_es.htm|title=La Declaración de 9 de mayo de 1950|author=EUROPA|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elmundo.es/sudinero/noticias/act-115-06e.html|title=Robert Schuman. 1950|publisher=El Mundo|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>։ Այս ելոյթը, որ յայտնի է որպէս Շումանի յայտարարութիւն, տարբեր արձագանգ գտաւ եւրոպական կառավարութիւններու շրջանակին մէջ եւ նախանշեց եւրոպական կառուցման սկիզբը, քանի որ ներառման առաջին առաջարկն էր Եւրոպայի մէջ<ref name="schumanbio" />։ Ըստ անոր՝ միաւորելով սպառազինական արդիւնաբերութեան երկու անփոխարինելի արտադրանքները մէկ ղեկավարութեան ներքեւ, մասնակից երկիրները դժուարութեամբ դուրս կու գային միմիանց դէմ պատերազմի<ref name="schumanbio" />։ Յայտարարութիւնը նախանշեց եւրոպական երկիրներու ներառման սկիզբը<ref>{{Cite web|url=http://www.ucm.es/info/sdrelint/ficheros_aula/aula1110.pdf|title=Los fundamentos que sustentan la integración europea|author=[[Rafael Calduch]]|access-date=31 de enero de 2012}}</ref>՝ որպէս նախորդ ազգայնական միտումներուն ու Եւրոպայի երկիրներու միջեւ լարուած մրցակցութեան հակադրուող շարժում<ref name="FinGuerra" />։ Այս նոր իրականութիւնը մեծ հաշուով խթանուեցաւ [[:hy:Երկրորդ_համաշխարհային_պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին]] յաջորդած աշխարհի մէջ եւրոպական աւանդական գերակայութեան նպատակով, որ եւրոպացիներուն հասկնալ տուաւ սեփական թուլութիւնը երկու նոր գերտէրութիւններու առջեւ՝ [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]] ու ԽՍՀՄ-ի, որոնք աւելի մեծ ուժ ունէին, քան եւրոպական անհամապատասխան երկիրներու խումբը<ref name="FinGuerra" />։ Բացի այդ, հակամարտութեան հետեւանքները նպաստեցին քաղաքացիներուն մօտ աւելի ազատ ու աւելի արդար երկրամաս ստեղծելու ցանկութեան, ուր երկիրներու միջեւ յարաբերութիւնները կը զարգանային խաղաղ ճանապարհով, որպէսզի խուսափէին եւրոպական երկիրներու միջեւ նոր առճակատումներէ<ref name="FinGuerra" />։ === Եւրոպական համայնքներ === [[Պատկեր:European_Coal_and_Steel_Community_Map_1952.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:European_Coal_and_Steel_Community_Map_1952.svg|մինի|Ածուխի եւ պողպատի եւրոպական միութեան հիմնադիր երկիրները [[:hy:Ֆրանսիական_Ալժիր|Ֆրանսական Ալժիրը]] [[:hy:Ֆրանսիա|Ֆրանսական չորրորդ հանրապետութեան]] անբաժանելի մասը կը կազմէր:]] Ռոբերտ Շումանի առաջարկը մեծ ոգեւորութեամբ կ'ընդունուի [[:hy:Գերմանիայի_Ֆեդերատիվ_Հանրապետություն|Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետութեան]] կանցլեր Գոնրատ Ատենաուըրը<ref name="schumanbio" />։ 1951 թուականի գարնան [[:hy:Փարիզ|Փարիզի]] մէջ կը կնքուի Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական միութիւնը ստեղծող պայմանագիրը, որ որոշակի կը դարձնէ Շումանի առաջարկը։ Գերմանիան, Ֆրանսան, [[:hy:Իտալիա|Իտալիան]], Հոլանտան, Պելճիքան եւ Լիւքսեմպուրկը (յայտնի որպէս ''վեցնեակ'') ընդհանուր համաձայնութեան կը հասնին, որ կը նպաստէ մետաղագործութեան համար անհրաժեշտ հումքի փոխանակումը՝ այդպիսով արագացնելով տնտեսութեան տինամիք զարգացումը՝ նպատակ ունենալով լաւացնել Եւրոպայի ինքնավար արտադրութեան ներուժը։ Այս հիմնարար համաձայնագիրը ուղիներ կը փնտռէր եւրոպական յաղթածներն ու պարտուածները մօտեցնելու ա՛յն Եւրոպայի օճախին, որ կարճ ժամանակի մէջ կը կարողանար իր ճակատագիրը իր ձեռքը վերցնել՝ այդպիսով անկախանալով արտաքին այլ կառոյցներէն։ Համաձայնագիրի ժամկէտը կը լրանայ 2002 թուականին<ref name="tratados2">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm#coal|title=Tratados y legislación|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20101006210627/http://europa.eu/abc/treaties/index_es.htm#coal|archive-date=6 de octubre de 2010|author=El portal de la Unión Europea|access-date=26 de octubre de 2011}}</ref>, թէեւ անոր գործառոյթը ժամկէտէն դուրս մնացած էր եւրոպական համայնքէն ներս առկայ գործադիր եւ օրէնսդիր մարմիններու միաձուլման արդիւնքով, որ կը ստանայ իրաւական կարգավիճակ, ինչպէս նաեւ շնորհիւ 1986 թուականի եւրոպական միակ Աքթին։ 1952 թուականի Մայիսին [[:hy:Սառը_պատերազմ|պաղ պատերազմի]] պարագային Փարիզի մէջ համաձայնագիր մը կնքուած է, որ կը հիմնէր եւրոպական պաշտպանական համայնքը<ref>{{Cite web|url=http://www.historiasiglo20.org/TEXT/ced.htm|title=Tratado de la Comunidad Europea de Defensa - 27 de mayo de 1952|access-date=17 de septiembre de 2011}}</ref>, որ կը թոյլատրէր Արեւմտեան Գերմանիայի սպառազինումը եւրոպական բանակի ծիրէն ներս։ Ածուխի եւ պողպատի եւրոպական միութեան հինգ անդամներ վաւերացուցին պայմանագիրը, սակայն 1954 թուականի Օգոստոսին ֆրանսացի խորհրդարանականները մերժեցին զայն գաուլիստներու ու կոմունիստներու համատեղ ընդդիմութեան արդիւնքով։ Այդպէս է, որ [[:hy:Բրյուսելի_պայմանագիր|Պրիւքսէլի 1948 թուականի հին համաձայնագիրը]] կը վերափոխուի եւրոպական արեւմտեան միութիւն ստեղծելու համար, որ մինչեւ 1999 թուականի Ամսթերտամի համաձայնագիրի ուժի մէջ մտնելը կը մնայ մայրցամաքի միակ կազմակերպութիւնը, որ կը զբաղի եւրոպական պաշտպանութեան ու անվտանգութեան հարցերով։ Թէեւ հին պայմանագիրը ամրապնդուեցաւ, եւրոպական արեւմտեան միութիւնը մնաց [[:hy:ՆԱՏՕ|ՆԱԹՕ-ի]] ստուերին մէջ՝ ի հեճուկս այն փաստին, որ իր գոյութեան ընթացքին զբաղած էր եւրոպական երկիրները անկանխատեսելի յարձակումէն պաշտպանելու գործով<ref>{{Cite news|last=Yárnoz|first=Carlos|date=14 de marzo de 1988|title=La Unión Europea Occidental decidirá el mes próximo si invita a España a incorporarse|url=http://www.elpais.com/articulo/espana/ESPANA/UNION_EUROPEA_OCCIDENTAL/UEO/Union/Europea/Occidental/decidira/mes/proximo/invita/espana/incorporarse/elpepiesp/19880314elpepinac_9/Tes|access-date=26 de octubre de 2011|department=El País}}</ref><ref>{{Cite news|date=31 de marzo de 2010|title=La Unión Europea Occidental anuncia su disolución|url=http://www.publico.es/internacional/304005/la-union-europea-occidental-anuncia-su-disolucion|access-date=17 de septiembre de 2011|department=Público}}</ref>։ 1957 թուականին Հռոմի պայմանագիրի կնքումով առաջ կու գայ մեծ կարեւորութիւն ունեցող խթան մը<ref name="tratados2" />։ ''Վեցնեակը'' կ'որոշէ առաջ ընթանալ տնտեսական, քաղաքական ու սոցիալական ոլորտներուն մէջ համագործակցութեան գծով։ Նպատակ դրուած էր հասնիլ ընդհանուր շուկայի, որ թոյլ կու տար մարդոց, ապրանքներու ու դրամագլուխի ազատ շրջանառութիւն։ Եւրոպական տնտեսական միութիւնը միջազգային, վերազգային բնոյթի կազմակերպութիւն է, որ օժտուած է այդ համաձայնագիրով նախատեսուած ֆինանսաւորման ինքնավար գործառոյթ։ Այս փաստաթուղթը կը հիմնէ անորոշ տեւողութեամբ երրորդ համայնքը՝ Եւրատոմը<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/treaties/treaties_euratom_es.htm|title=Tratado constitutivo de la Comunidad Europea de la Energía Atómica (Euratom)|author=EUROPA|access-date=17 de septiembre de 2011}}</ref>։ === Երեք սիւներու միութիւն === 1965 թուականին պայմանագիր մը կը կնքուի, որ կը միաւորէ եւրոպական երեք համայնքներու գործադիրները [[:hy:Եվրոպական_հանձնաժողով|եւրոպական յանձնաժողովի]] (ԵՀ) եւ եւրոպական միութեան խորհուրդի (ԵՄԽ) միջոցով:<ref name="tratados2" /><ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/european_council/index_es.htm|title=Consejo Europeo|date=2007|author=Europa|access-date=29 de marzo de 2008}}</ref> 1986 թուականի Փետրուարին կնքուած եւրոպական միակ Ակտը գործունէութեան մէջ մտաւ 1987 թուականի Յուլիսին<ref name="tratados2" /> եւ նպատակ ունէր վերափոխել եւրոպական կառուցուածքը՝ ամրապնդելով ներքին շուկայի համախմբումը 1993 թուականին եւ թոյլ տալով կապիտալի ու սոցիալական քաղաքականութեան ազատ շրջանառութիւն։ Այս պայմանագիրով համայնքային իրաւասութիւնները կ'ընդլայնին՝ հասնելով յետաքննութեան ղեկավարման եւ թեքնիքի, շրջակայ միջավայրի ու սոցիալական քաղաքականութեան զարգացման։ Միակ Ակտը խթանեց նաեւ եւրոպական խորհուրդի գոյութիւնը, որ կը միաւորէ պետութեան ու կառավարութեան ղեկավարները եւ կը նպաստէ արտաքին միասնական քաղաքականութեան (եւրոպական քաղաքական համագործակցութիւնը), ինչպէս նաեւ համագործակցութեան անվտանգութեան ոլորտին մէջ<ref>{{Cite web|url=http://web.dip-badajoz.es/eurolocal/estxt/emu/antecedentes/aue.htm|title=El Acta Única Europea|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124191934/http://web.dip-badajoz.es/eurolocal/estxt/emu/antecedentes/aue.htm|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 24|url-status=dead|access-date=21 de septiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/treaties/treaties_singleact_es.htm|title=El Acta Única Europea|author=EUROPA|access-date=21 de septiembre de 2011}}</ref>։ [[Պատկեր:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|մինի|[[:hy:Բեռլինի_պատ|Պերլինի պատի]] անկումը հնարաւոր դարձուց արեւելեան Եւրոպայի ներառումը ԵՄ-ին։]] Մաստրիխտի կամ եւրոպական միութեան համաձայնագիրը՝ կնքուած 1992 թուականին եւ ուժի մէջ մտած 1993 թուականէն<ref name="tratados2" />, առաջ բերաւ նոր հաստատութենական կառուցուածք մը, որ պահպանուեցաւ մինչեւ [[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի համաձայնագիրի]] ուժի մէջ մտնելը։ Նշուած հաստատութենական կառուցուածքը բաղկացած էր եւրոպական միութեան յայտնի երեք սիւներէն. առաջին սիւնը համայնքայինն էր, որ կը համապատասխանէր երեք համայնքներուն (եւրոպական համայնքը, Ատոմական էներգիայի եւրոպական համայնքը եւ Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական միութիւնը), երկրորդ սիւնը կը համապատասխանէր արտաքին քաղաքականութեան եւ ընդհանուր անվտանգութեան, որ կը կարգաւորուէր եւրոպական միութեան համաձայնագիրի 5-րդ գլուխով, իսկ երրորդ սիւնը կը համապատասխանէր քրէական գործերուն մէջ ոստիկանական ու դատական համագործակցութեան՝ կարգաւորուող եւրոպական միութեան համաձայնագիրի 6-րդ գլուխով։ Այս երեք սիւները կ'աշխատէին՝ հետեւելով որոշումներու տարբեր ընթացակարգերու, քանի որ առաջին սիւնը կը գործէր համայքնային ընթացակարգով, մինչդեռ միւս երկուքը կը կարգաւորուին միջկառավարական ընթացակարգով<ref name="3pilares">{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/eu_pillars_es.htm|title=Pilares de la Unión Europea|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109074413/http://europa.eu/legislation_summaries/glossary/eu_pillars_es.htm|archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 9|author=www.europa.eu|url-status=dead|access-date=13 de julio de 2013}}</ref>։ Մաստրիխտի պայմանագիրը ստեղծեց նաեւ եւրոպական քաղաքացիութիւն եւ թոյլ տուաւ ազատօրէն շրջիլ ու բնակիլ համայնքի երկիրներուն մէջ, ինչպէս նաեւ հաստատեց քուէարկելու եւ ընտրուելու իրաւունքը եւրոպական ընտրութիւններու ժամանակ<ref>{{Cite web|url=http://e-spacio.uned.es/fez/eserv.php?pid=bibliuned:filopoli-1995-5-0BBC7A18-83DE-09D3-C777-0D58FB39A5A0&dsID=reflexiones_preliminares.pdf|title=Reflexiones preliminares sobre el concepto de «ciudadanía europea»|author=ULRICH K. PREUB|access-date=16 de septiembre de 2011}}</ref>։ Այս պայմանագրով որոշուեցաւ նաեւ ստեղծել եւրոպական միակ արժոյթ՝ [[:hy:Եվրո|եւրօն]], որ շրջանառութեան մեջ կը դրուէր 2002 թուականին, եւրոպական կեդրոնական դրամատան կողմէ։ Այս տարիներու ընթացքին եւրոպական տնտեսական միութիւնը/Եւրոպական միութիւնը սկսաւ ընդլայնիլ եւրոպական մայրցամաքին մէջ, յատկապէս Արեւմտեան եւրոպայի երկիրներուն մէջ. 1973 թուականին՝ Միացեալ Թագաւորութիւն, Իռլանտա եւ [[:hy:Դանիա|Դանիա]], 1981 թուականին՝ [[:hy:Հունաստան|Յունաստան]], 1986 թուականին՝ [[:hy:Իսպանիա|Սպանիա]] եւ [[:hy:Պորտուգալիա|Փորթուկալ]], 1990 թուականին՝ Արեւելեան Գերմանիա, 1995 թուականին՝ [[:hy:Ավստրիա|Աւստրիա]], [[:hy:Ֆինլանդիա|Ֆինլանտա]] եւ [[:hy:Շվեդիա|Շուէտ]]<ref name="ampliacion">{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/eu-history/index_es.htm|title=La historia de la Unión Europea|author=Comisión Europea|access-date=31 de marzo de 2013}}</ref>։ === ԵՄ-ն 21-րդ դարուն՝ Ամսթերտամէն Լիզպոն === [[Պատկեր:1_May_2004_enlargement_celebration_in_Parc_du_Cinquantenaire.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:1_May_2004_enlargement_celebration_in_Parc_du_Cinquantenaire.jpg|աջից|մինի|2004 թուականի ընդլայնման պաշտօնական տօնակատարութիւնը Պրիւքսէլի մէջ:]] 1999 թուականին ուժի մեջ մտաւ [[:hy:Ամստերդամ|Ամսթերտամի]] համաձայնագիրը։ Վերջինս կը ներառէր [[:hy:Ազատություն|ազատութեան]], ժողովրդավարութեան եւ մարդու իրաւունքներու հանդէպ յարգանքի սկզբունքները՝ ներառեալ նաեւ կայուն զարգացման սկզբունքը<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/treaties/amsterdam_treaty/a10000_es.htm|title=Derechos fundamentales y no discriminación|quote=La ambición de los redactores del Tratado de Ámsterdam es confirmar formalmente el respeto de los derechos humanos. [...] Dispone que la Comunidad tenga por misión promover un desarrollo armonioso y equilibrado|author=Tratado de Ámsterdam|access-date=13 de septiembre de 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/topics/treaty/pdf/amst-es.pdf|title=Tratado de Ámsterdam|date=2 de octubre de 1997|quote=promover el progreso social y econömico de sus pueblos, teniendo en cuenta el principio de desarrollo sostenible|author=Parlamento Europeo|access-date=27 de octubre de 2011}}</ref>։ Երկու տարի անց ստորագրուեցաւ [[:hy:Նիս|Նիսի]] պայմանագիրը, որ ուժի մէջ կը մտնէր 2003 թուականին<ref name="tratados2" />։ Մինչ այդ՝ 2002 թուականին կ'երկարաձգուի Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական Միութեան վաւերականութեան ժամկէտը (արդէն 50 տարի էր), իսկ անոր գործունէութեան շրջանակը կ'ընդլայնի եւրոպական համայնքի շրջանակներուն մէջ<ref name="tratados2" />։ 2004 թուականի Մայիս 1-ին տեղի ունեցաւ մեծ ընդլայնում Եւրամիութեան մէջ Արեւելեան Եւրոպայի 10 նոր երկիրներու ընդգրկումով՝ [[:hy:Էստոնիա|Էսթոնիա]], [[:hy:Լատվիա|Լաթվիա]], [[:hy:Լիտվա|Լիթվա]], [[:hy:Լեհաստան|Լեհաստան]], [[:hy:Չեխիա|Չեխիա]], [[:hy:Հունգարիա|Հունգարիա]], [[:hy:Սլովակիա|Սլովաքիա]], [[:hy:Սլովենիա|Սլովենիա]], [[:hy:Մալթա|Մալթա]] եւ [[:hy:Կիպրոս|Կիպրոս]]։ Աւելի ուշ՝ 2004 թուականի Հոկտեմբեր 29-ին Հռոմի մէջ կնքուեցաւ սահմանադրական համաձայնագիրը<ref name="ampliacion" />։ Համաձայնագիրի վաւերացումը կը սկզբնաւորուի Խորհրդարանին կողմէ ընդունումով, սակայն որոշ երկիրներ հանրաքուէ կը կազմակերպեն 2005 թուականին։ Առաջինը Սպանիայի մէջ էր, ուր փաստաթուղթը ընդունուեցաւ 76,73% աջակցութեամբ<ref>{{Cite news|date=21 de febrero de 2005|title=Los espdateles dicen 'sí' a la Constitución Europea|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2005/02/20/espana/1108930586.html|access-date=26 de octubre de 2011|department=El Mundo}}</ref>։ Այնուամենայնիւ, վաւերացումը մեծ խոչընդոտի հանդիպեց, երբ Ֆրանսայի ու Հոլանտայի քուէարկողները մերժեցին փաստաթուղթը<ref>{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/internacional/Holanda/rechaza/Constitucion/elpepiint/20050602elpepiint_2/Tes/|title=Holanda también rechaza la Constitución|date=2 de junio de 2005|author=ISABEL FERRER|access-date=25 de junio de 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2005/05/29/internacional/1117362962.html|title=Francia rechaza la Constitución y provoca una grave crisis en Europa|date=30 de mayo de 2005|author=El Mundo/Agencias|access-date=25 de junio de 2010}}</ref>։ Վաւերացումը մեծ հաշուով յետաձգուեցաւ, քանի որ դեռեւս ընդամէնը քանի մը երկիրներ ընդունած էին զայն։ Լիւքսեմպուրկը առաջ անցաւ եւ ընդունեց սահմանադրութիւնը 57% ձայներով<ref>{{Cite web|url=http://www.20minutos.es/noticia/37494/0/LUXEMBURGO/REFERENDUM/|title=Luxemburgo aprueba la Constitución Europea|date=10 de julio de 2005|author=Reuters|access-date=25 de junio de 2010}}</ref>։ Սա իրերու դրութիւնը չփոխեց եւ ղեկավարները յայտարարեցին, որ կը թեւակոխեն «արժեւորման նոր փուլ մը»՝ կապուած մերժման հետ<ref>{{Cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=SIWCK4yV7hY|title=Reflexión y debate por la Constitución Europea|quote=Señor presidente, yo creo que ahora empieza el periodo de reflexión y debate que hasta ahora había sido un periodo de reflexión y silencio|access-date=13 de septiembre de 2011}}</ref>։ 2007 թուականի սկիզբները Եւրամիութեան միացան [[:hy:Ռումինիա|Ռումանիան]] եւ [[:hy:Բուլղարիա|Պուլկարիան]]<ref name="ampliacion" />, մինչդեռ 2007 թուականի Մարտ 25-ին (Հռոմի համաձայնագիրի կնքման 50-ամեակին) եւրոպացի առաջնորդները պաշտօնապէս վերջ դրին «արժեւորման նոր փուլին»՝ կնքելով Պերլինի հռչակագիրը<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/50/docs/berlin_declaration_es.pdf|title=Declaración con ocasión del quincuagésimo aniversario de la firma de los Tratados de Roma|date=25 de marzo de 2007|author=Consejo Europeo|access-date=25 de junio de 2010}}</ref>։ Հռչակագիրի նպատակն էր նոր խթան հաղորդել հաստատութենական նոր համաձայնութեան փնտռման<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/50/docs/berlin_declaration_es.pdf|title=Declaración de Berlín|date=25 de marzo de 2007|quote=La Unión Europea es nuestra respuesta a ellos. Sólo unidos podemos preservar en el futuro nuestro ideal europeo de sociedad, en beneficio de todos los ciudadanos y las ciudadanas de la Unión Europea|access-date=13 de septiembre de 2011}}</ref>՝ նախքան 2009 թուականի եւրոպական ընտրութիւններն իրականացնելը<ref>{{Cite news|date=25 de marzo de 2007|title=Los 27 firman la Declaración de Berlín y se comprometen a zanjar la crisis de la UE|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2007/03/25/internacional/1174816903.html|access-date=13 de septiembre de 2011|department=El Mundo}}</ref>։ Ուժի մէջ ըլլալով արդէն 2007 թուականէն՝ Եւրոպական խորհուրդը համաձայն գտնուեցաւ, որ Սահմանադրութիւնը ձախողած էր, թէեւ առաջարկներու մեծ մասը, յետագային ներառուեցան Միութեան համաձայնագրերու բարեփոխումներու բաժնին մէջ՝ ի հակադրութիւն սահմանադրութեան, որ կը պատրաստուէր փոխարինել նախորդ բոլոր պայմանագրերը։ Այսպիսով՝ 2007 թուականի Դեկտեմբեր 13-ին ստորագրուեցաւ յայտնի [[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի համաձայնագիրը]]<ref>{{Cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2007/12/13/internacional/1197546933.html|title=La UE firma en Lisboa el tratado con el que busca superar su crisis|date=13 de diciembre de 2007|author=elmundo.es/agencias|access-date=25 de junio de 2010}}</ref>։ [[Պատկեր:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Tratado_de_Lisboa_13_12_2007_(081).jpg|ձախից|մինի|260x260փքս|Լիզպոնի համաձայնագրի կնքման արարողութիւնը:]] Այս համաձայնագրի նպատակն էր լաւացնել Եւրամիութեան գործունէութիւնը Մաստրիխտի համաձայնագրի եւ եւրոպական համայնքի սահմանադրական համաձայնագրի (Հռոմի համաձայնագիր) վերափոխման միջոցով<ref>{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/es/treaties/dat/12007L/htm/12007L.html|title=Diario Oficial n° C 306 de 17 de diciembre de 2007|publisher=eur-lex.europa.eu/|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309013821/http://eur-lex.europa.eu/es/treaties/dat/12007L/htm/12007L.html|archive-date=9 de marzo de 2009|access-date=9 de mayo de 2009}}</ref>։ Լիզպոնի համաձայնագրի բերած ամէնակարեւոր բարեփոխումներէն էին Եւրամիութեան խորհուրդի ընդունած որոշումներու լճացման հաւանականութիւններու կանխումը մեծամասնութեան քուէարկութեան միջոցով, ծանրակշիռ Եւրոպական խորհրդարանի ստեղծումը շնորհիւ ԵՄ խորհուրդի համատեղ որոշումներու ընթացակարգերու ընդլայնման, Եւրամիութեան՝ այն ժամանակ արդէն հնացած սիւներու վերացումը եւ Եւրոպական խորհուրդի նախագահի ու Միութեան արտաքին հարցերու ու անվտանգութեան քաղաքականութեան բարձր ներկայացուցիչի պաշտօններու ստեղծումը, որ ԵՄ քաղաքականութեան համահնչութիւն եւ շարունակականութիւն կու տար<ref name="MD">{{Cite web|url=http://www.magazine-deutschland.de/es/politica/union-europea/articulo/article/der-eu-reformvertrag-die-wichtigsten-neuerungen.html|title=El Tratado de Reforma de la UE – las principales novedades de un vistazo|publisher=Magazine Deutschland|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207010853/http://www.magazine-deutschland.de/es/politica/union-europea/articulo/article/der-eu-reformvertrag-die-wichtigsten-neuerungen.html|archive-date=7 de febrero de 2010|access-date=9 de mayo de 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/spain/sobre-la-ue/podcast/asuntos-institucionales/tratado-lisboa-novedades_es.htm|title=Principales novedades del Tratado de Lisboa: Podcast UE|date=15 de septiembre de 2010|author=Comisión Europa. Representación en España|access-date=30 de enero de 2012}}</ref>։ Լիզպոնի համաձայնագիրը, որ ուժի մէջ մտավ 2009 թուականի Դեկտեմբեր 1-ին, անդամ երկիրներու համար նաեւ իրաւականօրէն շրջանառութեան մէջ դրաւ ԵՄ հիմնարար իրաւունքներու փաստաթուղթը<ref name="MD" />։ 2008 թուականէն անդամ երկիրներու տնտեսութիւնը ծանր հարուած ստացաւ տնտեսական ճգնաժամի պատճառով<ref>{{Cite news|date=13 de febrero de 2009|title=Confirmado: la Unión Europea, en recesión|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/business/newsid_7887000/7887894.stm|access-date=13 de septiembre de 2011|department=BBC}}</ref>, չնայած որ 2013թ. Յուլիս 1-ին [[:hy:Խորվաթիա|Խրուաթիան]] դարձաւ Միութեան 28-րդ անդամը<ref name="ampliacion" /><ref name="adhesionCroacia">{{Cite news|date=22 de enero de 2012|title=Los croatas dan un claro apoyo a la adhesión en la UE en 2013|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2012/01/22/actualidad/1327234665_837191.html|access-date=22 de enero de 2012|department=El País}}</ref>։ Այսպէս, ''Շումանի յհայտարարութենէն'' անցած է աւելի քան կէս դար եւ ԵՄ կը դիմակայէ այնպիսի մարտահրաւէրներ, ինչպիսիք են Լիզպոնի համաձայնագիրը, Պալքանեան երկիրներու ու [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիայի]] մերձեցումը<ref>{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/enlargement/enlargement_process/accession_process/how_does_a_country_join_the_eu/sap/index_es.htm|title=El Proceso de estabilización y asociación|date=15 de junio de 2010|publisher=El portal de la Comisión Europea|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811234100/http://ec.europa.eu/enlargement/enlargement_process/accession_process/how_does_a_country_join_the_eu/sap/index_es.htm|archive-date=11 de agosto de 2011|access-date=25 de junio de 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/international/newsid_4306000/4306966.stm|title=UE inicia diálogo con Turquía|date=4 de octubre de 2005|author=[[British Broadcasting Corporation|BBC]]|access-date=29 de junio de 2007}}</ref> եւ [[:hy:Բրեքսիթ|բրեքսիթը]]<ref>{{Cite news|author=www.publico.es|date=24 de marzo de 2017|title=Los retos de una UE con un mañana incierto|url=http://www.publico.es/internacional/retos-ue-manana-incierto.html|access-date=12 de junio de 2017|apellidos1=Ríos|nombre1=Beatriz}}</ref>։ === Համաձայանգրեր === {| cellpadding="1" cellspacing="0" width="100%" style="font-size:88%; line-height:1.2em; text-align:center; margin:0" | style="text-align:right" |'''Կնքուած''' '''Ուժի մեջ մտած''' '''Պայմանագիր''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1948 1948 '''[[:hy:Բրյուսելի_պայմանագիր_(1948)|Պրիւքսէլի առաջին պայմանագիր]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1951 1952 '''[[:hy:Փարիզի_պայմանագիր_(1951)|Փարիզի պայմանագիր]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1954 1955 '''Պրիւքսէլի երկրորդ պայմանագիր''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1957 1958 '''[[:hy:Հռոմի_պայմանագիր|Հռոմի պայմանագիր]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1965 1967 '''[[:hy:Միաձուլման_համաձայնագիր|Միաձուլման համաձայնագիր]]''' | width="7%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1975 N/A '''Եւրամիութեան վերաբերեալ յայտարարութիւն''' | width="16%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1986 1987 '''[[:hy:Եվրոպական_միակ_Ակտ|եւրոպական միակ Ակտ]]''' | colspan="2" width="12%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1992 1993 '''[[:hy:Մաստրիխտի_պայմանագիր|Մաստրիխտի պայմանագիր]]''' | width="12%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |1997 1999 '''[[:hy:Ամստերդամի_պայմանագիր|Ամստերդամի պայմանագիր]]''' | width="15%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |2001 2003 '''[[:hy:Նիսի_պայմանագիր|Նիսի պայմանագիր]]''' | colspan="2" width="10%" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |2007 2009 '''[[:hy:Լիսաբոնի_պայմանագիր|Լիզպոնի պայմանագիր]]''' | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] | rowspan="3" style="padding:0" |[[Պատկեր:Pix.gif|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Pix.gif|1x1փքս]] |- style="line-height:0.5em" | rowspan="13" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="9" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="4" style="background:#3C67FF; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #3C67FF" |[[:hy:Եվրոպական_միության_սյուները|<span style="color:white;">եւրոպական միութեան սյուները.</span>]] | rowspan="2" style="border-left:3px solid #3C67FF" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="3" style="background:#464646; border-left:3px solid #464646; border-right:3px solid #464646" |''[[:hy:Եվրոպական_համայնքները|<span style="color:white;">եւրոպական համայնքները.</span>]]'' | colspan="4" style="background:#464646; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | style="background:#42B995" | | colspan="3" style="background:#42B995; border-left:3px solid #464646" |[[:hy:Ատոմային_էներգիայի_եվրոպական_համայնք|<span style="color:black;">Ատոմային էներգիայի եւրոպական համայնք</span>]] <span style="color:black;">(եւրատոմ)</span> | colspan="4" style="background:#42B995; border-left:3px solid #3C67FF; border-right:3px solid #464646" | | colspan="2" style="background:#52C1A0; padding:0; border-left:3px solid #3C67FF" | | style="background:#67C7AB; padding:0" | | style="background:#7BCFB7; padding:0" | | style="background:#92D7C4; padding:0" | | style="background:#ACDFD2; padding:0" | | style="background:#C6E8E0; padding:0" | | style="background:#DBEEEA; padding:0" | |- | colspan="3" style="background:#93DAE7" | | colspan="3" style="background:#93DAE7; border-left:3px solid #464646" |[[:hy:Ածուխի_և_պողպատի_եվրոպական_համայնք|<span style="color:black;">Ածուխի եւ պողպատի եւրոպական համայնք</span>]] <span style="color:black;">(ԱՊԵՀ)</span> | colspan="3" style="text-align:right; background:#93DAE7; padding-right:3px; border-left:3px solid #3C67FF" |''Ժամկետը լրացել է 2002թ.'' | style="background:#44B72E; border-right:3px solid #464646" | | colspan="2" rowspan="6" style="background:#192192; border-left:3px solid #3C67FF" |<span style="color:white;">Եւրոպական միութիւն</span> <span style="color:white;">(ԵՄ)</span> | rowspan="7" style="background:#272F9E; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#3A42AE; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#5159BB; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#6A71C8; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#8A90D7; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#A8ACE3; padding:0" | | rowspan="7" style="background:#EFF0F6; padding:0" | |- | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="4" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="background:#5FCF4D" | | colspan="3" style="background:#5FCF4D; border-left:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646" |[[:hy:Եվրոպական_տնտեսական_համայնք|<span style="color:black;">եւրոպական տնտեսական համայնք</span>]] <span style="color:black;">(ԵՏՀ)</span> | colspan="2" style="background:#44B72E; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #464646" | | colspan="2" rowspan="2" style="background:#44B72E; border-right:3px solid #464646; border-bottom:3px solid #464646" |[[:hy:Եվրոպական_համայնք|<span style="color:black;">եւրոպական համայնք</span>]] <span style="color:black;">(ԵՀ)</span> |- | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | rowspan="3" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" rowspan="2" style="background:#FFFF97; border:3px dotted #464646" |[[:hy:Տրեվի|<span style="color:black;">Տրեվի</span>]] | rowspan="2" style="background:#E6E600; border-left:3px solid #3C67FF" |[[:hy:Ազատության,_անվտանգության_և_արդարադատության_տարածք|<span style="color:black;">Արդարադատութեան եւ ներքին գործերի հարցեր</span>]] <span style="color:black;">(ԱՆԳՀ)</span> | style="background:#E6E600; border-right:3px solid #464646" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | style="background:#E6E600" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="background:#D4BE00" |[[:hy:Քրեական_հարցերում_ոստիկանական_և_իրավական_համագործակցություն|<span style="color:black;">Քրեական հարցերում ոստիկանական եւ իրաւական համագործակցութիւն</span>]] <span style="color:black;">(ՔՀՈԻՀ)</span> |- | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="background:#CA7FC8; border:3px dotted #464646" |[[:hy:Եվրոպական_քաղաքական_համագործակցություն|<span style="color:black;">եւրոպական քաղաքական համագործակցութիւն</span>]]&nbsp;<span style="color:black;">(ԵՔՀ)</span> | colspan="4" style="background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF" |[[:hy:Արտաքին_քաղաքականություն_և_ընդհանուր_անվտանգություն|<span style="color:black;">Արտաքին քաղաքականութիւն եւ ընդհանուր անվտանգութիւն</span>]] <span style="color:black;">(ԱՔԸԱ)</span> |- | colspan="2" rowspan="2" style="background:#A3C5DC" |''Չհաստատուած մարմիններ'' | colspan="5" rowspan="2" style="background:#7AA7CB" |[[:hy:Արևելաեվրոպական_միություն|<span style="color:black;">ԱրեւելաԵւրոպական միութիւն</span>]] <span style="color:black;">(ԱԵՄ)</span> | colspan="2" rowspan="2" style="background:#7AA7CB; border-top:3px solid #3C67FF" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="background:#AD76C9; border-left:3px solid #3C67FF; border-bottom:3px solid #3C67FF" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> |- | colspan="3" style="text-align:right; background:#7AA7CB; padding-right:3px" |''Ժամկետը լրացել է 2010թ.'' | style="background:#192192" |&nbsp; |- style="line-height:1em" | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="2" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp;<!--don't remove &nbsp;--> | colspan="8" style="border-left:1px solid #C7C7C7" |&nbsp; |} == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:EU_Member_states_and_Candidate_countries_map.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:EU_Member_states_and_Candidate_countries_map.svg|աջից|մինի|310x310փքս|Եւրամիութեան անդամ երկիրներ (նշուած են կապոյտով Միանալու թեկնածու երկիրներ (դեղինով)]] [[Պատկեր:EU_countries_by_date_of_accession_(hy).png|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:EU_countries_by_date_of_accession_(hy).png|մինի|ԵՄ երկիրները՝ ըստ միացման տարեթիւին]] Եւրամիութիւնը կազմուած է եւրոպական 28 ազատ, ինքնավար երկիրներէ, որոնք յայտնի են որպէս անդամ պետութիւններ<ref name="Mapa estados miembros">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/european_countries/eu_members/index_es.htm|title=Estados miembros de la UE|date=2010|access-date=25 de junio de 2010|department=El Portal de la UE}}</ref>։ Միութիւնը ստեղծուած է արեւելեան Եւրոպայի 6 երկիրներու կողմէ (Ֆրանսա, Գերմանիա, Իտալիա, Պելճիքա, Հոլանտա եւ Լիւքսեմպուրկ) եւ ընդլայնած է վեց անգամ եւրոպական աշխարհարգրութեան չորս կէտերով մէկ։ Ի տարբերութիւն [[:hy:Ամերիկայի_Միացյալ_Նահանգներ|Միացեալ Նահանգներու]]՝ Եւրամիութեան անդամ երկիրներուն չի պարտադրուիր կառավարման հանրապետական ձեւ։ Միութիւնը կազմուած է 21 [[:hy:Հանրապետություն|հանրապետութենէ]] եւ 7 [[:hy:Միապետություն|միապետութենէ]], որոնցմէ 6-ը [[:hy:Թագավորություն|թագաւորութիւն]] են, իսկ մէկը՝ դքսութիւն ([[:hy:Լյուքսեմբուրգ|Լիւքսեմպուրկ]])։ Եւրամիութեան տարածքին մէջ երեք ամէնաընդարձակ երկիրներն են՝ 1° Ֆրանսա (Գերմանիայի, Միացեալ Թագավորութեան եւ Հոլանտայի տարածքները միասին աւելի փոքր են, քան Ֆրանսան), 2° Սպանիա եւ 3° Շուէտ. երեք ամէնափոքր երկիրներն են Մալթան (Եւրամիութեան ամէնամեծ երկրէն տարածքով աւելի քան երկու հազար անգամ փոքր), Լիւքսեմպուրկը եւ Կիպրոսը։ Ինչ կը վերաբերի ծովային տարածուածութեան, ապա Եւրամիութեան երկիրներէն մէկը՝ Ֆրանսան (աւելի քան 11 մլն քմ²) ունի աշխարհի ամէնաընդարձակ տնտեսական բացառիկ գօտին։ Եւրամիութեան տարածքը բաղկացած է անդամ 28 երկիրներու տարածքներու ամբողջութենէն<ref name="Mapa estados miembros" />՝ որոշ բացառութիւններով։ ԵՄ տարածքը նոյնը չէ, ինչ որ Եւրոպայի տարածքը, քանի որ առաջին հերթին կան եւրոպական երկիրներ, որոնք կը գտնուին ԵՄ-էն դուրս, ինչպէս [[:hy:Իսլանդիա|Իսլանտան]], [[:hy:Շվեյցարիա|Զուիցերիան]], [[:hy:Նորվեգիա|Նորվեկիան]] եւ [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանը]]։ Բացի այդ՝ որոշակի եւրոպական տարածքներ ԵՄ մաս չեն կազմեր (օրինակ, Քանալ եւ Ֆերոէ կղզիները)։ ԵՄ մաս չեն կազմեր նաեւ մայր ցամաքէն դուրս գտնուող տարբեր տարածքներ, որոնք կապ ունին անդամ երկիրներու հետ (օրինակ, Գրոենլանտիա, Արուպա, Նիտեռլանտեան-Անթիլեան կղզիներ, Ֆրանսական հաւաքական տարածքներ եւ Միացեալ Թագաւորութեան հետ կապուած բոլոր ոչ եւրոպական տարածքները)։ Ի հակադրութիւն ասոր՝ կան նաեւ ծովէն այն կողմ գտնուող որոշակի տարածքներ, որոնք ԵՄ մաս կը կազմեն, թէեւ դուրս կը գտնուին մայր ցամաքէն, ինչպէս, օրինակ, Ազորեան կղզիներ, [[:hy:Կանարյան_կղզիներ|Քանարեան կղզիներ]], [[:hy:Ֆրանսիական_Գվիանա|Ֆրանսական Կվիանա]], [[:hy:Գվադալուպե_(Կասերես)|Կվադալուբէ]], [[:hy:Մադեյրա|Մատեյրա]], [[:hy:Մարտինիկա|Մարթինիկա]], [[:hy:Սան_Մարտինո_դալ_Արջինե|Սան Մարթին]], Համախմբութեան կղզի եւ Մայոթթէ<ref name="RUP">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/regional_policy/activity/outermost/index_es.cfm|title=Política regional y regiones ultraperiféricas|date=23 de agosto de 2012|author=Comisión Europea}}</ref>։ ԵՄ անդամ երկիրներէն բաղկացած մակերեսը կը կազմէ 4 324 782 քմ²։ ԵՄ բնապատկերը, կլիման եւ տնտեսութիւնը կ'ազդուին ափերէն, որոնք ունին 65 992,9 քմ երկարութիւն։ ԵՄ ունի [[:hy:Ավստրալիա|Աւստրալիայէն]] ու [[:hy:Կանադա|Քանատայէն]] յետոյ աշխարհի՝ մեծութեամբ երրորդ ափը։ Անդամ երկիրներու համախումբը ցամաքային սահմաններ ունի ոչ անդամ 21 երկիրներու հետ՝ ընդհանուր 13 271 քմ՝ աշխարհի հինգերորդ ամէնամեծ սահմանը<ref name="Mapa estados miembros" />։ Եւրոպայի մէջ ԵՄ սահմաններ ունի [[:hy:Նորվեգիա|Նորվեկիայի]], [[:hy:Ռուսաստան|Ռուսաստանի]], [[:hy:Բելառուս|Բելառուսի]], [[:hy:Ուկրաինա|Ուքրանիայի]], [[:hy:Մոլդովա|Մոլտովայի]], Զուիցերիայի, [[:hy:Լիխտենշտայն|Լիխտեյնշտայնի]], [[:hy:Անդորրա|Անտորրայի]], [[:hy:Մոնակո|Մոնաքոյի]], [[:hy:Սան_Մարինո|Սան Մարինոյի]], [[:hy:Վատիկան|Վատիկանի]], Թուրքիայի, [[:hy:Մակեդոնիայի_Հանրապետություն|Մակեդոնիայի]], [[:hy:Բոսնիա_և_Հերցեգովինա|Պոսնիա եւ Հերցեկովինայի]], [[:hy:Չեռնոգորիա|Չեռնոգորիայի]] ու [[:hy:Սերբիա|Սերպիայի]] հետ<ref name="Mapa estados candidatos">{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/european_countries/candidate_countries/index_es.htm|title=Estados candidatos de la UE|date=2010|access-date=25 de junio de 2010|department=El Portal de la UE}}</ref>։ Վերջապէս, սահմաններ ունի նաեւ [[:hy:Կարիբյան_ծով|Քարիպյան ծովին]] մէջ՝ [[:hy:Սան_Մարտին_(այլ_կիրառումներ)|Սան Մարթինի]] հետ, [[:hy:Հարավային_Ամերիկա|հարաւային Ամերիկայի]] մէջ՝ [[:hy:Բրազիլիա|Պրազիլի]] ու [[:hy:Սուրինամ|Սուրինամի]] հետ, իսկ [[:hy:Աֆրիկա|Ափրիկէի]] մէջ՝ [[:hy:Մարոկկո|Մարոքքոյի]] հետ։ Որոշ անդամ երկիրներ տարածքներ ունին եւրոպական մայրցամաքէն դուրս, որոնք կրնան Միութեան մաս կազմել. անոնք կը սահմանուին որպէս ծովէն այն կողմ գտնուող տարածքներ։ Սպանական [[:hy:Սեուտա|Սէութա]] եւ [[:hy:Մելիլյա|Մելիլյա]] քաղաքները, որ որպէս այդպիսին Եւրամիութեան մաս կը կազմեն, կը գտնուին Ափրիկէի Մարոքի հետ, սակայն Եւրամիութեան կողմէ չեն համարուիր ծովէն այն կողմ ինկած տարածքներ։ Նախքան Լիզպոնի պայմանագրի ուժի մէջ մտնելը յստակացում չկար, թէ ինչպէս կրնայ որեւէ երկիր դուրս գալ Միութիւնէն (թէեւ Կրոենլանտան՝ դանիական տարածք մը, հեռացաւ 1985 թուականին, որու պատճառով տարբեր համաձայնագրեր փոփոխութեան ենթարկուեցան<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/scadplus/constitution/membership_es.htm|title=Los principios fundacionales de la Unión|archive-url=https://web.archive.org/web/20111130043438/http://europa.eu/scadplus/constitution/membership_es.htm|archive-date=2011 թ․ նոյեմբերի 30|quote=El único precedente es la retirada de Groenlandia en 1985|author=EUROPA|url-status=dead|access-date=21 de septiembre de 2011}}</ref>, սակայն ատիկա այլեւս չի պատահիր Լիզպոնի պայմանագրի հետ, քանի որ հեռացման ընթացակարգ ունի։ === Անդամ երկիրներ === Միութեան անդամներու թիւը աճած է՝ հիմնադիր 6 երկիրներէն (Պելճիքա, Ֆրանսա, Գերմանիա, Իտալիա, Լիւքսեմպուրկ եւ Հոլանտա)<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/eu-history/1945-1959/index_es.htm|title=1945-1959 Europa por la paz – los albores de la cooperación|quote=Estados miembros fundadores: Alemania, Bélgica, Francia, Italia, Luxemburgo y Países Bajos|author=EUROPA|access-date=17 de septiembre de 2011}}</ref> հասնելով 28-ի, որոնք կը կազմեն Եւրոպական միութիւնը. {| class="wikitable" width="100%" style="margin:0 auto; padding:0; text-align=center;" ! scope="col" width="5%" align="center" |[[:hy:Anexo:Եվրոպայի_դրոշները|դրօշ]] ! scope="col" width="5%" align="center" |[[:hy:Anexo:Երկրների_զինանշաններն_ըստ_շրջանների#%D4%B5%D5%BE%D6%80%D5%B8%D5%BA%D5%A1|Զին.]] ! scope="col" width="15%" align="center" |Անուն ! scope="col" width="20%" align="center" |[[:hy:Եվրամիության_ընդլայնմանպատմությունը|Միանալու տարեթիւը]]<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/abc/12lessons/key_dates/index_es.htm|title=Cronología de la integración europea|author=EUROPA|access-date=23 de agosto de 2012}}</ref> ! scope="col" align="center" |[[:hy:Anexo:Երկրներն_ըստ_բնակչության|Բնակչութիւն]]<ref name="TWF">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|title=The World Factbook|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/|archive-date=2009 թ․ սեպտեմբերի 12|author=CIA|url-status=dead|access-date=23 de agosto de 2012}}</ref> ! scope="col" align="center" |[[:hy:Anexo:Երկրներն_ըստ_մակերևույթի|Մակերեւոյթ]]<ref name="TWF" /> (կմ²-ով) ! scope="col" width="10%" align="center" |ԵՄ զոնա + ցամաքային մակերեւոյթ ! scope="col" align="center" |[[:hy:Anexo:Աշխարհի_արժույթները|Դրամ]] ! scope="col" align="center" |[[:hy:Anexo:Երկրներն_ըստ_մեկ_շնչին_հասնող_ՀՆԱ-ի|Մեկ շնչին հասնող ՀՆԱ]]<ref name="TWF" /> ($) ! scope="col" align="center" |[[:hy:Եվրոպական_խորհրդարանի_պատգամավորը|Պատգամաւորական տեղերու թիւը]] |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Գերմանիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Germany.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Germany.svg|39x39փքս]] |[[:hy:Գերմանիա|Գերմանիա]] |{{dts|25|03|1957}} |81&nbsp;305&nbsp;856 |357&nbsp;022 |414.599 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |38&nbsp;400 |96 |- | align="center" |{{Դրոշ|Ավստրիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Austria_Bundesadler.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Austria_Bundesadler.svg|32x32փքս]] |[[:hy:Ավստրիա|Աւստրիա]] |{{dts|1|01|1995}} |8&nbsp;219&nbsp;743 |83&nbsp;871 | |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |42&nbsp;400 |19 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Բելգիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Great_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Great_Coat_of_Arms_of_Belgium.svg|37x37փքս]] |[[:hy:Բելգիա|Պելճիքա]] |{{dts|25|03|1957}} |10&nbsp;438&nbsp;353 |30&nbsp;528 |33&nbsp;975 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |38&nbsp;200 |22 |- | align="center" |{{Դրոշ|Բուլղարիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Bulgaria.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Bulgaria.svg|30x30փքս]] |[[:hy:Բուլղարիա|Պուլկարիա]] |{{dts|1|01|2007}} |7&nbsp;037&nbsp;935 |110&nbsp;879 |145&nbsp;186 |[[:hy:Լև_(դրամ)|Լեւ]] |13&nbsp;800 |18 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Կիպրոս}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Cyprus_(2006).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Cyprus_(2006).svg|30x30փքս]] |[[:hy:Կիպրոս|Կիպրոս]] |{{dts|1|05|2004}} |1&nbsp;138&nbsp;071 |9&nbsp;251 |107&nbsp;958 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |29&nbsp;400 |6 |- | align="center" |{{Դրոշ|Խորվաթիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Croatia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Croatia.svg|40x40փքս]] |[[:hy:Խորվաթիա|Քրուաթիա]] |{{dts|1|07|2013}} |4&nbsp;290&nbsp;612 |56&nbsp;542 |115&nbsp;626 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |18&nbsp;100 |12 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Դանիա}} | align="center" |[[Պատկեր:National coat of arms of Denmark.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:National coat of arms of Denmark.svg|53x53փքս]] |[[:hy:Դանիա|Դանիա]] |{{dts|1|01|1973}} |5&nbsp;543&nbsp;453 |43&nbsp;094 |4&nbsp;761&nbsp;811 |[[:hy:Դանիական_կրոն|դանիական կրոն]] |37&nbsp;600 |13 |- | align="center" |{{Դրոշ|Սլովակիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Slovakia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Slovakia.svg|38x38փքս]] |[[:hy:Սլովակիա|Սլովաքիա]] |{{dts|1|05|2004}} |5&nbsp;483&nbsp;088 |49&nbsp;035 | |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |23&nbsp;600 |13 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Սլովենիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Slovenia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Slovenia.svg|38x38փքս]] |[[:hy:Սլովենիա|Սլովենիա]] |{{dts|1|05|2004}} |1&nbsp;996&nbsp;617 |20&nbsp;273 |20&nbsp;493 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |29&nbsp;000 |8 |- | align="center" |{{Դրոշ|Իսպանիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Escudo_de_España_(mazonado).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Escudo_de_Espa%C3%B1a_(mazonado).svg|30x30փքս]] |[[:hy:Իսպանիա|Սպանիա]] |{{dts|1|01|1986}} |47&nbsp;042&nbsp;984 |505&nbsp;370 |1&nbsp;545&nbsp;225 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |31&nbsp;000 |54 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Էստոնիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Estonia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Estonia.svg|30x30փքս]] |[[:hy:Էստոնիա|Էսթոնիա]] |{{dts|1|05|2004}} |1&nbsp;274&nbsp;709 |45&nbsp;228 |82&nbsp;219 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |20&nbsp;600 |6 |- | align="center" |{{Դրոշ|Ֆինլանդիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Finland.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Finland.svg|38x38փքս]] |[[:hy:Ֆինլանդիա|Ֆինլանտա]] |{{dts|1|01|1995}} |5&nbsp;262&nbsp;930 |338&nbsp;145 |425&nbsp;590 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |36&nbsp;700 |13 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Ֆրանսիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Armoiries_république_française.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Armoiries_r%C3%A9publique_fran%C3%A7aise.svg|34x34փքս]] |[[:hy:Ֆրանսիա|Ֆրանսա]] |{{dts|25|03|1957}} |65&nbsp;630&nbsp;692 |643&nbsp;801 |11&nbsp;710&nbsp;417 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |35&nbsp;600 |74 |- | align="center" |{{Դրոշ|Հունաստան}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Greece.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Greece.svg|31x31փքս]] |[[:hy:Հունաստան|Յունաստան]] |{{dts|1|01|1981}} |10&nbsp;767&nbsp;827 |131&nbsp;957 |637&nbsp;529 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |26&nbsp;600 |22 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Հունգարիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Hungary.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Hungary.svg|64x64փքս]] |[[:hy:Հունգարիա|Հունգարիա]] |{{dts|1|05|2004}} |9&nbsp;958&nbsp;453 |93&nbsp;028 | |[[:hy:Հունգարական_ֆորինտ|հունգարական ֆորինտ]] |19&nbsp;800 |22 |- | align="center" |{{Դրոշ|Իռլանդիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Ireland.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Ireland.svg|39x39փքս]] |[[:hy:Իռլանդիա|Իռլանտա]] |{{dts|1|01|1973}} |4&nbsp;722&nbsp;028 |70&nbsp;273 |480&nbsp;583 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |40&nbsp;100 |12 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Իտալիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Italy-Emblem.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Italy-Emblem.svg|34x34փքս]] |[[:hy:Իտալիա|Իտալիա]] |{{dts|25|03|1957}} |61&nbsp;261&nbsp;254 |301&nbsp;340 |843&nbsp;251 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |30&nbsp;900 |73 |- | align="center" |{{Դրոշ|Լատվիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Latvia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Latvia.svg|30x30փքս]] |[[:hy:Լատվիա|Լաթվիա]] |{{dts|1|05|2004}} |2&nbsp;191&nbsp;580 |64&nbsp;589 |93&nbsp;011 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |15&nbsp;900 |9 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Լիտվա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_Arms_of_Lithuania.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_Arms_of_Lithuania.svg|34x34փքս]] |[[:hy:Լիտվա|Լիթվա]] |{{dts|1|05|2004}} |3&nbsp;525&nbsp;761 |65&nbsp;300 |72&nbsp;331 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |19&nbsp;100 |12 |- | align="center" |{{Դրոշ|Լյուքսեմբուրգ}} | align="center" |[[Պատկեր:Greater_coat_of_arms_of_the_grand-duchy_of_Luxembourg.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Greater_coat_of_arms_of_the_grand-duchy_of_Luxembourg.svg|32x32փքս]] |[[:hy:Լյուքսեմբուրգ|Լիւքսեմպուրկ]] |{{dts|25|03|1957}} |509&nbsp;074 |2&nbsp;586 | |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |81&nbsp;100 |6 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Մալթա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Malta.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Malta.svg|38x38փքս]] |[[:hy:Մալթա|Մալթա]] |{{dts|1|05|2004}} |409&nbsp;836 |316 |55&nbsp;139 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |25&nbsp;800 |6 |- | align="center" |{{Դրոշ|Նիդեռլանդներ}} | align="center" |[[Պատկեր:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Netherlands.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Royal_Coat_of_Arms_of_the_Netherlands.svg|33x33փքս]] |[[:hy:Նիդեռլանդներ|Նիտերլանտներ]] |{{dts|25|03|1957}} |16&nbsp;730&nbsp;632 |41&nbsp;543 |192&nbsp;345 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |42&nbsp;700 |26 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Լեհաստան}} | align="center" |[[Պատկեր:Herb_Polski.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Herb_Polski.svg|35x35փքս]] |[[:hy:Լեհաստան|Լեհաստան]] |{{dts|1|05|2004}} |38&nbsp;415&nbsp;284 |312&nbsp;685 |342&nbsp;482 |[[:hy:Զլոտի|զլոտի]] |20&nbsp;600 |51 |- | align="center" |{{Դրոշ|Պորտուգալիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Portugal.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Portugal.svg|30x30փքս]] |[[:hy:Պորտուգալիա|Փորթուկալ]] |{{dts|1|01|1986}} |10&nbsp;781&nbsp;459 |92&nbsp;090 |1&nbsp;819&nbsp;498 |[[:hy:Եվրո|եւրո]] |23&nbsp;700 |22 |- | align="center" |{{Դրոշ|Չեխիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_the_Czech_Republic.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_the_Czech_Republic.svg|36x36փքս]] |[[:hy:Չեխիայի_Հանրապետություն|Չեխիայի Հանրապետութիւն]] |{{dts|1|05|2004}} |10&nbsp;177&nbsp;300 |78&nbsp;867 | |[[:hy:Չեխական_կրոն|չեխական կրոն]] |27&nbsp;400 |22 |- bgcolor="#efefef" | align="center" |{{Դրոշ|Ռումինիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Coat_of_arms_of_Romania.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Coat_of_arms_of_Romania.svg|43x43փքս]] |[[:hy:Ռումինիա|Ռումանիա]] |{{dts|1|01|2007}} |21&nbsp;848&nbsp;504 |238&nbsp;391 |262&nbsp;018 |[[:hy:Ռումինական_լեյ|ռումինական լեյ]] |12&nbsp;600 |33 |- | align="center" |{{Դրոշ|Շվեդիա}} | align="center" |[[Պատկեր:Great_coat_of_arms_of_Sweden.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Great_coat_of_arms_of_Sweden.svg|33x33փքս]] |Շուէտ |{{dts|1|01|1995}} |9&nbsp;103&nbsp;788 |450&nbsp;295 |602&nbsp;255 |[[:hy:Շվեդական_կրոն|շվեդական կրոն]] |40&nbsp;900 |20 |- |} ==== Ծովէն այն կողմ գտնուող շրջաններ ==== [[Պատկեր:EU_special_territories_(en).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:EU_special_territories_(en).svg|մինի|450x450փքս|Եւրոպական միութիւն.{{legend|#000a9f|Անդամ երկրների գլխավոր տարածքներ}}{{legend|#000eff|Ծովից այն կողմ գտնվող շրջաններ}}{{legend|Países y territorios de ultramar}}]] Կան անդամ պետութիւններու՝ ծովէն այն կողմ գտնուող շարք մը տարածքներ, որոնք օրինականօրէն Եւրամիութեան մաս կը կազմեն, սակայն ունին որոշակի բացառութիւններ՝ Եւրոպայէն հեռու գտնուելու պատճառով։ Այս շրջանները մասնակի կը կիրառեն ԵՄ օրէնքը եւ որոշ արագաներու շենկընեան գօտիէն դուրս կը գտնուին<ref name="RUP" /><ref>{{Cite web|url=http://www.gobcan.es/haciendacanaria/downloads/Revista21/RevistaHC-21_17.pdf?q=jqmodal&go=&form=QBLH&width=100%&height=90%|title=Estrategia para las regiones ultraperiféricas: logros y perspectivas|date=23 de agosto de 2012|author=Gobierno de Canarias}}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}</ref>։ Այս բոլոր տարածքներու դրամական միաւորը Եւրոն է, եւ անոնք են<ref name="RUP" />. * Ֆրանսական տարածքներ՝ [[:hy:Գվադալուպե_(Կասերես)|Գուադալուբէ]], [[:hy:Մարտինիկա|Մարթինիքա]], [[:hy:Ֆրանսիական_Գվիանա|Ֆրանսական Գուիանա]], Համախմբութեան կղզի եւ [[:hy:Մայոտտե|Մայոթթէ]]։ * [[:hy:Սան_Մարտին|Սան Մարթինի]] Ֆրանսական հաւաքածուն։ * Փորթուկալական ինքնավար շրջաններ [[:hy:Մադեյրա|Մատեյրան ու Ազորեսը]]։ * Սպանական ինքնավար համայնք Քանարեան կղզիները։ Ծովէն այն կողմ գտնուող շրջանները կազմուած են կղզային տարբեր շրջաններէ ու հարավամերիկեան մայր ցամաքի արեւելեան բաժնին մէջ գտնուող մէկ շրջանէ՝ Եւրոպայէն հազարաւոր քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ, սակայն որոնք իրաւունքի տեսանկիւնէն կը պատկանին Եւրամիութեան եւ կը կազմեն իր մէջ գտնուող յատուկ եւ յստակ սահմանուած խումբ մը։ Նման իրաւիճակը ծովէն այն կողմ գտնուող շրջաններուն յանգեցուցած է միութեան հետ ուղղակի կապերու եւ համագործակցութեան պատրաստակամութեան արտայայտման, որպէսզի Միութիւնը չմոռնայ այս շրջաններու իւրահատկութիւնները, երկարաժամկէտ կայուն զարգացման հասնի եւ իրենց հաւասարի կարգավիճակ շնորհէ, Միութեան մնացած տարածքներուն պէս<ref name="Las RUP">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docgener/presenta/rup2010/brochure_rup_es.pdf|title=Las regiones ultraperiféricas Regiones de Europa, de ventajas y de oportunidades|date=25 de junio de 2010|publisher=Portal de la Unión Europea}}</ref>։ Այս շրջաններու ներկայացուցիչները կը գումարեն ժողովներ, շրջաններու նախագահներու մասնակցութեամբ, որոնց նպատակն է համագործակցութեան համատեղ ծրագիր ներկայացնելը<ref name="RUP" />։ ==== Յատուկ կարգավիճակ ունեցող շրջաններ ==== [[Պատկեր:Special_member_state_territories_in_Europe_and_the_European_Union.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Special_member_state_territories_in_Europe_and_the_European_Union.svg|մինի|{{legend|#2C325F|Անդամ պետութիւններ}}{{legend|#5F2C35|Յատուկ կարգավիճակ ունեցող տարածքներ}}]] Կան անդամ երկիրներու տարածքներ, ուր կը կիրառուի Եւրամիութեան ողջ օրէնսդրութիւնը: Ինչպէս ծովէն այն կողմ գտնուող շրջանները եւ ի տարբերութիւն այդ երկիրներուն ու տարածքներուհ, այս տարածքները իսկապէս Եւրամիութեան մաս կը կազմեն։ Յատուկ պարագայ է Կիպրոսի հիւսիսը, ուր Եւրամիութեան օրէնսդրութիւնը չի կիրառուիր, թէեւ ան Միութեան իրաւականօրէն մաս կը կազմէ, քանի որ անոր քաղաքացիները, որ կողմ քուէարկած են Եւրամիութեան միանալու եւ միաւորուելու Կիպրոսի որոշման, նաեւ կ'ընտրեն եւրոպական խորհրդարանի Կիպրոսի ներկայացուցիչները։ Այս պարագան բացառութիւն է Կիպրոսի միացման պայմանագրէն, քանի որ կը սպասուի կիպրոսեան երկու հանրապետութիւններու միջեւ բանակցութիւններու զարգացում։ Կղզիի բաժանման արդիւնքով ստեղծուած է ՄԱԿ-ի միջազգային հովանաւորութեան տակ գտնուող սահման մը՝ հիւսիսի եւ հարաւի մէջ, բրիտանական ինքնավար երկու գօտի, որոնք ազատուած են համայնքային իրաւունքի կիրառումէն, քանի որ Ակրոտրիր եւ Դհեկելիայի բրիտանական ինքնավար տարածքներուն մէջ ԵՄ օրէնսդրութիւնը կը վերաբերի միայն Միացեալ Թագաւորութեան եւ Կիպրոսի քաղաքացիներուն<ref name="i">Artículo 355 párrafo 5 del TFUE</ref>։ [[:hy:Բալթիկ_ծով|Պալթիկ ծովուն]] մէջ [[:hy:Ֆինլանդիա|Ֆինլանտայի]] Ալանդ կղզիները նոյնպէս յատուկ կարգավիճակ ունին<ref>Artículo 355 párrafo 4 del TFUE</ref>։ Այս կղզիները, որոնք լայն ինքնավարութիւն կը վայելեն, Ֆինլանտայէն յարաբերականօրէն բաժնուելու եւ ԵՄ-ին միանալու հանրաքուէով ընդունած է Միութեան միանալու որոշումը, թէեւ որոշակի բացառութիւններով<ref name="h">{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2006:347:0001:0118:ES:PDF|title=Directiva 2006/112/CE del Consejo, de 28 de noviembre de 2006, relativa al sistema común del impuesto sobre el valor añadido}}, 32006L0112</ref>։ ==== Ծովային տարածքներ ու երկիրներ ==== [[Պատկեր:ZEE-UE-es.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:ZEE-UE-es.svg|աջից|մինի|271x271փքս|եւրոպական Միութեան Տնտեսական բացառիկ գօտի (ՏԲԳ){{legend|#0978ab|Եւրամիութեան անդամ երկիրները եւ անոնց՝ ծովէն դուրս գտնուող տարածքները:}}{{legend|#c6ecff|ԵՄ ՏԲԳ-ն:<ref group="nota">La ZEE representada en el mar Mediterráneo esta indicativa porque no hay ZEE en este mar.</ref>}}{{legend|#00a400|Եւրամիութեան անդամներուն, սակայն ոչ ԵՄ-ին պատկանող Ծովային տարածքներ ու երկիրներ (ԾՏԵ):}}{{legend|#80e800|ԾՏԵ ՏԳԲ տարածքները (ԵՄ-էն դուրս գտնուող):}}{{legend|#ff4800|ԵՄ թեկնածու համարուող երկիրներ}}{{legend|#ffb380|Թեկնածու երկիրներու ԾՏԵ}}]] Ծովային տարածքներն ու երկիրները պետութիւններ են, որոնք համայնքային տարածքին մաս չեն կազմեր (ի տարբերութիւն ծովէն այն կողմ գտնուող տարածքներուն)։ Անոնց բնակիչները ունին այն երկրի քաղաքացիութիւնը, որմէ որ կախեալ են (թէեւ որոշ պարագաներու անոնց քաղաքացիները չունին լիիրաւ քաղաքացիութիւն)։ Գոյութիւն ունեն ծովային 25 տարածքներ ու երկիրներ<ref>{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:310:0400:0400:ES:PDF|title=Países y territorios de ultramar a los que se aplicarán las disposiciones del title IV de la Parte III de la Constitución|date=30 de septiembre de 2011|author=Diario Oficial de la Unión Europe}}</ref>. * Ֆրանսական տարածքներ. [[:hy:Նոր_Կալեդոնիա|Նոր Կալեդոնիա]], [[:hy:Ֆրանսիական_Պոլինեզիա|Ֆրանսական Պոլինեզիա]], [[:hy:Սան_Բարտոլոմեո|Սան Բարտոլոմեո]], [[:hy:Սեն_Պիեռ_և_Միքելոն|Սեն Պիեռ եւ Միքելոն]], Ֆրանսական Հարաւային եւ Անտարկտիկեան տարածքներ, [[:hy:Ուոլիս_և_Ֆուտունա|Ուոլիս եւ Ֆուտունա կղզիներ]]։ * Բրիտանական տարածքներ. [[:hy:Անգիլիա|Անգիլիա]], [[:hy:Բերմուդյան_կղզիներ|Բերմունդեան կղզիներ]], Արքայական տարածքներ,[[:hy:Կայմանյան_կղզիներ|Կայմանեան կղզիներ]], [[:hy:Մոնտսերատ|Մոնսերատ]], [[:hy:Փիթքերն_կղզիներ|Փիթքերն կղզիներ]], [[:hy:Սուրբ_Հեղինեի_կղզի,_Համբարձման_կղզի_և_Տրիստան_դա_Կունյա|Սուրբ Հեղինէ կղզի, Համբարձման կղզի եւ Տրիստան դա Կունյա]], [[:hy:Հնդկական_օվկիանոսի_բրիտանական_տարածքներ|Հնդկական ովկիանոսի բրիտանական տարածքներ]], [[:hy:Թերքս_և_Քայքոս_կղզիներ|Թերքս եւ Քայքոս կղզիներ]], [[:hy:Բրիտանական_Վիրջինյան_կղզիներ|Բրիտանական Վիրճինեան կղզիներ]], [[:hy:Ֆոլկլենդյան_կղզիներ|Մալվինեան կղզիներ]] եւ [[:hy:Հարավային_Ջորջիա_և_Հարավային_Սանդվիչյան_կղզիներ|Հարաւային Ճորճիա եւ Հարաւային Սանդվիչեան կղզիներ]] (վերջին երկուքը վիճելի տարածք են [[:hy:Արգենտինա|Արժանթինի]] հետ)։ * Հոլանտական տարածքներ. [[:hy:Արուբա|Արուբա]], [[:hy:Բոնեյրե|Բոնեյրէ]], [[:hy:Կյուրասաո|Կիւրասաո]], [[:hy:Սաբա_կղզի|Սաբա կղզի]], [[:hy:Սինթ_Էվստատիուս|Սինթ Էվստատիուս]] եւ [[:hy:Սինթ_Մաարտեն|Սինթ Մաարտեն]]։ * Դանիական թագաւորութեան ինքնավար շրջաններ. [[:hy:Ֆարերյան_կղզիներ|Ֆարերեան կղզիներ]] եւ [[:hy:Գրենլանդիա|Կրենլանտիա]]։ === Նոր երկիրներու միացում === Եւրոպական որեւէ երկիր եթէ պիտի միանայ եւրամիութեան, պիտի բաւարարէ որոշակի տնտեսական եւ քաղաքական պայմաններ, որոնք յայտնի են որպէս [[:hy:Կոպենհագեն|Գոփենհակընի]] չափանիշներ<ref name="adhesion">{{Cite web|url=http://europa.eu/scadplus/glossary/accession_criteria_copenhague_es.htm|title=Criterios de adhesión (criterios de Copenhague)|date=27 de marzo de 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100407151410/http://europa.eu/scadplus/glossary/accession_criteria_copenhague_es.htm|archive-date=7 de abril de 2010|author=El portal de la UE}}</ref>, քանի որ 1993 թուականին Եւրոպական Խորհուրդին կողմէ ընդունուած են դանիական մայրաքաղաքին մէջ։ Գոփենհակընի չափանիշները կը սահմանեն, թէ երբ որեւէ երկիր կրնայ պատրաստ ըլլալ Միութեան միանալու։ Գլխաւոր չափանիշներու կարգին հետեւեալներն են. * Ըլլալ եւրոպական երկիր<ref name="adhesion" />։ * Ունենալ կայուն կառոյցներ, որոնք կ'երաշխաւորեն ժողովրդավարութիւնը, օրէնքի գերակայութիւնը, մարդու իրաւունքները եւ փոքրամասնութիւններու հանդէպ յարգանքը<ref name="adhesion" />։ * Կենսունակ շուկայական տնտեսութեան առկայութիւն եւ Միութեան մէջ շուկայական ուժերուն դիմագրաւելու կարողութիւն<ref name="adhesion" />։ * Միանալու հետ կապուած պարտականութիւնները յաղթահարելու կարողութիւններ, ներառեալ քաղաքական, տնտեսական եւ դրամական միաւորման<ref name="adhesion" />։ [[Պատկեր:Further_European_Union_Enlargement.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Further_European_Union_Enlargement.svg|մինի|345x345փքս|'''Եւրամիութեան ապագան''' {{legend|#3F48CC|[[Organización territorial de la Unión Europea|ԵՄ անդամ երկիրներ]] (28)}} {{legend|#FF1493|[[#Retirada de un Estado miembro|ԵՄ-ն լքելու գործընթացին մէջ ներառուած երկիրներ]] (1)}} {{legend|#00BFFF|[[#Candidatos oficiales|Պաշտօնական թեկնածու երկիրներ]] (5)}} {{legend|#86FDF1|[[#Candidatos potenciales|Հաւանական թեկնածու երկիրներ, որ պաշտօնական խնդրագիր ներկայացուցած են]] (1)}} {{legend|#FFF200|[[#Candidatos potenciales|Իրական հաւանական թեկնածուներ]] (1)}} {{legend|DarkOrange|[[#Candidatos que han paralizado el proceso|Հին թեկնածու երկիրներ, որոնք սառեցուցած կամ չեղեալ յայտարարած են գործընթացը]] (3).}} {{legend|#48cc3f|[[#Países fuera de agenda|Հաւանական երկիրներ]] (6)}}]] Կան ԵՄ-ին միանալու պաշտօնապէս թեկնածու հինգ երկիրներ՝ [[:hy:Թուրքիա|Թուրքիան]] (2004 թուականէն)<ref>{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/es/dossier/dossier_07.htm|title=Relaciones exteriores UE - Turquía|date=31 de marzo de 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508214058/http://eur-lex.europa.eu/es/dossier/dossier_07.htm|archive-date=2013 թ․ մայիսի 8|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|quote=1999 - El Consejo de UE Helsinki reconoce a Turquía la calidad de país candidato a la UE en pie de igualdad con otros países candidatos.|author=Comisión Europea|url-status=dead}}</ref>, [[:hy:Մակեդոնիայի_Հանրապետություն|Մակեդոնիայի Հանրապետութիւնը]] (2005 թուականէն)<ref name="pais_candi">{{Cite web|url=http://ec.europa.eu/enlargement/countries/check-current-status/index_en.htm|title=Check current status|date=18 de diciembre de 2012|language=en|author=Comisión Europea}}</ref>, [[:hy:Չեռնոգորիա|Մոնթենեկրոն]] (2010 թուականէն)<ref name="solicitud_mont">{{Cite web|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2010/12/17/union_europea/1292589115.html|title=Montenegro, candidato oficial a entrar en la UE|date=2010|work=elmundo.es}}</ref>, [[:hy:Սերբիա|Սերպիան]] (2012 թուականէն)<ref name="serbia_candidato">{{Cite web|url=http://www.lavanguardia.com/internacional/20120302/54262537175/ue-acuerda-serbia-candidata-oficial-adhesion.html|title=La UE acuerda que Serbia sea candidato oficial a la adhesión|date=2 de marzo de 2012|work=www.lavanguardia.com|author=EFE}}</ref> եւ [[:hy:Ալբանիա|Ալպանիան]] (2014 թուականէն)<ref>{{Cite web|url=http://internacional.elpais.com/internacional/2014/06/24/actualidad/1403624949_287594.html|title=Los Veintiocho otorgan a Albania el estatus de país candidato a la adhesión|date=2014 թ․ հունիսի 24|work=www.elpais.com|author=IGNACIO FARIZA}}</ref>։ Եւրոպական յանձնաժողովի 2009 թուականի զեկոյցը դրական գնահատած է Մակեդոնիայի միաւորման հարցը, սակայն պնդած է, որ յետաձգուի Թուրքիայի միացման գործընթացը<ref name="opinion_ue">{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/internacional/UE/abre/puerta/Croacia/Macedonia/pone/trabas/Turquia/elpepuint/20091014elpepuint_6/Tes|title=La UE abre la puerta a Croacia y Macedonia pero pone trabas a Turquía|date=14 de octubre de 2009|author=El País}}</ref>։ Ներկայիս հաւանական թեկնածուներ են [[:hy:Բոսնիա_և_Հերցեգովինա|Պոսնիա եւ Հերցեկովինան]] ու [[:hy:Կոսովո|Քոսովոյի]] տարածքը (ՄԱԿ-ի ներքին հսկողութեան տակ գտնուող)<ref name="pais_candi" />՝ ըստ Միացեալ Ազգերու Անվտանգութեան խորհուրդի 1244-րդ որոշման<ref name="ONU_1244">{{Cite web|url=http://www.un.org/spanish/docs/comitesanciones/1160/sres1244.pdf|title=Resolución 1244 (1999)|date=10 de junio de 1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813095322/http://www.un.org/spanish/docs/comitesanciones/1160/sres1244.pdf|archive-date=13 de agosto de 2011|author=Distr. general del Consejo de Seguridad de la ONU}}</ref>։ Թէեւ Պոսնիա եւ Հերցեկովինան արտայայտած է եւրոպական խումբին միանալու իր հետաքրքրութիւնը, անոր միացումը կը բախի տնտեսական եւ քաղաքական բազմաթիւ խնդիրներու, որու արդիւնքով երկիրը բարեփոխումներ պիտի կատարէ իր տնտեսական, քաղաքական եւ իրաւական համակարգերուն մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.laverdad.es/agencias/20100406/mas-actualidad/mundo/eeuu-piden-bosnia-avance-reformas_201004062039.html|title=La UE y EEUU piden a Bosnia un avance en sus reformas|date=6 de abril de 2010|publisher=www.laverdad.es|author=EFE}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.laverdad.es/agencias/20100406/mas-actualidad/mundo/moratinos-visita-sarajevo-para-desbloquear_201004061017.html|title=Moratinos visita Sarajevo para desbloquear camino de Bosnia a la UE y a la OTAN|date=6 de abril de 2010|publisher=www.laverdad.es|author=EFE}}</ref>։ Քոսովոյի պարագան այլ է, քանի որ այս տարածաշրջանը յատուկ կարգավիճակ պիտի ստանայ Եւրամիութեան միանալով, քանզի եւրոպական յանձնաժողովը զայն կը համարէ հաւանական թեկնածու, սակայն ո՛չ որպէս անկախ երկիր, զայն կը կոչէ ''Քոսովօ՝ 1244-րդ որոշմամբ''<ref name="ONU_1244" />, քանի որ անդամ երկիրները բաժնուած են Քոսովոն անկախ պետութիւն համարողներու ու անոր անկախութեան հռչակագիրը ընդունող եւ զայն Սերպիայի անբաժան մաս համարողներու<ref name="serbia_candidato" /><ref>{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/internacional/UE/busca/respuesta/independencia/Kosovo/elpepuint/20080218elpepuint_10/Tes|title=La UE califica a Kosovo de "''caso único''" y deja a cada miembro su reconocimiento|date=18 de febrero de 2008|publisher=www.elpais.es|author=agencias}}</ref>։ Թէեւ [[:hy:Նորվեգիա|Նորվեկիան]] կը գտնուի եւրոպական տնտեսական տարածքին մէջ<ref name="EEEParlamento">{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/factsheets/6_3_2_es.htm|title=El Espacio Económico Europeo (EEE)|date=14 de septiembre de 2011|author=Parlamento Europeo}}</ref>, Շենգենեան գօտիի մաս է եւ կը մասնակց ԵՄ շատ ծրագրերու ու գործունէութիւններու<ref>{{Cite web|url=http://www.noruega.es/About_Norway/Government-and-Policy/europe/policy/|title=Noruega y la Unión Europea|date=31 de marzo de 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120628090909/http://www.noruega.es/About_Norway/Government-and-Policy/europe/policy/|archive-date=2012 թ․ հունիսի 28|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|author=Noruega. Portal oficial en España|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.moss-avis.no/debatt/aktuell-kommentar/vart-skjulte-eu-medlemskap-1.4361339|title=Vårt skjulte EU-medlemskap (Nuestra adhesión oculta a la UE)|date=29 de octubre de 2011|language=Noruego|author=Vein Roald Hansen}}</ref>, նորվեկացիները երկու հանրաքուէ պահանջեցին՝ 1972 եւ 1994 թուականներուն, որպէսզի իրենց երկիրը ԵՄ անդամ դառնայ<ref>{{Cite web|url=http://www.elpais.com/articulo/opinion/Noruega/paraiso/vikingo/elpepiopi/20100607elpepiopi_4/Tes|title=Noruega, el paraíso vikingo|date=29 de octubre de 2011|author=Timothy Garton Ash}}</ref>։ Միեւնույն կերպով՝ [[:hy:Իսլանդիա|Իսլանտան]] ԵՏՏ եւ Շենգենեան գօտիի անդամ է եւ տնտեսական ծանր ճգնաժամի պատճառով ԵՄ անդամ դառնալու ընթացակարգեր անցաւ, սակայն 2013 թուականի ընտրութիւններու արդիւնքով, ուր յաղթեցին Իսլանտայի՝ ԵՄ-ին միանալու որոշման դէմ կեդրոնական աջակողմեանները, Իսլանտայի նոր արտգործնախարարը Ընդլայնման յանձնաժողովին յայտնեց նոր գործադիրի որոշումը, ըստ որու անոնք չեն շարունակեր Եւրամիութեան միանալու բանակցութիւնները, մինչեւ որ այդ հարցի վերաբերեալ հանրաքուէ չկայանայ<ref>{{Cite web|url=http://www.lavozdegalicia.es/noticia/internacional/2013/06/13/islandia-frena-negociaciones-adherirse-union-europea/00031371145184781705959.htm|title=Islandia frena las negociaciones para adherirse a la Unión Europea|date=1 de julio de 2013|work=www.lavozdegalicia.es|author=EUROPA PRESS}}</ref>։ Համանման դէպք է [[:hy:Շվեյցարիա|Զուիցերիան]], որ թէեւ նոյնպես Շենգենեան գօտիին մէջ կը գտնուի<ref>{{Cite web|url=http://www.lavanguardia.com/internacional/20081212/53598111925/suiza-suprime-sus-controles-fronterizos-tras-ingresar-en-el-espacio-schengen.html|title=Suiza suprime sus controles fronterizos tras ingresar en el espacio Schengen|date=29 de octubre de 2011}}</ref>, սակայն 1994 եւ 2001 թուականներու հանրաքուէներով մերժած է միանալու որոշումը<ref>{{Cite web|url=http://www.swissworld.org/es/politica/politica_exterior/relaciones_internacionales/|title=Relaciones internacionales|date=29 de octubre de 2011|author=swissworld.org|accessdate=2024-05-23|archive-date=2014-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103223823/http://www.swissworld.org/es/politica/politica_exterior/relaciones_internacionales/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://spanish.peopledaily.com.cn/spanish/200103/05/sp20010305_45818.html|title=Rechazo en Suiza a negociaciones inmediatas de ingreso a UE|date=29 de octubre de 2011}}</ref>։ === Որեւէ անդամի հեռացում === Լիզպոնի պայմանագրին նախորդած պայմանագրերուն մէջ իրաւական որեւէ կէտ չկար, որ կը կարգաւորէր երկիրներու հեռացման հարցը։ Այսպէս, օրինակ, Վիեննայի համաժողովին մէջ չէր նախատեսուած անդամ երկիրներու ո՛չ հրաժարում, ո՛չ հեռացում<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/index_es.htm|title=El Tratado en pocas palabras|date=16 de septiembre de 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025205131/http://europa.eu/lisbon_treaty/glance/index_es.htm|archive-date=2012 թ․ հոկտեմբերի 25|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|quote=El Tratado de Lisboa prevé explícitamente por primera vez la posibilidad de que un Estado miembro se retire de la Unión|author=EUROPA|url-status=dead}}</ref>։ Եւրոպական համայնքներու Արդարատութեան դատարանը կը ճանչնար երկիրներու կողմէ ընդունած փոխհամաձայնութիւններու անվիճելի բնոյթը։ Այնուամենայնիւ, պայմանագրերուն մէջ հեռացման ընթացակարգի բացակայութիւնը բաւարար հիմք չէր, որպէսզի երկիրը որոշէր եւրամիութեան կազմին մէջ մնալու կամ դուրս գալու հարցը<ref>{{Cite book|title=La efectividad del derecho de retirada, el sistema de reforma y las cooperaciones reforzadas: una incógnita que condiciona el proceso de integración de la Unión|last=Urrea Corres|first=Mariola|date=2008|isbn=978-84-96717-96-1}}</ref>։ 2016 թուականի Յունիս 23-ին հանրաքուէ կայացաւ Միացեալ Թագաւորութեան՝ Եւրամիութեան մէջ մնալու հարցով, ուր «Դուրս գալ ԵՄ-էն» տարբերակը 51,9 % ձայներով յաղթեց, մինչդեռ «Շարունակել ԵՄ-ի մէջ» տարբերակը ստացաւ 48,1 %, թէեւ [[:hy:Շոտլանդիա|Շոտլանտայի]], [[:hy:Հյուսիսային_Իռլանդիա|Հիւսիսային Իռլանտայի]] եւ [[:hy:Ջիբրալթար|Ճիպրալթարի]] մէջ, բացի Լոնտոնի մէջ մեծամասնութիւն կազմելէն, գերակշռեց մնալու տարբերակը<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/mundo/noticias-internacional-36614807|title=El Brexit gana el referendo: Reino Unido elige salir de la Unión Europea. ¿Qué pasa ahora?}}</ref>։ Հանրաքուէի արդիւնքներէն յետոյ վարչապետ Տեյվիտ Քեմերոնը յայտարատեց իր հրաժարականը, այսպիսով, միեւնոյն տարուան Հուլիս 13-ին [[:hy:Թերեզա_Մեյ|Թերեզա Մեյը]] ստանձնեց անոր պաշտօնը. Տեյվիտ Քեմերոնը պատճառաբանեց, որ նոր ղեկավարութիւնը երկիրը պիտի տանի ընտրուած ուղիով<ref>{{Cite web|url=http://www.eldiario.es/internacional/David-Cameron-ministro-britanico-Brexit_0_530197092.html|title=David Cameron dimitirá como primer ministro británico tras la victoria del Brexit}}</ref>։ Այս հանրաքուէն սկիզբը դրաւ Եւրամիութենէն Միացեալ Թագաւորութեան հեռացման գործընթացին<ref>{{Cite web|url=http://www.latercera.com/noticia/mundo/2016/08/678-692591-9-aseguran-que-reino-unido-dejaria-la-ue-a-fines-de-2019.shtml|title=Aseguran que Reino Unido dejaría la UE a fines de 2019 - La Tercera.cl|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816121255/http://www.latercera.com/noticia/mundo/2016/08/678-692591-9-aseguran-que-reino-unido-dejaria-la-ue-a-fines-de-2019.shtml|archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 16|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|url-status=dead}}</ref>։ == Հաստատութենական շրջանակ == === Կառոյցներ === [[Պատկեր:Location_of_European_Union_institutions.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Location_of_European_Union_institutions.svg|մինի|Քաղաքներ, ուր կը գտնուին Միութեան տարբեր կառոյցները:]] Եւրամիութեան կառոյցները քաղաքական այն օրգանիզմներն ու հաստատութիւններն են, որոնց անդամ երկիրները կու տան իրենց իշխանութեան ու ինքնավարութեան մէկ մասը<ref name="instituciones">{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/index_es.htm|title=Instituciones y organismos de la UE|date=14 de septiembre de 2011|quote=comparten su soberanía para ser más fuertes y tener una influencia mundial|author=EUROPA}}</ref>։ Կանոններն ու ընթացակարգերը, որոնց պիտի հետեւին կառոյցները, կը հաստատուին համաձայնագրերուն մէջ, կը բանակցուին Եւրոպական խորհուրդին կողմէ ու միջկառավարական համաժողովներու մէջ ու կը վաւերացուին ամէն երկրի ազգային խորհրդարանում։ Լիզպոնի պայմանագիրը նորովի կը փոխակերպէ Եւրամիութեան համաձայնագիրը, սակայն նաեւ ԵԳՀ-ն (Եւրամիութեան գործունէութեան համաձայնագիրը)<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/institutional_affairs/treaties/lisbon_treaty/ai0033_es.htm|title=El Tratado de Lisboa: introducción|date=31 de marzo de 2013|work=www.europa.eu/}}</ref>։ Միութեան կանոնակարգային գործունէութեան օրինականութիւնը կրկնակի աղբիւր ունի. մէկ կողմէ՝ Խորհուրդի ու Եւրոպական խորհուրդի գործունէութեան մէջ միջազգային օրինականութիւնը այնքանով, որ Միութիւնը Միջազգային իրաւունքի նորմերով ղեկավարուող միջազգային կազմակերպութիւն է, միւս կողմէ՝ ժողովրդավարութիւնը, քանի որ Եւրոպական խորհրդարանը կը ներառէ իրաւունքի ժողովրդավարական ձեւաւորման սկզբունքը՝ լըլլալով հաստատութիւն մը, որու անդամները կ'ընտրուին անմիջապէս քաղաքացիներու կողմէ։ Լիզպոնի պայմանագիրը ամրացուցած է միջազգային բարձրագոյն շրջանակի պաշտօնական փոխակերպումը եօթ կառոյցներով։ Կարեւորագոյն երեքը որոշումներու կայացման գործընթացին մէջ Եւրոպական Խորհրդարանը, Եւրամիութեան Խորհուրդը եւ Եւրոպական Յանձնաժողովն են։ Մեծ կարեւորութիւն ունի նաեւ Եւրոպական խորհուրդը՝ որպէս կառոյց, որ կը սահմանէ Միութեան ուղղութիւններն ու առաջնահերթութիւնները<ref name="instituciones" />։[[Պատկեր:EP_Strasbourg_hemicycle_l-gal.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:EP_Strasbourg_hemicycle_l-gal.jpg|մինի|Եւրոպական խորհրդարանի նստավայրը [[:hy:Ստրասբուրգ|Ստրազպուրգի]] մէջ:]] [[Պատկեր:Schuman_ground_renos_2011.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Schuman_ground_renos_2011.jpg|մինի|ԵՄ խորհուրդի նստավայրը ([[:hy:Բրյուսել|Պրիւքսէլ]]):]] ==== Այլ կառոյցներ ==== [[Պատկեր:Europäischer_Rechnungshof.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Europ%C3%A4ischer_Rechnungshof.jpg|մինի|Հաշիւներու դատարանի նստավայրը [[:hy:Լյուքսեմբուրգ_(քաղաք)|Լիւքսեմպուրկի]] մէջ:]] Վերոնշեալ կառոյցներէն բացի Եւրամիութեան հաստատութենական շրջանակին մէջ առկայ են նաեւ երեք ոչ քաղաքական կառոյցներ՝ Եւրամիութեան Արդարադատութեան Դատարանը, Հաշիւներու Դատարանը եւ Եւրոպական Կեդրոնական Դրամատունը<ref name="instituciones" /><ref name="tratadoUE">{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2010:083:0013:0046:ES:PDF|title=Versión consolidada del Tratado de la Unión Europea|date=30 de marzo de 2010|author=Diario oficial de la Unión Europea}}</ref>։ * '''Եւրամիութեան Արդարադատութեան Դատարանը''' (ԵՄԱԴ) Եւրամիութեան կառոյց է, որ կը կատարէ եւրոպական համայնական իրաւունքի վերահսկման գործառոյթ, եւ որն ունի դատական ու վերազգային բնոյթ։ ԵՄԱԴ-ի դատավճիռները պարտադիր բնոյթ ունին անդամ երկիրներուն համար։ Եւրամիութեան Արդարադատութեան դատարանը Միութեան իրաւական կարգաւորումներու երաշխաւորն է, որուն կը մասնակցին նաեւ ազգային միւս դատական համակարգերը<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/court-justice/index_es.htm|title=El Tribunal de Justicia de la Unión Europea|date=17 de septiembre de 2011|author=EUROPA}}</ref>։ * '''Հաշիւներու Դատարանը''' Եւրամիութեան հաշուեքննիչ մարմինն է։ Կը վերահսկէ եւրոպական ֆոնտերու ճիշդ բաշխումը ինչպէս կառոյցներու, մարմիններու ու համակարգերու, այնպէս ալ անդամ երկիրներու միջեւ<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/court-auditors/index_es.htm|title=Tribunal de Cuentas de la UE|date=17 de septiembre de 2011|author=EUROPA}}</ref>։ * '''Եւրոպական Կեդրոնական Դրամատունը''' (ԵԿԲ) եւրոպական միասնական դրամի՝ Եւրոյի կեդրոնական դրամատունն եւ եւրոհամակարգի գլխավոր առանցքը։ ԵԿԲ-ն կեդրոնական դրամատուներու եւրոպական համակարգի անբաժան մասն է<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/ecb/index_es.htm|title=Banco Central Europeo|date=17 de septiembre de 2011|author=EUROPA}}</ref>։ === Օրգաններ եւ օրգանիզմներ === Օրգանները համարժէք են աւելի փոքր շրջանակ ունեցող կառոյցներու (թէեւ նման կարգավիճակ չունին)։ Թէեւ անոնց գործառոյթները յստակ են, ունին պարտականութիւններ, որոնք սովորական կառավարումէն շատ աւելի են, անոնք իրենց գործառոյթներուն մէջ անկախութիւն ունին<ref>{{Cite web|url=http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ttce.p6t1.html|title=Tratado de funcionamiento de la Unión Europea|date=17 de septiembre de 2011|accessdate=2012-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222053417/http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/ttce.p6t1.html|archivedate=2012-02-22|dead-url=yes}}</ref>։ Օրգանիզմները միւս կառոյցներուն կից համակարգեր են, սակայն պարտաւորութիւններու ինքնավարութեամբ։ * '''Եւրոպական տնտեսական ու սոցիալական կոմիտէն''' (ԵՏՍԿ) ստեղծուած է եւրոպական տնտեսական համայնքի (ներկայիս Եւրամիութեան նախատիպի) կողմէ 1957 թուականին՝ Եւրոպայի տնտեսական ու սոցիալական տարբեր խումբերու շահերը ներկայացնելու նպատակով<ref>{{Cite web|url=http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.es.home|title=Comité Económico y Social Europeo (CESE)|date=17 de septiembre de 2011|author=Comité Económico y Social Europeo}}</ref>։ * '''Շրջաններու կոմիտէն''' (ՇԿ) Եւրամիութեան տեղական ու շրջանային ներկայացուցիչներու հաւաքն է, որու միջոցով անոնք կրնան ներկայացուիլ Միութեան օճախին մէջ։ Կրթութեան, երիտասարդութեան, մշակոյթի, առողջապահութեան եւ այլ հարցերով ան կը խորհրդակցի Եւրամիութեան խորհուրդին, Եւրոպական Խորհրդարանին ու Եւրոպական Յանձնաժողովին հետ<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/cor/index_es.htm|title=Comité de las Regiones|date=17 de septiembre de 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903094720/http://europa.eu/about-eu/institutions-bodies/cor/index_es.htm|archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 3|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|author=EUROPA|url-status=dead}}</ref>։ * '''Ներդրումներու Եւրոպական Դրամատունը''' (ՆԵԲ) Եւրամիութեան համայնական ֆինանսաւորման օրգանն է։ Ստեղծուած է 1958 թուականին Հռոմի համաձայնագրի շրջագիծին մէջ եւ կը գտնուի Լիւքսեմպուրկի մէջ։ Առաջադրանք ունի նպաստելու համայնական տարածքի հաւասար զարգացումին, տնտեսական ներդրման ու ընկերային համախմբուածութեան միջոցով<ref>{{Cite web|url=http://www.bei.org/about/index.htm|title=À propos de la BEI|date=1 de noviembre de 2009|language=francés}}</ref>։ * '''Եւրոպական Ժողովրդի Պաշտպանը''' (ԵԺՊ) կրնայ ընդունիլ Եւրամիութեան քաղաքացիներուն կամ ֆիզիքական ու իրաւաբանական անձանց՝ կառոյցներու կամ համայնական օրգաններու գործունէութեան հետ կապուած բողոքները (բացառութեամբ Արդատադատութեան դատարանի կամ Առաջին ատեանի դատարանի)։ Պաշտպանը կ'առաջադրուի Եւրոպական Խորհրդարանին կողմէ ամէն ընտրութենէ յետոյ եւ օրէնսդիր մարմնի ղեկավարման ամբողջ ընթացքին համար։ Նստավայրը Սթրազպուրկ է<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/legislation_summaries/justice_freedom_security/citizenship_of_the_union/o10005_es.htm|title=El Defensor del Pueblo Europeo|date=17 de septiembre de 2011|author=EUROPA}}</ref>։ === Գործակալութիւններ === [[Պատկեր:Axencia_Comunitaria_de_Control_da_Pesca,_Vigo.JPG|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Axencia_Comunitaria_de_Control_da_Pesca,_Vigo.JPG|աջից|մինի|Ձկնորսութեան վերահսկման գործակալութեան նստավայրը Վիկոյի մէջ:]] եւրոպական գործակալութիւնները մասնագիտացված օրգաններ են, որոնք զբաղվում են եւրամիութեան կառուցվածքի որեւէ հատուկ ոլորտով (գիտական, տեխնիկական, իրաւական կամ սոցիալական)։ Գտնվում են ԵՄ անդամ երկիրներում։ Դրանց գործառույթը անդամ երկիրներու միջեւ համագործակցութեան ապահովումն ու իրենց գործունեութեան շրջանակներում քաղաքացիներուն օգնութիւն տրամադրելն է<ref>{{Cite web|url=http://europa.eu/agencies/index_es.htm|title=Agencias de la UE|date=14 de septiembre de 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110903094639/http://europa.eu/agencies/index_es.htm|archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 3|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|author=EUROPA|url-status=dead}}</ref>։ Այս գործակալութիւնները զգալիորեն նպաստել են ԵՄ արդյունավետ գործունեութեանը շնորհիվ համայնական տարբեր ոլորտներում իրենց մասնագիտացվածութեան։ Լինելով հիմնականում ապակեդրոն ու անկախ կառոյցներ՝ նպաստել են ԵՄ բազմազգ բնույթի ամրապնդմանը<ref name="agencias">{{Cite web|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2008:0135:FIN:ES:PDF|title=Agencias europeas – Orientaciones para el futuro|date=11 de marzo de 2008|author=Comisión de las Comunidades Europeas}}</ref>։ Գործակալութիւնները բաժանվում են 2 խմբի մեջ ներառված 4 կարգի. կարգավորող եւ գործադիր գործակալութիւններ<ref name="agencias" />։ Կարգավորող գործակալութիւնները, որոնք իրենց հերթին բաժանվում են 3 կարգի, ապակեդրոն են ու զբաղվում են անժամանակ որեւէ գործունեութեամբ, հայտնի են որպէս ''երեք սյուներու'' գործակալութիւններ։ Վերջինները՝ գործադիր գործակալութիւնները, գտնվում են եւրոպական յանձնաժողովի նստավայրում ([[:hy:Բրյուսել|Բրյուսել]] կամ [[:hy:Լյուքսեմբուրգ|Լիւքսեմպուրկ]]) եւ ստեղծվել են որոշակի ժամանակով, որպէսզի որեւէ հատուկ առաջադրանք իրագործեն<ref name="agencias" />։ == Գիտութիւն եւ արհեստագիտութիւն == Տիեզերքի հետազօտութեան ոլորտով Եւրոպայի մէջ կը զբաղի Եւրոպական Տիեզերական Գործակալութիւնը (անգլ.՝ ESA): Անոր հետ կը համագործակցին եւրոպական 18 երկիրներ<ref name="ESA">{{Cite web|url=http://www.esa.int/esl/ESA_in_your_country/Spain/Datos_de_la_ESA|title=Datos de la ESA, ¿Qué es la ESA?|date=31 de marzo de 2013|work=www.esa.int|author=ESA}}</ref>, թէեւ կը սպասուի, որ Եւրամիութեան 2004 եւ 2007 թուականներու ընդլայնման հետեւանքով գործակալութեան կը միանան նաեւ այլ երկիրներ<ref>{{Cite web|url=http://www.esa.int/About_Us/Welcome_to_ESA/New_Member_States|title=New Member States|date=13 de septiembre de 2011|language=en|author=ESA}}</ref>։ Նստավայրը Փարիզ է։ Վայրը, ուրկէ կ'իրագործուին գործակալութեան Արիանէ սարքի գործարկումները, Գուորոյի տիեզերական նաւահանգիստն է՝ ֆրանսական Կվիանայի մէջ<ref name="Kourou">{{Cite web|url=http://www.esa.int/esaKIDSes/SEMSG7XDE2E_Liftoff_0.html|title=La ampliación del puerto espacial europeo|date=31 de marzo de 2013|work=www.esa.int|author=ESA}}</ref>։ Աթոմային ֆիզիքայի ոլորտին մէջ կ'առանձնանայ Աթոմական հետազօտութեան Եւրոպական կազմակերպութիւնը (անգլ. աւելի յայտնի որպէս CERN՝)<ref>{{Cite web|url=http://public.web.cern.ch/public/fr/About/Name-fr.html|title=Le nom CERN|date=21 de enero de 2009|language=francés|author=CERN|accessdate=2012-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120220174851/http://public.web.cern.ch/public/fr/About/Name-fr.html|archivedate=2012-02-20|dead-url=yes}}</ref> մասնիկային ֆիզիքայի ոլորտին մէջ համաշխարհային մակարդակի հետազօտութիւններու ամէնամեծ տարրալուծարանը<ref name="MAEC">{{Cite web|url=http://www.exteriores.gob.es/RepresentacionesPermanentes/OficinadelasNacionesUnidas/es/quees2/Paginas/Convenios%20y%20otras%20Organizaciones%20Internacionales/CERN.aspx|title=CERN (Organización Europea para la Investigación Nuclear)|date=30 de enero de 201%|archive-url=https://web.archive.org/web/20190122013921/http://www.exteriores.gob.es/RepresentacionesPermanentes/OficinadelasNacionesUnidas/es/quees2/Paginas/Convenios%20y%20otras%20Organizaciones%20Internacionales/CERN.aspx|archive-date=2019 թ․ հունվարի 22|accessdate=2019 թ․ հունվարի 28|author=[[Ministerio de Asuntos Exteriores y Cooperación]]|url-status=dead}}</ref>։ Կը գտնուի Ֆրանսայի եւ Զուիցերիայի սահմանին՝ Մեյրին (Ժնեւի գանթոնին մէջ) եւ Սան-Ժենիս-Բոուլի (Անինի շրջանին մէջ) համայնքներու միջեւ։ Ներկայիս կան անդամ 20 երկիրներ, իսկ եւրոպական յանձնաժողովը կը գործէ որպէս դիտորդ<ref>{{Cite web|url=http://public.web.cern.ch/public/en/About/About-en.html|title=CERN in a nutshell|date=13 de septiembre de 2011|language=en|author=CERN|accessdate=2024-05-23|archive-date=2012-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229024543/http://public.web.cern.ch/public/en/About/About-en.html|dead-url=yes}}</ref>։ Անոր լաւագոյն արտադրանքներէն մէկը [[:hy:Մեծ_հադրոնային_բախիչ|Մեծ հատրոնային բախիչն]] է<ref name="MAEC" />, որմէ գիտնականներն ու հետազօտողները մեծ սպասելիքներ ունին։ === Հայաստան եւ Եւրամիութիւն === [[Պատկեր:EC-EU-enlargement animation.gif|մինի|300px]] [[Հայաստան]]ը Եւրոպական Միութեան Հարեւանութեան Քաղաքականութեան մասնակից է։ Համապատասխան Գործընկերութեան եւ Համագործակցութեան Համաձայնագիրը ստորագրուած է 1999 թ. Յունիսին, իսկ Գործողութիւններու Ծրագիրը՝ 13 Նոյեմբեր 2006-ին։ [[Եվրոնյուզ|Եւրոնյուզ]] * 1957 ։ [[Ֆրանսա]], [[Գերմանիա]], [[Պելճիքա]], [[Իտալիա]], [[Լիւքսեմպուրկ]], [[Հոլանդա]] * 1973 ։ [[Տանիմարք]], [[Միացեալ Թագաւորություն|Միացեալ Թագաւորութիւն]], [[Իռլանտա]] * 1981 ։ [[Յունաստան]] * 1986 ։ [[Սպանիա]], [[Փորթուկալ]] * 1995 ։ [[Աւստրիա]], [[Շուէտ]], [[Ֆինլանտա]] * 2004 ։ [[Էսթոնիա]], [[Լիթուանիա]], [[Լաթվիա]], [[Լեհաստան]], [[Չեխիա]], [[Սլովաքիա]], [[Հունգարիա]], [[Սլովենիա]], [[Մալթա]], [[Կիպրոս]] * 2007 ։ [[Ռումանիա]], [[Պուլկարիա]] * 2013 ։ [[Խրուաթիա]] [[File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|thumb|center|European Commission]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպա]] <references /> 6ddtw7d5ric4h28qvrlb7nfsj4g1053 0 2919 257370 215464 2026-11-06T14:22:29Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257370 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" align="right" |+ Պնդում |- ! colspan=2 | Խորհրդանիշ !! [[Եւրոպական Միութիւն|ԵՄ]] !! [[Եւրոպայի Խորհուրդ|ԵԽ]] |- ! colspan=2 | [[Եւրոպայի դրօշ|Դրօշ]] | {{այո}} || {{այո}} |- ! colspan=2 | [[Եւրոպայի քայլերգ|Քայլերգ]] | {{այո}} || {{այո}} |- ! colspan=2 | Կարգախօս | {{այո}} || {{ոչ}} |- ! rowspan=2 | [[Եւրոպայի օր|Եւրոպայիօր]] ! 9 Մայիս | {{այո}} || {{ոչ}} |- ! 5 Մայիս | {{ոչ}} || {{այո}} |- ! colspan=2 | [[Եւրօ|Տարադրամ]] | {{այո}} || {{ոչ}} |} '''Եւրոպայի խորհրդանիշներ''', եւրոպական հաստատութիւններու կողմէ ընդունուած պաշտօնական խորհրդանիշներ, որոնք կը բնութագրեն Եւրոպայի միասնականութեան եւ ամբողջականութեան գաղափարները։ Պատմութեան ընթացքին ստեղծուած են [[Եւրոպա]]յի շարք մը խորհրդանիշներ։ Ըստ խորհրդանիշին, անիկա կրնայ օգտագործուիլ ոչ միայն [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]], այլեւ ամբողջ [[Եւրոպա]]յի համար։ Ամէնէն յայտնի խորհրդանիշները ստեղծուած են [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]ին կողմէ՝ 1950-1960-ականներուն եւ հակառակ այն հանգամանքին, որ այդ խորհրդանիշները պէտք էր խորհրդանշէին ամբողջ Եւրոպան, այդուհանդերձ հասարակութեան մեծ մասը զանոնք կը կապէ միայն Եւրոպական Միութեան հետ։ Ի յաւելում համաեւրոպական ինքնութեան, ԵՄ-ն, իր ընդարձակման գործընթացին ատեն, ստեղծած է նաեւ սեփական խորհրդանիշները։ == Եւրոպան Եւ Ցուլը == [[պատկեր:Enlèvement d'Europe by Nöel-Nicolas Coypel (detail).jpg|thumb|''Եւրոպայի առեւանգումը'' [[Նոէլ Նիքոլա Քուապել]], 1726|303x303փքս]] [[Յունական դիցաբանութիւն|Հին յունական դիցաբանութեան]] մէջ Եւրոպան եղած է [[Փիւնիկէ|փիւնիկեան]] թագուհի։ [[Զեւս]] կը սիրահարի Եւրոպայի եւ կ'որոշէ զայն գերի բռնել։ Ան կը կերպարանափոխուի սպիտակ ցուլի եւ կը խառնուի Եւրոպայի հօր՝ եղջերաւոր անասունին հետ։ Երբ Եւրոպան եւ անոր նաժիշտները ծաղիկներ կը հաւաքէին, աղջիկը կը տեսնէ ցուլը եւ կը նստի անոր վրայ։ Զեւս օգտուելով առիթէն, կը նետուի դէպի ծով՝ իրեն հետ տանելով Եւրոպան։ Զեւսը լողալով կը հասնի մինչեւ [[Քրեթէ|Քրեթ]] կղզի։ Հոն ան կը բացայայտէ իր ինքնութիւնը, եւ Եւրոպան կը դառնայ Քրեթի առաջին թագուհին։ Զեւս անոր կը նուիրէ ներդաշնակութեան վզնոցը, որ պատրաստուած էր [[Հեփեստոս|Հեփեստոսի կողմէ]]։ Կը շնորհէ երեք այլ նուէրներ եւս՝ Թալոս դիւցազնը, [[Լելապոս]] շունը եւ նիզակ մը, որ միշտ կը խոցէր նշանակէտը։ Զեւս, աւելի ուշ, սպիտակ ցուլի կերպարը կը տեղափոխէ երկնակամար, որ ներկայիս յայտնի է [[Ցուլ (համաստեղութիւն)|Ցուլի համաստեղութիւն]] անունով։ Եւրոպայի առեւանգման պատմութիւնը աւելի ուշ սկսած է դիտարկուիլ որպէս ծագումնաբանական առասպել, որ կը բացատրէ «Եւրոպա» անուան յառաջացման պատմութիւնը, քանի որ [[Եւրոպա]] ցամաքամասը իր անունը ստացած է այդ թագուհիէն։ Եւրոպա անուանումը՝ իբրեւ աշխարհագրական եզր, շրջանառութեան մէջ դրած են հին յոյն աշխարհագրագէտները՝ [[Հեկատէոս Միլեթացի]]էն եւ [[Հերոդոտոս]]էն սկսեալ։ Աւելի ուշ, զայն կիրարկած է նաեւ [[Ստրաբոն|Ստրապոն]]ը<ref>Страбон, География [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.01.0197:book=8:chapter=1:section=1 8.1.1]</ref>։ Անուանումը ծագած է [[յունարէն]] Եւրոպա (Ευρώπη) բառէն։ [[Լատիներէն]]ի եւ ռոմանական լեզուներու մէջ նոյնպէս կը կիրարկուի յունական տարբերակը։ Այդ տարբերակը կիրարկուած է նաեւ [[քելտական լեզուներ|քելտական]], [[Գերմանական լեզուներ|գերմանական]], [[Սլաւոնական լեզուներ|սլաւոնական]], [[Պալթեան լեզուներ|պալթեան]] եւ [[Ուկրո-ֆիննական լեզուներ|Ուքրօ-ֆիննական լեզուներ]]ու մէջ։ Ը. դարուն Եւրոպա անունը կիրարկուած է [[Քարլոս Մեծ]]ի կառավարման ատեն՝ [[Ֆրանքական Թագաւորութիւն|Ֆրանսական թագաւորութեան]] օրերուն։ «Ցուլի վրայ նստած Եւրոպան» առասպելին նիւթը յունա-հռոմէական ժամանակաշրջանէն եղած է եւրոպական արուեստի ամէնէն շատ տարածուած թեմաներէն մէկը։ Այսօր Եւրոպայի եւ ցուլի արձանը տեղադրուած է [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] քանի մը հաստատութիւններուն առջեւ, ինչպէս նաեւ յունական € 2 արժողութեամբ մետաղադրամին վրայ։ «Եւրոպա» անունը յայտնուած է Եւրոպայի Խորհուրդին նուիրուած դրօշմանիշներուն վրայ, որոնք տպագրուած են 1956-ին։ Բացի ատկէ, [[Եւրոպական խորհրդարան]]ի գմբէթին վրայ կան խճանկարներ, որոնց վրայ պատկերուած են Եւրոպան եւ յունական առասպելաբանութեան այլ կերպարներ<ref>{{cite book|last= Демей |first= Тьерри |others= С. Стренж (перев.) |title= Брюссель, столица Европы |year= 2007 |publisher= Бадо |location= Брюссель |isbn= 2-9600414-2-9 |pages= 387 }}</ref>։ Եւրոպան կը հանդիսանայ նաեւ Եւրոպայի [[ազգային անհատականացում|ազգային անհատականացման]] դրսեւորումը։ == Դրօշը == Եւրոպայի դրօշը բաղկացած է 12 դեղնաոսկեգոյն աստղերէ կազմուած շրջանակէ, որոնք զետեղուած են կապոյտ յետամասի վրայ։ Դրօշակը աւելի յաճախ կը միացուի [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] հետ (ԵՄ), որ կը հանդիսանայ նախկին [[Եւրոպական ընկերակցութիւն|Եւրոպական ընկերակցութեան]] իրաւայաջորդը։ Վերջինս դրօշը պաշտօնապէս ընդունած էր 1980-ականներուն։ Այդուհանդերձ, դրօշը առաջին անգամ պաշտօնապէս ընդունուած է 1955-ին [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]ին կողմէ։ [[25 Սեպտեմբեր]], [[1953]]-ին Եւրոպական խորհուրդի խորհրդակցութեան ատեն կ'առաջարկուի ընդունիլ կապոյտ յետամասի վրայ 15 ոսկեգոյն աստղերէ բաղկացած դրօշը, որ պիտի խորհրդանշէր Եւրոպական խորհուրդի անդամներուն թիւը։ Այդ առաջարկը կ'արժանանայ [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] ընդդիմութեան, քանի որ ատիկա պիտի նշանակէր ճանչնալ Սաարը՝ որպէս անկախ պետութիւն (անիկա 15 անդամներէն մէկն էր)։ Միւս կողմէ, Սաարը եւ [[Ֆրանսա]]ն կը ժխտեն 14 աստղի տարբերակը, քանի որ այդ ատեն Սաարի մէջ կը նկատուէր անկախանալու ձգտումը։ 13 թիւը շատերը կ'ընկալէին որպէս դժբախտութեան թիւ։ 10-ը՝ որպէս [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական միութեան]] հիմնադիրներու թիւ, պիտի խոչընդոտէր միութեան լայնախոհութեան գաղափարին։ Ի վերջոյ կը համաձայնին 12-ի շուրջ՝ որպէս կատարելութեան խորհրդանիշ<ref>[http://www.economist.com/printedition/PrinterFriendly.cfm?Story_ID=3332056 The European Commission and religious values] // The Economist {{ref-en}}</ref>։ == Քայլերգ == [[պատկեր:Beethoven.jpg|thumb|[[Լիուտվիկ վան Պեթհովըն]]ը գրած է «Ձօն ուրախութեան»-ը 1793-ին|264x264փքս]] Եւրոպայի քայլերգը հիմնուած է [[Լիուտվիկ վան Պեթհովըն]]ի [[Սիմֆոնիա № 9 (Պեթհովըն)|Սիմֆոնիա 9]]-ին վրայ։ Եւրոպայի մէջ առկայ բազմաթիւ լեզուներու պատճառով՝ կը կիրարկուի [[Ֆրիտրիխ Շիլլեր]]ի «Ձօն ուրախութեան» բանաստեղծութեան վրայ հիմնուած քայլերգին գլխաւոր գերմաներէն տարբերակը, որ սակայն պաշտօնական կարգավիճակ մը չ'ունենար։ Քայլերգին նոր տարբերակը հրապարակուած է 19 Յունուար, 1972-ին [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]ին կողմէ։ Նոր տարբերակին հեղինակն է աւստրիացի խմբավար [[Հերպերտ ֆոն Կարայեան]]ը։ Նոր տարբերակը մեծապէս յայտնի կը դառնայ 5 Մայիս, 1972-ին՝ [[Եւրոպայի օր]]ուան նուիրուած տօնակատարութիւններուն ատեն։ Խմբավար Հերպերտ ֆոն Կարայեան Եւրոպայի քայլերգին համար կը գրէ երեք պաշտօնական գործիքային վերադաշնակում` դաշնամուրի, փողային նուագախումբի եւ սիմֆոնիք նուագախումբի համար։ Ան կը փոխէ երաժշտութեան արագութեան աստիճանը։ Հոն, ուր Պեթհովըն օգտագործած էր կէս նոթա, Կարայեան օգտագործած է քառորդական։ Քայլերգը հաստատուած է Եւրոպական ընկերակցութեան անդամ պետութիւններու ղեկավարներու կողմէ 1985-ին։ Անիկա չի փոխարիներ ազգային քայլերգները, այլ կը միտի բնորոշելու անոնց ընդհանուր միասնականութիւնը<ref>{{Cite web |url=http://www.coe.int/T/E/Com/About_Coe/emblems/emblemes.asp |title=Эмблемы |accessdate=2005-01-22 |archive-date=2005-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050122074748/http://www.coe.int/T/E/Com/About_Coe/emblems/emblemes.asp |dead-url=no }}</ref>։ Քայլերգը կը հնչէ [[Եւրոպական միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] եւ [[Եւրոպական խորհուրդ]]ի պաշտօնական միջոցառումներուն ատեն: Ի յաւելում «Միասնութեան ձօնին», կան քանի մը տասնեակ դասական ստեղծագործութիւններ, որոնք կը խորհրդանշեն Եւրոպայի կեդրոնականութիւնը։ [[Եւրոպական հեռարձակողներու միութիւն]]ը, որպէս քայլերգ կը կիրարկէ [[Մարք Անթուան Շարփանտիէ]]ի «Te Deum» ստեղծագործութեան նախերգանքը։ Անիկա կը հնչէ [[Եւրոտեսիլ երգի մրցում]]ին սկիզբը եւ վերջը։ [[ՈՒԵՖԱ-ի ախոյեաններու լիկա]]յի [[Ախոյեաններու լիկայի քայլերգ|քայլերգը]] հաստատուած է 1992-ին, որ կը հնչէ Ախոյեաններու լիկայի իւրաքանչիւր հանդիպման սկիզբը։ Անիկա հիմնուած է [[Կէոկ Ֆրիտրիխ Հենտել]]ի ստեղծագործութեան վրայ։ {{Listen | Ֆայլի անունուն = Ode_to_Joy.ogg | անունուն = Ձօն միասնութեան | Նկարագրում = Գործիքային տարբերակ | float = }} == Եւրոպայի Օր == [[պատկեր:Europe Day at the Cinquantenaire.jpg|thumb|Եւրոպայի օրուան նուիրուած տօնակատարութիւն [[Պերլին]], 2006|331x331փքս]] «Եւրոպայի օրը» համաեւրոպական տարեկան տօն է, որ տեղի կ'ունենայ 5 կամ 9 Մայիսին՝ <ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/ru/web/portal/5-may-europe-day|title=5 мая - День Европы|website=www.coe.int|language=ru-RU|accessdate=2017-11-17}}</ref>։ [[9 Մայիս]] [[1950]]-ը [[Շումանի հռչակագիր]]ի հրապարակման օրն է, որ կ'առաջարկէր իրարու միացնել [[Ֆրանսա]]յի եւ [[Գերմանիոյ Միացեալ Հանրապետութիւն|Գերմանիոյ Միացեալ Հանրապետութեան]] ածուխի եւ պողպատի արդիւնաբերութիւնները<ref>{{Cite web|url=http://n-europe.eu/article/2008/05/09/9_maya_den_evropy_ili_den_pobedy|title=9 мая: День Европы или День Победы? - Новая Европа|website=n-europe.eu|language=ru|accessdate=2017-11-17|archive-date=2017-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512234637/http://n-europe.eu/article/2008/05/09/9_maya_den_evropy_ili_den_pobedy|dead-url=yes}}</ref>։ Այդ օրը կը նկատուի ժամանակակից ԵՄ-ի հիմնադրութեան կարեւոր հիմքերէն մէկը։ 9 Մայիսը հռչակուած է դրօշի օր՝ 1985-ին [[Միլան]]ի մէջ տեղի ունեցած [[Եւրոպական խորհուրդ]]ի գագաթնաժողովին ատեն<ref>{{Cite news|url=http://www.novinite.ru/articles/2697/%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%86%D1%8B+%D0%BE%D1%82%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%8E%D1%82+%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA+%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0+%D0%B8+%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0+-+%D0%94%D0%B5%D0%BD%D1%8C+%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%8B|title=Европейцы отмечают праздник мира и единства - День Европы - Novinite.ru|last=http://m3web.bg|first=M3 Web -|access-date=2017-11-17}}</ref>։ Եւրոպայի Խորհուրդը ստեղծուած է [[5 Մայիս]] [[1949]]-ին, հետեւաբար այդ օրն ալ կը նշէ Եւրոպայի օրը<ref>{{Cite news|url=http://ru.euronews.com/2017/05/09/what-is-europe-day-and-is-anyone-celebrating|title=Что такое День Европы?|date=2017-05-09|newspaper=euronews|language=ru|access-date=2017-11-17}}</ref>։ Այդ օրը հաստատուած է 1964-ին, հակառակ անոր, որ շատերը կը նախընտրեն տօնը նշել 9 Մայիսին։ Այդուհանդերձ, Եւրոպական Խորհուրդը մեծ դերակատարութիւն ունի մարդու իրաւունքներու պաշտպանութեան, խորհրդարանական ժողովրդավարութեան եւ իրաւական պետութեան ստեղծման գործընթացին մէջ, երբ Շումանի հռչակագիրով կ'առաջարկէ՝ միացնել ֆրանսական եւ գերմանական ածուխը եւ պողպատը։ Բացի ատկէ, 9 Մայիսը կը համընկնի նաեւ [[Յաղթանակի տօն]]ին հետ, որմով փաստացիօրէն, կ'աւարտի [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը։ Այդ օրը նախկին [[ԽՍՀՄ]]-ի կազմին մէջ գտնուող երկիրներուն մէջ կը նշեն Յաղթանակի տօնը։ Յաղթանակի տօնը [[Արեւմտեան Եւրոպա]]յի մէջ կը նշուի 8 Մայիսին։ == Եւրոպական Միութիւն == Խորհուրդի խորհրդանշանները կը նկատուին նաեւ Եւրոպական Միութեան խորհրդանիշները։ Բացառութիւն կը կազմէ միայն Եւրոպայի օրը, որ Եւրոպական Միութիւնը կը նշէ 9 Մայիսին, իսկ Եւրոպական Խորհուրդը՝ 5 Մայիսին։ Ստորեւ ներկայացուած են խորհրդանիշներ, որոնք ստեղծուած են Եւրոպական Միութեան կողմէ, սակայն, ի տարբերութիւն վերը նշուած խորհրդանիշներուն, կապ չունին Եւրոպայի Խորհուրդին հետ։ === Նշանաբան === 2000-ին [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] նշանաբանին վերաբերեալ ոչ պաշտօնական քննարկումներու գործընթացէն ետք, ընդունուած է «Միասնութիւն բազմազանութեան մէջ» նշանաբանը։ Անիկա ընտրուած է դպրոցականներու կողմէ առաջարկուած տարբերակներէն, որոնք ներկայացուած էին www.devise-Europe.org կայքին վրայ, այնուհետեւ հաստատուած [[Եւրոպական խորհրդարանի նախագահ]] Նիքոլ Ֆոնտենի կողմէ։ Նշանաբանը եղած է նաեւ Եւրոպական Միութեան Սահմանադրութեան անգլիական տապալած տարբերակին մէջ, իսկ ներկայիս կը կիրարկուի նաեւ Եւրոպական Միութեան բոլոր պաշտօնական կայքերուն վրայ։ Նշանաբանը թարգմանուած է 23 պաշտօնական լեզուներու, ինչպէս նաեւ լատիներէնի<ref>[http://eurominority.org/version/eng/languages-motto.asp Европейский девиз Единство в многообразии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319072746/http://eurominority.org/version/eng/languages-motto.asp |date=2009-03-19 }}, Eurominority</ref>։ {| |valign=top| * [[Պուլկարերէն]]։ Единни в многообразието * [[Չեխերէն]]։ ''Jednota v rozmanitosti'' * [[Դանիերէն]]։ ''Forenet i mangfoldighed'' * [[Հոլանտերէն]]։ ''Eenheid in verscheidenheid'' * [[Անգլերէն]]։ ''United in diversity'' * [[Էսթոներէն]]։ ''Ühinenud mitmekesisuses'' * [[Ֆիններէն]]։ ''Moninaisuudessaan yhtenäinen'' * [[Ֆրանսերէն]]։ ''Unie dans la diversité'' * [[Գերմաներէն]]։ ''In Vielfalt geeint'' |valign=top| * [[Յունարէն]]։ Ενότητα στην πολυµορφία * [[Հունգարերէն]]։ ''Egység a sokféleségben'' * [[Իրլանտերէն]]։ ''Aontaithe san éagsúlacht''<ref>[http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_ga.htm EUROPA — Sracfhéachaint ar an AE — Siombailí an AE — Aontaithe san éagsúlacht<!-- Bot generated title -->]</ref> * [[Իտալերէն]]։ ''Uniti nella diversità'' * [[Լատիներէն]]։ ''In varietate concordia'' * [[Լատիներէն]]։ ''Vienotība dažādībā'' * [[Լիթուերէն]]։ ''Vienybė įvairiškume'' * [[Լիւքսեմպուրկերէն]]։ ''A Villfalt gëeent'' |valign=top| * [[Մալթերէն]]։ ''Magħqudin fit-tibjin'' * [[Լեհերէն]]։ ''Jedność w różnorodności'' * [[Փորթուկալերէն]]։ ''Unidos na diversidade'' * [[Ռումաներէն]]։ ''Unitate în diversitate'' * [[Սլովաքերէն]]։ ''Jednota v rozmanitosti'' * [[Սլովեներէն]]։ ''Združeni v raznolikosti'' * [[Սպաներէն]]։ ''Unidos en la diversidad'' * [[Շուէտերէն]]։ ''Förenade i mångfalden'' |} === Եւրոն Եւ Նշանը === [[պատկեր:EUR 20 obverse (2002 issue).jpg|thumb|220x220px|[[Եւրոյի նշան]]ը դարձած է եւրոպական լրացման ամենավառ նշաններէն մէկը]] [[Եւրօ]]ն այն խորհրդանշաններէն մէկն է, որ Եւրոպայի Խորհուրդին կողմէ չէ ստեղծուած եւ կիրարական է միայն Եւրոպական Միութեան համար։ Խորհրդանիշ դառնալով ՝ անիկա 2002-ին փոխարինած է 12 ազգային արժոյթները<ref>[http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_en.htm День Европы]</ref>։ Ներկայիս անիկա կիրարկելի է Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներու մեծամասնութեան մէջ՝ դառնալով Միութեան անդամ պետութիւններու քաղաքացիներու միասնականութեան եւ ամբողջականութեան խորհրդանիշը։ === Նախագահութեան Նշան === 1990-ականներէն սկսեալ, Եւրոպական Միութեան Խորհուրդի իւրաքանչիւր նախագահող պետութիւն ունի իր սեփական նշանը, որ կը գործէ նախագահութեան վեց ամիսներու ընթացքին։ == Այլ Կազմակերպութիւններ == [[պատկեր:Flag of the European Coal and Steel Community 6 Star Version.svg|thumb|[[Ածուխի Եւ Պողպատի Եւրոպական Միութիւն|Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական Միութեան]] դրօշը|220x220փքս]] Այլ համաեւրոպական կազմակերպութիւններ տակաւին չեն ընդունած այն խորհրդանշանները, զորս ընդունած են կամ ալ հաստատած են [[Եւրոպական Միութիւն]]ը եւ [[Եւրոպայի Խորհուրդ]]ը։ [[Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական Միութիւն|Ածուխի եւ պողպատի Եւրոպական Միութեան]] դրօշը ստեղծուած է Եւրոպայի դրօշին հետ միասին եւ բաղկացած է կանաչ եւ յետամասերու վրայ գտնուող աստղերէ։ Սակայն վերջինս ունի այլ նշանակութիւն։ [[Արեւմուտքի Եւրոպական Միութիւն|Արեւմուտքի Եւրոպական Միութեան]] (Եւրոպայի պաշտպանութեան կազմակերպութիւն) դրօշը կը նմանի Եւրոպայի դրօշին։ Հռենոսի վրայ նաւարկութեան կեդրոնական կոմիտէն նոյնպէս կը կիրարկէ կապոյտ գոյնը՝ վրան աստղերու շրջան, հակառակ, որ աստեղերու դիրքը քիչ մը տարբեր է։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://europa.eu/abc/symbols/index_en.htm ԵՄ խորհրդանիշներ] — Եւրոպա պորտալ ** [http://europa.eu/abc/symbols/emblem/index_en.htm Եւրոպայի դրօշ] ** [http://europa.eu/abc/symbols/anthem/index_en.htm Եւրոպայի օրհներգ] ** [http://europa.eu/abc/symbols/9-may/index_en.htm Եւրոպայի օր, 9 Մայիս] ** [http://europa.eu/abc/symbols/motto/index_en.htm Միասնականութիւն բազմազանութեան մէջ] * [https://web.archive.org/web/20040215005449/http://www.coe.int/T/E/Com/About_Coe/flag.asp Եւրոպայի Խորհուրդի լոկօն եւ եւրոպական դրօշը] — Եւրոպայի Խորհուրդ * [http://www.cvce.eu/obj/resolution_55_32_of_the_committee_of_ministers_of_the_council_of_europe_8_december_1955-en-cbb0826e-81ea-4209-8bfa-0a644c0817de.html Ինչո՞ւ ընտրուած է Եւրոպայի դրօշը] — CVCE * [https://web.archive.org/web/20040203082008/http://www.coe.int/t/e/multimedia/sound/hymne.asp Եւրոպայի օրհներգը եւ կիրարկումը] — Եւրոպայի Խորհուրդ * [http://www.cvce.eu/obj/european_anthem-en-4b6e5671-a0fc-45fa-8368-f84e4817dc14.html Եւրոպայի օրհներգ] — CVCE * [http://www.cvce.eu/obj/9_may_europe_day_2005-en-b1715ded-1051-428a-bbd2-b4c8a5a36e7c.html Եւրոպական յանձնաժողովի պոստերը] — CVCE * [https://web.archive.org/web/20050504191053/http://www.eurominority.org/version/eng/languages-motto.asp Եւրոպայի նշանաբան] {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից|2017 թվականի [[Կաղապար:Օրվա հոդված/Դեկտեմբերի 16, 2017 թ.|դեկտեմբերի 16]]}} [[Ստորոգութիւն:Եւրոպա]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի Խորհուրդ]] fdgmilusyq8rh5qo7y1r9w4r6jr7qfp 0 2991 257377 247254 2026-11-06T14:35:51Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257377 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Զինետին Եազիտ Զիտան''' ({{lang-fr|Zinédine Yazid Zidane}}, {{lang-ar|'''زين الدين زيدان'''}}‎‎, {{ԱԾ}}), զինք կը կոչեն՝ Զիզու (ֆրանսերէն՝ Zizou), ֆրանսացի ֆութպոլիստ։ Զիտան ծնունդով Քապիլէն է, յարձակողական ոճի կիսապաշտպան, ֆութպոլի պատմութեան մէջ լաւագոյններէն մէկը։ Հանդէս եկած է «Կանն», «Բորդօ», «Եուվենտուս», «Ռէալ Մատրիտ» ակումբներու եւ Ֆրանսայի ազգային հաւաքականին մէջ։ [[1998 թուական|1998 թուականի]]՝ աշխարհի եւ 2000 թուականի՝ Եւրոպայի ախոյեան։ Ֆութպոլի կեանքը աւարտած է 2006 թուականին։ [[1 Յունիս]] 2009 թուականէն մինչեւ 2011 թուականը եղած է «Ռէալ Մատրիտի» նախագահ Ֆլորենտինօ Պերեսի օգնական։ 2011 թուականի Մայիսէն մինչեւ 2012 թուականը եղած է Ռէալ Մատրիտի մարզական տնօրէնը, երբ խումբը ձգեց Խորխէ Վալտանօն<ref>{{cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-822226.html|title=Marca: Зидан станет спортивным директором "Реала"|publisher=Чемпионат.ру|lang=rus|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110529091705/http://www.championat.ru/football/news-822226.html|archivedate=2011-05-29|accessdate=2016-01-24|dead-url=yes}}</ref>։ 2012 թուականի ամրան ան ձգեց տնօրէնի աշխատանքը եւ դարձաւ արքայական ակումբի գլխաւոր մարզիչ՝ Քառլօ Անճելոտտիի օգնական<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/2012/09/kz_4793409.shtml Зидан больше не директор «Реала»]</ref><ref>[http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1330111970433/noticia/Noticia/Zidane_will_work_with_the_academy_whilst_completing_his_coaching_qualification.htm Zidane will work with the academy whilst completing his coaching qualification]</ref>։ == Առաջին տարիներ == [[Պատկեր:Agmun At Slimane.jpg|մինի|աջից|Զիտանի ծնողներուն տունը Ալճերիոյ մէջ]] === Մանկութիւն եւ պատանեկութիւն === Զիտանի ծնողները [[ՓարիզՄատրիտ|Փարիզ]] եկած են [[Ալճերիա(արեւմտահայերէն)|Ալճերիոյ]] Քաբելիա մարզէն [[1953]] թուականին, ալճերիոյ պատերազմէն առաջ։ Յետագային անոնք տեղափոխուեցան [[Մարսէյլ]]ի հիւսիսը՝ [[Լա Կաստելանա|Լա Քաստելլանա]] (ֆրանսերէն՝ Lac Castellane), ուր 23 [[Յունիս]] [[1972]] թուականին ծնաւ Զիտանը։ Ան դարձաւ տան ամէնափոքր անդամը։ Բացի անկէ ընտանիքին մէջ 4 երեխաներ կային. քոյրերը՝ Լիլան, Ճամել, եղբայրները՝ Ֆարիտն ու Նորտին։ Զիտանի եղբայրը հանրախանութին մէջ պահեստապետ կ'աշխատէր՝ գիշերային հերթափոխին, իսկ մայրը տնային տնտեսուհի էր։ Անոնց բնակարանն այնքան փոքր էր, որ ճաշելու համար անոնք պէտք է հերթականութեամբ սեղան նստէին։ Հայրը մշտական աշխատանք ունէր, այդ պատճառով ալ թաղամասի չափանիշներուն համեմատ անոնք լաւ կ'ապրէին։ Թաղամասին մէջ՝ ամբողջ Մարսէյլի մէջ յայտնի էր յանցագործութեան եւ անգործութեան տոկոսը։ Փոքրիկ Զիտանը, բացի ֆութպոլէն, հետաքրքրուած էր նաեւ [[ճուտօ(արեւմտահայերէն)|ճուտոյով]] եւ նոյնիսկ կանաչ գօտի ունէր։ Հետաքրքրուած էր նաեւ [[սքէյթպօրտ(արեւմտահայերէն)|սքէյթպօրտով]] եւ հեծանիւավազքով, բայց անոր տաղանդը յայտնուեցաւ ֆութպոլի մէջ։ Խաղալ սկսաւ ան իրեն տարեկից երեխաներու հետ, որոնք մեծ մասամբ եկած էին [[Ալճերիա|Ալճերիայէն]] եւ [[Մարոք|Մարոքէն]], կը բնակէին Լա Քաստելլանա թաղամասին մէջ։ Յետագային ֆութպոլային աստղի մայրը կը յիշէ. «Եօթնամեայ Զիտանը կը վերադառնար դպրոցէն, պայուսակը դնելէն յետոյ անմիջապէս գնդակը կ'առնէր ու կը վազէր բակ, եղբայրներուն ու միւս երեխաներուն հետ ֆութպոլ խաղալու։ Բակի վերջաւորութեան միսի խանութ կար ու ան իրաւունք չունէր այնտեղէն հեռուն անցնիլ, որպէսզի միշտ իմ աչքիս առջեւ ըլլար։ Կերպով մը զայն տուն բերելու էինք, իսկ տունը եղած ժամանակ ալ կը շարունակէր բակի ֆութպոլը, արդէն չէինք յիշեր, թէ քանի լապտեր կը փոխէինք անոր խաղը վերջացնելու փոխարէն»։ === Երիտասարդաան ակումբներ === Ֆութպոլ խաղալու փափաքը աւելի մեծցաւ, երբ տասնամեայ Զիտանը սկսաւ հանդէս գալ տեղի մանկական [[Սեն-Անրի]] ակումբին մէջ [[Լա Կաստելլան|Լա Քաստելլան]]էն։ Կէս տարի յետոյ Զիտանը կը տեղափոխուի [[Սետեմ-լե-Վալլոն]] ակումբ։ Այստեղ ան խաղցած է մինչեւ 14 տարեկան։ Մինչ այդ անոր արդէն ընտրած էին, որպէսզի մասնակցի [[Էկս-ան-Պրովանս|Էկս-ան-Փրովանս]] քաղաքի կայանալիք եռօրեայ մարզային պարապմունքներուն մէջ՝ կազմակերպուած մարզի եւ ֆիզիքական մշակութային մարզային կեդրոնին կողմէ։ Ան քանի մը ֆութպոլային դպրոցներէն մէկն էր, որ կը ղեկավարէր [[Ֆրանսա(արեւմտահայերէն)|Ֆրանսայի]] ֆութպոլի ֆետերասիոնը։ Այստեղ Զիտանին նկատեց «[[Կանն]]» ֆութպոլային ակումբի սկաուտ Վարրօն, որ մարզային տնօրէնին խորհուրդ տուաւ ակումբին մէջ առնել Զիտանը։ Ընտանիքը հարուստ չէր, գումարը, որ կը շահէր հայրը, կը ծախսուէր միայն ամէնէն անհրաժեշտ բաներու համար։ Այդ պատճառով ալ հայրը այդքան ալ դէմ չէր, երբ «Կանն» ակումբի մարզիչը փափաք յայտնեց առնել պատանին ֆութպոլային դպրոց։ Ան խոստացաւ ծնողներուն, որ Զիտանը լաւ պայմաններու մէջ կ'ապրի եւ լաւ կրթութիւն կը ստանայ, սակայն դասերը Զիտանին այդքան ալ չէին հետաքրքրեր։ [[1887]] թուականին, 14 տարեկանին Զիտանը կնքեց իր առաջին պայմանագիրը։ Այդ ժամանակ Զիտանը տեղափոխուեցաւ Կաննի քաղաքներէն մէկը՝ Երկնագոյն ափ, այստեղէն սկսելով իր վերելքը դէպի ֆութպոլային ողիմբոս։ == Ակումբային արհեստ == === Քանն === [[Պատկեր:Jean Fernandez.jpg|մինի|աջից|Ժան Ֆերնանտէս, երիտասարդ Զիտանի առաջին արհեստավարժ մարզիչը]] Ան տեղաւորուեցաւ [[Էլինոյ]]ի տան մէջ, ուր բացի իրմէ, փորձաշրջան անցընող ֆութպոլիստ մը կար Կանն ակումբէն՝ [[Ամադեյ Առնօ|Ամատէ Առնօ]]ն։ Էլինօն կ'ապրէր Կաննէն ոչ հեռու՝ [[Պեգոմա(արեւմտահայերէն)|Պեգոմա]] գիւղին մէջ եւ մարզանքներէն վերադառնալէ վերջ Զիտանի հետ ֆութպոլի մենամարտեր կը կազմակերպէր։ Զիտանը միշտ մնացած է Էլինօ ընտանիքի յիշողութեան մէջ. այս ընտանիքը «Կաննի» փորձարկուող ֆութպոլիստներէն շատերուն կեցութեան տեղ եղած է։ Զիտանը անոնց այգիին մէջ բալենի տնկած էր ու տարբեր երկիրներէ, որ ան տարբեր մրցումներու գացած էր, անոնց յուշանուէրներ բերած էր։ Այստեղ ան բնակեցաւ մէկ տարի։ Յետոյ Զիտանը տեղափուեցաւ Միմոն, որ կը գտնուէր Կաննի կեդրոնին մէջ։ Այս բնակավայրին հետ կապուած Զիտանը շատ յիշողութիւններ ունի այն մասին, թէ ինչպէս այստեղ ընկերներ գտաւ եւ թէ ինչպէս առաջին անգամ [[ալքոհոլ]] կամ [[թմրեցուցիչ]] օգտագործեց։ Ան տեղի ունեցաւ, երբ նստավայրի միւս մարզիկները անոր եւ ուրիշ ֆութպոլիստներ հրաւիրեցին գինետուն, որպէսզի առաջին անգամ խմիչք խմէին: Յետոյ Զիտանը ձեւով մը հասած է իր բնակավայրը, իսկ ընկերը չէ կարողացած եւ պատժուած։ Այս բանը տեղի ունեցաւ առաջին եւ վերջին անգամ, յետոյ Զիտանը զզուանք զգաց խմիչքին հանդէպ։ Զիտանը միշտ գտնուած է Ֆրանսայի գրեթէ բոլոր տարիքային հաւաքականներուն մէջ։ Անոր անունը յայտնի էր մարզիչներու շրջանակին մէջ: Այդ շրջանին անոր բնորոշ որակներէն էին թեքնիքը եւ ֆիզիքական մեծ ուժը։ Ան բարձրահասակ, իր հասակակիցներէն համեմատաբար մեծ երեւցող, միշտ կը հետեւէր ինքնիրեն։ Կաննի մարզիչները, սկիզբը [[Գի Լյակոմբը|Կի Լիակոմբը]], յետագային արդէն [[Ժիլ Ռամպիլլոնը|Ժիլ Ռամպիլլոնը,]] կը փորձէին ուղղակի չխանգարել անոր զարգացումը, ուղղորդելով ու անհատապէս աշխատելով անոր հետ։ «Զիտանը քիչ կը խօսի,- կ'ըսէր Լիակոմբը,- ան ուղղակի կը լսէ եւ կ'ընէ»։ Զիտանի Կաննի մեկնարկային կազմ տեղափոխուիլը տեղի ունեցաւ [[Ժան Ֆերնանդես|Ժան Ֆերնանտես]]ի ղեկավարութեամբ, խումբին հետ դուրս գալուն առաջին [[լիկա(արեւմտահայերէն)|լիկա]]։ Արհեստավարժային ֆութպոլին մէջ Զիտանի դեբիւտը կայացաւ [[1989]] թուականի 20 Մայիսին։ Անոր 17 տարին դեռ չէր լրացած։ Ան տեղի ունեցաւ [[1988]]-[[1989]] թուականներուն, Ֆրանսայի առաջնութեան խաղին՝ [[Նանտ(արեւմտահայերէն)|Նանտի]] մէջ։ Զիտանը 78-րդ վարկեանին փոխարինեց Մարտինեսին, խաղը աւարտեցաւ ոչ-ոքի՝ 1։1 հաշուով։ Յետագային այդ խաղի մասին Զիտան ըսաւ. «Ինծի դաշտ ձգեցին ընդամէնը 15 վայրկեան, բայց այնպիսի վարպետներ կային, ինչպէս [[Զլատը Վույովիչ]]ն ու [[Ռուդի Կռոլը|Ռուտի Կռոլը]]։ Այդ օր ես գնդակին ընդամէնը 3 անգամ դպայ, բայց դեռ երբեք այդքան երջանիկ չեմ զգացած։ Ո՛չ միայն անոր համար, որ ես կը խաղայի կուռքերու հետ: Բանն այն է, որ քառորդ ժամուան ընթացքին ես համարեայ 5000 [[ֆրանկ(արեւմտահայերէն)|ֆրանկ]] շահեցայ, ան 6 անգամ շատ է այն գումարէն, որ ես կը ստանամ ամսուան մը ընթացքին, որպէս փորձաշրջանէ անցնող ֆութպոլիստ»։ Հպարտ եւ երջանիկ՝ իր աշխատած գումարով, ան նուէրներ գնեց իր ընտանիքին համար։ Առաջին կոլը բարձրագոյն խաղին ան արձանագրեց [[1991]] թուականին այդ նոյն «Նանտի» դէմ խաղին։ 1991-[[1992]] թուականներու առաջնութեանը, խումբը անյաջողութիւն կրեց եւ դուրս եկաւ երկրորդ հնարաւորութեամբ։ Ծանր տարի էր ո՛չ միայն խումբին, այլ նաեւ Զիտանի համար։ Չնայած իր երիտասարդ տարիքին, ան կը համարուէր խումբի հիմնական խաղցողը։ Անոր ձգտումը դէպի ֆութպոլային բարձունքներ, մեծ էր, թռիչք՝ շատ արագ երիտասարդ խաղացողի համար, պատրաստ չէր ան ֆիզիքական եւ ջղային ծանրաբեռնման. այս մասին Զիտանը յետագային կ'ըսէ. «Այդ մաքուր ճշմարտութիւն է, «Կաննին» վերջին մրցաշրջանին ես ինծի յայտնաբերեցի թակարդի յատակը՝ ամբողջովին դատարկուած։ Կը թուէր, որ ոչինչ չէ ստացուած։ Այդ ժամանակ ես կը վերջացնէի ծառայութիւնս բանակին մէջ, Երկուշաբթի կ'երթայի եւ կը վերադառնայի [[Հինգշաբթի(արեւմտահայերէն)|Հինգշաբթի]] օրը, [[Շաբաթ(արեւմտահայերէն)|Շաբաթ]] օր ըլլալիք խաղին համար։ Այս ամէնը կարծես դժոխք էր։ Ես ու իմ խումբս յատակին կը յայտնուէինք»։ Անյաջող մրցաշրջանը մնաց անցեալին մէջ։ Այդ ժամանակ Զիտանը արդէն 19 տարեկան էր, եւ անոր եւս մէկ առիթ կը տրուէր նորէն գտնել ինքնիրեն։ Ան կը վճռէր քայլ մը առնել, ընդունելով «[[Բորդօ(արեւմտահայերէն)|Բորդօ]]» ակումբի առաջարկը։ === Բորդօ === [[1992]] թուականին [[Ռոլլան Կուրբիս]]ը՝ «Բորդոյի» մարզիչը, ամէն ինչ ըրաւ, որպէսզի իր խումբը առնէ տաղանդաւոր կիսապաշտպանը, որու մասին կը խօսէր ամբողջ Ֆրանսան։ Այդ ժամանակ խումբին մէջ կը խաղային Զիտանի ընկերները՝ [[Բիկսենտ Լիզարազու]]ն եւ [[Քրիստոֆ Դիւգարի|Քրիստոֆ Տիւգարի]]ն: Զիտանը հեշտ մերժուեցաւ նոր միջավայրին մէջ։ [[1992]]-[[1993]] մրցաշրջանը, Ֆրանսայի ամէնալաւ ակումբներէն մէկը դեբիւտանտի տեսքով հանդէս եկած էր։ Նախորդ տարի խումբը իր նախագահի մեքենայութիւններուն պատճառով երկրորդ հնարաւորութիւն մը կորսնցուցած էր եւ 11-րդ շրջանէն յետոյ կը զբաղեցնէր ընդամէնը 8-րդ հորիզոնականը։ [[1992]] թուականին խումբը մօտեցած էր մրցաշրջանի յաղթողի աստիճանին. կը պակսէր ընդամէնը 3 միաւոր։ Սակայն այդ ժամանակ խումբը յանկարծակի պարտութիւն կրեց [[ՊՍԺ(արեւմտահայերէն)|ՊՍԺ]]-էն 5։0 հաշուով։ Բայց խումբը յաղթահարեց այդ պարտութեան հետեւանքները եւ 4-րդ տեղը զբաղեցնելով՝ ապահովեց իրեն համար յաջորդ տարուան [[ՈՒԵՖԱ(արեւմտահայերէն)|ՈՒԵՖԱ]]-ի գաւաթի խաղարկութեան ուղեգիրը։ Այդ մրցաշրջանը կարելի է յաջողած համարել նաեւ Զիտանի համար, որ մէկ անգամ չէ, որ աչքի ինկաւ իր լաւ յատկանիշերով՝ դառնալով Ֆրանսայի առաջնութեան խումբի լաւագոյն ռմբարկու՝ 10 կոլով։ «Այդ քաղաքը տեղափոխուիլը փոխեց զիս։ Ինծի յաջողուեցաւ չարձանագրել մեկնարկը։ Իմ առաջին մրցաշրջանը Բորդոյի մէջ լաւ անցաւ. ինծի յաջողուեցաւ արձանագրել 10 կոլ առաջնութեան։ Ես սկսայ հասկնալ ինքզինքս եւ նոյնիսկ լաւացնել զայն։ Ինծի համար այս ակումբը իտալական տրամպլին էր բոլոր կողմերէն, ինչպէս տեխնիկական, ֆիզիքական, այնպէս ալ հոգեպէս մեծնալու առումով»։ [[1993]]-[[1994]] թուականներու մրցաշրջանը, Բորդօն սկսաւ որպէս ՈՒԵՖԱ-ի գաւաթի խաղարկութեան ուղեգրի յաւակնորդ խումբ։ Առաջին տարին Բորդօն հանդիպեցաւ ապագայ [[չեմպիոն]]ի ՊՍԺ-ի հետ եւ յաղթանակ տարաւ 1։0 հաշուով։ 7-րդ տարին ժիրոնտեցիները ոչ մէկ կերպով չէին կարողանար կոտրել Թուլուզի պաշտպանութիւնը, բայց վերջապէս 56-րդ վարկեանին Բորդոյի խաղցողները 25 մեթրէն հարուած իրականացնելու հնարաւորութիւն կը ստանան, որ յաջողած է Զիտանը խաղի արդիւնքով դուրս բերել Բորդօյին առաջին [[հորիզոն(արեւմտահայերէն)|հորիզոնական]] կոլը։ 18 [[Սեպտեմբեր(արեւմտահայերէն)|Սեպտեմբեր]] [[1993]] թուականին Զիտանը իր ակումբի հետ տեղափոխուած է հայրենի քաղաք հերթական խաղի համար, այս անգամ Մարսէյլի Օլիմպիքի հետ։ Հիւրերը արդէն առաջին վայրկեաններուն բացին հաշիւը, իսկ 36-րդ վայրկեանին Զիտանը կարմիր քարտ ստացած եւ ստիպուած է երթալ խաղահրապարակ։ 10 հոգի մնալով Բորդոյի ֆութպոլիստները ամէն ինչ կ'ընէին, բայց խաղի վերջաւորութեան բաց ձգեցին երեք գնդակ։ Զիտանի հարցը կը քննարկուէր յատուկ յանձնաժողովի կողմէ, արդիւնքին մէջ ան երկու ամսով հեռացուեցաւ ֆութպոլէն։ Կատարուածը Զիտան սապէս կը բացատրէ։ «Ես կ'ատեմ անարդարութիւնն ու բռնութիւնը. խաղի ժամանակ ես շատ հարուածներ կը ստանամ եւ կ'ընդունիմ այդ ամէնը՝ փոխարէնը բան մը չըսելով, բայց կու գայ պահ մը, երբ ես այլեւս չեմ կարողանար ես ինծի զսպել եւ կը բռնկիմ. այդ բանը ինձմէ ուժեղ է։ Ես Մարսէյլի ոչ լաւ թաղամասէն եմ։ Այստեղ կռիւ չեն ըներ, բայց եթէ մէկը ստիպէ քեզ, դուն սովորաբար անոր թոյլ չես տար պատիժէն խուսափիլ»։ === Եուվենթուս === Շուտով Զիտանի վրայ իր ուշադրութիւնը հրաւիրեց եւս մէկ յայտնի ակումբ՝ իտալական Եուվենթուսը։ Եւ այսպէս [[1996]] թուականին Զիզուն յայտնուեցաւ [[Թուրին(արեւմտահայերէն)|Թուրինի]] մէջ։ Այստեղ ալ սկսան անոր ֆութպոլային մեծ յաղթանակները։ Մինչ Զիտանի գալը [[1996]] թուականի գարնան, Եուվենթուսը յաղթած էր [[Եւրոպական չեմպիոններու լիկա]]ն՝ եզրափակիչին մէջ յաղթելով [[Ամսդերտամ(արեւմտահայերէն)|Ամսթերտամի]] Այաքսին, իսկ արդէն Զիտանի հետ խումբը տարուան վերջաւորութեան ձեռք ձգեց [[Միջմայրցամաքային ֆութպոլի գաւաթ(արեւմտահայերէն)|Միջմայրցամաքային ֆութպոլի գաւաթը]]՝ յաղթելով [[Արժանթինեան Ռիվեր Փլեյթ|արժանթինեան Ռիվեր Փլեյթին]]։ Նոյն տարին խումբը նուաճեց նաեւ Եւրոպական սուբերգաւաթը, որ Եուվենթուսը յաղթեց [[Պարի Սեն-Ժերմեն|Բարի Սեն-Ժէրմէն]]ին, որ այդ տարի յաղթած էր Գաւաթներու գաւաթը։ Երկու անգամ՝ [[1997]] եւ [[1998]] թուականներուն, Զիտանը Եուվենթուսի հետ միասին դարձաւ [[Իտալիա(արեւմտահայերէն)|Իտալիոյ]] ախոյեան, [[1997]] թուականին յաղթեց Իտալիոյ սուբերգաւաթը։ [[1998]] թուականին Զիտանը որպէս Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ ստացաւ Ոսկէ գնդակ մրցանակը. նոյն տարին համարուեցաւ աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստը։ [[2001]] թուականին մեծ իրադարձութիւն տեղի ունեցաւ, որ Եուվենթուսի հետ պայմանագիրը մինչեւ [[2005]] թուականն էր՝ Զիտանը տեղափոխուեցաւ Ռէալ Մատրիտ, որ այդ ժամանակ հաւաքած էր արդէն ֆութպոլային աստղերու ամբողջ խումբ մը։ [[Պատկեր:Beckham zidane.jpg|մինի|աջից|Զիտանը [[Դևիդ Բեքհեմ|Տէյվիտ Պեքհեմ]]ի հետ Ռէալ Մատրիտի մէջ 2003-ին]] === Ռէալ Մատրիտ === [[Պատկեր:Florentino perez.jpg|մինի|աջից|[[Ֆլորենտինո Պերես|Ֆլորենտինօ Բերես]]<nowiki/>ի ջանքերով Զիտանը յայտնուեցաւ Ռէալի մէջ]] Զիտանը տեղափոխուեցաւ Ռէալ [[2001]] թուականի ամռան, բարձրագոյնը՝ 75 միլիոն եւրոյով։ Կը համարուի թէ նոր միջավայրը երկար տեւեց Զիտանի համար: Ան երկար ժամանակ իր սովորական խաղը կը փնտռէր եւ այդ ընթացքին ան կոլեր կ'արձանագրէր։ Գլխաւոր մարզիչը՝ [[Վիսենտէ դել Բոսկե|Վիսենտէ տել Պոսկե]]ն, ստիպուած փոխեց Ռէալի թեքնիք կազմը եւ Զիտանի համար աւելի լաւ տեղ գտաւ։ Փնտռտուքները յաջողութեամբ պսակուեցան [[2001]] թուականի Նոյեմբերին. Զիտանը իրեն լաւ կողմերով ցուցադրեց [[2002]] թուականի ձմեռուընէ սկսած։ Յիշարժան էր [[2002]] թուականի երկու խաղ՝ [[Դեպորտիվոյի|Տեպորտիվոյի]] եւ [[Վալենսիայի]] հետ։ Այս մրցաշրջանին [[2001]]-[[2002]]-ին Զիտանը օգնեց Ռէալին՝ յաղթելու Չեմպիոններու լիկան, Քառլոսի փոխանցումէն յետոյ՝ ձախ ոտքով հիանալի կոլ արձանագրելով [[Լեվերկուզեն]]ի Պայերի դարպասը։ [[2002]]-[[2003]] մրցաշրջանին Զիտանը դարձաւ Սպանիոյ ախոյեան։ Արքայական ակումբին մէջ Զիտանը առաջատար էր, վառ աստղը՝ մեծ աստղաբոյլէն (Զիտան, [[Ֆիգու|Ֆիկու]], [[Ռոնալտօ(արեւմտահայերէն)|Ռոնալտօ]], [[Գառլոս(արեւմտահայերէն)|Քառլոս]], [[Ռաուլ(արեւմտահայերէն)|Ռաուլ]])։ == Ելոյթները հաւաքականին մէջ == 17 [[Օգոստոս(արեւմտահայերէն)|Օգոստոս]] [[1994]] թուականին Զիտանը առաջին անգամ հագաւ [[Ֆրանսայի հաւաքական(արեւմտահայերէն)|Ֆրանսայի հաւաքականի]] մարզաշապիկը։ Ընկերական խաղին, ֆրանսացիները չեխերուն կը յաղթէին 0։2 հաշուով, երբ [[Էմէ Ժակեն]] մարզադաշտ դուրս բերաւ [[22-ամեակ(արեւմտահայերէն)|22-ամեայ]] Զիտանին՝ Բորդոյէն: Ան ընդամէնը երկու վայրկեանի ընթացքին՝ 80-82 վայրկեաններուն, երկու գնդակ հարուածեց եւ հաւասարցուց հաշիւը։ Խոշոր միջազգային մրցաշարերուն հաւաքականի կազմին ան հանդէս եկած է [[1996]] թուականէն սկսած, [[Անգլիա(արեւմտահայերէն)|Անգլիոյ]] մէջ տեղի ունեցած [[Եւրոպա(արեւմտահայերէն)|Եւրոպայի]] առաջնութեան ժամանակ։ Այդ ժամանակ Ֆրանսայի հաւաքականը հասաւ կիսաեզրափակիչ՝ տասնմէկ մեթրանոց հարուածաշարով՝ զիջելով Չեխիային։ Բայց արդէն երկու տարի անց, [[1998]] թուականին, Ֆրանսայի մէջ տեղի ունեցած աշխարհի առաջնութեան խաղերու ժամանակ, Զիզուն ցոյց տուաւ փայլուն խաղարկութիւն։ Ֆրանսան նուաճեց աշխարհի ախոյեանի կոչումը, իսկ Զիտանը երկու հիանալի կոլ արձանագրեց՝ գլխով, [[Պրազիլիա(արեւմտահայերէն)|Պրազիլիայի]] հետ կայացած եզրափակիչ խաղի ժամանակ։ [[2000]] թուականին [[Պէլճիքա(արեւմտահայերէն)|Պէլճիքայի]] եւ [[Հօլանտա(արեւմտահայերէն)|Հոլանտայի]] Եւրոպայի առաջնութեան ժամանակ, Զիտանը կրկին խումբի առաջատարն էր։ Ան քառորդ եզրափակիչին սպանացիներուն տուգանայինէն կոլ հարուածեց, իսկ կիսաեզրափակիչին՝ փորթուկալցիներուն աւելցուած ժամանակի ընթացքին «ոսկիէ գնդակ» խփեց տասնմէկ մեթր հեռաւորութենէն։ Եզրափակիչին աւելցուած ժամանակի ընթաքին Ֆրանսայի հաւաքականը 2։1 հաշուով յաղթեց Իտալիոյ։ [[2002]] թուականին ֆրանսացիները պէտք է պաշտպանէին իրենց տիտղոսը՝ [[Ճաբոն(արեւմտահայերէն)|Ճաբոնի]] եւ Հարաւային [[Գորիա(արեւմտահայերէն)|Քորէայի]] մարզադաշտերուն մէջ։ Զիտանը վնասուածք ստացաւ այս մրցաշարէն առաջ եւ չկարողացաւ պաշտպանել իր խումբը առաջին երկու խաղերուն, որոնք աւարտեցան պարտութեամբ՝1։0 հաշուով [[Սենեկալ(արեւմտահայերէն)|Սենեկալի]] հաւաքականէն եւ 0։0 [[Ուրուկուէյ(արեւմտահայերէն)|Ուրուկուէի]] հաւաքականի խաղին մէջ։ Զիտանը որոշեց դուրս գալ մարզադաշտ որոշիչ խաղին՝ [[Դանիա|Դանիայի]] դէմ, ուր խումբըը պարտուեցաւ 0։2 հաշուով՝ զիջելով ախոյեանի տիտղոսը։ [[Յուրօ(արեւմտահայերէն)|Եւրօ]] [[2004(արեւմտահայերէն)|2004]]-ին Փորթուկալի մէջ Զիտանը իսկական հրաշք գործեց [[Անգլիա(արեւմտահայերէն)|Անգլիոյ]] դէմ։ Ան հարուածեց երկու գնդակ աւելցուած ժամանակի ընթացքին, որու շնորհիւ ֆրանսացիները յաղթեցին 2։1 հաշուով։ Վերջին շրջանին Զիտանը գրաւեց զուիցերիացիներու դարպասը, ուր ֆրանսացիները յաղթեցին 3։1 հաշուով։ Արդիւնքը այդ էր, որ Ֆրանսան յաղթական դուրս եկաւ, բայց կիսաեզրափակիչին զիջեցաւ [[Յունաստան(արեւմտահայերէն)|Յունաստանին]]՝ Եւրոպայի ապագայ ախոյեաններուն։ [[2006]] թուականին համաշխարհային խաղերէն առաջ Ֆրանսայի հաւաքականին հետ այդքան ալ մեծ յոյսեր չէին կապեր։ Բայց ան զարմացուց աշխարհը։ Զիտանը յաջողեցաւ եւ խաղերուն 3/4-ը լրացաւ յաղթական։ Ֆրանսան այդքան ալ վստահ չսկսաւ խմբային խաղը Հարաւային Քորէայի եւ [[Զուիցերիա(արեւմտահայերէն)|Զուիցերիոյ]] հետ։ Այս ամէնուն զուգահեռ Զիտանը երկու դեղին քարտ ստացաւ եւ ստիպուեցաւ բաց ձգել որոշիչ խաղը Տոգոյի հետ։ Ֆրանսան առանց իր առաջնորդին յաղթեց 2։0 հաշուով։ Այս ամէնէն յետոյ Զիտանը ցոյց տուաւ ինքզինք իր ամբողջ փայլքով։ Ֆրանսացիները 1/8-րդ եզրափակիչին յաղթեցին զօրաւոր խումբերէն մէկուն՝ [[Իսպանիա(արեւմտահայերէն)|Սպանիոյ]] 1։3 հաշուով։ Քառորդ եզրափակիչին յաղթեցին գլխաւոր խումբին՝ Պրազիլիոյ։ Կոլը Զիտանի հրաշալի փոխանցումէն յետոյ հարուածեց Թիերի Անրին, կոտրելով պրազիլցիներու յոյսերը։ Կիսաեզրափակիչին Զիտանը տասնմէկ մեթր հեռաւորութենէն գրաւեց փորթուկալցիներու դարպասը։ Զիտանը եզրափակիչին գրաւեց նաեւ Իտալիոյ դարպասը, բայց խաղը տխուր երանգ ստացաւ Մատերացիին հարուածելու պատճառով անոր մարզադաշտէն վտարուելէն յետոյ։ Ֆրանսացներու աւագը կոպիտ պատասխանեց պաշտպան Մատերացիի խօսքերուն՝ գլխով հարուածելով անոր կրծքավանդակին, որմէ յետոյ հեռացուեցաւ մարզադաշտէն։ Յաջող անցած տասնմէկ մեթրներու հաշուով իտալացիները յաղթեցին խաղը եւ հռչակուեցան աշխարհի ախոյեաններ։ Զիտանը չորրորդ ֆութպոլիստն է [[Բելէյէն|Բելէէն]], [[Վավայէն]], եւ գերմանացի Պրայտներէն յետոյ, որ յաջողած է գրաւել դարպասը երկու աշխարհի առաջնութիւններու եզրափակիչ խաղերուն։ Ան, որ վատ պահուածքի համար ձգած էր մարզադաշտը, հռչակուեցաւ առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստ։ [[Պատկեր:Zinedine zidane wcf 2006-edit.jpg|մինի|աջից|Զիտանը Մունտիալ 2006-ի եզրափակիչ խաղին]] === Արհեստի աւարտը === Զիտանը յայտարարեց, որ ֆութպոլը կը լքէ [[2006]] թուականի աշխարհի առաջնութեան աւարտէն յետոյ։ Ֆրանսայի հաւաքականը [[Ռայմոն Դոմենեկ|Ռայմոն Տոմենեկ]]ի գլխաւորութեամբ դուրս եկաւ եզրափակիչ, որ տեղի ունեցաւ 9 [[Յուլիս(արեւմտահայերէն)|Յուլիս]] 2006 թուականին Պերլինի մէջ։ Զիտանի հեռանալը տեղի ունեցաւ անյաջող այդ դէպքով, կապուած իտալացի պաշտպան Մատերացիի հետ։ 1 [[Յունիս(արեւմտահայերէն)|Յունիս]] [[2009]] թուականին Զիտանը նշանակուեցաւ օգնական՝ Ռէալի նախագահ [[Ֆլորենտո Պերես|Ֆլորենտօ Պերես]]ի, որ ընտրութիւններու ժամանակ ան օգնած էր իրեն։ 30 Մայիս [[2010]] թուականին խաղցաւ Ռէալի աստղերու եւ [[Միլան(արեւմտահայերէն)|Միլանի]] միջեւ կայանալիք բարեգործական խաղին, ուր իր ակումբը յաղթեց 4։3 հաշուով։ 12 Նոյեմբեր 2010 թուականին պաշտօնի բարձրացում կատարուեցաւ եւ Զիտանը նշանակուեցաւ ակումբի նախագահի օգնական։ 8 Յուլիս [[2011]] թուականին Զիտանը դարձաւ Ռէալի առաջին խումբի մարզային տնօրէն, [[Խորխէ Վալդանո|Խորխէ Վալտանո]]յի հեռանալէն յետոյ։ Անկէ վերջ ան ընդունուեցաւ համալսարան, Ֆրանսայի [[Լիմոժ]] քաղաքին մէջ՝ որպէսզի ստանայ մարզային մարզիչներու վկայական։ 2012 թուականի [[Սեպտեմբեր(արեւմտահայերէն)|Սեպտեմբերին]] ան ձգեց մարզային տնօրէնի պաշտօնը եւ սկսաւ մարզչական արհեստը մատրիտեան երիտասարդական ակադեմիային մէջ։ [[Ժոզե Մոուրինյո|Ժոզէ Մոուրինիո]]յի հեռանալէն յետոյ Զիտանէն կրկին առաջարկութիւն առնուեցաւ Ռէալի մարզիչ դառնալու համար, սակայն ան հրաժարեցաւ, որպէսզի աշխատի ապագայ գլխաւոր մարզիչի մօտ որպէս օգնական։ == Արձանագրած հանդիպումներու վիճակագրութիւն == === Ակումբային վիճակագրութիւն === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! colspan=3 | Կատարուած խաղեր ! colspan=2 | Առաջնութիւն ! colspan=2 | Գաւաթ ! colspan=2 | Եւրոգաւաթներ ! colspan=2 | Արդիւնք |- ! Մրցաշրջան ! Ակումբ ! Առաջնութիւն ! խաղեր !! կոլեր ! խաղեր !! կոլեր ! խաղեր !! կոլեր ! խաղեր !! կոլեր |- ! colspan=3 | [[Պատկեր:Flag of France.svg|20px]] [[Ֆրանսա]] ! colspan=2 | Առաջնութիւն ! colspan=2 | [[Ֆրանսայի գաւաթ]] ! colspan=2 | [[ՈՒԵՖԱ]] ! colspan=2 | Արդիւնք |- |1988–89||rowspan="4"|[[Կանն]]||rowspan="8"|[[1-ին լիկա]]||2||0||0||0||colspan="2"|–||2||0 |- |1989–90||0||0||0||0||colspan="2"|–||0||0 |- |1990–91||28||1||3||0||colspan="2"|–||31||1 |- |1991–92 ||31||5||3||0||4||0||38||5 |- |1992–93 ||rowspan="4"|[[Բորդօ]]||35||10||4||1||colspan="2"|-||39||11 |- |1993–94||34||6||3||0||6||2||43||8 |- |1994–95 ||37||6||4||1||4||1||45||8 |- |1995–96 ||33||6||1||0||15||6||49||12 |- ! colspan=3 |[[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] [[Իտալիա]] ! colspan=2 | Առաջնութիւն ! colspan=2 | [[Իտալիոյ գաւաթ]] ! colspan=2 | [[ՈՒԵՖԱ]] ! colspan=2 | Արդիւնք |- |1996–97||rowspan="5"|[[Յուվենտուս|Եուվենթուս]]||rowspan="5"|[[Սերիա Ա]]||29||5||2||0||10||2||41||7 |- |1997–98||32||7||5||1||11||3||48||11 |- |1998–99 ||25||2||5||0||10||0||40||2 |- |1999–2000 ||32||4||3||1||6||0||41||5 |- |2000–01 ||33||6||2||0||4||0||39||6 |- ! colspan=3 |[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Իսպանիա|Սպանիա]] ! colspan=2 | Առաջնութիւն ! colspan=2 | [[Իսպանիոյ գաւաթ|Սպանիոյ գաւաթ]] ! colspan=2 | [[ՈՒԵՖԱ]] ! colspan=2 | Արդիւնք |- |2001–02 ||rowspan="5"|[[Ռէալ Մատրիտ]]||rowspan="5"|[[Լա Լիկա]]||31||7||9||2||9||3||49||12 |- |2002–03 ||33||9||1||0||14||3||48||12 |- |2003–04 ||33||6||7||1||10||3||50||10 |- |2004–05 ||29||6||1||0||10||0||40||6 |- |2005–06 ||29||9||5||0||4||0||38||9 |- !rowspan=3| Երկիր !!colspan=2|Ֆրանսա !200||34||18||2||29||12||247||45 |- !colspan=2|Իտալիա !151||24||17||2||41||5||209||31 |- !colspan=2|Սպանիա !155||37||23||3||47||9||225||49 |- !colspan=3|Արդիւնք !506||95||58||7||117||26||681||125 |} === Միջազգային վիճակագրութիւն === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Հաւաքական !Տարի !Խաղեր !Կոլեր !Փոխանցումներ |- |rowspan="13"| [[Պատկեր:Flag of France.svg|20px]] [[Ֆրանսա]] |[[1994]]||2||2||0 |- |[[1995]]||6||2||3 |- |[[1996]]||12||2||4 |- |[[1997]]||8||1||0 |- |[[1998]]||15||5||3 |- |[[1999]]||6||1||1 |- |[[2000]]||13||4||4 |- |[[2001]]||8||2||0 |- |[[2002]]||9||1||2 |- |[[2003]]||7||3||3 |- |[[2004]]||7||4||1 |- |[[2005]]||5||2||1 |- |[[2006]]||10||3||1 |- ! colspan=2|Արհեստի ընթացքին||108||31||23 |} === Հաւաքականին մէջ արձանագրուած խաղեր եւ կոլեր === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" align= width=755px |- ! style="color: #FFFFFF; background-color: #0c1c8c; border: 1px #aaaaaa solid" colspan=7| '''Հաւաքականին մէջ Զիտանի խաղերը եւ հարուածած գնդակները''' |- {{!}} align=center width=40{{!}}'''№''' {{!}} align=center width=110{{!}}'''Ամսաթիւ''' {{!}} align=center width=165{{!}}'''Մրցակից''' {{!}} align=center width=60{{!}}'''Հաշիւ''' {{!}} align=center width=70{{!}}'''Զիտանի կոլերը''' {{!}} align=center width=180{{!}}'''Մրցաշար''' {{!}}- {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[17 Օգոստոսի|17 Օգոստոս]] [[1994]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] Չեխիա {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}[[8 Յոկտեմբերի|8 Հոկտեմբեր]] [[1994]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Romania.svg|20px]] [[Ռումանիա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Երւոպայի առաջնութիւն 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[26 Ապրիլի|26 Ապրիլ]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Սլովաքիա]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրոպայի առաջնութիւն 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}4 {{!}}[[22 Յուլիսի|22 Յուլիս]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Norway.svg|20px]] [[Նորվեկիա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}5 {{!}}[[16 Օգոստոսի|16 Օգոստոս]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Poland.svg|20px]] [[Լեհաստան]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Чемпионат Европы по футболу 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}6 {{!}}[[6 Սեպտեմբերի|6 Սեպտեմբեր]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Azerbaijan.svg|20px]] [[Ազրպէյճան]] {{!}}align=center{{!}}10։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Чемпионат Европы по футболу 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}7 {{!}}[[11 Յոկտեմբերի|11 Հոկտեմբեր]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Romania.svg|20px]] [[Ռումանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։3 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Чемпионат Европы по футболу 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}8 {{!}}[[15 Նոյեմբերի|15 Նոյեմբեր]] [[1995]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Israel.svg|20px]] [[Իսրայէլ]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Чемпионат Европы по футболу 1996 (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}9 {{!}}[[24 Յունուարի|24 Յունուար]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Փորթուկալ]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}10 {{!}}[[21 Փետրուարի|21 Փետրուար]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Greece.svg|20px]] [[Յունաստան]] {{!}}align=center{{!}}3։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}11 {{!}}[[1 Յունիսի|1 Յունիս]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Germany.svg|20px]] [[Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}12 {{!}}[[5 Յունիսի|5 Յունիս]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Հայաստան]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}13 {{!}}[[4 Յուլիսի|4 Յուլիս]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Romania.svg|20px]] [[Ռումինիա|Ռումանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}} (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}14 {{!}}[[4 Սեպտեմբերի|4 Սեպտեմբեր]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Իսպանիա|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}} (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}15 {{!}}[[8 Սեպտեմբերի|8 Սեպտեմբեր]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Պուլկարիա]] {{!}}align=center{{!}}3։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}} (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}16 {{!}}[[9 Յոկտեմբերի|9 Հոկտեմբեր]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Նիտըրլենտ|Հոլանտա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}} (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}17 {{!}}[[13 Յոկտեմբերի|13 Հոկտեմբեր]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Չեխիա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}} (ընտրական փուլ)|Եւրօ 1996-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}18 {{!}}[[17 Նոյեմբերի|17 Նոյեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Մեքսիք|Մեկսիկա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}19 {{!}}[[9 Փետրուարի|9 Փետրուար]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Թուրքիա]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}20 {{!}}[[26 Մարտի|26 Մարտ]] [[1996]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Տէնմարք|Դանիա]] {{!}}align=center{{!}}0։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}21 {{!}}[[30 մարտի|30 Մարտ]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Բորդուկալ|Փորթուկալ]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}22 {{!}}[[4 Յունիսի|4 Յունիս]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Հօլանտա|Հոլանտա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}23 {{!}}[[8 Յունիսի|8 Յունիս]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Շուէտ]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}24 {{!}}[[3 Սեպտեմբերի|3 Սեպտեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Պրազիլիա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}25 {{!}}[[7 Սեպտեմբերի|7 Սեպտեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of England.svg|20px]] [[Անգլիա]] {{!}}align=center{{!}}0։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}26 {{!}}[[8 Յոկտեմբերի|8 Հոկտեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] [[Իտալիա]] {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}27 {{!}}[[13 Յոկտեմբերի|13 Հոկտեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Հարաւաֆրիքեան Հանրապետութիւն|Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}28 {{!}}[[12 Նոյեմբերի|12 Նոյեմբեր]] [[1997]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Սքոդլանտա|Շոտլանտա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}29 {{!}}[[15 Նոյեմբերի|15 Նոյեմբեր]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Իսպանիա|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}30 {{!}}[[1 Մարտի|1 Մարտ]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Norway.svg|20px]] [[Նորուէճ|Նորուէյ]] {{!}}align=center{{!}}3։3 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}31 {{!}}[[27 Մայիսի|27 Մայիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Sweden.svg|20px]] [[Շուէտ]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}32 {{!}}[[3 Յունիսի]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Պէլճիքա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}33 {{!}}[[11 Յունիսի|11 Յունիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Մարոք]] {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}34 {{!}}[[17 Յունիսի|17 Յունիս]] [[Պակեր:Flag of Finland.svg|20px]] [[Ֆինլանտա]] {{!}}align=center{{!}}1։ {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}35 {{!}}[[25 Յունիսի|25 Յունիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Հարաւաֆրիքեան Հանրապետութիւն|Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 1998 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}36 {{!}}[[1 Յուլիսի|1 Յուլիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Արաբիստան]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 1998 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}37 {{!}}[[5 Յուլիսի|5 Յուլիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] [[Իտալիա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 1998 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}38 {{!}}[[8 Յունիսի|8 Յունիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Գրուաթիա|Խրուաթիա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 1998 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}39 {{!}}[[12 Յուլիսի|12 Յուլիս]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Պրազիլիա]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}Մունտիալ 1998 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}40 {{!}}[[6 Սեպտեմբերի|6 Սեպտեմբեր]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Austria.svg|20px]] [[Ավստրիա|Աւստրիա]] {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}41 {{!}}[[7 Յոկտեմբերի|7 Հոկտեմբեր]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Iceland.svg|20px]] [[Իսլանտա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}42 {{!}}[[11 Յոկտեմբերի|11 Հոկտեմբեր]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Russia.svg|20px]] [[Իսլանտա]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}43 {{!}}[[15 Նոյեմբերի|15 Նոյեմբեր]] [[1998]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Andorra.svg|20px]] [[Անտորրա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}44 {{!}}[[6 Փետրուարի|6 Փետրուար]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Մարոքքօ]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}45 {{!}}[[24 Մարտի|24 Մարտ]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of England.svg|20px]] [[Անգլիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}46 {{!}}[[28 Մարտի|28 Մարտ]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Ուքրաինա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}47 {{!}}[[22 Օգոստոսի|22 Օգոստոս]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Armenia.svg|20px]] [[Հայաստան]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}48 {{!}}[[8 Սեպտեմբերի|8 Սեպտեմբեր]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Russia.svg|20px]] [[Իսլանտա]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}49 {{!}}[[12 Սեպտեմբերի|12 Սեպտեմբեր]] [[1999]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Գրուաթիա|Խրուաթիա]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}50 {{!}}[[13 Յոկտեմբերի|13 Հոկտեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Poland.svg|20px]] [[Լեհաստան]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}51 {{!}}[[17 Յոկտեմբերի|17 Հոկտեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Սլովենիա]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}52 {{!}}[[17 Նոյեմբերի|17 Նոյեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Գրուաթիա|Խրուաթիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}53 {{!}}[[21 Նոյեմբերի|21 Նոյեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Japan.svg|20px]] [[Ճաբոն]] {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}54 {{!}}[[6 Փետրուարի|6 Փետրուար]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Morocco.svg|20px]] [[Մարոքքօ]] {{!}}align=center{{!}}1։3 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}55 {{!}}[[31 Մայիսի|31 Մայիս]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Տէնմարք|Դանիա]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}56 {{!}}[[7 Յունիսի|7 Յունիս]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Չեխիա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}57 {{!}}[[11 Յունիսի|11 Յունիս]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Իսպանիա|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Եւրօ 2000 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}58 {{!}}[[19 Յունիսի|19 Յունիս]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Պորդուկալ|Փորթուկալ]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Եւրօ 2000 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}59 {{!}}[[2 Յուլիսի|2 Յուլիս]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] [[Իտալիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2000 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}60 {{!}}[[15 Յոկտեմբերի|15 Հոկտեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Earth flag PD.jpg|20px]] [[ՖԻՖԱ|Ֆիֆայի հաւաքական]] {{!}}align=center{{!}}5։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}61 {{!}}[[19 Նոյեմբերի|19 Նոյեմբեր]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of England.svg|20px]] [[Անգլիա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}62 {{!}}[[11 Փետրուարի|11 Փետրուար]] [[2000]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|20px]] [[Թուրքիա]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}63 {{!}}[[28 Մարտի|28 Մարտ]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Germany.svg|20px]] [[Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}64 {{!}}[[31 Մարտի|31 Մարտ]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Japan.svg|20px]] [[Ճաբոն]] {{!}}align=center{{!}}5։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}65 {{!}}[[6 Յունիսի|6 Յունիս]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Իսպանիա|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}66 {{!}}[[5 Սեպտեմբերի|5 Սեպտեմբեր]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Պորդուկալ|Փորթուկալ]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}67 {{!}}[[9 Սեպտեմբերի|9 Սեպտեմբեր]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Տէնմարք|Դանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}68 {{!}}[[11 Յոկտեմբերի|11 Հոկտեմբեր]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Chile.svg|20px]] [[Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}1։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}69 {{!}}[[18 Փետրուարի|18 Փետրուար]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Algeria.svg|20px]] [[Ալճերիա]] {{!}}align=center{{!}}4։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}70 {{!}}[[31 Մարտի|31 Մարտ]] [[2001]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Australia.svg|20px]] [[Ավստրալիա|Աւստրալիա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}71 {{!}}[[28 Ապրիլի|28 Ապրիլ]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Romania.svg|20px]] [[Ռումինիա|Ռումանիա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}72 {{!}}[[29 Մայիսի|29 Մայիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Սքոդլանտա|Շոտլանտա]] {{!}}align=center{{!}}5։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}73 {{!}}[[5 Յունիսի|5 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Russia.svg|20px]] [[Ռուսաստան]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}74 {{!}}[[12 Յունիսի|12 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Գորեայի Հանրապետութիւն|Քորէայի Հանրապետութիւն]] {{!}}align=center{{!}}3։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}75 {{!}}[[16 Յունիսի|16 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Տէնմարք|Դանիա]] {{!}}align=center{{!}}0։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2002 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}76 {{!}}[[20 Յունիսի|20 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Tunisia.svg|20px]] [[Թունիս]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}77 {{!}}[[24 Յունիսի|24 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Կիպրոս]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}78 {{!}}[[30 Յունիսի|30 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Սլովենիա]] {{!}}align=center{{!}}5։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}79 {{!}}[[30 Յունիսի|30 Յունիս]] [[2002]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Malta.svg|20px]] [[Մալթա]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}80 {{!}}[[4 Յուլիսի|4 Յուլիս]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Czech Republic.svg|20px]] [[Չեխիա]] {{!}}align=center{{!}}0։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}81 {{!}}[[4 Սեպտեմբերի|4 Սեպտեմբեր]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Malta.svg|20px]] [[Մալթա]] {{!}}align=center{{!}}6։0 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}82 {{!}}[[8 Սեպտեմբերի|8 Սեպտեմբեր]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Israel.svg|20px]] [[Իսրայէլ]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}83 {{!}}[[9 Յոկտեմբերի|9 Հոկտեմբեր]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Զուիցերիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}84 {{!}}[[13 Յոկտեմբերի|13 Հոկտեմբեր]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Սլովաքիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}85 {{!}}[[17 Նոյեմբերի|17 Նոյեմբեր]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Israel.svg|20px]] [[Իսրայէլ]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}86 {{!}}[[9 Փետրուարի|9 Փետրուար]] [[2003]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Germany.svg|20px]] [[Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}87 {{!}}[[26 Մարտի|26 Մարտ]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Belgium.svg|20px]] [[Պելճիքա|Պէլճիքա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}88 {{!}}[[30 Մարտի|30 Մարտ]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}89 {{!}}[[4 Յունիսի|4 Յունիս]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Ukraine.svg|20px]] [[Ուքրանիա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}90 {{!}}[[8 Յունիսի|8 Յունիս]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of England.svg|20px]] [[Անգլիա]] {{!}}align=center{{!}}2։1 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}91 {{!}}[[3 Սեպտեմբերի|3 Սեպտեմբեր]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Croatia.svg|20px]] [[Խրուաթիա]] {{!}}align=center{{!}}2։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}92 {{!}}[[7 Սեպտեմբերի|7 Սեպտեմբեր]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Զուիցերիա]] {{!}}align=center{{!}}3։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}93 {{!}}[[8 Յոկտեմբերի|8 Հոկտեմբեր]] [[2004]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Greece.svg|20px]] [[Յունաստան]] {{!}}align=center{{!}}0։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Եւրօ 2004-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}94 {{!}}[[13 Յոկտեմբերի|13 Հոկտեմբեր]] [[2005]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Côte d'Ivoire.svg|20px]] [[Կոտ դ'Իվուար]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}95 {{!}}[[12 Նոյեմբերի|12 Նոյեմբեր]] [[2005]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of the Faroe Islands.svg|20px]] [[Ֆարերեան կղզիներ]] {{!}}align=center{{!}}3։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}96 {{!}}[[15 Նոյեմբերի|15 Նոյեմբեր]] [[2005]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Իրլանտայի Հանրապետութիւն|Իրլանտա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}97 {{!}}[[8 Յոկտեմբերի|8 Հոկտեմբեր]] [[2005]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Զուիցերիա]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}98 {{!}}[[12 Յոկտեմբերի|12 Հոկտեմբեր]] [[2005]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Cyprus.svg|20px]] [[Կիպրոս]] {{!}}align=center{{!}}4։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Մունտիալ 2006-ի ընտրական փուլ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}99 {{!}}[[1 Մարտի|1 Մարտ]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Slovakia.svg|20px]] [[Սլովաքիա]] {{!}}align=center{{!}}1։2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}100 {{!}}[[27 Մայիսի|27 Մայիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Մեքսիքա]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}101 {{!}}[[31 Մայիսի|31 Մայիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Denmark.svg|20px]] [[Դանիա]] {{!}}align=center{{!}}2։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}102 {{!}}[[7 Յունիսի|7 Յունիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of China.svg|20px]] [[Չինաստան]] {{!}}align=center{{!}}3։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Ընկերական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}103 {{!}}[[13 Յունիսի|13 Յունիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Switzerland.svg|20px]] [[Զուիցերիա]] {{!}}align=center{{!}}0։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}104 {{!}}[[18 Յունիսի|18 Յունիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of South Korea.svg|20px]] [[Քորէա|Քորէայի Հանրապետութիւն]] {{!}}align=center{{!}}1։1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}105 {{!}}[[27 Յունիսի|27 Յունիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] [[Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}3։1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Մունտիալ 2006 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}106 {{!}}[[1 Յուլիսի|1 Յուլիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}Մունտիալ 2006 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}107 {{!}}[[5 Յուլիսի|5 Յուլիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Բորդուկալ|Փորթուկալ]] {{!}}align=center{{!}}1։0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Մունտիալ 2006 {{!}}- {{!}}align=center{{!}}108 {{!}}[[9 Յուլիսի|9 Յուլիս]] [[2006]] {{!}}[[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] [[Իտալիա]] {{!}}align=center{{!}}[[Финал чемпионата мира по футболу 2006|1:1]] {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}Մունտիալ 2006 |} == Նուաճումներ == === Ակումբային === [[Պատկեր:Flag of France.svg|20px]] «[[Բորդօ]]» *[[Ինտերտոտոյի գաւաթ]]ի յաղթող։ ('''1''') [[1995]] *Արդիւնք։ 1 տիտղոս [[Պատկեր:Flag of Italy.svg|20px]] «[[Յուվենտուս|Եուվենթուս]]» *[[Սերիա Ա]]-ի յաղթող ('''2''')։ [[1996]]-1997, [[1997]]-[[1998]] *[[Միջմայրցամաքային գաւաթ]]ի յաղթող ('''1''')։ [[1996]] *[[Իտալիոյ սուպերգաւաթ|Իտալիոյ սուբերգաւաթ]]ի յաղթող ('''1''')։ [[1997]] *ՈՒԵՖԱ-ի սուբերգաւաթակիր ('''1''')։ 1996 *Արդիւնք։ 5 տիտղոս [[Պատկեր:Flag of Spain.svg|20px]] «[[Ռէալ Մատրիտ]]» *[[Լա լիկա]]յի յաղթող ('''1''')։ [[2002]]-[[2003]] *[[Միջմայրցամաքային գաւաթ]]ի յաղթող ('''1''')։ 2002 *Սպանիոյ սուբերգաւաթակիր ('''2''')։ [[2001]], 2003 *ՈՒԵՖԱ-ի սուբերգաւաթակիր ('''1''')։ 2002 *[[Չեմպիոններու լիկա]]յի յաղթող ('''1''')։ 2002 *Արդիւնք։ 6 տիտղոս [[Պատկեր:Flag of France.svg|20px]] «Ֆրանսայի հաւաքական» *Աշխարհի չեմպիոն ('''1''')։ 1998 *[[Եւրոպա]]յի չեմպիոն ('''1''')։ [[2000]] *[[Հասան II թագաւոր|Հասան II թագաւորի]] գաւաթի յաղթող ('''2''')։ 1998, 2000 *Արդիւնք։ 4 տիտղոս === Անհատական === *[[ՖԻՖԱ]]-ի վարկածով աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ։ 1998, 2000, 2003 *[[Ոսկէ գնդակ]] մրցանակի դափնեկիր/ [[Եւրոպա]]յի լաւագոյն ֆութպոլիստ ('''1''')։ 1998 *[[ՖԻՖԱ]]-ի Աշխարհի առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստ ]] ('''1''')։ 2006 *[[ՈՒԵՖԱ]]-ի Եւրոպայի առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստ ]] ('''1''')։ 2000 *[[ՈՒԵՖԱ]]-ի վարկածով վերջին 50 տարիներու լաւագոյն ֆութպոլիստ ('''1''')։ 2004 *Ֆրանսայի լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստ ('''1''')։ 1993 *[[Սերիա Ա]]-ի լաւագոյն արտասահմանցի ֆութպոլիստ ('''3''')։ 1997, 2000, 2001 *«Don Balon»-ի վարկածով [[Իսպանիոյ առաջնութիւն|Ս]]<nowiki/>[[Իսպանիոյ առաջնութիւն|պանիոյ առաջնութեան]] լաւագոյն արտասահմանցի ֆութպոլիստ ('''1''')։ 2002 *«El Pais»-ի վարկածով Սպանիոյ առաջնութեան լաւագոյն արտասահմանցի ֆութպոլիստ ('''1''')։ 2002 *Ֆրանսայի տարուայ լաւագոյն ֆութպոլիստ ('''2''')։ 1998, 2002 *[[ՈՒԵՖԱ]]-ի Չեմպիոններու լիկայի ամենաարժէքաւոր ֆութպոլիստ ('''1''')։ 2002 *[[ՈՒԵՖԱ]]-ի [[Չեմպիոններու լիկա(արեւմտահայերէն)|Չեմպիոններու լիկայի]] լաւագոյն կիսապաշտպան ('''1''')։ 1998 *Կը գտնուի աշխարհի լաւագոյն 100 մարզիկներու թիւին մէջ «Համաշխարհային ֆութպոլ» եւ «Ֆիֆա 100» ամսագրերու վարկածով ('''2''')։ *[[Ֆուտբոլի պատմութեան համաշխարհային ֆեդերացիա|Ֆութպոլի պատմութեան համաշխարհային ֆետերացիա]]յի վարկածով տարուայ լաւագոյն կիսապաշտպան ('''1''')։ 2006 === Մրցանակներ === *[[Պատուաւոր լեգէոն]] շքանշանի կրող՝ 1998 *[[Պատուաւոր լեգիոն|Պատուաւոր]] [[Պատուաւոր լեգէոն|լեգէոն]] շքանշանի [[սպայ]]՝ [[2009]] *Ազգին մատուցած ծառայութիւններուն համար 3-րդ կարգի ալճէրեան շքանշանի կրող՝ [[2006]] == Զինէտին Զիտան == Զիտանը օգտուած է նորոյթի աշխարհէն։ Louis Vuitton-ի գովազդային արշաւին մասնակցելէն յետոյ, ան նկարահանուեցաւ [[Տիէկօ Մարատոնա]]յի եւ [[Բելէ]]ի հետ: Ան Ֆրանսայի հաւաքականի նախկին աւագը առաջարկ ստացաւ նաեւ Y-3 նորաձեւութեան հաստատութենէն։ Լուսանկարիչ [[Ակասդեր Մակլելլա|Ակաստեր Մակլելլա]]ն եւ [[ռեժիսոր Տեո Ստենլ|բեմադրիչ Տեօ Ստենլ]]ը նկարահանեցին անհաւատալի գեղեցիկ սեւ ու սպիտակ նկարներ, վերածելով զանոնք տեսահոլովակի։ «Վերջին տարիներու տենտենցները կը պտտէին աւելի կարճ եւ սեքսուալ հագուստներու շուրջը։ Այս հաւաքածոյին մէջ ես փափաքեցայ փաթթել ամբողջ մարմինը, որպէսզի չերեւի աւելորդ բան մը, որպէսզի չերեւի աւելի բան մը»,- մեկնաբանեց իր հաւաքածոն Ետզի Եամամոտօն։ Նկարահանուած է նաեւ [[Adidas]]-ի համար, որպէս սովորական գնորդ, ուր կը տեսնուի որպէս ապրանքի զարմանալի յատկութիւնը օգտագործող։ == Հետաքրքրական փաստեր == *[[Գրեվենի թանգարան|Կրեւենի թանգարան]]ին մէջ տեղադրուած է Զինէտին Զիտանի մոմէ արձանը։ *[[Փարիզ(արեւմտահայերէն)|Փարիզի]] մէջ՝ [[Ժորժ Պոմպիդու|Ժորժ Պոմպիտու]] կեդրոնին մէջ, կանգնած է արձան, ուր Զիտանը գլխով կը հարուածէ [[Մարկո Մատերացցի|Մարկօ Մատերացիին]]: == Ծանօթագրութիւններ == *[http://www.championat.com/football/news-822226.html Զիտանը կը դառնայ Ռէալի սպորտային տնօրէն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160222183912/http://www.championat.com/football/news-822226.html |date=2016-02-22 }} *[http://www.gazeta.ru/sport/2012/09/kz_4793409.shtml Զիտանն այլեւս Ռէալի սպորտային տնօրէնը չէ] *[http://www.championat.com/football/news-653026-zidan-naznachen-sovetnikom-prezidenta-reala.html Զիտանը նշանակուած է Ռէալ Մատրիտ ֆութպոլային ակումբի նախագահի օգնական] *[http://www.championat.com/football/news-993389-zidan-uchitsja-v-universitete-chtoby-poluchit-diplom-sportivnogo-menedzhera.html Զիտանը կը սորվի համալսարանի մէջ, որպէսզի սպորտային կառավարիչի վկայական ստանայ] *[http://www.championat.com/football/news-1324747-zidan-pokinul-post-sportivnogo-direktora-reala.html Զիտանը լքած է Ռէալի սպորտայի տնօրէնի պաշտօնը] *[http://www.championat.com/football/news-1263923-zidan-nachnjot-trenerskuju-kareru-v-molodjozhnoj-akademii-reala.html Զիտանը կը սկսի մարզչական փորձարութիւնը Ռէալի երիտասարդական ակադեմիայի մէջ] *[http://www.championat.com/football/news-1552328-zidan-otkazalsja-ot-posta-sportivnogo-direktora-reala-i-khochet-byt-trenerom.html Զիտանը հրաժարուած է Ռէալի սպորտային տնօրէնի պաշտօնէն եւ փափաքած է մարզիչ ըլլալ] {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.z5complexe.fr/ պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160113093347/http://z5complexe.fr/ |date=2016-01-13 }} * [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1193041516860/1202817393489/jugador/JugadorLegendario/Zidane.htm Ռէալ Մատրիտի պաշտօնական կայքի մէջ] * [https://web.archive.org/web/20130306112311/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=3996/profile/index.html ՈՒԵՖԱ-ի կայքի մէջ] * [https://web.archive.org/web/20140628231858/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=163331/ ՖԻՖԱ-ի կայքի մէջ] * [http://fannet.org/players/zinedine-zidane/video Զինետին Զիտանի լաւագոյն գունաւոր տեսահոլովակները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090922213544/http://fannet.org/players/zinedine-zidane/video |date=2009-09-22 }} {{DEFAULTSORT:Զիդան, Զինեդին}} [[Ստորոգութիւն:1972 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:23 Յունիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Ռէալ Մադրիդի ֆուտբոլիստներ]] qvhyldlr3z7l5tao64vstf5nstn9sp3 0 3026 257384 244218 2026-11-06T14:47:56Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257384 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլըն Քաթլին Փոմփէո''' ({{lang-en|Ellen Kathleen Pompeo}}; {{ԱԾ}}) [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] [[դերասան]]ուհի մը եւ արտադրիչ մըն է: Ծնած Էւըրէթ, Մասաչուսէթս, Փոմփէո կը փոխադրուի Նիւ Եորք երբ ան 26 տարեկան էր, ուր բեմադրիչի մը կողմէ արձանագրուած է L'Oreal ընկերութեան ծանուցումներէն մէկուն մէջ։ Անոր նախնական դերերը եղած են [[NBC]] կայանի տրամա ''Law & Order'' հեռուստաշարին մէջ, ինչպէս նաեւ ''Strangers with Candy'', ''Strong Medicine'' եւ ''Friends''<ref name="tvg">{{cite web | url=http://www.tvguide.com/celebrities/ellen-pompeo/bio/193537 | title=Ellen Pompeo - Biography | website=[[TV Guide|TVGuide.com]] | accessdate=27 September 2014 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006080145/http://www.tvguide.com/celebrities/ellen-pompeo/bio/193537 | archivedate=6 October 2014 | dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0, |title=, 20160033, 00.html Ellen Pompeo Quietly Weds in New York – Weddings, Ellen Pompeo : People.com |accessdate=2010-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archivedate=2019-04-07 |dead-url=yes}}</ref><ref name=" Posted by Andrea at 12:29 pm">{{cite web|author=&nbsp;Posted by Andrea at 12:29 pm |url=http://www.bittenandbound.com/2012/09/06/ellen-pompeos-father-dies/ |title=Ellen Pompeo's Father Dies |publisher=Bitten and Bound |date= |accessdate=2013-04-11}}</ref>: Փոմփէոյի առաջին ֆիլմը 1999-ի սիրային կատակերգութիւն ''[[Coming Soon (1999 ֆիլմ)|Coming Soon]]'' ֆիլմն էր։ Ան նաեւ փոքր դերեր ստանձնեց տարբեր ֆիլմերու մէջ, ինչպէս ''In the Weeds'' եւ ''Mambo Café'', սակայն չկրցաւ յաջողութիւն գտնել ընդհանրապէս: Այդ փոխուեցաւ երբ 2002-ին ան ունեցաւ գլխաւոր դեր մը [[Պրէտ Սիլպըրլինկ]]ի ''[[Moonlight Mile (ֆիլմ)|Moonlight Mile]]'' ֆիլմին մէջ։ Ան յետոյ ունեցաւ անուանային գլխաւոր դեր մը [[American Broadcasting Company|ABC]] կայանի բժշկական տրամա ''[[Grey's Anatomy]]'' հեռուստաշարին մէջ ([[2005 թուական|2005]]–ներկայ), եւ շահեցաւ համաշխարհային հռչակ իբրեւ տք. Մէրէտիթ Կրէյ: Սա դերը իրեն արժանացուց տարբեր տեսակի մակարդակաւոր մրցանակներու, որոնցմէ են՝ [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama]] մրցանակի պաշտօնակարգում, եւ [[Screen Actors Guild Award]] մրցանակ: Իր կերպարը այդ հեռուստաշարին մէջ շատ ճանչցուած դարձաւ՝ Փոմփէոն դարնալով ամէնէն հռչակաւոր հեռուստաշարի դերասաններէն մին<ref>{{cite web|url=http://charlestownbridge.com/2012/09/13/obituaries-09-13-2012/ |title=Obituaries 09-13-2012 &#124; Charlestown Patriot-Bridge |publisher=Charlestownbridge.com |date=2012-09-13 |accessdate=2013-04-11}}</ref><ref name="Familytreemaker.genealogy.com">{{cite web|url=http://familytreemaker.genealogy.com/users/t/h/o/Kathe-M-Thoms/WEBSITE-0001/UHP-0161.html |title=Descendants of Mary Coffey and Dennis O'Keefe:Information about Ellen Pompeo |publisher=Familytreemaker.genealogy.com |date=1969-11-10 |accessdate=2013-04-11}}</ref>: 2015-ին՝ Փոմփէոն 4րդ ամէնէն շատ նիւթապէս շահող դերասանուհին նշանակուած էր ''[[Forbes]]''-ի կողմէ, ստանալով $11.5 միլիոն: Փոմփէո նաեւ եղած է բազմաթիւ տարբեր տեսակի ֆիլմերու մէջ, ինչպէս ''[[Old School (ֆիլմ)|Old School]]'' ([[2003 թուական|2003]]), ''[[Daredevil (ֆիլմ)|Daredevil]]'' ([[2003 թուական|2003]]), ''[[Art Heist]]'' ([[2004 թուական|2004]]), եւ կատակերգական տրամա ''[[Life of the Party (2005 ֆիլմ)|Life of the party]]'' ([[2005]]). [[2007 թուական|2007-ի]] [[Հոկտեմբեր]]ին, ան ստացաւ Special Achievement in Entertaining մրցանակը [[National Italian American Foundation]] ընկերութեան եւ հիմնադրամի կողմէ: Ան ամուսնացած է Քրիս Այվըրիի հետ [[2007 թուական|2007-ին]]՝ որուն հետ ունեցած է երկու զաւակ: == Վաղ Կեանք == Էլըն Փոմփէո ծնած է Էւըրէթ, Մասաչուսէթս, [[ԱՄՆ]], [[10 Նոյեմբեր]], [[1969 թուական|1969-ին]] իբրեւ Քաթլին Պիի եւ Ճոզէֆ Փոմփէոյի զաւակը<ref name="tvg"/><ref name=" Posted by Andrea at 12:29 pm"/><ref>{{Cite web |url=http://www.people.com/people/article/0, |title=, 20160033, 00.html Ellen Pompeo Quietly Weds in New York – Weddings, Ellen Pompeo : People.com<!-- Bot generated title --> |accessdate=2010-06-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archivedate=2019-04-07 |dead-url=yes}}</ref>: ԱՆոր հայրը [[Իտալիա|Իտալական]], [[Անգլիա]]կան եւ Իրլանտական ծիներ ունի, սակայն մայրը միայն Իրլանտական ծիներ ունի<ref name="Familytreemaker.genealogy.com"/><ref>{{cite web|url=http://charlestownbridge.com/2012/09/13/obituaries-09-13-2012/ |title=Obituaries 09-13-2012 &#124; Charlestown Patriot-Bridge |publisher=Charlestownbridge.com |date=2012-09-13 |accessdate=2013-04-11}}</ref>: Ան եղած է պապական Քրիստոնէայ<ref>{{Cite web |url=http://theinneractor.com/67/ellen-pompeo-strength-and-tenacity-from-a-challenging-early-life/ |title=The Inner Actor: Ellen Pompeo: strength and tenacity from a challenging early life<!-- Bot generated title --> |accessdate=2016-08-20 |archive-date=2017-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430175807/http://theinneractor.com/67/ellen-pompeo-strength-and-tenacity-from-a-challenging-early-life/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ellenpompeo.net/ |title=ELLENPOMPEO.NET – Ellen Pompeo Fansite |accessdate=2016-08-20 |archive-date=2007-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071126085614/http://www.ellenpompeo.net/ |dead-url=yes |archivedate=2007-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071126085614/http://www.ellenpompeo.net/ |deadurl=yes }}</ref>: Մայրը Էլընի մահացաւ ցաւը հանդարտեցնող դեղերու երկարատեւ օգտագործումէ երբ Էլըն միայն հինգ տարեկան էր, որմէ ետք շուտով հայրը ամուսնացաւ ուրիշի հետ: Հայրը մահացաւ [[1 Սեպտեմբեր]], [[2012]]-ին<ref>{{cite web|author=Sep 6, 2012 @ 6:00AM |url=http://www.radaronline.com/exclusives/2012/09/ellen-pompeo-dad-dead-passes-away-joseph |title=Actress Ellen Pompeo’s Father Passes Away |publisher=Radar Online |date=2012-09-06 |accessdate=2013-04-11}}</ref>:<ref name="People">{{cite web|title=Ellen Pompeo|url=http://www.people.com/people/ellen_pompeo/biography/|website=[[People (magazine)|People]]|accessdate=22 May 2016}}</ref> Ան ունի հինգ քոյր/եղբայրներ՝ երեք քոյր եւ երկու եղբայր: Իր ընկերները իրեն կը կանչէին գործածելով "the pencil" ածականը<ref>Bried, Erin: "Anatomy lesson", ''Self'', February 2006</ref>: Փոմփէո կ'աշխատէր Մայամիի մէջ գինետան մը մէջ, երբ ծանօթացաւ իր ապագայ սիրածը՝ նկարիչ Անտրու Ռոզընթալ<ref name="hl">{{cite web|title=Ellen Pompeo|url=http://hollywoodlife.com/celeb/ellen-pompeo/|publisher=[[Hollywoodlife.com]]|accessdate=22 May 2016}}</ref>: Միասին փոխադրուեցան Նիւ Եորք 1995-ին, ուր ծանօթացաւ բեմադրիչի մը, որ ծանոցումներ կը նկարահանէր մեծ ընկերութիւններու համար, ինչպէս [[Citibank]] եւ [[L'Oreal]]<ref name="tvg" /><ref name="hl"/>: == Դերեր == === Ֆիլմ === {| class="wikitable sortable" |- ! Տարի ! Վերնագիր ! Դեր ! class="unsortable" | Ծանօթ |- |1995 |''Do You Have the Time'' | Կին |Կարճ ֆիլմ |- |1999 |''8 ½ x 11'' |Գրասենեակի պատասխանատու |Կարճ ֆիլմ |- |1999 |''[[Coming Soon (1999 ֆիլմ)|Coming Soon]]'' |Նեղացած աղջիկը | |- |2000 |''Eventual Wife'' |Պէթ | Կարճ ֆիլմ |- |2000 |''In the Weeds'' |Մարթա | |- |2000 |''Mambo Café'' |Սթէյսի | |- |2002 |''[[Moonlight Mile (ֆիլմ)|Moonlight Mile]]'' |Պըրթի Նոքս | |- |2002 |''[[Catch Me If You Can]]'' |Մարսի | |- |2003 |''[[Old School (ֆիլմ)|Old School]]'' |Նիքոլ | |- |2003 |''[[Daredevil (ֆիլմ)|Daredevil]]'' |Քէրըն Փէյճ | |- |2003 |''[[Undermind (ֆիլմ)|Undermind]]'' |Ֆլին | |- |2004 |''[[Nobody's Perfect (2004 ֆիլմ)|Nobody's Perfect]]'' |Վէրոնիքա |Կարճ ֆիլմ |- |2004 |''[[Art Heist]]'' |Սանտրա Ուաքըր | |- |2004 |''[[Eternal Sunshine of the Spotless Mind]]'' |Նաոմի | |- |2005 |''[[Life of the Party (2005 ֆիլմ)|Life of the Party]]'' |Ֆիպի Էլկին | |} === Հեռուստաշարներ === {| class="wikitable sortable" |- ! Տարի ! Վերնագիր ! Դեր ! class="unsortable" | Ծանօթ |- |1996 |''[[Law & Order]]'' |Ճէնա Ուէպըր |Դրուագ՝ "Savior" |- |1999 |''[[Strangers with Candy]]'' |Լիզի Ապրամզ |Դրուագ՝ "Feather in the Storm" |- |2000 |''[[Law & Order]]'' |Լորա Քէնտրիք |Դրուագ՝ "Fools for Love" |- |2000 |''[[Get Real (հեռուստաշար)|Get Real]]'' |Նինա Ատլըր |Դրուագ՝ "History Lessons" |- |2001 |''[[The Job (հեռուստաշար)|The Job]]'' |Սու |Դրուագ՝ "Anger" |- |2001 |''[[Strong Medicine]]'' |Քուինսի Տունն |Դրուագ՝ "Wednesday Night Fever" |- |2004 |''[[Friends]]'' |Միսի Կոլտպըրկ |Դրուագ՝ "[[The One Where the Stripper Cries]]" |- |2005–ներկայ |''[[Grey's Anatomy]]'' |[[Մէրէտիթ Կրէյ]]/Կարդացող |Գլխաւոր դերասան |- |2015 |''[[Repeat After Me (հեռուստաշար)|Repeat After Me]]'' |Ինք |Դրուագ 8 |} === Երգի Տեսահոլովակ === {| class="wikitable" |- ! Տարի ! Վերնագիր ! Երգիչ ! Դեր ! Ծանօթ |- | 2015 | "[[Bad Blood]]" | [[Թէյլըր Սուիֆթ]] | Լունա |<ref>{{cite web|url=http://www.fashionnstyle.com/articles/61332/20150516/taylor-swifts-bad-blood-video-cindy-crawford-mariska-hargitay-ellen-pompeo-posters-revealed-see-pics.htm|title=Taylor Swift's 'Bad Blood' Video: Cindy Crawford, Mariska Hargitay, Ellen Pompeo Posters REVEALED [SEE PICS]|work=Fashion & Style|accessdate=16 May 2015|archive-date=20 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150520010413/http://www.fashionnstyle.com/articles/61332/20150516/taylor-swifts-bad-blood-video-cindy-crawford-mariska-hargitay-ellen-pompeo-posters-revealed-see-pics.htm|dead-url=yes|archivedate=20 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520010413/http://www.fashionnstyle.com/articles/61332/20150516/taylor-swifts-bad-blood-video-cindy-crawford-mariska-hargitay-ellen-pompeo-posters-revealed-see-pics.htm|deadurl=yes}}</ref> |} == Մրցանակներ եւ Պաշտօնակարգումներ == {| class="wikitable sortable" |- ! Տարի ! Կազմակերպութիւն ! Բաժամունք ! Աշխատանք ! Արդիւնք ! class="unsortable" | {{Abbr|Ref.|Reference}} |- | 2005 | [[Teen Choice Awards]] | [[2005 Teen Choice Awards#TV|Choice TV – Breakout Female]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://awardsandwinners.com/category/teen-choice-awards/2005/|title=Teen Choice Awards - 2005|publisher=Awards and Winners|accessdate=May 22, 2016|archive-date=February 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221020719/http://awardsandwinners.com/category/teen-choice-awards/2005/|dead-url=yes}}</ref> |- | 2006 | [[Screen Actors Guild]] | [[Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series#2000s|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref name="SAG13">{{cite web|title=The 13th Annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/13th-annual-screen-actors-guild-awards|publisher=Screen Actors Guild Awards|accessdate=May 22, 2016|date=January 28, 2007}}</ref> |- | 2006 | Teen Choice Awards | [[2006 Teen Choice Awards#TV|Choice TV Actress]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|url=http://awardsandwinners.com/category/teen-choice-awards/2006/|title=Teen Choice Awards - 2006|publisher=Awards and Winners|accessdate=May 22, 2016|archive-date=June 16, 2014|archive-url=https://archive.today/20140616203601/http://awardsandwinners.com/category/teen-choice-awards/2006/|dead-url=yes}}</ref> |- | 2006 | [[Satellite Awards]] | [[Satellite Award for Best Cast – Television Series|Best Ensemble in Television]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref name="tvg" /> |- | 2007 | [[Golden Globe Awards]] | [[Golden Globe Award for Best Actress – Television Series Drama#2000s|Best Performance by an Actress in a Television Series – Drama]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref name="People"/> |- | 2007 | Screen Actors Guild | [[13th Screen Actors Guild Awards#Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref name="SAG14">{{cite web|title=The 14th Annual Screen Actors Guild Awards|url=http://www.sagawards.org/awards/nominees-and-recipients/14th-annual-screen-actors-guild-awards|publisher=Screen Actors Guild Awards|accessdate=May 22, 2016|date=January 27, 2008}}</ref> |- | 2007 | Satellite Awards | [[Satellite Award for Best Actress – Television Series Drama|Best Actress – Drama Series]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref name="tvg" /> |- |2007 | [[National Italian American Foundation]] | Special Achievement in Entertaining | | Յաղթած | style="text-align:center;"| |- |2008 | Screen Actors Guild | [[14th Screen Actors Guild Awards#Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series|Outstanding Performance by an Ensemble in a Drama Series]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref name="tvg" /> |- | 2011 | rowspan=4|[[People's Choice Awards]] | [[37th People's Choice Awards#Television|Favorite TV Doctor]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref name="people11">{{cite web|title=People's Choice Awards 2011 Nominees|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2011|publisher=PeoplesChoice.com|accessdate=18 May 2016}}</ref> |- | 2012 | [[38th People's Choice Awards#Television|Favorite TV Drama Actress]] | ''Grey's Anatomy'' | Պաշտօնակարգուած | style="text-align:center;"|<ref name="people12">{{cite web|title=People's Choice Awards 2012 Nominees|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2012|publisher=PeoplesChoice.com|accessdate=18 May 2016}}</ref> |- | 2013 | [[39th People's Choice Awards#Television|Favorite TV Drama Actress]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title='The Hunger Games' wins big at People's Choice Awards|url=http://www.ew.com/article/2013/01/10/peoples-choice-awards-winners-2013|website=Entertainment Weekly|accessdate=19 May 2016|date=10 January 2013}}</ref> |- | 2015 | [[41st People's Choice Awards#Television|Favorite Dramatic TV Actress]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=People's Choice Awards 2015: The winner's list|url=http://popwatch.ew.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-the-winners-list/|website=Entertainment Weekly|accessdate=9 May 2016|archive-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108042901/http://popwatch.ew.com/2015/01/07/peoples-choice-awards-2015-the-winners-list/|dead-url=yes}}</ref> |- |2015 |[[Taormina Film Fest]] |[[Taormina Film Fest|Taormina Arte Award]] | | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref name="tvg" /> |- | 2016 | [[People's Choice Awards]] | [[42nd People's Choice Awards#Television|Favorite Dramatic TV Actress]] | ''Grey's Anatomy'' | Յաղթած | style="text-align:center;"|<ref>{{cite web|title=People's Choice Awards 2016: The list of winners|url=http://blog.peopleschoice.com/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners/|publisher=People's Choice.com|accessdate=19 May 2016|date=6 January 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107111117/http://blog.peopleschoice.com/2016/01/06/peoples-choice-awards-2016-winners/|archivedate=7 January 2016|dead-url=yes}}</ref> |} == Տե՛ս նաեւ == * [[Grey's Anatomy]] * [[Սանտրա Օհ]] * [[Քաթրին Հէյկլ]] * [[Ճասթին Չէյմպըրզ]] * [[Թ. Ռ. Նայթ]] * [[Չանտրա Ուիլսըն]] * [[Ճէյմզ Փիքընզ]] * [[Իսայահ Ուաշինկթըն]] * [[Փաթրիք Տէմբսի]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:10 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] 6uxx982p1o0ppfhodua96kqe38gmv2a 0 3027 257385 246212 2026-11-06T14:48:10Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257385 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլի Վիզել''' ({{ԱԾ}}), Հրեայ ամերիկացի գրող, փրոֆէսոր, քաղաքական գործիչ, Նոպէլեան մրցանակի դափնեկիր եւ ողջակիզումէ (հոլոքոսթ) վերապրած: Ան 57 գիրքերու հեղինակ է, հիմնականօրէն գրուած [[անգլերէն]] եւ [[ֆրանսերէն]], ներառեալ` ''Գիշեր'' գիրքը, իբրեւ գերի իր ունեցած փորձառութեան հիման վրայ գրուած, «Auschwitz» եւ «Buchenwald» համակեդրոնացման ճամբարներու մէջ<ref name=AP>{{cite news |url=http://msnbc.msn.com/id/10879079/ |title=Winfrey selects Wiesel's 'Night' for book club |agency=Associated Press |date=January 16, 2006 |accessdate=May 17, 2011 |archive-date=February 10, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210130336/http://www.msnbc.msn.com/id/10879079/ |dead-url=yes}}{{ref-en}}</ref> : Միեւնոյն ժամանակ, ան եղած է [[Պոսթըն]]ի համալսարանի մատասիրական բաժանմունքի փրոֆէսոր, զոր իր պատւոյն ստեղծած է Հրեական ուսումնասիրութիւններու Էլի Վիզելի կեդրոնը: Նոպէլեան մրցանակակիր, «[[Օրորա Մարտիկանեան|Օրորա]]» միջազգային մարդասիրական մրցանակաբաշխութեան ընտրող յանձնախումբի համանախագահ, մարդասէր Էլի Վիզել: == Դասաւանդութիւն<ref>{{Citation|title=Elie Wiesel|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Elie_Wiesel&oldid=1321191022|date=2025-11-09|accessdate=2025-11-23|language=en}}</ref> == Վիզել 1976-էն սկսեալ պաշտօնավարեց իբրեւ Էնտրիու Մելոնի Մարդասիրական Գիտութիւններու Պրոֆեսոր՝ Պոսթընի Համալսարանին մէջ, դասաւանդելով թէ՛ կրօնի եւ թէ՛ փիլիսոփայութեան բաժիններուն մէջ։ Ան մտերիմ բարեկամ դարձաւ համալսարանի նախագահին ու կանցլերին՝ Ճոն Սիլպըրի հետ։ Համալսարանը իր պատուին ստեղծեց Էլի Վիզելի Հրէական Ուսումնասիրութիւններու Կեդրոնը։ 1972-էն մինչեւ 1976 Վիզել Նիւ Եորքի Քաղաքային Համալսարանին մէջ էր իբրեւ Յատկանշական Փրոֆեսոր եւ անդամ՝ Ամերիկեան Ուսուցիչներու Ֆետերասիոնի (American Federation of Teachers)։ 1982-ին ան աշխատեց իբրեւ առաջին Հենրի Լիւսի Այցելու Մասնագէտ՝ Մարդասիրական Գիտութիւններու եւ Սոցիալական Մտածողութեան մէջ՝ Եյլի Համալսարանին մէջ։ Ան նաեւ ձմեռային կիսամեակի (Յունուար) դասընթացքներ կը համադասաւանդէր Էքըրտ Քոլէճի (Սենթ Փեթերսպըրկ, Ֆլորիտա) մէջ։ 1997-էն մինչեւ 1999 ան Քոլումպիա Համալսարանի Պարնըրտ Քոլէճին մէջ էր իբրեւ Ինկեպորկ Ռենըրտի Այցելու Պրոֆեսոր՝ Հրէական Ուսումնասիրութիւններու մէջ։ == Ներդրումը Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման գործէն ներս == [[Պատկեր:Eli wiesel house in sighet01.jpg|150px|մինի|ձախից|Տունը, ուր Վիզել ծնած է]] Էլի Վիզել հրապարակաւ դատապարտած է՝ 1915 թուականի Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ իր կեանքին ընթացքին կը շարունակէր մնալ ուժեղ պաշտպան մարդու իրաւունքներուն: Ան արդէն «L''os Angeles Times''»ի կողմէ որակուած է իբրեւ «Ամերիկայի ամենակարեւոր Հրեան»<ref>[https://www.speakersla.com/season-archives/2002-03/wiesel.htm Distinguished Speaker Series]{{ref-en}}</ref>: 1986 թուականին Էլի Վիզելը [[Ֆրանց Վերֆել]]ի «Մուսա լերան քառասուն օրերը» վէպին համար ներածական գրած էր` 1915-ի դէպքերը կոչելով «20-րդ դարու առաջին [[Ցեղասպանութիւն]]»: Իսկ 2000-ին, Վիզելը Ողջակիզումի 125 հետազօտողներու հետ ստորագրած էր յայտարարութիւն մը, որուն մէջ նշուած էր, թէ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն]]ը պատմական անհերքելի փաստ է<ref>[https://www.splcenter.org/intelligence-report "State of Denial: Turkey Spends Millions to Cover Up Armenian Genocide"]{{ref-en}}</ref>: == Ցաւակցական գրութիւններ եւ հեռագիրներ == {{քաղվածք|Վերապրելով Ողջակիզումը` ան իր ամբողջ կեանքը անցուց պայքարելով անարդարութեան, անհանդուրժողականութեան եւ անտարբերութեան դէմ: Մենք բարձր կը գնահատենք Էլի Վիզելիի ներդրումը անցեալին կատարուած ցեղասպանութիւններու մասին բարձրաձայնելու եւ «Այլեւս երբեք» կարգախօսին հաւատարիմ` նման սարսափելի յանցագործութիւններէն զերծ ապագայ կերտելու գործին մէջ։ Անուրանալի են անոր հետեւողական ջանքերը` միտուած Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման: Հաւատացած եմ, որ Էլի Վիզելի արդարութեան կոչերը կը յաւերժանան` իրենց արձագանգը գտնելով նաեւ ցեղասպանութիւններու նախատիպ դարձած Հայոց Ցեղասպանութիւնը ճանչցող եւ դատապարտող բանաձեւերուն մէջ` իբրեւ այդ յանցագործութեան կանխարգիլման նուազագոյն անհրաժեշտ միջոց: …Ատիկա եւս մէկ քայլ էր` ուղղուած անտարբերութեան վերացման: Հայաստանի Հանրապետութիւնը այս եւ այլ նման նախաձեռնութիւններով պիտի շարունակէ մնալ ցեղասպանութեան յանցագործութեան դէմ միջազգային պայքարի առաջամարտիկներու շարքին: …Մեզի համար հարազատ դարձած այս անունը ընդմիշտ պիտի մնայ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի բարեկամներու շարքին<ref>[http://hairenikweekly.com/2016/07/06/28334 ՈՉ ԵՒՍ Է ԷԼԻ ՎԻԶԵԼ]</ref>:|[[Սերժ Սարգսեան]]}} {{քաղվածք|Էլի Վիզելը հաւատաւոր, իմաստուն, կարեկից եւ զօրեղ անհատականութիւն էր` մարդկութեան ամէնէն առաքինի կողմերու մարմնաւորումը: Ի հեճուկս վերապրած բոլոր արհաւիրքներուն` անոր կեանքը խաղաղութեան ու փոխըմբռնումի առաքելութիւն մըն էր, որ ոգեշնչման աղբիւր դարձաւ աշխարհին համար: Ան ապրեցաւ այն հաւատքով, որ չկայ ու չի կրնար ըլլալ չէզոքութիւն ու անտարբերութիւն, երբ շուրջդ ոճիր է, երբ մարդիկ կը տառապին, երբ մարդկութեան մարդկայնութիւնը հարուածի տակ է ու վտանգուած: Մեզի` Հայոց Ցեղասպանութեան վերապրողներու սերունդներուս համար, անոր կեանքի ուղերձն ու ընկերութիւնը խորապէս իմաստալից էին: Էլի Վիզելը հայութեան մեծ ջատագով էր, որ խիզախութիւն ունեցած էր ճանչնալու Հայոց ցեղասպանութիւնը` իբրեւ մարդկային տառապանքներու` մարդու հանդէպ մարդու անմարդկայնութեան դարաւոր շղթայի մէկ մաս: Մենք կը յարգենք եւ կ՛ընդունինք անոր փորձառու առաջնորդումը, կը գնահատենք անոր խանդավառ ներդրումը Օրորա մրցանակի կազմակերպման ու զարգացման գործին մէջ։ Իրապէս` ան մէկն էր, որ իր ապրած կեանքով մարդկայնութիւն կ՛արթնցնէր բոլորիս հոգիներուն մէջ` իր խօսքով ու գործով: Անոր հետ աշխատիլը պատիւ էր|«Օրորա» մրցանակի համահիմնադիրներ}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:30 Սեպտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Յուլիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Ֆրանսացի գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] fisejha5e3fksfvakvngxkl5z1yk7fn 0 3070 257422 256665 2026-11-06T17:20:12Z Kent Wang 7551 Replace cross-language caption/gallery links with local links; preserve red links, caption text and images 257422 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | հայերէն անուանում = Էւորա | պատկեր = {{#property:P18}} | պատկերի նկարագրութիւն = [[Էւորայի հռոմէական տաճարը|Էւորայի հռոմէական տաճարը]], աջ կողմը՝ ետին, [[Էւորայի մայր տաճարը|Էւորայի մայր տաճարը]], իսկ ձախ կողմը՝ [[Սան Ժուան Էվանժելիշտա եկեղեցին|Սան Ժուան Էվանժելիշտա եկեղեցին]] }} [[Պատկեր:Praça do Giraldo 72.jpg|300px|մինի|աջից|Էւորա]] '''Էւորա''', ({{lang-pt| Évora}}) քաղաք [[Փորթուկալ|Փորթուկալի]] արեւելեան հատուածին մէջ։ Կը գտնուի [[Լիզպոն]]էն 120&nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Նոյնանուն շրջանի վարչական կենդրոնն է։ Բնակչութիւնը՝ 56 596&nbsp;մարդ (2011)<ref>http://censos.ine.pt/ Censos 2011&nbsp;-&nbsp;Instituto Nacional de Estatistica</ref>։ Մակերեսը կը կազմէ 1307,04&nbsp;քմ²։ Էւորան ներառուած է [[:hy:ՅՈՒՆԵՍԿՕ|ԵՈՒՆԵՍՔՕ]]-ի [[:hy:Համաշխարհային_ժառանգություն|«Համաշխարհային ժառանգութեան]] ցանկին մէջ»՝ շնորհիւ իր լաւ պահպանուած պատմական կեդրոնին, որ յայտնի է տարբեր ժամանակաշրջաններ ներկայացնող բազմաթիւ ուշագրաւ յուշարձաններով՝ ներառեալ [[:hy:Հին_Հռոմ|հին հռոմէական]] տաճարը։ ''Expresso'' լրագրի իրականացուցած ուսումնասիրութեան արդիւնքներուն համաձայն՝ Էւորան [[:hy:Պորտուգալիա|Փորթուկալի]] մէջ երկրորդ տեղը կը գրաւէ ապրելու լաւագոյն պայմաններ ապահովող բնակավայրերու ցանկին մէջ<ref>[http://semanal.expresso.clix.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf ''Classificação Expresso das melhores cidades portuguesas para viver em 2007''] {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20081025035303/http%3A//clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF%2Du0321.pdf|date=2008-10-25}}, [[Expresso (Portuguese newspaper)|Expresso]]</ref>, իսկ ըստ Մինյուի համալսարանի [[:hy:2006_թվական|2006 թուականին]] կատարած հետազօտութեան եզրայանգման՝ երկրի 18 շրջկեդրոններուն մէջ առաջինն է տնտեսական մրցունակութեան տեսակէտէն<ref>{{cite web|url=http://jornal.publico.clix.pt/default.asp?a=2006&m=09&d=30&uid={456842A6-9631-4CC3-9C5F-E84A6AEEB13C}&sid=11039|title=Edição Impressa|publisher=Jornal.publico.clix.pt|accessdate=2009 թ․ մայիսի 6}} {{Dead link|date=October 2010|bot=H3llBot}}</ref>։<ref>{{Citation|title=Էվորա|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B7%D5%BE%D5%B8%D6%80%D5%A1|date=2024-07-30|accessdate=2025-05-14|language=hy}}</ref> == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed"> File:Views from Igreja de São Francisco (Évora) 47.jpg|[[Սան Ֆրանսիշքու եկեղեցին (Évora)|Էւորայի տեսարանը Սան Ֆրանսիշքու եկեղեցիէն]] File:Main facade of Sé Catedral de Évora 98.jpg|[[Էւորայի մայր տաճարը|Էւորայի մայր տաճարը]] File:Facade of Igreja de São Francisco (Évora) 34.jpg|[[Սան Ֆրանսիշքու եկեղեցին (Évora)|Սան Ֆրանսիշքու եկեղեցին]] File:Capela dos Ossos 50.jpg|[[Capela dos Ossos|Սան Ֆրանսիշքու եկեղեցւոյ Ոսկորներու մատրան ներսը]] File:Paços de Évora 61.jpg|[[Էւորայի թագաւորական պալատը|Էւորայի թագաւորական պալատը]] File:Coreto de Évora 58.jpg|Հանրային պարտէզի երաժշտական տաղաւարը File:EvoraUniversityCourtyard.jpg|[[Universidade de Évora|Էւորայի համալսարանի բակը]] File:Interior of Igreja dos Lóios 81.jpg|[[Սան Ժուան Էվանժելիշտա եկեղեցին|Սան Ժուան Էվանժելիշթա եկեղեցւոյ (Լոյուշի եկեղեցւոյ) ազուլեժու սալիկներով զարդարուած ներսը]] File:EvoraWalls1.jpg|Քաղաքի պարիսպները </gallery> === Կլիմա === Էւորային բնորոշ է [[:hy:Միջերկրածովյան_կլիմա|միջերկրածովեան]] կլիման (Köppen climate classification-ի դասակարգմամբ՝ ''Csa'')՝ տաք ու չոր ամառներով եւ մեղմ, խոնաւ ձմեռներով (ձիւն շատ հազուադէպ կը տեղայ)։ Յաճախակի են [[:hy:Երաշտ|երաշտները]], կը նկատուին անապատացման նշաններ<ref>{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=75580&cityname=Evora%2C+Portugal&units=|title=Evora, Portugal Climate Summary|publisher=Weatherbase|accessdate=2015 թ․ մարտի 7|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127071343/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=75580&cityname=Evora%2C+Portugal&units=|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://dspace.uevora.pt/rdpc/handle/10174/18343|title=Climatologia e qualidade da água na Bacia Hidrográfica do Guadiana|last=Potes|first=Miguel Joaquim Fernandes|date=2008|website=dspace.uevora.pt|access-date=2019 թ․ ապրիլի 19}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.cm-evora.pt/ քաղաքի պաշտօնական կայք]: [[Ստորոգութիւն:Պորթուկալի քաղաքներ]] fzu99sunf6z2gyosuzaqpywc6tlhic4 0 3073 257392 256443 2026-11-06T14:57:10Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257392 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | բնակչութիւն = 124 | մարդահամարի թւական = 1993 | ազգային կազմ = [[հայեր]] | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 }} '''Էքիզօլուք''', [[Քեսապ]]-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ գտնուող գիւղ մըն է [[Քեսապ]]էն մօտ 4 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ Գիւղը կազմուած է 19րդ դարու սկիզբը 2 թաղերով՝ վերի եւ վարի։ == Հակիրճ պատմութիւն == XIX դարու սկիզբը գիւղացիներուն գլխաւոր զբաղումն էր երկրագործութիւն եւ փոքր ձերարհեստներ։ Գիւղացիք ունէին ընդարձակ կալուածներ որ կը հասնէին մինչեւ Աճամ եւ Մեղրաձոր։ 1855-ին գիւղի լման բնակչութիւնը կը յարի բողոքական դաւանանքին։ 1882-ին կը հիմնուի գիւղի հայ աւետարանական եկեղեցին եւ դպրոցը։ 1899-ին [[Քէօրքիւնէ]]ի եւ Էքիզօլուքի հայ աւետարանական համայնքները կը միացնեն երկու եկեղեցիները՝ միացեալ եկեղեցի անուանումով։ 1909-ի [[Ատանայի կոտորած|Կիլիկիոյ ջարդի]] ատեն գիւղացիք կը լքեն գիւղը եւ [[Վարի Պաղճաղազ]]ի գիւղացիներուն հետ Պասիթէն նաւով կ՛երթան [[Լաթաքիա]]։ 1911-ի տուեալներով գիւղը ունէր 59 տուն 312 անձով։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դէպի [[Համա]], [[Հալէպ]] եւ Մեսքենէ։ Ճամբուն վրայ կը զոհուի գիւղի բնակչութեան կէսէն աւելի։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 93 անձ, 54 այլ անձեր ապրելով շրջանէն դուրս։ Աղեքսանդրէթ Սանճագի ժամանակ գիւղի բնակչութիւնը կ՛աւելնայ։ Այսպէս 1929-ին՝ 173 անձի բնակչութիւն մը ունի Էքիզօլուք։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 20 անձ, գիւղ կը մնայ 31 ընտանիք 153 անձով։1955-ին գիւղը ուներ միայն 141 բնակիչ։ 1950-ական թուականներուն սկիզբը գիւղը կը բարելաւուի [[հալէպ]]ահայ զբօսաշրջիկներու ժամանումով։ 1951-ին ջուրը տուն կը հասնի։ 1960-ին Ճամբան կը դառնայ ասֆալթապատ, 1961-ին գիւղը կ՛օժտուի ելեկտրական ցանցով։ Գիւղացիք վարձու կու տան իրենձ բնակարանները։ Գիւղը կը մեծնայ, նոր առանձնատուներ կը շինուին մօտակայ բլուրներու վրայ։ Գիւղի մէջ կը բացուին խանութներ, մի քանի սրճարան, պանդոկ։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ մնայուն 124 բնակիչ կամ 34 տուն, սակայն ամռան հոն օդափոխութեան համար հալէպահայ եւ լիբանանահայ ընտանիքներու գալուստով, Սուրիոյ Աւետարանական Ջանից եւ [[Հ.Մ.Ը.Մ.|Հ.Մ.Ը.Մ]].-ի բանակումի եկող երիտասարդութեամբ թիւը հազարէն աւելի կ՛անցնի։ ==Բնորոշիչ Կառոյցներ== [[Պատկեր:Mount al-Nisr, overlooking Ekizolukh (Nab'ain) village, south of Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Էքիզօլուք]] Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Էքիզօլուքի առաջին եկեղեցին հիմնուած 1882-ին։ # [[Քէօրքիւնէ]]-Էքիզօլուքի միացեալ եկեղեցին կազմուած 1898-ին։ # Էմմանուէլ եկեղեցին եւ երիցատունը հիմնուած 1911-ին եւ աւարտած 1956-ին։ # Գերեզմանատունը։ # Աւետարանական Դպրոցը (1855-1980) # 1966-ին Երիցատունը կը վերածուի ակումբ-գրադարանի ուր տեղի կ՛ունենան դասախոսօւթիւններ, հաւաքներ եւ տօնակատարութիւններ։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Բ. հատոր, Հալէպ, [[1998]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, [[2004]] # Յակոբ Չոլաքեան, «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից - [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 1zdbeqc7ck75uwa9k94ps9zh2f124xd 0 3081 257376 230426 2026-11-06T14:32:13Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257376 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Զաք Էֆրոն | բնագիր ԱԱՀ = Զաքարի Տէյվիտ Ալեքսանտր Էֆրոն | պատկեր = Zac Efron TIFF 2012.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[18 Հոկտեմբեր]], [[1987]] (29 տարեկան) | ծննդավայր = [[Քալիֆորնիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = [[Դերասան]] եւ [[երգիչ]] | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջ = {{URL|www.zacefron.com}} | ստորագրութիւն = }} '''Զաքարի Տէյվիտ Ալեքսանտր Էֆրոն''', ({{lang-en|Zachary David Alexander "Zac" Efron}}, ծնած է [[18 Հոկտեմբեր]], [[1987 թուական]]ին, [[Քալիֆորնիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ուն մէջ<ref name=tvg>{{cite web | url = http://www.tvguide.com/celebrities/zac-efron/bio/192497 | title = Zac Efron Biography | publisher = [[TV Guide|TVGuide.com]] | accessdate = October 16, 2013 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210107234415/https://www.tvguide.com/celebrities/zac-efron/bio/192497/ | archivedate = January 7, 2021 | dead-url = yes}}</ref>:) Ան [[Ամերիկացի]] [[դերասան]] եւ [[երգիչ]] մըն է որ իր գործընթացքը սկսած է [[2000]]ական թուականներուն: Անոր առաջին գլխաւոր դերը եղաւ ''[[High School Musical]]''-ի ֆիլմերուն մէջ ([[2006]]–[[2008]]): Զաք նաեւ կարեւոր դերեր ունեցած է հետեւեալ ֆիլմերուն մէջ՝ ''Hairspray'' ([[2007]]), ''17 Again'' ([[2009]]), ''[[New Year's Eve (ֆիլմ)|New Year's Eve]]'' ([[2011]]), ''The Lucky One'' ([[2012]]), ''Neighbors'' ([[2014]]), ''Dirty Grandpa'' ([[2016]]) եւ ''Neighbors 2: Sorority Rising'' ([[2016]]): == Դերեր == <!-- {| class="wikitable sortable" |+Key | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} --> {| class="wikitable sortable" |+ Ֆիլմեր ! Տարի ! Վերնագիր ! Դեր ! class="unsortable" | Ծանօթ |- | [[2003]] | ''Melinda's World'' | Սթիւարթ Ուասսըր | |-<!--Do not use "rowspan". It breaks the sorting feature of this table--> | [[2003]] | ''The Big Wide World of Carl Laemke'' | Փիթ Լաէմք | |- | [[2004]] | ''Miracle Run'' | Սթիվըն Մորկան |1 մրցանակ (1 պաշտօնակարգութիւն) |- | [[2004]] | ''Triple Play'' | Հէրի Ֆուլըր | |- | [[2005]] | ''The Derby Stallion}}'' | Փաթրիք Մքարտլ | |- | [[2006]] | ''If You Lived Here, You'd be Home Now'' | Քոտի | |- | [[2006]] | ''High School Musical'' | Թրոյ Պոլթոն |4 մրցանակներ (3 յաղթանակներ; 1 պաշտօնակարգութիւն) |- | [[2007]] | ''Hairspray'' | Լինք Լարքին |14 մրցանակներ (8 յաղթանակներ; 6 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2007]] | ''High School Musical 2'' | Թրոյ Պոլթոն | 7 awards (4 winnings; 3 nominations) |- | [http://2008 2008]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} | ''High School Musical 3: Senior Year'' | Թրոյ Պոլթոն | 9 մրցանակներ (6 յաղթանակներ; 3 պաղտօնակարգութիւններ) |- | [[2009]] | ''17 Again'' | Մայք Օ'տոննել | 6 մրցանակներ (3 յաղթանակներ; 3 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2009]] | ''Me and Orson Welles'' | Ռիչարտ Սամուէլս | |- | [[2010]] | ''Charlie St. Cloud'' | Չարլի Քլաուտ | 7 մրցանակներ (1 յաղթանակ; 6 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2011]] | ''[[New Year's Eve (ֆիլմ)|New Year's Eve]]'' | Փաուլ | 1 մրցանակ (1 պաշտօնակարգութիւն) |- | [[2012]] | ''Liberal Arts'' | Նաթ | |- | [[2012]] | ''The Lorax'' | Թետ Ուիկինզ | 1 մրցանակ (1 պաշտօնակարգութիւն)<ref name="latimes062012">{{cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/tv/showtracker/la-et-st-new-girl-american-teenager-teen-choice-awards-20120614,0,5201121.story?track=rss|title='New Girl,' 'Secret Life' top Teen Choice Awards TV nominees,|publisher=Los Angeles Times|last=Kevin|first=Patrick Kevin|date=June 14, 2012|accessdate=December 30, 2016|archive-date=June 15, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120615074212/http://www.latimes.com/entertainment/tv/showtracker/la-et-st-new-girl-american-teenager-teen-choice-awards-20120614,0,5201121.story?track=rss|dead-url=yes|archivedate=June 15, 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120615074212/http://www.latimes.com/entertainment/tv/showtracker/la-et-st-new-girl-american-teenager-teen-choice-awards-20120614,0,5201121.story?track=rss|deadurl=yes}}</ref> |- | [[2012]] | ''The Lucky One'' | Լոկան Թիհպաուլթ | 5 մրցանակներ (3 յաղթանակներ; 2 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2012]] | ''The Paperboy'' | Ճաք Ճենսըն | 2 մրցանակներ (1 յաղթանակ; 1 պաշտօնակարգութիւն) |- | [[2012]] | ''At Any Price'' | Տին Ուիփըլ | |- | [[2013]] | ''Parkland'' | Բժիշկ Չարլզ | 2 մրցանակներ (1 յաղթանակ; 1 պաշտօնակարգութիւն) |- | [[2014]] | ''That Awkward Moment'' | Ճէյսոն Ֆլինն | 6 մրցանակներ (1 յաղթանակ; 5 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2014]] | ''Neighbors'' | Թետտի Սանտրզ | 10 մրցանակներ (2 յաղթանակներ; 8 պաշտօնակարգութիւններ) |- | [[2015]] | ''We Are Your Friends'' | Քոլ Քարթր | |- | [[2016]] | ''Dirty Grandpa'' | Ճէյսոն Քելլի | |- | [[2016]] | ''Neighbors 2: Sorority Rising'' | Թետտի Սանտրզ | |- | [[2016]] | ''Mike and Dave Need Wedding Dates'' | Տէյւ Սթանկլ | |- | [[2017]] | ''Baywatch'' | Մաթ Պրոտի | Պիտի հրատարակուի |- | [[2017]] | ''The Masterpiece'' | Տան Ճանճիկեան | Պիտի հրատարակուի |- | [[2017]] | ''The Greatest Showman'' | | Պիտի հրատարակուի |- |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * {{IMDb name|1374980|Զաք Էֆրոն}} * {{Twitter|ZacEfron|Զաք Էֆրոն}} * {{Facebook|ZacEfron|Զաք Էֆրոն}} * [http://www.people.com/people/zac_efron Զաք Էֆրոնը] ''[[People]]'' ամսագրի կայքէջում {{DEFAULTSORT:Էֆրոն, Զաք}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:18 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] 29o9sjs96fprinvxl7txpea17x78vnj 0 3273 257352 247387 2026-11-06T13:47:55Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257352 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Նիենիերի Եայա Թուրէ''' ({{lang-fr|Gnegneri Yaya Toure}}, {{ԱԾ}}), [[Քոթ տ'Իւուար]]ցի ֆութպոլիստ։ Մաս կը կազմէ անգլիական [[Մանչեսթըր Սիթի]] ակումբին եւ Քոթ տ'Իւուարի ֆութպոլի ազգային հաւաքականին։ Թուրէն յայտնի է իր ճշգրիտ փոխանցումներ կատարելու ունակութեամբ եւ ֆիզիքապէս շատ ուժեղ ըլլալով։ Ան գլխաւորաբար կը խաղայ կենդրոնական կիսապաշտպանի դիրքին վրայ, այդ դիրքին վրայ ան խաղցած է նաեւ [[2009]] թուականի [[ՈՒԵՖԱՅ Չեմպիոնների Լիգա|չեմպիոնների Լիկայի]] եզրափակիչին [[Բարսելոնայ (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Պարսելոնայի]] կազմին հետ։ Թուրեն կրնայ առաջ երթալ եւ արդիւնաւէտ օգնել խումբի յարձակողներուն եւ արագ նահանջելով՝ միանալ պաշտպանութեան ու խլել գնդակը։ Թուրեն նուաճած է [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] լաւագոյն ֆութպոլիստի կոչումը [[2011]], [[2012]] եւ [[2013]] թուականներուն։ Թուրէի խաղը գրաւեց ամբողջ [[Եւրոպա]]յի ուշադրութիւնը։ Թուրեն խաղցած է Պելճիքական Բեւերեն, Ուքրանական Մետալուրգ Դոնեցկ, յունական Օլիմպիակոս եւ ֆրանսական Մոնաքօ ակումբներէն։ Թուրեն Պարսելոնայի մէջ ունեցած է աւելի քան 70 խաղեր եւ դարձած՝ Պարսելոնայի 2009 թուականի հիմնական կազմի լաւագոյն խաղացողներէն մէկը՝ օգնելով խումբին յաղթել 6 տիտղոսները օրացուցային մէկ տարուան մէջ։ Պարսելոնայէն Թուրեն տեղափոխուեցաւ անգլիական առաջատար ակումբներէն մէկը՝ Մանչեսթըր Սիթի, ուր ան նշանակած է բազմաթիւ կոլեր քաղաքացիններու համար։ Ազգային հաւաքականին մէջ Թուրեն խաղցած է 83 խաղեր՝ դառնալով 16 կոլի հեղինակը։ == Կանուխ տարիներ == [[Պատկեր:Cote d'Iviore NT 2010.jpg|մինի]] Թուրեն իր ֆութպոլային ասպարէզը սկսած է Միմոսաս ֆութպոլային ակադեմիային մէջ։ Օրը օրին Թուրեն կը բարելաւուի։ [[2001 թուական]]ին ան խումբ հրաւիրուեցաւՊելճիքական Բեւերեն ակումբին կողմէ։ [[2003 թուական]]ին ան 14 Կոտ դ'իւուարցիներէն մէկն էր Բեւերենիի խումբէն։ [[2003]] թուականի ամրան Թուրեն փորձաշրջան անցաւ Լոնտոնի [[Արսենալ|Արսենալի]] մէջ: Ան Արսենալի հետ ընկերական հանդիպում ունեցաւ Բարնեթի դէմ՝ խաղալով որպէս առաջ քաշուած յարձակող։ Արսենալի գլխաւոր մարզիչ Արսէն Վենգերը նշած է, որ Թուրեն շատ տաղանդաւոր ֆութպոլիստ է, սակայն ան չէր կողմնորոշուեր, թէ ո՞ր դիրքին վրայ պէտք է խաղայ Թուրեն։ Այդուհանդերձ Թուրէի տրանսֆըրը չիրականացաւ։ Առիթէն օգտուելով՝ Թոնեցկի Մետալուրգը իր դռները բացաւ Թուրէին առջեւ, ուր Թուրեն խաղաց մէկ ու կէս տարի։ == Ակումբային Ասպարէզ == === Օլիմպիակոս === Թուրեն Օլիմպիակոս միացաւ [[2005]] թուականին։ Այդ մրցաշրջանին մէջ Օլիմպիակոսը նուաճեց երկու տիտղոս։ Թուրեն կը համարուէր Օլիմպիակոսի առանցքային ֆութպոլիստներէն մէկը։ Անոր խաղով շարունակեցին հետաքրքրուիլ աւելի շատ ու շատ եւրոպական բարձրակարգ ակումբներ։ === Մոնաքօ === [[2006]] թուականի աշխարհի առաջնութենէն յետոյ Թուրեն միացաւ ֆրանսական Մոնաքոյին եւ խաղաց Լիկայ 1-ին մէջ։ թուրեն այդքան ալ լաւ յարաբերութիւններու մէջ չէր Մոնաքոյի գլխաւոր մարզիչին հետ։ Այդ օրերուն Թուրեն կը խաղար կ'իսապաշտպանի դիրքին վրայ։ Լաուրենտ Բանիդը փոխարինեց Լասիոյ Բոլոնիին եւ Թուրեն դարձաւ Մոնաքոյի անփոխարինելի ֆութպոլիստը։ Թուրեն նշանակեց 5 կարեւորագոյն կոլեր եւ խումբին օգնեց տօնել շատ կարեւոր յաղթանակներ։ Այդ ամէնը տեսնելով Թուրէով հետաքրքրուեցաւ աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլային ակումբներէն մէկը՝ Պարսելոնան։ === Պարսելոնա === [[Պատկեր:Yaya Toure protegiendo el balon.jpg|մինի]] Թուրեն Պարսելոնային միացաւ [[2007]] թուականին 10 միլիոն [[ֆունտ ստեռլինգ|ֆունտ ստեռլին]]ի դիմաց։ Անոր դէյբիւնտը կայացաւ [[2007]] թուականի օգոստոս 26-ին [[Լա Լիգայ|Լա Լիկայ]]յի հերթական դուրերէն մէկուն ընթացքին՝ [[Ռասինգ Սանտանդեր|ռասինգ]]ի դէմ։ [[2007]] թուականին Ժոան Գամպերի գաւաթի խաղին Պարսելոնան կը մրցէր [[Ինտեր Միլան|միլանի Ինտեր]]ի դէմ։ Այդ խաղին մէջ Թուրեն նշանակեց իր առաջին կոլը, իսկ Պարսելոնան յաղթեց 5-0 հաշուով։<ref>[http://www.whoateallthepies.tv/transfer_talk/3325/gamper_trophy_r.html Բարսան յաղթեց 5-0 հաշուով]</ref> Թուրէի առաջին կոլը երկար սպասեցնել չտուաւ։ [[Սեպտեմբերի 2]]-ին՝ [[Ատլետիկ Բիլբաոյ]]յի դէմ խաղին, Թուրեն նշանակեց իր առաջին պաշտօնական կոլը։<ref>[http://www.espnfc.com/report?id=226421&cc=5901 Տուրէի առաջին պաշտօնական գոլը]</ref> Չեմպիոնների Լիկային մէջ իր առաջին կոլը Թուրեն նշանակեց [[Շալկէ 04]]-ի դարպասը 2007-2008 Չեմպիոնների Լիկայի քառորդ եզրափակչին Պարշան յաղթեց 2-0 հաշուով եւ դուրս եկաւ կիսաեզրափակիչ։ Նորանշանակ մարզիչ [[Խօսեպ Գվարդիոլայ]]ն 2009 թուականի Չեմպիոններու Լիկայի եզրափակչին կիսապաշտպանութեան գիծին նախընտրեց ոչ թէ Թուրէին այլ [[Բուսկետս Սերխիո|բուսկետս]]ին:<ref>{{Cite web |url=http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2009/302813_lu.pdf |title=Archive copy |accessdate=2009-05-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121204131037/http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2009/302813_lu.pdf |archivedate=2012-12-04 |dead-url=yes}}</ref> [[2010]] թուականին յայտարարուեցաւ, որ Թուրեն պէտք է փոխէ իր ակումբը։ === Մանչեսթեր Սիթի === [[Պատկեր:Manchester City v Real Madrid 21 November 2012.jpg|մինի]] 2010 թուականի, [[Յուլիս 2]]-ին, յայտարարուեցաւ, որ Թուրեն հնգամեայ պայմանագիր կնքեՐ Է ՄանչեսթԸր Սիթիի հետ 24 միլիոն ֆունտ ստեռլինի դիմաց։<ref>{{Cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/players/midfielders/yaya-toure |title=Archive copy |accessdate=2016-01-27 |archive-date=2014-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417170317/http://www.mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Yaya-Toure |dead-url=yes |archivedate=2014-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140417170317/http://www.mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Yaya-Toure |deadurl=yes }}</ref> Տեղափոխուելով Մանչեսթեր Սիթի, թուրեն պիտի խաղար իր եղբօր [[Կոլոյ Տուրէ]]ի հետ, որ [[2009]] թուականին Արսենալէն տեղափոխուած է Սիթի։ Թուրեն Սիթիի մէջ իր առաջին խաղը խաղաց մինչ մրցաշրջանի ընթացքին, երբ թիմն ընկերական կը խաղար եւ կը մրցէր Ամերիկա ակումբի հետ։ Խաղի հիմնական ժամանակը աւարտեցաւ ոչ-ոքի յաղթանակով՝ 1-1 հաշուով։ Սիթին յաղթեց յետխաղեայ 11 մեթրանոց հարուածաշարով։ [[Օգոստոս 7]]-ին՝ մէկ այլ ընկերական խաղին, որը կը կայանար արդէն Սիթիի մէջ, իսկ մրցակիցը Վալենսիան էր, Թուրեն ճանչցուեցաւ խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստը։ == Միջազգային Ասպարէզ == [[Պատկեր:Yaya Toure 2010.jpg|մինի]] Դուրեն իր երկրի ազգային հաւաքականին մէջ նորամուտը նշած է դեռեւս 2004 թուականին։ Ան Կոտ դ'իւուարի հաւաքականի հետ 3 անգամ մասնակցած է աշխարհի առաջնութիւններուն։ 2010 թուականին ան Հարաւային Կ'որէայի դէմ խաղին դարձաւ կօլի հեղինակ եւ Կոտ դ'իւուարը յաղթեց 3-0 հաշուով։ Դուրեն իր հաւաքականին միացաւ նաեւ [[2014]] թուականին, սակայն չկարողացաւ յաղթահարել խմբային փուլի արդիւնքը։ == Խաղաոճը == Թուրեն յայտնի է իր լաւ խաղային որակներով։ Կը տիրապետէ լաւ թեքնիքներու, կը կատարէ ճշգրիտ փոխանցումներ եւ ֆիզիքապէս շատ լաւ պատրաստուած է։ == Անձնական կեանքը == Թուրէի եղբայրը Կոլոյ Թուրեն՝ ֆութպոլիստ է, որ կը խաղայ [[Լիւրբուլ ՖԱ|Լիվըրբուլի]] մէջ` [[Պաշտպան (ֆութպոլ)|պաշտպանողական]] դիրքին վրայ։ Միւս եղբայրը՝ Իպրահիմ Թուրեն կրկին ֆութպոլիստ է։ Թուրեն ամուսնացած չէ։ Կը տիրապետէ 5 լեզուի՝ [[անգլերէն]], [[ֆրանսերէն]], [[սպաներէն]], [[Ռուսերէն]] եւ [[Կոտ դ'իւուար]]ի տեղական լեզուին։ Եայա Թուրէի եղբայր Իպրահիմը մահացաւ վերջերս։ Եայա Թուրեն [[մուսուլման|իսլամ]] է։ Թուրէի հայրը մահացած է, երբ ան փոքր եղած է։ Յաճախելով ֆութպոլի փորձերու դժուարութիւններով վճարած է իր վարձը։ Եղբայրներէն ամէնալաւ յաջողութիւններու հասած է ինքը։ Չնայած եղբայրը՝ Կոլոյ Թուրեն կը խաղայ բարձրակարգ ակումբի մէջ, սակայն ան չէ յաջողած տիտղոս նուաճել։ Թուրեն յաջողութիւններու հասած է նաեւ իր [[Կոտ դ'իւուար|երկրին մէջ`]] դառնալով տարուայ լաւագոյն մարզիկը, ֆութպոլիստ, կրկնելով այդ յաջողութիւնները քանի մը անգամ։ == Վիճակագրութիւն == ===Ակումբ=== {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! rowspan="2" |Ակումբ !rowspan=2|Մրցաշրջան !colspan=2|Լիկա !colspan=2|Գավաթ !colspan=2|Եւրոպա !colspan=2|Ընդհանուր |- !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- |rowspan=4|[[Բեվերեն]] |[[2001–02Պելճիքայի առաջնություն|2001–02]] |28||0||0||0||0||0||28||0 |- |[[2002–03Պելճիքայի առաջնություն|2002–03]] |30||3||0||0||0||0||30||3 |- |[[2003–04Պելճիքայի առաջնություն|2003–04]] |12||0|0||0||0||0||0||12||0 |- !Ընդհանուր !70!!3!!0!!0!!0!!0!!70!!3 |- |rowspan=3|[[Մետալուրգ Դոնեցկ (ֆուտբոլային ակումբ)|Մետալուրգ Դոնեցկ]] |[[2003–04 Ուքրանիայի առաջնություն|2003–04]] |11||1||0||0||0||0||11||1 |- |[[2004–05 Ուքրանիայի առաջնություն|2004–05]] |22||2||2||1||4||1||28||4 |- !Ընդհանուր !33!!3!!2!!1!!4!!1!!39!!5 |- |rowspan=2|[[Օլիմպիակոս ՖԱ|Օլիմպիակոս]] |[[2005–06 Հունաստանի առաջնություն|2005–06]] |26||3||0||0||6||0||32||3 |- !Ընդհանուր !26!!3!!0!!0!!6!!0!!32!!3 |- |rowspan=2|[[Մոնակո (ֆուտբոլային ակումբ)|Մոնագօ]] |[[2006–07 Լիգա 11|2006–07]] |27||5||0||0||0||0||27||5 |- !Ընդհանուր !27!!5!!0!!0!!0!!0!!27!!5 |- |rowspan=4|[[Բարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]] |[[2007–08 Լա լիգա|2007–08]] |26||1||2||0||12||1||40||2 |- |[[2008–09 Լա լիգա|2008–09]] |25||2||5||1||10||0||40||3 |- |[[2009–10 Լա լիգա|2009–10]] |23||1||6||0||8||0||37||1 |- !Ընդհանուր !74!!4!!13!!1!!30!!1!!117!!6 |- |rowspan=5|[[Մանչեսթեր Սիթի|Մանչեսթըր Սիթի]] |[[2010–11 Պրեմիեր Լիգա|2010–11]] |35||6||8||3||8||1||51||10 |- |[[2011–12 Պրեմիեր Լիգա|2011–12]] |32||6||1||0||9||3||42||9 |- |[[2012–13 Պրեմիեր Լիգա|2012–13]] |32||6||5||2||5||1||42||9 |- |[[2013–14 Պրեմիեր Լիգա|2013–14]] |35||20||7||3||7||1||49||24 |- !Ընդհանուր !134!!38!!21!!8!!29!!6!!184!!51 |- !colspan=2|Ընդհանուր !364!!55!!35!!10!!68!!8!!469!!73 |} ===Միջազգային=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Կոտ դ'Իվուարի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Կոտ դ'Իվուար]] |- !Տարի!!Խաղ!!Գոլ |- |- |2004||3||0 |- |2005||2||0 |- |2006||15||1 |- |2007||4||1 |- |2008||10||1 |- |2009||9||2 |- |2010||13||2 |- |2011||5||2 |- |2012||10||1 |- |2013||11||6 |- !Ընդհանուր||83||16 |} == Տիտղոսներ == === Միմոսաս === * Կոտ դ'իւուարի առաջնութիւն։ 2001 === Օլիմպիակոս === * Յունաստանի առաջնութիւն։ 2005-2006 * Յունաստանի գաւաթ։ 2005-2006 === Պարսելոնա === * [[Լա Լիգայ|Լա Լիկա]] - 2008-09, 2009-10 * [[Կոպայ դել Ռեյ|Կոպայ տել Ռեյ]] - 2008-09 * [[Սուպերկոպայ դէ Իսպանիայ|Սուպերկոպայ տէ Սպանիա]] - 2009 * [[Չեմպիոնների Լիգայ|Չեմպիոնների Լիկա]] - 2008-09 === Մանչեսթըր Սիթի === * Անգլիայի պրեմիեր Լիկա։ 2011-2012, 2013-2014 * ՖԱ գաւաթ։ 2010-2011 * Լիկայի գաւաթ։ 2013-2014 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} *{{soccerbase|id=41835|name=Yaya Touré}} *[http://www.goal.com/en-gb/people/c%C3%B4te-divoire/10877/yaya-tour%C3%A9/profile Yaya Touré profile] Goal.com *[http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_07-08/plantilla/jugadors/toure_yaya.html Yaya Touré profile] Բարսելոնա *[http://mcfc.co.uk/Players/Midfielders/Yaya-Toure Yaya Touré profile] Մանչեսթեր Սիթի {{DEFAULTSORT:Թուրէ, Եայա}} [[Ստորոգութիւն:Պարսելոնայի ֆուէպոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:Մանչեսթըր Սիթիի ֆութպոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:1983 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:13 Մայիսի ծնունդներ]] 7jeostb0trsaxttpq0wjj5p0nw05hvq 0 3360 257378 235734 2026-11-06T14:36:31Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257378 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Զլաթան Իպրահիմովիչ''' ({{ԱԾ}}), Պոսնիա-խորվաթիական ծագում ունեցող շուէտացի ֆութպոլիստ, ֆրանսական «Փարիզ Սեն Ժերմեն» ֆութպոլի ակումբի եւ [[Շուէտ]]ի հաւաքականի յարձակող, ուր կը հանդիսանայ խումբի աւագ։ Կը համարուի իր սերունդի ամենաանկանխատեսելի եւ արհեստավարժ յարձակողներէն մէկը<ref name="Stayelofplaying">{{cite web | url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=59217/profile/index.html | title=Զլատան Իբրահիմովիչը Uefa.com կայքում | publisher=Uefa.com | 4= | archive-url=https://web.archive.org/web/20160404221525/http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=59217/profile/index.html | archivedata=2016-03-17 | accessdate=2016-04-06 | archive-date=2016-04-04 | dead-url=yes }}</ref>: «The Guardian» թերթի վարկածով՝ Զլաթանը [[2013]] թուականի աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստներու ցանկին մէջ գրաւած է 3-րդ տեղը<ref>{{cite web | url=http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013 | title=The 100 best footballers in the world 2013 – interactive | publisher=The Guardian | date=20 դեկտեմբերի, 2013 | accessdate=20 մարտի, 2014 | lang=en | archive-url=https://web.archive.org/web/20160324053716/http://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2013/dec/100-greatest-footballers-2013 | archivedate=2016-03-24 | dead-url=yes }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sports.ru/football/155368702.html | title=Месси признан лучшим игроком года по версии The Guardian | publisher=Sports.ru | date=24 դեկտեմբերի, 2013 | accessdate=20 մարտի, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160308192430/http://www.sports.ru/football/155368702.html | archive-date=2016-03-08 | dead-url=yes }}</ref>: Շուէտական «Dagens Nyheter» ամսագրի վարկածով՝ Իպրահիմովիչը պետութեան բոլոր ժամանակներու լաւագոյն մարզիկներու շարքին մէջ հանդիսացած է 2-րդ տեղը<ref>{{cite web | url=http://www.bbc.com/sport/0/football/30589052 | title=Zlatan Ibrahimovic: Striker fumes as Borg is top sporting Sweden | publisher=www.bbc.com | date=23 դեկտեմբերի, 2014 | accessdate=22 հունվարի, 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215102/http://www.bbc.com/sport/0/football/30589052 | archive-date=2015-09-24 | dead-url=yes }}</ref>: 12 տարեկան հասակէն հանդէս եկած է «[[Մալմիօ]]»<nowiki/>ի երիտասարդական ակումբներու կազմին մէջ, իսկ [[1999]] թուականին նորամուտը կը նշէ հիմնական կազմին։ Ակումբի հիմնական կազմին մէջ 2 տարի անցընելէն ետք՝ 2001 թուականի ամառը, 7,8 միլիոն եւրոյով տեղափոխուեցաւ հոլանտական «Աժաքս» խումբ: Ամսթերտամի մէջ անցուցած 3 մրցաշրջանի ընթացքին Զլաթանը խումբին հետ նուաճեց 2 ախոյեանական տիտղոս ([[2001]]-[[2002]], [[2003]]-[[2004]]) եւ մէկ երկրի գաւաթ (2002): 2004 թուականի ամառը 16 միլիոն եւրոյի դիմաց տեղափոխուեցաւ իտալական [[«Յուվէ»|«Եուվէ»]] խումբ: Իր առաջին մրցաշրջանին ան խումբին հետ դարձաւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] ախոյեան: [[2005]]-06 մրցաշրջանին խումբը պաշտպանեց տիտղոսը, սակայն «[[Կալչոպոլիի]]» հետեւանքով 2 ախոյեանութիւններն ալ չեղարկուեցան: Յետոյ Իպրահիմովիչը 24,8 միլիոն եւրոյի տեղափոխուեցաւ [[Ինթըր Միլան|«Ինթըր»]]: «Սեւակապոյտներ»ու կազմին մէջ անցուցած 3 մրցաշրջանի ընթացքին Զլաթանը ակումբին հետ ալ նուաճեց։ [[2009]] թուականի ամառը 46 միլիոն եւրոյի եւ [[Սամուէլ Էթօ|Սամուէլ Էթո]]<nowiki/>յի փոխարէն տեղափոխուեցաւ սպանական «Պարսելոնա» խումբ: Ակումբի կազմին մէջ դարձաւ Աշխարհի ակումբային առաջնութեան յաղթող, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] ախոյեան, [[ՈՒԵՖԱ-ի Սուբըրգաւաթ|ՈՒԵՖԱ-ի Սուփըր-Քափ]]<nowiki/>ի գաւաթակիր։ Սակայն «կապտանռնագոյներ»ու գլխաւոր մարզիչ [[Խոսէ Կվարդիոլա]]<nowiki/>յի հետ տարակարծութիւններու պատճառով Իպրահիմովիչը [[2010]] թուականի ամառը վարձավճարով տեղափոխուեցաւ «Միլան»<ref name="Gvardiola">{{Cite web|url= http://www.championat.com/football/news-979297-ibragimovich-oral-na-gvardiolu-u-tebja-net-jaic.html|title= Ибрагимович: орал на Гвардиолу: «У тебя нет яиц!»}}</ref>, իսկ [[2011]] թուականին վերջինս գնեց ֆութպոլիստի տեղափոխման իրաւունքները: Սերիա A վերադառնալէն ետք առաջին մրցաշրջանին Իպրահիմովիչը կրկին խումբի հետ դարձաւ [[Իտալիոյ չեմպիոն|Իտալիոյ ախոյեան]]։ [[2012]] թուականին «Միլան»ի նիւթական խնդիրներու պատճառով Իպրահիմովիչն ու [[Թիակօ Սիլվա|Տիակօ Սիլվա]]<nowiki/>ն արձանագրուեցան «Փարիզ Սեն Ժերմեն»ին։ Գործարքի արժէքը կազմեց 60 միլիոն եւրօ։ «Փարիզցիներ»ու կազմին մէջ Զլաթանը 3 անգամ անընդմէջ դարձաւ Ֆրանսայի ախոյեան: Ներկայ պահուն [[փարիզ]]<nowiki/>եան ակումբի լաւագոյն ռմբարկուներու ցանկին մէջ Իպրահիմովիչ կը հանդիսանայ 2-րդ հորիզոնականը<ref>{{cite web|url =http://www.championat.com/football/news-2111637-ibragimovich-vyshel-na-vtoroe-mesto-v-spiske-luchshikh-bombardirov-v-istorii-pszh.html|title =Ибрагимович вышел на второе место в списке лучших бомбардиров в истории «ПСЖ»|publisher = Чемпионат.com|date = 9 апреля 2015|accessdate = 06 мая 2015}}</ref>: [[2001]] թուականին նորամուտը նշեց [[Շուէտի հաւաքական]]<nowiki/>ին մէջ։ Խաղցած է 3 [[ՈՒԵՖԱ Եւրոպայի առաջնութիւն]]<nowiki/>ներուն ([[2004]], [[2008]], [[2012]]) եւ 2 [[աշխարհի առաջնութիւն]]<nowiki/>ներուն ([[2002]] եւ [[2006]]): Շուէտի ազգային հաւաքականի պատմութեան լաւագոյն ռմբարկուն է<ref>{{cite web|url = http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=127/profile/index.html|title = Досье сборной Швеции|publisher = uefa.com|date = 5 января 2014|accessdate = 20 марта 2014|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140320202036/http://ru.uefa.com/teamsandplayers/teams/teama/team=127/profile/index.html|archivedate = 2014-03-20|dead-url = yes}}</ref>: == Երիտասարդական Կեանք == Իպրահիմովիչը ծնած է [[Մալմիօ|Մալմիո]]յի Ռուսենգորդ շրջանին մէջ։ Անոր հայրը՝ Շեֆիկ Իպրահիմովիչը սլովան է՝ [[Տուզլա]]<nowiki/>յէն, մայրը՝ Եուրկա Գրաւիչը [[խորվաթիա|խորվաթ]] է՝ Զատարէն: Անոնք հանդիպած եւ ամուսնացած են Շուէտի մէջ<ref name=Hawkey>{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article757217.ece|title=The Big Interview: Zlatan Ibrahimović|first=Ian|last=Hawkey|work=The Sunday Times|location=London|date=11 December 2005|lang=en|access-date=6 April 2016|archive-date=5 September 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905001937/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article757217.ece|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.jutarnji.hr/svoj-zivotni-put-opisao-u-knjizi--ja-sam-zlatan----bio-sam-problematican-tinejdzer-iz-kvarta--krao-bicikle-i-uzivao-u-tome---/1033118/|title=Uzbudljiva autobiografije svjetske zvijezde od subote u prodaji! 'Bio sam problematičan tinejdžer iz kvarta, krao bicikle i uživao u tome'|publisher=Jutarnji list|work=Dražen Krušelj|language=Croatian}}</ref>: 8 տարեկանին Զլաթանը սկսաւ հանդէս գալ «Պալքան» ակումբի մանկական խումբին մէջ, ուր կրնային խաղալ միայն պալքանեան երկիրներէն գաղթածները<ref name="Zlatan Ibrahimović">{{cite web |url=http://www.evolvia.se/ZlatanIbrahimovi%C4%87/tabid/54/Default.aspx. |title=Zlatan Ibrahimović |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |publisher=Evolvia |language=Swedish |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316025327/http://www.evolvia.se/ZlatanIbrahimovi%C4%87/tabid/54/Default.aspx. |dead-url=yes }}</ref><ref name="Sydsvenskan">{{cite web |url=http://sydsvenskan.se/sport/article96251/raquoRosenberg---for-mig-ar-han-hogerbacklaquo.html |title=Rosenberg – för mig är han högerback |accessdate=2009 թ․ մայիսի 28 |work=Sydsvenskan |language=Swedish |archive-date=2009-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802024544/http://sydsvenskan.se/sport/article96251/raquoRosenberg---for-mig-ar-han-hogerbacklaquo.html |dead-url=yes |archivedate=2009-08-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090802024544/http://sydsvenskan.se/sport/article96251/raquoRosenberg---for-mig-ar-han-hogerbacklaquo.html |deadurl=yes }}</ref>: Շուտով զինք անդամագրեցին աւելի բարձր տարիքային խումբին մէջ։ Անգամ մը Իպրահիմովիչը հանդէս գալով «Պալքան»ի մանկական խումբին մէջ, վատ պահուածքի պատճառով մնաց պահեստայիններու մէջ։ Ընդմիջման՝ անոր խումբը կը զիջէր 0:4 հաշուով, եւ մարզիչը Զլաթանին թոյլ տուաւ դաշտ դուրս գալ։ Վերջինս խփեց 8 գնդակ, իսկ անոր խումբը յաղթեց (8:4) հաշուով<ref name="Zlatan Ibrahimović"/><ref name="Sydsvenskan"/>: == Ակումբային Արհեստը == === Մալմիօ === 12 տարեկան հասակին փորձաշրջանը անցաւ «Մալմիօ» ակումբին մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-656172.html|title=Ибрагимович в пятый раз признан лучшим футболистом Швеции|author=|date=|work=|publisher=championat.ru|accessdate=2014-03-13}}</ref>: [[1995]]-[[1999]] թուականներուն խաղցաւ ակումբի երիտասարդական խումբերուն մէջ։ 1999 թուականին նորամուտը նշեց ակումբի հիմնական կազմին մէջ. այդ մրցաշրջանին ակումբը վերջին 63 մրցաշրջաններու ընթացքին առաջին անգամ շուէտական բարձրագոյն տիվիժընէն դուրս մնաց։ [[2000]] թուականի մրցաշրջանին երկրորդ տիվիժընին 12 կօլ հարուածեց՝ այդպիսով մեծ կշիռ ունեցաւ ակումբին՝ բարձրագոյն [[լիկա]] վերադառնալուն։ Անոր խաղը հետաքրքրեց [[լոնտոն]]<nowiki/>եան «Արսենալ»ի գլխաւոր մարզիչ [[Արսեն Վենգերի|Արսէն Վենկերի]]<nowiki/>ն: Սակայն Իպրահիմովիչին առիթ չեղաւ, որ իրեն հետ շուտով պայմանագիր կնքէին, այլ կ'ուզէին, որ ան որոշ ժամանակ մարզուի խումբի հետ, որպէսզի կարողանան գնահատել զինք<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2233379/Zlatan-Ibrahimovic-snubbed-Arsenal-Arsene-Wenger-trial-offer.html|title=How Arsenal lost out on Ibrahimovic… and the four words that will chill Wenger’s heart: 'Zlatan doesn’t do trials'|author=|date=|work=|publisher=dailymail.co.uk|accessdate=2014-03-13|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1105086-ibragimovich-venger-v-2000-m-predlagal-projti-prosmotr-v-arsenale-ja-otkazalsja.html|title=Ибрагимович: Венгер в 2000-м предлагал пройти просмотр в «Арсенале». Я отказался|author=|date=4 марта 2012 года|work=|publisher=championat.com|accessdate=2014-04-07}}</ref>: [[Շուէտ]]<nowiki/>ի մէջ եւս մէկ տարի խաղալով՝ Զլաթանը տեղափոխուեցաւ «Աժաքս»: Տեղափոխման արժէքը կազմեց 7,8 միլիոն եւրօ<ref name="zlatanibrahimovic.net" /><ref name="mundodeportivo.com">{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/20120719/fichajes/zlatan-ibrahimovic-psg-milan-mas-dinero-traspasos_54327080704.html|title=Ibra, el hombre que ha movido más dinero en traspasos|author=|date=|work=|publisher=mundodeportivo.com|accessdate=2014-04-07|lang=es}}</ref>: Մինչ այդ շուէտական ակումբը իր խաղցողներու դիմաց այդքան գումար չէր ստացած<ref name="zlatanibrahimovic.net" /><ref name="mundodeportivo.com"/>: === Աժաքս === [[2 Ապրիլ]] [[2001 թուական]]-ին Իպրահիմովիչը ներկայացաւ որպէս «Աժաքս»ի խաղցող<ref name="zlatanibrahimovic.net" /><ref name="mundodeportivo.com"/>: Ակումբի (technical) տնօրէն Լէօ Պենհակերը եւ մարզիչ Կօ Ատրիանսեն յայտարարեցին, որ անոնք պիտի հետեւին երիտասարդ յարձակողին<ref name="ic"/>: Մամուլի ասուլիսի ժամանակ Զլաթանը ըսաւ, որ «Աժաքս»ը իտէալականօրէն կը համապատասխանէ իրեն որպէս ֆութպոլային ակումբ<ref name="ic"/>: Շուէտական թերթին տուած հարցազրոյցին Իպրահիմովիչը իր տեղափոխութիւնը մեկնաբանած է այսպէս. «Երբ ես 15 տարեկան էի, կը խաղայի Ամսթերտամի երիտասարդական առաջնութեան մէջ։ «Աժաքս»ի մասին, դեռ այն ժամանակ գիտէի, թէ այս ակումբը մեծ ակումբ է։ Իմ երազանքս կատարուեցաւ. ես այստեղ պիտի խաղամ»<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-Nieuws/Ajax-nieuwsarchief/Ajax-nieuwsartikel/12944/Zlatan-Ik-voel-me-nu-al-thuis-bij-Ajax.htm|title=Zlatan: `Ik voel me nu al thuis bij Ajax´|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: Դեռ առաջին խաղերէն Իպրահիմովիչը սկսաւ ցոյց տալ իր կարողութիւնը։ 6 ընկերական խաղերուն ան 18 կօլ հարուածեց<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-1/Wedstrijden/Alle-wedstrijden/Gevonden-wedstrijden.htm?season=34&league=11|title=Seizoen 2001/02. Competitie: Vriendschappelijk.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: «Կարմրա-սպիտակներ»ու կազմին մէջ իր առաջին պաշտօնական խաղը Զլաթանը խաղցաւ [[Օգոստոս 8|8 Օգոստոս]]-ին՝ [[Չեմպիոններու Լիկա]]<nowiki/>յի շրջանակներուն մէջ կայացած [[Սքոթլանտա]]կան «Սէլթիք»ի դէմ՝ փոխարինման դուրս գալով 46-րդ վայրկեանին<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-1/Wedstrijden/Statistieken.htm?matchid=243|title=Ajax — Celtic FC 1:3.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2001/matches/round=1544/match=68079/index.html|title=Отчёт матча Лиги Чемпионов УЕФА 2003\04 «Аякс» - «Селтик»|publisher='uefa.com|accessdate=7.4.2014}}</ref>: Իր խումբը զիջեցաւ (1:3) հաշուով, իսկ Զլաթանը հիասթափեցաւ այն բանէն, որ չյայտնուեցաւ մեկնարկային կազմին մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-Nieuws/Ajax-nieuwsarchief/Ajax-nieuwsartikel/13071/Zlatan-Er-is-nog-hoop.htm|title=Zlatan: Er is nog hoop'.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: 11 օր անց ան նորամուտը նշեց հոլանտական առաջնութեան՝ խաղադաշտին մէջ յայտնուելով «Ռոտա»յի դէմ խաղին: Առաջնութեան 2-րդ կիսուն Զլաթանը հարուածեց իր առաջին կօլը՝ հաշիւը բանալով «Ֆեյենորդ»ի դէմ խաղին<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-1/Wedstrijden/Wedstrijdverslag/11313/Ajax-start-seizoen-met-puntendeling.htm|title=Ajax start seizoen met puntendeling.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: [[Հոկտեմբեր]]<nowiki/>ին Իպրահիմովիչը ստացաւ հինգ խաղի որակազրկում հակառակորդին արմուկով հարուածելուն պատճառով։ Այդ դէպքը տեղի ունեցաւ [[Սեպտեմբեր 30|30 Սեպտեմբեր]]<nowiki/>ին «Կրոնինկեն-Աժաքս» խաղին եւ աննկատ չմնաց հանդիպման գլխաւոր մրցավարի կողմէ։ Քանի մը օրէն [[հոլանտա]]<nowiki/>ցիներու թագաւորական ֆութպոլային միութեան դատախազը հետաքննութեան սկսաւ «Իպրահիմովիչի գործով»<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-Nieuws/Ajax-nieuwsarchief/Ajax-nieuwsartikel/13223/Aanklager-KNVB-doet-onderzoek-naar-actie-Zlatan.htm|title=Aanklager KNVB doet onderzoek naar actie Zlatan.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-Nieuws/Ajax-nieuwsarchief/Ajax-nieuwsartikel/13242/Ajax-gaat-niet-akkoord-met-schikkingsvoorstel-Zlatan.htm|title=Ajax gaat niet akkoord met schikkingsvoorstel Zlatan.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: Արդիւնքով կարգապահական կոմիտէն յարձակողը որակազրկեց 5 խաղէ<ref>{{cite web|url=http://www.ajax.nl/Ajax-Nieuws/Ajax-nieuwsarchief/Ajax-nieuwsartikel/13254/Zlatan-ook-door-tuchtcommissie-tot-5-duels-veroordeeld.htm|title=Zlatan ook door tuchtcommissie tot 5 duels veroordeeld.|publisher=''ajax.nl''|lang=nl|accessdate=7.4.2014}}</ref>: [[2001]]-[[2002]] մրցաշրջանին «Աժաքս»ը դարձաւ հոլանտացիներու ախոյեան։ Յաջորդ մրցաշրջանին Իպրահիմովիչը աչքի զարկաւ [[Չեմպիոններու Լիկա]]<nowiki/>յին կողմէ։ [[Ֆրանսա]]<nowiki/>յի ախոյեան «Լիոնի Օլիմփիկի» դէմ այդ առաջնութեան իր առաջին խաղին ան 2 կօլ հարուածեց։ Տուեալ մրցաշրջանին «Աժաքս»ը հասաւ մինչեւ քառորդ եզրափակիչ, ուր նուազագոյն հաշուով զիջեցաւ առաջնութեան ապագայ յաղթողին՝ իտալական [[Էյ Սի Միլան|«Միլան»]]<nowiki/>ին: Ազգային առաջնութիւնը «Աժաքս»ը աւարտեց 2-րդ հորիզոնականով՝ յաղթողի տիտղոսը զիջելով «Բէ-Սէ-Վէ Էյնդհովըն»ին: [[2003 թուական|2003]]-[[2004 թուական|2004]] մրցաշրջանին «Աժաքս»ը վերադարձուց ախոյեանի տիտղոսը։<nowiki/>[[16 Սեպտեմբեր]] [[2003 թուական]]<nowiki/>ին «Միլան»ի դէմ խմբային խաղին Իպրահիմովիչի դէմքին հարուածելու համար կիսապաշտպան Ճենարօ Գատուզօն հեռացուց խաղադաշտէն<ref>{{cite web|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2003/matches/round=1712/match=1056811/index.html|title=Отчёт матча Лиги Чемпионов УЕФА 2003\04 «Милан» - «Аякс»|publisher=uefa.com|accessdate=2014-04-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140408213111/http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2003/matches/round=1712/match=1056811/index.html|archivedate=2014-04-08|dead-url=yes}}</ref>: Այդ մրցաշրջանին «Աժաքս»ը չյաջողեցաւ դուրս գալ խմբային փուլէն։ [[22 Օգոստոս]] [[2004 թուական]]<nowiki/>ին ան կօլ հարուածեց «Բրետա»յի դարբասին, որ «Եուրօսփորդ» ալիքի հեռուստադիտողներու կողմէն ճանչցուեցաւ տարուան լաւագոյն կօլը<ref name="zlatanibrahimovic.net" /><ref>{{Cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZgqsaDnsEq8|title= Zlatan ibrahimovic goal from Ajax|lang=en|publisher=www.youtube.com}}</ref>: [[31 Օգոստոս]] [[2004 թուական]]<nowiki/>ին՝ տեղափոխման պատուհանի փակման վերջին օրը, Իպրահիմովիչը ձգեց «Աժաքս»ը եւ տեղափոխուեցաւ «Եուվէ»: «Աժաքս»ին մէջ անցուցած 3 տարիները անոր բերին 2 ախոյեանական տիտղոս, 1 գաւաթ, 38 կօլ եւ մշտական տեղ Շուէտի առաջին հաւաքականի կազմին մէջ։ === Եուվէ === [[31 Օգոստոս]] [[2004 թուական]]<nowiki/>ին Իպրահիմովիչը պայմանագիր կնքեց «Եուվէ»ի հետ։ Տեղափոխման արժէքը կազմեց 16 միլիոն եւրօ: [[Դավիդ Տրեզեգե|Տաւիտ Տրեզեկէ]]ի յաճախակի վնասուածքներու պատճառով Զլաթանը սկսաւ յայտնուիլ մեկնարկային կազմին մէջ, որուն անոր թոյլ տրուեցաւ մինչեւ մրցաշրջանի վերջը 16 կօլ հարուածել։ [[2005 թուական]]<nowiki/>ի ամրան սկիզբը իտալական ԶԼՄ-ները հաղորդեցին, որ [[Ռէալ Մատրիտ|«Ռէալ Մատրիտ»]]<nowiki/>ը Իպրահիմովիչի համար 70 միլիոն եւրօ վճարելով առաջարկած է իրեն։ Յետագային պարզուեցաւ, որ այդ կեղծ տեղեկութիւն էր՝ նախաձեռնուած Իպրահիմովիչի գործակալ [[Մինո Ռայոլա|Մինօ Ռայոլա]]<nowiki/>յի կողմէ՝ [[Շուէտ]] տեղափոխման արժէքը բարձրացնելու համար: 14 [[Նոյեմբեր]] [[2005]] թուականին Իպրահիմովիչը ստացաւ շուէտական [[Ոսկէ գնդակ|«Ոսկէ գնդակ»]]<nowiki/>ը, որ կը յանձնուի տարուան լաւագոյն շուէտացի ֆութպոլիստին: Յաջորդ մրցաշրջանին Իպրահիմովիչի դերը «Եուվէ»ի յարձակման գիծին վրայ փոխուեցաւ։ Ան սկսաւ աւելի քիչ կօլ հարուածել։ [[Չեմպիոններու Լիկա]]<nowiki/>յին մէջ «Եուվէ»ն հասաւ մինչեւ քառորդ եզրափակիչ՝ զիջելով եզրափակչի ապագայ մասնակից [[Արսենալ|«Արսենալ»]]<nowiki/>ին: Զլաթանը «Եուվէ»ի կազմին մէջ 2-րդ անգամ անընդմէջ յաղթեց [[Սկուդետտո|Սկուդետտօ]]<nowiki/>ն: Խումբը հաւաքեց 91 միաւոր եւ կրեց ընդամէնը 1 պարտութիւն։ Ընդհանուր առմամբ Իպրահիմովիչը «Եուվէ»ի կազմին մէջ 70 խաղ խաղցաւ եւ հարուածեց 26 կօլ։ [[2006]] թուականի ամառը «Եուվէ»ն կաշառակերութեան՝ խայտառակութեան պատճառով կորսնցուց ախոյեանական տիտղոսները, որոնք ստացած էր նախորդ 2 մրցաշրջաններուն։ Խումբը տեղափոխուեցաւ Սերիա B, իսկ Իպրահիմովիչը ձգեց «Եուվէ»ն՝ առանց խաղալու [[Իտալիա|իտալական]] երկրորդ փուլին: === Ինթըր Միլան === [[Պատկեր:Ibrabalotelli.jpg|right|thumb|300px|Իբրահիմովիչն ու [[Մարիո Բալոտելի|Բալոտելի]]<nowiki/>ն «[[Ինտեր Միլան|Ինթըր»]]<nowiki/>ի կազմին՝ խաղի ժամանակ]] 10 [[Օգոստոս]] [[2006]] թուականին Իպրահիմովիչը [[«Ինթըր Միլան»]]<nowiki/>ի հետ կնքեց 4 տարուան պայմանագիր։ Տեղափոխման արժէքը կազմեց 24,8 միլիոն [[Յուրօ|եւրօ]]<ref>{{Cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?L=en&N=23553|title=Zlatan ibrahimovic signs for inter|date=10 August 2006|lang=en|publisher=Internazionale|access-date=6 April 2016|archive-date=18 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018221206/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=23553&L=en|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/football/news-21159-milanskij-inter-vse-zhe-podpisal-zlatana-ibragimovicha.html|title= Миланский «Интер» все же подписал Златана Ибрагимовича|date=10 օգոստոսի, 2006|publisher=Чемпионат.com}}</ref>: Այդ տեղի ունեցաւ 30-ամեայ Պատրիկ Վիեյրայի՝ «Եուվէ»էն ներաձուրիներու կազմ տեղափոխուելէն քանի մը օր յետոյ<ref>{{Cite news|url=http://www.juventus.com/site/filesite/finance/comunicatipricesensitive/10_ago_2006_eng.pdf|title=Agreement with F.C. Internazionale S.p.A.|date=10 August 2006|accessdate=26 July 2009|publisher=Juventus|archive-date=7 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207080155/http://www.juventus.com/site/filesite/finance/comunicatipricesensitive/10_ago_2006_eng.pdf|dead-url=yes}}</ref>: Մամուլի ասուլիսի ժամանակ Զլաթանը ըսաւ, որ փոքր տարիքին «Ինթըր»ը եղած է իր սիրած ակումբը<ref>{{Cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?L=en&N=23561|title=IBRAHIMOVIC: "INTER, MY TEAM AS A BOY"|date=10 August 2006|lang=en|publisher=Internazionale|access-date=6 April 2016|archive-date=19 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019040815/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=23561&L=en|dead-url=yes}}</ref>: 9 [[Սեպտեմբեր]]<nowiki/>ին Սերիա A-ի 2006-07 մրցաշրջանին կայացած «Ֆիորենտինայի» դէմ խաղին Իպրահիմովիչը իր առաջին կօլը հարուածեց «Ինթըր»ի կազմին մէջ՝ աչքի իյնալով 61-րդ վայրկեանին<ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/football/news-23202-inter-startoval-s-vyezdnoj-pobedy-nad-fialkami.html|title=«Интер» стартовал с выездной победы над «фиалками»|date=10 սեպտեմբերի,2006|publisher=Чемпионат.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.losandes.com.ar/includes/modulos/imprimir.asp?id=206941&tipo=noticia|title=Dos de Cambiasso para la victoria del Inter|date=10 սեպտեմբերի,2006|publisher=losandes.com.ar|lang=es|access-date=2016-04-06|archive-date=2014-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116131541/http://www.losandes.com.ar/includes/modulos/imprimir.asp?id=206941&tipo=noticia|dead-url=yes}}</ref>: [[Ռոբերտո Մանչինի|Ռոպերտօ Մանչին]]ի<nowiki/>ի գլխաւորութեամբ Իպրահիմովիչը դարձաւ «Ինթըր»ի գլխաւոր աստղը։ Հիմնական կազմին մէջ մշտական տեղ ունենալով՝ ան սկսաւ աւելի ու աւելի լաւ խաղալ։ [[2006]]-[[2007]] մրցաշրջանին Զլաթանը 15 կօլ հարուածեց, իսկ «Ինթըր»ը վերջին 17 տարիներու ընթացքին յաղթեց իր առաջին Սկուդետտօն։ 16 [[Սեպտեմբեր]] [[2007]] թուականին Իպրահիմովիչը Սերիա A-ին մէջ 100-րդ խաղը խաղցաւ։ [[2007]]-[[2008]] մրցաշրջանի սկիզբը Զլաթանը ակումբին հետ պայմանագիրը երկարաձգեց մինչեւ [[2013]] թուականի Յունիսը<ref>{{Cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?L=en&N=30127|title=Ibrahimovic: «We’re still top»|date=26 October 2008|lang=en|publisher=Internazionale|access-date=6 April 2016|archive-date=2 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090802052837/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=30127&L=en|dead-url=yes}}</ref>: Նոր պայմանագիրով Իպրահիմովիչը սկսաւ ստանալ տարեկան 9 միլիոն եւրօ՝ դառնալով աշխարհի ամէնաբարձր վարձատրուող ֆութպոլիստը<ref>{{Cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/premier-league/4537364/Zlatan-Ibrahimovic-and-Kaka-pip-Premier-League-stars-in-football-wages-list.html|title=Zlatan Ibrahimovic and Kaka pip Premier League stars in football wages list|author=Rory Smith|date=6 February 2009|lang=en|work=The Daily Telegraph}}</ref>: Զլաթանը Չեմպիոններու Լիկայի [[2007]]-[[2008]] մրցաշրջանի խմբային փուլի խաղին «ԲՍՎ Էյնդհովենի» դարպասին զոյգ կօլ հարուածեց։ [[2005]] թուականի [[Դեկտեմբեր]]<nowiki/>էն սկսած «Ինթըր»ի կազմին մէջ այդ կօլերը Իպրահիմովիչի համար առաջինն էին [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ եւ Եուրօգաւաթներուն։ 7 [[Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին՝ խմբային փուլի խաղին, Զլաթանը «իննեակին» հիասքանչ կօլ հարուածեց՝ գրաւելով [[ԲԿՄԱ|«ԲԿՄԱ»]]-ի դարպասը։ Յետագային այդ կօլը օգտագործեցին որպէս Չեմպիոններու Լիկայի խաղերու գովազդային գլխազարդ<ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/football/news-68751-moratti-ibragimovich-zabil-fantasticheskij-gol.html|title=Ибрагимович забил фантастический гол!|date=8 նոյեմբերի, 2007|publisher=Чемпионат.com}}</ref>: Բայց [[փլէյ-օֆֆ]]ին մէջ ան լաւագոյն ձեւով չխաղցաւ եւ «Ինթըր»ը կրկին դուրս մնաց 1/8 եզրափակիչէն՝ պարտուելով [[Լիվըրբուլ|«Լիվըրբուլ»]]<nowiki/>ին դէմ, իսկ Զլաթանը՝ ոսկի գնդակի ցանկէն<ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/football/article-19529-dominirovanie-anglichan-prodolzhilos.html|title=Доминирование англичан продолжилось|date=12 марта 2008|publisher=Чемпионат.com|access-date=2016-04-06|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201144541/http://www.championat.com/football/article-19529-dominirovanie-anglichan-prodolzhilos.html|dead-url=yes}}</ref>: Ապա եղան վնասուածքներ եւ առանց Իպրահիմովիչի «Ինթըր»ը, հսկայական տարբերութիւն ունենալով հետապնդողներէն, վերջին կիսուն կորսնցուց գրեթէ ամբողջ առաւելութիւնը։ Միայն «Բարմա»յի դէմ խաղին՝ Իպրահիմովիչի խաղադաշտ դուրս գալը եւ անոր «Ոսկի տուպլ»ը թոյլ տուաւ «Ինթըր»ին յաղթել Սկուդետտօն<ref>{{Cite news|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/spbvideo_Futbol-CHempionat-Italii-Ibragimovich-sd|title=Ибрагимович сделал «Интер» чемпионом Италии|date=18 մայիսի, 2008|publisher=sportbox.ru|access-date=2016-04-06|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203015913/http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/spbvideo_Futbol-CHempionat-Italii-Ibragimovich-sd|dead-url=yes}}</ref>: Այն պահուն, երբ «Ինթըր»ը գլխաւորեց [[Ժոզե Մոուրինյո|Խոզէ Մոուրինիօ]]<nowiki/>ն, Զլաթանը Սերիա A-ի գլխաւոր աստղն էր։ 4 [[Յոկտեմբեր|Հոկտեմբեր]] [[2008]] թուականին Զլաթանը [[Բոլոնիա|«Պոլոնիա»]]<nowiki/>յի դարպասին գեղեցիկ կօլ հարուածեց. Ատրիանօն եզրային փոխանցում կատարեց դարպասի մօտակայ անկիւնը, իսկ Զլաթանը կրունկով տեխնիկօրէն հարուածեց թռող գնդակին<ref>{{Cite news|url=http://www.championat.com/football/news-145840-ibragimovich-gol-v-vorota-boloni-dalsja-mne-legko-video.html|title=Ибрагимович: гол в ворота «Болоньи» дался мне легко|date=5 октября 2008|publisher=Чемпионат.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.sovsport.ru/gazeta/article-item/652463|title=Неахиллесова пята. 5 лучших голов пяткой Златана Ибрагимовича: «Интер» – «Болонья» – 2:1|date=5 октября 2008|publisher=Советский Спорт}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/allsvenskan/article3785909.ab|title=Allsvenskan lockar inte Zlatan|date=16 November 2008|accessdate=17 November 2008|work=Aftonbladet|language=Swedish}}</ref>: [[2008]]-[[2009]] մրցաշրջանը Իպրահիմովիչի համար շատ յաջող էր. ան դարձաւ լիկայի լաւագոյն ռմբարկուն՝ հարուածելով 25 կօլ, իսկ «Ինթըր»ը 3-րդ անգամ անընդմէջ դարձաւ ախոյեան՝ սեփական յարկի տակ չկրելով ոչ մէկ պարտութիւն։ Սակայն [[Եւրոպա]]<nowiki/>յի մէջ «Ինթըր»ը լրիւ ձախողեցաւ։ Ակումբը «Մանչեսթըր Եունայթըտ»ի կողմէ [[Չեմպիոններու Լիկա]]<nowiki/>յի 1/8 եզրափակիչէն դուրս մնաց<ref>{{Cite news|url=http://ru.uefa.com/uefachampionsleague/season=2009/matches/round=15277/match=302796/postmatch/report/index.html|title=Роковая четвертая|date=12 марта 2009|publisher=uefa.com}}</ref>: Փլէյ-օֆֆի 6 խաղերուն, որոնց մէջ Իպրահիմովիչը խաղցած է, խումբը կօլ հարուածած է միայն անոնցմէ մէկուն մէջ։ Անկէ ետք մամուլին մէջ խօսակցութիւններ յայտնուեցան Զլաթանի՝ «Պարսելոնա» հնարաւոր տեղափոխութեան մասին։ === Պարսելոնա === [[Պատկեր:Ibrahimovic vs Atlante.JPG|thumb|right|Իբրահիմովիչը «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Պարսելոնա]]»<nowiki/>յի մարզահագուստով]] Տեղափոխութենէն ետք ակումբին նախագահը՝ [[Խուան Լափորթա]]<nowiki/>ն յայտարարեց, որ համաձայնութիւն կնքած է «Պարսելոնա»յի եւ «Ինթըր»ի միջեւ՝ Իպրահիմովիչի տեղաթողման հարցով։ «Ինթըր»ի կազմին մէջ իր վերջին խաղը Զլաթանը խաղցաւ [[Չէլսի|«Չէլսի»]]<nowiki/>ի դէմ՝ World Football Challenge 2009 առաջնութեան ժամանակ<ref>{{Cite news|url=http://www.inter.it/aas/news/reader?L=en&N=31787|title=USA 09: Ibra returns to Europe|date=23 July 2009|lang=it|publisher=Internazionale|access-date=6 April 2016|archive-date=19 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019040829/http://www.inter.it/aas/news/reader?N=31787&L=en|dead-url=yes}}</ref>: 27 [[Յուլիս]] [[2009]] թուականին շուէտացին բուժզննումի անցաւ, որմէ ետք 62 հազար հանդիսատեսներու ներկայութեամբ ֆութպոլիստը ներկայացաւ [[Գէմբ Նու]]<nowiki/>ի մէջ<ref>{{Cite news|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/destacades/n090727107762.html|title=Camp Nou gives Ibrahimovic a hero's welcome|publisher=FC Barcelona|date=27 July 2009|accessdate=29 July 2009}}</ref>: Զլաթանը կնքեց 5 տարուան պայմանագիր<ref>{{Cite web|url= http://www.barcamania.com/news/6445.html|title=Ибрагимович подписал пятилетний контракт|publisher= БарсаМания|date= 27 июля 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/07/n090727107758.html|title= Ibrahimovic signs five-year contract|lang= en|publisher= FCBarcelona.cat|date= 27.07.2009}}</ref>: «Ինթըր»էն «կապտանռնագոյներու» կազմ անոր տեղափոխութիւնը արժեց 46 միլիոն եւրօ։ Բացի անկէ միլանեան ակումբ ուղարկուեցաւ Սամուէլ Էտօն, որ գնահատուեցաւ 20 միլիոն եւրօ<ref>{{Cite news|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/Futbol-Ibragimovich-oficialino-stal-igrokom-Barseloni|title=Ибрагимович официально стал игроком «Барселоны».|date=27 июля 2009|publisher=sportbox.ru}}</ref>: Գործարքի մաս պէտք է կազմէր նաեւ [[Ալեքսանդր Հլեբը|Ալեքսանտր Հլեպ]]<nowiki/>ը, սակայն վերջինս հրաժարեցաւ վարձավճարով տեղափոխուիլ [[Իտալիա]], որմէ ետք «Պարսելոնա»ն Իպրային համար վճարեց եւս 5 միլիոն եւրօ<ref>{{Cite news|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/Futbol-Gleb-otkazalsya-perehoditi-v-Inter|title=Глеб отказался переходить в «Интер»|date=27 июля 2009|publisher=sportbox.ru}}</ref>: Արդիւնքով «Ինթըր»ը ստացաւ 69,5 միլիոն եւրօ<ref>{{cite book|title=FC Internazionale Milano Spa 2009–10 Bilancio|date=ca. January 2011|work=FC Internazionale Milano|publisher=Registro Imprese & C.C.I.A.A.|lang=It}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ju29ro.com/contro-informazione/2714-inter-una-tripletta-in-rosso.html|title=Inter, una tripletta in rosso|date=31 December 2010|publisher=ju29ro.com|lang=en|access-date=6 April 2016|archive-date=28 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328005634/http://www.ju29ro.com/contro-informazione/2714-inter-una-tripletta-in-rosso.html|dead-url=yes}}</ref>, բայց անոնց մէկ մասը (մօտ 4,5%-ը) վերաբաժանուեցաւ երիտասարդական ակումբներուն՝ համաձայն «համերաշխութեան հարկի»<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6/Annual_Financial_Report_at_30_June_2010.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6|title=Annual Financial Report at 30 June 2010|date=28 October 2010|lang=en|work=Juventus FC|accessdate=6 April 2016|archive-date=2 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502103446/http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6/Annual_Financial_Report_at_30_June_2010.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6|dead-url=yes|archivedate=2 May 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150502103446/http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6/Annual_Financial_Report_at_30_June_2010.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=cc0c5885-5570-495d-ac41-118992e611e6|deadurl=yes}}</ref>: Իպրահիմովիչը «Պարսելոնա»յի կազմին մէջ իր նորամուտը նշեց 23 [[Օգոստոս]] [[2009]] թուականին [[Իսպանիոյ Սուբըրգաւաթ|Սպանիոյ Սուփըր-Քափ]]<nowiki/>ի շրջանակներուն մէջ կայացած [[Աթլեթիք|«Աթլեթիք»]]<nowiki/>ի դէմ խաղին։ Այդ խաղին Զլաթանը աչքի ինկաւ արժնթինցի [[Լիոնել Մեսսի]]<nowiki/>ին կատարած կօլային փոխանցմամբ, իսկ խաղը աւարտեցաւ քաթալոնացիներու (3:1) հաշուով յաղթանակով։ 2 խաղերու արդիւնքով (5:2) «Պարսելոնա»ն յաղթեց Սուփըր-Քափը, իսկ Իպրան՝ «կապտանռնագոյներու» կազմին մէջ իր առաջին մրցանակը։ 28 [[Օգոստոս]] 2009 թուականին Զլաթանը յաղթեց իր 2-րդ մրցանակը՝ [[ՈՒԵՖԱ Սուբըրգաւաթ|ՈՒԵՖԱ Սուփըր-Քափ]]<nowiki/>ը<ref>{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/08/28/football.super.cup.barcelona.pedro/|title=Pedro goal wins Super Cup for Barcelona|date=28 August 2009|publisher=CNN|lang=en|accessdate=6 April 2016|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030613/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/08/28/football.super.cup.barcelona.pedro/|dead-url=yes}}</ref>: Սպանիոյ առաջնութեան [[2009]]-[[2010]] մրցաշրջանի առաջին կիսուն՝ «Խիխոնի Սպորտինգի» դէմ խաղին, Զլաթանը «Պարսելոնա»յին մէջ իր առաջին կօլը հարուածեց։ Անոնցմէ ետք Իպրան աչքի ինկաւ 3 խաղին անընդմէջ<ref>{{Cite web|url= http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090923106914.html|title= Ibra makes scoring history|publisher= FC Barcelona|date= 17 հոկտեմբերի, 2009}}</ref>: [[Պատկեր:Zlatan Ibrahimovic Dynamo Kiev.jpg|thumb|left|170px|Զլատանը «Բարսելոնայի» կազմում՝ [[Չեմպիոնների Լիգա 2009-2010|2009-2010 թվականների Չեմպիոնների Լիգայի]] շրջանակներում կայացած «[[Դինամո (ֆուտբոլային ակումբ, Կիև)|Դինամոյի]]» դեմ խաղում]] 20 [[Յոկտեմբեր|ՀՅոկտեմբեր]]<nowiki/>ին Չեմպիոններու Լիկայի 2009-2010 մրցաշրջանի շրջանակներուն մէջ կայացած Կազանի «Ռուբին»ի դէմ խաղին Զլաթանը իր առաջին կօլը հարուածեց։ 5 օր ետք Իպրահիմովիչը աչքի ինկած է [[Ռէալ Սարագոսա|«Ռէալ Սարագոսա»]]<nowiki/>յի դէմ խաղին (6:1)<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/lliga/jornada08/Barcelona_Zaragoza/partit.html|title=Total football (6–1)|date=25 October 2009|work=FCBarcelona.cat|lang=en|accessdate=6 April 2016|archive-date=15 September 2012|archive-url=https://archive.ph/20120915104657/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/lliga/jornada08/Barcelona_Zaragoza/partit.html|dead-url=yes|archivedate=15 September 2012|archiveurl=https://archive.today/20120915104657/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/lliga/jornada08/Barcelona_Zaragoza/partit.html|deadurl=yes}}</ref>: Այնուհետեւ 7 [[Նոյեմբեր]] ին Իպրահիմովիչը ազդրի վնասուածք ստացաւ եւ շարքէն դուրս մնաց 3 շաբաթով։ Ան խաղադաշտ վերադարձաւ «Ռէալ Մատրիտ»ի դէմ խաղին՝ 2-րդ խաղակէսի սկիզբին փոխարինելով Թիերի Անրիին, իսկ 56-րդ վայրկեանին [[Տենի Ալվես]]<nowiki/>ի փոխանցումէն ետք հարուածեց յաղթական գնդակը՝ 7 խաղին 7-րդ անգամ աչքի իյնալով<ref>{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_Barselona-otmetila-yubiley-pobedoy-nad-R|title=«Барса» отметила юбилей победой над «Реалом»|date=29 նոյեմբերի, 2009|publisher=sportbox.ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/lliga/jornada12/Barcelona_Madrid/partit.html|title=FC Barcelona – Real Madrid|date=29 November 2009|work=FCBarcelona.cat|lang=en}}</ref>: 19 [[Դեկտեմբեր]] 2009 թուականին Զլաթանը դարձաւ Աշխարհի ակումբային առաջնութեան յաղթող՝ եզրափակչին մէջ յաղթելով արժանթինական «Էստուդիանտես»ին (2:1) հաշուով: [[2010]] թուականի առաջին կօլը Զլաթանը հարուածեց 14 [[Փետրուար]]<nowiki/>ին [[Աթլեթիքօ Մատրիտ|«Աթլեթիքօ Մատրիտ»]]<nowiki/>ի դէմ խաղին։ 6 [[Մարտ]]<nowiki/>ին [[Ալմերիա|«Ալմերիա»]]<nowiki/>յի դէմ խաղին (2:2) Իպրահիմովիչը կարմիր քարտ ստացաւ, որմէ ետք բաց ձգեց 1 հանդիպում<ref>{{cite web|url=http://goal.com/en-us/news/88/spain/2010/03/09/1825427/barcelona-duo-pep-guardiola-zlatan-ibrahimovic-slapped-with|title=Barcelona Duo Pep Guardiola & Zlatan Ibrahimovic Slapped With One-Match Ban|date=9 March 2010|publisher=Goal.com|lang=en|accessdate=6 April 2016|archive-date=15 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160315174121/http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2010/03/09/1825427/barcelona-duo-pep-guardiola-zlatan-ibrahimovic-slapped-with|dead-url=yes|archivedate=15 March 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160315174121/http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2010/03/09/1825427/barcelona-duo-pep-guardiola-zlatan-ibrahimovic-slapped-with|deadurl=yes}}</ref>: Բրեմիերի շրջանակներուն [[Աթլեթի Պիլպաուի|«Աթլեթիք Պիլպաօ»]]<nowiki/>ի դէմ կայանալիք խաղէն առաջ՝ մարզման ժամանակ, Զլաթանը վնասեց սրունքի եռագլուխ մկանը, որուն պատճառով բաց ձգեց Չեմպիոններու Լիկայի 2009-2010 մրցաշրջանի քառորդ եզրափակչին մէջ «Արսենալի» դէմ կայացած պատասխանի խաղը (4:1), Էլ Գլասիքօն (2:0)<ref name="worldtrack">{{Cite news|url = http://www.world-track.org/sportsnews/2010/04/04/ibrahimovic-set-to-miss-clasico-clash-madrid-beat-racing-santander|title = Ibrahimovic Set To Miss Clasico Clash|work = WorldTrack Global|date = 4 April 2010|lang = en}}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> եւ առաջնութեան յաջորդ՝ [[Տիբորթիվօ|«Տիբորթիւօ»]]<nowiki/>ի դէմ կայացած խաղը։ Ան խաղադաշտ վերադարձաւ [[Էսպանյոլ|«Էսպանիոլ»]]<nowiki/>ի դէմ խաղին՝ փոխարինման դուրս գալով հանդիպման 82-րդ վայրկեանին։ Իպրահիմովիչը մրցաշրջանը աւարտեց նշանակած 16 գնդակով, իսկ «Պարսելոնա»ն, 38 խաղին հաւաքելով 99 միաւոր, յաղթեց [[Լա Լիկան|Լա Լիկա]]<nowiki/>ն: «Պարսա»յի կազմին մէջ իր վերջին գնդակը Իպրան խփած է 14 [[Օգոստոս]]<nowiki/>ին Սպանիոյ Սուփըր-Քափի շրջանակներուն կայացած «Սեւիլա»յի դէմ խաղին, իսկ 25 Օգոստոսին «կապտանռնագոյներու» կազմին մէջ խաղցաւ վերջին խաղը։ Այդ Խուան Գամպերի Գաւաթի շրջանակներուն մէջ կայացած «Միլան»ի դէմ խաղն էր, որմէ ետք ԶԼՄ-ներուն սկսան տեղեկութիւններ յայտնուիլ Իպրահիմովիչի եւ «Պարսելոնա»յի մարզիչ Խոսէ Կուարտիոլայի միջեւ եղած տարաձայնութիւններու մասին<ref name="Gvardiola" /><ref>{{Cite web|author= Macdonald, Paul|date= 29 August 2010|url= http://www.goal.com/en/news/11/transfer-zone/2010/08/29/2093319/pep-guardiola-destroyed-my-barcelona-dream-milan-newboy|title= Pep Guardiola Destroyed My Barcelona Dream — Milan Newboy Zlatan Ibrahimovic|publisher= Goal.com|accessdate= 30 August 2010}}</ref>: === Էյ Սի Միլան === [[Պատկեր:Zlatan Ibrahimović Real Madrid-Milan.jpg|thumb|upright|Իբրահիմովիչը «[[Միլան ՖԱ|Միլան»]]<nowiki/>ի մարզահագուստով՝ [[Չեմպիոնների Լիգա 2010-2011|ՉԼ]] խմբային փուլի «[[Ռեալ Մադրիդ|Ռէալ»]]<nowiki/>ի դէմ խաղին (2010 թուական՝ Հոկտեմբեր)]] [[28 Օգոստոս]] [[2010 թուական]]<nowiki/>ին յայտարարուեցաւ Իպրահիմովիչի՝ վարձավճարով [[Միլան (աեւմտահայերէն)|«Միլան»]]<nowiki/>ի տեղափոխութիւնը, որուն աւարտէն յետոյ [[իտալիա (աեւմտահայերէն)|իտալական]] խումբը 24 միլիոն եւրոյով կարողացաւ գնել ֆութպոլիստի իրաւունքները<ref>{{cite web|datepublished=28.08.2010|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/28/n100828112606.html|title=Ibrahimovic loan to AC Milan agreed|publisher=fcbarcelona.com|accessdate=2010-11-5|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101124010013/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/28/n100828112606.html|archivedate=2010-11-24|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url= http://www.acmilan.com/NewsDetail_popup.aspx?idNews=127602&progr=0|title= NewsDetail|publisher= A.C. Milan}}</ref><ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=819368&sec=transfers&cc=5739&cc=5739|title=Ibra passes Milan medical|date=30 August 2010|work=ESPN Soccernet|lang=en|accessdate=6 April 2016|archive-date=24 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024090946/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=819368&sec=transfers&cc=5739&cc=5739|dead-url=yes|archivedate=24 October 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121024090946/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=819368&sec=transfers&cc=5739&cc=5739|deadurl=yes}}</ref>: 11 [[Սեպտեմբեր (աեւմտահայերէն)|Սեպտեմբեր]]<nowiki/>ին Սերիա A-ի [[2010]]-[[2011]] մրցաշրջանի 2-րդ փուլի շրջանակներուն մէջ «Չեզենա»յի դէմ կայացած արտաքին խաղին մէջ Իպրահիմովիչը խաղցաւ ամբողջ խաղը եւ 86-րդ վարկեանին չիրականացուց հարուածը 11 մեթր հեռաւորութենէն (հարուածեց դարպասաձողին)<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Cesena-Milan/25237|title=Cesena - Milan - 2:0|lang=it|publisher=Lega Serie A.it|date=11.09.2010|accessdate=11 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101017235201/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Cesena-Milan/25237|archivedate=2010-10-17|dead-url=yes}}</ref>: «Միլան»ի կազմին մէջ իր առաջին կօլերը Իպրահիմովիչը հարուածած է 15 [[Սեպտեմբեր (աեւմտահայերէն)|Սեպտեմբեր]]<nowiki/>ին՝ [[Չեմպիոններու Լիկա (աեւմտահայերէն)|Չեմպիոններու Լիկա]]<nowiki/>յի [[2010]]-[[2011]] մրցաշրջանի շրջանակներուն ֆրանսական «Օսեր»ի դէմ կայացած խաղին՝ աչքի իյնալով 66-րդ եւ 69-րդ վայրկեաններուն<ref>{{cite web|url=http://www.acmilan.com/NewsDetail_popup.aspx?idNews=129016&progr=3|title=Milan - Auxerre finisce 2:0!|lang=it|publisher=AC Milan.com|date=15.09.2010|accessdate=15 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211102231502/https://www.acmilan.com/NewsDetail_popup.aspx?idNews=129016&progr=3|archivedate=2021-11-02|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/champions/2010/09/15/news/milan-auxerre_0-0_diretta-7113704|title=Ibrahimovic sveglia il Milan|lang=it|publisher=La Repubblica.it|date=15.09.2010|accessdate=15 September 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100918054804/http://www.repubblica.it/sport/calcio/champions/2010/09/15/news/milan-auxerre_0-0_diretta-7113704/|archivedate=2010-09-18|dead-url=yes}}</ref>: 14 [[Նոյեմբեր (աեւմտահայերէն)|Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին տեղի ունեցաւ Միլանեան (therapy)-ին, որու ժամանակ Իպրահիմովիչը հարուածեց միակ գնդակը՝ գրաւելով նախկին խումբի դարպասը։ [[2011]] թուականի [[Մարտ (աեւմտահայերէն)|Մարտ]]<nowiki/>ին Իպրահիմովիչը ստացաւ երեք խաղի որակազրկում «Բարի»ի պաշտպան Մարկօ Ռոսսիի որովայնին հարուածելուն պատճառով<ref>{{cite news|title=Ибрагимович пропустит миланское дерби|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/2010-2011/spbnews_Ibragimovich-propustit-milansko|agency=sportbox.ru|date=14 марта 2011}}</ref><ref>{{cite news|title=AC Milan's Zlatan Ibrahimovic banned 3 matches for punch|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2011-03-14-zlatan-ibrahimovic-suspension-ac-milan_N.htm|work=USA Today|agency=Associated Press|date=14 March 2012|lang=en}}</ref>: 25 [[Մարտ (աեւմտահայերէն)|Մարտ]]<nowiki/>ին որակազրկումը 3 խաղէն կրճատուեցաւ 2-ի<ref>{{cite news|title=Ибрагимовичу сократили дисквалификацию|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/spbnews_Ibragimovichu-sokratili-diskvalifikaciyu|agency=sportbox.ru|date=25 марта 2011}}</ref>, որուն Իպրահիմովիչին թոյլ տրուեցաւ խաղալ «Ֆիորենթինա»յի դէմ արտաքին խաղը։ Այդ խաղին Իպրան դեղին քարտ ստացաւ, իսկ խաղի ամենավերջին կրկին հեռացուեցաւ խաղադաշտէն՝ եզրային մրցավարին հանդէպ չափազանց վայրի վարուելուն համար, որուն պատճառով կրկին ստացաւ երեք խաղի որակազրկում<ref>{{cite news|title=Ибрагимович схлопотал три матча дисквалификации|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/spbnews_Ibragimovich-shlopotal-tri-matcha-diskval|agency=sportbox.ru|date=11 ապրիլի, 2011 }}</ref>: 7 [[Մայիս (աեւմտահայերէն)|Մայիս]] [[2011]] թուականին՝ [[Ռօմա (աեւմտահայերէն)|«Ռոմա»]]<nowiki/>յի դէմ առաջնութեան աւարտէն 2 տաուր առաջ «Միլան»ը վերջին 7 տարուան մէջ պաշտօնապէս յաղթեց առաջին Սկուդետտօն: Իպրահիմովիչը յաղթեց իր 8-րդ ազգային առաջնութիւնը անընդմէջ, եթէ հաշուի առնենք «Եուվէ»ին [[2005]]-ի եւ [[2006]]-ի տիտղոսները, որմէ ակումբը զրկուեցաւ 2006 թուականի կաշառակերութեան խայտառակութեան պատճառով։ 7 տարուան ընթացքին ([[2003]]-[[2011]]) ան 3 երկրի մէջ 5 ակումբ փոխեց, բայց իւրաքանչիւր ակումբի հետ անփոփոխ աւարտեց մրցաշրջանները՝ աղիւսակին առաջին տեղը զբաղեցնելով։ Ամբողջ մրցաշրջանի արդիւնքին Իպրահիմովիչը աչքի ինկաւ 21 անգամ եւ բոլոր առաջնութիւններուն մէջ կատարեց 11 արդիւնաւէտ փոխանցում, որուն համար անոր սկսան համեմատել «Միլան»ի (legend) [[Մարքօ վան Բաստեն (աեւմտահայերէն)|Մարքօ վան Բաստեն]]<nowiki/>ի հետ<ref name="ESPN">{{Cite web|url= http://espnfc.com/player/_/id/11001/zlatan-ibrahimovic?cc=5739|title= «Zlatan Ibrahimovic Biography»|publisher= ESPN|accessdate= 15 November 2013}}</ref><ref name="FIFA"/><ref>{{Cite web|author= Mathure, Varun|date= 15 December 2011|url= http://www.footballitaliano.co.uk/p6_1_5146_van-basten-sees-himself-in-ibrahimovic.html|title= Van Basten sees himself in Ibrahimović|publisher= footballitaliano.co.uk|accessdate= 16 December 2011|archive-date= 7 March 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160307105506/http://www.footballitaliano.co.uk/p6_1_5146_van-basten-sees-himself-in-ibrahimovic.html|dead-url= yes}}</ref>: 18 Յունիսին իտալական ակումբը «Պարսելոնա»յէն գնեց Զլաթանին տեղափոխումը: [[2011]]-[[2012]] մրցաշրջանի իր առաջին կօլը Զլաթանը հարուածեց 6 [[Օգոստոս (աեւմտահայերէն)|Օգոստոս]] 2011 թուականին [[Իտալիոյ Սուբըրգաւաթ (աեւմտահայերէն)|Իտալիոյ Սուփըր-Քափ]]<nowiki/>ի շրջանակներուն [[Ինթըր (աեւմտահայերէն)|«Ինթըր»]]<nowiki/>ի դէմ կայացած խաղին, որուն աւարտեցաւ (2:1) հաշուով՝ յօգուտ «Միլան»ի: Առաջնութեան մէջ Զլաթանը աչքի ինկաւ դեռ առաջին կէսէն՝ «Լացիօ»ի դէմ խաղին (2:2): Մրցաշրջանին իր 3-րդ գնդակը Զլաթանը հարուածեց Չեմպիոններու Լիկայի [[2011]]-[[2012]] մրցաշրջանի խմբային փուլի երկրորդ՝ «Վիկտորիա Պլզենի» դէմ խաղին՝ աչքի իյնալով 11 մեթրէն։ 2011 թուական 23 [[Նոյեմբեր (աեւմտահայերէն)|Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին Իպրահիմովիչը «Պարսելոնա»յի դէմ խաղին հարուածեց իր խումբի առաջին գնդակը (2:3): Ան աչքի ինկաւ 20-րդ վայրկեանին՝ սառնասրտօրէն խաբելով իր նախկին խմբակից [[Վիքթոր Վալտէզ (աեւմտահայերէն)|Վիքթոր Վալտէզ]]<nowiki/>ին<ref name="«Барса» — первая, «Милан» — второй">{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Liga_Chempionov/spbnews_NI278213_Barsa-pervaya-Milan-vtoroy|title=«Барса» — первая, «Милан» — второй|publisher=sportbox.ru|date=24 նոյեմբերի, 2011}}</ref>: 28 [[Նոյեմբեր (աեւմտահայերէն)|Նոյեմբեր]] 2011 թուականին «Քիեւօ»ին հարուածած 2 գնդակներէն առաջինը Իպրահիմովիչի համար 100-րդն էր Սերիա A-ին մէջ<ref name="«Барса» — первая, «Милан» — второй"/>: [[5 Յունուար]] [[2012 թուական]]<nowiki/>ին [[Նաբոլի (աեւմտահայերէն)|«Նաբոլի]]»<nowiki/>ի դէմ խաղի դրուագներէն մէկուն մէջ Իպրան հարուածեց նաբոլցի պաշտպան [[Սալվատոր Արոնիկա]]<nowiki/>յի դէմքին, որուն համար հեռացուեցաւ խաղադաշտէն<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=A5709xJdK7I|title=Zlatan Ibrahimovic Vs Salvatore Aronica Red Card For Slapping Vs Napoli (Ac Milan Vs Napoli)|publisher=ՅուԹյուբ|date=5 Փետրուարի 2012 թվական}}</ref>, իսկ աւելի ուշ կրկին ստացաւ երեք խաղ որակազրկում<ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1076474-ibragimovich-propustit-iz-za-diskvalifikacii-tri-matcha-milana-v-serii-a.html|title=Ибрагимович пропустит из-за дисквалификации три матча «Милана» в серии А|publisher=championat.com|date=6 февраля 2012 թվական}}</ref><ref>{{cite news|title=Zlatan Ibrahimovic to miss Juventus clash after receiving three-game ban|url=http://www.goal.com/en-us/news/86/italy/2012/02/06/2890181/zlatan-ibrahimovic-to-miss-juventus-clash-after-receiving|first=Луис|last=Мира|publisher=Goal.com}}</ref>: 15 [[Փետրուար (աեւմտահայերէն)|Փետրուար]]<nowiki/>ին՝ «Արսենալ»ի դէմ [[փլէյ-օֆֆ (աեւմտահայերէն)|փլէյ-օֆֆ]]<nowiki/>ի խաղին (4:0), Զլաթանը դարձաւ հանդիպման լաւագոյն ֆութպոլիստ<ref name="Goal.com">{{cite web|title=AC Milan 4–0 Arsenal: Woeful Gunners humiliated as Robinho, Boateng and Ibrahimovic inspire hosts at San Siro|url=http://www.goal.com/en-us/match/71879/milan-vs-arsenal/report|accessdate=16 February 2012|publisher=Goal.com}}</ref>՝ խփելով մէկ կօլ եւ կատարելով 2 կօլային փոխանցում<ref name="Goal.com"/>: 3 [[Մարտ (աեւմտահայերէն)|Մարտ]] [[2012]] թուականին «Բալերմօ»ի դէմ արտաքին խաղին Իպրահիմովիչը «Միլան»ի կազմին մէջ արձանագրեց իր առաջին եւ միակ հաթ-թրիքը (4:0): Ան աչքի ինկաւ 21-րդ, 31-րդ եւ 35-րդ վայրկեաններուն (հաթ-թրիք 14 վայրկեանի մէջ)<ref>{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Italiya/spbnews_NI295805_Milan-viigral-na-Sicilii-Ibragim|title=Ибрагимович добыл «Милану» победу на Сицилии|publisher=sportbox.ru|date=3 марта 2012}}</ref>: Մրցաշրջանի արդիւնքով ան դարձաւ [[Իտալիոյ առաջնութիւն (աեւմտահայերէն)|Իտալիոյ առաջնութեան]] լաւագոյն ռմբարկու՝ 32 խաղերուն աչքի իյնալով 28 անգամ։ Ընդհանուր առմամբ մրցաշրջանի ընթացքին Իպրահիմովիչը 35 գնդակ հարուածեց (28 առաջնութեան, 5-ը ՈՒԵՖԱ Եւրոպայի Լիկային, 1-ը Իտալիոյ գաւաթին եւ Սուփըր-Քափին մէջ): === Բարի Սեն Ժէրմէն === [[Պատկեր:Ibra PSG.jpg|thumb|left|Զլատանը 2012 թուականի Նոյեմբերին]][[17 Յուլիս]] 2012 թուականին [[ֆրանսա]]կան «Փարիզ Սեն Ժերմեն»ը հաստատեց, որ ակումբը Իպրահիմովիչի ձեռքբերման հարցով համաձայնութեան եկած է «Միլան»ի հետ, որ տեղափոխման արժէքը գնահատուեցաւ 20 միլիոն [[Յուրօ (աեւմտահայերէն)|եւրօ]]<ref>{{cite web|title=Ibrahimovic makes PSG switch|url=http://www.transfermarkt.co.uk/en/ibrahimovic-makes-psg-switch/news/anzeigen_96617.html|lang=en|publisher=transfermarkt.co}}</ref>: Հաշուի առնելով «ՊՍԺ» տեղափոխութեան արժէքը՝ ակումբները Զլաթանի համար ծախսած են 171 միլիոն եւրօ, որ զայն կը դարձնէ 2-րդ ամենաթանկագին ֆութպոլիստը պատմութեան մեջ (Տի Մարիայէն յետոյ), եթէ հաշուենք անոր համար ծախսուած ընդհանուր նիւթական միջոցները<ref>{{cite news|url=http://www.championat.com/football/news-2212883-di-marija---samyj-dorogoj-futbolist-v-istorii-po-summarnoj-stoimosti-transferov.html|title=Ди Мария — самый дорогой футболист в истории по суммарной стоимости трансферов|date=2015-08-06|accessdate=2015-09-04|work=Чемпионат.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/sorokdva/475065.html|title=20 самых успешных трансферных сделок в истории футбола|date=25 июня 2013|publisher=sports.ru}}</ref>: Կնքուեցաւ եռամեայ պայմանագիր, ըստ որուն Զլաթանը պէտք է ստանար տարեկան 14 միլիոն եւրօ<ref>{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI321687_Ibragimovich-oficialino-stal-igrokom-PSZH|title=Ибрагимович официально стал игроком ПСЖ|date=18 июля 2012|publisher=sportbox.ru}}</ref><ref>{{cite web|title=Ibrahimovic au PSG, c'est fait!|url=http://fr.sports.yahoo.com/news/ibrahimovic-psg-cest-173333030.html|lang=fr|publisher=Eurosport}}</ref><ref>{{cite news|url= http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Zlatan-Ibrahimovic-presented-as-PSG-player/articleshow/15032664.cms|title=Zlatan Ibrahimovic presented as PSG player|date=18 July 2012|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Que les gros salaires lèvent le doigt|url=http://fr.sports.yahoo.com/news/gros-salaires-l%C3%A8vent-doigt-211652706.html|lang=fr|publisher=Eurosport}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18879199|title=Zlatan Ibrahimovic joins Paris St-Germain from AC Milan|lang=en}}</ref>: [[18 Յունիս]]<nowiki/>ին տեղի ունեցաւ մամուլի ասուլիս, որու ժամանակ Իպրան ըսաւ. «Այս իմ արհեստի յաջորդ քայլն է. եւս երազանք մը, որ իրականութիւն դարձաւ: «ՊՍԺ»ն շատ հետաքրքիր նախագիծ է, որու մէկ մասն ալ ես կ՛ուզեմ ըլլալ։ Ես այս ակումբի հետ կը փափաքիմ պատմութիւն կերտել, ես այստեղ եկած եմ յաղթելու, եւ աս այն ամէնն է, որուն մասին կը մտածեմ»<ref>{{cite web|title=Златан Ибрагимович перешёл в ПСЖ|url=http://www.rbc.ua/rus/top/show/zlatan-ibragimovich-pereshel-v-pszh-18072012203800|publisher=РБК СПОРТ}}</ref><ref>{{cite web|title=PSG prise Ibrahimović away from Milan|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1842073.html|lang=en|publisher=UEFA}}</ref>: «ՊՍԺ»-ի կազմին մէջ Զլաթանը առաջին անգամ պաշտօնապէս խաղադաշտէն դուրս եկաւ [[11 Օգոստոս]] [[2012 թուական]]<nowiki/>ին [[Ֆրանսայի առաջնութիւն (աեւմտահայերէն)|Ֆրանսայի առաջնութեան]] առաջին կիսուն կայացած «Լորիան»ի դէմ խաղին (2:2), ուր նոր ակումբի կազմին մէջ հարուածեց իր առաջին 2 կօլերը՝ աչքի իյնալով 65-րդ վայրկեանին եւ 11 մեթր հեռաւորութենէն՝ 86-րդ վայրկեանին<ref>{{cite news|title=Zlatan Ibrahimovic helps PSG draw|url=http://espn.go.com/sports/soccer/story/_/id/8260364/zlatan-ibrahimovic-rescues-psg-2-2-draw-lorient|agency=Associated Press|lang=en|}}</ref><ref>{{cite news|title=Отчет матча ПСЖ - Лорьян|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Franciya/stats/turnir_6784/game_1340364073|date=11.08.2012|agency=sportbox.ru}}</ref>: Իպրահիմովիչը «Լիլ»ի դէմ խաղի առաջին խաղակէսին տապլ (երկու կօլ) արձանագրեց, որ օգնեց «ՊՍԺ»ին վերջին 3-ին ոչ ոք նման արդիւնքի յաղթանակին հասաւ<ref>{{cite web|title=Zlatan Ibrahimovic scored twice to earn Paris Saint-Germain their maiden victory of the 2012–13 season as the big-spending capital club beat LOSC Lille Métropole 2–1 on Sunday|url=http://www.ligue1.com/ligue1/article/ibra-double-gives-psg-first-win.htm|publisher=Ligue 1 website|lang=en|accessdate=2016-04-06|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906180528/http://www.ligue1.com/ligue1/article/ibra-double-gives-psg-first-win.htm|dead-url=yes}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանտուփ}} == Արտաքին յղումներ == *[https://web.archive.org/web/20160714090706/http://ru.uefa.com/teamsandplayers/players/player=59217/profile/index.html ՈւԵՖԱ-ի պաշտօնական կայք] *[http://www.psg.fr/fr/Equipe-Pro/300002/Fiche-joueur/2737/Ibrahimovic-Zlatan Փարիզ Սեն Ժերմենի պաշտօնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141001082744/http://www.psg.fr/fr/Equipe-Pro/300002/Fiche-Joueur/2737/Ibrahimovic-Zlatan |date=2014-10-01 }} *[http://www.transfermarkt.de/de/spieler/3455/zlatan-ibrahimovic/profil.html transfermarkt.de կայք] {{DEFAULTSORT:Իպրահիմովիչ, Զլաթան}} [[Ստորոգութիւն:Ֆութպոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:3 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] e8yy6zn0o8a8p7pusaz9zjthpqo7ukb 0 3363 257307 246958 2026-11-06T12:15:00Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257307 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | նկարագրութիւն = Իսահակեանի արձանը Պանթէոնի մէջ }} '''Աւետիք Իսահակեան''' ({{ԱԾ}}), մեծատաղանդ բանաստեղծ եւ արձակագիր։ == Կենագրութիւն == Ծնած է [[Ալեքսանդրապոլ]] (վերանուանուած Լենինական, իսկ այժմ՝ [[Գիւմրի]]) գաւառի «Ղազարապատ» գիւղին մէջ՝ [[1875]] թուականի Հոկտեմբեր 30–ին։ Քաղաքական գործունէութեան զուգընթաց, վաղ երիտասարդական տարիներէն զբաղած է նաեւ գրականութեամբ։ Նախնական ուսումը ստանալէ ետք, անցած է [[Էջմիածին]]՝ [[Գէորգեան Ճեմարան]], ուր իր ուսուցիչը՝ բանաստեղծ [[Յովհաննէս Յովհաննիսեան]], քաջալերած եւ ուղղութիւն տուած է իր գրական առաջին քայլերուն։ [[1893]]–ին մեկնելով [[Եւրոպա]]՝ հետեւած է համալսարական ուսման Եւրոպայի զանազան քաղաքներու մէջ՝ Վիեննայի ու ապա Լայփցիկ։ Քանի մը անգամ հայրենիք կը վերադառնայ եւ կրկին Եւրոպա կ՛ անցնի։ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Համաշխարհային Ա․ Պատերազմի]] ծագման օրերէն իսկ արտասահման կը գտնուի, ուր կը մնայ 12 տարի եւ թափառական կեանք մը կը վարէ։ 1926-ին Հայաստան կը վերադառնայ ու չորս տարի հոն ապրելէ ետք, Փարիզ կը հաստատւի։ [[1936]]–ին վերջնականապէս կը հաստատուի [[Հայաստան]], ուր կ՝ապրի մինչեւ իր մահը։ === Քաղաքական գործունէութեան, գրական ստեղծագործութեան եւ ձերբակալութիւններու շրջան === [[1896 թուական|1896]]-ին ցարական իշխանութիւնը զայն կը ձերբակալէ եւ մէկ տարուան համար Երեւանի բերդը կ՛ արգելաբակուի։ «Երգեր ու վերքեր» բանաստեղծութիւններու իր առաջին գիրքը ([[1897 թուական|1897]]) զայն կը ճանչցնէ իբրեւ տաղանդաւոր բանաստեղծ։ Շուտով կրկին կը ձերբակալուի եւ [[Օտեսա]] կ՛ աքսորուի: [[1902 թուական|1902]]-ին երբ հայրենիք կտ վերադառնայ, [[Թիֆլիս]] կը հաստատուի։ [[1899 թուական|1899]]-[[1906 թուական|1906]]-ին կը գրէ «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծութիւններու շարքը։ [[1908 թուական|1908]]-ի Դեկտեմբերին, կ՛ ամբաստանուի «դաշնակցութեան գործով» եւ մօտաւորապէս 6 ամիս Թիֆլիսի Մետեխի բանտը մնալէ ետք, անգամ մը եւս արտասահման կ՛ անցնի։ === Գործեր === Գլխաւոր գործերն են՝ «Երգեր ու Վէրքեր», «Բանաստեղծութիւններ», «Հայրենի Աղբիւրից» բանաստեղծութիւններու հաւաքածոները, «Աբու Լալա Մահարի» վիպերգը։ Ունի նաեւ պատմուածքներ եւ արձակ էջեր։ Իսահակեան քնարերգակ բանաստեղծ է, կ'երգէ սէրը, մայրը եւ հայրենիքը։ Իսահակեան նաեւ մտածող բանաստեղծ է, փիլիսոփայ, մանաւանդ իր «Աբու Լալա Մահարի» վիպերգին մէջ, որուն նիւթը արապ մեծ բանաստեղծ Աբու լ-Աալա լ-Մաարիյի կեանքն է։ Հայ ժողովուրդը մեծապէս գնահատելով իր տաղանդը զինք կոչած է «Վարպետ»։ ԺԹ․ դարավերջին եւ Ի․ դարասկիզբին հայ քաղաքական կեանքը եւ հայկական հարցը, Իսահակաեան իւրահատուկ ձեւով պիտի արտայայտէ «Ուստա Կարօն» մեծածաւալ վէպին մէջ, որ սակայն անաւարտ պիտի մնայ․- «Ուստա Կարոն» կ՛ աւարտի այն օրը, երբ լուծուի հայկական հարցը», ըսած է ան՝ Վարպետը: Վէպին մեծ մասը գրուած է Ժընեւ։ === Հայ Գուսան ստորագրութիւն === Աւետիք Իսահակեան «Հայ Գուսան» ծածկանունով ստորագրած է բազմաթիւ երգեր նուիրուած հայ հերոսներու (յեղափոխական մարտիկներու) դիւցազնական պայքարին։ == Բանաստեղծութիւններ == [[Պատկեր:10,000 Armenian dram - 2003 (obverse).png|250px|մինի|Աւետիք Իսահակեանի պատկերով [[ՀՀ]] [[Հայկական դրամ|թղթադրամ]]]] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%AB%D5%AF%D5%AB%D5%BD_(%D4%B1%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D6%84_%D4%BB%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6) «Մայրիկիս»] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D6%87%D5%AB_%D5%B4%D5%B8%D5%BF «Արեւի մօտ»] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%AE%D5%AB%D5%B6 «Արագածին»] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%84%D5%AB_%D5%B4%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%B8%D5%B6_%D5%A1%D5%B2%D5%BB%D5%AB%D5%AF_%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%A1 «Ռավեննայում»] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%94%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%80_%D5%AB%D5%B4_%D5%B6%D5%A1%D5%A6%D5%A5%D5%AC%D5%AB... «Քոյր իմ նազելի»] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%95%D5%BF%D5%A1%D6%80,_%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%AB_%D5%B3%D5%A1%D5%B4%D6%83%D5%A5%D6%84%D5%AB_%D5%BE%D6%80%D5%A1... Օտար, ամայի ճամփեքի վրայ...] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D5%8D%D5%AB%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%AB,_%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%BD_%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6 Սիրեցի, եարս տարան] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%AB_%D5%A1%D6%83%D5%AB%D5%B6https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%AB_%D5%A1%D6%83%D5%AB%D5%B6https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%AB_%D5%A1%D6%83%D5%AB%D5%B6 Արազի ափին] * [https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D5%A2%D5%B8%D6%82-%D4%BC%D5%A1%D5%AC%D5%A1_%D5%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%ABhttps://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B1%D5%A2%D5%B8%D6%82-%D4%BC%D5%A1%D5%AC%D5%A1_%D5%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB Աբու Լալա Մահարի] <ref>[http://armenianhouse.org/isahakyan/bio-am.html Աւետիք Իսահակեան]</ref><ref>{{Cite web |url=http://littrans.asj-oa.am/170/1/96-106.pdf |title=Ուստա Կարօն, Ղազարեան Անի |accessdate=2021-07-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709190826/http://littrans.asj-oa.am/170/1/96-106.pdf |archivedate=2021-07-09 |dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.tarntercum.ru/2016/12/isahakyan-usta-karo.html Աւետիք Իսահակեան․ Ուստա Կարօ]</ref><ref>{{Cite web |url=https://gradaran.be/hy/books/book.php?id=442 |title=Հայդուկի երգեր |accessdate=2021-07-05 |archive-date=2021-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709183220/https://gradaran.be/hy/books/book.php?id=442 |dead-url=yes |archivedate=2021-07-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210709183220/https://gradaran.be/hy/books/book.php?id=442 |deadurl=yes }}</ref> == Աղբիւրներ == * Հայ Կեանք եւ Գրականութիւն, Յարութիւն Քիւրքճեան, երկրորդական բաժին Ա. տարի, էջ 149: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.isahakyan.ru/ Աւետիք Իսահակեանի ստեղծագործութիւնները:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200522074957/http://www.isahakyan.ru/ |date=2020-05-22 }} * [http://votanavorner.e-monsite.com/rubrique,avetiq-isahakyan,242646.html Աւետիք Իսահակեան:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101008120431/http://votanavorner.e-monsite.com/rubrique,avetiq-isahakyan,242646.html |date=2010-10-08 }} * [http://armenianhouse.org/isahakyan/isahakyan-am.html Ավետիք Իսահակյան:] * [http://www.isahakyanmuseum.am/ Աւետիք Իսահակեանի տուն-թանգարան:] * [http://litopedia.org/index.php?title=%D4%B1%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D6%84_%D4%BB%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D6%87_%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B4%D5%BF%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5_%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_(%D5%8E%D5%AC%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%AB%D6%80_%D4%BF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6) Վլատիմիր Կիրակոսեան. Աւետիք Իսահակեանը եւ արեւմտահայ իրականութիւնը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001733/http://litopedia.org/index.php?title=%D4%B1%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D6%84_%D4%BB%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A8_%D6%87_%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B4%D5%BF%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5_%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8_(%D5%8E%D5%AC%D5%A1%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%AB%D6%80_%D4%BF%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6) |date=2016-03-05 }} [[Ստորոգութիւն:Էջմիածինի Գէորգեան ճեմարանի սաներ]] [[Ստորոգութիւն:19-րդ դարու արեւելահայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:20-րդ դարու արեւելահայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:19-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:20-րդ դարու արեւելահայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:ԽՍՀՄ Պետական մրցանակակիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք թղթադրամներու վրայ]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք նամականիշերու վրայ]] [[Ստորոգութիւն:Խորհրդային բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 409vb7fpm58ovgyktbwghysv3iyjje2 0 3380 257393 256496 2026-11-06T15:05:43Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257393 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Repubblica Italiana</big></big> |հայերէն_անուանում =<big>Իտալիա</big> |common_name = |դրօշի_պատկեր =Flag of Italy.svg |դրօշի_նկարագրում = |զինանշանի_պատկեր =Emblem of Italy.svg |զինանշանի_նկարագրում = |քարտէսի_պատկեր = EU-Italy.svg |քարտէսի_նկարագիրը = <small>Իտալիոյ տեղը Եւրոպային մէջ։ </small> |քարտէսի_պատկեր_2 = |քարտէս_2-ի_նկարագիրը = <small></small> |ազգային_նշանաբան = <small></small> |ազգային_օրհներգ = <small>Il Canto degli Italiani {{Յղում it}}Իտալացիներու երգը</small>[[Պատկեր:National anthem of Italy - U.S. Navy Band (long version).ogg|center]] |թագավորական_օրհներգ = |օրհներգ = |պաշտօնական_լեզուներ = <small>[[Իտալերէն]]</small> |շրջանային_լեզուներ = <small></small> |էթնիկ_խումբեր = |մայրաքաղաք =[[Պատկեր:Insigne Romanum coronatum.svg|24px]] [[Հռոմ]] |latd=41 |latm=54 |latNS=N |longd=12 |longm=29 |longEW=E |ամենամեծ_քաղաք = Մայրաքաղաք |կառավարության_տեսակը =<small>Խորհրդարանական [[Հանրապետութիւն]]</small> |ղեկավար_կոչում_1 = Նախագահ |ղեկավարի_անուն_1 = Սերճօ Մաթարելլա |ղեկավար_կոչում_2 = Վարչապետ |ղեկավարի_անուն_2 = Մաթէո Ռենցի |ինքնիշխանութեան_տեսակը = Անկախ |ինքնիշխանութեան_նշում = Կազմաւորում |established_event1 = Միաւորում |established_date1 = 17 Մարտ 1861 |established_event2 = Հանրապետութիւն |established_date2 = 2 Յունիս 1946 |established_event3 = ԵՏՄ անդամակցում (ներկայիս Եւրամիութիւն) |established_date3 = 1 Յունուար 1958 |established_event4 = |established_date4 = |established_event5 = |established_date5 = |established_event6 = |established_date6 = |established_event7 = |established_date7 = |established_event8 = |established_date8 = |established_event9 = |established_date9 = |area_rank = 72^րդ |area = 301 318 |areami² = <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 2.4 |population_estimate = 60 674 003<ref>{{cite web |url=http://demo.istat.it/bilmens2015gen/index.html|title=National demographic estimate, November 2015|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]] |accessdate=5 May 2016}}</ref> |population_estimate_rank = 23^րդ |population_estimate_year = 2015 |population_census = 59 433 744<ref name="Istat">{{cite web |url=http://www.istat.it/it/files/2012/12/volume_popolazione-legale_XV_censimento_popolazione.pdf|title=Census 2011 – final results |publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]] |accessdate=19 December 2012}}</ref> |population_census_year = 2011 |population_density = 201.3 |population_densitymi² = 521.5 |population_density_rank = 63^րդ |GDP_PPP_year = 2015 |GDP_PPP = $ 2.174 թրիլիոն<ref name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=8&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=136&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Italy |publisher=International Monetary Fund |accessdate= October 2015}}</ref> |GDP_PPP_rank = 12^րդ |GDP_PPP_per_capita = $ 35 665<ref name=autogenerated1 /> |GDP_PPP_per_capita_rank = 32^րդ |GDP_nominal = $ 1.848 թրիլիոն<ref name=autogenerated1 /> |GDP_nominal_rank = 8^րդ |GDP_nominal_year = 2016 |GDP_nominal_per_capita =$ 30 231<ref name=autogenerated1 /> |GDP_nominal_per_capita_rank = 27^րդ |Gini =32.7<ref>{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tessi190&plugin=1|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=22 November 2015}}</ref><!-- number only --> |Gini_year = 2014 |Gini_category = |HDI_year =2014 |HDI = {{steady}} 0.873<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |HDI_rank = 27^րդ |HDI_category = |currency = Եւրո ([[Եւրոյի նշան|€]]) (Մինչեւ 2002՝ լիրայ) |currency_code = EUR |country_code = |time_zone = UTC+1 ([[Կեդրոնաեւոպական Ժամանակ|CET]]) |utc_offset = |time_zone_DST = UTC+2 ([[Կեդրոնաեւոպական Ամրան Ժամանակ|CEST]]) |utc_offset_DST = |cctld = [[.it]] |calling_code = 39 |footnote_a = <span style="font-size:100%;">French is co-official in the [[Aosta Valley]]; [[Slovene language|Slovene]] is co-official in the [[province of Trieste]] and the [[province of Gorizia]]; German and [[Ladin language|Ladin]] are co-official in [[South Tyrol]].</span> |footnote_b = <span style="font-size:100%;">Before 2002, the [[Italian lira|Italian Lira]]. The euro is accepted in [[Campione d'Italia]], but the official currency there is the [[Swiss Franc]].<ref>{{cite web |url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/ |title=Comune di Campione d'Italia |publisher=Comune.campione-d-italia.co.it |date=14 July 2010 |accessdate=30 October 2010}}</ref></span> |footnote_c = <span style="font-size:100%;">To call [[Campione d'Italia]], it is necessary to use the Swiss code [[+41]].</span> |footnote_d = <span style="font-size:100%;">The [[.eu]] domain is also used, as it is shared with other [[European Union]] member states.</span> }} '''Իտալիան''' ({{Lang-it|Italia}}), պաշտօնապէս Իտալական Հանրապետութիւն ({{Lang-it|Italia|Repubblica Italiana}}), երկիր է, որ կը գտնուի հարաւային [[Եւրոպա]]յի մէջ։ == Անուանում == Անուանումը առաջացած է մ.թ.ա. մօտ 500 թուականին Վիտալիա ձեւով եւ սկզբնապէս կը վերաբերէր միայն Կալբրիոյ՝ Ապենինեան թերակղզիին հարաւային վերջաւորութեան, ուր բնակութիւն հաստատած էր հիւսիսէն եկած վիտալներ ցեղը։ Յունական գաղութացման համեմատ, սկսաւ նշանակել Ապենինեան թերակղզիի հարաւային՝ յունական մասը, ի զանազանութիւն անոր մնացած մասի, որ կոչուած էր Տիրենիա։ Մ.թ.ա. 2-1 դարերուն, անուանումը աստիճանաբար տարածուած է ամբողջ թերակղզիին վրայ եւ որոշ ժամանակ կը հետապնդուէր Հռոմի տիրութիւններէն։ Հռոմէական տիրապետութեան հաստատումով դարձած է Ապենինեան թերակղզիին հոմանիշ աշխարհագրական հասկացութիւն<ref>{{cite book|author=Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Հարությունեան |title=Աշխարհագրական անուններու բառարան |publisher=«Լույս» |location=Երեւան |year=1987 |page=}}</ref>։ == Աշխարհագրութիւն == Իտալիոյ ափերը քիչ կտրտուած են, ափագիծի երկարութիւնը մօտ 7.5 հզ քմ է։ Բնաշխարհի մէջ կը գերակշռեն լեռներն ու բարձրութիւնները (տարածքի 4/5-ը)։ Երկրի հիւսիսը [[Ալպեր]]ն են (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 4807 մ., [[Մոնպլան]]), որմէ հարաւ կը տարածուի Փատանի հարթավայրը։ Ալպերու եւ Ապենիններու ստորոտներուն կը գտնուին [[Պատկեր:Vesuvius from plane.jpg|մինի|ձախից|180px|Վեզուվիւս հրաբուխի խառնարանը]] 200 – 500 մ բարձրութեան հարթավայրեր, Փօ գետին երկայնքով՝ կաւաճահճային ցածրադիր (50 – 100 մ.) հարթավայրեր, Փատանի հարթավայրէն հարաւ, Ապենինեան թերակղզիի երկայնքով, մօտ 1200 քմ երկարութեամբ, կը տարածուին միջին բարձրութեան Ապենինները (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 2914 մ, [[Քորնօ]])։ Կան գործող եւ յանգած հրաբուխներ ([[Ամիատա]]՝ 1734 մ, [[Վեզուվ]]՝ 1277 մ.), լաւային դաշտեր։ Հարաւ-արեւելքին, Ատրիաթիկ ծովու ափերու երկարութեամբ, կը ձգուին [[Տորկանօ]] եւ [[Լէօ Մուրշէ]] քարսթային սարաւանդները, Ապենինեան թերակղզիի հարաւը՝ Քալապրեան Ապենինները (բարձրութիւնը՝ մինչեւ 1956 մ.)։ Կղզիներն ունին լեռնային ռելիէֆ եւ կարգ մը հրաբուխներ՝ [[Էթնա]] (3340 մ.), [[Սթրոմպոլի]], [[Վուլքանո|Վուլքանօ]]։ Իտալիոյ բնորոշ են յաճախակի եւ ուժեղ երկրաշարժները։ Երկրաբանական կառուցուածքով Իտալիան կը պատկանի Ալպեան կէոսինքլինալային (ծալքաւորութեան) մարզին։ Օգտակար հանածոներէն կան քարածուխ, գորշ ածուխ, լիկնիթ, թերթաքարեր, նաւթ, կազ, կապար, ցինկ, երկաթ, պոքսիթներ, սնդիկ, ծծումբ, մարմար, կերակուրի աղ, հանքային եւ տաք ջուրեր (100 – 120&nbsp;°C)։ === Կլիմայ === Կլիման տարածքի մեծ մասին մէջ, մերձարեւադարձային է, [[Միջերկրական Ծովմիջերկրածովեան|Միջերկրական ծովմիջերկրածովեան]], Պադանի հարթավայրին մէջ անցողիկ՝ մերձարեւադարձայինէն բարեխառնի։ Ամառը չորային է։ [[Յուլիս]]ի կիսուն ջերմաստիճանը Ալպերու ստորոտին՝ 20 – 22&nbsp;°C է, Պադանի հարթավայրին մէջ՝ 22 – 24&nbsp;°C, Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներուն մէջ՝ 23 – 28&nbsp;°C է։ Սիրոկօ քամիներու հետեւանքով ջերմաստիճանը կը բարձրանայ 40&nbsp;°C-էն 45&nbsp;°C։ Ալպերուն մէջ՝ 3500 մ. բարձրութենէն վեր, [[Յուլիս]]ին՝ ջերմաստիճանը կ'իջնէ մինչեւ 0&nbsp;°C։ [[Յունուար]]ի կիսուն ջերմաստիճանը Ալպերու ստորոտին եւ Պադանի հարթավայրին մօտ 0&nbsp;°C է, Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներուն մէջ՝ 1 – 12&nbsp;°C։ Ալպերուն մէջ յաճախ կան— 15&nbsp;°C-էն —20&nbsp;°C սառնամանիքներ։ Տեղումներու տարեկան քանակն Արեւելեան Ալպերուն եւ Ապենիններու հիւսիսային մասին մէջ, ինչպէս նաեւ լեռներու արեւմտեան լանջերուն աւելի քան 3000 մմ. է, արեւելեան լանջերուն եւ ներքին շրջաններուն մէջ՝ 600 – 800 մմ., կղզիներուն մէջ՝ 500 մմ։ === Ներքին Ջուրերը === Գետային ցանցը խիտ է։ Հիւսիսէն կը հոսի [[Փօ]]ն (652 քմ.), Պադանի հարթավայրի արեւելքէն՝ [[Ատիշէ]], [[Պրենթայ]], [[Փիեաւէ]], [[Թալեամենթօ]], [[Ռենօ]] գետերը։ Ունին ձնանձրեւային եւ սառցադաշտային սնում, կ'օգտագործուին որպէս ոռոգման աղբիւր։ Ապենինեան թերակղզիին եւ կղզիներու գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են, սնունդ կ'առնեն անձրեւներով եւ ամռան յաճախ կը չորնան։ Առաւել մեծ գետերէն են [[Առնօ]]ն եւ [[Տիբր]]ը։ Իտալիոյ լիճերու մեծ մասը կը գտնուին Լոմբարդական Ալպերուն մէջ (Տարտա, Քոմօ, Լակօ-Մաճորէ եւն)։ === Բուսականութիւնն ու Կենդանական Աշխարհը === Ալպերուն մէջ՝ մինչեւ 800 մ. բարձրութեան վրայ կ'աճին լեռնային լայնատերեւ անտառներ ([[կաղնի]], շագանակենի, հացենի), 800 – 1800 մ. բարձրութիւններուն՝ հաճարենին եւ փշատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ լեռնամարգագետնային հողերուն, թփուտները եւ ենթալպեան ու ալպեան մարգագետինները։ Պադանի հարթավայրին մէջ տարածուած է բուսականութիւնը, Ապենիններուն եւ [[Սիսիլիա]] ու [[Սարտինիա]] կղզիներուն մէջ (մինչեւ 500 – 600 մ. բարձրութիւնները), շագանակագոյն եւ հրաբխային հողերուն մէջ՝ մշտադալար սոճին, թփուտները, 1000 – 1500 մ.-էն բարձր՝ լեռնային լայնատերեւ անտառները։ Կենդանիներէն կը հանդիպին քարայծ, վայրի կատու, կզաքիս, [[արջ|գորշ արջ]], նապաստակ, սկիւռ, մօտ 400 տեսակի թռչուններ եւ բազմաթիւ ջրային անասուններ։ == Բնակչութիւն == Բնակչութեան թիւով՝ Իտալիան Եւրոպայի չորրորդ երկիրն է։ Երկրի բնակչութեան 94% իտալացիներն են, որոնք դաւանանքով քրիստոնեայ կաթոլիկներն են։ Բնակչութեան կէսէն աւելին կ'ապրի քաղաքներուն մէջ։ Քաղաքներու մեծ մասը հաստատուած են հիւսիսային Իտալիոյ մէջ։ {{Wikidata/Population}} == Մեծ Քաղաքներ == Մեծ քաղաքներէն են Հռոմը, Թուրինը, Միլանը, Ճենովան, Վենետիկը, Նեապոլը եւ Պալերմոն։ {| class="wikitable sortable" ! ! Քաղաք ! Շրջան ! Բնակչությունը |- | align=center | 1 | [[Հռոմ]] | [[Լացիո]] | align="right" | {{Nts|2868104}} |- | align=center | 2 | [[Միլան]] | [[Լոմբարդիա]] | align="right" | {{Nts|1339622}} |- | align=center | 3 | [[Նեապոլ]] | [[Կամպանիա (Իտալիա)|Կամպանիա]] | align="right" | {{Nts|989292}} |- | align=center | 4 | [[Թուրին]] | [[Պիեմոնտ]] | align="right" | {{Nts|901250}} |- | align=center | 5 | [[Պալերմո]] | [[Սիցիլիա]] | align="right" | {{Nts|677584}} |- | align=center | 6 | [[Գենուա]] | [[Լիգուրիա]] | align="right" | {{Nts|595025}} |- | align=center | 7 | [[Բոլոնիա]] | [[Էմիլիա-Ռոմանիա]] | align="right" | {{Nts|385175}} |- | align=center | 8 | [[Ֆլորենցիա]] | [[Տոսկանա]] | align="right" | {{Nts|378556}} |- | align=center | 9 | [[Բարի (Իտալիա)|Բարի]] | [[Ապուլիա]] | align="right" | {{Nts|322179}} |- | align=center | 10 | [[Կատանիա]] | [[Սիցիլիա]] | align="right" | {{Nts|315535}} |- | align=center | 11 | [[Վենետիկ]] | [[Վենետո]] | align="right" | {{Nts|264593}} |- | align=center | 12 | [[Վերոնա]] | [[Վենետո]] | align="right" | {{Nts|260347}} |- | align=center | 13 | [[Մեսինա]] | [[Սիսիլիա]] | align="right" | {{Nts|241084}} |- | align=center | 14 | [[Պադուա]] | [[Վենետօ]] | align="right" | {{Nts|210890}} |- | align=center | 15 | [[Տրիեստ]] | [[Ֆրիուլի-Վենետիկ-Ջուլիա]] | align="right" | {{Nts|204489}} |- | align=center | 16 | [[Տարանտո]] | [[Ապուլիա]] | align="right" | {{Nts|202700}} |- | align=center | 17 | [[Բրեշիա]] | [[Լոմբարդիա]] | align="right" | {{Nts|195624}} |- | align=center | 18 | [[Պրատո]] | [[Տոսկանա]] | align="right" | {{Nts|190618}} |- | align=center | 19 | [[Պարմա]] | [[Էմիլիա-Ռոմանիա]] | align="right" | {{Nts|188836}} |- | align=center | 20 | [[Մոդենա]] | [[Էմիլիա-Ռոմանիա]] | align="right" | {{Nts|185217}} |} == Պետական Կառուցուածքը == {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | վերնագիր = | պատկեր1 = Mario Draghi 2021 cropped.jpg | լայնություն1 = 142 | նկարագրություն1 = Մաթէո Ռենցի Վարչապետ 2021-էն | պատկեր2 = Sergio Mattarella Presidente della Repubblica Italiana.jpg | լայնություն2 = 147 | նկարագրություն2 = Սերճօ Մաթարելլայ Հանրապետութեան նախագահ 2015-էն }} Իտալիան խորհրդարանական հանրապետութիւն է։ Երկրի ղեկավարը կը համարուի՝ խորհրդարանը։ Օրենսդիր իշխանութիւնը Իտալիոյ կը պատկանի խորհրդրանին, որ նոյնպէս երկպալատ է։ Նրա պալատներն են՝ Պատգամաւորներու Պալատը եւ Սենատը։ Իտալիոյ խորհրդարանի պալատները կը համարուին հաւասար։ Պատգամաւորները կ'ընտրուին 5 տարի ժամկէտով։ Իտալիոյ մէջ, գործադիր իշխանութիւնը կ'իրականացուի 13 նախարարութիւններու միջոցով, որոնց գործունէութիւնը կը համակարգէ Նախարարներու Խորհրդի Նախագահը։ Բարձրագոյն դատական մարմինը Իտալիոյ մէջ՝ Բարձրագոյն կասացիոն դատարանն է։ Պետութեան բոլոր շրջաններուն մէջ կը գործեն 26 վերաքննիչ դատարան։ === Քաղաքական Կուսակցութիւններ === * {{Լուսանկարի հատված|պատկեր=Partito Democratico Italy.svg|դիրք=left|ստորագրութիւն=|լայնք=72|ընդհանուր=240|վերև=30|աջ=38|ներքև=76|ձախ=7|շրջանակ=ոչ|մեծացնել = }} Տեմօքրաթական կուսակցութիւն ({{Lang-it|Partito Democratico, PD}})Ձախ կեդրոնամէտ կուսակցութիւն է *[[Պատկեր:M5S logo 2050.svg|72px]] Հինգ Աստղերու Շարժում ({{Lang-it|Movimento 5 Stelle, M5S}}) *[[Պատկեր:Logo Forza Italia.svg|72px]] Յառաջ, Իտալիա ({{Lang-it|Forza Italia}})` Սիլուիօ Պերլուսքոնիի աջ կեդրոնամետ կուսակցութիւն *Հիւսիսի Լիկայ ({{Lang-it|Lega Nord per l'Indipendenza della Padania}}) *[[Պատկեր:Nuovo Centrodestra Logo.png|72px]] Նոր Աջ Կեդրոն ({{Lang-it|Nuovo Centrodestra}}) == Մշակոյթը == === Ճարտարապետութիւն === {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | վերնագիր = Իտալիոյ տարածքին կը գտնուէն անհամար յայտնի շինութիւններ | պատկեր1 = Santa Maria del Fiore.jpg | լայնություն1 = 200 | նկարագրություն1 = Ֆլորենցիա | պատկեր2 = Pisa - Campo Santo - Campanile 4 - 2005-08-08 17-30 4832.JPG | լայնություն2 = 112 | նկարագրություն2 = Փիզա }} Հնագոյն գեղարուեստական հուշարձանները կը պատկանին պալէոլիթի եւ էնեոլիթի դարաշրջաններուն։ Պրոնզի դարաշրջանին (մ.թ.ա. II հազարամեակի 2-րդ կէս) բնորոշ է կրեաեմիկենեան մշակոյթի ազդեցութիւնը։ Սարդինիա կղզիին մէջ, ստեղծուած է մեգալիթեան կառոյցի իւրօրինակ տիպ՝ կեղծ գմբեթածածկ բոլորակ քարէ աշտարակ։ Հիւսիսին մէջ, զարգաած է տեռամար մշակոյթը։ Մ.թ.ա. IX—V դդ., ստեղծուած է Վիլլանովա մշակույթը, Ք.Ա. VIII—II դդ.՝ էարոակների մշակույթը։ Մ.թ.ա. VIII —VI դդ. Իտալիոյ ծովեզերեայ տարածքին մէջ, ստեղծուած յունական առեւտրական բնակավայրերու տեղերուն մէջ, պահպանուած են տաճարներու մնացորդներ, քանդակներ, գեղագիտական իրեր։ Հին յունական, էտրուսկեան եւ այլ տեղական գեղագիտական աւանդութիւններու հիման վրայ, մ.թ.ա. V դարէն մինչեւ V դ., զարգացած է հին Հռոմի արուեստը։ Հռոմի անկումէն եւ քրիստոնէութեան ընդունումէն յետոյ, սկսած է կազմաւորուիլ Իտալիոյ միջնադարեան արուեստը՝ հենելով հին արուեստի աւանդութիւններուն, դարերու ընթացքին կրելով Բիւզանդիոյ մշակոյթի եւ բազմաթիւ բարբարոս ժողովուրդներու գեղագիտական ճաշակի ազդեցությունը։ IV – VI դդ. [[Հռոմ]]ին մէջ եւ այլ քաղաքներուն մէջ, կառուցուած են շքեղ բազիլիկներ ([[Սան Ճովաննի Լատերանօ]], [[Սան Փաուլօ Ֆուորի լէ Մուռա]], Հռոմ), պաշտամունքային կեդրոնակազմ շէնքեր ([[Սան Վիտալե եկեղեցի]]ն, [[Ռավեննա]])։ Տաճարները ներսէն զարդարուած են բազմագոյն խճանկարներով, որոնք սկզբը պահպանելով հին արուեստի կենսուրախութիւնն ու պատկերման ծաւալայնութիւնը (Սանտա-Կոստանցա եկեղեցւոյ խճանկարները, IV դ., Հռոմ), հետզհետէ դարձած են աւելի պայմանական։ Լուսաստվերային ձեւաստեղծումը փոխարինուած է հարթ-մակերեսայինով, գունային նուրբ եւ հնչեղ համադրումները ձեռք բերած են հանդիսաւոր վերացականութիւն։ VIII – X դդ., առաջատարը Լոմբարդիոյ ճարտարապետութիւնն էր։ Այստեղ ստեղծուած է առանձին կանգնած աշտարականման զանգակատան տիպը։ XI —XIII դդ., Իտալիայիոյ տարածքին կազմավորուած է համաեւրոպական ռոմանական ոճը, որ երկրի ֆեոդալական մասնատւածութեան պայմաններուն, տարբեր կեդրոններուն(Միլան, Վերոնա, Պարմա, Պադուա) ձեռք բերած է շարք մը տեղական առանձնահատկութիւններ։ Իտալական ռոմանական ճարտարապետութեան ընդհանուր բնորոշ հատկանիշներն են հստակ եւ համաչափ համամասնութիւնները, հանդիսաւոր հարդարանքը։ Ներդաշնակ համամասնութիւններով, դեկորի նրբագեղուեամբ օժտուած է Պիզայի կաթողիկէի համալիրը։ Սիսիլիայի կառոյցներուն իւրայատուկ միահիւսուած են բըիւգանդական, արաբական, նորմանդական ճարտարապետական ձեւերը։ Բիւզանդական խաչաձեւ գմբեթաւոր եկեղեցւոյ յուրատիպ տարբերակներէն է Վենետիկի հնգագմբեթ Սան Մարկո մոնումենտալ կաթողիկէն (IX դ., վերակառուցվել է XI—XV դդ.)։ Ռոմանական ժամանակաշրջանին, կազմաւորուած ե Իտալիոյ քաղաքներու մեծ մասը, ըստ տեղանքի՝ պաշտպանական կառոյցներով, քարէ տուն-աշտարակներով, ռատուշաներով, կամպանիլաներով, նեղ լուսամուտներով, կղմինտրեայ երկլանջ տանիքներով, 3—4-յարկանի խոժոռակերպար տուներով։ Կառուցվածքներուն կը կիռակուին քար, աղիւս, ջլաղեղային խաչային թաղեր, գմբեթ։ Կանոնաւոր կամ անկանոն հատակագծով, խիտ կուտակուած կառուցապատումը կը կատարուէր կեդրոնական հրապարակի շուրջը։ Իտալիան առաջինն է աշխարհին մէջ, իւրաքանչյուր չնչին բաժին ինկնող տեսարժան վայրերու թիւով, գեղեցիկ բնութիւնը, 300 թանգարաններն, հուշարձանները (աշխարհի բոլոր հուշարձաններու 80%-ը), արուեստի գործերը (ողջ մոլորակի արուեստի գործերու 50%-ը)։ Իտալիոյ հինավուրց քանդակներն ու ամրոցները մշտապէս կը գրաւեն աշխարհի տարբեր անկիւններու մէջ, բնակուող զբօսասերներուն, որոնք միշտ սիրով կը վերադառնան այստեղ։ Իտալական արուեստը յայտնի է բոլորիս նախ եւ առաջ իբրեւ գեղեցկութեան խորհրդանիշ, ինչի լաւագույն վկայութիւնն են «Միլոսյան Վեներա»-ն, Լեոնարտօ տա Վինչիի «Ջոկոնդա»-ն, Բուոնարոտի Միքելանջելոյի «Դավիթ»-ը, Ռաֆայէլ Սանտիի որմնանկարները, Կոլիզեումը, Միլանի Մայր Տաճարը, Պիզայի աշտարակը կամ Կրեմոնայի մէջ, ծնած Անտոնիո Ստրադիվարիի ջութակի կախարդական հնչիւնները։ Հրաշքներու երկիր Իտալիան անչափ մեծ վաստակ ունի մարդկութեան առաջ՝ իբրեւ գեղեցիկի «քարոզիչ»։ Այս մասին վկայ են համամարդկային նշանակութեան մշակութային գլուխգործոցները, բարձր նորաձեւութիւնը, պաշտամունքային դարձած իտալական կինոն, մեքենաները, խոհանոցը, ինչպէս նաեւ լեզուն, որ ամենագեղեցիկներէն է իր բարեհնչութեամբ։ Պատահական չէ, որ գեղագիտութեան փիլիսոփայական ուսմունքը ստեղծուած է իտալացի Բենեդետտո Կրոչեի կողմէն, որ 1903 թ–ին, յայտնաբերեց ինտուիցիոյ եւ արտահայտման միջեւ առկա կապը։ Իտալացիները կը համարուին ամենահանճարեղ ազգերէն մէկը. «Իտալացիները բոլոր անոնք են, ովքեր կիրթ են», կ'ըսէր Էրազմ Ռոտերդամցին։ == Նորաձեւութիւնը == [[Պատկեր:Carnevale Venezia 2007.jpg|մինի|180px|Դիմակահանդէս Վենեցիոյ մէջ]] Ժամանակակէն՝ Իտալիան ունի երկարաճիտ կոշիկի ձեւ, ինչ խիստ խորհրդանշական է՝ հաշուի առնելով՝ այս երկրի հագուստի եւ կոշկեղենի արտադրութեան ծաւալները։ «Made in Italy» արտայայտութիւնը փոխաբերական իմաստով թարգմանվուած է՝ էլեգանտ հագուստ եւ նրբաճաշակ ուրուագիծ։ Այդպիսով, գեղեցկութիւնը՝ հավանաբար ունի երկարաճիտ կոշիկներով նրբագեղ քայլվածք, որ այստեղ՝ Իտալիոյ մէջ, իր ընթացքը կ'ապրի Հռոմ–Ֆլորենցիա-Միլան նորաձեւութեան եռանկիւնի շրջանակներուն մէջ։ Այս հանգամանքն այնքան ալ տարօրինակ չի թուիր, եթէ ընդունենք, որ բնորդագործական տաղանդը իտալացիներու արեան մեջ է, իսկ նորաձեւութեան արուեստը այս երկրին մէջ ունի 7 հարիւրամեակի պատմութիւն։ Իտալական fashion արդիւնաբերութեան սկիզբ կը համարուի 1962 թ–ը, երբ Հռոմի մէջ, ստեղծուեցաւ Բարձր նորաձեւութեան Ազգային պալատը՝ Փարիզի Haute Couture խմբակցութեան նմանութեամբ։ 20-րդ դարի 50-ական թվականներուն Ֆլորենցիոյ մէջ, սկիզբ առած էր alta moda pronta երեւոյթը (pret-a-porte-ի նմանութեամբ)։ Իսկ արդէն 70-ականներէն համաշխարհային նորաձեւութեան կեդրոն դարձաւ Միլանը։ Հաստատուած է, որ «Մետաքսի ճանապարհը» սկիզբ առած է Կոմոյէն. այստեղ սֆեղծուած են կնոջ ամենայայտնի թիկնոցները։ === Խոհանոցը === {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | վերնագիր = [[Միջերկրական ծով|Միջերկրածովեան]] ճաշացանկը մտցուած է ԻՒՆԷՍՔՕ-ի մարդկութեան ժառանգութեան ցանկի մէջ | պատկեր1 = DIETA MEDITERRANEA ITALIA.JPG | լայնություն1 = 183 | նկարագրություն1 = | պատկեր2 = Lasagne - stonesoup.jpg | լայնություն2 = 124 | նկարագրություն2 = Լազանեայ }} Եթէ մարդը այն է, ինչ կ'ուտէ, ապա իտալացիներն, անկասկած, աշխարհի ամենալաւ ժողովուրդն են։ Ֆրանսական խոհանոցը, որ երկրորդ տեղը կը գրաւէ իտալականէն յետոյ, լաւն է պարզապէս այն պատճառով, որ Եկատերինա Մեդիչին, ամուսնանալով Հենրիխ II Նաւարացու հետ, խոհեմութիւն ունեցաւ իր հետ վերցնելու իտալացի խոհարարներու։ Ի դէպ, յայտնի շամբայնը յայտնագործուած է իտալացի վենետիկեան միաբան [[Ֆրանչեսկօ Սկակի]]ի կողմէն, որ ալ 1335 թ–ին, գրի առաւ կազով գինու բաղադրատոմսը։ Իտալական խոհանոցը հիրաւի հանճարեղ է. պատահական չէ, որ տասնհինգերորդ դարուն, դեռեւս անյայտ Լեոնարտօ Դա Վինչին՝ Ֆլորենցիոյ մէջ, Վերոկիոյ քանդակագործութեան դպրոցն աւարտելէն յետոյ աշխատեց «Tre lumache» (Երեք խխունջ) ռեստորանին մէջ նախ՝ որպէս մատուցող, ապա՝ խոհարար։ Իտալական «փասդան», պանիրները, ապուրը, պաղպաղակը, սուրճը եւ նույնիսկ փիծծան, որ առաջինը մտաբերուած է իտալական խոհանոցը։ === Իտալիան Զբօսաշրջիկներու Ուխտատեղի === «Ես կը պաշտեմ Իտալիան, այստեղ ամենուր լաւ է», - ժամանակին ըսած է [[Ք. Բեյլին]], եւ ատոր բացարձակ ճշմարտություն է։ [[Պատկեր:Carabiniere a Bologna (April 2006).jpg|մինի|աջից|120px|Քարապինիերը Պոլոնիոյ մէջ]] [[Պատկեր:Riomaggiore-Cinque Terre-Italie.JPG|մինի|աջից|240px|Իտալիոյ բնորոշ բնակավայր]] Բաւական մտածած է այնպիսի վայրերու մասին, ինչպիսի են Թուրինը (Իտալիօյ առաջին մայրաքաղաքը, ուր [[2006]]-ին, կայացան ձմեռային օլիմբիական խաղերը), Նեապոլը, Ֆերարան, Պադովան, Պարման, Բերգամօն, Ճենովան։ Ինչպէս ժամանակին ըսած է Բրոդսկին՝ այստեղ «Մարմինը միայն տրանսպորտային միջոց է աչքերու համար», որոնք փոքր-ինչ լայն բացելով՝ կը տեսնենք, որ Վենետիկն իրողութեամ մէջ, ոչ միայն գոնդոլաներով զբօսանք է ջրանցքներով, աղաւնիներով լեցուն հրապարակ, կամուրջներ, փողոցային սրճարաններ, դիմակներ կամ ջահեր։ Այստեղ՝ Մխիթարեան միաբանութեան մէջ էր, որ [[1512]] թուականին աբբահայր՝ Հակոբ Մեղապարտի շնորհիւ լույս տեսաւ հայերէն առաջին տպագիր գիրքը, եւ այստեղ է, որ երեք դար շարունակ պահուած են արուեստի եզակի նմուշներ՝ եգիպտական սարկոֆագներէպ մինչեւ Այվազովսկւոյ կտավները։ Սուրբ Ղազար կղզիին մասին Պալացեսկին կը գրէ. «Արևելքէն եկած կղզի մը, որ հանգրուած է այստեղ՝ զմայլուած Վենետիկի գեղեցկութեամբ»։ === Տօները === {{հիմնական|Իտալիայի տոներ}} * [[1 Յունուար]]՝ Նոր տարի (''Il Capodanno''), * [[6 Յունուար]]՝ Էպիֆանիա (''l’Epifania'') կամ Բեֆանա (''La Befana''), Աստուածայայտնութիւն, Աստուծոյ կնունք * [[8 Մարտ]]՝ Կանանց միջազգային օր (''La Festa della Donna''), պարտադիր տօն չէ եւ աշխատանքային օր է * [[21 Ապրիլ]]՝ Հռոմի հիմնադրման օր (''Natale di Roma''), * [[25 Ապրիլ]]՝ Ֆաշիզմից ու գերմանական շրջափակումէն ազատագրուելու օր (''La Liberazione''), * [[1 Մայիս]]՝ Աշխատանքի տօն (''La Festa del Lavoro''), * [[2 Յունիս]]՝ Իտալիոյ Հանրապետութեան հռչակման օր (''La Festa della Repubblica''), * [[15 Օգոստոս]]՝ Ֆերագոստո (''Il Ferragosto'') Աստուածամօր Փոխակերպութիւն կամ Համբարձում (''L’Assunzione''), * [[1 Նոյեմբեր]]՝ Բոլոր սուրբերու օր (''Il giorno di tutti i Santi'' կամ ''Ognissanti''), * [[2 Նոյեմբեր]]՝ Մեռելոց օր (''Il giorno della Commemorazione dei Defunti''), * [[8 Դեկտեմբեր]]՝ Աստուածամօր անարատ հղութիւն (''L’Immacolata Concezione''), * [[25 Դեկտեմբեր]]՝ Սուրբ Ծնունդ (''Il Natale''), * [[26 Դեկտեմբեր]]՝ Սուրբ Ստեֆանի օր (''Santo Stefano''). == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.ambasciataarmena.it/ Իտալիոյ մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանատուն] *[https://web.archive.org/web/20230316122213/https://ambjerevan.esteri.it/ Երեւանի մէջ Իտալիոյ դեսպանատուն] * [https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142 Italy] from [[BBC News]] * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ Italy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy/ |date=2021-07-01 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]]. * [https://web.archive.org/web/20081216082829/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/italy.htm Italy] from ''UCB Libraries GovPubs'' * {{Curlie|Regional/Europe/Italy}} * [https://www.oecd.org/italy/ Italy] from the [[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] * [https://europa.eu/European-union/about-eu/countries/member-countries/italy_en Italy] at the European Union * {{Wikiatlas|Italy}} * [https://www.ifs.du.edu/IFs/frm_CountryProfile/IT Key Development Forecasts for Italy] from [[International Futures]] * [https://www.governo.it/ Government website] * [https://www.italia.it/en/ Italian tourism official website] {{Wikibooks|Wikijunior:Countries A-Z|Italy}}{{Sister project links|voy=Italy|d=Q38}} [[Ստորոգութիւն:Աշխարհագրութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Իտալիա]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպական Միութեան անդամ երկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] o3qwln7g3n33y7hqi7tn448p4f6khod 0 3416 257383 230434 2026-11-06T14:43:28Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257383 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Էզէքիել Եան Լաւէզի''' ({{lang-es|Ezequiel Iván Lavezzi}}, ծնած է [[3 Մայիս]], [[1985 թուական|1985]], [[Սանթա Ֆե]]), [[արժանթին]]ցի ֆութպոլիստ, յարձակող: Հանդէս կու գայ [[ֆրանսա]]կան «[[ՊՍԺ]]» եւ [[Արգենտինայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Արժանթինի ազգային հաւաքական]]ին հետ։ Լաւէզիին [[Իտալիա|Իտալիոյ]] մէջ անուանեցին «Նոր Մարատոնա»<ref>[http://www.channel4.com/sport/football_italia/sa0708/spot2.html Spotlight: King Ezequiel] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2007/sep/04/udinese.europeanfootball Livewire Lavezzi sparks Napoli into life, before the inevitable] {{ref-en}}</ref>: == Ակումբային ասպարէզ == === «Էստուդիանտես» === [[2003 թուական]]ին Լաւէզին պայմանագիր կնքած է «''Էստուդիանտեսի''» հետ։ Առաջին խումբի կազմէն մեկ մրցաշրջանի ընթացքին մասնակցած է 39 խաղի՝ դառնալով 17 կոլի հեղինակ։ === «Ջենոա» եւ «Սան Լորենսո» === [[2004թուական]]ին մեկ միլիոն եւրոյի դիմաց ֆուտբոլիստը տեղափոխուած է իտալական «[[Ջենոա]]»: Իր առաջին մրցաշրջանին ան վարձավճարով տեղափոխուած է «[[Սան Լորենսո (Սանտա Ֆե)|Սան Լորենսո]]»: Մրցաշրջանի արդիւնքին «[[Ջենոա]]ն» տեղափոխուած է ''Սերիա C1'', այդ պատճառով Լաւէզին 1.2 միլիոն եվրոյի դիմաց տեղափոխուած է «Սան Լորենսո»: === «Նափոլի» === [[2007]] թուականի [[յուլիս 5]]-ին արժանդինացին տեղափոխուած է իտալական «[[Նափոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]]»: Ան խումբին հետ կնքած է 5 տարուայ պայմանագիր։ Խումբը անոր համար վճարած է 6 միլիոն եվրո, իսկ ֆուտբոլիստը նոր խումբին կազմ մէջ ստացած է թիւ 7 համարով մարզաշապիկը։ Խումբին կազմին մէջ Լաւէզին սկսած է իր մրցումները լաւ ցուցանիշով՝ [[Ֆուտբոլի Իտալիայի գավաթ|Իտալիայի գավաթ]]ի շրջանակներուն կայացած «''Պիզայի''» դեմ խաղին դառնալով հեթ-տրիկի հեղինակ։ [[Սերիա A (Իտալիա)|Իտալիայի առաջնութեան]] մէջ իր առաջին կոլը Լաւէզին հեղինակած է [[2007]] [[սեպտեմբեր 2]]-ին՝ «[[Ուդինեզե]]ի» դեմ խաղին։ [[2010]] թուականի [[յունուար 12]]-ին Լաւէզին երկարաձգած է իր գործող պայմանագիրը խումբին հետ մինչեւ [[2015]] թուական։ խումբին կազմին հետ [[2012]] թուականին Լաւէզին դարձած է Իտալիայի գաւաթակիր։ === «ՊՍԺ» === [[2012]] թուականին [[յուլիս 2]]-ին [[Լիգա 1]]-ը ներկայացնող «[[ՊՍԺ]]»-ն 30 միլիոն եվրոյի դիմաց գնած է արժանդինցի հարձակողին<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/1717/editorial/2012/07/03/3217187/lavezzi-signs-dani-alves-moutinho-could-follow-how-psg-are |title=Lavezzi signs, Dani Alves & Moutinho could follow - how PSG are shaping up for a Champions League assault |publisher=Goal.com |date=հուլիսի 3, 2012 }}</ref>: Լիգա 1 մէջ իր նորամուտը Լաւէզին նշած է [[2012]] թուականի [[օգոստոս 11]]-ին՝ «Լորիենի» դեմ խաղին, որ վէրջացած է 2:2<ref>{{cite web |url=http://sports.yahoo.com/news/ibrahimovic-rescues-psg-2-2-220438493--sow.html |title=Ibrahimovic rescues PSG in 2-2 draw with Lorient |publisher=Yahoo Sports |date=օգոստոսի 11, 2012 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: Խումբին կազմին մէջ իր առաջին կոլերը խփած է [[նոյեմբեր 21]]-ին՝ [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների լիգա|Չեմպիոնների լիգա]]յի շրջանակներուն կայացած «[[Դինամո|Դինամո Կիև]]ի» դեմ խաղին<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/en/report/355706/report.html?soccernet=true&cc= |title=Lavezzi double seals place |publisher=ESPNFC |date=նոյեմբերի 21, 2012 }}</ref>: Չէմբյոնզ լիկայի իր երրորդ կոլը Լաւէզին խփած է [[դեկտեմբեր 4]]-ին՝ «[[Պորտու (ֆուտբոլային ակումբ)|Պորտու]]ի» դէմ խաղին, գրաւելով Հելթոնի պաշտպանած դարպասը<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2013/matches/round=2000347/match=2009577/postmatch/report/index.html#lavezzi+puts+psg |title=Lavezzi sinks Porto to put PSG top |publisher=UEFA |date=դեկտեմբերի 4, 2012}}</ref>: Ֆրանսայի առաջնութեան մէջ իր առաջին կոլը Լաւէզին խփած է [[2012]] թուականի [[դեկտեմբեր 8]]-ին՝ «[[Պարկ դե Պրանս]]»ի մէջ կայացած «''Էվիանի''» դէմ խաղին<ref>[http://soccernet.espn.go.com/report?id=342803&cc=5901 ՊՍԺ 4:0 Էվիան]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: == Միջազգային ասպարէզ == Ազգային հաւաքականի կազմէն իր մասնակցիլը Լաւէզին նշած է [[2007]] թուականի [[ապրիլ 18]]-ին՝ Չիլիի հաւաքականի դէմ խաղին: [[2008]] թուականին ընդգրկուած է Արժենդինի Օլիմպիական հաւաքականի կազմին մէջ, եւ մասնակցած է Պեկինի Օլիմպիական խաղերուն<ref>{{cite web |url=http://soccerlens.com/argentina-08-olympic-football-squad/8188/ |title=Argentina 2008 Olympic Football Squad |publisher=Soccer Lens |date=հուլիսի 10, 2008 |accessdate=2016-06-24 |archive-date=2016-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729180322/http://soccerlens.com/argentina-08-olympic-football-squad/8188/ |dead-url=yes |archivedate=2016-07-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729180322/http://soccerlens.com/argentina-08-olympic-football-squad/8188/ |deadurl=yes }}</ref>: Լաւէզին [[2014]] թուականին մասնակցած է [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2014|Աշխարհի առաջնութեան]]<ref>{{cite web|title=Ezequiel LAVEZZI - International Competitions and Statistics|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229392/|website=http://www.fifa.com|publisher=FIFA|accessdate=մարտի 3, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150507083747/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=229392/|archivedate=2015-05-07|dead-url=yes}}</ref>: == Վիճակագրութիւն == === Ակումբային վիճակագրութիւն === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Ակումբ !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Լիգա !colspan="2"|Գավաթ !colspan="2"|Եվրոգավաթ !colspan="2"|Արդյունք |- !Խաղ!!Գոլ!!Խաղ!!Գոլ!!Խաղ!!Գոլ!!Խաղ!!Գոլ |- |rowspan="2" valign="center"|{{դրօշ|Արգենտինա}} Էստուդիանտես |2003/04 ||39||17||-||-||-||-||39||17 |- !Արդյունք !39!!17!!-!!-!!-!!-!!39!!17 |- |rowspan="4" valign="center"|{{դրօշ|Արգենտինա}} Սան Լորենսո |2004/05 |29||9||-||-||8||0|||37||9 |- |2005/06 |22||9||-||-||-||-||22||9 |- |2006/07 |33||7||-||-||5||1||38||8 |- !Արդյունք !84!!25!!-!!-!!13!!1!!97!!26 |- |rowspan="6" align=center valign=center|{{դրօշ|Իտալիա}} [[Նապոլի (ֆուտբոլային ակումբ)|Նապոլի]] |!colspan="2"|2007/08 |35||8||5||3||-||-||40||11 |- |!colspan="2"|2008/09 |30||7||1||0||3||1||34||8 |- |!colspan="2"|2009/10 ||30||8||1||1||-||-||31||9 |- |!colspan="2"|2010/11 |31||6||1||1||9||2||41||9 |- |!colspan="2"|2011/12 |30||9||4||0||8||2||42||11 |- !Արդյունք !156!!38!!12!!5!!20!!5!!188!!48 |- |rowspan="5" align=center valign=center|{{դրօշ|Ֆրանսիա}} [[ՊՍԺ]] |!colspan="2"|2012/13 |28||3||5||3||9||5||42||11 |- |!colspan="2"|2013/14 |32||9||6||1||10||2||48||12 |- |!colspan="2"|2014/15 |31||8||7||1||8||0||45||9 |- |!colspan="2"|2015/16 |16||2||4||1||4||0||24||3 |- !Արդյունք !107!!22!!22!!6!!31!!7!!163!!35 |- !colspan="2"|Կարիերայի արդյունք !386!!102!!34!!11!!64!!13!!484!!126 |} === Միջազգային վիճակագրություն === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! Ազգային հավաքական !! Տարի !! Խաղ !! Գոլ |- |rowspan="9" valign="center"|{{դրօշ|Արգենտինա}} [[Արգենտինայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Արգենտինա]] | 2007 || 2 || 0 |- | 2008 || 1 || 0 |- | 2009 || 3 || 0 |- | 2010 || 3 || 0 |- | 2011 || 7 || 2 |- | 2012 || 4 || 0 |- | 2013 || 8 || 2 |- | 2014 || 9 || 0 |- | 2015 || 11 || 3 |- ! colspan="2" | Արդյունք !! 48 !! 7 |} == Ձեռքբերումներ == === «Սան լորենսո» === * Արգենտինայի ախոյան - 2007 === «Նապոլի» === * Իտալիայի գաւաթակիր - 2012 === «ՊՍԺ» === * [[Ֆրանսայի ֆուտբոլի առաջնութիւն|Ֆրանսայի ախոյան]] - 2013, 2014, 2015 * Ֆրանսայի սուպերգաւաթակիր - 2013, 2014, 2015 * Ֆրանսայի գաւաթակիր - 2015 * Ֆրանսայի լիգայի գավաթակիր - 2014, 2015 === Միջազգային === * Օլիմպիական խաղերու ախոյան - 2008 * Աշխարհի փոխչեմպիոն - 2014 * Ամերիկայի գաւաթի արծաթէ մետալակիր - 2015 == Ծանոթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.national-football-teams.com/player/22220.html Պրոֆիլը national-football-teams.com կայքում] * [http://www.soccerway.com/players/ezequiel-ivan-lavezzi/17676// Պրոֆիլը soccerway.com կայքում] * [http://www.psg.fr/en/First-Team/300002/Player-sheet/2731/Lavezzi-Ezequiel Պրոֆիլը «ՊՍԺ»-ի պաշտոնական կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626125714/http://www.psg.fr/en/First-Team/300002/Player-sheet/2731/Lavezzi-Ezequiel |date=2013-06-26 }} * [http://www.futbolpunto.com/jugadores/Ezequiel-Ivan-Lavezzi Պրոֆիլը futbolpunto.com կայքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605101142/http://www.futbolpunto.com/jugadores/Ezequiel-Ivan-Lavezzi |date=2011-06-05 }} * [http://www.futbol360.com.ar/jugadores/argentina/lavezzi-ezequiel/ Պրոֆիլը futbol360.com կայքում] {{DEFAULTSORT:Լավեսի, Էզեկիել}} [[Ստորոգութիւն:Պարի Սեն Ժերմենի ֆուտբոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:Նապոլիի ֆուտբոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:Արգենտինայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:1985 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:3 Մայիսի ծնունդներ]] m6mwmw3a6t6tcas67eoym9su0wbru2s 0 3508 257394 256520 2026-11-06T15:07:14Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257394 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tux.svg|մինի|203x203փքս]] '''Լինուքս''' ([[անգլերէն]]՝ Linux), UNIX-անման ներգործող համակարգչային համակարգը, որ կ'օգտագործէ Լինուքս միջուկը։ Այդ համակարգերը կ'օգտագործեն նաեւ GNU նախագիծի շրջանակներու մէջ ստեղծուած համակարգչային ծրագիրները։ Սովորաբար, այդ ներգործող համակարգերը կը կոչուին ուղղակի Լինուքս, որ ազատ ծրագրային ապահովման եւ առանց գաղտնաբառի, ծրագիրներու ստեղծման վառ, ամէնէն երկարատեւ եւ մեծ տարողութիւն ունեցող օրինակն է։ Ի տարբերութիւն այլ ներգործող համակարգերու մեծամասնութեան, Լինուքսը մէկ պաշտօնական տարածող չունի, փոխարէնը՝ տարբեր կազմակերպութիւններ, կրթական եւ գիտահետազօտական հիմնարկներ կամ պարզապէս խումբեր կը ստեղծեն իրենց տարբերակները՝ բաշխումները (distributions)։ '''ԳՆՈՒ/Լինուքս ''' բաշխումներու մէջ յաճախ կը ներմուծուին ՕՀ-ն լրացնող եւ կիրարական ծրագիրները, որոնք թոյլ կու տան տեղադրումէն անմիջապէս ետք ունենալ աշխատանքի պատրաստ լիարժէք, բազմաթիւ գործառնութեան միջավայր մը։ Անհատական նախաձեռնողներու կողմէ, Լինուքսը ժամանակի ընթացքին կ'աջակցի IBM, Hewlett-Packard, Oracle, Novell, Dell, Կուկըլ, Մայքրոսոֆթ եւ Red Hat համակարգերուն հետ, նշանաւոր դառնալով ՕՀ «սպասարկութիւններ»ուն համար։ 2006-ի աշնան<ref>{{ cite web | title = Rackspace Most Reliable Hoster in September | url = http://news.netcraft.com/archives/2006/10/07/rackspace_most_reliable_hoster_in_september.html | publisher = Netcraft | date = 7 Հոկտեմբեր, 2006| accessdate = 01-11-2006}}</ref>, հոսթինկ տրամադրող ամէնէն յառաջատար ընկերութիւններուն շուրջ 90%-ին «սպասարկութիւն»ները այսօր կ'աշխատին Linux ՕՀ-ի որեւէ տարբերակով։<ref>Top500.org [http://www.top500.org/overtime/list/32/os Top500 OS chart] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120305234455/http://www.top500.org/overtime/list/32/os |date=2012-03-05 }}, առնուած է 31 Հոկտ․ 2010-ին։]</ref> Լինուքսը աւելի լայնօրէն ձեւափոխուած է տարբեր ծրագիրներու համար։<ref>{{Cite web |url=http://www.freeos.com/articles/4737/ |title=Archive copy |accessdate=2007-05-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070123143037/http://www.freeos.com/articles/4737/ |archivedate=2007-01-23 |dead-url=yes}}</ref> Անիկա կ'օգտագործուի ուշիմ համակարգիչներէն մինչեւ բջիջային հեռախօսները, եւ ցանցային սարքերէն մինչեւ տիեզերանաւերը։ Հետզհետէ Լինուքսը հանրամատչելի կը դառնայ անձնական համակարգիչներու շուկային մէջ։ <ref>{{cite web | url = http://www.cmpnetasia.com/oct3_nw_viewart.cfm?Artid=28468&Catid=8&subcat=79&section=News | title = Red Hat looks to boost channel sales | first = Steven | last = Burke | publisher = CRN | date = [[2006-03-20]] | accessdate = 01-04-2006 | archive-date = 2006-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060322063223/http://www.cmpnetasia.com/oct3_nw_viewart.cfm?Artid=28468&Catid=8&subcat=79&section=News | dead-url = yes }}</ref> == Պատմութիւն == === GNU Նախագիծը === 1983-ին, Ռիչըրտ Սթոլման հիմնադրած էր GNU Նախագիծը, որուն նպատակն էր ստեղծել աւարտին POSIX համատեղելու, UNIX-անման ներգործող համակարգ մը: 1990-ականներուն GNU-ն կը ստեղծէ համակարգի անհրաժեշտ բաղադրամասերը՝ գրադարանները, մատենաքաղները, հատուածներու խմբագրիչները եւ UNIX-shell-ը, սակայն կը պակսէր հիմնական բաղադրիչը՝ kernel-ը, ՕՀ-ի միջուկը։ 1990-ին GNU նախագիծին վրայ կը սկսի աշխատիլ Mach microkernel-ի վրայ հիմնուած GNU Hurd միջուկը ստեղծելու ուղղութեամբ, սակայն Mach-ի կառուցուածքին առանձնայատկութիւնները դժուարութիւններ կը յառաջացնէին եւ գործընթացը դանդաղ էր։<ref>http://www.gnu.org/gnu/gnu-history.html</ref> === Լինուքսի Ծնունդը === [[Պատկեր:Linus Torvalds.jpeg|մինի|աջից|190px|[[Լինուս Տոռվալդս]] - Լինուքս միջուկը ստեղծողը.]] 1991-ին, Հելսինքիի Համալսարանին, ֆինլանտացի ուսանող Լինիւս Տոռվալդսի կողմէ, մէկ այլ միջուկի վրայ սկսած էին աշխատանքները: Տոռվալդս իր համակարգիչին վրայ կ'օգտագործէր Minix համակարգը, զոր ստեղծած էր Էնտրու Ս. Տանենբաումը իր ուսանողներուն ներգործող համակարգերու նախագիծը դասաւանդելու համար։ Սակայն Տանենբաում չէր արտօներ ուրիշներուն փոփոխութիւն մուծել Minix-ի մէջ, ինչ որ կը մղէ Տոռվալդսը Minix-ը փոխարինողը ստեղծելու։ Տոռվալդս իր միջուկը "Freax" կ'անուանէր՝ անգլերէն free - ազատ/անվճար եւ freak - խենթ բառերու միախառնումով, աւելի ուշ կ'աւելցնէ X տառը, որ յաճախ կ'օգտագործուէր UNIX-անման համակարգերու անուանումներուն։ "Linux" անուանումը կը յօրինէ Հերի Լեմմկեն, որ Ֆիննական Համալսարանի Ցանցին պատկանող FTP սպասարկուին վարչապետն էր (FTP server administrator)։ ''Linux'' անուանումը կը յօրինէ գրացուցակի (folder) համար, ուր Տոռվալդսի ստեղծած միջուկը առաջին անգամ հնարաւոր կը դառնայ բեռնաւորել (download)։ === Հնչիւնը === Linux բառին ճիշդ հնչիւնը երկար ատեն քննարկման առարկայ դարձած էր<ref>{{cite web | title = List of words of disputed pronunciation | url = http://www.fact-index.com/l/li/list_of_words_of_disputed_pronunciation.html | accessdate = 12 Մարտ 2007-ին | archive-date = 2007-08-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070828123444/http://www.fact-index.com/l/li/list_of_words_of_disputed_pronunciation.html | dead-url = yes }}</ref>։ 1992-ին Տոռվալդս կ'ըսէ, թէ ինք կը հնչէր՝ {{IPA|/ˈlɪnʊks/}}։<ref>{{cite newsgroup | newsgroups = comp.os.linux | title = Re: How to pronounce “Linux”? | id = 1992Apr23.123216.22024@klaava.Helsinki.FI | date = [[23 April]] [[1992]] | accessdate = 2007-01-09 }} Torvalds has made available an audio sample which indicates his own pronunciation, in English ({{IPA|/ˈlɪnʊks/}}) ─ {{cite web | url = http://www.paul.sladen.org/pronunciation/ | title = How to pronounce Linux? | accessdate = 17- 12-2006}} ─ and Swedish ({{IPA|/ˈlɪːnɤks/}}) ─ {{cite web | url = http://www.kernel.org/pub/linux/kernel/SillySounds/ | title = Linus pronouncing Linux in English and Swedish | accessdate = 20-01-2007}}</ref> === Անուանման հետ կապուած տարաձայնութիւնները === Ազատ եւ առանց գաղտնաբառի ծրագրային ապահովման համայնքին մէջ (community) երկար տարիներ անուանման հետ առնչուած կը շարունակուին քննարկումներն ու վէճերը։ Նոյնպէս Ռիչըրտ Սթոլմանի կողմէ հիմանդրուած Ազատ ծրագրային ապահովման հիմնադրամին (FSF- Free Software Foundation) կարծիքով, այդ ներգործող համակարգերը պէտք է անպայման անուանեն ''GNU/Linux''<ref>{{cite web | title = Linux and the GNU Project | url = http://www.gnu.org/gnu/linux-and-gnu.html | first = Ռիչըրտ | last = Սթոլման | authorlink = Ռիչըրտ Սթոլման | date = 03-03-2007 | accessdate = 12-03-2007 | publisher = Free Software Foundation | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110629010546/http://www.gnu.org/gnu/linux-and-gnu.html | archivedate = 2011-06-29 | dead-url = yes }}</ref>, քանի որ հիմնուած են GNU նախագիծի շրջանակներուն մէջ ստեղծուած բազմաթիւ ծրագիրներու վրայ, իսկ Linux-ը ընդամէնը GNU ներգործող համակարգի միջուկին հնարաւոր իրականացումներէն մէկն է։ Այսպիսով Linux-ի վրայ հիմնուած ՕՀ-ները, անոնք կը դիտարկեն ինչպէս GNU տարբերակ։ Բացի թուարկուած պատճառներէն, FSF-ը կը բերէ շարք մը այլ պատճառներ, օրինակ, որ աւելի լայն շրջանակներու մէջ տարածուելէն ետք կը մոռցուի, որ Linux-ը համայնքին (community) աշխատանքի, համագործակցութեան եւ փիլիսոփայութեան արդիւնք է։<ref>{{cite web|url=http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html|title=Why GNU/LInux|accessdate=2007-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070422152549/http://www.gnu.org/gnu/why-gnu-linux.html|archivedate=2007-04-22|dead-url=yes }}</ref> Լինուս Տոռվալդս կ'ըսէ, որ անուանումը այդքան կարեւոր չէ, իսկ մարդոց ՕՀ-ն GNU/Linux անուանելու գաղափարը անհեթեթ է։<ref>{{cite video|people=Moore, J.T.S. (Produced, Written, and Directed)|title=[[Revolution OS]]|medium=DVD|date=2001}}</ref> Պարզապէս ''Linux'' անուանումը շատ աւելի լայն տարածում գտած է լրատուամիջոցներուն եւ մարդոց մէջ, իսկ GNU/Linux անուանումը առօրեայ կեանքի մէջ կ'օգտագործեն միայն սակաւաթիւ մարդիկ եւ շարժման փիլիսոփաները։ "GNU" բառը կը բացակայի նոյնիսկ բազմաթիւ տարածողներու (distributive) պաշտօնական անուանման մէջ։ Հոն լայն տարածուածներէն աչքի ինկող բացառութիւններն են Debian GNU/Linux-ը եւ Knoppix-ը, որոնք պաշտօնապէս իրենց անուանման մէջ ունին GNU բառը։ Բազմաթիւ սկսնակներու համար այս անուանման անորոշութիւնը հարցեր կը յառաջացնէ։ Դէպքերու մեծամասնութիւնը, երբ կ'ըսեն Linux, նկատի ունին GNU/Linux ներգործող համակարգերը։ Գրականութեան մէջ հեղինակները խառնաշփոթէ խուսափելու համար կը նշեն, թէ ինչ նկատի ունին Linux բառը գործածելով։ == Յղումներ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [https://www.kernel.org/ www.kernel.org] - Լինուքսի կայքէջը * [http://www.ubuntu.com/ www.ubuntu.com] - Ուբունտու ներգործող համակարգիչի կայքէջը * [https://www.android.com/ www.android.com] - Անտրոյտ ներգործող համակարգիչի կայքէջը * [http://www.linux.org/ Linux.org] - Կը պարունակէ բազմակողմանի եւ ծաւալուն տեղեկութիւններ։ * [https://web.archive.org/web/20110222101726/http://www.gnu.org/ GNU.org] - GNU նախագիծին կայքը: * [http://www.fsf.org/ FSF.org] - Ազատ Ծրագրային Ապահովման Հիմնադրամի «web»-ի կայքէջը: * [http://www.linuxfoundation.org LinuxFoundation.org]՝ Լինուքս հիմնադրամ: * [http://www.tldp.org/ The Linux Documentation Project] - HOWTO-եր, FAQ-եր եւ այլ ուղեցոյցներ։ * [http://www.linuxlinks.com/ LinuxLinks.com] - Լինուքս կայքը * [http://www.distrowatch.com/ DistroWatch.com] - Լինուքսի նորութիւններ եւ համեմատութիւն * [http://www.linuxconfig.net linuxconfig.net]՝ Ամէն ինչ Լինուքսի մասին * [https://sites.google.com/a/nurlinux.org/am/ Նուռ Լինուքս] [[Ստորոգութիւն:Ներգործող համակարգեր]] [[Ստորոգութիւն:Ազատ ծրագրային ապահովում]] [[Ստորոգութիւն:Լինիւքս]] hxgiofpf05d46e8lqzplq1m300795jc 0 3516 257395 256521 2026-11-06T15:07:22Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257395 wikitext text/x-wiki == Կենսագրութիւն == {{Քաղվածքի տուփ | width = 30% | align = right | քաղվածք= «Այն հնարքները, որոնք ան կը կատարէր գնդակով, խիստ կը հակասէին անոր ֆիզիքական տուեալներուն։ Ես նման կարգի հակասութիւն իմ գործունէութեան ընթացքին նկատած եմ միայն մէկուն քով՝ Մարատոնայի»: | աղբյուր = Էնրիքէ Տոմինգես, «Նիուելզ Օլտ Պոյս» խումբի մանկական խմբակի մարզիչ։ }}. Լիոնել Մեսսին, կամ ալ պարզապէս Լիօն, ծնած է [[1987]] թուականինն [[Յունիս 24]]-ին Արժանթինի Սանթա Ֆէ քաղաքին մէջ։ Ան ծնած եւ մեծացած է ամէն ինչով ապահովուած ընտանիքի մէջ։ Անոր ծնողներն էին Խորխէ Հորասիա Մեսսին եւ Մարիա Կուկիչինին<ref>{{Cite news|url=http://www.canchallena.com/1278476|title=El crack que desea victorias de regalo|publisher=Canchallena|language=Spanish|trans_title=The 'crack' who wants victories for presents}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/lionel-messi-magic-in-his-feet-1928768.html|last=Carlin|first=John|work=The Independent|location=UK|title=Lionel Messi: Magic in his feet|accessdate=7 Ապրիլ 2010|date=27 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pagina12.com.ar/diario/deportes/8-121094-2009-03-07.html|title=Los intereses de Messi|last=Veiga|first=Gustavo|date=|website=|publisher=Página/12|language=Spanish|accessdate=31 Մայիս 2009}}</ref><ref name="mission">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|work=The Times|location=UK|title=Lionel Messi on a mission|last=Hawkey|first=Ian|date=20 April 2008|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=30 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830020412/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article3779961.ece|dead-url=yes}}</ref>։ Մեսսիներու ընտանիքը կը ծագէր իտալական Անկոնա քաղաքէն, ուրկէ անոր նախահայրը, Անժելօ Մեսսին, գաղթած է Արժանթին<ref name="El origen de los Messi">{{cite web|url=http://www.aldia.cr/ad_ee/2006/febrero/24/ovacion11.html|title=El origen de los Messi está en Italia|last=Aguilar|first=Alexander|date=24 February 2006|website=|publisher=Al Día|language=Spanish|accessdate=2009 թ․ Յուլիս 7}}</ref><ref name="Las raíces italianas de Leo Messi">{{cite web|url=http://hemeroteca.elmundodeportivo.es/preview/2005/10/07/pagina-5/722791/pdf.html|title=Las raíces italianas de Leo Messi|last=Cubero|first=Cristina|date=7 October 2005|website=|publisher=El Mundo Deportivo|language=Spanish|accessdate=2009 թ․ ՞Յուլիս 7}}</ref>։ Ան ունի երկու աւագ եղբայրներ, մէկը մեծ է 5, միւսը՝ 7 տարիով, եւ մէկ քոյր<ref>{{cite web|url=http://www.2008.nbcolympics.com/athletes/athlete=1246/bio/index.html|title=Lionel Messi bio|last=|first=|date=|website=|publisher=NBC|accessdate=30 Մայիս 2009}}</ref>։ Ան սկսած էր իր գործի ասպարէզը 1995 թուականին «Նիուելզ Օլտ Պոյս» խումբին մէջ։<ref name="Williams">{{cite news|last=Williams|first=Richard|url=http://www.guardian.co.uk/football/2006/feb/24/championsleague1|work=The Guardian|location=UK|title=Messi has all the qualities to take world by storm|accessdate=3 Մայիս 2008|date=26 February 2006}}</ref> 11 տարեկանին անոր մօտ կը յայտնաբերուի աճի հորմոնի հետ կապուած խանգարում, որ կը դանդաղեցնէր անոր աճը, ընտանիքը չէր կրնար գումար հայթայթել բաւականսուղկ բուժման համար։<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html|title=Franck Ribery the man to challenge Lionel Messi and Barcelona|work=Daily Telegraph|location=UK|last=White|first=Duncan|date=4 April 2009|accessdate=7 Յուլիս 2009}}</ref> Երիտասարդ Մեսսիի տաղանդին մասին կը պատմեն՝ «Պարսելոնա» ֆութպոլային ակումբի մարզական պատասխանատու տնօրէնին: Ան՝ Մեսսիի խաղը դիտելէ ետք, անոր կ’առաջարկէ հետեւիլ ակումբ եւ հոգալ բուժման ծախսերը: Եթէ ան համաձայնէր, կը սկսէր նոր կեանք [[Սպանիա|Սպանիոյ]] մէջ։ 13 տարեկանին իր ծնողներուն հետ կը տեղափոխուի [[Պարսելոնա]]<ref name="fifa.com">{{cite news|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament= 107/edition= 248388/news/newsid= 103182.html|title=The new messiah|publisher=FIFA|date=5 March 2006|accessdate=25 Յուլիս 2006}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Սակայն մինչ այդ Լիոնելով սկսան հետաքրքրուիլ «Ռիւէր Փլէյթի» ղեկավարները: Բայց «կարմրայ-սպիտակաւուն»ներու շարքը տեղափոխուեցաւ եւ խանգարեց պիւրոկրատական պահանջները։ Բշժկական բազմաթիւ թուղթերը յոգնեցուցին Խորխէ Մեսսիին եւ ան հրաժարեցաւ բանակցութիւններէն։ Հաւանաբար աս ալ դարձաւ այն կէտը, որ բերաւ անոր «[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]»<ref name=Williams/><ref name="fifa.com"/>։ == Գործի ասպարէզ == === Կանուխ տարիներ === [[Պատկեր:Lionel Messi 31mar2007.jpg|մինի|ձախից|200px|Մեսսին [[2007]] թուականինն։]] Մեսսին սկսաւ խաղալ «Պարսելոնա»յի մարզադպրոցի խումբին մէջ։ Արդիւնքը գերազանցեց բոլոր ակնկալիքները։ Լիոնելը բոլորէն աստիճան մը բարձր որակի խաղ կը ցուցադրէր, չնայած որ իր ընկերակիցներէն փոքր էր 2-3 տարիով։ «Քանտերայի» աւագ մարզիչ Քառլես Ռեկսաչը անմիջապէս դիմեց ղեկավարութեան, ըսելով, որ Մեսսին առանց մտածելու պէտք է մասնակցութիւն բերէ խումբի հիմնական կազմին<ref name="mission"/> մէջ։ Լիօ Մեսսիի հետ եղած բուժման խնդիրները եւ ամէն ինչ աչքեր կեդրոնացան անոր վրայ եւ ոչ մէկ հանգամանք չէր կրնար խանգարել անոր ուղին<ref name=Williams/><ref name="fifa.com"/>։ Երբ [[2000]] թուականին Մեսսին առաջին անգամ հագաւ Պարսելոնայի մարզաշապիկը, անոր հասակը ընդամէնը 140 սմ. էր<ref name=Williams/><ref name="fifa.com"/>։ Փոխարինողներու նստարանին նստելուն պէս, անոր ոտքերը նոյնիսկ գետին չհասան։ Փոխարէնը մտնելով խաղադաշտ՝ ան հրաշքներ սկսաւ գործել։ Այդ տարի «Պարսելոնա Բ»ի մէջ խաղացած 30 խաղի մէջ ան 37 կօլ նետեց, իսկ Քաթալոնիայի բաժակը խաղարկութեան եզրափակիչին մէջ խաղալով՝ մաշած խաղակօշիկներով 10 վայրկեանի ընթացքին ան նետեց 2 կօլ։ 2000 թուականին [[Իտալիա|իտալական]] Պերկամօ քաղաքին մէջ կազմակերպուած բաւականին հեղինակաւոր մրցաշարքին մէջ, ուր կը մասնակցէին նաեւ «Պարսելոնայի» երիտասարդ ֆութպոլիստները, քարը քարի վրայ չձգեցին. մրցակիցներուն՝ ընդհանուր առմամբ յաղթելով 38-0 հաշուով, որոնցմէ ամենադիմացկունը գտնուեցաւ «Եուվենթուսի» մանկապատանեկան ակումբը, որ պարտուեցաւ 4-0 հաշուով։ Այդ մրցաշարքին լաւագոյն ֆութպոլիստը ճանչուեցաւ Լիոնել Մեսսին։ === «Պարսելոնայի» հիմնական կազմին մէջ === {{Քաղվածքի տուփ | width = 30% | align = right | քաղվածք= «Ես Լիոնելի հետ «Պարսելոնայի մէջ» առաջին պայմանագիրը կնքելէ ետմ ստորագրութեան համար առաջարկեցի անձեռոցիկ։ Այդ պահուն ձեռքիս տակ որեւէ այլ բան չի կար, իսկ ես բաց չէի կրնար ձգել անոր»: | աղբյուր = Քառլես Ռեկսաչ<ref name="mission"/><ref name=fifa.com/><ref>FT Weekend Magazine, 28–29 May 2011, 'Lionel Messi' by Ronald Reng</ref> }}. Բարձր արդիւնաւէտութիւնը պատճառ հանդիսացաւ, որ 16 ամեա Մեսսիին ընդգրկուի «Պարսելոնայի» հիմնական կազմ, չնայած որ այդ քայլին դիմելու համար կային բազմաթիւ այլ դրդապատճառներ եւս։ [[2003]] թուականինն Նոյեմբեր 16-ին [[Ֆրենկ Ռայկարդ|Ֆրենք Ռայկարդ]]<nowiki/>ը փոխարինման մտցուց Լիոնելին։ Այդ օր «Պարսելոնան» ընկերական խաղին մէջ՝ ան իր ուժերը կը չափէր [[Փորթուկալիա|փորթուկալական]] «[[Փորդօ ՖԱ|Փորդոյի]]» հետ<ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html|title=Profile: Lionel Messi|author=Tutton, Mark and Duke, Greg|publisher=CNN|date=22 May 2009|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=11 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411213640/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/05/22/messi.football.best.world/index.html|dead-url=yes}}</ref>։ [[2003]]-[[2004]] թուականինն Մեսսիին նախապատրաստական մրցաշրջանը սկսաւ Պարսայի հիմնական կազմի հետ։ Ան արդէն առիթ ունեցաւ մօտիկէն շփուելու եւ փորձով փոխանակուելու Պարսայի հիմնական կազմին աստղերուն հետ։ Արժանթինցի Պարսայի կազմին մէջ իր նորամուտը նշեց 2004 թուական՝ [[Հոկտեմբեր 16]]-ին «[[Սպանիոլ ՖԱ|Սպանիոլ]]ի» հետ հանդիպման ժամանակ, իսկ ահա նոյն մրցաշրջանին վերջը «Ալպասետէի» դարպասը դրաւ իր առաջին գնդակը։ Այդ պահուն Մեսսին 17 տարեկան էր՝ 10 ամսուան 7 օրուան։ Մինչեւ Մեսսին՝ ոչ ոք նման կանուխ տարիքէն «Պարսելոնայի» կազմին մէջ յաջողութեան չէր հասած։<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html|title=Meteoric rise in three years|last=|first=|date=|website=|publisher=fcbarcelona.com|accessdate=3 Մայիս 2008|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906093707/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada07-08/10/n071016101878.html|dead-url=yes}}</ref> [[2005]] թուականինն [[Նէտըրլանտներ|Նէտըրլանտ]]<nowiki/>ի մէջ տեղի ունեցած երիտասարդական աշխարհի առաջնութեան մէջ Մեսսին դարձաւ առաջին յաղթողը Արժանթինայի հաւաքականի կազմին մէջ՝ առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստը եւ լաւագոյն ռմբակողը։ Եւ այդ ժամանակ Մեսսին թարմացուց իր պայմանագիրը «Պարսելոնայի» հետ, որ արդէն ունէր։ Պայմանագիրը երկարաձգուեցաւ մինչեւ 2010 թուականը։ === 2005-2006 === Մեսսիի փայլուն խաղը ստիպեց, որ Պարսայի ղեկավարութիւնը անոր վճարէ աստղաբաշխական գումար մը՝ 150 միլիոն [[եւրո|եւրօ]]։<ref name=Williams/> Իսկապէս փառահեղ եղաւ 2005-2006 մրցաշրջանը։ Այս մրցաշրջանին Մեսսին իր տեղը գրաւեց Սպանիոյ առաջնութեան մէջ։ 2005 թուականինն նոյեմբեր 2-ին ան նետեց իր առաջին կօլը Յաղթականներու լիկային՝ «Բանաթէնայքոսի» դէմ եղած խաղին մէջ։ Այդ ժամանակ «Պարսելոնան» յաղթեց 5-0 հաշուով։ Մեսսին նաեւ նուաճեց [[Յաղթականներու Լիկա]]յի բաժակը, բայց քանի որ վնասուեցաւ, չկարողացաւ մասնակցիլ եզրափակիչ խաղին, ուր քադալանները յաղթեցին «[[Արսենալ ՖԱ|Արսենալ]]ին» 2-1։ Դեկտեմբերին իտալական ''Tuttosport'' թերթը անոր շնորհեց «Ոսկէ տղայ» մրցանակը, որպէս լաւագոյն ֆութպոլիստ 21 տարեկաններու շարքին մէջ։ Յաղթողին որոշելու ժամանակ Մեսսին առաջ անցած էր [[Ուէյն Ռունի|Ուէյն Ռունիէն]] եւ [[Լուկաս Բոտոլսկի]]էն։ Մեսսին նետած է 6 կօլ 17 խաղերու մէջ՝ Սպանիոյ լիկային եւ 1 կօլ 6 խաղերու մէջ, Յաղթականներու լիկային մէջ համապատասխանաբար<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id= 366008&cc= 3436|title=Frustrated Messi suffers another injury setback|publisher=ESPN Soccernet|date=26 April 2006|accessdate=22 Յուլիս 2006}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Շատ արագ միեւնոյն տարուան ընթացքին Մեսսին Արժանթինի երիտասարդական հաւաքականէն տեղափոխուեցաւ [[Արժանթինայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]։ Հաւաքականին մէջ՝ առաջին խաղը հունգարացիներուն հետ էր. Մեսսին խաղադաշտին մէջ գտնուեցաւ ընդամէնը 44 վայրկեան։ Փոխարինման մտնելով ան անմիջապէս հեռացաւ խաղադաշտէն։ Արժանթինի հաւաքականի յաջորդ խաղին, լատին ամերիկացիներ՝ խրուաթներու հետ կը մրցէին ընկերական խաղին մէջ, Մեսսին արդէն 6-րդ վարկեանին դարձաւ կօլի հեղինակ։ === 2006-2007 === [[Պատկեր:Lionel Messi 31mar2007.jpg|thumb|right|170px|Մեսսին 2007 թուական մարտ 31-ին]] 2006–07 շրջանին Մեսսին դարձաւ հիմնական կազմի խաղացող՝ նետելով 14 կօլ 26 խաղի մէջ<ref name="nationalfootball">{{cite news|url=http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id= 12563|title=Lionel Messi at National Football Teams|publisher=National Football Teams|accessdate=17 Յուլիս 2009}}</ref> ։ Նոյեմբեր 12-ին «Սարագոզա»յի հետ տեղի ունեցած խաղին Մեսսին ծանր վիրաւորուեցաւ, որուն պատճառով 4 ամիս<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/eng/noticias/noticias/n06111404.shtml|title=Doctors happy with Messi op|publisher=FCBarcelona.com|date=14 November 2006|accessdate=16 Նոյեմբեր 2006|archive-date=26 November 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061126040828/http://www.fcbarcelona.com/eng/noticias/noticias/n06111404.shtml|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/en/comp/index/0%2C%202442%2C%20125576%2C%2000.html?articleid=%20125576|title=Messi to miss FIFA Club World Cup|date=13 November 2006|publisher=FIFA.com/Reuters|accessdate=18 Յունուար 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071211061548/http://fifa.com/en/comp/index/0,|archivedate=11 December 2007|dead-url=no}}</ref> չխաղաց։ Մեսսին խաղադաշտ վերադարձաւ Փետրուար 11-ին, «Ռասինգի» դէմ խաղին՝ մտնելով փոխարինման երկրորդ խաղակէսին<ref>{{cite news|url=http://barcelona.theoffside.com/la-liga/barcelona-racing-santander-sunday-3pm-est.html|title=Barcelona&nbsp;— Racing Santander|publisher=The Offside|date=19 Յունուար 2008|accessdate=30 Մայիս 2009|archive-date=2012-05-30|archive-url=https://archive.ph/20120530090054/http://barcelona.theoffside.com/la-liga/barcelona-racing-santander-sunday-3pm-est.html|dead-url=yes}}</ref>։ «Էլ Քլասիքոյի մէջ», «Ռիալ Մատրիտի» դէմ խաղին, Մեսսին դարձաւ հեթ-թրիքի հեղինակ, իսկ խաղը աւարտեցաւ՝ ոչ մէկուն 3-3<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/barcelona-3-real-madrid-3-magical-messi-is-barcelonas-hero-439788.html|title=Magical Messi is Barcelona's hero|last=Hayward|first=Ben|work=The Independent|location=UK|date=11 March 2007|accessdate=30 Մայիս 2009}}</ref>։ Ան դարձաւ առաջինը Իւան Սամորանոյէն ետք, որ եղած է «Էլ Քլասիքոյի մէջ» հեթ-թրիքի հեղինակ<ref>{{cite news|url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid= 113101.html|title=Inter beat AC, Messi headlines derby|date=11 Մարտ 2007|publisher=FIFA|accessdate=30 Մայիս 2009}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Անոնցմէ ետք Մեսսին սկսաւ աւելի արդիւնաւէտ գործել՝ վերջին 13 խաղի մէջ նետելով 11 կօլ<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/5099857/Franck-Ribery-the-man-to-challenge-Lionel-Messi-and-Barcelona.html|title=Lionel Messi 2006/07 season statistics|publisher=ESPN Soccernet|accessdate=3 Յունիս 2009}}</ref>։ Ապրիլին Սպանիոյ թագաւորական բաժակի խաղարկութեան «Խետաֆէի» հետ հանդիպման՝ Մեսսին նոյն ճշգրտութեամբ կրկնեց Տիէկօ Մարատոնայի՝ անգլիացիներու դարպասը նետած 20-րդ դարուն ամենայիշարժան կօլը։<ref name="maradonalike">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2311407/The-greatest-goal-ever.html|title=The greatest goal ever?|date=20 April 2007|work=Daily Telegraph|location=UK|last=Lowe|first=Sid|accessdate=7 Յուլիս 2009}}</ref><ref>{{cite web | url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id= 423002&cc= 3888 | title=Messi dazzles as Barça reach Copa Final | publisher=ESPN Soccernet | date=18 April 2007 }}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Խաղէն ետք մամուլը սկսաւ զայն բաղդատել Մարատոնայի հետ, իսկ սպանական թերթերը զինք անուանեցին «Մեսսիտոնա»։<ref>{{cite news| url=http://www.hindu.com/2007/07/14/stories/2007071455691800.htm | title= Can ‘Messidona’ beat Maradona? | publisher=The Hindu | date= 14 July 2007 | location=Chennai, India}}</ref> Ան անցաւ 62 մեթր, շրջանակի մէջ առաւ վեց խաղացողի, գրաւեց դարպասը եւ նետեց կօլը Մարատոնայի նման։<ref name="maradonalike"/><ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/european/2311407/The-greatest-goal-ever.html|title=The greatest goal ever?|last=Lowe|first=Sid|work=Daily Telegraph|location=UK|date=20 April 2007|accessdate=7 Մայիս 2007}}</ref> Օրեր անց Մեսսին արդէն կրկնեց Մարատոնայի «Աստուծոյ ձեռքի» օգնութեամբ պահուած գնդակը, եւ արդէն զոհ կը թուէր «Սպանիոլը»։ Այս անգամ սակայն անոր հեղինակած հրաշք գնդակը «Պարսային», ինչպէս Մարատոնայի դէպքին մէջ, արդիւնքը բաղձալի յաղթանակին չհասցուց։<ref name="Hand of Messi">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article1910271.ece|title=Hand of Messi saves Barcelona|last=Mitten|first=Andy|work=The Times|location=UK|date=10 June 2007|accessdate=12 Յունուար 2008|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013021540/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article1910271.ece|dead-url=yes}}</ref> Շնորհիւ իր յաջողութեան, Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ|Ոսկէ գնդակ»]]<nowiki/>ին (''France Football'') եւ գրաւեց երրորդ տեղը, զիջելով միայն պրազիլացի [[Կակա|Գագա]]<nowiki/>յին եւ փորթուկալցի [[Քրիստիանօ Ռոնալտո]]<nowiki/>յին։ 2006-2007 մրցաշրջանի ընթացքին Մեսսին, ինչպէս նաեւ «Պարսան» մնացին առանց տիտղոսներու։ === 2007-2008 === [[Պատկեր:Lionel Messi goal 19abr2007.jpg|մինի|ձախից|250px|Մեսսին «Խետաֆէի» դէմ խաղին։]] 2007-08 թուականներուն մրցաշրջանը Մեսսիի եւ «Պարսելոնայի» համար այդքան ալ յաջող չանցաւ։ Քանի որ «Պարսան» գրաւեց 3-րդ տեղը Սպանիոյ առաջնութեան եւ Յաղթականներու Լիկային մէջ. հասաւ միայն կիսաեզրափակիչ, որ պարտուեցան «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]<nowiki/>ին դէմ։ Այդ մրցաշրջանէն ետք խումբին մարզիչ [[Ֆրենք Ռայկարդ]]ը հրաժարեցաւ աշխատանքէն։ Լիոնի Սեբտեմբեր 19-ին դարձաւ կօլի հեղինակ «Օլիմբիքի» դէմ խաղին, որ աւարտեցաւ 3-0 հաշիւով։<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id= 228758&&cc= 5739|title=Barcelona 3–0 Lyon: Messi orchestrates win|publisher=ESPN Soccernet|date=19 September 2007|accessdate=27Մայիս 2009}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Սեբտեմբեր 22-ին ան դարձաւ տուպլի հեղինակ «Սեւիլիոյ» դէմ խաղին<ref>{{cite news|url=http://www.soccerway.com/matches/2007/09/22/spain/primera-division/futbol-club-barcelona/sevilla-futbol-club/480859/|title=Barcelona vs. Sevilla|publisher=Soccerway|date=22 September 2007|accessdate=29 Մայիս 2009}}</ref>, իսկ Սեբտեմբեր 26-ին արձանագրեց երկու կօլ եւս, այս անգամ «Սարագոզայի» դարպասը։<ref>{{cite news|url=http://barcelona.theoffside.com/injuries/barcelona-4-1-zaragoza-review.html|title=Barcelona 4–1 Zaragoza|author=Isaiah|publisher=The Offside|date=26 September 2007|accessdate=27Մայիս 2009|archive-date=11 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311091432/http://barcelona.theoffside.com/injuries/barcelona-4-1-zaragoza-review.html|dead-url=yes}}</ref> Այդ շրջանի ընթացքին Մեսսին ստացաւ բազուկի վնասներ, որոնք խանգարեցին անոր խաղալու տաղանդը։<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/sports/soccer/story/2008/03/05/lionel-messi.html?ref=rss|title=Barcelona's Lionel Messi sidelined with thigh injury|publisher=Canadian Broadcasting Corporation|date=5 March 2008|accessdate=14 Յունիս 2009}}</ref> Բայց այդ հաշուի չառնելով ''France Football''-ը կրկին զայն արժանի տեսաւ «Ոսկէ գնդակին»։ ''El Mundo Deportivo'' եւ ''Sport'' պարսելոնեան թերթերը յայտարարեցին, որ մրցանակը պէտք է տրուի Մեսսիին։<ref>{{cite news|url=http://www.sport.es/es/?idpublicacio_PK= 44&idioma=CAS&idtipusrecurs_PK= 7&idnoticia_PK= 447107|title=Si Messi sigue trabajando así, será como Maradona y Pelé|last=Fest|first=Leandro|publisher=Sport.es|language=Spanish|accessdate=7 Յուլիս 2009}}</ref> Նոյնանման կարծիք յայտնեցին այնպիսի նշանաւոր խաղացողներ, ինչպէս Ֆրանց Պեկեմպաուերը եւ Ֆրանչեսկօ Տոտտին։<ref>{{cite news|url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/internacional/es/desarrollo/1063306.html|title=Totti le daría el Balón de Oro a Messi antes que a Kaká|publisher=MARCA|language=Spanish|date=29 November 2007|accessdate=7 Յուլիս 2009}}</ref> Բայց այս անգամ ալ Մեսսին կը գրաւէ երկրորդ տեղը՝ մրցանակը զիջելով Քրիստիանօ Ռոնալտոյին։ Անոնցմէ ետք, Տիէկօ Մարատոնան ըսած էր Լիոնելին՝ «Այս վերջին անգամն է, երբ ես քեզ թոյլ կը ձգեմ երկրորդը։» Ամբողջ մրցաշրջանի ընթացքին Մեսսին դարձաւ 16 կօլի եւ 13 կօլային փոխանցման հեղինակ բոլոր մրցաշարերուն մէջ։ === 2008-2009 === [[Պատկեր:039 men at work UEFA 2009, Rome.jpg|290px|մինի|Մեսսին 2009 թուականինն Յաղթականներու Լիկայի եզրափակիչ հանդիպման ժամանակ ընդդէմ «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]<nowiki/>ի]] Նոր մրցաշրջանը սկսելէ առաջ Մեսսին փոխարինեց իր հին՝ 19 թիւ մարզաշապիկը, նոր՝ 10 թիւին, որ ան ստացաւ իտալական «Միլան» տեղափոխուած Ռոնալտինիոյէն։<ref>{{cite news|url=http://www.goal.com/en/news/8/main/2008/08/04/803776/messi-inherits-ronaldinhos-no-10-shirt|title=Messi Inherits Ronaldinho's No. 10 Shirt|last=Sica|first=Gregory|publisher=Goal.com|date=4 August 2008|accessdate=2 Յունիս 2009}}</ref> Մեսսին հիանալի անցուց ողջ շրջանը՝ յաղթելով «Պարսելոնայի» հետ երեք մրցաշարեր՝ Սպանիոյ առաջնութիւնը, Սպանիոյ բաժակը եւ Յաղթականներու Լիկան։ Սպանիոյ առաջնութեան մէջ Մեսսին արձանագրեց 23 կօլ եւ կատարեց 11 կօլային փոխանցում 31 խաղերու մէջ եւ աչքի զարկաւ «Էլ Քլասիքօ», «Նոու Կամպին մէջ»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/7776472.stm|title=Barcelona 2–0 Real Madrid|publisher=BBC Sport|date=13 December 2008|accessdate=29 Մայիս 2009}}</ref> (խաղը աւարտեցաւ 2-0) եւ դարձաւ տուպլի հեղինակ նոյն մրցակիցին հետ խաղին «[[Սանտիակօ Պերնաբէու (մարզադաշտ)|Սանտիակօ Պերնաբէյումի մէջ]]» (խաղը աւարտեցաւ 6-2 «Պարսելոնայի» յաղթանակով)։ Այնուհետեւ Մեսսին դրաւ իր խումբին որոշիչ կօլը Սպանիոյ բաժակին եզրափակման՝ «[[Աթլեթիք Պիլպաո]]յի» հետ խաղին, ուր քաթալանները յաղթեցին 4-1 հաշուով։ 2009 թուական Մայիս 27-ին, «Պարսելոնայի» հետ միասին [[Յաղթականներու Լիկա]]յին մէջ՝ եզրափակիչ խաղին յաղթեց «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ|Մանչեսթըր Իւնայթըտ»]]<nowiki/>ին։<ref>{{cite news|url=http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid= 251667|title=Barcelona win treble in style|publisher=Gulf Daily News|date=28 May 2009|accessdate=28 Մայիս 2009}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Մեսսին դարձաւ յաղթական կօլի հեղինակը («Պարսան» յաղթանակ տարաւ 2-0)։ Մեսսին դարձաւ Յաղթականներու Լիկայի 2008-09 մրցաշրջանին լաւագոյն ռմբարկուն՝ նետելով 9 գնդակ։ Այդ յաջողութիւններէն ետք Մեսսին ճանչցուեցաւ ՈՒԵՖԱ-յի Յաղթականներու լիկայի լաւագոյն ֆութպոլիստ եւ լաւագոյն յարձակող։<ref>{{cite news|url=http://www.uefa.com/competitions/supercup/news/kind= 1/newsid= 877275.html|title=Messi recognised as Europe's finest|publisher=uefa.com|date=27 August 2009|accessdate=30 Օգոստոս 2009}}{{dead link|date=May 2011}}</ref> 2008-09 շրջանին ընթացքին Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ]]ին» (''France Football'') որպէս Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ եւ ստացաւ «Ադամանդէ գնդակ», որպէս լաւագոյն ֆութպոլիստ [[ՖԻՖԱ]]-յի վարկածով։ === 2009-2010 === [[Պատկեր:Messi Training.jpg|աջից|270px|մինի|Մեսսին՝ 2009 թուականին]] 2009-10 մրցաշրջանի սկզբին «Պարսելոնան» կը կնքէ նոր պայմանագիր Լիօ Մեսսիին հետ։ Այժմ համաձայնագիրը 22-ամեա ֆութպոլիստի հետ կը կնքէ մինչեւ 2016 թուական եւ պայմանագիրը ընդունելու փոխհատուցման չափը 250 միլիոն եւրօ էր։ Նախորդ պայմանագրին մէջ փոխհատուցման գումարը կը կազմէր 150 միլիոն եւրօ։<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106811.html|title=Leo Messi extends his stay at Barça|publisher=fcbarcelona.com|date=18 September 2009|accessdate=18 Սեպտեմբեր 2009|archive-date=7 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907013314/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/09/n090918106811.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8184399.stm|title=Messi signs new deal at Barcelona|publisher=BBC Sport|date=18 September 2009|accessdate=18 Սեպտեմբեր 2009}}</ref> Այնուհետեւ Մեսսին «Պարսելոնայի» կազմին մէջ 2009-10 մրցաշրջանին կը նուաճէ [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակը|ՈՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]]ը-ին, ինչպէս նաեւ Սպանիոյ սուբըր բաժակը։ Սպանիոյ Սուբըր բաժակի խաղին մէջ Պարսան կը յաղթէ «[[Աթլեթիք Պիլպաո]]յին» (3-0 տունը եւ 2-1 դուրսը)։ Սեփական յարկի տակ տեղի ունեցած խաղին մէջ Մեսսին արձանագրած է կրկնակի կօլ եւ օգնած է իր խումբին մրցաշրջանի սկիզբին ձեռք ձգել առաջին յաղթանակը։ Քանի մը&nbsp;օր անց ՈՒԵՖԱ-յի Սուբըր բաժակի խաղին Պարսան Տոնեցկի «Շախտիորի» հետ խաղին յաղթեց 1-0 հաշիւով։ Այդ խաղին Մեսսին դարձած է կօլային փոխանցման հեղինակ։ Առաջին կօլը Սպանիոյ առաջնութեան ընթացքին Մեսսին նետած է «Խետաֆէի» դէմ՝ խաղը 2-0։ Յաջորդ խաղին՝ «[[Աթլեթիքօ Մատրիտ|Աթլեթիքօ Մատրիտ»]]<nowiki/>ի հետ, Մեսսին դարձած է տուպլի հեղինակ։ Տինամօ Կիէւի մրցումին Մեսսին արձանագրած է առաջին կօլը Յաղթականներու լիկայի առաջնութեան ցուցակին մէջ եւ խաղը աւարտած է 2-0 հաշիւով։ 2009 թուական Դեկտեմբեր 1-ին, Լիոնել Մեսսին կ’արժանանայ «[[Ոսկէ գնդակ]]» մրցանակին՝ վաստկելով 473 միաւոր ու կը գերազանցէ մրցակիցը [[Քրիսթիանօ Ռոնալտո]]<nowiki/>յին, որուն մրցանիշն էր 240 միաւորը։ Մեսսին 480 հնարաւորէն կը վաստկի 473 միաւոր եւ աշխարհի 96 լրագրողները գրեթէ միաձայն կը յայտարարեն, որ Մեսսին լաւագոյնն է։<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8387679.stm|title=Barcelona forward Lionel Messi wins Ballon d'Or award|publisher=BBC Sport|date=1 December 2009|accessdate=1 Դեկտեմբեր 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/01/2759069.htm|title=Messi wins prestigious Ballon d'Or award|publisher=ABC Sport|date=1 December 2009|accessdate=10 Դեկտեմբեր 2009|archive-date=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628223125/http://www.abc.net.au/news/stories/2009/12/01/2759069.htm|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/news-and-comment/lionel-messi-a-rare-talent-1831871.html|title=Lionel Messi: A rare talent|work=The Independent|location=UK|date=1 December 2009|accessdate=10 Դեկտեմբեր 2009|last=Barnett|first=Phil}}</ref> Ան դարձաւ առաջին արժանթինցին, ով արժանացաւ պատուաւոր մրցանակին ''France Football'' ամսագրի կողմէն եւ երբ ինքը Մեսսին չէր սպասեր այդպիսի յաղթանակի։<ref>[http://www.championat.ru/football/news-363875.html Մեսսին դարձաւ «Ոսկէ գնդակի» մրցանակակիր]</ref> {{քաղվածք|Անկեղծ ըսեմ, ես գիտէի, որ կ՛ըլլամ ֆաւորիտներու թիւին մէջ, քանի որ «Պարսելոնան» կ'անցընէր սքանչելի մրցաշրջան, յաղթելով բոլոր բաժակները։ Բայց ես չէի սպասեր, որ իմ առաւելութիւնը այդքան մեծ կ՛ըլլար։ «Ոսկէ գնդակը» շատ կարեւոր է ինծի համար։ Բոլոր անոնք, որոնք ստացած են այդ, մեծ խաղացողներ էին։ Սակայն կ՛ուզեմ նշել, որ որոշ մեծեր այդպէս ալ չեն արժանացած այս մրցանակին։ Ինչ կը վերաբերի ինծի, դժուար կ՛ըլլայ յաղթել «Ոսկէ գնդակը» երկրորդ անգամ, քանի որ դժուար կ՛ըլլայ կրկնել այն շրջանը, որ մենք անցուցինք։|}} Յունուար 10-ին Սպանիոյ առաջնութեան մէջ «Դեներիֆէի» խաղին Մեսսին իր հաշւոյն կ'արձանագրէ հեթ-թրիք, առաջինը այդ մրցաշրջանին անոր համար է, եւ երրորդ անգամ Պարսելոնայի կազմին մէջ։ Լիոնել Մեսսին Յաղթականներու լիկային «[[Արսենալ ՖԱ|Արսենալի]]» դէմ խաղին նետած է իր 100-րդ կօլը։ Իսկ «Սեւիլիոյ» դէմ խաղին իր փափաքելի հարիւրմէկերորդը եւ ան միակն էր, որ այդքան երիտասարդ տարիքին այդքան կօլ նետած է (22 տարեկան, 6 ամիս եւ 22 օր)։ 2010 թուականին, մարտ 14-ին Սպանիոյ առաջնութեան մէջ, «Վալենսիոյ» հետ խաղին, իր հաշուին կ'արձանագրէ երկրորդ հեթ-թրիքը այդ մրցաշրջանին եւ չորրորդը Պարսայի կազմին մէջ։<ref>{{cite news|url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/sud/story.asp?i= 20100314202145360000101&ref=hea&tm=&src=LASOC|title=Messi hat-trick as Barcelona beats Valencia 3–0|publisher=si.com|date=14 March 2010|first=Guy|last=Hedgecoe|accessdate=8 Նոյեմբեր 2010}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Իսկ Յաղթականներու լիկայի այդ մրցաշրջանի ընթացքին Լիօ Մեսսին կը ճանչցուի լաւագոյն խաղացող եւ լաւագոյն ռմբարկու։ === 2010-2011 === [[Պատկեր:Lionel Messi - Reus.jpg|ձախից|300px|մինի|Մեսսին 2011 թուականին]] Սպանիայի Սուբըր բաժակի խաղին «Պարսելոնան» առաջին հանդիպումը «[[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիո]]» հետ՝ պարտուեցաւ 1-3 եւ պատասխան խաղին «Պարսան» պէտք է նետէր նուազագոյնը երկու կօլ։ Մեսսիինշնորհիւ խումբը նպատակին հասաւ, Մեսսին դարձաւ հեթ-թրիքի հեղինակ։ Այսպիսով, Մեսսին օգնեց «Պարսելոնա»յին իր պատմութեան մէջ իններորդ անգամ նուաճել Սուբըր բաժակը եւ այդ ցուցանիշով իր յաւերժական մրցակից «Ռեալ Մատրիտ»ին՝ մրցանիշը<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/match/45971/barcelona-vs-sevilla/report Barcelona 4–0|title=Sevilla: Brilliant Blaugrana Outclass Rojiblancos To Lift Supercopa|last=|first=|date=22 Օգոստոս 2010|website=|publisher=Goal.com|accessdate=22 August 2010}}</ref> սահմանեց։ Յաղթականներու լիկային խմբային փուլի առաջին աւարտումին, Մեսսի կրկինը ձեւակերպեց՝ օգնելով «Պարսելոնային» յաղթել յունական «Բանաթէնայքոսին» 5-1։ Դնելով երկու գնդակ, Մեսսին դարձաւ բոլոր ժամանակներու «Պարսելոնայի» լաւագոյն ռմբարկուն [[Յաղթականներու Լիկա]]յին մէջ՝ այդ ցուցանիշով գերազանցեց [[Ռիւալտո|Ռոնալտո]]յին, որ նետած էր 25 կօլ։ Նոյեմբեր 21-ին, «Ալմերիոյ» դէմ խաղին Մեսսին դարձաւ 3 կօլի հեղինակ, որոնցմէ մէկը անոր 100-րդ կօլն էր երկրի առաջնութեան մէջ, իսկ խաղը աւարտեցաւ «Պարսայի» յաղթանակով, 8-0 հաշիւով։ Մեսսին դարձաւ նաեւ երկրորդ ամենաերիտասարդ ֆութպոլիստը (23 տարեկան, 149 օր), այն անձը, որ Սպանիոյ մէջ 100 կօլ դրած էր՝ զիջելով միայն [[Ռաուլ Գոնսալես|Ռաուլ]]ին (22 տարեկան, 293 օր)։ Նոյեմբեր 29-ին «Նոու Կամբու»ի մէջ «Պարսան» հանդիպեցաւ «Ռեալ Մատրիտին» եւ ջախջախեց մատրիտցիներուն 5-0 հաշուով<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/?idpublicacio_PK= 44&idioma=CAS&idnoticia_PK= 731648&idseccio_PK= 1402|title=El Barça humilla al Madrid con otra 'manita' histórica|last=|first=|date=29 November 2010|website=|publisher=www.sport.es|accessdate=29 Նոյեմբեր 2010}}</ref>։ Մեսսին չկրցաւ կօլի հեղինակ դառնալ, բայց երկու կօլային փոխանցում կատարեց [[Դաւիթ Վիլեա]]յի վրայ։ Յունուար 10-ին Մեսսին արժանացաւ «[[Ոսկէ գնդակ]]ին»՝ առանցնացնելով մրցորդները [[Անտրես Ինիէսթա]]<nowiki/>յին եւ [[Չաւի Հէռնանտէզ]]<nowiki/>ին։ Մեսսին դարձաւ հինգերորդ ֆութպոլիստը պատմութեան մէջ, որ կրցաւ այդ մրցանակը շահիլ երկու անգամ անընդմէջ։ Երկու անգամ անընդմէջ «Ոսկէ գնդակը» տուած էին Միշել Պլատինիին, Մարկօ վան Բաստենին, Կեվին Կիգանին եւ Ռոնալտոյին<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/ballondor/news/newsid= 1360028/index.html|title=Lionel Messi wins the first FIFA Ballon d'Or|last=|first=|date=10 January 2011|website=|publisher=|accessdate=10 Յունուար 2011}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ {{քաղվածք|Ես չէի սպասեր, քանի որ այս անգամ ֆաւորիտը ես չէի, ես շատ յուզուած եմ:|}} Մեսսին նաեւ առանձնացուց իր խմբակիցներուն՝ Չաւիին եւ Ինիէսթային։ {{քաղվածք|Կը փափաքէի առանձնացնել իմ խմբակիցներուն՝ Չաւիին եւ Ինիէսթային, եթէ անոնք չըլլային, ես նոյնպէս այստեղ չէի ըլլար։ Անոնց երկուքն ալ մեծ ֆութպոլիստներ են եւ արժանի են «Ոսկէ գնդակ»ին այնքան ինչքան որ ես։ Անոնք շատ բանի հասած են այս տարի: |}} Ապրիլ 27-ին Մեսսին դրաւ երկու որոշիչ կօլ Մատրիտի «Ռեալի» դարպասը Յաղթականներու լիկայի շրջանակներուն էմջ։ «Պարսան» յաղթեց 2-0 եւ պատասխան խաղէն ետք (1-1) նուաճեց եզրափակչի ուղեգիր։<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110416/madrid-titulo/976392.shtml|title=Un punto que vale una Liga|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=16 Ապրիլ 2011|archive-date=2016-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213194747/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110416/madrid-titulo/976392.shtml|dead-url=yes}}</ref> Եզրափակման «Պլաուգրանան» յաղթեց «[[Մանչեսթըր Իւնայթըտ]]ին» 3-1 հաշիւով, իսկ Մեսսին դրաւ իր խումբին երկրորդ կօլը։ Խաղէն ետք ան ճանչցուեցաւ եզրափակիչին լաւագոյն ֆութպոլիստը։<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm|title=Barcelona 3 Manchester United 1|date=28 May 2011|work=BBC Sport|accessdate=30 Մայիս 2011}}</ref> Մեսսին նաեւ երրորդ անգամ անընդմէջ դարձաւ Յաղթականներու լիկային լաւագոյն ռմբարկուն (12 կօլ)։ Հոկտեմբեր 3-ին Լիոնել Մեսսին ստացաւ Ալֆրետօ տի Սթեֆանոյի մրցանակը, որ կը տրուի ''Marca'' ամսագրի վարկածով Սպանիոյ լաւագոյն ֆութպոլիստին։ Մեսսին կը ստանայ այդ մրցանակը երրորդ անգամ անընդմէջ։ === 2011-2012 === {{Քաղվածքի տուփ | width = 30% | align = right | քաղվածք= «Պելէի եւ Մարատոնայի վէճը կ՛աւարտի»: | աղբյուր = [[Տիէկօ Մարատոնա]]ն՝ մոնտիալ 2010 թուականինն արժանթինացիներու հնարաւոր յաղթանակի դեպքին մէջ<ref>{{cite news|url=http://soccernet.espn.go.com/world-cup/story/_/id/767712/ce/uk/?cc= 5739&ver=global|title=Diego Maradona: Lionel Messi playing kick-about with Jesus|publisher=ESPN|date=8 April 2010|accessdate=8 April 2010}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ }} [[Պատկեր:Lionel Messi Player of the Year 3, 2011.jpg|200px|thumb|left|Մեսսին 2011-2012 մրցաշրջաններուն մէջ]] «Պարսելոնա»յի առաջին մրցանակը նոր մրացաշրջանին դարձաւ Սպանիոյ Սուբըր բաժակը։ Քաթալոնցիներու մրցակիցը «Ռեալ Մատրիտն» էր։ Մատրիտի մէջ հանդիպումը աւարտեցաւ 2-2 հաշուով, իսկ Մեսսին դարձաւ կօլի եւ կօլային փոխանցման հեղինակ։ Պատասխան խաղին մէջ աւելի ուժեղ գտնուեցան քաթալոնցիները, որոնք յաղթեցին 3-2 հաշուով։ Մեսսին դրաւ երկու կօլ եւ յաղթանակ պարգեւեց իր խումբին։ Մեսսին դարձաւ Սուբըր բաժակներուն մէջ ամենաշատ կօլ դրած խաղացողը 8 կօլ՝ շրջանցելով Սպանաց Ռաուլին։ 26 Օգոստոսին «Պարսելոնա»ն շահեցաւ [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ|ՈՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]]<nowiki/>ը՝ յաղթելով փորթուկալական «Պորտո»յին 2-0<ref>{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110826/super-messi-supercopa-barca/1130917.shtml|title=Súper Messi da la Supercopa al Barça|date=26 August 2011|work=Sport.es|accessdate=26 Օգոստոս 2011|archive-date=14 October 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111014114258/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110826/super-messi-supercopa-barca/1130917.shtml|dead-url=yes}}</ref> ։ Մեսսին 39-րդ վայրկեանին բացաւ խաղի հաշիւը, իսկ խաղաւարտին մօտ կատարեց կօլային փոխանցում, որմէ ետք Սեսկ Ֆապրեկազը վերջակէտը դրաւ խաղին։ 17 Սեպտեմբերին Մեսսին դարձաւ եւս հեթ-թրիք, այս անգամ «[[Աթլեթիքօ Մատրիտ|Աթլեթիքօ Մատրիտ»]]<nowiki/>ի դէմ խաղին։ 28 Սեպտեմբերին Յաղթականներու Լիկային մէջ, պելառուսական Բատէ-ի դէմ խաղին Մեսսին նետեց երկու կօլ եւ հաւասարեցաւ Լատիսլաօ Կուպալային «Պարսելոնա»յի բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ռմբարկուներու ցանկին մէջ (194 կօլ)<ref>{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/barca-aficiona-las-manitas-1164552|title=El Barça se aficiona a las 'manitas'|date=28 September 2011|work=Sport.es|accessdate=28 Սեպտեմբեր 2011}}</ref>։ Հոկտեմբեր 15-ին «Ռասինգ»ի դարպասը ազատեց երկու անգամ եւ շրջանցեց Կուպալային։<ref>{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/barca-consolida-liderato-con-otro-recital-messi-1183586|title=El Barça consolida su liderato con otro recital de Messi|date=16 October 2011|work=Sport.es|accessdate=16 Հոկտեմբեր 2011}}</ref> Եւս մէկ անգամ Մեսսին յաջողութեան հասաւ «Մալիորկա»յի դէմ խաղին՝ դնելով իր 132-րդ կօլը [[Լա Լիկա]]<nowiki/>յի մէջ։ 1 Նոյեմբերին Մեսսին երեք կօլ նետեց «Վիքթորիա Պլզենի» դարպասը։ Մեսսին կրկնեց իր խաղընկեր Բետրոյի մրցանիշը՝ յաջողութեան հասնելով վեց մրցաշարքերուն մէջ մէկ շրջանի ընթացքին<ref>{{cite news|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/messi-infalible-hat-trick-octavos-1204309|title=Messi es infalible: hat trick... ¡y a octavos!|date=1 November 2011|work=Sport.es|accessdate=1 Նոյեմբեր 2011}}</ref>։ Արժանթինի լրագրողներու եւ երկրպագուներու քուէարկութեան արդիւնքին մէջ Լիոնել Մեսսին արժանացաւ «Օլիմբիա-տէ-Օռօ 2011» մրցանակին (Արժանթինի լաւագոյն խաղացող) առաջին անգամ իր ասպարէզին ընթացքին։ Մեսսին կը համարէ այդ մրցանակը իւրայատուկ։ === 2012-2013 === Ան գերազանցեց Կերտ Միւլլերի մրցանիշը նետելով 23 գնդակ այս առաջնութեան մէջ<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2012/dec/10/lionel-messi-barcelona|title=Gerd Müller hails 'incredible' record-breaking goalscorer Lionel Messi|publisher=The Guardian|date=10 December 2012|accessdate=2012 թ․ Դեկտեմբեր 13}}</ref>։ Մեսսին արդէն 4 տարի անընդմէջ կը շահի «Ոսկէ Գնդակ»ը։ Այդ մրցանիշ է։ «[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնա]]» սկսած է մրցաշրջանը նոր մարզիչի՝ Տիտօ Վիլիանովայի գլխաւորութեամբ, որ փոխարինած էր Պէպ Գուարդիոլային։ Առաջին պաշտօնական խաղին՝ Ռեալ Սոսէյտատի դէմ խաղին Մեսսին դրած է 2 կօլ։ Սպանիոյ Սուբըր բաժակին՝ Օգոստոս 23-ին տեղի ունեցած խաղին մէջ Ռեալի դարպասը նետուած 3 կօլերէն մէկուն հեղինակը Մեսսին էր, բենալէն։ Հանդիպումը աւարտած է 3-2 յաղթանակ Պարսելոնայի։ Սանտիակօ Պերնապեու մարզադաշտին մէջ Պարսելոնան պարտուեցաւ 2-1 հաշուով եւ Սուբըր բաժակը յաղթեց Ռեալ Մատրիտը: Այդ հանդիպման ընթացքին Լիոնելը տուգանային հարուածով դրած է միակ կօլը մատրիտցիներու դարպասը՝ այդպիսով դառնալով Պարսելոնի ամենաարդիւնաւէտ խաղացողը Էլ-Քլասիքոյի պատմութեան մէջ եւ առաջ անցնելով Սեզար Ռոտրիկէզէն։ Լիօն նետած է 15 կօլ Էլ-Քլասիքոյի մէջ։ Բացի այդ արժանթինցին սահմանած է եւս 1 մրցանիշ. ան դարձած է Սպանիոյ Սուբըր բաժակին լաւագոյն ռմբարկուն։ Հոկտեմեբեր 27-ին կայացած Ռայօ Վալյեկանոյի դէմ խաղին Մեսսին նետած է իր 300-րդ կօլը։ Նոյեմբեր 20-ին Լիոնելը Յաղթականներու Լիկային 5-րդ խաղին՝ «Սպարտակի» դէմ, գրանցեց երկու անգամը, որուն շնորհիւ Յաղթականներու լիկային մէջ դրած կօլերով հաւասարեցաւ Ռուտ Վան Նիստերլոյին. իւրաքանչիւրը դրաւ 56 կօլ։ Անոնցմէ աւելին նետած էին Ռաուլ Կոնզալէզը (71) եւ Ֆիլիփփոս Ինդզագին (70)։ Այդ խաղէն ետք արժանթինցին Յաղթականներու լիկային մէջ առաջինն էր նաեւ այն խաղերու թուով, որոնց մէջ երկու անգամը գրանցած էր, առաջ անցնելով Ռաուլէն (14)։ Ռեալ Պետիսի դէմ խաղին Մեսսին նետեց իր 85-րդ եւ 86-րդ կօլերը մէկ տարուան մէջ, անցնելով Կերտ Միւլլերին մրցանիշը։ Մեսսին առաջ անցաւ նաեւ Սեզար Ռոտրիկէզէն, որ Լա Լիկայի մէջ դրած էր 190 կօլ։ 14 Դեկտեմբերին Մեսսին ճանչցուած էր 2012 թուականին «լաւագոյն ֆութպոլիստ»ը, ըստ [[World Soccer]] ամսագրին, հակառակորդներուն յաղթելով մեծ առաւելութեամբ: Լիոնելը հաւաքած է 47,33%, անոր կը հետեւէին Քրիսթիանօ Ռոնալտօն 19,01 %-ով եւ անոր խաղընկեր Անտրես Ինիէսթան 9,77 %-ով։ Մեսսին յաղթեց 3 անգամ ինչպէս Քրիսթիանօ Ռոնալտօն<ref>{{Cite web |url=http://www.worldsoccer.com/features/lionel-messi-wins-world-soccer-player-of-the-year-award |title=Lionel Messi wins World Soccer Player of the Year award! |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2013-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927004311/http://www.worldsoccer.com/features/lionel-messi-wins-world-soccer-player-of-the-year-award |dead-url=yes }}</ref>: 7 Յունուարին Ցիւրիխի մէջ Մեսսին 4-րդ անգամ արժանացաւ Ոսկէ Գնդակին։ Այդ մարցանակը արժանթինցիին համար դարձաւ 4-րդը, այդ մրցանիշերն էին, որոնք Լիոնելը սահմանեց անընդմէջ<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI354375_Messi-chetirehkratniy-obladatel Месси — четырёхкратный обладатель «Золотого мяча»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.sport-express.ru/2013-01-07/559275/ |title=Месси — 4-кратный обладатель «Золотого мяча ФИФА» |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2013-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111082909/http://news.sport-express.ru/2013-01-07/559275 |dead-url=yes }}</ref>: Արժանթինցին հաւաքեց ձայներու 41,6 %-ը, 2-րդ հորիզոնականին մէջ Քրիսթիանօ Ռոնալտօն էր 23,6 %-ով, իսկ 3-րդ հորիզոնականին մէջ Անտրես Ինիէսթան էր, որ հաւաքած էր 10,9 %<ref>[http://soccer.ru/news/326969.shtml Месси опередил Роналду в голосовании за «Золотой мяч» почти на 20 процентов]</ref><ref>[http://www.championat.com/football/news-1418017-messi-nabral-416--golosov-ronaldu---2368--inesta---1091.html Месси набрал 41, 6 % голосов, Роналду — 23, 68 %, Иньеста — 10, 91 %]</ref>: Ոսկէ Գնադկը նուաճելէ ետք Մեսսին մեկնաբանեց այսպէս. {{քաղվածք| «Ճիշդը ըսել՝ այս մրցանակը 4-րդ անգամ շահիլը ուղղակի անհաւատալի էր։ Ես կը փափաքիմ նշել իմ դարպասին մօտ՝ Անտրեսի օգնութիւնը. ան կը մարզուէր եւ կը խաղար մեր խումբին բոլոր ֆութպոլիստներուն հետ: Ես նոյնպէս կը փափաքիմ նշել իմ ընկերներուն, Արժանթինի հաւաքականէն, ամէն մարդոց, որոնք աշխատած են իմ հետս, բոլոր մարզիչներուն, անձերուն, իմ ընտանիքին եւ ընկերներուս: Եւ ի հարկէ իմ կնոջս եւ երեխայիս: Բոլորիդ շնորհակալութիւն»<ref>[http://www.championat.com/football/news-1418027-messi-poluchit-zolotoj-mjach-v-chetvjortyj-raz---prosto-neverojatno.html Месси: получить "Золотой мяч" в четвёртый раз — просто невероятно]</ref>.|}} 27 Յունուարին կայացած 21-րդ շրջագայութեան առաջնութեան ամենատկար ակումբին՝ Օսասունայի դէմ Մեսսին դրաւ 4 գնդակ, իսկ Պարսելոնան յաղթեց 5-1 հաշուով։ Այս գնդակներէն ետք Մեսսին նոր մրցանիշ սահմանեց, 11 խաղ անընդմէջ կօլ նետելով։ Այս մրցանիշը կատարած էին Պարսելոնայի նախկին խաղացողներ՝ Մարտին Մարիանօն եւ Ռոնալտօն, աչքի ինկան Բրեմիէր լիկայի 10 խաղերուն մէջ<ref>[http://www.championat.com/football/news-1436615-messi-ustanovil-rekord-primery-zabiv-v-11-matche-podrjad.html Месси установил рекорд Примеры, забив в 11 матчах подряд]</ref>: Ինչպէս Մեսսին, դնելով 2-րդ գնդակը խաղին, դրաւ 200-րդ գնդակը սպանական յաղթականին մէջ։ Մեսսին դարձաւ տարիքով ամենափոքր ֆութպոլիստը, որ յաջողած է նուաճել այդ մրցանակը<ref name="Лионель Месси взял двести">[http://kommersant.ru/doc/2114777 Лионель Месси взял двести]</ref>: 7 Փետրուարին Մեսսին երկարաձգեց Պարսելոնայի հետ պայմանագիրը մինչեւ 2018 թուականինն Յունիսը։ Պայմանագիրին մէջ նշուած էր նաեւ վարձելու գումարը, որ կը կազմէր 250 միլիոն։<ref>[http://www.championat.com/football/news-1446997-messi-prodlil-kontrakt-s-barselonoj-do-ijunja-2018-goda.html Месси продлил контракт с «Барселоной» до июня 2018 года]</ref> եւրօ: 16 Փետրուարին Լիոնելը դրաւ 2 գնդակ Կրանատայի դարպասը, դնելով 300 գնդակ Պարսելոնայի կազմին մէջ<ref>[http://www.championat.com/football/news-1455265-messi-dovjol-do-300-kolichestvo-golov-zabitykh-za-barselonu.html Месси довёл до 300 количество голов, забитых за «Барселону»]</ref><ref>[http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3626722.shtml Все говорят, что бить нельзя, а я говорю, что буду. Месси перевалил отметку в 300 голов]</ref>: 2 Մարտին Սանտիակօ Պերնապէի մէջ կայացած Ռեալ Մատրիտի դէմ կազմին, Լիոնելը հաւասարեցաւ Ֆի Սթեֆանիոյին Էլ-Քլասիքոյի մէջ դրած կօլերով (18)<ref>[http://www.championat.com/football/news-1468075-messi-dognal-di-stefano-po-kolichestvu-golov-v-jel0klasiko.html Месси догнал ди Стефано по количеству голов в «класико»]</ref><ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI364992_Messi-poravnyalsya-s-Di-Stefano Месси поравнялся с Ди Стефано]</ref>: 2013 թուականին 30 Մարտին կայացած 29-րդ շրջագայութեան՝ Սելթայի դէմ խաղին Մեսսին երկարացուց իր մրցանիշը, մրցակիցին դարպասը նետելով 19 խաղ անընդմէջ (11-19րդ շրջագայութեան մէջ)։ Այնուհետեւ վիրաւորուած ըլլալուն պատճառով բաց ձգելով 3 խաղ, ան դրաւ եւս 2 կօլ<ref>[http://football.kulichki.net/spain/2013/teams/3.htm «Барселона» в сезоне 2012/13] (football.kulichki.net)</ref>: Աչքի իյնալով 33-րդ շրջագայութեան մէջ Աթլեթիք Պիլպաոյի դէմ խաղին, Մեսսին սահմանեց եւս 2 ռմբարկուական մրցանիշ<ref>[http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3734045.shtml Чемпионат Испании. Лионель Месси побил рекорд Криштиану Роналду]</ref>: Աթլեթիքոյի դէմ խաղին դրած կօլը՝ արտագնայ խաղերուն մէջ, դարձաւ 24-րդը։ Արժանթինցին կրկնեց Քրիսթիանօ Ռոնալտոյի անցած տարուան մրցանիշը, դրուած 23 հիւրային խաղերու մէջ։ Բացի այդ, Մեսսին 15 հիւրային խաղերու դաշտէն դուրս չէ եկած առանց կօլ դնելու։ Մրցաշրջանին հին սեփականատէրը եղած է Տանիէլ Գուիսան Մալիորկայի կազմին 2007/08 մրցաշրջանին մէջ։ === Մրցաշրջան 2013/14 === Մրցաշրջանը Լիօն սկսած է բաւականին հզօր, հաշուի առնելով այն, որ ան երկար ժամանակ կը բուժուէր վնասուածներէ։ Սպանիոյ յաղթական Վալենսիոյ դէմ խաղին Մեսսին ձեւակերպեց իր 23-րդ հեթ-թրիքը, իսկ «Չղջիկներուն» անոր երրորդ կօլին շնորհիւ ան դարձաւ Բրեմիէրայի լաւագոյն ռմբարկուն, որոնք դրած են արտագնայ խաղերուն, այս ցուցանիշին առջեւը մեքսիքացի առասպելային յարձակող Ուկօ Սանչեսը, դնելով 99 կօլ հիւրային խաղերու մէջ։ Ամբողջ առաջին 6 շրջագայութիւններուն Մեսսին դրած է 8 կօլ եւ 3 արդիւնաւէտ փոխանցում, իսկ Յաղթականներու լիկային Այաքսի դէմ խաղին Մեսսին եւս մէկ հեթ-թրիք կը ձեւակերպէ Պարսելոնայի կազմին մէջ, դարձաւ միակ ֆութպոլիստը, որ կրցած է ձեւակերպել 4 հեթ-թրիք առաջնութեան ամենահեղինակաւոր ակումբին։ Ալմերայի դէմ հիւրային խաղին Մեսսին վնաս ստացաւ: 21-րդ վայրկեանին՝ բացումէն վայրկեաններ անց յարձակողը ծունկի ցաւ զգաց, եւ փափաքեցացաւ փոխարինել։ Ան 3 օր չխաղաց ծնկատակի ջուրի պատճառով<ref>[http://www.rg.ru/2013/09/29/messi-site-anons.html Лионель Месси выбыл на 2-3 недели из-за травмы]</ref>: Յաղթականներու լիկային Միլանի դէմ խաղին, ուր Լիոնելը հեղինակեց երկու անգամը<ref>[http://www.sovsport.ru/news/text-item/657256 Месси оформил дубль в победном матче «Барселоны» против «Милана»]</ref>, արտագնայ Պեդիսի դէմ խաղին Մեսսին կրկին վնաս ստացաւ. մկանները. երկու ամիս<ref>{{Cite web |url=http://smotrisport.tv/news/football/10083-lidyer-barsy-vylyetyel-na-2-myesyatsa.html |title=Месси вылетел на два месяца |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2014-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140118122555/http://smotrisport.tv/news/football/10083-lidyer-barsy-vylyetyel-na-2-myesyatsa.html |dead-url=yes }}</ref> չխաղաց: 2013 Դեկտեմբերին Մեսսին հաւաքած քուէներով զիջեցաւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյին աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստի կոչման համար ըստ World Soccer ամսագրին<ref>[http://www.sovsport.ru/news/text-item/668209 Роналду признан лучшим игроком мира по версии журнала World Soccer]</ref>: [[Պատկեր:Leo Messi v Almeria 020314 (cropped).jpg|thumb|right|200px|alt=|Լիոնել Մեսսին 2014 թուական 2 Մարտին՝ կայացած Ալմերիոյ դէմ խաղին:]] 2014 թուականինն 9 Յունուարին Մեսսին վերադարձաւ խաղադաշտ Սպանիոյ 1/8-ին Խետաֆէի դէմ խաղին 66-րդ վայրկեանին եւ հեղինակեց 2 կօլ<ref>[http://www.eurosport.ru/football/copa-del-rey/2013-2014/story_sto4079919.shtml Месси после травмы отметился двумя забитыми мячами]</ref>: 13 Յունուարին կայացած Ոսկէ Գնդակին համար Մեսսին պայքարեցաւ 2-րդ հորիզոնականը<ref>{{Cite web |url=http://www.barca.ru/news/12433 |title=Лео Месси занял второе место в борьбе за «Золотой мяч» |accessdate=2016-02-26 |archive-date=2014-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140719205320/http://barca.ru/news/12433 |dead-url=yes }}</ref>՚։ 16 Մարտին կայացած 28-րդ շրջագայութեան մէջ Օսասունայի դարպասը հեղինակեց հեթ-թրիք, քաթալոնցիներու օգտին դրած կօլերը հասցնելով 371-ի, անցնելով Պաուլինիօ Ալքանդառի մրցանիշը՝ 369, որ սահմանուած էր մօտ 100 տարի առաջ։ Մեսսին դարձաւ լաւագոյն ռմբարկուն Պարսելոնայի պատմութեան բոլոր առաջնութիւններուն մէջ։ Խաղէն ետք ըսաւ Մեսսին. {{քաղվածք| «Այն, որ ես մտայ պատմութեան մէջ, այդ տպաւորիչ է: Անոր մասին շատ կ՛ըսուէր եւ հիմա այդ պատահեցաւ: Այժմ ես իմ առջեւս դրի նոր նպատակ: Ինքնազգացողութիւնս լաւ է եւ պէտք է շարունակել նոյն հոգուով: Միայն այդ ժամանակ ես շարունակեցի հաւաքել մարզավիճակ վնասուածքէն ետք: Բայց հիմա կրնամ ըսել, ամբողջովին վերականգնած եմ»:|}} Սանթիակօ Պերնապեու խաղադաշտին մէջ Մարտ 23-ին կայացած Էլ-Քլասիքոյի մէջ Մեսսին հեթ-թրիք ձեւակերպեց եւ մէկ կօլային փոխանցում կատարեց, օգնելով Պարսելոնային յաղթել 4-3 հաշուով։ Այս խաղին մէջ արժանթինցին ունեցաւ նոր յաջողութիւններ։ * Դարձաւ պատմութեան մէջ ամենաշատ կօլ դրած ֆութպոլիստը «Էլ-Քլասիքօ»ներու (21 կօլ) * Ռեալին դրաւ 21 գնդակ, Մեսսին ոչ մէկ ակումբի շատ կօլ չէ դրած քան անոնք * Դարձաւ լաւագոյն արտասահմանեան բամբարդիրը Սպանիոյ պատմութեան մէջ (236 կօլ) * Դարձաւ լաւագոյնը «Էլ-Քլասիքո»յի պատմութեան մէջ կօլ+փոխանցում (33; 21 կօլ, 12 կօլային փոխանցում) * Դարձաւ առաջին Պարսելոնայի ֆութպոլիստը, Սանթիակօ կը բեռնաբերէ հեթ-թրիք ձեւակերպելով։ Ակումբային մրցաշրջանը Մեսսին աւարտեց մէկ մրցանակով. Աթլեթիքօ Մատրիտի դէմ հակամարտութեան արդիւնքին մէջ յաղթել Սպանիոյ Սուբըր բաժակը։ Ուժեղ յարձակողը ունեցաւ 46 խաղի մէջ 41 կօլ (28-ը Սպանիոյ Յաղթականատուի մէջ, 5-ը Սպանիոյ Սուբըր բաժակին մէջ (մրցութեան լաւագոյն ռմբարկու) եւ 8 կօլ Յաղթականներու լիկային) եւ 15 կօլային փոխանցում։ === Մրցաշրջան 2014/15 === [[Պատկեր:Leo Messi v Granada 2014.jpg|thumb|left|200px|alt=|Լիոնել Մեսսին Կրանատայի դէմ խաղին]] Նոր մրցաշրջանին մէջ՝ Սպանիոյ առաջնութեան առաջին շրջագայութեան մէջ՝ Էլճէի դէմ խաղին, արժանթինցին բացաւ իր կօլերու ցուցակը, գրանցեց կրկնապատիկը (3-0)<ref>{{Cite web |url=http://sport-xl.org/news/football/spain/130757-messi-sdelal-dubl-v-pervom-matche-sezona-barselona-elche-30-primera-1-y-tur-video.html |title=Месси сделал дубль в первом матче сезона. «Барселона» — «Эльче» — 3:0. Примера, 1-й тур (видео) |accessdate=2015-09-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123051130/https://sport-xl.org/news/football/spain/130757-messi-sdelal-dubl-v-pervom-matche-sezona-barselona-elche-30-primera-1-y-tur-video.html |archivedate=2021-01-23 |dead-url=yes}}</ref>: 2-րդ շրջագայոգթեան մէջ՝ Վիլիառեալի դէմ խաղին, աւարտեց նուազագոյն հաշուով՝ յաղթանակը Պարսելոնայի. Մեսսին կատարեց կօլային փոխանցում դէպի Սանտրօ Ռամիրէին, որու կը մնար գնդակը ուղարկել դատարկ դարպասը։ [[Սեբտեմբեր 27-ին|27 Սեբտեմբեր]]<nowiki/>ին 6-րդ շրջագայութեան Կրանատայի դէմ խաղի ժամանակ յարձակողը երկու կօլ դրաւ, իսկ կապտանռնագոյները հակառակորդին յաղթեցին 6-0 հաշիւով։ 27-ամեայ առաջին կօլը եղաւ հանդիպման 62-րդ վայրկեանին, դարձաւ անոր համար 400-րդը գործի ասպարէզին պաշտօնական խաղերուն մէջ (358 կօլը ակումբի կազմին մէջ, իսկ 42-ը Արժանթինի կազմին մէջ)։ Որպէսզի հասնի այդ արդիւնքին, Մեսսիէն պահանջուեցաւ 525 խաղ<ref>[http://lenta.ru/news/2014/09/28/messirec/ Месси забил 400-й мяч за карьеру]</ref>: Այդ իրադարձութիւնը արժանթինցին բացատրեց հետեւեալ կերպ. {{քաղվածք|«Ես երբեք չէի կրնար պատկերացնել, որ իմ ասպարէզին մէջ կը հասնիմ այսպիսի բարձունքներու: Շնորհակալութիւն Պարսելոնայի եւ Արժանթինի հաւաքականի՝ դրած 400-րդ կոլի առթիւ հնչած բոլոր շնորհաւորանքներու համար: Ես կը շարունակեմ ջանասիրաբար աշխատիլ եւ հետագային, որպէսզի այս նուաճումով կանգ չառնեմ»<ref>[http://sport.rbc.ru/article/230484/ Месси забил 400-й гол, «Барселона» ушла в отрыв]</ref>.|}} [[Հոկտեմբեր 18-ին|18 Հոկտեմբեր]]<nowiki/>ին, Էյպարի դարպասին ճշգրիտ հարուածելով Լիօն յաղթականներու մէջ կը դնէ իր 250-րդ կօլը եւ կը դառնայ Բրեմիէրի պատմութեան մէջ՝ այս նշանակէտին հասած ամենաերիտասարդ ֆութպոլիստը։ [[Նոյեմբեր 5-ին|5 Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին, Յաղթականներու Լիկայի Ամսթըրտամի Այաքսի դէմ խաղին գրանցելով կրկնապատիկ՝ յարձակողը Եւրոպայի ամենահեղինակաւոր մրցաշարին մէջ կօլերու թիւով առաջ անցաւ սպանացի ռմբարկու Ռաուլ Կոնզալէզէն. երկու ռմբարկուներու կօլերուն թիւը կը դառնայ 71: Միայն թէ Մեսսին անոր հասած էր 91 հանդիպման արդիւնքին մէջ, իսկ Ռաուլը՝ 142<ref>[http://www.ntv.ru/sport/1267401/ Звезда «Барселоны» Месси стал лучшим бомбардиром в истории Лиги чемпионов]</ref>: [[Նոյեմբեր 22-ին|22 Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին, 12-րդ շրջագայութեան մէջ՝ Սեւիլիայի դէմ խաղին 27-ամեայ արժանթինցին հեթ-թրիք ձեւակերպեց՝ դնելով իր 251-րդ, 252-րդ եւ 253-րդ գնդակները՝ միաժամանակ Սպանիոյ ֆութպոլային առաջնութեան մէջ արդիւնաւէտութեամբ նոր մրցանիշ սահմանելով։ Նախկին այս ձեռքբերումը կը պատկանէր Թելմօ Սարրային, որ 277 հանդիպման ընթացքին 251 անգամ գրաւած էր հակառակորդի դարպասը։ Մեսսիէն պահանջուեցաւ քիչ աւելի երկար ժամանակ այդ արդիւնքին հասնելու համար՝ 289 խաղ։ Պատմական դարձած 2-րդ կօլէն ետք աջակիցները որոշեցին օրօրել մրցանիշակիրին, իսկ խաղավերջի ազդանշանէն ետք Պարսելոնայի ֆութպոլիստները Քամբ Նոու դաշտին մէջ մնացին եւս 10 վայրկեան. անոնք կը դիտէին Լիոնելի հիմնական կօլի տեսահոլովակը, գրկախառնուեցան դափնեկրին եւ դաշտէն դուրս գալով Մեսսիի համար կառուցեցին փառքի միջանցք<ref>[http://football.sport-express.ru/reviews/51147/ Король Лео. Чемпионат Испании. 12-й тур. Пять главных событий]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: [[Նոյեմբեր 25-ին|25 Նոյեմբեր]]<nowiki/>ին Լիոնել Մեսսին դարձաւ յաղթականներու Լիկայի պատմութեան ռմբարկուն։ Խմբային փուլի 5-րդ շրջագայութեան մէջ կիպրոսական Ապոէլ-ի դէմ խաղին կրկին հեթ-թրիք ձեւակերպեց։ Առաջին կօլը ան դրաւ հանդիպման 38-րդ վայրկեանին. 72-րդը դարձաւ ֆութպոլիստին եւ թոյլ տուաւ Մեսսին գրաւել մրցաշարի ողջ պատմութեան ռմբարկուներու ցուցակի առաջատարի դիրքը։ Հանդիպման 57-րդ եւ 87-րդ վարկեանին կօլ նետելով յարձակողը կրկնեց իր իսկ մրցանիշը։ Պէտք է նշել նաեւ, որ Մեսսին այդ խաղին ձեւակերպեց յաղթականներու Լիկայի՝ իր 5-րդ հեթ-թրիքը, որ նոյնպէս մրցանիշ էր։ [[Դեկտեմբեր 7-ին|7 Դեկտեմբեր]]<nowiki/>ին, 14-րդ շրջագայութեան մէջ Սպանիոլի դէմ խաղին (5-1), Մեսսին կրկին հեթ-թրիք ձեւակերպեց եւ արձանագրեց երկու նոր մրցանիշ. 12 կօլով դարձաւ Քաթալոնական տերպիի պատմութեան լաւագոյն ռմբարկուն եւ անցաւ 400 կօլի սահմանը, հիւրային խաղերու արդիւնքին մէջ<ref>[http://www.dni.ru/sport/2014/12/8/288556.html Лионель Месси побил два рекорда за матч]</ref><ref>[http://rsport.ru/football/20141207/793578888.html Лионель Месси преодолел отметку в 400 голов в матчах за «Барселону»]</ref><ref>[http://www.championat.com/football/news-2005103-messi-sravnjalsja-s-sesarom-i-stal-luchshim-bombardirom-v-katalonskikh-derbi.html Месси стал лучшим бомбардиром в «каталонских дерби»]</ref>: 11 Յունուարին Սպանիոյ մրցաշարի 18-րդ շրջագայութեան մէջ, Պարսելոնան իր դաշտին մէջ յաղթական ընդունեց Աթլեթիքօ Մատրիտին։ Մեսսին խաղաց մրցաշրջանի իր լաւագոյն խաղերէն մէկը. առաջին խաղակէսին ան կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Լուիս Սուարէզը, իսկ երկրորդ խաղակէսին սկզբնամասին վաստկեցաւ 11 մեթրէն, իսկ հանդիպման վերջնամասին եւս մէկ կօլ դրաւ, որ քաթալոնցիներուն թոյլ տուաւ 3-1 հաշիւով յաղթանակ տօնել<ref>{{Cite web |url=http://livetv.sx/lenta/101377_barselona_atletiko_madrid_pramaa_translacia/ |title=«Барселона» уверенно обыграла мадридский «Атлетико» |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410222804/http://livetv.sx/lenta/101377_barselona_atletiko_madrid_pramaa_translacia/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://sport.rbc.ru/article/246565/ «Барселона» уверенно переиграла «Атлетико» в Примере]</ref>: 12 Յունուարին կայացած Ոսկէ Գնդակի պայքարին Մեսսին արժանացաւ 2-րդ հորիզոնականը։ Արժանթինցին եւս մէկ մրցանիշ սահմանեց դառնալով միակ ֆութպոլիստ՝ որ 8 անգամ անընդմէջ դուրս եկած է եզրափակիչ եռեակ (2007/2014)<ref>[http://www.championat.com/football/news-2034287-messi-vosem-let-ne-opuskaetsja-nizhe-vtorogo-mesta-v-golosovanii-za-zolotoj-mjach.html Месси восемь лет не опускается ниже второго места в голосовании за «Золотой мяч»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://theclearpill.ru/200-ronaldu-messi-istoriya-rekordov-chempionat.html |title=Роналду — Месси. История рекордов — Чемпионат |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125954/http://theclearpill.ru/200-ronaldu-messi-istoriya-rekordov-chempionat.html |dead-url=yes }}</ref>: 18 Յունուարին կայացած 19-րդ շրջագայութեան Տեպորտիւօ Լա-Քորունիայի դէմ խաղին, յարձակողը օգնեց իր ակումբին յաղթել 4-0 հաշուով, վերջին յաղթանակի արտագնայ խաղերուն մէջ ձեւակերպեց իր առաջին հեթ-թրիքը<ref>[http://football.sport.ua/news/249034 Месси разбивает «Депортиво»]</ref>: Նշանակալի դարձաւ յարձակողի համար 15-րդը Բրիմիէրին մէջ, որուն ան յաղթականատու շրջանակներուն դրած է 10-էն աւելի կօլ<ref>[http://www.championat.com/football/news-2039486-messi-zabil-khotja-by-10-golov-v-vorota-15-komand-ispanskoj-primery.html «Депортиво» — 15-я команда Примеры, которой Месси забил не менее 10 голов]</ref>: [[Յունուար 24|24 Յունուար]]<nowiki/>ին, 20-րդ շրջագայութեան մէջ Էլչէի դէմ խաղին ձեւակերպեց կրկնապատիկը, Մեսսին կրցաւ կրկնել Ռեալի առասպելական յարձակող Ֆերենս Պուսկէցի մրցանիշը՝ 7 մրցաշրջան անընդմէջ դնելով 20 եւ աւելի կօլ, որ կը պահպանուէր 51 տարի<ref>[http://www.sport.es/es/noticias/barca/messi-supera-puskas-3879802 Месси обходит Пушкаша]</ref>: Բացի այդ, այդ կրկնապատիկը Մեսսիին համար 77-րդն էր յաղթականատուին մէջ, որ անոր օգնեց կրկնապատիկը հաւասարիլ սպանացի յարձակող Տելմօ Սարային<ref>[http://www.theguardian.com/football/2015/jan/25/football-news-in-brief Футбол: новости вкратце]</ref>: [[Փետրուար 8|8 Փետրուար]]<nowiki/>ին, Սան-Մամես դաշտին մէջ 22-րդ շրջագայութեան մէջ պասկերու՝ Աթլեթիք Պիլպաոյի դէմ խաղին, արժանթինցի յարձակողը կատարեց երկու կօլային փոխանցում եւ մէկ կօլ տուգանային հարուածէն, դնելով իր 12-րդ կօլը տուգանային հարուածէն, դարձաւ երրորդը սպանական յաղթականատուին մէջ Ռոնալտինիոյէն եւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյէն- 15 կօլ, եւ Ռոպերթօ Քարլոսէն որ կը գլխաւորէր աղիւսակը 16 կօլով։ Բացի այդ, այդ կօլը Լիոնելին օգնեց կրկնել լեճընտ գերմանացի յարձակող Կերդ Միւլլերի մրցանիշը, որ 7 մրցաշրջան անընդմէջ դրած էր 23 կօլէ աւելի<ref name=autogenerated7>[https://terrikon.com/posts/212459 Месси побил рекорд Мюллера]</ref>: [[Փետրուար 15|15 Փետրուար]]<nowiki/>ին Մեսսին խաղաց իր 300-րդ խաղը սպանական յաղթականատուին մէջ։ Յոբելենական հանդիպումը 23-րդ շրջագայութեան մէջ Լեւանթէի դէմ խաղն էր, ուր Պարսելոնան վստահօրէն յաղթեց 5-0 հաշիւով, իսկ ինքը՝ արժանթինցին սահմանեց եւս քանի մը մրցանիշ։ Առաջինը Մեսսին կատարեց 106 կօլային փոխանցում, որոնցմով հաւասարեցաւ փորթուգալացի կիսապաշտպան Լուիս Ֆիկուին, իսկ անցումներու թիւով (105)՝ դարձաւ Սպանիոյ առաջնութեան վերջին 25 տարուան լաւագոյն գնդակ փոխանցումը<ref>{{Cite web |url=http://www.eurofootball.ru/news/28183/lionel-messi-oboshel-luisha-figu-po-kolichestvu-rezultativnyh-peredach |title=Лионель Месси обошел Луиша Фигу по количеству результативных передач |accessdate=2016-03-03 |archive-date=2015-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216134619/http://www.eurofootball.ru/news/28183/lionel-messi-oboshel-luisha-figu-po-kolichestvu-rezultativnyh-peredach |dead-url=yes }}</ref>: Երկրորդը՝ դրաւ 3 կօլ, եւ հեթ-թրիքներու թիւը հասցուց 34-ի, որոնցմէ 23-ը ձեւակերպած է Բրիմիէրայի մէջ։ Անով կրկնեց Ռոնալտոյի մրցանիշը՝ Սպանիոյ առաջնութեան մէջ ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով եւ անոր հետ անցաւ Ռեալի լեճընտ յարձակող Տի Ստեֆանոյէն եւ Աթլեթիքի յարձակող Թելմօ Սարայէն (22)։ Նաեւ Մեսսին կրկնեց Սարայի մրցանիշը ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով Սպանական բոլոր խումբերուն։ Քաթալոնցիներու կազմին մէջ արժանթինցին այժմ ունի 31 հեթ-թրիք<ref>[http://www.championat.com/football/news-2064369-messi-sravnjalsja-s-ronaldu-po-kolichestvu-khet-trikov-v-primere.html Месси сравнялся с Роналду по количеству хет-триков в Примере]</ref>: Բացի այդ, Լիոն ակումբային մրցանիշ սահմանեց, դարձաւ ամենաերիտասարդ Պարսելոնայի ֆութպոլիստը Սպանիոյ առաջնութեան մէջ իր 300-րդ խաղին մասնակցելով։ Յարձակողը այս արդիւնքին հասաւ 27 տարեկան 236 օրուանին։ Նախորդ մրցանիշակիրը կիսապաշտպան Չաւին էր՝ 28 տարեկան 352 օրուանին<ref>[http://www.sport.ru/football/Messi_oboshel_Figu_po_kolichestvu_golevyh_peredach_v_chempionate_Ispanii/article266999/ Месси обошел Фигу по количеству голевых передач в чемпионате Испании]</ref>: Բոլոր 300 խաղերուն մէջ Մեսսին դրած է 269 կօլ եւ կատարած 106 կօլային փոխանցում։ [[Մարտ 8]]-ին, Բրիմիերայի 26-րդ շրջագայութեան մէջ՝ Ռայո Վալյեկանոի դէմ խաղին (6-1), արժանթինցի հարձակողը ձեւակերպեց իր 35-րդ հեթ-թրիքը, իսկ Սպանական տերպիին մէջ 24-րդը։ Այդպիսով Մեսսին առաջ անցաւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոյէն Սսպանական տերպիին մէջ ձեւակերպած հեթ-թրիքներոպ թիւով։ Նաեւ Լիոն անցաւ Թելմօ Սարայի մրցանիշը ձեւակերպած հեթ-թրիքներու թիւով։ Այսպիսով Պարսելոնայի կազմին մէջ ան ունեցաւ 32 հեթ-թրիք (24-ը Բրիմիերայի մէջ, 2-ը Սպանիոյ բաժակին մէջ, 1-ը Սպանիոյ Սուբըրբաժակին մէջ, իսկ 5-ը յաղթականներու Լիկային մէջ)։ Այս հանդիպման ժամանակ արժանթինցին ձեւակերպեց իր ամէնաարագ հեթ-թրիքը, որուն համար անոր պահանջուեցաւ ընդամէնը 11 վարկեան։ Նաեւ Մեսսին արդէն 6 մրցաշրջան անընդմէջ կը դնէ 40 կօլ եւ աւելի, որ նոյնպէս մրցանիշ է<ref>[http://sport.rbc.ru/article/252162/ Лионель Месси установил новый рекорд в чемпионате Испании]</ref>: [[Ապրիլ 18]]-ին 32-րդ շրջագայութեան շրջանակներոն մէջ՝ Քամբ-Նոույի մէջ կայացած Վալենսիոյ դէմ խաղին, արժանթինցին պաշտօնական խաղերուն դրած իր 400-րդ կօլը Պարսելոնայի կազմին մէջ (278 կօլ Բրիմիերայի մէջ, 75-ը յաղթականներու լիկայի մէջ, 32-ը Սպանյայի բաժակի մէջ, 10-ը Սպանիոյ Սուբըրբաժակի մէջ, 4-ը աշխարհի ակումբային առաջնութեան մէջ, 1-ը Իւեֆայի Սուպբըրբաժակի մէջ) ասոր համար անկէ պահանջուեցաւ 471 հանդիպում<ref>[http://football.ua/spain/268722-messi-400-golov-za-barselonu.html Месси — 400 голов за «Барселону»]</ref>: Հարձակողը կօլերէն 317-ը դրած ձախ ոտքով, 64-ը աջով, 17-ը գլուխով, 1-ը կուրծքով, իսկ 1-ը ձեռքով, որոնցմէ 16-ը դրած տուգանային հարուածէն, իսկ 48-ը 11 մեթրանոցէն<ref>[http://www.eurosport.ru/football/liga/2014-2015/story_sto4682628.shtml Лионель Месси забил 400-й гол за «Барселону»]</ref>: Բացի այդ, այս խաղին մէջ Մեսսին կատարեց կօլային փոխանցում, իսկ Քաթալոնացիները հակառակորդին յաղթեցին 2-0 յաշիւով<ref>[http://www.sport-express.ru/football/spain/news/866972/ "Барселона победила «Валенсию», Месси забил 400-й гол]</ref>: [[Մայիս 6]]-ին Մեսսին Եւրոպայի բաժակի առաջնութեան մէջ խաղացաւ իր 100-րդ խաղը (97-ը Յաղթականներու լիկային մէջ, իսկ 3-ը Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ)։ Հոպելեանական խաղը Մեսսին խաղացաւ Յաղթականներու Լիկայի առաջին խաղին՝ Միւնխենի Պաւարեայի դէմ խաղին, ուր Պարսելոնան յաղթեց 3-0 հաշիւով։ Արժանթինցին 3 վարկեանին կրկնապատիկը ձեւակերպեց, եւ կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Նեյմարին։ Բոլոր 100 խաղերուն մէջ հարձակողը պարտութեան մատնեց 78 անգամ (77 անգամ Յաղթականներու Լիկային մէջ եւ մէկ անգամ Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ)<ref>[http://www.ntv.ru/sport/1404377/ Дубль Месси принес «Барселоне» победу над «Баварией» в первой игре полуфинала ЛЧ]</ref><ref>[http://sport.rbc.ru/news/255799/ Дубль Месси принес «Барселоне» крупную победу над «Баварией». Видео]</ref><ref>[http://prosport-online.ru/news-4330-messi-obognal-ronaldu-v-gonke-bombardirov-ligi-chempionov-oformiv-dubl-za-3-minuty Месси обогнал Роналду в гонке бомбардиров Лиги чемпионов, оформив дубль за 3 минуты]{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: [[Մայիս 17]]-ին Վիսենթէ Կալտերոն մարզադաշտին մէչ Աթլեթիքօ Մատրիտին դրաւ միակ կօլը, որ 23-րդ անգամ Պարսելոնային բերաւ պետութեան յաղթականի կոչման<ref>[http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI537636_Messi_sdelal_Barselonu_23_kratnym_chempionom_Ispanii Месси сделал «Барселону» 23-кратным чемпионом Испании]</ref><ref>[http://svpressa.ru/sport/news/122044/ Месси сделал «Барселону» чемпионом Испании]</ref>: [[Մայիս 30]]-ին Սպանիոյ Բաժակի վերջին խաղին՝ Պիլպաոյի Աթլեթիքին դրաւ 2 գնդակ, ուր կապտա-նռնագոյնները 3-1 հաշիւով յաղթած են<ref>[http://www.championat.com/football/news-2157193-barselona-pobedila-atletik-i-v-27-j-raz-stala-obladatelem-kubka-ispanii.html «Барселона» победила «Атлетик» и в 27-й раз стала обладателем Кубка Испании]</ref><ref>[http://www.eurosport.ru/football/copa-del-rey/2014-2015/story_sto4760678.shtml «Барселона» обыграла «Атлетик» и завоевала Кубок Испании]</ref>: Հատկապէս շատ գեղեցիկ ստացուեցաւ արժանթինի առաջին կօլը, որ շատ մեկնաբաններ անուանեցին հրաշալի եւ կախարդական<ref>[http://www.championat.com/football/news-2157257-luis-jenrike-pervyj-gol-messi-v-vorota-atletika---nechto-iz-drugoj-galaktiki.html Луис Энрике: первый гол Месси в ворота «Атлетика» — нечто из другой галактики]</ref><ref>[http://sheriff-sport.com/messi-zabil-neveroyatnyj-gol-v-finale-kubka-ispanii-po-futbolu/ Месси забил невероятный гол в финале Кубка Испании по футболу]</ref>: Այդ կօլը հարձակողը դրաւ տուգանային գիծէն կատարուած փոխանցումէն ետք, ճանապարհին խաբելով քանի մը մրցակցի։ Յունիս 6-ին Պեռլինի Օլիմբիք սդատիում Մեսսին յաղթեց Յաղթականներու Լիկայի բաժակը 4-րդ անգամ, իսկ Պարսելոնան 3-1 հաշիւով յաղթելով Տուրինի Իւվենթուսին դարձաւ մրցաշարի 5-ակի յաղթող<ref>[http://sport.rbc.ru/article/257612/ «Барселона» победила «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/sport/2015/06/06/a_6749830.shtml «Барселона» обыграла «Ювентус» в финале Лиги чемпионов]</ref>: Բացի այդ, քաթալոնական կրանտը դարձաւ միակ ֆութպոլային ակումբը Եւրոպական ֆութպոլի պատութեան մէջ, որ կրցած է «ոսկէ հեթ-թրիք» ձեւակերպել 2 անգամ<ref>[http://football.sport.ua/news/265540 Барселона установила европейский рекорд]</ref>: Նաեւ 27-ամեա Մեսսին դարձաւ ամէնաերիտասարդ ֆութպոլիստ Յաղթականներրու Լիկային մէջ պատմութեան մէջ, որու յաջողած է 4 անգամ յաղթել այդ մրցաշարին մէջ։ Աւարտած մրցաշրջանին արժանթինցին բոլոր մրցաշարերուն մէջ միասին անցկացրեց 57 խաղ դնելով 58 կօլ. 43 կօլը Սպանիոյ առաջնութեան մէջ (2-րդ ռմբարկու), Սպանիոյ բաժակին մէջ 5 կօլ եւ 10 կօլ Յաղթականներու լիկային մէջ (լաւագոյն ռմբարկու Նեյմարի եւ Քրիսթինօ Ռոնալտոի հետ)։ Բացի այդ, Մեսսին դարձաւ ամէնաշատ գնդակ փոխանցում կատարած ֆութպոլիստը բոլոր մրցաշարերուն մէջ - 18 փոխանցում առաջնութեան մէջ, Սպանիոյ Բաժակին մէջ 5 գնդակ փոխանցող (նաեւ Լուիս Սուարէզը) եւ 6 գնդակ փոխանցում Յաղթականներու Լիկային մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html |title=Лига чемпионов. Статистика |accessdate=2024-12-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150811020702/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2015/statistics/index.html |archivedate=2015-08-11 |dead-url=yes}}</ref>: === Մրցաշրջան 2015/16 === Նոր մրցաշրջանի առաջին իսկ պաշտօնական խաղին Մեսսին ձեւակերպեց հերթական հեթ-թրիքը. Իւեֆայի Սուբըրբաժակին մէջ Պարսելոնան կը յաղթէ Սեւիլյային 5-4 հաշիւով։ Լիոնելը կրցաւ 2 կօլ դնել տուգանային հարուածէն, իսկ անոր հարուածէն ետք Բետոնե դնէ յաղթական գնդակը։ Խաղի արդիւնքին մէջ Մեսսին կը ճանաչուի խաղի լաւագոյն խաղացողը։ Օգոստոս 27-ին կայացած Յաղթականներու Լիկայի խմբային պուլի վիճակահանութեան ժամանակ՝ Մոնակոյի մէջ Մեսսին գործին ասպարէզին ընթացքին 2-րդ անգամ կը ճանաչուի Եւրոպայի տարուա լաւագոյն ֆութպոլիստ։ Վերջին խաղերու եռեակին մէջ կը մտնային Լուիս Սուարէզը (3 ձայն), Լիոնել Մեսսին (49 ձայն) եւ Քրիսթիանօ Ռոնալտոն (2 ձայն)։ Այս անգամ եւս Մեսսին շնորհակալութիւն հայտնեց ակումբին մրցանակի համար։ {{քաղվածք|«Մենք ունինք ընկերասէր ակումբ, որ ծանրորէն աշխատեցաւ, որպէսզի հասնի նպատակին: Ես ուրախ եմ եւ շնորհակալութիւն կը հայտնեմ մեր խաղընկերներուն - առանց անոնց ես այս արդիւնքին չէի հասներ<ref name=autogenerated2>[http://ru.uefa.org/uefa-best-player-award/news/newsid=2275333.html Месси назван Лучшим футболистом Европы]</ref>.|}} Հանդիսութեան ժամանակ նաեւ Մեսսին ստացաւ մրցաշրջանի լաւագոյն կօլ հեղինակողի կոչումը, որ ան խփած էր Միւնխենի Պաւարյային Յաղթականներու լիկայի 1/2-ի առաջին խաղին<ref>{{Cite web |url=http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/result/index.html |title=ГОЛ СЕЗОНА УЕФА |accessdate=2015-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829182024/http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/result/index.html |archivedate=2015-08-29 |dead-url=yes}}</ref>: կօլը խփելուց արգենտինացին շրջանցեց 5-րդ ֆուտբոլիստին՝ Ժերոմ Բոատենգին եւ գնդակը գեղեցիկ ուղարկեց Մանուել Նոյերի պաշտպանած դարպասը<ref>{{Cite web |url=http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/videoid=2263253.html |title=МЕССИ ПРОТИВ "БАВАРИИ" |accessdate=2015-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829104737/http://ru.uefa.com/goal-of-the-season/videoid=2263253.html |archivedate=2015-08-29 |dead-url=yes}}</ref>: լաւագոյն կօլը ընտրեցին Իւեֆայի կայքէն օգտուողները, Մեսսին հաւաքեց 39%, առաջ անցենլով իր մրցակիցներէն։ == Արժանթինի հաւաքական == === Մինչեւ 20 տարեկաններու հաւաքական === Մինչեւ Արժանթինի հաւաքական հրաւիրուիլը Մեսսին հրաւեր ստացաւ [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]էն, բայց մերժեց այն։ 2004 թուականին Յունիսի ան անցկացրեց իր առաջին խաղը երիտասարդական հաւաքականին մէջ ընդդէմ Պարագուայի։ 2005 թուականին Յունիսին ան յաղթեց Նետըրլանտներուն անցկացուող աշխարհի երիտասարդական առաջնութեան մէջ եւ դարձաւ լաւագոյն ռմբարկու՝ դնելով 6 կօլ<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament= 104/edition= 9102/index.html|title=FIFA World Youth Championship Netherlands 2005|publisher=FIFA|accessdate=7 July 2009}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ === Նորամուտը ազգային հաւաքականին մէջ === Օգոստոս 4-ին Խոսէ Պեկեռմանը կը կանչէ Մեսսիին [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]ին մէջ հանդես գալու եւ ան կ՛ընդունէ հրաւերը։ Բայց երբ առաջին խաղին ան խաղադաշտին մէջ կ՛ըլլայ ընդամէնը երեք վարկեան, որովհետեւ կը ստանավ կարմիր քարթ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_football/4172400.stm|title=Messi handles 'new Maradona' tag|publisher=BBC Sport | date= 22 August 2005 | accessdate= 7 July 2009| last=Vickery |first=Tim}}</ref><ref>{{cite web|url=http://english.people.com.cn/200508/20/eng20050820_203655.html|title=Argentine striker Messi recalled for World Cup qualifier|publisher=People's Daily Online| date= 20 August 2005 | accessdate= 7 July 2009}}</ref>։ Երկրորդ հանդիպումը կ՛անցկացնէ 2005 թուականին, սեբտեմբեր 3-ին, Պարագուայի ազգային հաւաքականի դէմ խաղին՝ դուրս գալով խաղադաշտ 80-րդ վարկեանին։ Այդ 2006 թուականին աշխարհի առաջնութեան ընտրական պուլին մէջն էր։ Առաջին իր կօլը հաւաքականի կազմին Մեսսին կը դնէ ընկերական խաղին ընդդէմ Քորուաթիայի, իսկ երկրորդ կօլը 2006 թուականին աշխարհի առաջնութեան խաղին՝ ընդդէմ Սերպիոյ եւ Չերնոկարեայ (6-0)։ === Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2006 === Չնայած ստացած վնասներուն, Մեսսին հրաւիրուեցաւ հաւաքական՝ մասնակցելու մոնտիալ 2006-ին։ Կոտ Տ'Իւուարի դէմ կայացած հանդիպումը Մեսսին բաց ձգեց, իսկ Սերպիոյ հաւաքականի դէմ խաղին դարձաւ կօլի եւ կօլային փոխանցման հեղինակ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/argentina/5047440.stm| title=Messi comes of age|publisher=BBC Sport |date= 5 June 2006 |accessdate= 7 July 2009 | last = Vickery | first = Tim }}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/argentina/5023884.stm| title=Argentina allay fears over Messi|publisher=BBC Sport |date= 30 May 2006 |accessdate= 7 July 2009}}</ref>։ Ան նաեւ մասնակցեցաւ 1/8 եզրափակիչ Մեքսիքայի դէմ խաղին՝ խաղաւարտին մօտ փոխարինելով Խաիէր Սաւիոլային։ === Ամերիկայի բաժակ 2007 === Մեսսին խաղացաւ իր առաջին խաղը 2007 թուականին Ամերիկայի բաժակին մէջ յունիս 29-ին, երբ Արժանթինական առաջին խաղին յաղթեց Միացեալ Նահանգներուն (4-1)։ Այս խաղին, ան ցոյց կ՛ուտայ իր հմտութիւնները որպէս շատ լաւ խաղացող։ Մեսսիին 79-րդ վարկեանին փոխարինեց Տեւեսը եւ քանի մը վարկեան անց գրաւեց դարպասը<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6252156.stm|title=Tevez Nets In Argentina Victory|publisher=BBC Sport |date= 29 June 2007 | accessdate= 11 October 2008}}</ref>։ Անոր երկրորդ խաղը Քոլումպիոյ դէմ էր, ուր ան վաստակեց 11-մեթրանոց, որ իրացրեց Գրեսպոն։ Խաղը աւարտեցաւ արժանթինցիներու յաղթանակով՝ 4-2, որուն հիման վրայ երաշխաւորեց անոմց տեղը մրցաշարի 1/4 եզրափակչին մէջ<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6263888.stm|title=Argentina into last eight of Copa |publisher=BBC Sport |date= 3 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}</ref>։ Երրորդ խաղին, ընդդէմ Բարագուայի, Մեսսին փոխարինման մտաւ 64-րդ վարկեանին, երբ հաշիւը 0-0 էր եւ դարձաւ կօլային փոխանցման հեղինակ<ref>{{cite news|url=http://www.conmebol.com/competiciones_evento_reporte.jsp?evento=%201055&ano=%202007&dv=%201&flt=C&id=%2018&slangab=E|title=Argentina-Paraguay|publisher=Conmebol|date=5 July 2007|accessdate=28 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070929133942/http://www.conmebol.com/competiciones_evento_reporte.jsp?evento=|archivedate=29 September 2007|dead-url=no}}</ref>։ 1/4 եզրափակիչին, Բերույի դէմ խաղին, Մեսսին կը դնէ արժանթինցիներուն երրորդ կօլը՝ Ռիկելմէի փոխանցումէն օգտուելով, իսկ կիսաեզրափակչին գրաւեց արդեն Մեքսիքայի հաւաքականի դարպասը (4- 0)<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6282908.stm|title=Argentina and Mexico reach semis|publisher=BBC Sport |date= 9 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/6294930.stm|title=Messi's Magic Goal|publisher=BBC Sport |date= 12 July 2007 |accessdate= 11 October 2008}}</ref>։ Արգենտինացիները եզրափակչում պարտվեցին Բրազիլիային 3-0 հաշվով<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/6899694.stm|title=Brazil victorious in Copa America|publisher=BBC Sport |date= 16 July 2007 |accessdate= 28 May 2009}}</ref>։ === Ամառային Օլիմբիական խաղեր 2008 === 2008 թուականին Մեսսին մասնակցեցաւ ամառային օլիմբիական խաղերուն։ «Պարսելոնան» չէր ցանկանար անոր թոյլ տալ մասնակցիլ մրցաշարին, բայց Խոսէբ Գուարդիոալյի հետ խոսելէ ետք Մեսսին հնարաւորութիւն ստացաւ մասնակցիլ այդ մրցաշարին<ref name="Messi Olympics">{{cite news|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hBwBdQawHH84xSfUkq2uo3w1nwvA|title=Barcelona give Messi Olympics thumbs-up|agency=AFP|date=7 August 2008|accessdate=27 May 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110711111228/http://afp.google.com/article/ALeqM5hBwBdQawHH84xSfUkq2uo3w1nwvA|archivedate=11 July 2011|dead-url=yes}}</ref>։ Առաջին իսկ խաղին, Կոտ Տ'Իւուարի դէմ, Մեսսին կը դնէ իր առաջին կօլը։ 1/4 եզրափակչին ան աչքի կ՛իյնայ երկրորդ անգամ՝ գրաւելով Հոլանտայի հաւաքականի դարպասը։ Ոսկէ մետալներու համար խաղին արժանթինցիները հանդիպեցան Նիժերիոյ հաւաքականի հետ, ուր Մեսսին կօլային փոխանցում կատարեց դէպի Անխել տի Մարիոյ, որ դրաւ վերջին գնդակը<ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/olympics/2008-08-23-860591452_x.htm|title=Argentina beats Nigeria 1–0 for Olympic gold| last = Millward | first = Robert |work=USA Today |date= 23 August 2008 |accessdate= 27 May 2009}}</ref>։ {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" |+ '''Մասնակցութիւնը Օլիմբիական խաղերուն''' !width="200"|Մրցաշար !width="125"|Անցկացման վայրեր !width="120"|Արդիւնք !width="50" |Խաղեր !width="50" |կօլեր |-align=center |Ամառային Օլիմբիական խաղեր 2008 |{{դրօշ|Չինաստան}} [[Չինաստան]] |Յաղթական |6 |2 |} === Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2010 === Մեսսին մասնակցեցաւ 2010 աշխարհի առաջնութեան խմբային պուլի բոլոր հանդիպումներուն, սակայն չի կրցաւ ոչ մէկուն կօլի հեղինակ դառնալ։ Յունաստանի հաւաքականի դէմ խաղին ան դուրս եկաւ խաղադաշտ աւագի թեւկապով՝ այսպիսով դառնալով հաւաքականի ամենաերիտասարդ աւագը։ Խաղը աւարտեցաւ արժանթինցիներուն յաղթանակով, 2-0 հաշիւով։ 1/8 եզրափակչին Մեսսին վերջապէտ կօլային փոխանցում կատարեց, որմէ ետք [[Քարլոս Թեւէզ]]ը բացաւ խաղին հաշիւը, այնուամենայնիւ կօլը հերթական մրցաւարական սկանդալը առաջացրեց, որովհետեւ Թեւէզ կը գտնուէր բացահայտ խաղէն դուրս վիճակին մէջ<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7855031/Argentina-3-Mexico-1-match-report.html|title=Argentina 3 Mexico 1: match report|work=Daily Telegraph|location=UK|date=27 June 2010|accessdate=27 June 2010|first=Ian|last=Chadband|archive-date=30 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100630074421/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7855031/Argentina-3-Mexico-1-match-report.html|dead-url=yes}}</ref>։ 1/4 եզրափակչին արժանթինցիները հանդիպեցան Գերմանիոյ հաւաքականին եւ պարտուեցան 4-0 հաշիւով<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7868494/Argentina-0-Germany-4-match-report.html|title=Argentina 0 Germany 4: match report|work=Daily Telegraph|location=UK|date=3 July 2010|accessdate=3 July 2010|first=Duncan|last=White|archive-date=6 July 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706005017/http://www.telegraph.co.uk/sport/football/world-cup-2010/news/7868494/Argentina-0-Germany-4-match-report.html|dead-url=yes}}</ref>։ Չնայած ծանր պարտութեան՝ Մեսսին արժանապատուեցաւ ՖԻՖԱ-ի մրցանակին՝ որպէս առաջնութեան լաւագոյն ֆութպոլիստ, սակայն մրցանակը նաեւ [[Տիեկօ Ֆորլան]]ին ալ բաժին ունէր։ {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" |+ '''Մասնակցութիւնը աշխարհի առաջնութիւններուն''' !width="200"|Մրցաշար !width="125"|Անցկացման վայրեր !width="120"|Արդիւնք !width="50" |Խաղեր !width="50" |կօլեր |-align=center |Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2006 |{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիա]] |1/4 եզրափակիչ |3 |1 |-align=center |[[Ֆութպոլի աշխարհի առաջնութիւն 2010]] |{{դրօշ|ՀԱՀ}} [[ՀԱՀ|Հարաւային Ափրիկէ]] |1/4 եզրափակիչ |5 |0 |} === Ամերիկայի բաժակ 2011 === 2011 թուականին Մեսսին մասնակցեցաւ արժանթինցիներու համար «տնային» Ամերիկայի բաժակին։ Քոլուպիոյ դէմ խաղին, ան որոշակի փաստարկ ունեցաւ իր խմբակից Նիլոլաս Բուրդիսոյի հետ, ինչպէս նաեւ անոր սուլեցին սեփական երկրպագուները։ Արժանթինցիները հասան մինչեւ 1/4 եզրափակիչ եւ պարտուեցան Ուրուկուիոյ դէմ։ Մեսսին մասնակցեցաւ բոլոր 4 խաղերուն եւ կատարեց 3 կօլային փոխանցում։ {|align="center" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- align=center bgcolor=#DDDDDD style="color:black;" |+ '''Մասնակցութիւնը Ամերիկայի բաժակներուն''' !width="200"|Մրցաշար !width="125"|Անցկացման վայրեր !width="120"|Արդիւնք !width="50" |Խաղեր !width="50" |կօլեր |-align=center |Ամերիկայի բաժակ 2007 |{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլա]] |Եզրափակիչ |6 |2 |-align=center |Ամերիկայի բաժակ 2011 |{{դրօշ|Արգենտինա}} [[Արժանթին]] |1/4 եզրափակիչ |4 |0 |} === 2014 թուականի Աշխարհի խաղեր === Աշխարհի 2014 թուականի խաղերուն, որ տեղի կ՛ունենայ Պրազիլիոյ մէջ Մեսսին հաւաքականին հետ կը մեկնի որպէս առաջնորդ եւ աւագ։ Առաջին խաղին՝ Պոսնիա եւ Հերցոգովինիոյ դէմ խաղին Մեսսիի հարուածէն ետք Պոսնիացի պաշտպան Սեադ կօլաշինեցը ինքնակօլ դրաւ, այդ խաղին Մեսսին մրցաշարին դրաւ իր առաջին գոլը, որ յաղթանակ կը բերէ հաւաքականին<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186477/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140616094833/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186477/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-16 |dead-url=yes}}</ref>: Խմբային պուլի 2-րդ խաղին՝ Իրանի դէմ Մեսսին կրցաւ հաշիւը բանալ աւելորդ ժամանակին, նորէն կօլի հեղինակ դարձաւ Մեսսին<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140621180511/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186466/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-21 |dead-url=yes}}</ref>: Խմբային պուլի Նիժերիոյ դէմ աւարտական խաղին Լիոնելը կրկնապատիկը ձեւակերպեց, արդիւնքով Արժանթինը յաղթեց 3-2 հաշիւվ եւ վստահորէն դուրս եկաւ վերջ խաղալուն<ref>{{Cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/index.html#nosticky |title=Archive copy |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140625234010/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=255931/match=300186458/index.html#nosticky |archivedate=2014-06-25 |dead-url=yes}}</ref>: Երբ ինքը՝ Մեսսին դարձաւ երեք խաղերու լաւագոյն խաղացողը։ 1/8-ի եզրափակչին արժանթինը իր ուժեղ հակառակորդին՝ Շուեցարյային յաղթեց, խաղի հիմնական ժամանակին հաշիւը այդպէս աք չ՛բացուեցաւ, իսկ աւելորդ ժամանակին Տի Մարիան կրցաւ հաշիւը բանալ եւ յաղթանակ պարգեւել հաւաքականին, կօլային փոխանցում կատարեց Լիոնել Մեսսին, որ արդեն 4-րդ անգամ անընդմէջ կը ճանաչուի խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստ։ 1/4-ին արժանթինցիները յաղթեցին Պելճոքիոյ ազգային հաւաքականին եւ 1990 թուականէն սկսեալ անընդմէջ մտան կիսաեզրափակիչ, ուր անոնց հանդիպեցան խաղերու ֆաւորիտ Նետըրլանտները։ Հետաքրքիր խաղին շատ կօլային պահեր ստեղծուեցան, բայց կօլ չ՛արձանագրուեցաւ նոյնիսկ աւելորդ ժամանակին։ Տեղի ունեցաւ 11 մեթրանոցներ (խաղացողը դարպասին դիմացէն գնդակը կը հարուածէ), ուր ուժեղ գտնուեցան արժանթինցիները, առաջին կօլը դրաւ Մեսսին։ Աշխարհի 2014 թուականի խաղերուն եզրափակիչ դուրս եկան Արժանթինը եւ Գերմանիան, եզրափակչին Գերմանիան յաղթեց 1-0 հաշիւով, որուն համար պէտք է շնորհակալութիւն հայտնեն Մարիօ Կոծցէին։ Խաղէն ետք հայտարարուեցաւ խաղերու լաւագոյն ֆութպոլիստ, որ Լիոն էր<ref>[http://itar-tass.com/sport/1314837 Лео Месси признан лучшим игроком чемпионата мира по футболу]</ref>: === 2015 թուականի Ամերիկայի բաժակ === 44-րդ անգամ տեղի ունեցաւ Ամերիկայի բաժակը, որ այս անգամ Չիլիի մէջ էր, Արժանթինի հաւաքականը B խումբիմ մէջն էր՝ Ուրուկուէի, Պարագուայի եւ Ճամայկայի հետ։ Խմբային պուլի առաջին խաղին Արժանթինը հանդիպեցաւ Պարագուային, խաղը անցկացուեցաւ Լա-Սերանէի մէջ, որ աւարտվեց 2-2: Կարելի է նշել, որ խաղը արժանթինցիներուն համար շատ հետշ ստացուեցաւ։ Արդեն 29-րդ վարկեանին Սերժիօ Ակուերոն հաշիւը բացաւ, իսկ 36-րդ վարկեանին հաշիւը կրկնապատեց Մեսսին 11 մեթրանոցէն։ Բայց աւելորդ ժամանակին արժանթինցիները բաց ձգեցին յաղթանակը։ Մեսսին իսկապէս խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստն էր, ի զարմանս հասարակութեան արժանթինցին հրաժարեցաւ մրցանակէն, մրցանակը տրուեցաւ պարագուիագի Նելսոն Վալտէզին<ref>[http://www.dni.ru/sport/2015/6/16/306434.html Месси устроил скандал на Кубке Америки]</ref>: Մեսսին դժգոհ էր ալբիսելեստներոպ խաղէն, եւ քննադատեց զայն։ {{քաղվածք|«Մենք լաւ խաղացինք առաջին խաղակեսին, բայց երկրորդին քնացանք: Ամոթ էր, որ խաղը աւարտեցաւ ոչ մէկուն, որ մենք կը յաղթէինք 2-0: Բայց պէտք է շարժիլ առաջ եւ մտածել Ուրուկուէյի դէմ խաղի մասին: Երկրորդ խաղակէսին հակառակորդը բրեսինգի դիմեց: Պէտք է հանգիստ խաղալ որպէսզի նոր արդիւնքներ գրանցենք: Արդիւնքին ոչ մէկուն, որ ոչ ոք չէր ցանհծկանար: Մեզ պէտք է ուշադրութիւնը կեդրոնացնել դէպի գնդակը: Առաջին խաղակեսին մենք կը կառավարէինք խաղը, բայց յետոյ Պարագուայը նախաձեռնութիւնը վերցուց իր ձեռքը»<ref>[http://www.sport-express.ru/football/copa-america/news/886296/ ЛИОНЕЛЬ МЕССИ: "АРГЕНТИНЕ СТЫДНО ЗА НИЧЬЮ С ПАРАГВАЕМ"]</ref>, |}} – Մեսսիի խօսքը կը մէջբերէ Մարկան։ Յաջորդ խաղը Ուրուգուէի դէմ խաղն էր, այս երկու հաւաքականներուն խաղը կը համարուէր Հարաւային Ամերիկայի ամենալաւ հանդիպումը։ Հանդիպումը աւարտեցաւ 1-0 յաղթանակ Արժանթինի, միակ յաղթական կօլ հարուածողը Սերժիո Ակուերոն էր<ref>[http://football.ua/copaamerica/273454-kopa-amerika-2015-argentina-urugvajj-10.html Копа Америка — 2015. Аргентина — Уругвай 1:0]</ref>: Նուազագոյն հաշիւով յաղթանակէն ետք, Լիոնել Մեսսին ճանաչուեցաւ խաղին լաւագոյն խաղացողը, որ նշան այս անգամ ընդունեց<ref>[http://football24.ua/home/showSingleNews.do?messi_posle_shtrafa_dlya_argentinyi_prinyal_ocherednuyu_nagradu_mvp_foto&objectId=267609&lang=ru Месси принял очередную награду MVP]</ref>: Խաղէն ետք արժանթինցիին հետ հարցազրոյց կատարեցին։ {{քաղվածք|«Ուրուգուէյցիները մեզ դժուար խաղ առաջարկեցին, որուն մէջ շատ կոպտութիւն կար: Բայց մենք ապացուցեցինք, որ կրնան հանդես գալ այսպէս: Ուրուկուէյցիները չեն ցանկանար ֆութպոլ խաղալ: Ափսոս որ մեզ չ՛յաջողեցան յաղթել պարագուիոյ հաւաքականին: Բայց հիմա մենք մեր խումբին մէջ կը զբաղեցնենք առաջին հորիզոնականը: Կը ցանկանանք միւս պուլին դուրս գալ առաջին հորիզոնականով»<ref>[http://www.championat.com/football/news-2171165-messi-urugvaj-osobo-ne-khotel-igrat-v-futbol-no-argentina-dobilas-svoego.html Месси: Уругвай особо не хотел играть в футбол, но Аргентина добилась своего"]</ref>, |}} — Մեսսի խօսքերը կը մեջբերէ Մարկան։ Խմբային պուլի վերջին խաղին արժանթինի հաւաքականը Ճամայկայի դէմ խաղին տարաւ նուազագոյն 1-0 հաշիւով յաղթանակ, կօլի հեղինակը Կոնզալօ Հիկուէյնն էր<ref>[http://www.championat.com/football/news-2174625-gol-iguaina-prinjos-argentine-pobedu-nad-jamajkoj.html Гол Игуаина принёс Аргентине победу над Ямайкой]</ref>: Արժանթինան միւս պուլ անցապ առաջին հորիզոնականով (7 միաւորով)։ Քառորդ եզրափակչին Արժանթինի հաւաքականը հանդիպեցաւ Քոլումպիայի հաւաքականին։ Արժանթինցիները Քոլումպիայի դարպասապահի՝ Դաւիթ Օսպինի լաւ խաղին արդիւնքով չի կրցան հիմնական ժամանակին յաղթել (0-0), բայց 11 մեթրանոցով արժանթինցիները աւեի համարձակ կ՛իրացնեն 11 մեթրանոցները եւ կը յաղթեն 5-4 հաշիւով, որմէ ետք անոնց հանդիպման կը սպասուէր Ամերիկայի բաժակին կիսաեզրափակչին<ref>[http://football.ua/copaamerica/274309-kopa-amerika-2015-argentina-kolumbija-00-54-po-pen.html Копа Америка — 2015. Аргентина — Колумбия 0:0 (5:4 по пен.)]</ref>: Այդ հանդիպման ժամանակ Մեսսին հրաշալի կ՛իրացնէ 11 մեթրանողը, եւ ինչպէս միշտ ան լաւագոյնն էր, Պարսելոնայի հարձակողը ինչպէս բոլոր հանդիպումներուն այնպէս ալ այս հանդիպմանը վտանգաւոր պահեր կը ստեղծէր հակառակորդի դարպասին, եւ հանդիպման աւարտէն ետք Մեսսին ճանաուեցաւ խաղին լաւագոյն ֆութպոլիստը<ref>[http://www.championat.com/football/news-2179242-messi-nazvan-luchshim-igrokom-matcha-argentina---kolumbija.html Месси назван лучшим игроком матча Аргентина — Колумбия]</ref>: Կիսաեզրափակիչը բոլորը կը սպասէիմ, որովհետեւ կի խաղային Արժանթինի եւ Պրազիլիոյ հաւաքականները, բայց պենտակամպեոնները առանց Նեյմարի ոչ մէկ խոչնոտ չէին ներկայացներ։ Այս դեպքերէն ետք արժանթինցիները պէտք է արագուայցիներուն հետ եւս մէկ հանդիպում անցկացնէին։ Այդ խաղին [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ը խաղադաշտ մտաւ բոլորովին պատրաստ, շատ հարաւամերիկացիներ կրկին կը կարծէին, որ աշխարհի լաւագոյն հաւաքականը [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ն է, Պարագուայը շատ թոյլ էր արժանթինցիներու գրոհներու դէմ. այդ շոու մըն էր, որ աւարտեցաւ [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւքական|Արժանթին]] յաղթանակով (6-1)<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/2015/07/01/a_6862453.shtml Аргентина порезвилась, Месси промолчал]</ref>: Ինքը՝ Լիոնել Մեսսին, 6 կօլային գրոհներէն կը մասնակցի 5-ին, ու թէեւ խաղադաշտէն դուրս եկաւ առանց կօլ դնելու, բայց կրնայ այդ խաղն ալ գրանցել իր աշխուժութեան. կէս ժամուայ ընթացքին ան խաղադաշտին մէջ ամբողջ աշխուժութեամբ խաղացաւ. աշխարհի ամենաթանկարժէք ֆութպոլիստը հրաշալի մարտ վարեց առանց որեւէ լարման, եւ անոր շնորհիւ ան հայտարարուեցաւ խաղի լաւագոյն ֆութպոլիստը<ref>[http://www.championat.com/football/news-2182314-messi-priznan-luchshim-igrokom-matcha-argentina---paragvaj.html Месси признан лучшим игроком матча Аргентина — Парагвай]</ref><ref>[http://www.sport-express.ru/football/copa-america/reviews/891653/ БЛИСТАТЕЛЬНЫЙ МЕССИ, СТРАШНАЯ АРГЕНТИНА]</ref>: Ինքը՝ [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ի հաւաքականի աւագը, խաղէն ետք կ՛ըսէր.{{քաղվածք| «Մինչ առաջին կոլը գնդակը չէր ուզեր մտնել դարպասը, բայց մենք գիտէինք՝ բաւական է անգամ մը հարուածել եւ մենք կը ճեղքենք: Չորս խաղերու մէջ մենք դրած էինք չորս կոլ, իսկ այս խաղին՝ միանգամէն վեց կոլ: Մենք Աշխարհի առաջնութեան (2014 թուականին) հասանք եզրափակիչ, իսկ հիմա՝ Ամերիկայի Բաժակի եզրափակիչը, եւ այժմ մենք կը ցանկանանք յաղթել այդ: Ինձ համար կարեւոր չէ՝ ես կոլ կը հարուածեմ թէ ոչ, այդ պէտք է խումբը կատարէ: Ինչպէս ես, այնպէս ալ գործընկերներս յոյս ունինք, որ Աստուած ամենակարեւոր կոլերը կը պահէ եզրափակչի համար»<ref>[http://www.eurosport.ru/football/copa-america/2015/story_sto4803344.shtml Нападающий сборной Аргентины Лионель Месси: «Надеюсь, бог приберег мои голы на финал»]</ref>.|}} Եզրափակչին մրցեցին [[Արժանթինի ֆուտբոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի]]ի և Չիլիի հաւաքականները։ Խաղը շատ կոպիտ ու լարուած ստացուեցաւ, շատ քիչ կօլային պահեր ստեղծուեցան։ Չիլիացիները «բանտարկութեան» կ՛ենթարկուէին Մեսսիին, որու ոտքերուն երբեմն կը հարուածէին<ref>[http://www.marca.com/2015/07/04/futbol/copa-america/1436043913.html Medel interpreta con Messi su propia versión de la patada de De Jong a Xabi]</ref>: Խաղին կօլ չ՛արձանագրուեցաւ, իսկ Ամերիկայի Բաժակին յաղթողը որոշելու համար 11 մեթրանոցներ հարուածեցին։ Արժանթինցիները կրցան ընդամենը 1 կօլ դնել 11 մեթրանոցիցէն, որ հարուածեց Մեսսին, իսկ չիլիացիները, հստակ իրացնելով 4 11 մեթրանոցները, յաղթեցին Ամերիկայի բաժակը (4-1)<ref>[http://zn.ua/SPORT/sbornaya-chili-v-serii-penalti-obygrala-argentinu-v-finale-kubka-ameriki-181539_.html Сборная Чили в серии пенальти обыграла Аргентину в финале Кубка Америки]</ref>: Մինչ մրցանակաբաշխութիւնը Մեսսին հրաժարեցաւ Ամերիկայի Բաժակի լաւագոյն խաղացողի կոչումէն, որ շատ զարմացուցին կազմակերպիչներուն։ {{քաղվածք|«Անհաւանական է: Մեսսին հրաժարեցաւ 2015 թոպականին Ամերիկայի բաժակի լաւագոյն խաղացող մրցանակէ, որովհետեւ ցանկացաւ խուսափիլ անարգանքէ, ինչպէս 2014 թուականին Աշխարհի առաջնութեանը: Այդ էր միջոցառման 10 վարկեան ուշ սկսելուն պատճառը: Անոնք կը ցանկանային համոզել Մեսսիին, իսկ մարզադաշտին մէջ ոչ ոք չէր հասկանար՝ ինչ կը կատարէր»<ref name="sport.rbc.ru">[http://sport.rbc.ru/article/258906/ Месси отказался от приза лучшему игроку Кубка Америки-2015]</ref>, | գրած է beIN Sports-ի ամսագիր Թանգերտի Բալմերուն իր թուիթերուն մէջ:}} Աւելի ուշ տեղեկութիւնը հաստատեց ''[[Marca]]'' պարբերականը։ Արժանթինցին չստացաւ մրցանակը եւ խնդրեց կազմակերպիչներուն, որ անոնք հրաժարին Կոպա Ամերիկայի լաւագոյն ֆութպոլիստ ընտրելէ ետք։ Սպանական կայքի ցուցադրած տեսահոլովակին մէջ կ’երեւէր, թէ ինչպէս մրցաշարի լաւագոյն խաղացողի մրցանակը կը վերցնեն յատուկ պատուանդանէն. այդպիսի պատուանդաններուն ցուցադրուած էին մրցաշարի լաւագոյն դարպասապահի, լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստի եւ այլ անհատական պարգեւները<ref>[http://www.marca.com/2015/07/05/futbol/copa-america/1436123341.html Messi rechazó recoger el premio a MVP de la Copa América]</ref>,<ref name="sport.rbc.ru">[http://sport.rbc.ru/article/258906/ Месси отказался от приза лучшему игроку Кубка Америки-2015]</ref>: Արդիւնքին մէջ Լիոնել Մեսսին հաւաքականին հետ միասին տարուայ ընթացքին կը պարտուի 2-րդ եզրափակչին մէջ. անցածը Աշխարհի առաջնութիւնն էր՝ [[Պրազիլիո]]յ մէջ, այս՝ Ամերիկայի բաժակը՝ [[Չիլի]]ի մէջ։ == Անձնական կեանք == Մեսսին որոշ ժամանակ կը հանդիպէր Մաքարէնայ Լեմոսի՝ երիտասարդ արժանթինցի աղջկայ հետ, իր հայրենի Ռոքսարիոյ քաղաքէն։ Կը նշուէր, որ անոնց ծանոթացուցած էր աղջկան հայրը։ Մեսսին եւ Լեմոսը կը հանդիպէին Գերմանիոյ աշխարհի բաժակի ժամանակ։<ref>{{cite news|url=http://www.gente.com.ar/nota.php?ID= 11359|title=Lionel me prometió venir a mi cumple de quince después del Mundial|publisher=Gente Online|accessdate=18 June 2009|language=Spanish}}{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.vefutbol.com.mx/notas/16849.html|title=Aún le mueve el tapete a Messi|publisher=El Universal|date=19 June 2008|accessdate=18 June 2009|language=Spanish|archive-date=31 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090531053417/http://www.vefutbol.com.mx/notas/16849.html|dead-url=yes}}</ref> Նախնին ան հարաբերութիւններ ունեցած է նաեւ արժանթինցի մոտել Լուչիանա Սալազարի հետ։<ref>{{cite news|url=http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/45050/1/|title=Luciana Salazar y Messi serían pareja|publisher=Crónica Viva|date=19 June 2008|accessdate=18 June 2009|language=Spanish|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090608003136/http://www.cronicaviva.com.pe/content/view/45050/1/|archivedate=8 June 2009|dead-url=no}}</ref> 2009 թուականին յունուարին, ''Hat Trick Barca'' ծրագրի ժամանակ Channel 33-ին մէջ ան ըսած է՝ «Ես ունիմ ընկերուհի, եւ ան կ’ապրէր Արժանթինի մէջ, ես ուրախ եմ անոր հետ»։ Միեւնոյն ժամանակ անոր կը նկատէին Անտոնելայ Ռոկուզոյի հետ։<ref name="Roccuzzo">{{cite news|url=http://www.calciomercato.it/news/46787/Messi-a-dicembre-sogni-doro!.html|title=Messi, a dicembre... sogni d'oro|publisher=Calcio Mercato News|date= 21 April 2009 |accessdate= 13 July 2009 |language=Italian}}</ref> [[Պատկեր:Lionel Messi after game.jpg|left|150px|thumb|Մեսսին իրական կեանքին մէջ]] Մեսսին Բենխաղմին Ակուէրոյի՝ Սերժիո Ակուէրոյի որդիին կնքահայրն է։ ՊԵՍ 2009 թուականին, ՊԵՍ 2010 թուականին ([[Ֆերնանտօ Թորես]]ի հետ), ՊԵՍ 2011 թոպականին տեսախաղի սկաւառակի վրայ պատկերուած էր Մեսսին: Ան կը հանդիսանար նաեւ [[Adidas]], [[Storkman]], [[A-Style]], [[Mirage]], [[el Banco Sabadell]], [[YPF]], [[MasterCard]], [[Garbarino]], [[Xbox]], [[McDonald’s]], [[Danone]], [[Пепси|Pepsi]], [[Movistar]] ընկերութիւններու գլխաւոր դէմքը։ Լիոնել Մեսսին նաեւ կը հանդիսանար [[ՅՈՒՆԻՍԵՖ]] միջազգային կազմակերպութեան բարի կամքի դեսպանը։ 2012 թուականին մայիս 16-ին [[Electronic Arts]]-ը հաստատեց, որ Ֆիֆա 2013-ի կազմին վրայ կրկին Մեսսին է պատկերուած։ Մեսսին ընդունեց իր մասնակցութիւնը նոր համակարգին զարգացման մէջ<ref>[http://www.livesport.ru/games/2012/05/16/fifa_13_cover/ Лионель Месси стал «лицом» «FIFA 13»]</ref>: 2012 թուականին Մեսսին շարունակեց լիովին վճարել Մարրոկացի 6-ամեա Վալիդ Կաշաշայի բուժման ծախսերը. երեխան կը ցանկանար դառնալ ֆութպոլիստ, սակայն չէր կրնար իրականացնել իր երազանքը աճի հորմոնի անբաւարար ըլլալու պատճառով<ref>[http://www.championat.com/football/news-1181228-messi-predlozhit-oplatit-shestiletnee-lechenie-bolnogo-marokkanskogo-malchika.html Месси предложил оплатить шестилетнее лечение больного марокканского мальчика]</ref>: 2012 թուական նոյեմբեր 2-ին Պարսելոնայի ծննդատանը ծնաւ Մեսսիին եւ Անտոնելլային տղան, որուն անուանեցին Թիակօ<ref>[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/toronto/383676.html «Держите его подальше от Венгера». Как мир реагировал на рождение сына Месси]</ref>: 2015 թուականին Մեսսին կը պատրատուէր կրկին հայր դառնալ<ref>{{cite news | url=http://prosport-online.ru/news-4032-futbolist-barselony-lionel-messi-gotovitsya-stat-otcom-vo-vtoroj-raz | title=Лионель Месси готовится стать отцом во второй раз | access-date=2016-02-29 | archive-date=2015-05-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150506045902/http://prosport-online.ru/news-4032-futbolist-barselony-lionel-messi-gotovitsya-stat-otcom-vo-vtoroj-raz | dead-url=yes }}</ref>: 2013 թուականին յունուարին Մեսսին 152 հազար իւրօ տրամադրեց Ռոսարիո մարզական ակումբին վերակառուցման համար<ref>[http://www.championat.com/football/news-1428503-messi-pozhertvoval--152-tys-na-rekonstrukciju-sportivnogo-centra-v-rodnom-gorode.html Месси пожертвовал € 152 тыс. на реконструкцию спортивного центра в родном городе]</ref>: Անգամ մը Արժանթինի հաւաքականի մարզիչ Ալեքսանտրօ Սաբելեան ըսաւ, որ Մեսսին խաղը նկարագրելու համար պէտք է նոր բառ մը։ Մեսսիի հետ երկար տարիներ համագործակցող ընկերութիւնը՝ [[Պեպսի|Pepsi]]ն, սոցիալական կայքերուն մէջ սկսած էր մրցարշաւ՝ կոչ ընելով մտածել ածական, որ կպնութագրի Մեսսիի խաղը։ 2013 թուականին փետրուարին Սպանական «Santillana» բառարանին մեջ մտաւ '''inmessionante''' ածականը՝ ձեւաւորուած Մեսսիի ազգանունէն։ Նոր բառը ունէր 2 իմաստ. 1) Մեսսի խաղաոճ, ինքնակատարելագործման անսահմանափակ ունակութիւն, 2) բոլոր ժամանակներու լաւագոյն ֆութպոլիստ<ref>[http://lenta.ru/news/2013/02/11/messi/ Лионель Месси стал прилагательным в испанском словаре]</ref>: 2013 թուականին սկզբին Մեսսիին եւ անոր հօրը՝ Խորխէին, մեղադրեցին 4 միլիոն իւրօէ աւեի հարկեր չ’ըվճարելու մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3799393.shtml|title=Лионель Месси обвинен в налоговом мошенничестве|publisher=''[[Евроспорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303223128/http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3799393.shtml|archivedate=2016-03-03|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref>: Սպանական իշխանութիւններու վարկածով Լիոնելը 2006 թուականէն 2009 թուականներուն թաքցրած է իր եկամուտներու շուրջ ինֆորմացիան հարկերէն խուսափելու համար<ref>{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI385352_Messi-podozrevayut-v-uklonenii-|title=Месси подозревают в уклонении от уплаты налогов|publisher=[[sportbox.ru|''Спортбокс'']]|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130716014134/http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI385352_Messi-podozrevayut-v-uklonenii-|archivedate=2013-07-16|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2013/06/12/taxes/|title=Лионеля Месси обвинили в неуплате налогов|publisher=''Լենտա.ռու''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304232531/http://lenta.ru/news/2013/06/12/taxes/|archivedate=2016-03-04|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref>: Իր կարգին արժանթիմցին ըսած է, որ ինքը իր հօր հետ երբէք օրէնքները չի խախտեր<ref>{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1553656-messi-vsegda-sobljudali-vse-nashi-nalogovye-objazatelstva.html|title=Месси и его отец: всегда соблюдали все наши налоговые обязательства|publisher=''[[Чемпионат.com]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304090645/http://www.championat.com/football/news-1553656-messi-vsegda-sobljudali-vse-nashi-nalogovye-objazatelstva.html|archivedate=2016-03-04|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref>: {{քաղվածք|Մենք լրատուամիջոցներէն իմացէր ենք Սպանական դատախազութեան՝ մեր դէմ սկսած գործին մասին: Այդ կը զարմացնէ, որովհետեւ մենք երբէք չենք խախտեր օրէնքը: Մենք միշտ կը վճարենք հարկերը՝ օգտուելով մեր խորհրդականներու օգնութենէ, որոնք պարզութիւն կմտցնեն այդ հարցին մէջ<ref>{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto3799664.shtml|title=Лионель Месси: «Мы никогда не нарушали закон»|publisher=''[[Евроспорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303220452/http://www.eurosport.ru/football/liga/2013-2014/story_sto3799664.shtml|archivedate=2016-03-03|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref>.|}} Մեսսիին հայրը՝ Խորխէ Օրասիոն, նոյնպէս մեկնաբանեց կատարուածը. {{քաղվածք|Ես զարմացած եմ, որ Պարսելոնայի դատախազութիւնը մեր դէմ բողոքած է: Մենք միշտ կը վճարենք հարկերը եւ երբէք չենք զլանում: Լիոյի փաստաբանները արդեն գիտեն իրավիճակին մասին, այնպէս որ շուտով կզբաղինք այդ գործով<ref>{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/616486|title=Отец Месси: Юристы Лео вскоре приступят к разрешению «налогового» вопроса|publisher=''[[Советский спорт]]''|date=2013-06-12|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924141019/http://www.sovsport.ru/news/text-item/616486|archivedate=2015-09-24|accessdate=2016-02-29|dead-url=yes}}</ref>:|}} == Նուաճումները == === Խմբային === [[Պատկեր:Flag of Spain.svg|40px]] <big>'''«[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]»'''</big> * [[Լա Լիկա]] '''(6)'''։ 2004-05, 2005-06, 2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-2013 * [[Կոպա տէլ Ռէյ]] '''(2)'''։ 2008-09, 2011-2012 * Սպանիոյ սուբըբաժակ '''(5)'''։ 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013 * [[Յաղթականներու Լիկա]] '''(3)'''։ 2005-06, 2008-09, 2010-11 * [[ԻՒԵՖԱ Սուբըր բաժակ]] '''(2)'''։ 2009, 2011 * Միջմայրցամաքային բաժակ '''(2)'''։ 2009, 2011 [[Պատկեր:Flag of Argentina.svg|40px]] <big>'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]'''</big> * ֆութպոլի աշխարհի երիտասարդական առաջնութիւն։ 2005 * Ամարային Օլիմբիական խաղերու յաղթական։ 2008 === Անհատական === * «[[Ոսկէ գնդակ]]» (''France Football'') '''(5)'''։ 2009, 2010, 2011, 2012, 2015 * Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''World Soccer'') '''(2)'''։ 2009, 2011 * Եւրոպայի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''Onze d’Or'') '''(2)'''։ 2009, 2010 * Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ (''FIFPro'') '''(2)'''։ 2009, 2010 * Աշխարհի լաւագոյն ֆութպոլիստ ([[ՖԻՖԱ]])։ 2009 * «Ոսկէ խաղակոշիկի» մրցանակակիր։ 2010 * [[Յաղթականներու Լիկա]]յի լաւագոյն ռմբարկու '''(4)'''։ 2008-09 (9 կօլ), 2009-10 (8 կօլ), 2010-11 (12 կօլ), 2011-12 (14 կօլ) * Արժանթինի լաւագոյն ֆութպոլիստ '''(5)'''։ 2005, 2007, 2008, 2009, 2010 * Սպանիոյ լաւագոյն ֆութպոլիստ («Տոն Պալոն» մրցանակ) '''(3)'''։ 2007, 2009, 2010 * [[Լա Լիկա]]յի լաւագոյն խաղացող (Տի Սթեֆանոյի մրցանակ) '''(3)'''։ 2008-09, 2009-10, 2010-11 * [[Լա Լիկա]]յի լաւագոյն խաղացող (''LFP'') '''(3)'''։ 2008-09, 2009-10, 2010-11 * «Պիչիչի» մրցանակ։ 2010 * լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստ (''FIFPro'') '''(2)'''։ 2007, 2008 * լաւագոյն երիտասարդ ֆութպոլիստ (''World Soccer'') '''(3)'''։ 2006, 2007, 2008 * ''FIFPro''-ի խորհրդանշական հաւաքականի անդամ '''(5)'''։ 2007, 2008, 2009, 2010, 2015 * Եւրոպայի խորհրդանշական հաւաքականի անդամ ([[ԻՒԵՖԱ]]) '''(5)'''։ 2008, 2009, 2010, 2011, 2015 * Արժանթինի լաւագոյն մարզիկ։ 2011 * Խփած է Պարսելոնայի պատմութեան 10000-րդ կօլը (պաշտօնական խաղերուն մէջ) == Գործի ասպարէզի վիճակագրութիւն == === Գործի ասպարէզին տեսութիւն === {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |+ '''<big> վիճակագրութիւն</big>''' |- style=background:beige !rowspan=2 width=170|Ակումբ !rowspan=2 width=90|Ամսաթիւ !colspan=2 width=140|Պաշտօնական<br />խաղ !colspan=2 width=140|Ընկերական<br />խաղ !colspan=2 width=140|Արդիւնքին մէջ |- style=background:beige !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ |- |align=center height=30|'''[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնա]]''' |align=center|2003—2026 |align=center|498 |align=center|423 |align=center|43 |align=center|29 !541 !452 |- |align=center height=30|'''[[Պարսելոնա Բ]]''' |align=center|2004—2005 |align=center|22 |align=center|6 |align=center|0 |align=center|0 !22 !6 |- |align=center height=30|'''[[Պարսելոնա Գ]]''' |align=center|2003—2004 |align=center|10 |align=center|5 |align=center|0 |align=center|0 !10 !5 |- |align=center height=30|'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]''' |align=center|2005—2026 |align=center|105 |align=center|49 |align=center|1 |align=center|0 !106 !49 |- |align=center height=30|'''[[Արժանթինի մինչեւ 20 տարեկաններու ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին (մինչեւ 20 տարեկան)]]''' |align=center|2004—2005 |align=center|18 |align=center|14 |align=center|0 |align=center|0 !18 !14 |- |align=center height=30|'''[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]''' |align=center|2008 |align=center|5 |align=center|2 |align=center|1 |align=center|0 !6 !2 |- |align=center height=30|'''Այլ'''<ref>Բարեգործական խաղեր</ref> |align=center|2008—2014 թուական |align=center|- |align=center|- |align=center|14 |align=center|23 !14 !23 |- style=background:beige !colspan=2|Ամբողջ գործի ասպարէզին ընթացքին !658!!499!!59!!52!!717!!551 |} ''(2015 թուական դեկտեմբեր 12-ի տուիալներով)'' === Ակումբային գործի ասպարէզ === {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |+ '''<big>Ակումբին մէջ կայացած գործի ասպարէզ</big>''' |- style="background:beige" !rowspan="2" width=136|Ակումբ !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Առաջնութիւն !colspan="2"|Բաժակ<ref>[[Սպանիոյ բաժակ]]:</ref> !colspan="2"|Եւրոբաժակ<ref>[[Յաղթականներու լիկա]]</ref> !colspan="2"|Այլ<ref>Սպանիոյ Սուբըրբաժակ, ԻՒԵՖԱ-ի Սուբըրբաժակ, Աշխարհի ակումբին մէջ կայացած առաջնութիւն:</ref> !colspan=2|{{comment|Արդիւնքին մէջ|Պաշտօնական խաղեր}} !colspan=2|<small>Ընկերական<br />խաղեր</small> !colspan=2|{{comment|Բոլորը|Պաշտօնական եւ ընկերական խաղերը}} |- style="background:beige" !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ |- |rowspan=2 align=center|'''Պարսելոնա Գ''' |align="center"|2003/04 |align="center"|10 |align="center"|5 |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|0 |align="center"|0 !10 !5 |align="center"|0 |align="center"|0 !10 !5 |- style="background:lemonchiffon" ! Արդիւնքում !! 10 !! 5 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 10 !! 5!!0!!0!!10!!5 |- |rowspan="3" align=center|'''[[Պարսելոնա Բ]]''' |align="center"|2003/04 |align="center"|5 |align="center"|0 |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|0 |align="center"|0 !5 !0 |align="center"|0 |align="center"|0 !5 !0 |- |align="center"|2004/05 |align="center"|17 |align="center"|6 |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|0 |align="center"|0 !17 !6 |align="center"|0 |align="center"|0 !17 !6 |- style="background:lemonchiffon" ! Արդիւնքում!! 22 !! 6 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 22 !! 6!!0!!0!!22!!6 |- |rowspan=14 align=center|'''[[Պարսելոնա ՖԱ|Պարսելոնա]]''' |align="center"|[[Լա Լիկա 2003/04|2003-04]] |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- |align="center"|- !0 !0 |align="center"|2 |align="center"|0 !2 !0 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2004-2005|2004-05]] |align="center"|7 |align="center"|1 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !9 !1 |align="center"|8 |align="center"|3 !17 !4 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2005-2006|2005-06]] |align="center"|17 |align="center"|6 |align="center"|2 |align="center"|1 |align="center"|6 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 !25 !8 |align="center"|4 |align="center"|2 !29 !10 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2006-07|2006-07]] |align="center"|26 |align="center"|14 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|5 |align="center"|1 |align="center"|3 |align="center"|0 !36 !17 |align="center"|4 |align="center"|1 !40 !18 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2007-08|2007-08]] |align="center"|28 |align="center"|10 |align="center"|3 |align="center"|0 |align="center"|9 |align="center"|6 |align="center"|0 |align="center"|0 !40 !16 |align="center"|2 |align="center"|1 !42 !17 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2008-09|2008-09]] |align="center"|31 |align="center"|23 |align="center"|8 |align="center"|6 |align="center"|12 |align="center"|9 |align="center"|0 |align="center"|0 !51 !38 |align="center"|3 |align="center"|4 !54 !42 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2009-10|2009-10]] |align="center"|35 |align="center"|34 |align="center"|3 |align="center"|1 |align="center"|11 |align="center"|8 |align="center"|4 |align="center"|4 !53 !47 |align="center"|5 |align="center"|2 !58 !49 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2010-11|2010-11]] |align="center"|33 |align="center"|31 |align="center"|7 |align="center"|7 |align="center"|13 |align="center"|12 |align="center"|2 |align="center"|3 !55 !53 |align="center"|3 |align="center"|2 !58 !55 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2011-12|2011-12]] |align="center"|37 |align="center"|50 |align="center"|7 |align="center"|3 |align="center"|11 |align="center"|14 |align="center"|5 |align="center"|6 !60 !73 |align="center"|1 |align="center"|2 !61 !75 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2012-13|2012-13]] |align="center"|32 |align="center"|46 |align="center"|5 |align="center"|4 |align="center"|11 |align="center"|8 |align="center"|2 |align="center"|2 !50 !60 |align="center"|4 |align="center"|5 !54 !65 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2013-14|2013-14]] |align="center"|31 |align="center"|28 |align="center"|6 |align="center"|5 |align="center"|7 |align="center"|8 |align="center"|2 |align="center"|0 !46 !41 |align="center"|5 |align="center"|5 !51 !46 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2014-15|2014-15]] |align="center"|38 |align="center"|43 |align="center"|6 |align="center"|5 |align="center"|13 |align="center"|10 |align="center"|0 |align="center"|0 !57 !58 |align="center"|1 |align="center"|1 !58 !59 |- |align="center"|[[Լա Լիկա 2015-16|2015-16]] |align="center"|10 |align="center"|5 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|3 |align="center"|3 |align="center"|3 |align="center"|3 !16 !11 |align="center"|1 |align="center"|1 !17 !12 |- style="background:lemonchiffon" !Արդիւնքները!!325!!291!!50!!34!!102!!80!!21!!18!!498!!423!!43!!29!!541!!452 |- style="background:beige" !colspan="2"|Ամբողջ ընթացքին!!357!!302!!50!!34!!102!!80!!21!!18!!530!!434!!43!!29!!573!!463 |} ''(2015 թուականին դեկտեմբեր 12-ի տուիալներով)'' === Ելոյթները հաւաքականին մէջ === ''Վերանայուած է [[1 Յուլիս]] [[2015]] թուականին:'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- style="background:beige" !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Ընկերական !colspan="2"|Առաջնութիւն !colspan="2"|Բոլորը |- style="background:beige" !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ !Խաղ !կօլ |- |- |2005 |2||0||3||0||5||0 |- |2006 |4||1||3||1||7||2 |- |2007 |4||2||10||4||14||6 |- |2008 |2||1||6||1||8||2 |- |2009 |2||2||8||1||10||3 |- |2010 |5||2||5||0||10||2 |- |2011 |5||2||8||2||13||4 |- |2012 |4||7||5||5||9||12 |- |2013 |2||3||5||3||7||6 |- |2014 թուականին |7||4||7||4||14||8 |- |2015 |0||0||6||1||6||1 |- style="background:beige" !Ամբողջ գործի ասպարէզին ընթացքին !37||24||66||22||103||46 |} === Խաղերը եւ կօլերը հաւաքականի կազմին մէջ === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95%" align= width=755px |- ! style="color: #FFFFFF; background-color: #75aadb; border: 1px #aaaaaa solid" colspan=7| '''Մեսսիին խաղերը եւ կօլերը [[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթին]]ի կազմին մէջ''' |- {{!}} align=center width=50{{!}}'''№''' {{!}} align=center width=125{{!}}'''Ամսաթիւ''' {{!}} align=center width=165{{!}}'''Մրցակից''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Հաշիւ''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Մեսիի կօլերը''' {{!}} align=center width=190{{!}}'''Առաջնութիւն''' {{!}}- {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[17 փետրուար]], 2005 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Հունգարիա}} [[Հունգարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հունգարիա]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}[[3 սեբտեմբեր]], 2005 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[9 հոկտեմբեր]], 2005 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2006 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}4 {{!}}[[12 հոկտեմբերի]], 2005 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգվայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգվայ]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}5 {{!}}[[1 մարտի]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Խորվաթիա}} [[Քորուաթիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քորուաթիա]] {{!}}align=center{{!}}2:3 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}6 {{!}}[[30 Մայիս]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Անկոլա}} [[Անկոլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Անկօլա]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}7 {{!}}[[16 յունիս]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Սերբիա եւ Չերնոգորիա}} [[Սերպիոյ եւ Չերնոգորիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սերպիա եւ Չերնոգորիա]] {{!}}align=center{{!}}6:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}8 {{!}}[[21 յունիս]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Հոլանդիա}} [[Հոլանտայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հոլանտա]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}9 {{!}}[[24 յունիս]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2006 թուականինն ԱԱ-ի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}10 {{!}}[[3 սեբտեմբեր]], 2006 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}0:3 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}11 {{!}}[[18 ապրիլի]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}12 {{!}}[[2 յունիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Շվեցարիա}} [[Շուէյցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուէյցարիա]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}13 {{!}}[[5 յունիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Ալժիր}} [[Ալժիրի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ալժիր]] {{!}}align=center{{!}}4:3 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}14 {{!}}[[28 յունիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]] {{!}}align=center{{!}}4:1 {{!}}align=center{{!}} {{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}15 {{!}}[[2 յուլիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Քոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քոլումպիա]] {{!}}align=center{{!}}4:2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}16 {{!}}[[5 յուլիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}17 {{!}}[[8 յուլիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]] {{!}}align=center{{!}}4:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2007 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}18 {{!}}[[11 հուլիսի]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեկսիկայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեկսիկա]] {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}19 {{!}}[[15 յուլիս]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}0:3 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2007 թուականինն Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}20 {{!}}[[22 փետրուար]], 2007 թուականինն {{!}}{{դրօշ|Նորվեկիա}} [[Նորուեգիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նորուեգիա]] {{!}}align=center{{!}}1:2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}21 {{!}}[[11 սեբտեմբեր]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ավստրալիա}} [[Աւստրալիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Աւստրալիա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}22 {{!}}[[13 հոկտեմբեր]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}23 {{!}}[[16 հոկտեմբեր]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Վենեզուէլլա}} [[Վենէզուելլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենէզուէլլա]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}24 {{!}}[[17 նոյեմբեր]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]] {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}25 {{!}}[[20 նոյեմբերի]], 2007 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումբիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումբիա]] {{!}}align=center{{!}}1:2 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}26 {{!}}[[4 յունիս]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]] {{!}}align=center{{!}}4:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}27 {{!}}[[8 յունիս]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}} {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}28 {{!}}[[15 հունիսի]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}29 {{!}}[[18 յունիս]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}30 {{!}}[[6 սեպտեմբերի]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}31 {{!}}[[10 սեպտեմբեր]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}32 {{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգուէյ]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}33 {{!}}[[15 հոկտեմբեր]], 2008 թուականին {{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}34 {{!}}[[11 փետրուար]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ֆրանսիա}} [[Ֆրանսիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ֆրանսա]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}35 {{!}}[[28 մարտ]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}36 {{!}}[[1 ապրիլ]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]] {{!}}align=center{{!}}1:6 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}37 {{!}}[[6 յունիս]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}38 {{!}}[[10 յունիս]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]] {{!}}align=center{{!}}0:2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}39 {{!}}[[5 սեբտեմբեր]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլի]] {{!}}align=center{{!}}1:3 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}40 {{!}}[[9 սեբտեմբեր]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}41 {{!}}[[10 հոկտեմբեր]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}42 {{!}}[[14 հոկտեմբեր]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուգուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուգուէյ]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}43 {{!}}[[14 նոյեմբեր]], 2009 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}1:2 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}44 {{!}}[[3 մարտ]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}45 {{!}}[[12 յունիս]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Նիգերիա}} [[Նիժերիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նիժերիա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}46 {{!}}[[17 յունիս]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Հարավային Կորեա}} [[Հարաւային գործի ասպարէզի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հարաւայինգործի ասպարէզ]] {{!}}align=center{{!}}4:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}47 {{!}}[[23 յունիս]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Հունաստան}} [[Հունաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Յունաստան]] {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}48 {{!}}[[28 յունիս]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Մեկսիկա}} [[Մեքսիքիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մեքսիքա]] {{!}}align=center{{!}}3:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}49 {{!}}[[3 յուլիս]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}0:4 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}50 {{!}}[[11 փետրուար]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իռլանդիա}} [[Իռլանտիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Իռլանտա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}51 {{!}}[[7 սեպտեմբեր]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սպանիա]] {{!}}align=center{{!}}4:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}52 {{!}}[[8 հոկտեմբեր]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ճապոնիա}} [[Ճաբոնի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ճաբոն]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}53 {{!}}[[17 նոյեմբեր]], 2010 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}54 {{!}}[[9 փետրուար]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պորտուգալիա}} [[Փորթուգալիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Փորթուգալ]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}55 {{!}}[[26 մարտ]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|ԱՄՆ}} [[ԱՄՆ-ի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|ԱՄՆ]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}56 {{!}}[[20 յունիս]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ալբանիա}} [[Ալպանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ալպանիա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}57 {{!}}[[1 յուլիս]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}58 {{!}}[[6 յուլիս]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}59 {{!}}[[11 յուլիս]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կոստա Ռիկա}} [[Քոսթա Ռիքայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Քոսթա Ռիքա]] {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}60 {{!}}[[16 յուլիս]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուկուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուկուէյ]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2010 թուականին Ամերիկայի բաժակի խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}61 {{!}}[[2 սեբտեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]] {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}62 {{!}}[[6 սեբտեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Նիգերիա}} [[Նիժերիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Նիժերիա]] {{!}}align=center{{!}}3:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}63 {{!}}[[7 հոկտեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}4:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}64 {{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}65 {{!}}[[11 նոյեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բոլիվիա}} [[Պոլիւիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պոլիւիա]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}66 {{!}}[[15 նոյեմբեր]], 2011 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կոլումբիա}} [[Կոլումպիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Կուլումպիա]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}67 {{!}}[[29 փետրուար]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Շվեցարիա}} [[Շուեցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցարիա]] {{!}}align=center{{!}}3:1 {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}68 {{!}}[[2 յունիս]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Էկվադոր}} [[Էկուատորի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Էկուատոր]] {{!}}align=center{{!}}4:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}69 {{!}}[[9 յունիս]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլ]] {{!}}align=center{{!}}4:3 {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}70 {{!}}[[15 փետրուար]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Գերմանիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գերմանիա]] {{!}}align=center{{!}}3:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}71 {{!}}[[7 սեբտեմբեր]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուայ]] {{!}}align=center{{!}}3:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}72 {{!}}[[11 սեբտեմբեր]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պերու}} [[Բերուի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Բերու]] {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}73 {{!}}[[12 հոկտեմբեր]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Ուրուգվայ}} [[Ուրուկուէյի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Ուրուկուէյ]] {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}74 {{!}}[[16 հոկտեմբեր]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Չիլի}} [[Չիլիի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Չիլի]] {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}75 {{!}}[[14 նոյեմբեր]], 2012 թուականին {{!}}{{դրօշ|Սաուդյան Արաբիա}} [[Սաուտեան Արապիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սաուտեան Արապիա]] {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}76 {{!}}[[6 փետրուար]], 2013 թուականին {{!}}{{դրօշ|Շվեցիա}} [[Շուեցայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցիա]] {{!}}align=center{{!}}3:2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}77 {{!}}[[23 մարտ]], 2013 թուականին {{!}}{{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Վենեզուէլլայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Վենեզուէլլա]] {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}78 {{!}}[[26 մարտ]], 2013 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Բոլիւիա}} {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}79 {{!}}[[8 յունիս]], 2013 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Կոլումպիա}} {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}80 {{!}}[[11 յունիս]], 2013 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Էկվադոր}} {{!}}align=center{{!}}1:1 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}81 {{!}}[[15 յունիս]], 2013 թուականին {{!}}{{դրօշ|Գվատեմալա}} [[Գուատեմալայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գուատեմալա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}82 {{!}}[[10 սեբտեմբեր]], 2013 թուականին {{!}}{{դրօշ|Պարագվայ}} [[Պարագուիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պարագուիայ]] {{!}}align=center{{!}}5:2 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի նախընտրական խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}83 {{!}}[[5 մարտ]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Ռումինիա}} {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}84 {{!}}[[5 յունիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Տրինիդադ եւ Տոբագո}} {{!}}align=center{{!}}3:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}85 {{!}}[[7 յունիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Սլովենիա}} {{!}}align=center{{!}}2:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}86 {{!}}[[16 յունիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Պոսնիա եւ Հերցոգովինա}} {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ {{!}}- {{!}}align=center{{!}}87 {{!}}[[21 յունիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Իրան}} {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}88 {{!}}[[25 յունիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Նիժերիա}} {{!}}align=center{{!}}3:2 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}89 {{!}}[[1 յուլիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Շուեցարիա}} {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}90 {{!}}[[5 յուլիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Պելճիգա}} {{!}}align=center{{!}}1:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}91 {{!}}[[10 յուլիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Հոլանտա}} {{!}}align=center{{!}}0:0 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}92 {{!}}[[13 յուլիս]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Գերմանիա}} {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}2014 թուականին ԱԱ-ի եզրափակչային խաղ թուականին {{!}}- {{!}}align=center{{!}}93 {{!}}[[11 հոկտեմբեր]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Պրազիլ}} {{!}}align=center{{!}}0:2 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}94 {{!}}[[14 հոկտեմբեր]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ|Հոնկոնգ}} {{!}}align=center{{!}}7:0 {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}95 {{!}}[[12 նոյեմբեր]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Քորուաթիա}} {{!}}align=center{{!}}2:1 {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}96 {{!}}[[18 նոյեմբեր]], 2014 թուականին {{!}}{{ֆութպոլ2|Փորթուգալ}} {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}- {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}- |} '''Արդիւնքին մէջ։ 96 խաղ/ 45 կօլ; 57 յաղթանակ, 20 ոչ ոքի, 19 պարտութիւն։''' === Մեսսիի հետ թրիքները === {{Hider |title = Մեսսիի հետ թրիկների ցանկը |hidden = 1 |content = {{{!}} class="wikitable" style="font-size: 95 %" {{!}}- {{!}} align=center width=50{{!}}'''№''' {{!}} align=center width=125{{!}}'''Ամսաթիւ''' {{!}} align=center width=165{{!}}'''Մրցակից''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Հաշիւ''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Մեսսիի կոլերը''' {{!}} align=center width=190{{!}}'''Առաջնութիւն''' {{!}} align=center width=90{{!}}'''Աղբիւր''' {{!}}- {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}10 մարտ, 2007 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Մատրիտ]] {{!}}align=center{{!}}3:3 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիգա 2006-07]] {{!}}[http://rsssf.com/tabless/span07.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}6 հունուար, 2009 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]] {{!}}align=center{{!}}3:1 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}Սպանիոյ բաժակ 2008-09 {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/74/match/305535.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}10 յունուարի, 2010 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեներիֆէ ՖԱ|Տեներիֆէ]] {{!}}align=center{{!}}5:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537276.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}4 {{!}}14 մարտ, 2010 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]] {{!}}align=center{{!}}3:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537364.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}5 {{!}}21 մարտ, 2010 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Սարագոսա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2009-10]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/537376.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}6 {{!}}6 ապրիլ, 2010 {{!}}{{դրօշ|Անգլիա}} [[Արսենալ (ֆութպոլային ակումբ, Լոնտոն)|Արսենալ]] {{!}}align=center{{!}}4:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}''4'' {{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2009-10]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/287092.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}7 {{!}}21 օգոստոս, 2010 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}Սպանիոյ Սուպբըրբաժակ 2010 {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/134/match/234695.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}8 {{!}}20 նոյեմբեր, 2010 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ալմերիա (ֆութպոլային ակումբ)|Ալմերիա]] {{!}}align=center{{!}}8:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2010-11]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/230012.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}9 {{!}}12 յունուար, 2011 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Պեդիս]] {{!}}align=center{{!}}5:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}Սպանիոյ բաժակ 2010-11 {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/74/match/279895.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}10 {{!}}5 փետրուար, 2011 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]] {{!}}align=center{{!}}3:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2010-11]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/230110.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}11 {{!}}17 սեբտեմբեր, 2011 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]] {{!}}align=center{{!}}8:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383137.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}12 {{!}}24 սեբտեմբեր, 2011 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Աթլեթիքո Մատրիտ]] {{!}}align=center{{!}}5:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383156.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}13 {{!}}29 հոկտեմբեր, 2011 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալյորկա ՖԱ|Մալյորկա]] {{!}}align=center{{!}}5:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383206.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}14 {{!}}1 նոյեմբեր, 2011 {{!}}{{դրօշ|Չեխիա}} Վիքթորիա (Պլզեն) {{!}}align=center{{!}}4:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/448850.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}15 {{!}}22 հունուար, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալակա ՖԱ|Մալակա]] {{!}}align=center{{!}}4:1 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383107.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}16 {{!}}19 փետրուար, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]] {{!}}align=center{{!}}5:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}''4'' {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383336.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}17 {{!}}29 փետրուար, 2012 {{!}}{{դրօշ|Շվեյցարիա}} [[Շուեցարիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Շուեցարիոյ հաւաքական]] {{!}}align=center{{!}}3:1 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/466205.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}18 {{!}}7 մարտ, 2012 {{!}}{{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պայըրն 04 ՖԱ|Պայըրն 04]] {{!}}align=center{{!}}7:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}'''5''' {{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/461064.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}19 {{!}}20 մարտ, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Կրանատա ՖԱ|Կրանատա]] {{!}}align=center{{!}}5:3 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383386.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}20 {{!}}2 մայիս, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Մալակա ՖԱ|Մալակա]] {{!}}align=center{{!}}4:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383298.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}21 {{!}}5 մայիս, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Էսպանիոլ]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}''4'' {{!}}[[Լա Լիկա 2011-12]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/383470.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}22 {{!}}9 յունիս, 2012 {{!}}{{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Պրազիլիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Պրազիլիոյ հաւաքական]] {{!}}align=center{{!}}4:3 (ա) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/478455.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}23 {{!}}21 հոկտեմբեր, 2012 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեպորտիւո Լա Կորունիա]] {{!}}align=center{{!}}5:4 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2012-13]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/498952.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}24 {{!}}27 յունուարի, 2013 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]] {{!}}align=center{{!}}5:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}''4'' {{!}}[[Լա Լիկա 2012-13]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/499079.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}25 {{!}}15 յունիս, 2013 {{!}}{{դրօշ|Գվատեմալա}} [[Գուատեմալայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Գուատեմալայի հաւաքական]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Ընկերական խաղ]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/40/match/781608.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}26 {{!}}27 հունուար, 2013 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Վալենսիա ՖԱ|Վալենսիա]] {{!}}align=center{{!}}3:2 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/798948.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}27 {{!}}18 սեբտեմբեր, 2013 {{!}}{{դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[Այաքս (ֆութպոլային ակումբ, Ամըսթըրտամ)|Այաքս]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2013-14]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/820432.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}28 {{!}}16 փետրուար, 2014 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Օսասունա ՄՄ|Օսասունա]] {{!}}align=center{{!}}7:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/799200.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}29 {{!}}23 փետրուար, 2014 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռեալ Մատրիտ ՖԱ|Ռեալ Մատրիտ]] {{!}}align=center{{!}}4:3 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2013-14]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/49/match/799210.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}30 {{!}}22 նոյեմբեր, 2014 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Սեւիլիա ՖԱ|Սեւիլիա]] {{!}}align=center{{!}}5:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-sevilla/22-11-2014 թուականին/] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}31 {{!}}25 նոյեմբեր, 2014 թուականին {{!}}{{դրօշ|Կիպրոս}} [[ԱՊՈԷԼ ՖԱ|ԱՊՈԷԼ]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Յաղթականներու լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/stat/football/57/match/991243.html] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}32 {{!}}7 դեկտեմբեր, 2014 թուականին {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Էսպանիոլ]] {{!}}align=center{{!}}5:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-espanyol/07-12-2014 թուականին/] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}33 {{!}}18 յունուար, 2015 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Տեպորտիւո Լա Կորունիա]] {{!}}align=center{{!}}4:0 (հ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/deportivo-barcelona/18-01-2015/] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}34 {{!}}15 փետրուար, 2015 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Լեւանտէ (ֆութպոլային ակումբ)|Լեւանտէ]] {{!}}align=center{{!}}5:0 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-levante/15-02-2015/] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}35 {{!}}8 մարտ, 2015 {{!}}{{դրօշ|Իսպանիա}} [[Ռայօ Վալեկանօ]] {{!}}align=center{{!}}6:1 (տ) {{!}}align=center{{!}}3 {{!}}[[Լա Լիկա 2014-15]] {{!}}[http://www.sports.ru/la-liga/barcelona-rayo-vallecano/08-03-2015/] {{!}}} '''Արդիւնքին մէջ։ 30 հեթ թրիք, 4 պոկեր, 1 պենտատրիկ. 32-ը «[[Պարսելոնա (ֆութպոլային ակումբ, Պարսելոն)|Պարսելոնայի]]» կազմին մէջ, 3-ը «[[Արժանթինի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Արժանթինի]]» կազմին մէջ:''' |title-style = color: #EA252A; background-color: #1F3B66; border: 1px #aaaaaa solid |content-style = text-align: left }} == Աղբիւրներու յղումներ == <div class="references" style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px" > {{ծանցանկ|2}} </div> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.leomessi.com/ Լիոնել Մեսսիի պաշտօնական կայքը] {{ref-es}} * [https://web.archive.org/web/20110903171616/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_09-10/plantilla/jugadors/messi.html Լիոնել Մեսսիի բաժինը «Պարսելոնա» ֆութպոլային ակումբի պաշտոնական կայքին մէջ] {{ref-en}} * [http://www.fcbarcelona.com/web/english/index.html «Պարսելոնայի» պաշտօնական կայքէջը] {{ref-es}}, {{ref-en}}, {{ref-ar}} * [http://www.barca.am/ «Պարսելոնայի» հայկական ֆան կայքը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160225170956/http://www.barca.am/ |date=2016-02-25 }} {{ref-hy}} {{Wikiquote|Լիոնել Մեսսի}} {{Golden Boy մրցանակակիրներ }} {{Ոսկե գնդակի մրցանակակիրներ}} [[Ստորոգութիւն:24 Յունիսի ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ]] 7hu7vwar6a1jq8xk06mkgpjzfuv9ak4 0 3623 257418 257282 2026-11-06T17:09:24Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257418 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արամ Խաչատուրեան''' ({{ԱԾ}}), հայ երգահան, խմբավար, մանկավարժ, ԽՍՀՄ ժողովրդական արուեստագէտ [[1954]]), ՀԽՍՀ ԳԱ կաճառի անդամ ([[1963]]), ռուսական ստեղծագործական դպրոցի եւ հայ դասական երաժշտութեան ներկայացուցիչ, որ ճանչցուած է որպէս համաշխարհային դասական։ Մանկութիւնը եւ պատանեկութիւնը անցուցած է ցարական [[Թիֆլիս]]ի մէջ՝ [[Կովկաս]]ի մշակութային բազմազգ մայրաքաղաքին մէջ, ապա [[1921]] թուականին տեղափոխուած է [[Մոսկուա]]։ Առանց սկզբնական երաժշտական գիտելիքներ ունենալու, ընդունուած է Գնեսինի պետական երաժշտական հիմնարկը, միաժամանակ սորվելով Մոսկուայի երաժշտանոցին մէջ։ Առաջին մեծ գործը եղած է «Դաշնամուրի կոնցերտը» (1936), որմով յայտնի դարձած է ան ԽՍՀՄ սահմաններէն դուրս։ Ժամանակակիցներու խօսքերով՝ Խաչատուրեանի ոճը կը բնութագրուի գունագեղ ներդաշնակութեամբ, թովիչ ռիթմերով, գեղագիտութեամբ եւ զգացական մեղեդիներով։ Խաչատուրեանը 20-րդ դարու ամէնաճանչցուած հայ երգահանն է, ինչպէս նաեւ առաջին հեղինակը հայկական թատերապարի ''ballet'', համերգական, նուագահանդէսի եւ ֆիլմի երաժշտութեան։ Հետեւելով ռուսական երաժշտութեան սովորութիւններուն, ան իր ստեղծագործութիւններուն մէջ լայնօրէն օգտագործած է հայկական եւ [[կովկաս]]եան, արեւելեան եւ արեւմտեան [[Եւրոպա]]յի, [[Մերձաւոր Արեւելք]]ի ժողովուրդներուն ազգային երաժշտութիւնը։ == Կեանքն ու գործունէութիւնը == === Կեանքի սկզբնական շրջան (1903–1921) === Արամ Խաչատուրեան ծնած է [[6 Յունիս]] [[1903]]-ին (24 Մայիս), Թիֆլիս ( [[Վրաստան]])<ref name="britannica">{{cite web|first = Դուտտա|last = Փրոմիթ|title = Արամ Խաչատրյան|url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316019/Aram-Khachaturian|date = 18 նոյեմբեր 2013|publisher = ''[[Բրիտանիկա հանրագիտարան]]''|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140313165044/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/316019/Aram-Khachaturian|archivedate = 13 մարտ 2014}}</ref><ref name="Ռենդել"/>։ Որոշ աղբիւրներ Խաչատուրեանի ծննդավայր կը յիշատակեն Թիֆլիսի մօտ գտնուող Կոջորի արուարձանը<ref name="Գյոդակյան 1981"/><ref name="mosconsv">{{cite web|title = Արամ Իլիչ Խաչատրյան|url = http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=45795|publisher = Մոսկուայի կոնսերվատորիա|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140815010335/http://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=45795|archivedate = 21 օգոստոս 2014|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite book|title = 20-րդ դարի երաժիշտներ և կոմպոզիտորներ, 3-րդ հատոր|year = 2009|publisher = Salem հրատարակչություն|isbn = 9781587655159|page = 766|editor = Քրեմեր, Ալֆրեդ, Վ.|quote = Արամ Խաչատրյանը ծնվել է 1903 թվականի հունիսի 6-ին, Թբիլիսիի Խոնջորի արվարձանում}}</ref> (այժմ կցուած է Վրաստանի Գարդաբանի քաղաքապետարանին)։ {{քաղվածք|Հին Թիֆլիսը հնչուն, երաժշտական քաղաք է. բաւական էր անցնել կենտրոնից քիչ հեռու գտնուող փողոցներով ու նրբանցքներով, որպէսզի մխրճուել ամենատարբեր աղբիւրներից ստեղծուած երաժշտական մթնոլորտի մէջ...<ref>{{Cite web |url=http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm |title=Արամ Խաչատրյանի կենսագրությունը |accessdate=2015-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729183706/http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm |archivedate=2015-07-29 |dead-url=yes}}</ref>։|Արամ Խաչատուրեան}} Արամ Խաչատուրեանի ծնողները հինաւուրց [[Գողթն|Գողթան]] գաւառէն են, որ պատմահայր [[Մովսէս Խորենացի]]ն գովերգած է իբրեւ շնորհալի երգիչ-երաժիշտներու հայրենիք։ Հայրը՝ Եղիան, ծնած է Օրտուպատի մօտակայքը (ներկայիս [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն]], [[Ազրպէյճան]]) եւ 13 տարեկանին [[Թիֆլիս]] տեղափոխուած է։ 25 տարեկանին կազմարարական աշխատանքներով զբաղուող խանութի տէր կը դառնայ։ Մայրը՝ Ղումաշ Սարգիսովնա, ծնած է Ներքին Ազա գիւղին մէջ։ Խաչատուրեանի ծնողները նշանուած եղած են՝ նախքան զիրար ճանչնալը, երբ դեռ Ղումաշը 9 տարեկան էր, իսկ Եղիան՝ 19 (ժամանակին բաւական ընտանիքներ այս սովորութիւնը ունէին․ փոքր տարիքէն նշանել իրենց զաւակը ծանօթ ընտանիքի զաւակին հետ)։ Անոնք ունեցած են 5 զաւակ՝ մէկ աղջիկ եւ չորս տղայ։ Կազմարար Եղիային ընտանիքը կը բնակի Թիֆլիսի Կոջորի արուարձանին մէջ։ Գեղարուեստական պատմութեամբ հարուստ այդ հինաւուրց քաղաքին մէջ ստացած երաժշտական տպաւորութիւնները տան մէջ կ'ամբողջանան քաղցրահնչուն մեղեդիներով։ Արամին եղբայրները նոյնպէս շնորհալի են։ Սուրէն Խաչատուրեան Մոսկուայի մէջ թատերական մեծ գործիչ կը դառնայ, Լեւոնը՝ լաւ պարիթոն եւ յայտնի երգիչ, Վաղինակը՝ յաճախ հանդէս կու գայ սիրողական ներկայացումներով։ Անոնց զաւակները նոյնպէս արուեստով կը զբաղին։ Սուրէնին որդին՝ Կարէն Խաչատուրեանը, Մոսկուայի մէջ անուանի երգահան կը դառնայ, Վաղինակին աղջիկը Լէյլա Խաչատուրեանը՝ դերասանուհի՝ [[Երեւան]]ի Ռուսական թատրոնին մէջ, Լեւոնի որդին՝ Էմին Խաչատուրեանը, նշանաւոր խմբավար։ Ապագայ երգահանը, նախ կ'ուսանի Ա. Արղութեան-Դոլգորուկովայի վարժարանին մէջ, ուր հետաքրքրութիւն ցոյց կու տայ անուանի գրող [[Ղազարոս Աղայեան|Ղազարոս Աղայեանի]] որդիին՝ Մուշեղ Աղայեանին վարած երգի դասերուն։ 10 տարեկանին, նախնական կրթութիւն ստանալու համար կ'ընդունուի Թիֆլիսի առեւտրական արհեստավարժարանը, ուր փողային նուագախումբին մէջ շեփոր կը նուագէ {{sfn|Թոմոֆ|2006|p = 34}}։ Անյաղթահարելի է պատանի Արամին սէրը երաժշտութէան նկատմամբ։ Անընդհատ կ'երգէ, հանրայայտ մեղեդիներու յանկարծանուագումներ կը կատարէ՝ միշտ զգալով երաժշտական կրթութեան պակասը։ [[1921]]-ի աշնան, արդէն ճանչցուած արուեստագէտ դարձած Սուրէն Խաչատուրեանը, կրտսեր եղբայրը կը տանի [[Մոսկուա]]՝ ուսում ստանալու<ref>{{cite web|url = http://akhachaturianmuseum.am/?page_0=aram|title = Արամ Խաչատրյանի տուն թանգարան|publisher = Արամ Խաչատրյանի թանգարան|archiveurl = https://web.archive.org/web/20131030021652/http://akhachaturianmuseum.am/?page_0=aram|archivedate = 2 Փետրուար 2014}}</ref><ref name="family">{{cite web|url = http://www.khachaturian.am/arm/tree.htm|title = Տոհմածառ|publisher = Արամ Խաչատրյանի վիրտուալ թանգարան|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140312175914/http://www.khachaturian.am/arm/tree.htm|archivedate = 11 Փետրուար 2014}}</ref>։ Հոն, ան բժշկութեան եւ երկրաչափութեան ասպարէզներուն երկընտրանքի միջեւ կը տատանի։ [[Պատկեր:Aram Khachaturian and Nikolai Myaskovsky 1930s.png|մինի|Արամ Խաչատուրեան եւ [[Նիկոլայ Միասկովսկի]]]] [[1915]] թուականին, թրքական ներխուժման սարսափին տակ, պատանի Արամ Խաչատուրեանին ընտանիքը լքելով ամբողջ իր ունեցուածքը, կը գաղթէ Էկաթերինոտար (Կրասնոտար)՝ Խաչատուրեանին մեծ եղբօր մօտ։ Սակայն թրքական զօրքերը Թիֆլիս չեն ներխուժեր եւ ընտանիքը կը վերադառնայ տուն։ 19-րդ դարուն եւ 20-րդ դարու սկիզբը, ամբողջ Կովկասեան տարածաշրջանին մէջ Թիֆլիսը ըլլալով ամէնամեծ քաղաքը, եղած է վարչական կեդրոն եւ հոն զարգացած են տարբեր մշակոյթներ<ref name="Pritsker" />։ Ունեցած է հայկական մեծ համայնք եւ դարձած է հայկական մշակոյթի կեդրոն մինչեւ ռուսական յեղափոխութիւնը։ [[1952]]-ին «Երաժշտութեան մէջ ֆոլք տարրերը իմ գաղափարը» նիւթով, Խաչատուրեան նկարագրած է քաղաքին շրջակայքը եւ անոր ազդեցութիւնը իր ասպարէզին վրայ։ {{քաղվածք|Ես մեծացել եմ մի շրջապատում, որը լի է եղել ժողովրդական երաժշտութեամբ. հանրայայտ ծէսերը, տօները, տօնակատարութիւնները եւ տխուր իրադարձութիւնները մարդկանց կեանքում ուղեկցուել են երաժշտութեամբ, հայկական, ազրպէյճանական եւ վրացական վառ մեղեդիներով եւ պարերով, որոնք կատարում էին աշուղներն ու երաժիշտները, որոնք եղել են այն տպաւորութիւնները, որ խորը հետք են թողել իմ յիշողութեան մէջ, որոնք ուղղորդել են երաժշտական մտածողութիւնս։ Նրանք կերտել են իմ երաժշտական գիտակցութիւնը եւ ընկած են իմ արթիսթիք անհատականութեան հիմքերում։ Վերջին տարիներին ինչ փոփոխութիւններ եւ բարելաւումներ, որ տեղի են ունեցել իմ երաժշտական ճաշակում, ինչպէս նաեւ դեռ մանուկ հասակում մարդկանց հետ շփման միջոցով զարգացած սկզբնական հիմքերում, մշտապէս կը մնան իմ ողջ աշխատանքի սնուցման աղբիւր<ref name="Orga Naxos 1997">{{harvnb|Orga|1997}}</ref>|Արամ Խաչատուրեան}} Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին, տարածաշրջանին մէջ կը կատարուին քաղաքական մեծ փոփոխութիւններ․ 1917 թուականին [[Ռուսիա|Ռուսիո]]<nowiki/>յ [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն]]ը, [[Պատմական Հայաստանի Թագաւորութիւնները|Պատմական Հայաստանի]] արեւելեան մասին թրքական արշաւանքի դիմադրումը, [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] հաստատումը եւ երկու տարի ետք՝ նորաստեղծ Հայաստանի խորհրդայնացումը։{{քաղվածք|Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւնը արմանատականօրէն փոխեց իմ ամբողջ կեանքը եւ եթէ ես արդէն դարձել եմ լուրջ արթիսթ, ապա պարտական եմ ժողովրդին եւ խորհրդային ղեկավարութեանը։ Այս մարդկանց է նուիրուած իմ ամբողջ գիտակցական կեանքը, ինչպէս եւ իմ ստեղծագործական աշխատանքը։|Արամ Խաչատուրեան}} Խաչատուրեան մշտապէս համայնավարութեան ջատագովը եղած է ու հաւատամքով՝ անաստուած<ref>{{cite book|first=Լեո|last=Համալիան|title=As others see us: the Armenian image in literature|year=1980|publisher=Ararat Press|location=New York|isbn=978-0933706170|p=46|quote=Aram Khachaturian ... Besides his being an atheist, his Armenian descent...}}</ref>։ Երբ անոր հարցուցած են [[Վատիկան]] կատարած այցելութեան մասին, ան պատասխանած է. {{քաղվածք|Ես աթէիսթ եմ, բայց ես հայ ժողովրդի զաւակն եմ, ովքեր առաջինն են եղել, որ ընդունել են քրիստոնէութիւն, այսպիսով՝ Վատիկան այցելելը իմ պարտքն էր<ref>{{cite news|authorlink=ՍոլոմոնՎոլկով|first=Սոլոմոն|last=Վոլկով|title=Они сократили целых 4 такта моей музыки!|url=http://nv.am/lica/27820--4-|work=The New Times (Russia)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140822161100/http://nv.am/lica/27820--4-|archivedate=22 օգոստոս 2014|location=Երեւան|language=Ռուսերէն|quote=По поводу поездки в Рим композитор отметил: “Я — атеист, но являюсь сыном народа, первым в истории официально принявшим христианство, и потому посещение Ватикана было моим долгом”.}}</ref><ref>{{cite news|last1=Առաքելով|first1=Սերգեյ|title=Воспоминания о маэстро|url=http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=47&a=006|work=Noev Kovcheg Magazine|date=ապրիլ 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141227002653/http://noev-kovcheg.1gb.ru/article.asp?n=47&a=006|archivedate=27 դեկտեմբեր 2014|language=Ռուսերէն}}</ref>։|Արամ Խաչատուրեան}} === Երաժշտութեան մասնագիտական կրթութեան տարիներ (1922–1936) === [[1921 թուական|1921]] թուականին տասնութամեայ Խաչատուրեան կը տեղափոխուի [[Մոսկուա]]՝ աւագ եղբօր Սուրէնի մօտ։ Վերջինս կ'աշխատէր Մոսկուայի արուեստներու թատրոնին մէջ, իբրեւ վարիչ բեմադրող։ Մոսկուայի մէջ եղբօր աշխատանքէն ներշնչուած՝ Խաչատուրեան կը մտնէ [[երաժշտութիւն|երաժշտութեան]] հրաշալի աշխարհը։ Ան [[1922 թուական|1922]] թուականին կը յաճախէ Կնեսինի պետական երաժշտական գոլէճը՝ միաժամանակ ուսանելով Մոսկուայի համալսարանին մէջ կենսաբանութիւն։ Ան սկիզբը Սերկեյ Պիչքովի, այնուհետեւ Անտրէյ Պորուսեակի մօտ կ'ուսանի թաւ ջութակ։ [[1925 թուական|1925]] թուականին Միխայէլ Կնեսինը հիմնարկին մէջ կը հիմնէ երգահաններու դասարան, որուն կը միանայ նաեւ Խաչատուրեանը։ Խաչատուրեան ուսումը կը շարունակէ Ռայնհոլտ Կլիերէի մօտ։ Միաժամանակ, [[1926 թուական|1926]] թուականին կը գրէ իր առաջին գործերը՝ ''Dance Suite'' ջութակի եւ դաշնակի համար (1926) եւ ''Poem in C Sharp Minor'' (1927)։ Սկզբնական աշխատանքներուն մէջ արդէն Խաչատուրեանը լայնօրէն կ'օգտագործէ հայկական ժողովրդական երաժշտութիւն։ {{քաղվածք|Ինչպէս բազմաթիւ այլ երիտասարդ երաժիշտներ, ովքեր ունէին մշակութային հարուստ հիմք, Խաչատուրեանը երաժշտութինը կը բացայայտէր ժամանակակից երաժշտութեան միջոցաւ եւ միայն յետոյ կը զարգանայ իր սէրը դասականներու ուղղութեամբ։|Ճերալտ Աբրահամ}} [[1929 թուական|1929]] թուականին Խաչատուրեանը կ'ընդունուի Մոսկուայի երաժշտանոցը, ուր Նիկոլայ Մյասքովսքիի մօտ երգահանութիւն կ'ուսանի, իսկ Սերկէյ Վասիլենքոյի մօտ՝ խմբավարութիւն։ Երաժշտանոցը կ'աւարտէ [[1934 թուական|1934]] թուականին եւ աւարտական աշխատանքը կը պաշտպանէ 1936 թուականին։ === Ասպարէզի Սկիզբ եւ հարուստ ստեղծագործութեան շրջան (1936–1948) === 1935 թուականին Խաչատուրեան Մոսկուայի Երաժշտանոցը կ'աւարտէ ներկայացնելով հայկական ազդեցութեամբ (Առաջին ներդաշնակութիւն ) յօրինումը։ Այս աշխատութիւնը նշանաւոր խմբավարներու ուշադրութիւնը կը գրաւէ եւ շուտով խորհրդային լաւագոյն նուագախումբերուն կողմէ կը կատարուի<ref name="Pritsker" />։ Շոսթաքովիչը կը հիանայ այս ստեղծագործութեամբ<ref name="Orga Naxos 1997" />։ [[1936 թուական|1936]] թուականին, երաժշտանոցը աւարտած<ref name="ria">{{cite web|title=Биография Арама Хачатуряна|url=http://ria.ru/spravka/20130606/941320685.html|publisher=RIA Novosti|language=Ռուսերէն|date=6 հունիս 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140313164303/http://ria.ru/spravka/20130606/941320685.html|archivedate=13 մարտ 2014}}</ref>, կը սկսի Խաչատուրեանի ստեղծագործական աշխոյժ ասպարէզը։ Ան նոյն տարին կը գրէ իր առաջին մեծ գործը՝ «Դաշնամուրի սիմֆոնիքը (Ներդաշնակութիւնը)»<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />, որուն յաջողութիւնը զինք կը հաստատէ իբրեւ Խորհրդային Միութեան յարգուած երգահան<ref name="Ռենդել">{{Գիրք|վերնագիր=Հարվարդի երաժշտական կենսագրական բառարան|թվական=1996|էջերի թիվ=445}}</ref>։ Այս ստեղծագործութիւնը մեծ ճանաչում կը գտնէ Խորհրդային Միութեան սահմաններէն ալ դուրս,<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century">{{harvnb|Encyclopedia of Music in the 20th Century|2013}}</ref> ուր հանրածանօթ կը դառնայ<ref name="Pritsker" />։ [[1936 թուական|1936]]-[[1947 թուական|1947]] թուականներուն Խաչատուրեան կը գրէ թատերական երաժշտութիւն՝ ներկայացումներու եւ ֆիլմերու համար, ինչպէս նաեւ երգեր, եկեղեցական երաժշտութիւն եւ սիրուած «Ջութակի նուագահանդէսը», [[1946 թուական|1946]] թուականին՝ «Երկրորդ սիմֆոնիան», [[1943 թուական|1943]] թուականին՝ «Թաւ ջութակի եւ սիմֆոնիք նուագախումբի համար» նուագահանդէսը, [[1946 թուական|1946]] թուականին՝ «Երրորդ սիմֆոնիան» եւ [[1947 թուական|1947]] թուականին՝ «Բանաստեղծական սիմֆոնիան»։ Ան [[1940 թուական|1940]]-ականներուն կը շրջի ամբողջ Խորհրդային Միութիւնը՝ Լենինկրատ (Ս․ Փեթերսպուրկ), [[Քիեւ]], [[Երեւան]], [[Թիֆլիս]], Սոչի, [[Խարքով]]։ [[1950 թուական|1950]] թուականին [[Հռոմ]]<nowiki/>էն կը սկսի իր համաշխարհային շրջագայութիւնը։ Յետագայ տարիներուն կը շրջի 42 երկիր։ Իր շրջագայութիւններու ընթացքին ան կը հանդիպի բազմաթիւ հանրածանօթ մշակոյթի գործիչներու՝ Յ. Սիպելիուսի (Jean Sibelius), Է. Հեմինկուէյի (Ernest Miller Hemingway), Չ. Չափլինի (Charles Chaplin), Ս. Տալիի (Salvador Dalí) հետ։ Իր դաշնամուրի նուագահանդէսը եւ յաջորդող երկու այլ նուագահանդէսները՝ Ջութակի նուագահանդէս ([[1940 թուական|1940]] թուականին, որուն համար ան կ'արժանանայ պետական մրցանակի - յետագային՝ ստալինեան մրցանակ, որ կը համարուէր Խորհրդային Միութեան ամէնաբարձր պարգեւը<ref name="Pritsker" /><ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />) եւ թաւ ջութակի նուագահանդէսը ([[1946 թուական|1946]])<ref name="Ռենդել" />, յաճախ՝ մեծ շարք կը համարուին <ref name="Ռենդել" />։ «Ջութակի Նուագահանդէսը» կը ստանայ համաշխարհային ճանաչում<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century" /> եւ միջազգային երաժշտացանկին մաս կը կազմէ<ref name="Pritsker" />։ Առաջին անգամ կը կատարուի [[Տէյվիտ Օյսթրախ]]ի կողմէ<ref name="Pritsker" />։ Խաչատուրեան ԽՍՀՄ Երգահաններու միութեան մէջ կը վարէ կարեւոր պաշտօններ․ [[1937 թուական|1937]] թուականին՝ Մոսկուայի բաժինի փոխնախագահ, իսկ [[1939 թուական|1939]]-[[1948 թուական|1948]] թուականներուն՝ կը ծառայէ իբրեւ կազմակերպչական կոմիտէի նախագահի տեղակալ<ref name="mosconsv" /><ref>{{cite journal|last = Շվարց|first = Բորիս|title = Արամ Խաչատրյան|journal = [[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]|location = Լոնտոն|year = 1980|publisher = [[Օքսֆորդի համալսարանի հրատարակչություն]]}}</ref>։ [[Պատկեր:Gayane (ballet) 08.05.2012.jpg|մինի|Գայանէ թատերապարէն նկար․ ներկայացում 2012 թ․]] [[1943 թուական|1943]] թուականին ան կը միանայ Կոմունիստական կուսակցութեան։ [[1940 թուական|1940]]-ականներու ընթացքին ան յօգուտ խորհրդային երաժշտութեան կերտման, կ'օգտագործէ այդ պաշտօնը՝ մշտապէս ուշադրութիւն դարձնելով միայն լաւագոյն ստեղծագործութիւններուն վրայ։ Հետեւաբար իբրեւ արգասիք իր յուշագրութիւններուն մէջ կ'արտայայտէ իր հպարտութիւնը՝ ղեկավարելու հիմնարկ մը, որ կը համակարգէ Խորհրդային Միութեան բոլոր պետութիւններուն մէջ երաժշտութեան տարբեր տեսակներու ստեղծագործական աշխատանքները։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ին նախորդող եւ յաջորդող տարիները Խաչատուրեանին համար արդիւնաբեր կ'ըլլան։ [[1939 թուական|1939]] թուականին ան վեցամսեայ ճամբորդութիւն կը կատարէ դէպի Հայաստան՝ իր առաջին թատերապարին համար հայկական ժողովրդական երաժշտութեան խոր հետազօտութեան եւ ժողովրդական [[երգ]]երու ու [[պար]]երու մեղեդիներ գտնելու նպատակով։ Յօրինած պալեթը (թատերապարը) կը կոչուի «Երջանկութիւն»։ Հայաստանի մշակոյթին հետ իր շփումը եւ երաժշտական փորձը, յետագային ինքը համարած է իր երկրորդ երաժշտանոցը։ Ան կը սերտէ, կը լսէ ու կը տեսնէ բազմաթիւ նորութիւններ, միեւնոյն ժամանակ հայերու ճաշակն ու գեղարուեստական պահանջքներուն վերաբերեալ ունենալով ենթադրեալ կարծիք, [[1942 թուական|1942]] թուականին՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի թէժ (վառ) պահուն, ան կը վերամշակէ «Գայանէ» պալէթը։ Առաջին անգամ անիկա կը կատարուի [[Բերմ]]՝ Քիրովի թատերապարի (այսօր՝ Մարիինսքի թատրոնի պալէթի դահլիճ) բեմին վրայ, երբ [[Լենինկրատ|Լենինկրատը]] պաշարման մէջ էր։ Խաչատուրեան մեծ յաջողութիւն կ'ունենայ եւ կ'արժանանայ Խորհրդային Միութեան պետական մրցանակին<ref name="ria" />։ [[1943 թուական|1943]] թուականին ան կը գրէ «Երկրորդ ներդաշնակութիւն»ը, ձօնուած՝ [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան]] 25-րդ տարելիցին։ [[Միխայիլ Լերմոնտով]]ի «Դիմակահանդէս» ներկայացման հիման վրայ կը գրէ մէկ գործողութիւնով բաղկացած համանուն [[երաժշտութիւն]], ներդաշնակ հաւաքակազմ՝ ռուսական շքեղ դասական երաժշտութեան աւանդոյթներով<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004">{{harvnb|Encyclopedia of World Biography|2004}}</ref>։ Ե՛ւ «Գայանէ» պալէթը, ե՛ւ «Երկրորդ ներդաշնակութիւն»ը կը յաջողին ու ջերմօրէն կ'ընդունուին Շոստակովիչի կողմէ<ref name="Ռենդել" />։ [[1944 թուական|1944]] թուականին Խաչատուրեան կը յօրինէ Հայկական ԽՍՀ օրհներգը։ === Քննադատութեան շրջան (1948) === [[Պատկեր:Aankomst Russische dirigent Khatsjatoerian op Schiphol, Khatsjatorian, Bestanddeelnr 916-6862.jpg|մինի|upright|Խաչատուրեան, 1964 թուականին]] [[1947 թուական|1947]] թուականի Դեկտեմբերի կիսուն շարժման եւ քարոզչութեան բաժինէն (յայտնի որպէս շարժումը տարածելու ջանք եւ ծաւալում) Խորհրդային Միութեան Կոմունիստական կուսակցութեան քարտուղար Անտրէյ Ժտանովին, խորհրդային երաժշտութեան զարգացման գործընթացին թերութիւններուն մասին փաստաթուղթ կը ներկայացնէ։ [[1948 թուական|1948]] թուականի [[Յունուար 10]]-3, [[Քրեմլին]]ի մէջ, ներկայութեամբ 70 երաժիշտներու՝ երգահաններ, նուագախումբի վարիչներ կամ ղեկավարներ եւ այլ գործիչներ, կը կայանայ խորհրդաժողով, ուր ներկաները կը հակասեն Ժտանովին<ref name="Fay">{{cite book|last = Ֆեյ|first = Լոուրել Է.|title = Շոստակովիչ. կյանքը|date = 2005|publisher = [[Օքսֆորդ համալսարանի հրատարակչություն]]|location = Նյու Յորք|isbn = 9780195182514|pages = 155–157, 160}}</ref>։ {{քաղվածք|Մենք հաշուի կ'առնենք, որ մեր ընկերները եւ մասնաւորապէս՝ [[Տմիթրի Շոսթաքովիչ|Տ. Շոսթաքովիչ]], [[Սերկէյ Փրոքոֆիեւ|Ս. Փրոքոֆիեւ]], Միասքովսքի, Խաչատուրեան, [[Տիմիթրի Քապալեւսքի|Տ. Քապալեւսքի]] եւ Շեպալին, ովքեր երաժշտական ուղղութիւններուն առաջատար դեր ունին եւ այդ ուղղութիւններուն կազմաւորողներն են, սակայն այդ ուղղութիւնները արմատապէս սխալ են։|}} Այսպիսով, Խաչատուրեան եւ վերոնշեալ ծանօթ երգահանները Կոմունիստական կուսակցութեան կողմէ կը մեղադրուին իբրեւ երաժշտական ձեւապաշտութեան (formalism) ենթադրեալ հետեւորդներ<ref name="Ռենդել"/> (երաժշտութեան տեսակ, որ համարուած է հասարակութեան չափէն դուրս ժամանակակից կամ դժուար բաւականութիւն պատճառելու համար)<ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century"/>, իսկ անոնց [[երաժշտութիւն]]ը կը կոչուի «հակաժողովրդական»<ref>{{cite book|last = Մազուլո|first = Մարկ|title = Շոստակովիչի նախերգերն ու ֆուգաները. համատեքստը, ոճը, կատարումը|url = https://archive.org/details/shostakovichspre0000mazu|date = 2010|publisher = [[Յեյլ համալսարանի հրատարակչություն]]|location = Նյու Հեվն, Կոնեկտիկուտ|isbn = 9780300149432|page = [https://archive.org/details/shostakovichspre0000mazu/page/14 14]}}</ref>։ [[1947 թուական|1947]] թուականին յօրինուած «Ներդաշնակ բանաստեղծութիւն»ը, որ յետագային կը կոչուի «Երրորդ ներդաշնակութիւն», կուսակցութեան շրջանակին մէջ պաշտօնապէս Խաչատուրեանը համբաւի կ'արժանանայ<ref name="Fay" /><ref name="Greene's" />։ Իբրեւ հեգնանք՝ ան կը գրէ «[[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան»]] 30-ամեակին նուիրուած գործը<ref name="The Musical Times 1978" /> եւ կ'ըսէ. {{քաղվածք|Ես կ'ուզէի գրել ստեղծագործութեան այնպիսի տեսակ, որ հասարակութիւնը առանց յայտարարութեան կը զգայ չգրած ծրագիրս։ Ես կը ցանկայի, որ այս աշխատանքը արտայայտէ խորհրդային հասարակութեան բաւականութիւնը եւ հպարտութիւնը իր մեծ եւ քմահաճ երկրին մէջ։|Արամ Խաչատուրեան}} Երաժշտագէտ Պլէյր Ճոնսթըն համոզուած է, որ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը կը պարունակէ շատ քիչ անընդունելի յատկանիշներ, եթէ իսկապէս կը պարունակէ, որոնց կը հանդիպինք իրմէ աւելի արկածախնդիր գործընկերներու երաժշտութիւններուն մէջ։ Թէպետեւ իր երաժշտութիւնը այդպէս չէ, բայց շատ հաւանական է, որ խորհրդային երգահաններու Միութեան մէջ Խաչատուրեանի վարչական դերը ղեկավարութեան կողմէ ընկալուած ըլլայ, իբրեւ քաղաքականապէս սխալ երաժշտութեան հանգրուան, որ [[1948 թուական|1948]] թուականին զինք մտցուց սեւ ցուցակին մէջ<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005"/>։ «Կը պատժեն» զինք [[Հայաստան]]<ref name="Ռենդել" /> ուղարկելով<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն" />։ [[1948 թուական|1948]] թուականի Մարտ ամսուն<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն"/> Խաչատուրեան Ժտանովի հրամանագրէն ետք, իր գեղարուեստական «սխալներուն» համար ներողութիւն կը խնդրէ, սակայն իր երաժշտական ճաշակը փոփոխութիւններու չենթարկեր<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005"/>։ [[1948 թուական|1948]] թուականի Դեկտեմբերին<ref name="Ընթացիկ կենսագրություն"/> [[Լենին]]ի մասին կենսագրական իր ֆիլմին շնորհիւ<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004"/> իրեն ներում կը շնորհուի։ === Գործունէութիւն, ստեղծագործութիւն եւ համաշխարհային ճանաչում (1950–1978) === [[Պատկեր:StampRussia845.jpg|մինի|Արամ Խաչատուրեանին ի պատիւ դրոշմաթուղթ, Ռուսիա]] [[1950 թուական|1950]] թուականին «Ստալինկրատի ճակատամարտ»ը ''The Battle of Stalingrad'' ([[1949 թուական|1949]] թուական) ստեղծագործութեան համար կը պարգեւատրուի ԽՍՀՄ բարձրագոյն «Ստալին» մրցանակով։ Նոյն տարին Խաչատուրեան կը սկսի իր խմբավարական գործունէութիւնը<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005" />։ ''Ալմա Մատըրի'' (մայր կրթօճախ) մէջ կը սկսի դասաւանդել երգահանութեան արուեստը (երգահանութիւն)։ [[1951 թուական|1951]] թուականէն սկսեալ կը դասաւանդէ Մոսկուայի երաժշտանոցին մէջ<ref name="mosconsv" />։ Իր ուսանողներէն շատեր կը դառնան նշանաւոր եւ հանրաճանաչ<ref name="Գյոդակյան 1981">{{harvnb|Գյոդակյան|1981}}</ref><ref>{{cite web|title = Aziz El-Shawan|url = http://www.ovguide.com/aziz-el-shawan-9202a8c04000641f80000000076827ec#|publisher = OVGuide|accessdate = 1 Փետրուար 2014}}</ref><ref>{{cite news|title = Музыку Люблю Даже Больше, Чем Себя|url = http://www.novayagazeta.ru/society/20982.html|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = [[Նովայա գազետա]]|date = 17 մարտ 2003|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite news|last = Վասյանին|first = Անդրեյ|title = Авось, все будет хорошо|url = http://www.rg.ru/2010/07/16/rybnikov.html|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = |date = 16 հուլիս 2010|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite news|title = Европейскую классическую музыку лучше всех теперь пишут сыны Востока|url = http://www.pravda.ru/news/culture/10-05-2006/83576-shahidi-0/|accessdate = 1 Փետրուար 2014|newspaper = pravda.ru|date = 10 մայիս 2006|language = Ռուսերէն}}</ref><ref>{{cite web|title = Арам Ильич Хачатурян и его ученики|url = http://www.mosconsv.ru/ru/concert.aspx?id=135447|publisher = Պ. Չայկովսկու անվան Մոսկուայի պետական կոնսերվատորիա|accessdate = 2 Փետրուար 2014|language = Ռուսերէն|date = 16 հունիս 2013}}</ref>։ Համալսարանի ուսուցչապետ աշխատած տարիներուն, Խաչատուրեանը իր ուսանողներուն մօտ կ'ընդգծէ ժողովրդական երաժշտութեան դերը եւ անոնց մէջ կը սերմանէ այն գաղափարը, որ երգահանները պէտք է կատարելագործեն իրենց ազգային երաժշտական ժառանգութիւնը<ref name="mosconsv" />։ [[1950 թուական|1950]] թուականին ան կը սկսի աշխատիլ իր երրորդ եւ վերջին թատերապարի՝ «Սպարտակ»ին ([[1950 թուական|1950]]-[[1954 թուական|1954]]) վրայ, որ յետագային կը համարուի իբրեւ զինք միջազգային ճանաչումի արժանացուցած վերջին աշխատանքը<ref name="Ռենդել"/>։ [[1954]] թուականին կը ստանայ Խորհրդային Միութեան ժողովրդական արուեստագէտի կոչում<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004"/>։ «[[Սպարտակ (բալետ)|Սպարտակ»]] թատերապարը կը վերամշակուի [[1968]] թվականին<ref name="Ռենդել"/>։ [[1956 թուական|1956]] թուականի Դեկտեմբեր 27-ին Խաչատուրեանի յայտնի «Սպարտակ»ը կը բեմադրուի Կիրովի բեմին վրայ։ Խաչատուրեանի 70-ամեակը պաշտօնապէս կը նշուի Մոսկուայի եւ Երեւանի մէջ։ [[Պատկեր:Pantheon cemetery in Yerevan 19.JPG|մինի|Արամ Խաչատուրեանի գերեզմանը Երեւանի Կոմիտասի անուան պանթէոնին մէջ]] «Սպարտակ» թատերապարի յաջողութիւններէն ետք, կեանքին մնացեալ տարիները աւելի քիչ կը տրամադրէ երաժշտութիւն գրելու եւ աւելի շատ կը զբաղի դասաւանդելով, ճամբորդելով, դիւանակալութեամբ եւ կազմակերպչական աշխատանքներով<ref name="Orga Naxos 1997"/>։ Ան, [[1958 թուական|1958]] թուականէն Լատին Ամերիկայի երկիրներուն հետ բարեկամութեան եւ մշակութային համագործակցութեան խորհրդային ընկերութեան նախագահի պաշտօնին վրայ կը ծառայէ եւ 1962 թուականէն՝ խորհրդային խաղաղութեան կոմիտէի անդամ<ref name="mosconsv"/>։ Խաչատուրեան իր սեփական ստեղծագործութիւնները ընդգրկող համերգներով կը շրջագայի աւելի քան 30 երկիրներ, որոնց մէջ ներառեալ են արեւելեան դաշինքի պետութիւնները՝ [[Իտալիա]] ([[1950 թուական|1950]]), Մեծն Բրիտանիա ([[1955 թուական|1955]], [[1977 թուական|1977]]), Լատին Ամերիկա ([[1957 թուական|1957]]), Միացեալ նահանգներ ([[1960 թուական|1960]], [[1968 թուական|1968]])<ref name="Orga Naxos 1997" /><ref name="Encyclopedia of Music in the 20th Century" /> եւ [[Յունաստան]]<ref>5-րդ նկար՝ Արամ Խաչատրեանին Յունաստանի Ազատ Օր օրաթերթին խմբագրատունը այցելութենէն․ հարցազրոյց վարողը՝ թերթին կամաւոր յօդուածագիր, վարչական պատասխանատու ընկ․ Կարօ Մինասեան https://azator.gr/?page_id=498</ref>, Հոլանտա եւ եւրոպական այլ երկիրներ։ [[1968 թուական|1968]] թուականին մշակութային նշանակալի ուղեւորութիւն կ'ունենայ դէպի Ուաշինկթըն՝ ղեկավարելով ազգային սիմֆոնիք նուագախումբը՝ իր իսկ ստեղծագործութիւններէն բաղկացած կտորներով<ref name="Ջոնսթոն, AllMusic 2005" />։ [[1957 թուական|1957]] թուականէն մինչեւ մահը, Խաչատուրեան կրկին կը շարունակէ ծառայել որպէս ԽՍՀՄ Երգահաններու քարտուղար<ref name="mosconsv" />։ Ան նաեւ պատգամաւոր է Խորհրդային Միութեան Գերագոյն խորհուրդին 5-րդ գումարման ([[1958 թուական|1958]]–[[1962 թուական|1962]])<ref name="ysu" />։ Իր կեանքի վերջին քսան տարիներուն Խաչատուրեան գրած է երեք համերգային «ռապսոդիա»՝ [[ջութակ]]ի համար ([[1961 թուական|1961]]-[[1962 թուական|1962]]), թաւ ջութակի համար ([[1963 թուական|1963]]), [[դաշնամուր]]ի համար ([[1965 թուական|1965]])<ref name="The Musical Times 1978" /> եւ մեներգ «սոնաթներ» (sonata) հատանուագներ կամ նուագերգութիւններ՝ թաւ ջութակի, ջութակի եւ ալթոյի նուագակցութեան համար ([[1970 թուական|1970]]-ականներ)<ref name="Ռենդել" />։ Իր վերջին ստեղծագործութիւնները յաճախ կը քննադատուին իբրեւ կրկնուող եւ ելեկտրական<ref name="Համաշխարհային կենսագրության հանրագիտարան 2004" />։ [[Պատկեր:Aram Khachaturian 1971.jpg|մինի|Արամ Խաչատուրեան, Հոլանտա 1971 թուական]] Խաչատուրեան նկատի ունէր գրելու թատերգրութիւն մը նուիրուած աշուղ Սայաթ-Նովային, սակայն մահը վրայ կը հասնի 75-րդ տարեդարձէն ամիս մը առաջ։ <ref>Արմենիքա յունալեզու պարբերաթերթ, հայ երաժիշտներ բաժին, Արամ Խաչատրեան http://armenika.gr/prosopa/117-mousikoi/398-aram-xatsantourian</ref> Խաչատուրեան կը մահանայ Մոսկուա, [[1978 թուական|1978]] թուականի [[1 Մայիս|Մայիս 1-ին՝]] իր 75 ամեակի շեմին<ref name="The Musical Times 1978" />։ Ան թաղուած է [[6 Մայիս|Մայիս 6-ին,]] Երեւան՝ «[[Կոմիտասի Անուան Պանթէոն|Կոմիտասի անուան պանթէոն]]»՝ հայազգի այլ մեծերու՝ [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտաս]]ի, [[Աւետիք Իսահակեան|Ա. Իսահակեանի]], [[Մարտիրոս Սարեան|Մ. Սարեանի]] կողքին։ Ան ապրած է իր որդիի՝ Կարէնի, դուստր՝ Նունէի<ref name="family" />, եւ եղբօրորդի՝ [[Կարէն Խաչատրեան|Կարէն Խաչատուրեան]]ի հետ, որ նաեւ երգահան է<ref name="Ռենդել" />։ === Անձնական կեանք === Ամուսնացած է երկու անգամ։ Առաջին կնոջ հետ Արամ Խաչատուրեան կը ծանօթանայ [[1920]]-ական թուականներու վերջը․ անոր հետ կնքած ամուսնութենէն կը ծնի դուստրը՝ Նունէն։ Կ'ամուսնալուծուի իր կնոջմէն, որպէսզի [[1933 թուական|1933]]<ref>{{Cite web |url=http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm |title=Արամ Խաչատրյանի կյանքն ու գործունէութիւնը |accessdate=2015-04-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150729183706/http://www.khachaturian.am/arm/biography.htm |archivedate=2015-07-29 |dead-url=yes}}</ref> թուականին ամուսնանայ Մյասքովսքիի խումբին մէջ աշակերտակից Նինա Մաքարովայի հետ։ [[1940]]-ին կը ծնի որդին՝ Կարէնը<ref>[http://www.dailymotion.com/video/x1b42y0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B5-%D1%87%D0%B5m-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B0%D1%80%D0%B0m-%D1%85%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8F%D0%BD-%D0%B8-%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0_creation Больше, чем любовь. Арам Хачатурян и Нина Макарова]</ref>։ == Երաժշտութիւնը == Խաչատուրեանի աշխատանքները կ'ընդգրկեն թատերապարեր, սիմֆոնիաներ, նուագահանդէսներ, ֆիլմերու երաժշտութիւններ եւ այլն։ Երաժշտական քննադատ Էդուարդ Կրինֆիլտն այն կարծիքը յայտնած է, որ Խաչատուրեան նշանակալի կերպով կը փայլի խորհրդային ժամանակակիցներու շրջանին, ստեղծելով յստակօրէն ճանաչելի ոճ․ բան մը, որ իր նախորդները ի վիճակի չեղան կատարելու<ref name="Orga Naxos 1997"/>: Ան իր ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը ստեղծած է 10 տարուան ընթացքին՝ [[1936]]-[[1946]] թուականներուն, երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախորդող եւ յաջորդող տարիներուն։ [[1948]] թուականի դատապարտումէն եւ իր պաշտօնական վերականգնումէն ետք, Խաչատուրեան կեանքին վերջին 30 տարիներու ընթացքին արժանացած է միջազգային ճանաչման<ref name="Pritsker">{{harvnb|Pritsker|2003}}</ref>: Ըստ Ճէյմս Պաքսթի՝ Խաչատուրեան կը զատորոշուի մնացեալ խորհրդային երգահաններէն: Անոր մշակած երաժշտութիւնը ազգային, հայկական, ձայնային եւ գործիքային ժամանակակից նուագախմբային հմտութիւններու միախառնումն է։ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը կը բնութագրուի աշխոյժ կշռական զարգացմամբ, որ արդիւնքն է հիմնական բանաձեւի սոսկ կրկնութեան եւ կամ այս բանաձեւի ծիրին մէջ շեշտի խաղին<ref>{{cite web|title=Хачатурян, Арам Ильич|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/HACHATURYAN_ARAM_ILICH.html|publisher=Krugosvet|language=Ռուսերէն|quote=Характернейшим качеством музыки Хачатуряна является активное ритмическое развитие, достигающееся часто простым повторением основной формулы (остинато) или игрой акцентов внутри этой формулы.|accessdate=2015-12-05|archive-date=2014-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821203916/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/muzyka/HACHATURYAN_ARAM_ILICH.html|dead-url=}}</ref>: === Ստեղծագործութիւններ === ==== Թատերապարեր ==== [[Պատկեր:RR5217-0028R 225-летие Большого театра.gif|մինի|175px|Ռուսաստանի կեդրոնական դրամատան կողմէ թողարկուած մետաղադրամ, որուն վրայ պատկերուած է «Սպարտակ» պալէթի տեսարան, 2001 թուական]] Խաչատուրեան միջազգային ճանաչում ստացած է թատերապարի ''ballet'' երաժշտութեան համար: Անոր երկրորդ թատերապարը՝ «Գայանէ»ն, հիմնովին վերամշակուած է բաղդատաբար «Երջանկութիւն» թատերապարին<ref name="Greene's"/><ref name="laphil"/>: Ըստ Ռ. Ատալեանի՝ Գայանէն եւ Սպարտակը անոր ամէնայաջող ստեղծագործութիւններն են<ref name="Ադալյան"/>: Ըստ Ճոնաթան ՄաքՔոլլումի եւ Էնտի Ներսէսեանի՝ Խաչատուրեանի երաժշտութիւնը այս երկու թատերապարերուն համար կրնայ դասուիլ հանրածանօթ դասական [[երաժշտութիւն]]ներու շարքին. փաստ, որ ասոնք հաւանաբար միակ գործերն են, որոնց միջոցով աշխարհը իսկապէս կը տեղեկանայ հայկական երաժշտութեան մասին{{sfn|McCollum|Ներսեսյան|2004|pp=95-96}}: Էն Հասքինսը «LA Weekly» շաբաթաթերթին մէջ, այն կարծիքը յայտնած է որ Խաչատուրեան իր անջնջելի հետքը ձգած է աշխարհի թատերապարին վրայ<ref>{{cite news|title = Media City Ballet-ը հարգանքի տուրք է մատուցում Արամ Խաչատրյանին|first = Էն|last = Հասկինս|url = http://www.laweekly.com/2008-08-14/stage/terpsichorean-titan/|newspaper = [[LA Weekly]]|date = 11 օգոստոս 2008|accessdate = 15 սեպտեմբեր 2012}}</ref>: «Սպարտակը» ճանչցուեցաւ այն ժամանակ, երբ [[1970 թուական|1970]]-ականներուն BBC հեռատեսիլի կայանը օգտագործեց իր կողմէ նկարահանուած թատերագրութեան հաղորդաշարերուն մէջ<ref name="The Musical Times 1978"/>: Անոր գագաթնահայեցութիւնը օգտագործուած է նաեւ «Կալիկուլա» ([[1979 թուական|1979]])<ref>{{cite book|title = Ֆիլմերի և հեռուստատեսության համար երաժշտություն, 1950-1979: Քննադատական հետազոտություն ըստ ժանրերի|first = Քրիսթոֆեր|last = Սպենսեր|year = 2008|p = 125|publisher = ՄկՖարլանդ և ընկերներ|isbn = 9780786452286}}</ref> եւ «Սառցէ Դարաշրջանը. Հալոցք» (2006) շարժանկարներուն մէջ<ref name="imdb">{{cite web|title = Արամ Խաչատրյան|url = http://www.imdb.com/name/nm0006154/|publisher = Internet Movie Database|accessdate = 6 հուլիս 2014}}</ref>: Ճոէլ Քոէնի «The Hudsucker Proxy» («Հատսաքըրի Փոխանորդը», [[1994 թուական|1994]]) շարժանկարին մէջ նոյնպէս հնչած են «Սպարտակի» եւ «Գայանէ»ի (նաեւ «Սուրերով Պարը») երաժշտութիւնները<ref name="imdb"/>: «Գայանէ»ի «Ատաճիոն» օգտագործուած է Սթենլի Քուպրիքի մէջ [[1968 թուական|1968]] թուականին «2001 Թուականի Տիեզերական Ոդիսականը» շարժանկարին մէջ, ինչպէս նաեւ շարք մը այլ շարժանկարներու մէջ<ref>{{cite news|title = Ինչու եմ ես սիրում. երաժշտությունը 2001 թվականին. մոլորակի ոդիսական|url = http://www.telegraph.co.uk/culture/film/7803529/Why-I-love-the-music-in-2001-A-Space-Odyssey.html|accessdate = 21 մարտ 2014|newspaper = The Daily Telegraph|date = 4 հունիս 2010}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Խաչատրեան, Արամ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ երգահաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ երաժիշտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ]] 3ag1r6cn16b7mtp73rvgvlpe4orqr3o 0 4253 257389 247495 2026-11-06T14:51:34Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257389 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էմանուէլ Ճգնաւորեան''' ({{lang-en|Emmanuel Djeknavorian}}, {{ԱԾ}}), հայազգի [[աւստրիա]]ցի ջութակահար։ == Կենսագրութիւն == Էմանուէլ Ճգնաւորեան ծնած է [[Վիեննա]]՝ երաժիշտներու ընտանիքի մէջ։ [[Ջութակ]] սկսած է նուագել 5 տարեկանէն։ 7 տարեկանին ունեցած է իր առաջին հանրային համերգը, երկու տարի ետք՝ մենահամերգ, որմէ ետք արժանացած է [[Վլատիմիր Սփիւաքովի]] անուան հիմնադրամի կրթաթոշակին։ Նաեւ համերգ ունեցած է [[Մոսկուա]]յի Չայքովսքիի անուան համերգասրահին եւ Մոսկուայի երաժշտանոցի մեծ դահլիճին մէջ։ Ուսումը ստացած է Վիեննայի համալսարանի երաժշտութեան եւ կատարողական արուեստի բաժնին մէջ, եղած է Կերհարտ Շուլցի աշակերտը։ Անոր ուսուցիչները եղած են նաեւ [[Պետրոս Հայկազեան]]ը, [[Արտաշէս Մկրտչեան]]ը եւ [[Արքատի Վինոքուրով]]ը։ [[2014 թուական]]ին աւարտած է Վիեննայի «Sacred Heart» վարժարանը։ == Մրցանակներ == * «Լաւագոյն դասական կատարող» - դասական երաժշտութեան պատանի երաժիշտներու «Եւրատեսիլ-2012» մրցոյթի 2-րդ դիրք<ref>{{cite web | author= | url=http://www.oe24.at/kultur/16-jaehriger-Violinist-Emmanuel-Tjeknavorian-geigt-fuer-Oesterreich-beim-Eurovision-Young-Musicians-auf/58016948 | title=16-Jähriger geigt für Österreich auf | work=Tageszeitung Österreich | date=2012-02-29 | accessdate=2015-01-23 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924055135/http://www.oe24.at/kultur/16-jaehriger-Violinist-Emmanuel-Tjeknavorian-geigt-fuer-Oesterreich-beim-Eurovision-Young-Musicians-auf/58016948 | archivedate=2015-09-24 | dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.aravot.am/2012/05/15/297307/ «Վիեննայի սիմֆոնիկը հիացած էր հայ պատանիով»]</ref>: * Եոհաննէս Պրամս միջազգային մրցոյթի մրցանակակիր: * Երիտասարդական երաժշտական մրցանակաբաշխութեան մրցանակ, [[2012]]/[[2013]], Վիեննայի համերգասրահ: * Stefanie Hohl ջութակի մրցոյթի առաջին մրցանակ, [[2013]]: * Fritz Kreisler մրցանակաբաշխութեան 3-րդ մրցանակ, 2014<ref>{{cite web | author= | url=http://www.kleinezeitung.at/s/kultur/4186895/Fritz-Kreisler-Wettbewerb_Osterreicher-im-Finale | title=Fritz Kreisler Wettbewerb: Österreicher im Finale | work=Der Standard | date=2014-09-15 | accessdate=2015-01-23}}</ref><ref>{{cite web | author=Stefan Ender | url=http://derstandard.at/2000005827346/Der-freie-Mensch-als-Sieger-der-Selektion | title=Der freie Mensch als Sieger der Selektion | work=Der Standard | date=2014-09-19 | accessdate=2015-01-23}}</ref>: * Casinos Austria Rising Star Award, [[2014]]<ref>{{cite web | author= | url=http://www.kleinezeitung.at/s/kultur/4607834/Forderpreis-fur-19jaehrigen-Geiger-Tjeknavorian | title=Förderpreis für 19-jährigen Geiger Tjeknavorian | work=Kleine Zeitung | date=2014-11-29 | accessdate=2015-01-23}}</ref>: * [[Եան Սիպէլիուս]]ի անուան ջութակահարներու [[2015]] թուականի մրցոյթի երկրորդ դիրք<ref>[http://civilnet.am/2015/12/04/emmanuel-tjeknavorian-sibelius-violin-competition-second-place/#.VmIBsV4xHkB Էմանուել Ճգնավորյանը Սիբելիուսի անվան մրցույթում գրավել է 2-րդ տեղը]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == *[http://www.theviolinchannel.com/vc-young-artist/ VC YOUNG ARTIST | Emmanuel Tjeknavorian, 18 – Brahms, Goldberg and Eurovision Prize Winner] *[https://www.youtube.com/watch?v=3_hFX-E2qw8 Emmanuel Tjeknavorian | Paganini | Solo Caprice No. 24 | 2013] {{DEFAULTSORT:Ճգնաւորեան, Էմանուել}} [[Ստորոգութիւն:1995 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:22 Ապրիլի ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ջութակահարներ]] [[Ստորոգութիւն:Վիեննա ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ]] ffckfw1q0mz53wrwj8qp5shw7fwqznt 0 4540 257325 228859 2026-11-06T12:47:27Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257325 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գարեգին Գրիգորի Մելոեան''' ({{ԱԾ}}), հայ արձակագիր, բանաստեղծ, գրականագէտ, թարգմանիչ, մանկավարժ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու, ԽՍՀՄ գրողներու միութեան անդամ 1934-էն։ Ծնած է [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի [[Վան]] քաղաքին մէջ։ Հինգ տարեկան հասակին զրկուած է մօրմէ։ 1895-ին անոնց ընտանիքը տեղափոխուած է [[Անդրկովկաս]]։ Գարեգինը տեղաւորուած է Էջմիածնի սուրբ Գայանէ վանքին կից որբանոցին մէջ։ 1907-ին աւարտած է [[Գեւորգեան ճեմարան]]ի լսարանական բաժինը։ 1907-էն սկսած է զբաղուիլ մանկավարժական աշխատանքով, որ տեւած է 32 տարի։ Միաժամանակ աշխատած է [[Թիֆլիս]]ի «[[Կարմիր աստղ]]» օրաթերթի խմբագրութիւնին մէջ որպէս պատասխանատու քարտուղար, «[[Մարտակոչ]]ի» խմբագրութիւնին մէջ՝ որպէս գրական բաժնի վարիչ, «[[Նոր աշխարհ]]» ամսագրի խմբագրութիւնին մէջ՝ որպէս քարտուղար եւ ոճաբան։ Որոշ ժամանակ դասախօսած է Թիֆլիսի համալսարանի հեռակայ բաժնին մէջ։ Գրած է «[[Պետրոս Դուրեան]]ը եւ իր քնարը» ուսումնասիրութիւնը, որմէ հատուած մը տպագրուած է «[[Արշաւ]]ի» 1938-ի թիւ 4-ին մէջ։ Գարեգին Մելոեանի գեղարուեստական գործերէն՝ «Վերածնուած Պետոն» (հատուած վեպէն) տպագրուած է «[[Լուսաբաց]]ի» 1928-ի թիւ 2-ին մէջ, «Արեւելեան լեգենդը»՝ նոյն հանդէսի 1929-ի թիւ 3-ին մէջ։ Մահացած է Թբիլիսի մէջ։<ref>{{cite book|author=|title=Գրական տեղեկատու|publisher=«Սովետական գրող»|location=Երեւան|year=1986|page=էջ 375-376}}</ref> == Գ. Մելոեանի կատարած թարգմանութիւնները (ռուսերէնէն) == * [[Կազիմիր Տետմայեր]], Յաղթանակ, Թիֆլիս, տպարան «Կուլտուրա», 1912, 42 էջ։ * Գ. Վ. Պլեխանով, Պատմութեան մատերիալիստական ըմբռնումը, Թիֆլիս, տպարան պոլիգրաֆ դպրոցի, 1928, 168 էջ։ * [[Ալեքսանտր Պուշկին]], Բորիս Գոդունով, Երեւան, Հայպետհրատ, 1950, 98 էջ։ * [[Ալեքսանտր Պուշկին]] «Ծաղիկը»,«Սիրիր»,«Ձմեռուայ երեկոյ»,«Սեւ շալ»,«Դեւեր»,«Գիւղը»։ * [[Լեւ Տոլստոյ]] «Կանաչ ձողիկ»։ * [[Մաքսիմ Գորկի]] «Մրրկահաւի երգը»,«Բազէի երգը»,«Սկսնակ գրողներուն», 1920։ * [[Ջեկ Լոնտոն]] «Արիւնախանձ վրէժխնդրութիւն»։ * [[Էմիլ Վերհարն]]«Աշուն»,«Հին հեքիաթ»։ * [[Վիկդոր Հիւգո]] «Դիրքերու վրայ» == Գարեգին Մելոեանի կենսագրական ակնարկներ == * [[Ադամեան Արշաւ]] (երաժշտագէտ), 1884 թ։ * [[Գուլակեան Արմէն]]- 1899 թ։ * [[Գրիգորիս Աղթամարցի]]։ * [[Ալիխանեան Իսահակ]]- 1876 թ։ * [[Ռոմանոսի]] մասին։ * [[Բերոեան]] «Իմ համառոտ կենսագրութիւնն ու բեմական գործունէութիւնը»։ * [[Աբելեան Ալեքսանտի]]։ * [[Թադեւոս Հայրապետի Ավդալբեգեան]]։ * [[Յարութիւնեան Արշակ]]- 1869-1936 թթ։ * [[Առաքելեան համբարձում]]- 1855-1918 թթ։ * [[Դարեան Արմենեան]]-1883 թ։ * [[Աբով Գեւորգ]]։ * [[Յարութիւնեան Իսահակ]]-1863-1928 թթ։ * [[Դանիէլ Վարուժան]]։ * [[Մարի Բերոեան]]«Իմ համառոտ կենսագրութիւնը»։ * [[Գալուստեան Վահան]]-1888 թ։ * [[Գուլազեան Օլգա]]։ * [[Դանիելեան Հայկանուշ]]։ == Աղբիւրներ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին յղումներ == [https://web.archive.org/web/20250813140639/http://www.dag.com.ua/people/view?44851 Мелоян Гарегин Григоревич] {{DEFAULTSORT:Մելոեան, Գարեգին}} [[Ստորոգութիւն:5 Մայիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:24 Մայիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ]] 6xlqjswc46246avfb4hmkzoovt8qtyw 0 4780 257359 221630 2026-11-06T14:04:46Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257359 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Եուրա Մովսիսեան | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = Юра Мовсисян.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = [[2 Օգոստոս]] [[1987 թուական|1987]] | ծննդավայր = [[Պաքու]] | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ և մրցանակներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = }} '''Եուրա Սարգիսի Մովսիսեան''' (ծնած՝ [[2 Օգոստոս]] [[1987 թուական|1987]], [[Պաքու]]<ref>{{Cite web |url=http://www.yuramovsisyan.com/biography/ |title=Archive copy |accessdate=2015-12-21 |archive-date=2015-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930055924/http://www.yuramovsisyan.com/biography/ |dead-url=yes }}</ref>)՝ [[հայ]] մասնագիտական [[ֆութպոլ]]իստ, որ հանդէս եկած է [[Սպարտակ (ֆութպոլային ակումբ, Մոսկուա)|Մոսկուայի Սպարտակ]]ին մէջ եւ [[Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Հայաստանի ազգային հաւաքականին]] մէջ՝ որպէս [[յարձակող (ֆութպոլ)|յարձակող]]։ == Կենսագրութիւն == Եուրա Մովսիսեանը ծնած է [[2 Օգոստոս]] [[1987 թուական|1987]]-ին [[Պաքու]]ի մէջ, [[Ազրպէյճանական ՍՍՀ]]ի մէջ Սերգէյ Մովսիսեանի եւ Այտա Սահակեան ընտանիքին մէջ։ Եուրան չունի յիշողութիւններ իր տան մասին։ Ան կը յիշէ, որ իր ընտանիքը Պաքուի մէջ մնացած է մինչեւ «1991-ի վերջը կամ 1992-ի սկիզբը», այն պատճառով, թէ ինչպէս «մարդիկ կը սպաննէին ... ամէն բան»։ Անոր ընտանիքը տեղափոխուած է [[ԱՄՆ]] եւ բնակութիւն հաստատած [[Լոս Անճելըս]]ի տարածքին մէջ, ուր կայ մեծ հայկական համայնք։ Մովսիսեանը յաճախած եւ ֆութպոլ խաղացած է Փասատենա քաղաքի աւագ դպրոցին մէջ։ Այնտեղ խաղացած է մէկ տարի, որմէ ետք ՄԼՍ֊ին մէջ «յայտնաբերած են» զայն եւ [[2006 թուական|2006]]-ին Եուրան տեղափոխուած է [[ՄԼՍ]] Սուպերդռաւթ։ Անոր կուռքն էր [[Թիէրի Հենրի]]ն։ == Ասպարէզ == [[2001]]-[[2002]] թուականին սկսած է ֆութպոլ խաղալ [[Փասատենա]] ֆութպոլային քոլէճին մէջ, ուր սորվեցաւ 1 տարի։ Առաջին պաշտօնական պայմանագիրը կնքած է [[2006]] թուականին [[Քանսաս Սիթի]] ակումբի հետ, որուն կազմին մէջ անցուցած է 28 խաղ եւ հարուածած 5 գնդակ։ [[2007]] թուականին Եուրան պայմանագիր կնքած է [[Ռէալ Սոլթ-Լեյք]] ակումբին հետ, որու կազմին մէջ անցուցած է 2 տարի եւ 53 խաղին մէջ հարուածած է 15 գնդակ։ Այդ ընթացքին Եուրա Մովսիսեանը նաեւ դարձած է [[MLS]]-ի ախոյեան։ Տաղանդաւոր խաղացողի նկատմամբ սկսած է հետաքրքրութիւն ցուցաբերել [[Դանիա|Դանիոյ]] բարձրագոյն առաջնութիւնը ներկայացնող [[Ռանթերս ՖԱ|Ռանթերս]] ակումբը, ուր հանդես եկած էր Հայաստանի հաւաքականի անդամ [[Ռոպերթ Արզումանեան]]ը։<ref>[http://www.soccerbyives.net/soccer_by_ives/2009/07/movsisyan-signs-pre-contract-with-randers-will-leave-rsl-after-season.html Movsisyan signs pre-contract with Randers, will leave RSL after season] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090708014746/http://www.soccerbyives.net/soccer_by_ives/2009/07/movsisyan-signs-pre-contract-with-randers-will-leave-rsl-after-season.html |date=2009-07-08 }} {{ref-en}}</ref> Մրցաշարային աղիւսակի վտանգաւոր գօտիի մէջ «ամրապնդուած» ակումբը 2009 թուականին պայմանագիր ստորագրած է Եուրա Մովսիսեանի հետ, որու հարուածած 7 կոլերը առաջնութեան մնացած 13 խաղին մէջ օգնեցին Ռանթերսին պահպանել տեղը [[Դանիա|Դանիոյ]] բարձրագոյն առաջնութեան մէջ։ 11 Օգոստոս [[2010]]-ին Մովսիսեանը իր առաջին հանդիպումը անցուց [[Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքական]]ի կազմին մէջ։ [[Հրազդանի մարզադաշտ]]ին մէջ եղած Հայաստան-[[Իրանի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Իրան]] հանդիպումը վերջացաւ [[Իրան]]ի ֆութպոլիստներու յաղթանակով ՝ 3-1 հաշիւով, իսկ Եուրան դաշտին մէջ անցուց միայն 15 վայրկեան, որ պայմանաւորուած էր թեթեւ վնասուածքով։<ref>{{Citation |title=U.S. striker joins Armenia’s national soccer team |url=http://www.reporter.am/go/article/2010-08-09-u-s--striker-joins-armenia-s-national-soccer-team |publisher=''[[Արմենիան Ռեպորտեր]]'' |date=2010-08-09 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 9–ին}}</ref> 3 Սիպտեմբեր-ին Եուրա Մովսիսեանը իր առաջին գնդակը կը հարուածէ Հայաստանի հաւաքականի կազմին մէջ ՝ բանալով հաշիւը [[Մակեդոնիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Մակեդոնիոյ]] հետ, որ վերջացաւ հաւասարութեամբ ՝ 2-2։ Մովսիսեանը մէկական կոլի հեղինակ դարձաւ նաեւ [[Սլովագիոյ ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Սլովագիոյ]] եւ [[Անտորրայի ֆութպոլի ազգային հաւաքական|Անտորրա]]յի հաւաքականներու հետ խաղին մէջ ՝ օգնելով Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականին յաղթանակ տօնել այդ խաղերուն մէջ։ [[Հայաստանի հաւաքական]]ին մէջ անցուցած է 4 պաշտօնական խաղերուն մէջ հեղինակած 3 գնդակներէն ետք Եուրա Մովսիսեանով սկսած են հետաքրքրուիլ շարք մը եւրոպական խումբեր, որոնց շարքին մէջ էին սպանական [[Էսփանյոլ]]ը, [[Կիեւ]]ի [[Տինամօ]]ն,[[Մոսկուա]]յի [[Լոքոմոթիւ]]ը եւ [[Քազան]]ի [[Ռուպին]]ը։ Սակայն ձմեռային դրանսֆերային պատուհանի փակուելէն մի քանի օր առաջ յայտնի դարձած է, որ Մովսիսեանը պայմանագիր կնքած է Ռուսաստանի առաջնակարգ լիգայի նորեկ [[Կրասնոտար ՖԱ]] խումբի հետ։ ==Ակումբային Վիճակագրութիւն== {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |- style="background:beige" !rowspan="2"|Ակումբ !rowspan="2"|Մրցաշրջան !colspan="2"|Լիկա !colspan="2"|Գաւաթ !colspan="2"|Մայրցամաքային !colspan="2"|Ընկերականներ !colspan="2"|Ընդհանուր |- style="background:beige" !Խաղեր !Կոլեր !Խաղեր !Կոլեր !Խաղեր !Կոլեր !Խաղեր !Կոլեր !Խաղեր !Կոլեր |- |rowspan="2" align=center valign=center|'''Քանսաս Սիթի Ուիզարդս''' |align="center"|[[2006 առաջնութիւն|2006]] |align="center"|10 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !10 !0 |- |align="center"|[[2007 առաջնութիւն|2007]] |align="center"|18 |align="center"|5 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !18 !5 |- |- style="background:lemonchiffon" !colspan=2| Total !! 28 !! 5 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 28 !! 5 |- |rowspan="3" align=center valign=center|'''[[Ռէալ Սոլթ Լեյք]]''' |align="center"|[[2007 թ առաջնութիւն|2007]] |align="center"|5 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !5 !0 |- |align="center"|[[2008 թ առաջնութիւն|2008]] |align="center"|22 |align="center"|7 |align="center"|3 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !25 !8 |- |align="center"|[[2009 թ առաջնութիւն|2009]] |align="center"|26 |align="center"|8 |align="center"|4 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !30 !8 |- |- style="background:lemonchiffon" ! colspan=2| Total !! 53 !! 15 !! 7 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 0 !! 60 !! 16 |- |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[Ռանտերս]]''' |align="center"|[[2009 թ առաջնութիւն|2009–10]] |align="center"|13 |align="center"|7 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !13 !7 |- |align="center"|[[2010–11 թ առաջնութիւն|2010–11]] |align="center"|17 |align="center"|5 |align="center"|3 |align="center"|4 |align="center"|5 |align="center"|5 |align="center"|1 |align="center"|0 !26 !14 |- |- style="background:lemonchiffon" ! colspan=2| Total !! 30 !! 12 !! 3 !! 4 !! 5 !! 5 !! 1 !! 0 !! 39 !! 21 |- |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[Կրասնոտար ՖԱ|Կրասնոտար]]''' |align="center"|[[2011-12 Russian Premier League|2011–12]] |align="center"|37 |align="center"|14 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|6 |align="center"|8 !44 !23 |- |align="center"|[[2012-13 թ առաջնութիւն|2012–13]] |align="center"|13 |align="center"|9 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !13 !9 |- |- style="background:lemonchiffon" ! colspan=2| Total !! 50 !! 23 !! 1 !! 0 !! 0 !! 0 !! 6 !! 8 !! 57 !! 32 |- |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[Սպարտակ ՖԱ (Ցխինուալ)|Սպարտակ]]''' |align="center"|[[2012-13 Russian Premier League|2012–13]] |align="center"|8 |align="center"|4 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !8 !4 |- |align="center"|[[2013–14]] |align="center"|23 |align="center"|14 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|2 |align="center"|2 |align="center"|0 |align="center"|0 !26 !16 |- |- style="background:lemonchiffon" ! colspan=2| Ընդհանուր !! 31!! 18 !! 1 !! 0 !! 2 !! 2 !! 0 !! 0 !! 34 !! 20 |- ! style="background:beige" colspan="2"|Ընդհանուր ! style="background:beige"| 192 ! style="background:beige"| 73 ! style="background:beige"| 12 ! style="background:beige"| 5 ! style="background:beige"| 7 ! style="background:beige"| 7 ! style="background:beige"| 1 ! style="background:beige"| 0 ! style="background:beige"| 212 ! style="background:beige"| 85 |- |} == Ակումբային ասպարէզ == == Աղբիւրներ == # http://www.yuramovsisyan.com/biography/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930055924/http://www.yuramovsisyan.com/biography/ |date=2015-09-30 }} # Movsisyan signs pre-contract with Randers, will leave RSL after season (անգլ.) # U.S. striker joins Armenia’s national soccer team, Արմենիան Ռեպորտեր, 2010-08-09, վերցված է 2010 թ․ օգոստոսի 9–ին == Արտաքին յղումներ == * [http://www.yuramovsisyan.com/soccer-camp/ Մովսիսյանի պաշտոնական կայքէջը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150731065541/http://www.yuramovsisyan.com/soccer-camp/ |date=2015-07-31 }} * [http://ffa.am/am/national-teams/nationalteam/players/yuramovsisyan/ Եուրա Մովսիսյանի բաժինը ՀՖՖ-ի պաշտոնական կայքէջում] {{ref-hy}}, {{ref-en}}, {{ref-ru}} * [https://hy-am.facebook.com/MovsisyanOfficial Եուրա Մովսիսյանի Ֆեյսբուքի պաշտոնական էջը] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Մովսիսեան, Եուրա}} [[Ստորոգութիւն:Հայ ֆութպոլիստներ]] [[Ստորոգութիւն:1987 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Պաքու ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:2 Օգոստոսի ծնունդներ]] f82yz2xm61p6n2wavfaqj44uix2ji6w 0 4929 257399 256744 2026-11-06T15:31:28Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257399 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Յովհաննէս Երզնկացի''' ([[1225]] կամ շուրջ [[1230]], [[Երզնկա]] - 1293, Երզնկա), ամենայն հայոց կաթողիկոս։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[1225]]-[[1230]] թուականներու միջեւ, [[Մեծ Հայք]]ի [[Եկեղեաց Գաւառ|Եկեղեաց գաւառին]] մէջ։ Երզնկացի կոչուած է կամ իր ծննդավայրի անունով եւ կամ տեղի հռչակաւոր վանքերուն մէջ կրթութիւն ստացած ըլլալու պատճառով։ Պլուզ մականունը անոր, հաւանաբար, կարճահասակութեան համար տրուած է։ Անոր մասին նաեւ կ'ակնարկէ ժողովրդական աւանդութիւնը, ըստ որուն ան փոքրամարմին եղած է։ Երզնկացի մանկութիւնը հայրենի երկրի [[Լուսաւորչի Լեռներ|Լուսաւորիչի լեռներու]]<nowiki/>ն մէջ գտնուող դպրանոցներուն մէջ անցուցած է։ Իր ուսման ծարաւը յագեցուցած է այդ օրերու նշանաւոր ուսուցիչ [[Վարդան Արեւելացին|Վարդան Արեւելցի]]<nowiki/>ն, զոր հետագային երախտագիտութեամբ կը յիշէ եւ իր հոգեւոր հայրը կ'անուանէ։ Երզնկացի հմտացած է [[Փիլիսոփայութիւն|փիլիսոփայութեան]], [[Տիեզերագիտութիւն|տիեզրագիտութեան]], [[Քերականութիւն|քերականութեան]] մէջ, խորամուխ եղած է արուեստներու, երաժշտութեան, բժշկութեան ու զանազան բնական գիտութիւններու մէջ։ 1270-1280-ականներէն կը սկսի Երզնկացիի եռանդուն գործունէութեան շրջանը: Ան կը մասնակցի երկրի թէ՛ գիտական եւ թէ՛ քաղաքական կեանքի ամենակենսական իրադարձութիւններուն, կ'ըլլայ ոչ միայն [[Հայաստան]]ի, այլեւ [[Կիլիկիա|Կիլիկիոյ]] տարբեր քաղաքներուն մէջ, [[Երուսաղէմ]]ի ու Տփղիսի՝ ամէնուրեք վայելելով մեծ հեղինակութիւն։ Երզնկացին գործուն պայքար կը մղէ Ժգ.- Ժդ. դարերուն լայն ծաւալ ու քաղաքական սուր բնոյթ ստացած թորական (այդ ուղղութիւնը կ'ընդունէր ազգային եկեղեցիներու կաթոլիկացումը եւ [[Հռոմ]]ի պապի գերիշխանութիւնը) շարժման դէմ, հասարակական ու եկեղեցական յատուկ կանոններ կը գրէ՝ յանուն ազգապահպանութեան, հայ եկեղեցւոյ եւ պետականութեան հաստատման։ 1280-ին ան արդէն [[Երզնկա]] քաղաքի արհեստաւորներու ու առեւտրականներու համար կազմակերպուած «եղբայրութեան» հոգեւոր հայրն էր, որ «Սահման եւ կանոնք» կը գրէր նաեւ «տղայահասակ մանկանց աշխարհականաց» համար։ 1281-ին Երզնկացի կը մեկնի Թեոդուպոլիս ([[Կարին]]), իբրեւ կաթողիկոսի յատուկ պատուիրակ, ապա պատուէր կը ստանայ քերականութեան մեկնութիւն գրելու, որ կ'աւարտի 1291-ին։ 1293-ին Երզնկացի կը կնքէ իր մահկանացուն։ Անոր շիրիմը ամփոփուած է Երզնկայի Ս. Նշան եկեղեցւոյ առաջնորդական աթոռին տակ։ Երզնկացիի մասին պահպանուած են աւանդութիւններ, որոնք անոր անունը կը կապեն զանազան հրաշագործութիւններու հետ։ Ան կոչուած է «սուրբ եւ իմաստուն», «բանիբուն եւ աշխարհալոյս վարդապետ», «խստալոյս իմաստասէր», «անյաղթ» եւ այլն։ Անոր գերեզմանը համարուած է սրբատեղի։ == Գրական գործունէութիւն == Յովհաննէս Պլուզ Երզնկացիի անունով մեզի հասած են հարիւրէ աւելի փիլիսոփայական, բնագիտական, տիեզերագիտական, քերականական, կանոնական, խրատական, մեկնողական, դաւանաբանական-քաղաքական, աստուածաբանական եւ այլ բնոյթի բազմաթիւ գործեր ու չափածոյ երկեր։ Հայ միջնադարու գիր ու գրականութեան զարթօնքի, գիտութեան ու արուեստներու վերածնութեան արտայայտութիւնը ըլլալով, անոնք կը մղեն դէպի նորը, կը ձգտին եւ հետաքրքրութիւն կը յառաջացնեն ուսումնասիրելու, ճանչնալու աշխարհը, գիտականօրէն բացատրելու բնական ու հասարակական երեւոյթները, անոնց յառաջացման, զարգացման ու գոյութեան օրինաչափութիւնները։ Արժէքաւոր են այն գործերը, որոնք կը շօշափեն փիլիսոփայական, բնագիտական ու տիեզերագիտական հարցեր։ Ասոնց մէջ հեղինակը ոչ միայն կ'ընդունի ու կը պաշտպանէ արտաքին աշխարհի գոյութիւնը, այլեւ կը դնէ անոր ճանաչման անհրաժեշտութիւնը։ Աշխարհընկալման ու ճանաչման հիմքը ան կը համարէ սքանչացումը, իսկ միջոցը մարդու հինգ զգայարանները։ Եթէ ճանաչման հիմքը Երզնկացին կը համարէր սքանչացումը, ապա կեանքի ու գոյութեան հիմքը շարժումը։ Ըստ անոր ամէն ինչ մշտաշարժ է եւ փոփոխելի. շարունակական շարժման եւ հարափոփոխութեան հետեւանք են ոչ միայն բնութեան երեւոյթները, այլեւ հասարակական կեանքին մէջ եւս գոյութիւն ունեցող հակասութիւնները, անհաւասարութիւններն ու անարդարութիւնները, ինչպէս նաեւ ծնունդն ու մահը։ Կարեւոր է նկատել, որ Երզնկացին մահը կը բացատրէ գիտականօրէն՝ ո՛չ թէ հոգիի բացակայութեամբ, այլ մարմինի՝ նիւթի քայքայումով։ Գիտական եւ բանասիրական բարձր արժէք ունի Երզնկացիի Քերականութեան մեկնութիւնը, ո'չ միայն լեզուի ու քերականութեան, այլեւ տաղաչափութեան, գրականագիտութեան եւ գրականութեան տեսութեան հետ կապուած շարք մը կարեւոր հարցերու արծարծումը։ Ան սահմանած է չափն ու ժանրերը ([[տաղ]], [[Ողբերգութիւն (թատրոնի ժանր)|ողբերգութիւն]], [[դիւզագներգութիւն]], [[կատակերգութիւն]], դաւաբանական, [[առասպել]], [[զրոյց]], [[պատմութիւն]]) եւ այլն, ուսուցողական նպատակներով [[հայերէն]] թարգմանած է տողեր [[Իլիական]]էն ու [[Ոդիսական]]էն, ինչպէս նաեւ [[Հոմերոս]]ի կենսագրութեան ու ստեղծագործութեան վերաբերող պատմութիւններ։ Անդրադարձած է նաեւ արուեստի հարցերու, բացատրած երաժշտական հասկացութիւններ, բնութագրած հոգեւոր ու աշխարհիկ երաժշտութիւնը, երաժշտութեան դերը մարդու կեանքին մէջ եւ այլն։ Մեկնութիւնը կազմած է այնպիսի հմտութեամբ, որ երկար ժամանակ մնացած է իբրեւ քերականական գիտելիքներու ուսուցման հիմնական ձեռնարկ։ Անոնցմէ օգտուած են հետագայ հեղինակները, ինչպէս՝ Եսայի Նշեցին եւ Յովհաննէս Ծործորեցին։ Գնահատելի են Երզնկացիի մանկավարժական, բժշկագիտական հայեացքները եւ ժամանակի հասարակական-քաղաքական անցուդարձերուն, ընկերա-տնտեսական յարաբերութիւններուն, [[կենցաղ]]ին, [[բարքեր]]ուն, [[ծէս]]երուն, հաւատալիքներուն վերաբերող հարուստ տեղեկութիւնները։ == Ստեղծագործութիւնը == Երզնկացի արձակի հիմնական ու առանցքային գաղափարները իրենց յուզական արտայայտութիւնը գտած են անոր չափածոյին մէջ։ Անոնք աշխարհիկ եւ կրօնական ստեղծագործութիւններ են՝ տաղեր, շարականներ, ողբեր, մեղեդիներ, խոհա-խրատական, իմաստաբանական քառեակներ։ Երզնկացիի չափածոն կը զարգանայ երեք հիմնական ուղղութեամբ՝ կրօնական, գիտական եւ աշխարհիկ։ === Կրօնական երկեր === Կրօնական երկերը, թէեւ առաջին հայեացքէն կը թուին սովորական, միայն [[Աստուածաշունչ|աստուածաշնչային]] թեմա ունեցող բանաստեղծութիւններ, իրականութեան մէջ կը բացայայտեն նաեւ մարդկային միտքի ալեկոծումն ու ներհակութիւնը, զգացումներու բազմերանգութիւնը, կեանքի ու բնութեան մեծ սէրը։ ==== Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին ==== Դրախտէն արտաքսուած Ադամի ողբն ու սուգը, ըստ էութեան, սրտի տանջանքն ու ներքին տառապանքն է այն մարդուն, որ զրկուած է իր ունեցած գեղեցիկ ու հանգստաւէտ կեանքէն, որ իր սիրոյ, դէպի իր կեանքի ընկերը ունեցած մարդկային վերաբերմունքի պատճառով, անոր ծանր վիշտն ու դառնութիւնը կիսելու, անոր գթալու հետեւանքով արժանացած է պատիժի։ Այս ե՛ւ ողբ է, ե՛ւ կեանքի սէր ու կարօտ, ե՛ւ գեղեցիկ բնապատկեր. Զիմ գեղեցիկ զարդերքն առին Զիս անողորմ մերկացուցին Վասըն միոյ պատուիրանին՝ Անմահական ծառոյ պտղին։ Հոսկայ մերկ եմ ես հիմա, Եւա նըստել ու խիստ կու լայ։ Ա՜հ, կու յիշեմ ըզձեզ ծաղկունք, Անուշահամ աղբերակունք. Ա՜հ, կու յիշեմ ըզձեղ թըոչունք Քաղցրաբարբառ, եւ անասունք, Որք ըզդրախտըն վայելէք, Ձեր թագաւորն եկայք լացէք։ ==== Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք ==== Սա ե՛ւ գանգայտ է, ե՛ւ ներման ու հաշտութեան աղերս, ե՛ւ կեանք ու սէր. Ես աղաչեմ զձեզ, սերովբէք, Գանգատ ունիմ, ի՛նձ լսեցէք. Երբ ի յադին դրախտըն մտնէք, Յանմահ պըտղոյն ճիւղ մի առէք, Բերէք յաչացս ի վրայ դրէք, Զխաւարեալ աչս ողջացուցէք։ Երբ ի դըրախտըն մըտանէք, Ըզդրախտին դուռըն մի փակէք, Զիս ի դիմաց կանգնեցուցէք, Պահ մի հայիմ կարճ, դարձուցէք։ Մէկ այլ տաղի մէջ Աստուածածին ողբն է։ Այն կ'արտայայտէ երկրային, աշխարհիկ զգացումներ, սիրելի ու միակ զաւակի հետ կապուած յոյսեր, սպասելիքներ։ Այս սուգն է իր վիշտով լսողներուն համակող որդեկորոյս մօր, որուն համար այլեւս ոչինչ արժէք չունի աշխարհի մէջ. Թող արեգակն խաւարի, Եւ լոյս լուսնի նուաղի, Երկիր հիմամբք սասանի, Վէմք ի վիմանց պատառի։ === Աշխարհիկ երկեր === Երզնկացիի աշխարհիկ տաղերուն մէջ խորն է կեանքի խոհա-փիլիսոփայական ըմբռնումը։ Այստեղ մարդն է իր երերուն ու անհաստատ գոյութեամբ, հոգին զբաղեցնող ու տանջող միտքերով, մահուան տագնապով, բայց եւ ապրելու սիրով ու տենչով, իմաստութեան հասնելու ծարաւով.<poem>Յաստընուորս ենք կարօտ յերկնից ի բարոյն, Ու ծածկեալ ենք մեղօք, զինչ լոյսն ի յամպոյն. Մեք բուսաք զերթ ծաղիկ յերեսն ի հողոյն, Ծարաւած ենք բանի, զինչ տունկն ի ջըրոյն։ Մեք նըման ենք նաւին՝ ի մէջն ի ծւուն, Անդադար ենք կենօք, զինչ նաւն ի քամուն, Ի դրախտէն ենք ելած ու յանմահ պըտղոյն, Կու մաշինք յաշխարհիս ի յոգն ի մահուն։ Եւ ապա՝ հոգու եւ մարմնի կեանք մաշող երկընտրանքն ու յաւիտենական պայքարը. Զերկուսս ընկեր ո՞նց պահեմ, մէկըս՝ հող, մէկըս հոգի է, Հոգիս թէ ի վեր քարշէ, հողըս ծանր ի վայր կու հակէ, Վախեմ թէ հողոյս լըսեմ, նա հոգոյս լոյսն պակասէ, Ու հետ հոգոյն ո՞վ թըռչի, երբ նորա տունըն հեռի է։</poem>Աշխարհիկ երկերը նաեւ խրատ են ուսման, գիտութեան, ընտանիքի ու կենցաղի բարոյակրթման, առաքինութեան։ Ասոնք կը ծառայեն միեւնոյն նպատակին՝ դաստիարակել, լուսաւորել ազգը, մաքրել հասարակութիւնը արատներէն, վերացնել չարիք ծնող պատճառները՝ տգիտութիւնը, անուսումնութիւնն ու վատ բարքերը։ Խրատները ուղղուած են հասարակութեան գրեթէ բոլոր խաւերուն՝ աղքատ թէ հարուստ, ծառայ թէ իշխան, երիտասարդ թէ ծեր, մանուկ՝ ուսման կարօտ, թէ ուսումնական։ Այս շարքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Երզնկայի «եղբայրութեան» Յակոբի խնդրանքով գրուած բանաստեղծութեան։ Այս կարճ տողերով յօրինուած խրատական մըն է, որ նպատակ ունի «զխորհուրդ մարմնոյն, որ է անգիտութիւնն եւ մեղքն, փոխել ի հոգեւորն, որ է գիտութիւն, եւ ի կեանքն»։ === Գիտական երկեր === Գիտութեան գովք հանդիսացող քերթուածները կ'ամբողջացնեն խորհող ու փիլիսոփայող բանաստեղծին միտքերը։ Բնութեան ու մարդու մասին տալով գիտական բացատրութիւններ, կրկին սէր ու հետաքրքրութիւն յառաջացնելով դէպի ուսումն ու իմացութիւնը, Երզնկացի կ'ընդգծէ, թէ ամէն ինչ անցողիկ է, ժամանակաւոր, ունի սկիզբ եւ վախճան, մինչդեռ իմաստութիւնը մնայուն է եւ աշխարհի բարին վայելելու անսպառ աղբիւր.<poem>Պատկերին փառքն ամէն նըման է ծաղկի, Թէ հողմ յինք շնչէ, նա շուտ թառամի։ Հարըստին գանձն ամէն զերթ ջուր հեղեղի, Որ հոսէ պահ մի գայ ու շուտ ցամաքի։ </poem>Բարձր գաղափարայնութեան հետ ձուլուած լեզուի եւ ոճի երաժշտականութեան շնորհիւ Երզնկացիի բանաստեղծութիւններէն շատերը երգուել են։ === Քնարերգութիւն === Ընդարձակելով միջնադարուն լայն ծաւալ ստացած խրատական ոտանաւորի սահմանները, Երզնկացի կը ստեղծէ [[Քնարերգութիւն|քնարերգութեան]] նոր տեսակ մը՝ խոհա-խրատական, իմաստաբանական բանաստեղծութիւն մը, որ յատուկ չափ ու բովանդակութիւն ստանալով՝ կը հասնի իր կատարելութեան՝ քառեակներու ձեւով։ Կեանքի սէրն ու մահուան ողբերգութիւնը խորապէս արտայայտող այս հայրենները առանձնայատուկ եւ արժէքաւոր տեղ կը գրաւեն Երզնկացիի չափածոյին մէջ։ Ասոնց մէջ ամէնէն աւելի կ'երեւի նշանաւոր գեղագէտն ու բանաստեղծը։ Իրականութեան ու բնութեան գեղեցկութիւններու կամ իր տպաւորութիւններու ու զգացողութիւններու անմիջական նկարագրութիւնը չեն ասոնք, այլ անոնցմէ ծագած միտքեր, յոյզեր ու դատողութիւններ, համամարդկայինի հասցած անձնական, անհատական խորհրդածութիւններ՝ փիլիսոփայական համապատասխան ընդհանրացումներով։ Քնարերգութիւնը կը զբաղեցնէ աշխարհի գեղեցկութիւնը, հակադրութիւններով շաղախուած մարդու բնութիւնը, կեանքն ու մահը, մարդկային միտքը մշտապէս տանջող «անդէնի» անորոշութիւնը եւ կենդանի՝ «աղուոր շինուածը» քանդուելու անհուն ցաւը. Շաղղած ես ի չորս իրաց, այդցեղ շէնքդ ամուր չի լինի, Օդըն հողոյն ի՞նչ նըման, հուրն ու ջուրն են խիստ ատելի, Ի հակառակէ ստեղծած եւ եղած ես մարդ կենդանի, Վերնայ օդն ու հուրն ու չուին, ու մարմինըդ դառնայ փոշի։ Ճամփորդ քեզ յայնժամ ասեմ, որ զճամփի հատըն գիտենաս, Ծընել ես 'ւ յաշխարհ եկել տուր խապար, թէ ուստի՞ կու գաս, Եկել ես օտար յերկիր, մէկ ցուցու, թէ ի՞նչ կու կենաս, Մեռնիս դու 'ւ ի հող մըտնիս, մէկ ասայ, թէ ու՞ր կու գնաս։ Աշխարհս է ի ծով նըման, ով որ գայ՝ անթաց չմնայ, Յայս ծովս ես ի նաւ մըտայ, գնաց նաւս եւ ես չիմացայ, Յեզեր մօտեցել եմ ես, վախեմ թէ քարի դիպենայ, Քակտի իմ աղուոր շինուածս, ու տախտակըս մէկմէկանայ։ Երզնկացիի մեծ աշխարհասիրութիւնը կ'ընդգծուի յատկապէս քառեակներուն մէջ։ Ամէն ինչի անցողիկութեան մասին փիլիսոփայական ձեւով անոր սառն դատողութիւնները հոս կ'անէանան, կը մնան խոկումը, կեանքի կարօտը եւ անցողիկութեան ափսոսանքը, մահուան տագնապն ու սարսուռը, հոգիի մեծ վիշտն ու դառնութիւնը, որմէ դուրս գալու եզակի ելքը դարձեալ խելքը, իմաստութիւնն ու բարի գործն են.<poem>Մարմինդ է ի նաւ նըման, խելքըդ՝ ծով, թէ չունի ժըխոր, Զմիտքդ նաւաւար դու տես, որ բարձեր է գանձ շահաւոր, Թէ յեզր ի ծւուդ հանես, նա առնէ ըզքեզ փառաւոր։ Աշխարհս է ոչինչ նըման, շատ դատին դառնան փոշիման, Հալալ ու հարամ անէն՝ հոս թողուն՝ 'ւ ի հոն կու գընան, Ջան արայ, գործէ բարի, որ յետոյ չլնիս փոշիման, Թէ չէ Ադամայ դըրախտէն քեզ կանաչ տերեւ մի չի տան։</poem>Համեմատութիւններու, պատկերներու եւ ստեղծագործական այլ հնարանքներու վրայ կառուցուած, յաճախ երաժշտականութեան հասցուցած գեղարուեստական խօսք է Երզնկացիի ոչ միայն չափածոն, այլեւ արձակը։ [[Տիեզերք]]ի, յաւիտենականութեան եւ մարդու կեանքի կարճատեւութեան ու անցողիկութեան փիլիսոփայական միտքն անգամ, անոր խօսքի գեղարուեստականութեան ուժով, կը դառնայ խոհի ու զգացումներու արտայայտութիւն։ Երզնկացի յատուկ ուշադրութիւն կը դարձնէ լեզուի մաքրութեան, պարզութեան ու գեղեցկութեան վրայ։ Դէմ ըլլալով խրթնաբանութեան, պաշտպանելով աշխարհիկ խօսուածքը, ան միաժամանակ մտահոգուած է, որ այն չիջնէ մինչեւ ռամկաբանութիւն, բարբառայնութիւն։ [[Գրաբար]] թէ [[աշխարհաբար]], անոր լեզուն գեղեցիկ է ու մշակուած, ճոխ ու պարզ, հարուստ ու հասկնալի, կենդանի ու երաժշտական եւ միշտ՝ բանաստեղծական։ Ահա թէ ինչ գրած է Երզնկացի իր լեզուին, ոճին, շարադրանքին, միտքերու մատուցման եղանակի ու արժէքի մասին. «Քաղեմ իբրեւ զծաղիկս գեղեցիկս զշուշան ի հովտաց, կամ իբրեւ զուարդս վառեալ ի դաշտաց, որք են գեղեցկատեսք եւ անուշահոտք... եւ իբրեւ զոսկի մարգարտին յեռեալ, գեղեցկայարմար շարակարգեմ զբանս հոգեւարժս այնոցիկ, որ տենչան բանից իմաստութեան..., իբրեւ զծաղիկ բուրաստանաց դեղ ցաւելի կենաց»։ == Երկեր == * Վիպասանութիւն զերկնային մարմնոյ շարժմանէ, [[Նոր Նախիջեւան]], 1792, 83 էջ: * Հաւաքումն մեկնութեան քերականի, [[Լոս Անճելըս]], 1983, 392 էջ: * Խրատ բոլոր քրիստոնեաներուն, [[Անթիլիաս]], 1984, 155 էջ: * Բանք չափաւ, Երեւան, 1986, 312 էջ: * Խրատ բոլոր քրիստոնեաներուն, [[Թեհրան]], 2002, 152 էջ: * Ի տաճկաց իմաստասիրաց գրոց քաղեալ բանք, [[Երեւան]], 2009, 144 էջ: * Յովհաննէս Երզնկացի Մատենագրութիւն, Երեւան, 2013, 668 էջ: == Գրականութիւն == * Ա. Սրապեան, Յովհաննէս Երզնկացի։ Հայ մշակոյթի նշանաւոր գործիչները. 5-18 դարեր, Երեւան, [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի համալսարանի]] հրատարակչութիւն, էջ 330-339: * Հայկական սովետական հանրագիտարան, 6-րդ հատոր, Երեւան, 1980, էջ 559-560: * Հայկական համառօտ հանրագիտարան, 3-րդ հատոր, Երեւան, 1999, էջ 382-383: * Ով ով է (Հայեր: Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 1, Երեւան, 2005: == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20101127001856/http://lusamut.net/level2_.php?id=36&id_2=773&cat_=2&s=15 Դաւիթ Գասպարեանի «Յովհաննէս Երզնկացի» յօդուածը] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Միջնադարեան հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայկական գիր եւ գրականութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մատենագիրներ]] af1wagf4trvrtt4p0ekw4icdv54lal9 0 5084 257400 256760 2026-11-06T15:32:20Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257400 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Ներքի գիւղ | բնօրինակ անվանում = Ադլալ (արաբերէն՝ բլուրներ) | այլ անվանումներ = Էսկիւրէն | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 162 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = Հայ Առաքելական, Հայ աւետարանական եւ Հայ կաթողիկէ | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} '''Ներքի գիւղը''' ըստ աւանդութեան [[Քեսապ]] շրջանի առաջին գիւղն է ուր կը հաստատուին հայերը։ Ներքի գիւղը կազմուած է 3 թաղերէ՝ Վերի թաղ (աղբիւրէն վեր), վարի թաղ (աղբիւրին մօտ գտնուող թաղ) եւ Խայիթը՝ աղբիւրէն բաւական վար։ == Հակիրճ պատմութիւն == Գիւղը կը գտնուի [[Քեսապ]] աւանէն 2 քմ. հարաւ-արեւելք։ Շրջանը հաստատուող առաջին հայերը հիմնեցին Ներքի գիւղը։ Ժամանակ մը ետք, գիւղի բնակիչները կը բարձրանան ներկայ [[Քեսապ]] աւանի վայրը եւ կը հիմնեն աւանը։ Աւանը գտնուելով Կասիոս լեռան ստորոտին ապահովութիւն կը ներշնչեր գիւղացիներուն։ 1830-ական թուականներուն երբ [[Սուրիա]] կը մտնէ Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշան իր զօրքերով գիւղացիները կամաց-կամաց [[Քեսապ]]էն կը վերադառնան Ներքի գիւղ։ 1865-ին Անտոնեան Վարդապետի համաձայն հոն կապրէին տասը ընտանիք։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն Ներքի գիւղի եւ խայիթի բնակչութիւնը կը հասներ 178 անձի այսինքն 33 տուն։ 1915-ին Օգոստոս ամսուն գիւղացիները կը տարագրուին դէպի [[Համա]], ետքը [[Հոմս]], ապա [[Դամասկոս]] եւ մինչեւ [[Ամման]] [[Յորդանան]]։ Վերապրողները կը մնան [[Յորդանան]] մինչեւ 1918։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 50 անձ, 24 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 60 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։ 1939-ի սահմանագծումով գիւղը կը մնայ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] մէջ սակայն գիւղացիներուն արտերուն եւ պարտէզներուն մեծ մասը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 78 անձ, եթէ նկատի առնենք 1955-ի գիւղի բնակչութեան թիւը՝ 68 անձ կը համարուի, ուրեմն գիւղի մօտ կէսէն քիչ մը աւելի գաղթած է [[Հայաստան]]։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 162 բնակիչ այսինքն 34 տուն։ == Սուրբ Աստուածածնայ տօն == [[Պատկեր:Kessab33.JPG|250px|մինի|Ներքի Գիւղի Սուրբ Աստուածածին մատուռը]] Մինչեւ 1939 քեսապցիները կ՚երթային Պարլում ուխտագնացութեան Յուլիս ամսուն [[Վարդավառ]]ին. Սակայն 1939-ին սահմանագծումով Պարլում կը մնար Թուրքիոյ մէջ եւ Քեսապի [[Հայ Առաքելական եկեղեցի|հայ առաքելական]] եկեղեցին կ՚որոշէ ուխտագանցութիւնը ընել Օգոստոսին Սուրբ Աստուածածնայ Երկուշաբթին Ներքի գիւղի մէջ տեղոյն փոքր մատուռը ըլլալով ուխտագացութեան վայր։ [[Պատկեր:Աստուածածնայ_տօնին_շուրջպար.JPG|250px|մինի|Սուրբ Աստուածածնայ տօնին առթիւ շուրջպար]] [[Պատկեր:Շուրջպար_սօսի_ծառին_տակ_տավուլ_զուռնայով.JPG|250px|մինի|Սօսի ծառին տակ շուրջպար, ետեւը նախկին գիւղի դպրոցը-ներկայիս՝ խոհանոց]] Կիրակի եւ երկուշաբթի օրերը գիւղը կը լեցուի բազմահազար ուխտաւորներով որոնք կ՚ուգան [[Լաթաքիա]]յէն, [[Հալէպ]]էն, [[Կամիշլիի նահիյա|Գամիշլիէն]], [[Դամասկոս]]էն եւ [[Պէյրութ]]էն։ [[Բերիո թեմ|Բերիոյ]] դեմի առաջնորդ հայրը [[Հալէպ]]էն [[Քեսապ]] կ՚ելլէ պատարագելու համար։ Սրբազան հայրը կ՚օրհնէ հերիսան որ կը բաժնուի ժողովուրդին։ Կերուխում, պար կը տեւեն մինչեւ երկուղաբթի իրիկուն։ == Սիվտիկի ուխտավայր == Փոքր ուխտավայր մը որ կը գտնուէր Թուրքիոյ սահմանէն մօտ 30 մեթր հեռու։ Գմբէթաւոր փոքրիկ կառոյց մը ուր արաբներ, յոյն օրթոտոքսներ իբր ուխտատեղի կը գործածէին Աստոաւծածնայ օրը։ 1990-ական թուականներուն թուրքերը ականով պայթեցուցին մատուռը զան հիմնովին քանդելով։ Յոյները սահմանէն քիչ մը հեռու կալերուն տեղը կառուցին նոր մատուռ մը։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Սուրբ Աստուածածնայ մատուռը ուր ամէն տարի Օգոստոս ամսուն կը տօնեն Սուրբ Աստուածածնայ տօնը։ # Մատռան մօտ գտնուող Գերեզմանատունը։ # Նախկին դպրոցը (1910- 1935) որ ներկայիս կը ծառայէ իբր խոհանոց Աստուածածնայ տօնին առթիւ պատրաստելու համար աւանդական հերիսան։ # Քարաշէն աղբիւրը իր խաչքարով եւ ջրդոնով։ # Խայիթի մէջ կը գործէ [[Քեսապ]] շրջանի պտղասառնարանը։ Ներքի գիւղը գլխաւոր կողմնորոշողը վստահաբար աղբիւրին մօտ գտնուող '''նշանաւոր վիթվարի [[Սոսի|սօսի]] ծառն''' է որուն բունը 6,20 մեթր շրջագիծ ունի։ Այս ծառը տնկուած է 1880-ական թուականներուն [[Չագալճըգ]]ի եւ [[Չինարճըգ]]ի աղբիւրներուն մօտ տնկուած [[Սոսի|սօսի]] ծառերուն հետ։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 {{Հայկական սփյուռք}} [[Ստորոգութիւն:Գիւղեր]] ghoe50i7lrhh8urd5devvyor2ke5gro 0 5371 257403 256816 2026-11-06T15:36:19Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257403 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սուրիա | բնակչութիւն = 48 | մարդահամարի թւական = 1993 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 }} '''Չագալճըգ''' ({{Lang-ar|جاقالجق}}) գիւղը կը գտնուի Սուրիո [[Չինարճըգ]] գիւղէն մօտ 1 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ Ան կազմուած է 2 թաղերէ՝ գլխաւոր թաղը եւ Մաթըսլէք (բուն թաղէն հարաւ-արեւելք)։ == Հակիրճ պատմութիւն == XIX դարու սկիզբը գիւղը եղած էր Թրթռեան գերդաստանի բնակիչներուն կալուածը։ Ժամանակ մը ետք, ուրիշ թաղ մը կը կազմուի Մաթոսեան գերդաստանի բնակիչներուն հաստատումով Մաթըսլէք շրջանի մէջ։ 1911-ի մարդահամարին երկու թաղերը կ՛ապրին 25 ընտանիք կամ 143 անձ։ 1915-ի տարագրութեան ատեն կը զոհուին մօտաւորապէս բնակչութեան կէսը։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 50 անձ, 27 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս ([[Հալէպ]], [[Պէյրութ]])։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 29 անձ։ 1955-ի գիւղի բնակչութեան թիւը կը հասնի 38 անձի։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ունէր 48 անձ հայ բնակիչ կամ 13 տուն։ Կան նաեւ [[Հալէպ]]էն հայեր, որ ունին իրենց անձնական տուներն ու կալուածները։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == [[Պատկեր:Keorkeuna village as seen from Ekizoluokh village, Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Քէօրքիւնէ եւ հեռուն Չագալճըք]] Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Հսկայ սօսի ծառը որ Չագալճըգի աղբիւրին մօտ տնկուած է 1880-ական թուականներուն։ # Ունեցած է մէկ դպրոց՝ Աւետարանական վարժարանը (1910-1934)։ # Մաթըսլէք թաղի աղբիւրը։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, Հալէպ, [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 1fsc5wheeuot2apsp1tdwn363jbx5mc 0 5416 257404 256822 2026-11-06T15:37:51Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257404 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Չինարճըգ | բնօրինակ անվանում = Այն Էլ Տլպէ (արաբերէն՝ սօսի ծառին աղբիւրը) | այլ անվանումներ = Չինար | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 71 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]], [[Ալաուի|Ալեւի]]ներ | կրօնական կազմ = | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} '''Չինարճըգ''', [[Քեսապ]] աւանի գիւղերէն։ Գիւղը կը գտնուին անտառապատ լանջերու կողին<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/180279 Ձօն Սիրեցեալ Բնօրրանիս` Պաշտելի Քեսապին]</ref>. կազմուած է 2 թաղերէ՝ Աղբիւրին թաղը եւ Գաթապեաններուն թաղը (աղբիւրէն մօտ 500 մեթր վեր բարձունքի մը վրայ)։ Չինարճըգ իր անունը կը պարտի հսկայ [[Սոսի|սօսի]] (թրքերէն չինար) ծառին որ աղբիւրին մօտ տնկուած էր 1880-ական թուականներուն։ == Հակիրճ պատմութիւն == Գիւղը կը գտնուի [[Քեսապ]] աւանէն 3 քմ. հարաւ։ 19րդ դարու սկիզբը գիւղը եղած էր [[Քեսապ]]ի բնակիչներուն կալուածը ուր միայն ամրան ամիսներուն գիւղացիք կը մնային։ Ժամանակ մը ետք, ուրիշ բնակիչներ կուգան նաեւ մօտակայ գիւղերէն եւ կը հասատատուին Չինարճըգ։ 1865-ին Անտոնեան Վարդապետի համաձայն հոն կապրէին 40 ընտանիք։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն գիւղի բնակչութիւնը կը հասներ 176 անձի այսինքն 38 տուն։ 1915-ին տարագրութենէ առաջ գիւղը ուներ 210 բնակիչ։ Տարագրութեան ատեն կը զոհուին մօտաւորապէս բնակչութեան երկու-երրորդը։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 77 անձ, 31 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս ([[Հալէպ]], [[Պէյրութ]])։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 119 անձ, եթէ նկատի առնենք 1955-ի գիւղի բնակչութեան թիւ որ 68 անձ կը համարուի, ուրեմն գիւղի բնակչութեան մօտ երկու երրորդը գաղթած է [[Հայաստան]]։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 71 անձ հայ բնակիչ կամ 18 տուն։ Կան նաեւ ալեւի ընտանիքներ որ ունին իրենձ տուներն ու կալուածները։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Աղբիւրը իր սօսի ծառով եւ 1920-ական թուականերէ գործող Ճուրեան սրճարանով։ # Ունեցած է երկու դպրոց՝ Ազգային (1910-1943) եւ լատինաց (1904-1946)։ [[Սոսի|Սօսի]] ծառին տակ գիւղացիներուն հետ հանդիպումեր ունեցած են [[Նիկոլ Աղբալեան]]ը, [[Համազասպ]]ը, [[Ռուբէն Տէր Մինասեան|Ռուբէնը]] եւ [[Սոսե Մայրիկ|Սօսէ Մայրիկը]]։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիւղեր]] e5oks5xpfc114njk8maw9s3zwx3abpn 0 5439 257340 229330 2026-11-06T13:21:42Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257340 wikitext text/x-wiki '''Գրիգոր Պալեան''' ([[1764]] - [[Պոլիս|Կ.Պոլիս]], Օսմանեան կայսրութիւն - 1831, Կ. Պոլիս), հայ ճարտարապետ։ == Պատմութիւն == Հայազգի ընտանիք [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] ժամանակաշրջանին։ Անոնց շառաւիղները (Ժը.-Ժթ. դարերուն)՝ եղած են օսմանեան արքունի ճարտարապետներ։ [[Պալեան]] գերդաստանը շատ հին ծագում ունի եւ միշտ նշանաւոր դիրք մը գրաւած է, սակայն կարելի չէ եղած կատարեալ տոհմագրութիւն մը կատարել անոնց մասին: Ժէ. դարէն ետք շատ քիչ վաւերական տեղեկութիւններ մնացած են։ Այդ օրերուն [[Մարաշ]]ի եւ [[Սիս]]ի մէջտեղ [[Պալի]] անունով գիւղ մը կը գտնուէր (արդի [[Պէլէն Քէօյ]]ը), որուն իբր նահապետեր կ'իշխէին Պալեանները։ Սեն-Մարդէն իր [[Հայոց պատմութեան]] մէջ կը հաստատէ, թէ Ժգ. դարու կիսուն Պալեանները իրենց անունը տուած են այդ գիւղին, զոր իրենք հիմնած էին։ Այդ թուականէն մինչեւ [[1683 թուական|1683]] Պալեան անունը չէ յիշուած [[Պոլիս|Պոլսոյ]] պատմութեան մէջ։ Ճիշդ այդ թուականին երբ [[Մեծ-Եպարքա]] [[Գարա-Մուսթաֆա փաշա]] իր յաղթական բանակով [[Վիեննա]] կը հասնէր, Պալի Պալեան Պէլէն քէօյի թաղապետը կը միանայ [[Սուլթան Մեհմետ Գ․]]ի ճարտարապետին, որ [[Հայ]] մըն էր եւ կ'ամուսնանայ անոր աղջկան հետ։ Պալի Պալեանի աները որոշ ժամանակ մը ետք կը մեռնի առանց արու ժառանգորդի եւ արքունի ճարտարապետութեան պաշտօնը կը վիճակուի Պալիի, որ կը կառուցէ բազմաթիւ շէնքեր ու [[եկեղեցի]]ներ։ 46 տարի ծառայելէ ետք կը մեռնի եւ իրեն կը յաջորդէ իր [[Մինաս]] զաւակը, որ իբր արքունի ճարտարապետ կը ծառայէ [[Սուլթան Ահմէտ Գ․]]ի եւ [[Մահմուտ Ա․]]ի ու կը մեռնի [[1703]]-ին արքունի ճարտարապետութիւնը փոխանցելով իր զաւկին [[Մակարին]]։ Ան Պալեաններուն մէջ առաջին նշանաւոր հանդիսացողը կ'ըլլայ։ Յանդուգն, գործունեայ եւ խելացի ըլլալով, Մակար քիչ ժամանակուան մը ընթացքին արտակարգ փայլք մը կու տայ արքունի ճարտարապետութեան պաշտօնին եւ երկրին ամէնէն նախանձելի պաշտօնեան կը դառնայ։ Բաւական ետք ան այդ դիրքը կը պահէ մեծ ծառայութիւններ մատուցանելով։ Բայց իր Թշնամիները անարգ միջոցներու դիմելով կը յաջողին Սուլթան Մահմուտ Ա.ի վստահութիւնը խախտել եւ [[աքսոր]]ման հրամանագիր մը ձեռք բերելով Մակարը քշել [[Բաբերդ]]։ Արքունի ճարտարապետութիւնը կ'անցնի իրենց ազգականներէն մէկուն, մինչեւ որ Սուլթանին անկեղծ խորհրդատուները կը յաջողին աքսորի հրամանը ետ առնել տալ։ Երբ Սուլթանին նոր հրամանը կը հասնի, Մակար հաստատուած էր [[Բաբերդի Լուսաք]] գիւղը, ուր իր զաւակին Գրիգորի կը սորվեցնէր ճարտարապետական արուեստը։ Մակար մեծ պատիւներով կ'առաջնորդուի Պոլիս եւ անմիջապէս կը ստանձնէ իր նախորդ պաշտօնը։ Կ'ըսուի, թէ շատ կարեւոր շէնքեր շինած է, մասնաւորաբար մզկիթներ, որոնցմէ յայտնի չէ, թէ որո՛նք են իր ձեռակերտները։ Ծերութեան, հանգստեան կը կոչուի եւ արքունի ճարտարապետութիւնը իր զաւակին կը ձգէ, երթալով Բաբերդ, զոր շատ սիրած էր, հոն կը մեռնի խոր ծերութեան մէջ։ Գրիգոր Պալեան ճարտարապետութեան արքունի հրովարտակը կը ստանայ Սուլթան Համիտ Ա.էն։ Իրմէ կը սկսի Պալեաններուն անունին կապուած հսկայ շէնքերու կառուցումը։ Ինք գիտակից արուեստագէտ մըն էր եւ միանգամայն մտերիմը Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի։ Ան մեծապէս տիրացած էր Սուլթանին վստահութեան եւ այն աստիճան մեծ դիրք բռնած էր պալատին մէջ, որ եւրոպական տէրութիւններու դեսպանները՝ միջազգային խնդիրներու կարգադրման համար, իր գրասենակը դեսպանական ժողովներու գումարման վայր մը դարձուցած էին։ Եէնիչէրիներու խիստ օրերուն եւ երկու Սուլթաններուն յաջորդաբար գահընկեց եղած եւ սպաննուած ատեն, կրցած է իր դիրքը անխախտ պահել, մի միայն իր խելացութեամբ։ Ինք [[Սուլթան Սելիմ Գ.]]-ի Խոհրդատուն եղած է եւ բարենորոգման ծրագիրներու պատրաստութեան մէջ լայն բաժին մը ունեցած, որուն շնորհիւ [[Թուրքիա]] աւելի յառաջդիմած պիտի ըլլար, եթէ Եէնիչերիներու շարժումը չտապալէր Սուլթանը եւ զայն սպաննելով անոր հետ մէկտեղ չխեղդէր սկսած գեղեցիկ գործը։ Ինքն է, որ Սուլթան Մահմուտի ներկայացուցած է [[Գազէզ Արթին]]ը եւ երբ այս վերջինը կ'աքսորուի [[Կեսարիա]], կարճ ժամանակ մը ետք Ամիրային բարեխօսութեամբ, կրկին [[Պոլիս]] կը կանչուի եւ աւելի մեծ պատիւով կը հաստատուի իր պաշտօնին վրայ։ Մեծ դեր խաղացած է նաեւ Ազգային շրջանակներուն մէջ, մասնաւորաբար [[Հայ-Հռոմէական]]ներու հետ միութեան գործը յաջողեցնելու համար։ Դերկոմս Տը Քասիթօ կը հաստատէ, թէ Սարգիս պէյի Բերայի տան մէջ տեսած է Սուլթան Մահմուտ Բ.-ի գահակալութեան երկրորդ տարւոյն մէջ տրուած հրամանագիր մը, որ [[Գրիգոր խալֆան|Գրիգոր խալիֆային]] կ'արտօնէր ձիով պտըտելու եւ իբր հետեւորդ երկու սպասաւոր ունենալու, նաեւ երկզուգանի կառք մը պահելու, մօրուք ձգելու եւ վայելելու շարք մը առանձնաշնորհումներ, որոնք այն ատեն [[Քրիստոնէութիւն|Քրիստոնեա]]ներուն համար ազնուականութեան տիտղոսներ էին եւ շատ դժուար ձեռք կը բերուէին։ == Ստեղծած կառոյցներ == [[Գրիգոր Ամիրա]] շինած է մեծ թիւով պալատներ ու շէնքեր, որոնցմէ կարեւորներն են․ #[[Սարայ Պրունի պալատ]]ը (այրած [[1875]]-ին): #[[Պէշիկթաշի հին պալատ]]ը (արդի Տոլմա պաղչէն): # Պէյլէր Պէյի հին պալատը, որ յետոյ կ'այրի Եէնիչէրիներու ձեռքով։ # Արնաւուտ քէօյի Սուլթանուհիներու պալատը։ #[[Տէֆթէրտարի պալատ]]ը։ #[[Թօփհանէի մզկիթ]]ը։ #[[Սկիւտար Սէլիմիյէ զօրանոց]]ը։ #[[Զարպհանէ]]ն։ #[[Տաուտ փաշայի զօրանոց]]ը։ #[[Պոլոյ հրդեհի աշտարակ|Պոլսոյ հրդեհի աշտարակ]]ը։ #[[Այնալը քաղաքի քէօշք]]ը։ #[[Սուլթան Մահմուտ]]ի համբաւաւոր «պէնտերը» == Յետ Մահու == Գրիգոր Պալեան կը մեռնի [[1823]]-ին, ծառայելով չորս վեհապետներու, որոնք են՝ [[Համիտ Ա.]], [[Սելիմ Գ.]], [[Մուսթաֆա Դ.]] եւ [[Մահմուտ Բ.]]։ Իր մահէն ետք օտարազգիներ կը սկսին հետամուտ ըլլալ այդ բարձր պաշտօնին, բայց [[Պէզճեան Յարութիւն]] ամիրա՝ Գրիգոր Պալեանի քաջարուեստ ճարտարապետին մահէն քանի մը օր ետք, կը մտնէ Սուլթանին սենեակը եւ ոտքերուն իյնալով կը յիշեցնէ երկարատեւ եւ հաւատարիմ գործունէութիւնը հանգուցեալին, որ իր բոլոր գործերուն մէջ խելացի էր եւ ուղիղ ու միշտ վեհափառ Սուլթանին անձնուէր, յետոյ կ'ըսէ․ «Փոխարէն իր հարազատ աշխատութեան, ով գթասիրտ տէր, մեծ շնորհ մը պիտի ընես ազգիս, եթէ հրամայես յաջորդել իր զաւակներուն իրենց հօր պաշտօնին մէջ», եւ ուրիշ այս տեսակի աղաչողական խօսքերով Արքային գութը կը շարժէ, զոր կը հրամայէ կայսերական ճարտարապետութեան պաշտօնը տալ Գրիգոր ամիրայի որդւոյն՝ Կարապետին եւ փեսային՝ Յովհաննէս Ամիրա Սէրվէրեանին։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed"> İstanbul - Aynalıkavak Kasrı - Mart 2013 - r7.JPG| Այնալըքաւաքի պալատ Central dome interior of Nusretiye Mosque.jpg|Նուսրեթիէի մզկիթ Selimiye Kışlası.jpg|Սելիմիէի զօրանոց </gallery> == Գրականութիւն == * Alyson Wharton, The Architects of Ottoman Constantinople։ The Balyan Family and the History of Ottoman Architecture, I.B. Tauris, coll. « Library of Ottoman Studies », 2015, 288 p. (ISBN 978-1780768526) == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20110923070141/http://www.akumb.am/showthread.php/60561-%D5%8A%D5%A1%D5%AC%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%AB-%D5%B3%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D6%84 Պալեան ընտանիքի մասին] * [http://akunq.net/am/?p=147 Պալեան ընտանիք] * [http://encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1534 Պալեաններու մասին հայկական հանրագիտարանին մէջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017205413/https://encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1534 |date=2020-10-17 }} {{DEFAULTSORT:Պալեան, Գրիգոր}} [[Ստորոգութիւն:Հայ ճարտարապետներ]] [[Ստորոգութիւն:1764 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1823 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ մահացածներ]] [[Ստորոգութիւն:Սթամպուլ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:Ճարտարապետներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:1831 մահեր]] drc9t58vpuiipkx9tvmc13d46okuo95 0 5483 257405 256830 2026-11-06T15:38:11Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257405 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Պաշօրտ | բնօրինակ անվանում = թրքերէն՝ բարձր բնակավայր | այլ անվանումներ = | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 0 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = | կրօնական կազմ = | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} '''Պաշորտ''', [[Քեսապ]] աւանէն 7 քմ. եւ ներկայ [[Գարատուրան|Գարատաշ]] գիւղէն 5 քմ. արեւմուտք կը գտնուէր Պաշորտ գիւղը։ Ներկայիս սահմանամերձ ըլլալով ձմեռը ամայի է, կան ամառնային տուներ։ == Հակիրճ պատմութիւն == Ըստ աւանութեան Սութան Սելիմ [[Քեսապ]] շրջանը գրաւելէ ետք հաստատած է զինուորական բնակավայր մը ներկայ Պաշորտի տեղը։ 1850-ական թուականներուն քեսապցի ընտանիք մը առաջին տունը կը հիմնէ։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն Պաշորտի բնակչութիւնը կը հասներ 85 անձի այսինքն 13 տուն։ 1915-ի տարագրութենէն առաջ բնակչութեան թիւը իջած է 40 անձի։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դէպի [[Համա]], ետքը մինչեւ [[Յորդանան]]։ Կէսէն աւելի ճամբան կը զոհուին։ 1939-ի սահմանագծումով սահմանը կ՚անցնի գիւղացիներուն տուներուն ճիշդ մօտէն։ Անապահով վիճակ մը կը տիրէ մինչեւ 1947։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթէ գիւղը իր ամբողջութեամբ այսինքն 46 անձ։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ձմեռը ամայի է։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == # Գերեզմանատուն այժմ անտառածածկ։ # Մարմարի քարահանք որ պետական միջոցներով կ՛օգտագործուի։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 [[Ստորոգութիւն:Գիւղեր]] jmnqmpxhkn6gsw7hmi3yutkx43cb123 0 5577 257333 248111 2026-11-06T12:57:10Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257333 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | կրօնք = Առաքելական | գրքեր = «Մայթերու անցորդը» պատմուածք, «Անգոյն տերեւներ» եւ «Գրադարանս» հատորները | աշխատանք = Մանկավարժ, հրապարակագիր, արձակագիր | մասնագիտութիւն = Քիմիագիտութիւն, Հայագիտութիւն | ամուսին = Լիզա Պայրամեան Պետիկեան | ծնողներ = Դեղագործ Հրանդ եւ Ազատուհի | երեխաներ = Մեծը՝ Հրանդ - հաշուապահ,Պզտիկ տղան՝ Արամ -Chiropractor | պարգեւներ եւ մրցանակներ = «Մայրենի Դեսպան» շքանշան }} '''Գէորգ Պետիկեան''' (ծնած է [[Հալէպ]], [[Սուրիա]] [[27 Յունուար]], [[1943 թուական|1943]]-ին), Գրող, մտաւորական, հայ լեզուի ու մտքի հանրածանօթ մշակ, երկարամեայ տնօրէն եւ վաստակաշատ դաստիարակ, գրական բեղուն վաստակ ունեցող ու ազգային գործիչ եւ հայ մամուլի անխոնջ աշխատակից: == Կենսագրութիւն == Գէորգ Պետիկեան՝ ծնած է 1943-ին Հալէպ, Սուրիա: Նախնական ուսումը ստացած է Հալէպի Ազգ. Հայկազեան վարժարանէն ներս, իսկ երկրորդականը՝ Հալէպի Ազգ. «Քարէն Եփփէ» Ճեմարան, ուր եւ պաշտօնավարած է, ընթացաւարտ ըլլալէ ետք: 1070- ին հաստատուելով Պէյրութ-Լիբանան, աւարտած է Պէյրութի Սէն Ժոզէֆ Ֆրանսական համալսարանի հայագիտական բաժինը: Դամասկոսի, Հալէպի, Պէյրութի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ աւելի քան յիսուն տարիներ ուսուցչական ասպարէզին կողքին ունեցած է ազգային, հանրային եւ հասարակական բեղուն գործունէութիւն: {{քաղվածք|Եթէ կենսագրութիւնը մարդու մը դիմանկարն է», շարունակեց Պետիկեան, «անոր անցած ճամբան, ապա ուրեմն յոբելենական թուականները անկիւնադարձային հետեւանք ունենալով հանդերձ՝ կ'ապահովեն նոյն այդ անհատին գոյութիւնը, յարատեւութիւնը, բարգաւաճումն ու կենսունակութիւնը:<ref name="ահա">[http://asbarez.com/arm/226847/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2-%D5%88%D6%82%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%AB%D5%B9-%D4%B5%D6%82-%D5%80%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80-%D4%B3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%8A%D5%A5%D5%BF/ Գէորգ Պետիկեան Պարգեւատրուեցաւ ՀՀ Սփիւռքի Նախարարութեան «Մայրենի Դեսպան» Շքանշանով]</ref>| Գէորգ Պետիկեան }} == Գէորգ Պետիկեանի մտքի պարտքը == Գէորգ Պետիկեան պարզօրէն կը բնութագրէ իր տարած աշխատանքը ըսելով՝ «իմս՝ պարզապէս սրտի, խղճի եւ մտքի պարտքս է, որ կը կատարեմ։ Տղոցս միշտ ըսած եմ.- «Եթէ Լիզան կինս է, ապա գիր կամ գրականութիւնը՝ սիրուհիս։» == Հայ Մամուլի հետ աշխատակցութիւններ == Ան համեստ աշխատակիցն է հայ մամուլին եւ յատկապէս՝ «[[Ասպարէզ» օրաթերթ]]ին, [[Քանատայի «Հորիզոն» շաբաթաթերթ]]ին եւ Պէյրութի «[[Բագին (գրական հանդէս)|Բագին»]] գրական պարբերաթերթին: == Կրթական պաշտօնավարութիւն == [[1975 թուական|1975]]-[[1980 թուական|1980]] տարիները Տիթրոյիթի Ամէնօրեայ վարժարանի հայերէն լեզուի ուսուցիչ եւ պատասխանատու՝ Տիթրոյիթի Հ.Օ.Մ.-ի Ամէնօրեայ վարժարանէն ներս: [[1980 թուական|1980]] մինչեւ 2018. իբրեւ տնօրէն եւ հայերէն լեզուի ուսուցիչ՝ պաշտօնավարած է նախ Հ.Օ.Մ. ի Փասատինայի «Սօսէ», ապա Լա Քրէսէնթա Հովիտի «Թալին» մասնաճիւղերու Շաբաթօրեայ վարժարաններէն ներս: == Գրականութիւն == === Երկեր, Պատմուածքներ, Թատերախաղեր === Գէորգ Պետիկեան Ուսուցչական ասպարէզի կողքին ան միշտ զբաղած է գրականութեամբ: Ցարդ հրատարակած է 9 հատոր- «Մայթերու Անցորդը»(1999), «Անգոյն Տերեւներ» (2001), «Գրադարանս»(2004), «Բարեւ Հալէպ»(2007), «Դիմատետրս»(2011), «Պապիկը Կարդալ Չի Գիտեր»(2015), «Սա Մեր Բոլորին Հալէպն է»(2017), «Ես Տեսայ Անին»(2019) եւ «Տարին, որ Անցաւ»(2021): Ան նաեւ հեղինակ է նաեւ երկու թատերգութիւններու -«Փոթորիկ Գաւաթ Մը Ջուրին մէջ»(2003) եւ «Հարսանիքէն Առաջ»(2010), որոնք մեծ յաջողութեամբ բեմականացուած են: Ունի անտիպ երկեր եւ վէպ մը, ինչպէս նաեւ թատերախաղերու շարք մը: Պատրաստած է նաեւ Միօրեայ-(Ուրբաթօրեայ-Շաբաթօրեայ) վարժարաններու աշակերտութեան յատուկ հայերէն լեզուի, քերականութեան եւ հայոց պատմութեան դասագիրքեր: Հեղինակ է դպրոցական թատերախաղերու եւ ոտանաւորներու: Սիրայօժար զբաղած է գրականութեամբ եւ միաժամանակ աշխատակցելով հայրենի եւ Սփիւռքահայ գրական պարբերաթերթերու եւ ամէնօրեայ մամուլին: === Գէորգ Պետիկեանի «Բարեւ Հալէպ» նոր երկի գինեձօնը === [[5 Սեպտեմբեր]] [[2008]]-ին, Կլէնտէյլի հանրային գրադարանին մէջ տեղի ունեցաւ Գէորգ Պետիկեանի «Բարեւ Հալէպ» նոր երկի գինեձօնը: Օրուան բանախօսն էր [[Հալէպ]]<nowiki/>էն այս գինեձօնին համար յատուկ ժամանած հրապարակագիր եւ գրող, մեծարեալին նախկին աշակերտուհի [[Պերճուհի Աւետեան]]<nowiki/>ը: Ան գծեց Գէորգ Պետիկեանի անհատական ուրուագիծը՝ 1968-էն սկսեալ, երբ երիտասարդ հեղինակը ոտք կոխած է ուսուցչական աշխատանքի սեմը. ան պատմեց Պետիկեանի լրջութեան եւ միաժամանակ զուարթ նկարագրի, խորիմաստ թելադրանքներու եւ կատակախօսութիւններու մասին: Մանրամասնութիւններ պատմելով գինեձօնուած երկին մասին՝ Աւետեան ներկայացուց, թէ գիրքը կ՛ընդգրկէ 21 արձակ եւ 4 չափածոյ կտորներ, (ոչ բոլորը, բայց) մեծ մասամբ նուիրուած 40 տարի բաժանումէ ետք հեղինակին [[Հալէպ]] այցելութիւն-ուղեւորութեան՝ վերադարձին դէպի այդ պարզունակ կեանքը եւ պարզունակ, բայց շատ մարդասէր բնակիչները: Գիրքին մէջ տեղ գտած են նաեւ ամերիկեան միջավայրէն քաղուած միջադէպեր եւ մտորումներ: Նկարագրութիւններուն յուզականութիւնը խորապէս տպաւորիչ դարձուցած է գիրքին բոլոր կտորները: Աւետեան իր ելոյթը եզրափակեց, ըսելով. ««Բարեւ Հալէպ»ը ջերմացուց Սփիւռքի գրականութեան գորշ երկինքը»: === ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆԻ »ԴԻՄԱՏԵՏՐՍ« ԳԻՐՔԻՆ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍԸ === 19 Դեկտեմբեր, 2012-ի, երեկոյեան ժամը 7-ին, Ազգային Առաջնորդարանի «Տիգրան եւ Զարուհի Տէր Ղազարեան» սրահին մէջ, «Ասպարէզ» օրաթերթի խմբագրութեան եւ Ազգային Առաջնորդարանի Մշակութային-Դաստիրակչական Յանձնախումբին կազմակերպութեամբ, տեղի ունեցաւ ծանօթ հրապարակագիր, ուսուցիչ ու գրող Գէորգ Պետիկեանի նորագոյն գիրքին՝ «Դիմատետրս» հատորին ողջունահանդէսը: Ձեռնարկը կը վայելէր Թեմիս բարեխնամ Առաջնորդ Բարձր. Տ. Մուշեղ Արք. Մարտիրոսեանի հովանաւորութիւնն ու ներկայութիւնը: Ներկայ էին Կրօնական Ժողովի ու Ազգային Վարչութեան անդամներ, գրողներ, մշակոյթի գործիչներ եւ մեծ թիւով գրասէր հասարակութիւն։ Հատորին ներկայացման կողքին, կիրարկուեցաւ գեղարուեստական յայտագիր։ Առաջնորդ Սրբազանը նկատել տուաւ, որ Գէորգ Պետիկեանի ծննդավայր [[Հալէպ]]<nowiki/>ը կարեւոր տեղ ունի ո՛չ միայն անոր գրականութեան մէջ, այլ նաեւ յետեղեռնեան մեր կեանքին մէջ, եղած է բազմաթիւ այլ հայօճախներու մայրը եւ աւիշի աղբիւրը։ [[Հալէպ]]՝ '''Մեր Հէքեաթային Քաղաքը''' {{քաղվածք|Խօսի՛լ Հալէպի մասին, կը նշանակէ, խօսի՛լ Արեւելքի մասին։ Անմեղութեան շքեղութիւն եւ շքեղ անմեղութիւն։ Միլիոնաւոր մարդոց հին ու նոր յիշատակներու խառն բուրում։ Քաղաք մը, որուն պատերն ու ճամբաներն իսկ դեռ չպատմուած հեքիաթներ ունի։ Հոն, կարծես տպաւորիչ ու անզուգական խորհուրդ մըն ալ կայ, որ կապուած է մեր անցեալին հետ, իբրեւ անուշ շարական, իբրեւ՝ աւանդապաշտ ոգիով գրուած պարզ գիրք։<ref>[http://torontohye.ca/%D5%B0%D5%A1%D5%AC%D5%A7%D5%BA%D5%9D-%D5%B4%D5%A5%D6%80-%D5%B0%D5%A7%D6%84%D5%A5%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A8/ Հալէպ՝ Մեր Հէքեաթային Քաղաքը]</ref>| Գէորգ Պետիկեան }} === ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆԻ «Ես Տեսայ Անին» ԳԻՐՔԻՆ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍԸ === Հինգշաբթի, 25 Յուլիս 2019-ի կէսօրէ ետք ժամը 3-ին, Երեւանի «Ա. Իսահակեան»ի անուան գրադարանի սրահին մէջ տեղի ունեցաւ Ամերիկաբնակ ծանօթ գրող, մտաւորական եւ կրթական մշակ Գէորգ Պետիկեանի նոր լոյս ընծայած՝ «Ես Տեսայ Անին» հատորի շնորհահանդէսը։ Ձեռնարկին, հեղինակին եւ իր կնոջ կողքին ներկայ էին Պետիկեանի Երեւանաբնակ նախկին աշակերտ-աշակերտուհիներէն շատեր, Հալէպի Ազգ. Քարէն Եփփէի ճեմարանականներ, հայրենի մտաւորականներ եւ հալէպցի ու հայրենի մշակութասէրներու հոծ բազմութիւն մը։ Պէտք է նշել, որ երեկոն նախաձեռնած էին Ա. Ի. անուան գրադարանի տնօրէնուհի՝ Յասմիկ Կարապետեանը, Բանասիրական Գիտութիւններու Դոկտոր՝ Մարգարիտա Խաչատրեանն ու ծանօթ մտաւորական Գէորգ Եազըճեան՝ միասնաբար։ Իբրեւ օրուան յայտագիր նախ Այիդա Ասատուրեան ընթերցեց հատորէն «Խոստովանանք» պատմուածքը, յետոյ յաջորդաբար խօսք առին Գէորգ Եազըճեանը, Ջուլիետա Գալստեանը, լրագրողներու միութեան անդամ՝ Մարիամ Ստեփանեանը եւ ապա Դոկտոր Խաչատրեանը։ Բոլոր խօսք առնողներն ալ հատորէն յատուկ պատմուածքներ կարդացին եւ միեւնոյն ժամանակ վեր առին Պետիկեան արեւմտահայ գրողի տաղանդն ու ոճը, անոր սահուն եւ հիւմուրոտ լեզուն, անոր կեանքն ու ցարդ հրատարակած 7 հատորներէն բխող սփիւռքահայ գրողի արժէքը։ Վերջին՝ սրտի իր խօսքով ելոյթ ունեցաւ հեղինակ Գէորգ Պետիկեան՝ մեծապէս տպաւորելով ներկաները, որմէ ետք մակագրեց իր նուիրած բոլոր հատորները։ === Գէորգ Պետիկեան՝ Հայաստանի Գրողներու Միութեան Անդամ === 2015-էն ի վեր անդամ է «Հայաստանի Գրողների Միութեան»: == Պարգեւ՝ «Մայրենի Դեսպան»ի շքանշան == 2015-ին Լոս Անճելըսի մէջ հանդիսաւոր կերպով պարգեւատրուած է Հ.Հ. Սփիւռքի Նախարարութեան «Մայրենի Դեսպան» շքանշանով։ 17 Մայիս 2015-ի,նախաձեռնութեամբ Ամերիկայի Խարբերդ մշակութային միութեան, իր յիսնամեայ վաստակին առ ի գնահատանք եւ երախտագիտութիւն, յատուկ հանդիսութեամբ պարգեւատրուեցաւ [[ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան]] «Մայրենի Դեսպան»ի շքանշանով: ՀՀ Լոս Անճելըսի գլխաւոր հիւպատոսութեան ներկայացուցիչ Վալերի Մկրտումեան իր կարգին, նախ բեմ հրաւիրեց յոբելեար Գէորգ Պետիկեանը եւ ապա իր սրտի խօսքով շեշտեց հայ մշակոյթի արժէքն ու անոր անհրաժեշտութիւնն ու էականութիւնը մեր ժողովուրդի կեանքին մէջ։ Մկրտումեան նաեւ մեծապէս գնահատեց հայ մշակոյթի սպասարկու եւ խնկարկու Պետիկեանի խոնջէնքը եւ յատկապէս անոր հայ գրողի, մտաւորականի եւ հայ ուսուցիչի վաստակը, ապա սրահի խանդավառ մթնոլորտին եւ ծափողջոյններու տարափին մէջ, անոր կուրծքը զարդարեց ՀՀ սփիւռքի նախարարութեան «Մայրենի Դեսպան»ի շքանշանով՝ ընթերցելէ ետք անոր համապատասխան վկայագիրը: {{քաղվածք|«Շնորհուած այս շքանշանը մեծարանք ըլլալէ աւելի պատգամ ալ է», ըսաւ Պետիկեան, եւ աւելցուց, թէ «հպարտանք ըլլալէ աւելի, նաեւ միտքին նոր հոսք եւ ներշնչում առաքող մըն ալ է»:<ref name="ահա" /> | Գէորգ Պետիկեան }} Ձեռնարկին, Վաչէ արք. Յովսէփեանի կողքին, ներկայ էին նաեւ թեմակալ երկու առաջնորդներու ներկայացուցիչները, ՀՀ [[Լոս Անճելըս]]<nowiki/>ի գլխաւոր հիւպատոսի ներկայացուցիչ Վալերի Մկրտումեան, Լոս Անճելըսի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ Փօլ Գրիգորեան, Կլենտէյլի քաղաքապետ Արա Նաճարեան, հայ մամուլի ներկայացուցիչներ, Մաշտոց քոլեճի հիմնադիր-տնօրէն դոկտ. Կարպիս Տէր Եղիայեան, գաղութիս Համազգայինի ինչպէս նաեւ Մարաշի, Պէյլանի, Այնթապի եւ Հաճընի հայրենակցական, մշակութային միութիւններու, նաեւ [[ՀՕՄ]]<nowiki/>ի ներկայացուցիչներ եւ Պետիկեանի ընտանեկան պարագաներն ու ազգականները, [[Հալէպ]]<nowiki/>ի ճեմարանական անոր ընկերներն ու աշակերտ-աշակերտուհիները, շրջանէն մտաւորականներ, անոր դասընկերները, վարժարաններու ուսուցիչներն ու ուսուցչուհիները եւ շուրջ 250 հիւրեր եւ մշակութասէրներ: == Գնահատագիրներ == 17 Մայիս, 2015-ի, Գէորգ Պետիկեանի յիսնամեայ վաստակին առ ի գնահատանք եւ երախտագիտութիւն, Լոս Անճելըսի քաղաքապետութեան անդամ Փօլ Գրիգորեան նախ արտասանեց իր սրտի խօսքը՝ վեր առնելով Խարբերդն ու Պետիկեան խարբերդցիին արժանիքները, ապա անձամբ կարգով յանձնեց հետեւեալ գնահատագիրները՝ * S.S. House of Representative Adam B. Schiff-էն * County of Los Angeles 5 Supervisors-ներու ստորագրութեամբ, * Board of Supervisors County of Los Angeles Michael D. Antonovich-էն, * City of Los Angeles-Paul Krikorian-էն, * California State Senate-Carol Sue-էն, * California Legislature, Assembly, Khatchik H. Katcho Achadjian-էն * California Legislature, Assembly, Make Gatto-էն * Mashdots College Lifetime Achievement Award, Garbis Der Yeghiayan, PhD-էն, * City of Glendale, Mayor Ara Najarian-էն։ Այս վերջինը՝ Կլենտէյլի քաղաքապետ Արա Նաճարեան իր սրտի խօսքէն ետք անձամբ յանձնեց: == Աղբիւրներ == * [http://asbarez.com/arm/43582/%D5%A3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6/ ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20191021045139/http://asbarez.com/arm/226847/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2-%D5%88%D6%82%D5%BD%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%AB%D5%B9-%D4%B5%D6%82-%D5%80%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80-%D4%B3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%8A%D5%A5%D5%BF/ Գէորգ Պետիկեան Պարգեւատրուեցաւ ՀՀ Սփիւռքի Նախարարութեան «Մայրենի Դեսպան» Շքանշանով] * [http://www.hamazkayin.com/news/%D5%A3%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%B1%D6%85%D5%B6-%D5%A3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%82-%D5%B0%D5%A1%D5%AC%D5%A7%D5%BA/ Գինեձօն Գէորգ Պետիկեանի «Բարեւ Հալէպ» Գիրքին] * [http://westernprelacy.org/hy/%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%BD-%D5%A3%D5%AB%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%B6-%D5%B7%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B0/ Գ. ՊԵՏԻԿԵԱՆԻ »ԴԻՄԱՏԵՏՐՍ« ԳԻՐՔԻՆ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍԸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512200146/http://westernprelacy.org/hy/%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%BD-%D5%A3%D5%AB%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%B6-%D5%B7%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%B0/ |date=2015-05-12 }} * [https://www.aztagdaily.com/archives/242229 Գրող, Հրապարակագիր Գէորգ Պետիկեան Իր Յիսնամեայ Վաստակին Համար Պարգեւատրուեցաւ «Մայրենիի Դեսպան» Շքանշանով] * [http://www.hayemnews.com/%d5%a3%d5%a7%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a5%d5%bd-%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%80%d5%ab/ Երեւանի մէջ Գէորգ Պետիկեան «Ես Տեսայ Անին» հատորի շնորհանդէսը պսակուեցաւ Յաջողութեամբ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126182844/https://hayemnews.com/%d5%a3%d5%a7%d5%b8%d6%80%d5%a3-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%ab%d5%af%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%a5%d5%bd-%d5%bf%d5%a5%d5%bd%d5%a1%d5%b5-%d5%a1%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%80%d5%ab/ |date=2020-11-26 }} * [http://www.aztagdaily.com/archives/487285?fbclid=IwAR2LHucvx18_Nke0Ag7cdHxl_yMKvhHKIUFOxe9g0SX8rbEdgsKaGX8v_R0 Ողջո՛յն Քե՛զ, Հա՛յ Զինուոր] * [https://www.aztagdaily.com/archives/506647 Տարին, Որ Անցաւ (Հեղինակ Գէորգ Պետիկեան)] == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="160"> Kevork Bedigian Lisa Bairamian Arch Bishop Shahan Kandaharian Chake Mangassarian Berdjouhi Avedian Aleppo 2010 August.jpg Kevork Bedigian and his wife Lisa Bairamian 3rd August 2010.jpg </gallery> == Ծան0թագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20191013211159/http://asbarez.com/arm/258956/%D4%B3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%9D-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82/ Գէորգ Պետիկեան՝ Հայաստանի Գրողներու Միութեան Անդամ] * [http://www.kantsasar.com/news/tag/%D5%A3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6/ Գանձասար ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ] * [http://www.abrilbooks.com/kevork-bedikian-1 «Բարեւ Հալէպ» Հեղինակ Գէորգ Պետիկեան] * [https://web.archive.org/web/20191021060337/http://asbarez.com/arm/?s=%D4%B3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3+%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6&submit=Search ԱՍՊԱՐԷԶ «ԳՐՈՂԻ ԱՆԿԻՒՆ» ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ] * [http://kragan.compunigma.com/tag/%D5%A3%D5%A7%D5%B8%D6%80%D5%A3-%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6/ Ո՞ՒՐ ԵՐԳԵԼ ԵՒ Ո՞ՒՐ ԱՂՕԹԵԼ ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ Մոնթրէալի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի գրական յաւելուածն է։] * [https://www.aztagdaily.com/archives/274445 «Պապիկը Կարդալ Չի Գիտեր» (Գէորգ Պետիկեան, 2015)] * [https://books.google.ae/books/about/%D4%B3%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%BD.html?id=ZfsVDAEACAAJ&redir_esc=y Գէորգ Պետիկեան Գ. Պետիկեան, 2004 - 160 pages] * [http://www.arfd.am/syriahay/?p=2076 Ո՞Վ ՊԻՏԻ ՓՐԿԷ ՍՈՒՐԻԱՆ Գէորգ Պետիկեան 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150729012134/http://www.arfd.am/syriahay/?p=2076 |date=2015-07-29 }} * [http://www.lrahos.com/2017/02/23/27254/ ՀՕՄի «Թալին» Մասնաճիւղի Շաբաթօրեայի Աշակերտները Այցելեցին Ազգ. Առաջնորդարան տնօրէն Գէորգ Պետիկեան]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://hetq.am/arm/news/24686/srti-khosq-aramayis-sahakeani-yishatakin.html Սրտի խօսք` Արամայիս Սահակեանի յիշատակին Գէորգ Պետիկեան] * [https://hairenikweekly.com/2018/02/08/34367 Հատորի Մը Ծնունդը Գէորգ Պետիկեան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811133230/https://hairenikweekly.com/2018/02/08/34367 |date=2020-08-11 }} * [http://spyurk-center.am/am/news/464 ՅԱՐԳԱՆՔԻ ՏՈՒՐՔԻՍ ԿՑՈՒԱԾ՝ ԲԱՐԻ ՄԱՂԹԱՆՔՆԵՐՍ 19 Դեկտեմբեր 2018 Գէորգ Պետիկեան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330182313/http://spyurk-center.am/am/news/464 |date=2019-03-30 }} * [https://hairenikweekly.com/2015/12/08/24745 «Պապիկը Կարդալ Չի Գիտեր» (Գէորգ Պետիկեան, 2015)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200811131021/https://hairenikweekly.com/2015/12/08/24745 |date=2020-08-11 }} {{DEFAULTSORT:Պետիկեան,Գէորգ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թատերագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակագիրներ]] 4c1weeaf8g6u5iqgmi9aq30pvyhpnoi 0 5642 257342 234444 2026-11-06T13:23:51Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257342 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գրիգոր Պըլտեան''' ({{Lang-en|Krikor Beledian}}, {{ԱԾ}}), սփիւռքահայ գրող, բանաստեղծ եւ բանասէր<ref>{{Cite web|url=https://lareviewofbooks.org/contributor/krikor-beledian/|title=Los Angeles Review of Books|website=Los Angeles Review of Books|language=Անգլերէն|accessdate=2021-04-26}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Գրիգոր Պըլտեան ծնած է 1945-ին [[Պէյրութ]]ի մօտակայ թաղերէն՝ Հայաշէնի մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է թաղի Թորգոմեան վարժարանին մէջ, ապա անցած՝ Նշան Փալանճեան ճեմարան, զոր աւարտած է [[1964]]-ին։ Հետեւած է [[Փիլիսոփայություն|փիլիսոփայութեան]] դասընթացքներուն՝ [[Պէյրութ]]ի «Էքօլ տէ Լէթր» հաստատութեան մէջ։ 1967-ին մեկնած է [[Փարիզ]]։ 1973-ին ստացած է փիլիսոփայութեան իր դոկտորան՝ [[Սորպոն|Սորպոնի համալսարան]]<nowiki/>էն։ Դոկտորայի առաջին աշխատութիւնը պատրաստած է [[Մարթին Հայտըկէր]]ի «Գեղագիտութեան զանցումը» նիւթին շուրջ։ Ամբողջ տասնամեակ մը զբաղած է լրագրութեամբ ֆրանսական մամուլին մէջ։ 1978-էն սկսեալ հայոց լեզուի եւ գրականութեան դասախօս է [[Փարիզ]]<nowiki/>ի Արեւելեան լեզուներու հիմնարկին մէջ։ Շուրջ քսան տարի դասաւանդած է [[գրաբար]] եւ [[մատենագիտութիւն]] [[Լիոն]]<nowiki/>ի Աստուածաբանական համալսարանին մէջ։ Կ'ապրի [[Փարիզ]]։ == Գրական վաստակ== [[Փարիզ]] մեկնելէ մէկ տարի առաջ՝ 1966-ին, [[Գրիգոր Շահինեան]]ի եւ [[Յարութիւն Քիւրքճեան]]ի հետ կը հիմնէ «Ահեկան» գրական եռամսեան։ Այս գրական հանդէսին կ'անդրադառնայ [[Մինաս Թէօլէօլեան]]՝ ըսելով. «Ահեկան»ի ներկայութիւնը շարժում մը ստեղծած է լիբանանահայ երիտասարդութեան մէջ դէպի «արդիական արուեստ»։ Իր առաջին գիրքը՝ «Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար»՝ ազդուած [[Պէյրութ]]ի պատերազմէն, լոյս կը տեսնէ 1976-ին, [[Փասատինա]], եւ երկրորդ հրատարակութեամբ՝ 1997-ին, [[Կլէնտէյլ]]։ Հետագայ տարիներուն [[Փարիզ]]ի մէջ կը կազմաւորուին իր հատորները՝ բանաստեղծական, գրաքննադատական եւ արձակ գեղարուեստական։ Պըլտեանի հրատարակուած բանաստեղծական գիրքերն են՝ «Հատուածներ Սենեակի Մասին» (1978, Պէյրութ), «Հակաքերթուած» (1979, [[Լոս Անճելըս]]), «Վայրեր» (1983, Փարիզ), «Մանտրաներ» (1986, Փարիզ), «Էր» (1992, [[Երեւան]]), «Հատուածներ հօր» (1993, [[Երեւան]]), «Ելք» (1993, [[Փարիզ]])։ «Հատուածներ Սենեակի Մասին»ը, Պըլըտեանի գրեթէ բոլոր գիրքերուն նման, կ'անցնի «գրեթէ աննշմար»: Իսկ գրաքննադատական գործերու շարքէն կարելի է նշել «Տրամ»ը (1980, Պէյրութ), «[[Գրիգոր Նարեկացի]], Լեզուի Սահմաններուն Մէջ» (1985, [[Վենետիկ]]), «Կրակէ Շրջանակը» (1988, [[Անթիլիաս]]), «Մարտ» (1997, [[Անթիլիաս]]), «Դէպի Մեծ Փոխաբերութիւն» (1999, [[Փարիզ]]), «Զրոյցներ Բանաստեղծութեան Մասին» (1999, Երեւան), «Ի Գործ Արկանել» (2003, [[Մոնթրէալ]]), «Երկխօսութիւն Նարեկացիի Հետ» (2008, Երեւան), «Հայկական Ֆուտուրիզմ» (2009, (Երեւան)։ Պըլտեան գեղարուեստական առաջին արձակը սկսած է «Սեմեր»ով (1997, [[Հալէպ]]), ապա յաջորդաբար լոյս տեսած են շարքէն՝ «Հարուածը» (1998, [[Պէյրութ]]), «Նշան» (2000, Կլէնտէյլ), «Պատկերը» (2003, Կլէնտէյլ), «Անունը Լեզուիս Տակ» (2003, [[Փարիզ]]), «Երկուք» (2006, Կլէնտէյլ)։ Աշխատակցած է զանազան գրական հանդէսներու, որոնց շարքին են՝ «<nowiki/>[[Ազդակ (օրաթերթ)|Ազդակ]]<nowiki/>» (Պէյրութ), «<nowiki/>[[Բագին (գրական հանդէս)|Բագին]]<nowiki/>» (Պէյրութ), «<nowiki/>[[Բազմավէպ]]<nowiki/>» ([[Վենետիկ]]), «Բաց Նամակ» (Կլէնտէյլ), «Գարուն» ([[Երեւան]]), «Ի Դէպ» (Կլէնտէյլ), «Ինքնագիր» ([[Երեւան]]), «Կամ» ([[Լոս Անճելըս]]), «<nowiki/>[[Կայք]]<nowiki/>» ([[Փարիզ]]), «<nowiki/>[[Հանդէս Ամսօրեայ (պարբերաթերթ)|Հանդէս]]<nowiki/>» ([[Թեհրան]]), «[[Յառաջ, Միտք Եւ Արուեստ]]» ([[Փարիզ]])։ Ան հրատարակած է նաեւ բազմաթիւ յօդուածներ օտարագիր մամուլի մէջ, որուն շարքին են՝ «[[Armenian Review]]», «Le Croquant», «Les temps modernes», «Raft», «Revue des deux mondes», «Zeitschrift fur Genozidforshung»։ Ան ունի [[Ֆրանսերէն]] լեզուով հետեւեալ հրատարակութիւնները՝ «Les Armeniens», (1994 [[Պրիւքսէլ]]), «Objets & Debris», (1978, Փարիզ), «Cinquante ans de Litterature Armenienne en France», ([[2001]], [[Փարիզ]])։ Գրիգոր Պըլտեան իր հրատարակած արձակ ու չափածոյ երկերով կ'արծարծէ գրական, գեղագիտական, իմաստասիրական խնդիրներ՝ բոլորն ալ առնչուած հայ մշակոյթի ինքնութեան ու յատկապէս լեզուին. Պըլտեանի գրականութիւնը կարեւոր դեր ունի [[արեւմտահայերէն]]ի զարգացման մէջ։ == Ստեղծագործութիւններ == ===Բանաստեղծական երկեր=== *«Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար» ([[Փասատինա]], 1976. Բ. տպ. Կլէնտէյլ, 1997) *«Հատուածներ Սենեակի Մասին» (Պէյրութ, 1978) *«Հակաքերթուած» ([[Լոս Անճելըս]], 1979) *«Վայրեր» (Փարիզ, 1983) *«Մանտրաներ» ([[Փարիզ]], 1986) *«Էր» (Երեւան, 1992) *«Հատուածներ Հօր» (Երեւան, 1993) *«Ելք» (Փարիզ, 1993) *«Ինչ որ չես տեսներ» ([[Երեւան]], 2016)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://asbarez.com/176583/critics-forum-ex%d4%b1%d5%b5%d5%ac-krikor-beledian-on-diasporic-multilingualism/|title=Critics’ Forum: ExԱյլ: Krikor Beledian on Diasporic Multilingualism|date=2018-12-07|website=Asbarez.com|language=Անգլերէն|accessdate=2021-04-26}}</ref> ===Գրաքննադատական գործեր=== *«Տրամ» (Պէյրութ, 1980) *«Գրիգոր Նարեկացի լեզուի սահմաններուն մէջ» ([[Վենետիկ]], 1985) *«Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ» ([[Անթիլիաս]], 1988. Բ. տպ. Երեւան, 2014) *«Մարտ» ([[Անթիլիաս]], 1997) *«Դէպի մեծ փոխաբերութիւն» (Փարիզ, 1999) *«Զրոյցներ բանաստեղծութեան մասին» (Երեւան, 1999) *«Ի գործ արկանել» ([[Մոնրէալ|Մոնթրէալ]], 2003) *«Երկխօսութիւն Նարեկացիի հետ» (Երեւան, 2008) *«Հայկական ֆուտուրիզմ» (Երեւան, 2009-ին) * «Տարմ» (Երեւան, 2015)<ref name=":0" /> ===Վէպ /արձակ գրութիւններ=== *«Սեմեր» ([[Հալէպ]], 1997) *«Հարուածը» ([[Պէյրութ]], 1998) *«Նշան» (Կլէնտէյլ, 2000) *«Պատկերը» (Կլէնտէյլ, 2003) *«Անունը լեզուիս տակ» (Փարիզ, 2003) *«Երկուք» (Կլէնտէյլ, 2006) * «Շրջում» (Երեւան, 2012) * «Կրկնագիր մարդը» (Երեւան, 2015)<ref name=":0" /> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} ==Արտաքին յղումներ== * [https://web.archive.org/web/20081230085302/http://www.acam-france.org/bibliographie/auteur.php?cle=beledian-krikor Interviews and bibliography hosted by ACAM, Association Culturelle Arménienne de Marne-la-Vallée (France)] {{ref-fr}}։ * [http://www.agos.com.tr/tr/yazi/16121/dyesanyelien-andyes-anyelin «Տեսանելիէն անտես/անելին», Սեւան Տէյիրմենճեան] *[https://www.aztagdaily.com/archives/282696 Գրիգոր Պըլտեանի Գրական Գործունէութեան 50-Ամեակի Յոբելենական Հանդիսութիւն]։ {{DEFAULTSORT:Պըլըտեան, Գրիգոր}} [[Ստորոգութիւն:1945 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]] 2sxaqdgnfryp62oafhh3cpyqrqn8pep 0 6042 257408 256929 2026-11-06T15:54:26Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257408 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Սեւ Աղբիւր | բնօրինակ անվանում = Սախրա (արաբերէն՝ ժայռ) | այլ անվանումներ = Գայաճըք | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 46 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]], [[Ալաուի|ԱԼեւի]]ներ | կրօնական կազմ = Հայ Առաքելական, աւետարանական եւ կաթողիկէ | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} Սեւ Աղբիւրը [[Քեսապ]] աւանէն մօտաւորապէս 2 Քմ. արեւելք գտնուող գիւղ մըն է Թուրքիոյ սահմանին շատ մօտ (200 մեթր)։ Սեւ Աղբիւրը կազմուած է 4 թաղերէ՝ հիւսիսային, կեդրոնական, հարաւային եւ մարտիկի բլուրին ետեւ գտնուող Տեսթուր թաղերէ։ == Հակիրճ պատմութիւն == Գիւղը սկիզբը եղած է քեսապցիներու կալուածը ուր միայն ցանքի եւ հունձքի ատեն գիւղացին արժամեայ կայք կը հաստատեր ցմռան վերադարնալով [[Քեսապ]]։ 1909-ի [[Ատանայի կոտորած|Ատանայի ջարդի]] ատեն գիւղ կը ներխուժեն թուրքեր ու կ՚այրէն բոլոր տուները։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն Սեւ Աղբիւրի բնակչութիւնը կը հասներ 435 անձի այսինքն 71 տուն։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին դէպի [[Տէր Զօր շրջան|Տէր Զօր]] եւ [[Դամասկոս]]։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 94 անձ, 8 այլ գիւղացիներ մնալով շրջանէն դուրս։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 75 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։ 1939-ի սահմանը կ՚անցնի հիւսիսային եւ Տեսթուր թաղերու քովէն, այսպիսով [[գիւղ]]ի մէկ մասը կը մնայ Սուրիոյ մէջ սակայն ոմանց արտերուն եւ պարտէզներուն ամբողջութիւնը կ՛ըլլայ թրքական կալուած։ Սահմանը կը դառնայ անապահով։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 225 անձ, եթէ նկատի առնենք որ 1955-ի գիւղի բնակչութեան թիւը 44 անձ կը համարուի, ուրեմն գիւղի մօտ 90 տոկոսը գաղթած է [[Հայաստան]]։ 1960-ական թուականներուն [[Ալաուի|ալեւի]] պարտիզագործեր կամաց-կամաց կը գնեն հողամասեր եւ բնակութիւն կը հաստատեն գիւղի բարձր եւ թուրքիոյ սահմանին մօտ գտնուող թաղերուն մէջ։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 46 անձ բնակիչ այսինքն 9 տուն։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == # 1990-էն իվեր Ասորի օրթոտոքս համայնքի վանքը որ նախկին բնակավայրն էր հայ ընտանիքի մը։ # Սանտիկ լերան վրայ կան գերեզմանի հետքեր։ # Նախկին Աւետարանական դպրոցը (գործած ընդհատաբար 1856-1942 թուականներուն) որուն պատերը դեռ կանգուն են։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 {{Հայկական սփյուռք}} 6waasrrk2676vfwrtcby4hpbpmxlppz 0 6080 257411 257014 2026-11-06T16:02:00Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257411 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Տանիէլ Ֆերնանտէ Տոմինիք Սթիլ''', ({{lang-en|Danielle Fernande Dominique Steel}}, ծնած է [[14 Օգոստոս]], [[1947]] թուականին): Ճանչցուած է միայն Տանիէլ Սթիլ անունով: Ան ամերիկացի հեղինակ ու գրող մըն է եւ ծախած է աւելի քան 800 միլիոն օրինակներ: Տանիէլ Սթիլ գրեթէ ամբողջ կեանքը ապրած է [[Քալիֆորնիա]]յի մէջ եւ հոն հրատարակած է բազմաթիւ գիրքեր: Սթիլ նաեւ հրատարակած է փոքրիկներու պատմութեան գիրքեր եւ բանաստեղծութիւններ: Տանիէլին գիրքերը թարգմանուած են աւելի քան 28 լեզուներու եւ անոնցմէ երկուքը պաշտօնակարգուած են Golden Globe մրցանակին: == Կենսագրութիւն == Տանիէլ Սթիլը ծնած է [[Նիւ Եորք]]ի մէջ, միակ զաւակը Ճոհն եւ Քամարա Սթիլներուն: Անոր հայրը թէ՛ [[Գերմանացիներ|Գերմանացի]] է եւ թէ՛ [[Հրէայ]], իսկ մայրը ծնած է [[Փորթուկալ]]ի մէջ<ref>{{cite news| url=http://www.theage.com.au/articles/2006/03/18/1142582568777.html | location=Melbourne | work=The Age | title=Lonely heart | date=2006-03-19}}</ref><ref name="google">{{cite book|title=A to Z of American Women Writers|author=Kort, C.|date=2007|publisher=Facts On File, Incorporated|isbn=9781438107936|url=https://books.google.am/books?id=QyvXLgnTNpIC|page=311|accessdate=2014-10-06}}</ref><ref name="transworld"/><ref name="People">{{cite news |url=http://www.people.com/people/archive/article/0,,20113010,00.html |date=29 June 1992 |last=Chin |first=Paula |title=Danielle Steel |newspaper=[[People Magazine]] |accessdate=2012-01-08}}</ref>: Սթիլ մեծցած է Կաթոլիկ ընթանիքի եւ մթնոլորտի մէջ եւ իր փոքր տարիքէն ուզած է մայրապետ դառնալ<ref>{{cite news | url=http://www.reuters.com/article/2008/02/22/people-books-steel-dc-idUSN2145543420080222 | work=Reuters | title=Author Danielle Steel had childhood dreams of becoming a nun | date=2008-02-22 | access-date=2016-10-21 | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924130902/http://www.reuters.com/article/2008/02/22/people-books-steel-dc-idUSN2145543420080222 | dead-url=yes}}</ref>: Ան իր մանկութիւնը անցուցած է [[Ֆրանսա]]յի մէջ<ref name="holfer">{{cite news | last = Holfer | first = Robert| coauthors = | title = Danielle Steel | work= | pages = | publisher = Variety | date = 2005-01-05 | url =http://www.variety.com/awardcentral_article/VR1117956712.html?nav=goldstandard | accessdate = 2007-04-19}}</ref>, իր հօր եւ մօր հետ մասնակցելով տարբեր ճաշկերոյթներու, որոնց ընթացքին ան նկատած է հարուստ մարդոց վարուելակերպը եւ այս մէկը օգտագործած է իր վէպերուն մէջ<ref name="transworld">{{cite web | last = | first = | coauthors = | title = Danielle Steel | work = | pages = | publisher = Books At Transworld | date = | url = http://www.booksattransworld.co.uk/daniellesteel/home.htm | accessdate = 2007-04-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071226031228/http://www.booksattransworld.co.uk/daniellesteel/home.htm | archivedate = 2007-12-26 | dead-url = yes}}</ref>: Տանիէլին ծնողքը ամուսնալուծուած է երբ ան 8 տարեկան էր ու ինք փոխադրուած՝ [[Նիւ Եորք]] իր հօրը հետ: Սթիլ սկսած է պատմութիւններ գրել փոքր տարիքէն, իսկ իր պատանեկութեան շրջանին սկսած է գրել բանաստեղծութիւններ<ref name="readersclub">{{cite web | last = L. | first = Rosanne | coauthors = | title = Meet the Author: Danielle Steel | work = | pages = | publisher = Reader's Club | date = July 2004 | url = http://www.readersclub.org/meetAuthor.asp?author=14 | accessdate = 2007-04-19 | archive-date = 2007-06-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070622234142/http://www.readersclub.org/meetAuthor.asp?author=14 | dead-url = yes }}</ref>: Աւարտած է ''Lycée Français de New York'' համալսարանը, [[1963]] թուականին<ref name="lyceealumni">{{cite web | last = | first = | coauthors = | title = Alumni and Prof.'s on the Internet | work = | pages = | publisher = Alumni Association of the Lycée Français de New York, Inc. | date = | url = http://www.lfnyalumni.org/en/news/no.21/53 | accessdate = 2007-04-19 | archive-date = 2007-09-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070928010656/http://www.lfnyalumni.org/en/news/no.21/53 | dead-url = yes }}</ref>, ուր ուսանած է [[Անգլերէն]] գրականութիւն<ref name="readersclub"/><ref name="meetthewriters">{{cite web | last = | first =| coauthors = | title = Meet the Writers: Danielle Steel | work= | pages =| publisher = Barnes and Noble | date = | url =http://www.barnesandnoble.com/writers/writer.asp?cid=748011 | accessdate = 2007-04-19}}</ref>: == Գրելու Ոճը<ref>{{Citation|title=Danielle Steel|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Danielle_Steel&oldid=1321356158|date=2025-11-10|accessdate=2025-11-28|language=en}}</ref> == Սթիլի վէպերը, որոնք յաճախ կը նկարագրուին որպէս «ձեւական» (''formulaic''), յաւակնոտ կերպով կը ներգրաւեն կերպարները ճգնաժամի մէջ, որ կը սպառնայ անոնց յարաբերութեան։ Վէպերը երբեմն կ'ուսումնասիրեն հարուստներու եւ յայտնիներու աշխարհը եւ յաճախ կը զբաղին կեանքի լուրջ խնդիրներով, ինչպէս՝ հիւանդութիւն, մահ, կորուստ, ընտանեկան ճգնաժամեր եւ յարաբերութիւններ։ Կան պնդումներ, որ անոր յայտնի պատմութիւնները հիմնուած են իր կեանքի իրադարձութիւններուն վրայ։ Չնայած քննադատներու մօտ «թեթեւամիտ գրելու» համբաւ ունենալուն, Սթիլը յաճախ կը խորանայ մարդկային բնոյթի պակաս գրապահարանային կողմերուն մէջ, ներառեալ՝ արիւնապղծութիւնը (''incest''), ինքնասպանութիւնը, ամուսնալուծութիւնը, պատերազմը եւ նոյնիսկ Հոլոքոսթը։ Ժամանակի ընթացքին, Սթիլի գրելու ոճը զարգացած է։ Անոր աւելի ուշ շրջանի հերոսուհիները կը ձգտին ըլլալ աւելի ուժեղ եւ իշխանութիւն ունեցող, որոնք եթէ չստանան այն յարգանքը եւ ուշադրութիւնը, զոր կը փափաքին տղամարդէ մը, կը շարունակեն դէպի նոր կեանք։ Վերջին տարիներուն Սթիլը նաեւ պատրաստակամ եղած է աւելի մեծ ռիսքերու դիմել իր սիւժէներուն մէջ։ ''Ransom'' վէպը աւելի շատ կեդրոնացած է լարուածութեան վրայ, քան ռոմանսի, եւ կը հետեւի երեք կարծեցեալ անկապ կերպարներու խումբերու, երբ անոնց կեանքերը կը սկսին հատուիլ։ ''Toxic Bachelors'' վէպը կը շեղի իր սովորական ոճէն՝ պատմութիւնը պատմելով երեք տիտղոսաւոր կերպարներու աչքերով, որոնք յարաբերութիւններէ վախցող տղամարդիկ են եւ ի վերջոյ կը յայտնաբերեն իրենց իսկական սէրերը։ Իր նախորդ վէպերուն հետ համեմատութիւններէն խուսափելու համար, Սթիլը չի գրեր շարունակութիւններ։ Թէեւ անոր ամէնավաղ գիրքերէն շատերը հրատարակուած էին 1 միլիոն օրինակի սկզբնական տպաքանակով, 2004 թուականին անոր հրատարակիչը նախապէս տպուող գիրքերու թիւը նուազեցուցած էր մինչեւ 650,000՝ գիրքերու գնումներու անկման պատճառով։ Այնուամենայնիւ, անոր երկրպագուներու հիմքը տակաւին չափազանց ուժեղ էր այդ ատեն եւ Սթիլի գիրքերը կը վաճառուէին աշխարհով մէկ։ == Մատենագրութիւններ == === Վէպեր === {| class="wikitable" ! Տարի !! Վերնագիր |- |[[1973]] |''Going Home'' |- |[[1977]] |''Passion's Promise'' ([[ԱՄՆ]]) / ''Golden Moments'' ([[Մեծ Պրիթանիա]]) |- |[[1978]] |''Now and Forever'' |- |[[1978]] |''The Promise'' |- |[[1979]] |''Season of Passion'' |- |[[1979]] |''Summer's End'' |- |[[1980]] |''The Ring'' |- |[[1981]] |''Palomino'' |- |[[1981]] |''To Love Again'' |- |[[1981]] |''Remembrance'' |- |[[1981]] |''[[Loving (Danielle Steel novel)|Loving]]'' |- |[[1982]] |''Once in a Lifetime'' |- |[[1982]] |''Crossings'' |- |[[1983]] |''A Perfect Stranger'' |- |[[1983]] |''Thurston House'' |- |[[1983]] |''Changes'' |- |[[1984]] |''Full Circle'' |- |[[1985]] |''Family Album'' |- |[[1985]] |''Secrets'' |- |[[1986]] |''Wanderlust'' |- |[[1987]] |''Fine Things'' |- |[[1987]] |''Kaleidoscope'' |- |[[1988]] |''Zoya'' |- |[[1989]] |''Star'' |- |[[1989]] |''Daddy'' |- |[[1990]] |''Message From Nam'' |- |[[1991]] |''Heartbeat'' |- |[[1991]] |''No Greater Love'' |- |[[1992]] |''Jewels'' |- |[[1992]] |''Mixed Blessings'' |- |[[1993]] |''Vanished'' |- |[[1994]] |''Accident'' |- |[[1994]] |''The Gift'' |- |[[1994]] |''Wings'' |- |[[1995]] |''Lightning'' |- |[[1995]] |''Five Days In Paris'' |- |[[1996]] |''Malice'' |- |[[1996]] |''Silent Honor'' |- |[[1997]] |''The Ranch'' |- |[[1997]] |''Special Delivery'' |- |[[1997]] |''The Ghost'' |- |[[1998]] |''The Long Road Home'' |- |[[1998]] |''The Klone and I'' |- |[[1998]] |''His Bright Light'' |- |[[1998]] |''Mirror Image'' |- |[[1999]] |''Bittersweet'' |- |[[1999]] |''Granny Dan'' |- |[[1999]] |''Irresistible Forces'' |- |[[2000]] |''The Wedding'' |- |[[2000]] |''The House On Hope Street'' |- |[[2000]] |''Journey'' |- |[[2001]] |''Lone Eagle'' |- |[[2001]] |''Leap Of Faith'' |- |[[2001]] |''The Kiss'' |- |[[2002]] |''The Cottage'' |- |[[2002]] |''Sunset in St. Tropez'' |- |[[2002]] |''Answered Prayers'' |- |[[2003]] |''Dating Game'' |- |[[2003]] |''Johnny Angel'' |- |[[2003]] |''Safe Harbour'' |- |[[2004]] |''Ransom'' |- |[[2004]] |''Second Chance'' |- |[[2004]] |''Echoes'' |- |[[2005]] |''Impossible'' |- |[[2005]] |''Miracle'' |- |[[2005]] |''Toxic Bachelors'' |- |[[2006]] |''The House'' |- |[[2006]] |''Coming Out'' |- |[[2006]] |''H.R.H.'' |- |[[2007]] |''Sisters'' |- |[[2007]] |''Bungalow 2'' |- |[[2007]] |''Amazing Grace'' |- |[[2008]] |''Honor Thyself'' |- |[[2008]] |''Rogue'' |- |[[2008]] |''A Good Woman'' |- |[[2009]] |''One Day at a Time'' |- |[[2009]] |''Matters Of The Heart'' |- |[[2009]] |''Southern Lights'' |- |[[2010]] |''Big Girl'' |- |[[2010]] |''Family Ties'' |- |[[2010]] |''Legacy'' |- |[[2011]] |''44 Charles Street'' |- |[[2011]] |''Happy Birthday'' |- |[[2011]] |''Hotel Vendome'' |- |[[2012]] |''Betrayal'' |- |[[2012]] |''Friends Forever'' |- |[[2012]] |''The Sins of the Mother'' |- |[[2012]] |''A Gift of Hope'' |- |[[2013]] |''Until the End of Time'' |- |[[2013]] |''First Sight'' |- |[[2013]] |''Winners'' |- |[[2014]] |''Power Play'' |- |[[2014]] |''A Perfect Life'' |- |[[2014]] |''Pegasus'' |- |[[2015]] |''Prodigal Son'' |- |[[2015]] |''Country'' |- |[[2015]] |''Undercover'' |- |[[2015]] |''Precious Gifts'' |- |[[2016]] |''Blue'' |- |[[2016]] |''Property of a Noble Woman'' |- |[[2016]] |''The Apartment'' |- |[[2016]] |''Magic'' |- |[[2016]] |''Rushing Waters'' |- |[[2016]] |''The Award'' |- |[[2017]] |''The Mistress'' |- |[[2017]] |''Dangerous Games'' |- |[[2017]] |''Against All Odds'' |- |[[2017]] |''The Duchess'' |} === Ոչ առասպելական պատմութիւնները === * ''Love: Poems'' ([[1984]]) * ''Having a Baby'' ([[1984]]) * ''His Bright Light'' ([[1998]]) * ''A Gift of Hope: Helping the Homeless'' ([[2012]]) * ''Pure Joy: The Dogs We Love'' ([[2013]]) === Նկագրական գիրքեր === * ''The Happiest Hippo in the World'' ([[2009]]) * ''Pretty Minnie in Paris'' ([[2014]]) * ''Pretty Minnie in Hollywood'' ([[2016]]) === Մանկական գիրքեր === ==== Մաքս եւ Մարթա վիպաշարը ==== * ''Martha's New Daddy'' ([[1989]]) * ''Max and the Babysitter'' ([[1989]]) * ''Martha's Best Friend'' ([[1989]]) * ''Max's Daddy Goes to the Hospital'' ([[1989]]) * ''Max's New Baby'' ([[1989]]) * ''Martha's New School'' ([[1989]]) * ''Max Runs Away'' ([[1990]]) * ''Martha's New Puppy'' (1990) * ''Max and Grandma and Grampa Winky'' ([[1991]]) * ''Martha and Hilary and the Stranger'' ([[1991]]) ==== Ֆրետտի վիպաշարը ==== * ''Freddie's Trip'' ([[1992]]) * ''Freddie's First Night Away'' ([[1992]]) * ''Freddie and the Doctor'' ([[1992]]) * ''Freddie's Accident'' ([[1992]]) == Ֆիլմեր == # ''The Promise'' ([[1979]]) # ''Now and Forever'' ([[1983]]) # ''Crossings'' ([[1986]]) # ''Kaleidoscope'' ([[1990]]) # ''Fine Things'' ([[1990]]) # ''Changes'' ([[1991]]) # ''Palomino'' ([[1991]]) # ''Daddy'' ([[1991]]) # ''Jewels'' ([[1992]]) # ''Secrets'' ([[1992]]) # ''Message from Nam'' ([[1993]]) # ''Star'' ([[1993]]) # ''Heartbeat'' ([[1993]]) # ''Family Album'' ([[1994]]) # ''A Perfect Stranger'' ([[1994]]) # ''Once in a Lifetime'' ([[1994]]) # ''Mixed Blessings'' ([[1995]]) # ''Zoya'' ([[1995]]) # ''Vanished'' ([[1995]]) # ''The Ring'' ([[1996]]) # ''Full Circle'' ([[1996]]) # ''Remembrance'' ([[1996]]) # ''No Greater Love'' ([[1996]]) # ''Safe Harbour'' ([[2007]]) # ''Hotel Vendome'' ([[2014]]) որ պիտի արտադրուի [[Լորենս Քաստան]]ի կողմէ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * {{Official website|http://www.daniellesteel.com}} * [http://www.daniellesteel.net Personal website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022180255/http://www.daniellesteel.net/ |date=2020-10-22 }} * [http://www.iblist.com/author726.htm Danielle Steel at Internet Book List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233518/http://www.iblist.com/author726.htm |date=2007-09-27 }} * [https://web.archive.org/web/20110927035830/http://ps.psychiatryonline.org/cgi/content/full/51/10/1324 An October 2000 review of ''His Bright Light'' by Dr. Jeffrey L. Geller on an American Psychiatric Association website] * {{IMDb name|824403|Danielle Steel}} * [https://web.archive.org/web/20031011235841/http://www.steelgalleryinc.com/ Steel Gallery] * [http://www.nicktrainafoundation.com/ The Nick Traina Foundation] * {{worldcat id|id=lccn-n80-61569}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Սթիլ, Տանիէլ}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:14 Օգոստոսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 2k856vnqo5ycwyb7jlfnzanihacg8nd 0 6458 257409 256992 2026-11-06T15:59:12Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257409 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Վարի Պաղճաղազ | բնօրինակ անվանում = Մուշրիֆէ (արաբերէն՝ լեռնալանջ) | այլ անվանումներ = | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 21 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = էթնոհորոնիմ = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} '''Վարի Պաղճաղազ''' կը գտնուի Սելտրան լերան կողերուն, [[Էքիզօլուք]]-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ [[Վերի Պաղճաղազ]]էն մօտ 2 քմ. հարաւ-արեւմուտք գտնուող գիւղն մըն է ուր հաստատուած են հայերը [[1850]]-ական թուականներէն իվեր։ Գիւղը ունէր 5 թաղեր կոչուած հոն բնակութիւն հաստատող հայ գերդաստաններու անունով։ ==Հակիրճ պատմութիւն== Տասնըիններորդ դարու սկիզբը թուրք աղաներ ունէին եղեւնի ծառի անտառներ եւ ծառերը շահագործելու համար կը գնեն իրաւունք պետութենէն ու կը հաստատեն սղոցարաններ։ [[Քեսապ]]էն բանուորներ կուգան աշխատելու սղոցարանները։ Տարիներու ընթացքին բացուած անտառի տեղը հոն աշխատող գիւղացիները տուն կը շինեն ու հողագործութեամբ եւ խաշնարածութեամբ կ՛զբաղին։ Գիւղը գտնուելով Ֆագը Հասան թրքական գիւղին մօտ առանձին համայնք չէր ներկայացներ այլ պետութեան կողմէ կը սեպուէր Ֆագը Հասանի թաղեր։ Տեղւոյն հայ բնակիչները թրքախօս էին եւ շատ քիչերը միայն կը խօսէին [[Քեսապ]]ի բարբառը։ [[Լաթաքիա|Լաթաքի]]ոյ Ֆրանչիսկան միաբանութեան հետ համաձայնելով եւ ապահովութեան հեռանկարներով Վարի Պաղճաղազի բնակչութիւնը կը լատինանայ։ Թեր Սանթ (Terre Sainte) միաբանութիւնը 1905-ին հսկայ տարածութիւն մը կը գնէ Վարի Պաղճաղազի Գարապչինար թաղին մէջ եւ կը հիմէ լատինական եկեղեցի, վանք եւ դպրոց։ [[1909]]-ի [[Ատանայի կոտորած|Կիլիկիոյ ջարդ]]ի ատեն [[Քեսապ]] շրջանէն փախստական հայեր կ՛ապաստանին Վարի Պաղճաղազի լատինաց վանքը եւ վարդապետներու առաջնորդութեամբ նաւերով Պասիթէն կ՛անցնին [[Լաթաքիա]]։ Բարեբախտաբար թուրք խուժանը չի հասնիր Պաղճաղազ եւ 2 օր ետք գիւղացիները կը վերադառնան իրենց տուները։ [[1911]]-ի տուեալներով Վարի Պաղճաղազ ունէր 52 տուն 260 անձով։ [[1915]]-ին Վարի Պաղճաղազի գիւղացիները կը տարագրուին դէպի [[Համա]] եւ [[Հալէպ]]։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 62 անձ, 16 այլ անձեր մեկնելով շրջանէն դուրս։ Բնակչութեան 75 տոկոսը կը զոհուի տարագրութեան ճամբան։ 1920 կը վերաբացուի լատինաց վանքը եւ դպրոցի մէջ պարտադիր կը դառնայ հայերէնի ուսուցումը։ Գտնուելով [[Քեսապ]]էն բաւական հարաւ [[1939]]-ի սահմանագծումը գիւղացիներուն արտերուն եւ պարտէզներուն տարածութեան որեւէ ձեւով չվնասեց։ Վարի Պաղճաղազի մէջ կը գտնուի լատին Ֆրանչիսկեաններուն [[1905]]-ին հիմնած վանքը<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/180279 Ձօն Սիրեցեալ Բնօրրանիս` Պաշտելի Քեսապին]</ref>: [[1946]]-ին պապական կոնդակով [[Հալէպ]]ի հայ կաթողիկէ պատրիարքութեան կը փոխանցուի Վարի Պաղճաղազի լատինաց վանքն ու հողերը։ Վանքային այս համալիրը, ամենահինը կը նկատուէր, որ կը ծառայէր որպէս ամառնային ճամբարի ծառայութեան կոչուած շինութիւններուն, [[նոճի]]ի բոլորաձեւ նստավայրով հանգստավայրն էր արշաւներու ընթացքին հոն հասնող սկաուտներուն<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/190780 Օ՛ն… Բանակումի Դէպի Քեսապ]</ref>: [[1947]]-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 114 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ [[1948]]-ին կը գոցուի նաեւ դպրոցը։ [[1955]]-ին գիւղը ուներ 69 բնակիչ։ [[1993]]-ի տուեալներով գիւղը ուներ մնայուն 21 բնակիչ կամ 6 տուն, սակայն ամռան հոն օդափոխութեան համար հալէպահայ եւ արաբախօս մօտ 21 ընտանիքներ շինած են առանձնատուներ եւ ամառը հոն կ՛անձընեն։ ==Բնորոշիչ Կառոյցներ== Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Լատինաց վանք-եկեղեցի-դպրոց համալիրը եւ մօտակայ գերեզմանատունը։ Դպրոցը գործած է մինչեւ 1948։ # Ծաղկաձոր պանդոկը։ # Ճաշարան մը։ # Հին աղբիւր մը։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝ [[1991]]-[[2015]] # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], [[1955]] # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան [[1974]]-[[1986]] # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես [[2011]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գիւղաղաքներ]] b05nyhpet1bnp22kq3k590tjn6pweky 0 6477 257410 256998 2026-11-06T15:59:17Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257410 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | հայերէն անվանում = Վերի Պաղճաղազ | բնօրինակ անվանում = Մուշրիֆէ (արաբերէն՝ լեռնալանջ) | այլ անվանումներ = | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | դրօշ = | դրօշի լայնություն = | դրօշի նկարագրութիւն = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 55|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 35|lon_min = 59|lon_sec = | CoordAddon = | CoordScale = |երկրի քարտեզի չափ = 275 | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզի չափ = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Քեսապ | շրջանը աղյուսակում = | հիմնադրման թուական = | տվյալ կարգավիճակում = | առաջին հիշատակում = | տարածք = | բարձրության տեսակ = | կենտրոնի բարձրութիւն = | կլիմա = | պաշտօնական լեզու = | բնակչութիւն = 17 | մարդահամարի թւական = 1993 | խտութիւն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = էթնոհորոնիմ = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թուային իդենտիֆիկատոր = | Վիքիպահեստում = | կայք = }} Վերի Պաղճաղազը [[Քեսապ]] շրջանի [[Էքիզօլուք]]-Պասիթ տանող ճամբուն վրայ գտնուող փոքր գիւղն մըն է ուր հաստատուած են հայերը 1850-ական թուականներէն իվեր։ Գիւղը ունի բարձր դիրք, ուրկէ կ՛երեւի Պասիթի հրուանդանը։ ==Հակիրճ պատմութիւն== Գիւղը կը գտնուի [[Էքիզօլուք]] գիւղէն մոտ 5 քմ. հարաւ-արեւմուտք։ 1850-ական թուականներուն [[Ղնեմիէ]] հայկական գիւղէն հայ ընտանիք մը կը հաստատուի Վերի Պաղճաղազ ուր կ՛զբաղուին գլխաւորաբար խաշնարածութեամբ։ [[Քեսապ]]էն եւ [[Չինարճըգ]] գիւղերէն ուրիշ ընտանիքներ եւս հոս կը փոխադրուին 20-րդ դարու սկիզբը։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն Վերի Պաղճաղազի բնակչութիւնը կը հասներ 121 անձի այսինքն 22 տուն։ 1915-ին Վերի Պաղճաղազի գիւղացիները կը տարագրուին Էքիզօլուքի բնակչութեան հետ։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 34 անձ. Յոյն ընտանիք մը կը հաստատուի հոս բնակչութեան թիւը հասցնելով 41 հոգիի։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 75 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։ Գտնուելով [[Քեսապ]]էն բաւական հարաւ 1939-ի սահմանագծումը գիւղացիներուն արտերուն եւ պարտէզներուն տարածութեան որեւէ ձեւով չվնասեց։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 81 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ 1955-ին գիւղը ուներ 41 բնակիչ։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 17 բնակիչ կամ 4 տուն։ ==Բնորոշիչ Կառոյցներ== Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Աղբիւր մը հարթավայրին մէջ # Գերեզմանատունը։ # Գիւղը ունեցած է նաեւ երկու դպրոց մէկը աւետարանական (1856-1967), միւսը Լատինաց (1930-1947)։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 {{Հայկական սփյուռք}} e3yfo44r0bvm5h2nwvjt407ssoy793j 0 6646 257356 228203 2026-11-06T14:00:36Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257356 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|պատկեր=Եղիա Տէմիրճիպաշեան, Yeghia Demirdjibashyan (1851-1908).jpg|չափ=150px}} '''Եղիա Տէմիրճիպաշեան''' ({{ԱԾ}}), արեւմտահայ արձակագիր, բանաստեղծ, [[փիլիսոփայ]]։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է Խաս­գիւղ ([[Պոլիս]]), որ ԺԹ․ դարուն Կ․ Պոլսոյ հայութեան մտաւոր զարգացման գլխաւոր կեդրոններէն մէկը եղած է։ Նախնական կարթութիւնը կը ստանայ «­Ներ­սէ­սեան» եւ «­Նու­պար-­Շահ­նա­զա­րեան» վար­ժա­րան­նե­րէն ներս<ref name="աաա">{{cite web | url=http://armenianradioboston.com/%D5%A5%D5%B2%D5%AB%D5%A1-%D5%BF%D5%A7%D5%B4%D5%AB%D6%80%D5%B3%D5%AB%D5%BA%D5%A1%D5%B7%D5%A5%D5%A1%D5%B6-1851-1908-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5/ | title=ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԵԾԱՏԱՂԱՆԴ… ԻՆՔՆԱՍՊԱՆԸ | accessdate=2017-03-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20191118213506/http://armenianradioboston.com/%D5%A5%D5%B2%D5%AB%D5%A1-%D5%BF%D5%A7%D5%B4%D5%AB%D6%80%D5%B3%D5%AB%D5%BA%D5%A1%D5%B7%D5%A5%D5%A1%D5%B6-1851-1908-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5/ | archivedate=2019-11-18 | dead-url=yes }}</ref>, աշակերտելով ծանօթ գրագէտներու։ Մենակեաց պատանին՝ կը ջանայ իր հետաքրքրութիւնները գոհացնել անյագ ու անկանոն ընթերցումներով։ Առաջին ելոյթներէն իսկ կը նկատուի՝ մելամաղձոտ, յոռետես անհատականութիւնը։ Ուսման փափաքը եւ անկայուն նկարագիրը զինք կը մղեն լքելու պաշտօնեայի ասպարէզը, զոր մտած էր կարիքէ մղուած։ Մայրն ու ազգականները [[1874]]-ին, անձնասպանութեան մէկ փորձէն մտահոգ, զինք կը ղրկեն [[Ֆրանսա]]՝ Առեւտրական բարձրագոյն վարժարանին մէջ ուսանելու, բայց անոր փոխարէն կը հրատարակէ «Le Littaeraire et Financier de Marseille» («շաբաթաթերթին մի քանի թիւերուն մէջ՝ [[Արեւմուտք]]<nowiki/>ի հայութիւնը ներկայացնելու ձգտումով Եւրոպայի: [[1876]]-ին կը դառնայ Պոլիս։ Ուշադրութիւն կը գրաւէ մամուլի մէջ մտածողական-քրոնիկային յօդուածներով։ Կը գրէ ճոխ, բայց անկանոն աշխարհաբարով, գրաբարի տարրերով եւ նորարարական ձգտումներով նոյնքան հարուստ, յաճախ արուեստականութեան կնիքով։ Լոյս կ՛ընծայէ խորհրդածու գրութիւններու փոքր հատոր մը՝ «Փիլիսոփայական Բառարան» խորագրով։ Տարի մը ետք, [[1880]]–ին, կը սկսի կանոնաւորապէս աշխատակցիլ [[Կարապետ Իւթիւճեան]]ի «Մասիս»ին։ Նոյն ատեն՝ կրթական մշակ եղած է (ուսուցիչ, կարճ ատեն դպրոցի տնօրէն) եւ հանրային գործիչ՝ հակառակ հոգեմտաւոր անկայուն առողջութեան եւ թոքախտի նշաններուն։ 1880-1890 տասնամեակը, փաստօրէն, Եղիայի գրական-հրապարակագրական արտադրութեան ամենաբեղուն շրջանն է։ Կը հրատարակէ «Երկրագունդ» եւ [[Գրական եւ իմաստասիրական շարժում|«Գրական եւ Իմաստասիրական Շարժում»]] թերթերը<ref>{{Cite web|url=https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=170&query_desc= |title=Վիեննայի Մենաստանին Մամուլին Շտեմարանը- ԳՐԱԿԱՆ ԵՒ ԻՄԱՍՏԱՍԻՐԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ|accessdate=2022-12-19}}</ref>։ Առաջինին կ՛աշխատակցին [[Գրիգոր Զօհրապ|Գ․ Զօհրապ]]<nowiki/>ի պէս ծանօթ անուններ, մինչ երկրորդը ինք գրեթէ առանձին կը լեցնէ՝ զանազան ծածկանուններով։ Հոս լոյս կը տեսնէ մէկ կարեւոր մասը իր քրոնիկային-գրական էջերուն, նաեւ քերթուածներուն, որոնց մէջ տասնեակ մը՝ զինք արժանի կը դարձնեն դասուելու Պէշիկթաշլեանի եւ [[Օհան Դուրեան]]<nowiki/>ի քով։ Նոյն եւ հետեւող տարիներուն, կը հեղինակէ ֆրանսերէն-հայերէն խնամեալ բառարան մը։ 1890-էն ետք, ընտանեկան կորուստները լրիւ կը խախտեն Եղիայի միտքը<ref name="աաա"/>։ Անձնասպանութեան նոր փորձէ մը հազիւ կը փրկեն զինք։ [[1895]]-էն ետք, ալ անտուն ու մինակ, բախտը կ՛ունենայ ընդունուելու օտար կնոջ մը կողմէ։ Եղիա ալ կը կապուի անձնուէր այս կնոջ, գգալի բարելաւման պահերով, որոնց շնորհիւ նոյնիսկ կը ճամբորդէ [[Եւրոպա]]։ Բայց, Պոլսոյ կարօտով, արագ կը վերադառնայ։ Վատթարացման շրջանի մը, կը մնայ հիւանդանոց։ Տիկնոջ քով դարձած՝ ի վերջոյ անձնասպան կ՛ըլլայ։ Թաղուած է Պոլիս։ == Երկեր == * Նոր կեանք, Կ. Պոլիս, 1879: * Գրական եւ Իմաստասիրական շարժում, [[Ստամբուլ|Կ. Պոլիս]], 1882: * Գրպանի բառարան հայերէնէն գաղղիերէն, Կ. Պոլիս, 1894, 412 էջ: * Բառարան ֆրանսերէնէ հայերէն, Կ. Պոլիս, 1896, 936 էջ: * Ազգագրութիւն Տէմիրճիպաշեանց, [[Վիեննա]], 1900: * Պետական վերանորոգութիւնն ու հողային հարցը, Կ. Պոլիս, 1910, 68 էջ: * Սիրային նամակները (1886-1889 թթ.), Կ. Պոլիս, 1910, 100 էջ: * Սիրային նամակները (1886-1889 թթ.), Կ. Պոլիս, 1911, 100 էջ: * Գրպանի բառարան հայերէնէն գաղղիերէն, Կ. Պոլիս, 1925, 376 էջ: * Բառարան ֆրանսերէնէ հայերէն, Կ. Պոլիս, 1930, 1197 էջ: * Արձակ էջեր: Նամակներ: Քերթուածներ, [[Փարիզ]], 1955, 464 էջ: * Երկեր, [[Երեւան]], 1986, 536 էջ: * Հրայրք մութին, [[Սթամպուլ|Իսթանպուլ]], 2008, 328 էջ: * Անգեղն երգ (Բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 2015, 448 էջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * «Դիմաստուերներ», [[Հրանդ Ասատուր]], 1921, էջ 198-218։ {{DEFAULTSORT:Տէմիրճիպաշեան, Եղիա}} [[Ստորոգութիւն:8 Մայիսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:19 Յուլիսի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ փիլիսոփաներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արձակագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բառարանագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] m4jqcj1txrj1uu8pinfijmdeh35osya 0 6750 257412 257038 2026-11-06T16:02:41Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257412 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = գիւղ | ենթարկում = Քեսապ շրջան | երկիր = Սիրիա | շրջան = Քեսապ | բնակչութիւն = 64 | մարդահամարի թւական = 1993 | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրօնական կազմ = Հայ Առաքելական, աւետարանական եւ կաթողիկէ եկեղեցիներ | տեղաբնականուն = քեսապցի | ժամային գոտի = +2 | DST = +3 | հեռախոսային կոդ = + 963 }} '''Տուզաղաճ''', [[Լաթաքիա]]-[[Անտիոք]] տանող ճամբուն վրայ գիւղն մըն է ուր հաստատուած են հայերը 1850-ական թուականներէն իվեր։ Գիւղը կազմուած է 3 թաղերէ՝ Վերի թաղ (հաւանաբար ամենամեծը), երկրորդ թաղ եւ երրորդ կամ վարի թաղ որ կը գտնուի ճամբուն մօտիկ։ == Հակիրճ պատմութիւն == Գիւղը կը գտնուի [[Քեսապ]] աւանէն մոտ 8 քմ. հարաւ։ Հնադարեան ժամանակներէ բնակութեան հետքեր գտնուած են մեծ կամրջի մօտ՝ կաւէ ամաններ, խճասալեր եւայլն։ 1840-ական թուականներուն [[Լաթաքիա]]ցի յոյն ընտանիք մը անտառի ծառերը շահագործելու համար կը գնէ իարւունք ու կը հաստատէ երկու սղոցարան։ [[Քեսապ]]էն բանուորներ կուգան աշխատելու սղոցարանները։ Տարիներու ընթացքին անտառի ծառերը հը հատնին եւ ծառերէ լերկացած հողերը կը գնեն գիւղացիները պետութենէն։ Տուզաղաճի մէջ արտեր կը բանան եւ հոն կը հաստատուին սղոցարան աշխատող բանուորները։ 1911-ի մարդահամարի համաձայն Տուզաղաճի բնակչութիւնը կը հասներ 113 անձի այսինքն 22 տուն։ 1915-ին Տուզաղաճի գիւղացիները կը տարագրուին [[Քէօրքիւնէ]]ի բնակչութեան հետ։ 1919-էն 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 17 անձ, երկու այլ ընտանիքներ Քեսապէն եւ [[Վերի Պաղճաղազ]]էն կը հաստատուին հոս, բնակչութեան թիւը հասնելով 26 հոգիի։ Այսպէս գիւղի բնակչութեան մօտ 80 տոկոսը զոհուեցաւ տարագրութեան ժամանակ։ 1939-ի սահմանագծումով Տուզաղաճի արեւելեան մասը կը մնայ Թուրքիոյ մէջ ներառեալ երեք ջրաղացնները։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 55 անձ, այսինքն գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ 1960-ական թուկաններուն խնձորի պարտէզներ կը մշակուին գիւղի մէջ. Հողը ջրառատ ըլլալով կը նպաստէ ծառերու աճումին եւ տարիներու ընթացքին լաւ բերք կուտայ։ Դէպի Լաթաքիա տանող ճամբուն մօտիկութիւնը կը նպաստէ խնձորի պարտէզներուն զարգացման եւ [[Հալէպ]]էն ու Լաթաքիայէն ընտանիքներ հոս հողեր կը գնեն ու բնակութիւն կը հաստատեն։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ 64 բնակիչ կամ 15 տուն։ == Բնորոշիչ Կառոյցներ == Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Գիւղի թաղին աղբիւրը որ կը գտնուէր վերի երկու թաղերուն մէջ։ # Խանճիին աղբիւրը։ # Գերեզմանատունը։ # Գիւղը ունեցած է նաեւ երեք հատ դպրոց՝ Ազգային (1910-1942), Աւետարանական (1850-1910) եւ Հ.Բ.Ը.Մ. (1934-1937) == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 b6rvt37fjzaltrh7i3gcflkdha8uptb 0 7178 257387 226107 2026-11-06T14:51:10Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257387 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | գոյն = solo_singer | գործոն տարիներ = 1953-1977 թուականներ | առնչուող = The Blue Moon Boys, The Jordanaires, The Imperials }} '''Էլվիս Ահարոն Փրեսլի''' ({{ԱԾ}}), առաւել յայտնի պարզապէս որպէս '''Էլվիս''', 20-րդ դարու ամենայայտնի եւ նշանաւոր ամերիկացի երգիչներէն։ Փրեսլիին յաճախ կը կոչէին ''«Ռոքն'ռոլի արքայ»'' (''"King of Rock and Roll"'')։ Անոր փառքը կը շարունակուի մահէն ետք։ Եղած է նաեւ շարժապատկերի դերասան։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[Թուփելօ]], [[Միսիսիփի]], ապա ընտանիքին հետ տեղափոխուած է [[Մեմֆիս]], [[Թենեսի]], երբ ան 13 տարեկան էր։ Անոր երաժշտական գործունէութիւնը սկսաւ 1954-ին, երբ սկսաւ աշխատիլ Սեմ Ֆիլիփսի՝ Sun Records-ի հիմնադիրին հետ։ Աշխատելով կիթառահար Սքոթի Մուրի եւ պասկիթառահար Պիլ Պլեքի հետ՝ Փրեսլին դարձաւ ռոք երաժշտութեան վաղ տարածողներէն մէկը։ RCA Victor-ը պայմանագիր կնքեց իր հետ շնորհիւ գնդապետ Թոմ Փարքերի, որ կը զբաղէր երգիչի գործերով աւելի քան երկու տասնամեակ։ Փրեսլիի առաջին RCA ձայներիզը՝ «Heartbreak Hotel», որ լոյս տեսաւ 1956 թուականի Յունուարին, ԱՄՆ-ի համար մէկ հիթն էր։ Ան դարձաւ ռոքն ռոլի արքան շարք մը հեռատեսիլի հաղորդումներէն եւ հիթ-շքերթներէն ետք։ Երգերու իր առանձնայատուկ կատարումը եւ գրաւիչ ներկայանալու ոճը՝ համադրուած արտասովոր, ազդեցիկ գունաւոր գիծերու միախառնման հետ, որ համընկաւ քաղաքացիական իրաւունքներու շարժման անկման հետ, իրեն դարձուցին հռչակաւոր եւ հակասական։ [[1956 թուական]]ի Նոյեմբերին, ան առաջին անգամ հանդէս եկաւ «Love Me Tender» ֆիլմին մէջ։ 1958-ին կը զօրակոչուի բանակ։ Ան կը վերսկսի իր ձայնագրման ասպարեզը երկու տարի ետք՝ ներկայացնելով իր ամենայաջող աշխատանքը, նախքան 1960-ականներուն իր ժամանակը տրամադրելով հոլիուուդեան ֆիլմերուն եւ ատոնց մէջ հնչող երգերու ձայնասկաւառակներու ստեղծման, որոնցմէ շատերը քննադատաբար ծաղրանքի կ'ենթարկուէին։ 1968-ին, կենդանի կատարմամբ համերգներու 7-ամեայ դադարէ ետք, ան բեմ վերադարձաւ բուռն կերպով, Էլվիսը, որ մեծ համերգ ունեցաւ [[Լաս Վեկաս]]ի մէջ եւ գլխաւորեց ամենաեկամտաբեր շրջագայութիւններու շքերթը։ 1973-ին Փրեսլիի համերգը ճանչուեցաւ արբանեակի միջոցով աշխարհի վրայ ամենաշատ հեռարձակուած համերգը ՝ [[Այոուա]]յէն մինչեւ [[Հաուայեան կղզիներ]]: Մի քանի տարի շարունակ թմրանիւթերոպ կախուածութիւնը հանգեցուց անոր առողջական վիճակի վատթարացումը, եւ ան մահացաւ 1977 թուականին 42 տարեկան հասակին։ Փրեսլին 20-րդ դարու ամենանշանաւոր երաժիշտներէն մէկն է։ Յաջողութեան հասնելով շարք մը ժանրերու մէջ՝ ներառեալ [[փոփ]], [[պլուզ]] եւ [[կոսփըլ]], ան ամենավաճառուած մենակատարն է երաժշտութեան պատմութեան մէջ{{sfn|Reaves|2002}}{{sfn|Victor|2008|pp=438–39}}{{sfn|Semon|Jorgensen|2001}}{{sfn|Collins|2002}}՝ ավելի քան 600 միլիոն օրինակ ալպոմներու վաճառքով ամբողջ աշխարհի վրայ<ref>{{cite news|url=http://www.express.co.uk/entertainment/music/550909/Elvis-80-birthday-greatest-hits|title=Elvis would be 80 today: Watch ten of his most sensational performances here|publisher=Daily Express|last=Kyriazis|first=Stefan|date=հունվարի 8, 2015|accessdate=հունվարի 28, 2015}}</ref>: Ան առաջադրուած է [[Կրեմմի]]ի 14 անուանակարգերուն մէջ եւ յաղթած երեքը՝ ստանալով Կրեմմի «Կեանքի նուաճում» մրցանակը 36 տարեկանին, որ բազմիցս ներկայացուած է հռչակաւոր երաժշտական դահլիճներուն մէջ<ref>{{cite news|title=The Top-Earning Dead Celebrities|url=http://www.forbes.com/sites/dorothypomerantz/2011/10/25/the-top-earning-dead-celebrities/|work=Forbes|accessdate=հունվարի 27, 2015}}</ref><ref>{{cite book|title=Property|publisher=Aspen Casebook Series|pages=90|edition=8th}}</ref>: == Կեանք Եւ Ասպարեզ == === Վաղ Տարիներ (1935-1953) === ==== Մանկութիւնը Թուփելոյի Մէջ ==== [[Պատկեր:Elvis' birthplace Tupelo, MS 2007.jpg|thumb|left|alt=Present-day photograph of a whitewashed house, about 15&nbsp;feet wide. Four bannistered steps in the foreground lead up to a roofed porch that holds a swing wide enough for two. The front of the house has a door and a single-paned window. The visible side of the house, about 30&nbsp;feet long, has double-paned windows.|Փրեսլիի ծննդավայրը Թուփելօ քաղաքը Միսիսիփի նահանգին մէջ]] Փրեսլին ծնած է [[8 Յունուար]] [[1935]]-ին [[Միսիսիփիի նահանգ]]ի [[Թուփելօ]] քաղաքին մէջ՝ Կլետիս Լովի (նախապէս՝ Սմիթ; 25 Ապրիլի 1912 - 14 Օգոստոս 1958) եւ Վերնոն Փրեսլիի (10 Ապրիլի 1916 - 26 Յունիս 1979){{sfn|Guralnick|Jorgensen|1999|p=3}} ընտանիքին մէջ, երկուսենեականոց փայտէ տան, որ կառուցած էր Վերնոնի հայրը՝ երեխայի ծննդեան առիփով։ Ճես Կարոն Փրեսլին՝ Էլվիսի երկուորեակ եղբայրը, ծնած է մահացած Էլվիսի ծնունդէն 35 վայրկեան առաջ<ref name="chase">{{cite episode|title=[[The Chase (UK game show)|The Chase]]|airdate=հունիսի 9, 2014|network=[[Challenge TV]]}}</ref>: Որպէս միակ երեխայ՝ Փրեսլին մտերիմ յարաբերութիւններ ունեցած է իր ծնողներու հետ եւ կապուած եղած է յատկապէս մօրը հետ։ Ընտանիքը յաճախ եկեղեցի կ'այցելէր, ուր Էլվիսը գտաւ իր սկզբնական ոգեշնչման աղբիւրը{{sfn|Guralnick|1994|pp=13–14}}: Փրեսլին ծագումով արեւմտաեւրոպական ազգերու խառնուրդ է. Ան ունի սքոտլանտա-իրլանտական, սքոտլանտական,{{sfn|Dundy|2004|p=60}} գերմանական{{sfn|Kamphoefner|2009|p=33}} եւ որոշ ֆրանսական արմատներ։ Կլետիսի մեծ մօրը մեծ մայրը՝ Մորնինկ Տաւ Ուայթը, հաւանաբար [[Չերոքի]] [[Հնդիկներ|հնդիկ]] ցեղի բնիկ ամերիկացի էր<ref>{{cite web|url=http://www.voanews.com/content/a-13-2007-07-25-voa66-66720472/560593.html|title=Southern Genealogy Yields Surprises|work=VOA}}</ref>: Ազգականներու եւ ընկերներու կողմէ Կլետիսը կը համարուէր իր փոքր ընտանիքի գլուխը, իսկ Վերնոնը՝ Փրեսլիի հայրը, պատահական գործէ մը միւսին կ'անցնէր՝ ցուցաբերելով ոչ պատուախնդիր բնաւորութիւն։ Ընտանիքը յաճախ յոյսը կը դնէր հարեւաններու եւ կառավարութեան կողմէ տրամադրուած մթերքի օժանդակութեան վրայ։ Փրեսլիները փրկուեցան 1936 թուականի F5 [[պտուտահողմ]]էն: 1938 թուականին անոնք կորսնցուցին իրենց տունը, քանի որ Վենոնը մեղաւոր ճանչուած էր սեփականատիրոջ փասթաթուղթը կեղծելու մէջ։ Սեփականատէրը Օրուիլ Ս.Պինն էր՝ անասնապահ մը, որուն մօտ այդ ժամանակ կ'աշխատոէր Վենոնը։ Վենոնը բանտին մէջ մնաց ութ ամիս, իսկ Կլետիսն ու Էլվիսը տեղափոխուեցան ազգականներու մօտ{{sfn|Guralnick|1994|pp=12–14}}: 1941 թուականի Սեպտեմբերին Փրեսլին առաջին դասարան գնաց, ուր ան ՛միջակի՛ համբաւի արժանացաւ{{sfn|Guralnick|1994|pp=15–16}}: Ուսուցիչը իրեն խրախուսեց մասնակցիլ երգի մրցոյթի, երբ ան տպաւորեց առաւօտեան աղօթքին Ռետ Ֆոլեյի "Old Shep" երգի կատարմամբ։ Մրցոյթը տեղի ունեցաւ Միսիսիփի-Ալաւամա տօնավաճառին մէջ 3 Հոկտեմբեր 1945-ին. ատիկա տասնամեայ Փրեսլիի առաջին հանրային ելոյթն էր։ Ան քաուպոյի զգեստով էր եւ կանգնեցաւ աթոռին բարձրախօսին հասնելու համար։ Այս մրցոյթին ան գրաւեց 5-րդ տեղը{{sfn|Guralnick|1994|pp=17–18}}: Քանի մը ամիս ետք Փրեսլին առաջին կիթառը ստացաւ իր ծննդեան օրը, սակայն ան այլ բան կ'ակնկալէր՝ տարբեր տուեալներով, հեծանիւ կամ հրացան{{sfn|Guralnick|1994|p=19}}{{sfn|Dundy|2004|p=101}}: Այդ տարի ան կիթառի հիմնական դասեր ստացաւ իր երկու քեռիներու եւ ընտանիքի եկեղեցւոյ նոր հոգեւոր հովիւի կողմէ։ {{քաղվածք|Ես կը վերցնէի կիթառը, կը նայէի մարդկանց եւ կը սորվէի ամէն ինչ նուագել: Սակայն ես երբէք չէի երգեր մարդկանց առջեւ: Ես շատ ամչկոտ էի ատոր համար{{sfn|Guralnick|1994|p=23}}:|}} [[1946]] թուականին Փրեսլին տեղափոխուեցաւ վեցերորդ դասարան նոր դպրոցին մէջ։ Այնտեղ անոր մենակեաց կը համարէին։ Յաջորդ տարին ան ամէն օր սկսաւ բերել կիթառը իր հետ։ Ան կը նուագէր եւ կ'երգէր մեծ դասամիջոցին, սակայն անոր յաճախ կը ծաղրէին իր ՛անլուրջ՛ երաժշտութեան համար։ Ընտանիքը այդ ժամանակ կ'ապրէր մեծ մասամբ սեւամորթներով բնակուած թաղամասին մէջ{{sfn|Guralnick|1994|pp=23–26}}: Փրեսլին կ'երգրպակէր Թուփելօ քաղաքի WELO ռատիօ կայանի Միսիսիփի Սլիմ անունով հաղորդավարին։ Սլիմի փոքր եղբայրը՝ Փրեսլիի դասընկերը, յաճախ կը տանէր իրեն ռատիօկայան եւ կը նկարագրէր Փրեսլիին որպէս երաժշտութեան խելագար։ Սլիմը սորվեցուց Էլվիսին եւս մի քանի ակորդ{{sfn|Guralnick|1994|pp=19–21}}: Երբ Փրեսլին 12 տարեկան էր, Սլիմը կազմակերպեց անոր երկու ելոյթը ուղիղ եթերով։ Առաջին ելոյթի ժամանակ անոր պատած էր բեմի վախը, սակայն յաջորդ շաբաթ ան յաջողութիւն ունեցաւ{{sfn|Dundy|2004|pp=95–96}}: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին յղումներ == * [http://www.imdb.com/name/nm0000062/ Էլվիս Փրեսլի] [[IMDb]] էջ * [http://www.elvis.com/ Elvis Presley Enterprises] «Էլվիս Փրեսլի» ապրանքանիշի պաշտօնական կայքէջը * [https://web.archive.org/web/20090618154914/http://www.elvis.com.au/presley/elvis_interviews.htm Elvis Resources - Հարցազրոյցներ եւ նիւթեր Էլվիս Փրեսլիի մասին] {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Փրեսլի, Էլվիս}} [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի երգիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Էլվիս Փրեսլի]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:8 Յունուարի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:16 Օգոստոսի մահեր]] cqisif2cd7hy202bt1sv6q2ix69h3ls 0 7261 257413 257071 2026-11-06T16:04:04Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257413 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|կարգավիճակ=Գիւղաքաղաք}} [[Պատկեր:KessabTraditionalHouse.jpg|thumb|350px|right|Հայկական աւանդական տուն մը՝ Քեսապի մէջ]] '''Քեսապ''' ({{lang-ar|كسب}}), հայկական աւան (գիւղաքաղաք), [[Սուրիա|Սուրիոյ]] [[Լաթաքիա]] քաղաքէն՝ 59 քմ դէպի հիւսիս, [[Ագրա|Կասիոս]] լերան լանջին։ Քեսապ [[Լաթաքիա]] գաւառին 7 շրջաններէն մէկն է: Շրջանին կեդրոնն է՝ Քեսապ աւանը։ Քեսապին մաս կը կազմեն նաեւ 12 հայկական գիւղեր։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:الجبل الأقرع خلف كسب.JPG|350px|մինի|Կասիոս լեռը եւ Քեսապի մուտքը]] Քեսապ կը գտնուի Սուրիոյ Հիւսիս-արեւմուտքը, թրքական սահմանին մօտիկ, միջին հաշուով ծովէն 800 մ. բարձրութեան վրայ, սակայն ծովը հեռու չէ, որովհետեւ [[Գարատուրան]] գիւղին ծովեզերքը կը գտնուի Քեսապէն 7 քմ դէպի Արեւմուտք։ Շրջանը օժտուած է անտառներով եւ լեռներով ինչպէս՝ Տիւնակ 828 մ., Տափա 983 մ., Չալմա եւ Սելտրան 1129 մ, Կասիոս 1709 մ. բարձրութեամբ։ Կլիման բարեխառն ըլլալով, ձմրան, շրջանին բնակչութիւնը կը հաշուէ 2500 հոգի, իսկ ամրան՝ 50.000-էն 60.000՝ Լաթաքիայէն, [[Հալէպ]]էն, [[Պէյրութ]]էն եւ [[Դամասկոս]]էն եկող թէ՛ հայ, թէ՛ օտար զբօսաշրջիկներու շնորհիւ։ == Անուանում == Սուրիոյ մէջ Քեսապ կը ճանչցուի իբրեւ Քասապ, մասամբ պահելով իր հայկական անունը։ Պարագան նոյնը չէ գիւղերու անուններուն, որոնք պետական հրամանով 1964-էն ի վեր կը ճանչցուին արաբական անուններով. Օրինակ՝ [[Սեւ Աղբիւր|Սեւ աղբիւր]]ը կը կոչուի ալ-Սախրա (արաբերէն՝ ժայռ), [[Գարատուրան]]ը՝ ալ-Սամրա (Թուխ), [[Էքիզօլուք]]ը՝ նապաաէին (երկու աղբիւր), [[Վարի Պաղճաղազ|Պաղճաղազը]]՝ Մուշրիֆէ (լեռնալանջ), [[Տուզաղաճ]]ը՝ Շաճարէ (ծառ), [[Չինարճըգ]]ը՝ Այն-ըլ Տլպէ (սօսի ծառին աղբիւրը), [[Չագալճըգ]]ը՝ Ղազալէ (Եղնիկ), [[Քէօրքիւնէ]]ն՝ ալ-Ռապուէ (բլուր), [[Ներքի Գիւղ]]ը՝ ալ-Թիլալ (բլուրներ)։ Հայ համայնքը կը շարունակէ գործածել հին անունները։ Քեսապի անուան ծագումը խաչակիրներու լատիներէնով գրուած ժամանկագրութիւններուն մէջ կը յիշուի իբրեւ Քասեմ-պելլա կամ Քազա-պելլա անունով։ [[Անտիոք]]ի դուքսը [[Բոհեմունդ I (Անտիոքի դուքս)|Պեմունտ Ա.]] Քասպիս կամ Քասապելլա աւանը կը նուիրէ Պետրոս ճգնաւոր վանականին։ Քասապելլա իտալերէն կը նշանակէ գեղեցիկ տուն։ == Ծագում == Ըստ աւանդութեան, Քեսապի առաջին գիւղը եղած է [[Ներքի Գիւղ]]ը (կամ Էսկիւրէն)։ Գիւղացիները որոշ ատեն մը Ներքի Գիւղ մնալէ ետք, կը բարձրանան քիչ մը աւելի վեր եւ ներկայ Քեսապին տեղը կը հիմնեն Նոր գիւղը։ Ներքի գիւղի բնակիչները եւ նոր եկողները կը փոխադրուին Նոր գիւղ եւ առաջին գիւղը կը վերանուանուի Ներքի գիւղ։ Ինչ կը վերաբերի Քեսապի ծագումին, կան առնուազն երեք տեսութիւններ՝ *'''Կիլիկեան ծագում''' Հայերը հոն հաստատուած են [[Կիլիկեան թագաւորութիւն|Կիլիկեան թագաւորութեան]] եւ մանաւանդ անոր անկումէն՝ 1375-էն ետք։ Քեսապցիները գաղթած են [[Մուսալեռ|Սուետիոյ]] շրջանէն եւ հիմնած [[Ներքի Գիւղ|Ներքի գիւղ]]ը (1500-էն 1525)։ *'''[[Մեծն Տիգրան]]ի ատեն Հայաստանէն գաղթողներ''' Այս վարկածը հիմնուած է Քեսապի եւ [[Մուսալեռ|Սուետիոյ]] բարբառներուն նմանութեան վրայ՝ [[Զանգեզուր]]ի եւ [[Արցախ]]ի բարբառներուն հետ։ Օրինակ՝ պարսկերէնէ եւ քրտերէնէ առնուած բառեր գտնելով Քեսապ-[[Մուսալեռ|Սուետիա]] Քիստինակ բարբառին հետ։ *'''[[Անտիոք]]եան ծագում''' Քեսապի հայութիւնը մնացորդացն է հայ գաղթականութեան, որ կը սկսի Է. դարուն եւ կը շարունակուի մինչեւ ԺԲ. դար։ Մեմլուքեան եւ Օսմանեան արշաւանքներուն իբր արդիւնք՝ հայերը պաշտպանուելու համար կը համախմբուին եւ կը հիմնեն Քեսապը եւ նման կղզիացած [[Լաթաքիա|Լաթաքի]]ոյ եւ [[Հալէպ]]ի գաւառներուն մէջ աւաններ, ինչպէս՝ [[Արամո (Սիրիա)|Արամօ]], [[Ղնեմիէ]], [[Եագուպիէ]]։ == Բնակչութիւն == Քեսապի եւ իր շրջանի բնակչութեան շուրջ կան քանի մը տուեալներ։ ԺԹ. դարու տուեալներուն համաձայն, շրջանի հայութեան թիւը շուրջ 10.000 էր, որոնք կը տարուբերէին հետեւեալ ձեւով՝ * 1848 աւետարանչական միսիոնարներու համաձայն՝ Քեսապ ունէր 300 տուն։ * 1880-ին Կիրակոս Ղազանճեանի համաձայն՝ շրջանը ունէր 6.000 տուն բնակիչ։ * 1893-ի յուշագրութիւն մը շրջանի բնակչութեան թիւը 9.000 անձի շուրջ կը գտնէ։ * Հաւանաբար լաւագոյն մարդահամարներէն մէկն է 1911-ի մարդահամարը, զոր պատրաստած է [[Երուսաղէմ]]<nowiki/>ի վարդապետ՝ Մովսէս Ոսկերիչեանը: Ըստ Ոսկերիչեանին, շրջանին մէջ կ'ապրէր 6115 հոգի (երկու տարի առաջ տեղի ունեցած էր [[Ատանայի կոտորած|Կիլիկիոյ ջարդ]]ը): {| class="wikitable" |- ! '''Գիւղ'''!! Տուն !! Անձ |- | Քեսապ || 543|| 2797 |- |[[Գարատուրան]] || 237|| 1290 |- |[[Քէօրքիւնէ]]|| 67|| 338 |- |[[Չինարճըք|Չինարճըգ]]|| 38|| 176 |- |[[Ներքի Գիւղ|Ներքի գիւղ]]|| 33|| 178 |- |[[Տուզաղաճ]] || 22|| 113 |- |[[Էքիզօլուք]]|| 59|| 312 |- |[[Սեւ Աղբիւր|Գայաճըք]] || 71|| 445 |- |[[Վերի Պաղճաղազ|Պաղճաղազ]] || 22|| 121 |- |[[Պաշօրտ|Պաշուրտ]] || 13|| 85 |- |Ֆագը Հասան|| 52|| 260 |- |'''''Գումար''' || '''1157'''|| '''6115''''' |- |} * 1920-ին ուսուցիչ Սիմոն Այանեանի մարդահամարին համաձայն, կը կազմուի երկրորդ եւ ճշգրիտ մարադահամար մը, որ սակայն չ'ընդգրկեր [[Գարատուրան]]ի եւ [[Պաշօրտ]]ի բնակչութիւնը։ Ըստ Այանեանի, շրջանին մէջ կ'ապրի 2363 հոգի եւ մօտաւորապէս 779՝ այլուր։ * Բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ, մատենագէտ, դասախօս եւ ուսուցիչ [[Յակոբ Չոլաքեան]] 1993-ի ձմրան կու տայ հետեւեալ պատկերը՝ {| class="wikitable" |- ! '''Գիւղ'''!! Տուն !! Անձ |- | Քեսապ եւ Գալա || 135|| 482 |- |[[Գարատուրան]] եւ Գարատաշ || 47|| 185 |- |[[Սեւ Աղբիւր|Սեւ աղբիւր]] || 9|| 46 |- |[[Ներքի Գիւղ|Ներքի գիւղ]] եւ Խայիթ|| 34|| 162 |- |[[Չինարճըգ]]|| 18|| 71 |- |[[Չագալճըգ]]|| 13|| 48 |- |[[Քէօրքիւնէ]]|| 18|| 57 |- |[[Տուզաղաճ]] || 15|| 64 |- |[[Էքիզօլուք]] եւ Աճամ|| 35|| 124 |- |[[Վերի Պաղճաղազ|Վերին Պաղճաղազ]] || 4|| 17 |- |[[Վարի Պաղճաղազ|Վարին Պաղճաղազ]] || 6|| 21 |- |'''''Գումար''' || '''334'''|| '''1277''''' |- |} * 2004-ին, ըստ սուրիական մարդահամարին, Քեսապի բնակչութեան թիւը 1754 էր։ Հաւանաբար շրջանի գիւղերուն մնայուն բնակիչներուն հետ Քեսապը կը հաշուէր շուրջ 2500 հոգի։ == Պատմութիւն== === ԺԹ. դար === ԺԹ. դարու առաջին կիսուն, մինչեւ 1832-ի Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի Սուրիոյ գրաւումը, Քեսապի բնակչութիւնը կ'ապրի ծանր պայմաններու տակ, ենթարկուելով սուլթանին կողմէ նշանակուած [[Անտիոք]]ի կառավարիչին քմահաճոյքներուն։ Իպրահիմ փաշային կարճատեւ 8 տարուան իշխանութեան ատեն եւ շնորհիւ իր հաստատած բարեկարգութիւններուն շրջանը արագ թափով կը զարգանայ։ Գիւղացիները կ'ընդարձակեն իրենց հողերը, կը զարգանայ Քեսապի շուկան, կը բարեկարգուին կարգ մը ճամբաներ։ Գարատուրանի ծովափը իբր նաւահանգիստ գործածելով, Քեսապ կ'արտածէ իր պարտիզպանական բերքը դէպի Փոր Սաիտ եւ [[Ալեքսանդրիա|Աղեքսանդրիա]]։ 1840-ական թուականներէն սկսեալ Քեսապ կը մտնեն աւետարանչական օտար միսիոնարներ ու կաթողիկէ քարոզիչներ եւ շուտով կը հիմնուի աւետարանական համայնքի եկեղեցին՝ Քեսապի մէջ (1853)։ 1861-ին Քեսապի մէջ կը կառուցուի Հայ կաթողիկէ եկեղեցին։ Հետագային կը կառուցուին նաեւ [[Գարատուրան]]ի (1873), [[Էքիզօլուք]]ի (1882) եւ [[Քէօրքիւնէ|Քէօրքիւնա]]յի (1898) Հայ աւետարանական եկեղեցիները։ 1890-ական թուականներուն Քեսապի շրջանը կը մտնէ [[Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն|Ս. Դ. Հնչակեան]] կուսակցութիւնը, իսկ 1905-ին [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ. Յ. Դաշնակցութիւն]]ը։ Կուսակցական գործիչներու աշխատանքը կը խանդավառէ ժողովուրդը եւ բաւական տարածում կը գտնէ երիտասարդ ուժերու մէջ։ Հետագային այս երիտասարդութիւնն է, որ կը հիմնէ Քեսապի Ուսումնասիրաց վարժարանը։ === Ի. դարու առաջին կէսը === 1909-ի [[Ատանայի Կոտորած|Ատանա]]յի ջարդը եւ 1915-ի [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Մեծ եղեռնի]] ազդեցութիւնները ծանր կ'ըլլան շրջանին վրայ։ 1893-ին շուրջ 9000 հոգի հաշուող շրջանին բնակչութեան թիւը 1920-ին կը նուազի եւ կը հասնի 2363 -ի (Քեսապ) եւ շուրջ 779՝ այլուր։ [[Գարատուրան]]ի եւ [[Պաշօրտ]]ի բնակչութիւնը նեռարեալ չէ այդ մարդահարին մէջ։ Ընդհանուր բնակչութեան կէսէն աւելի զոհուած է երկու աղէտներուն ընթացքին։ 1919-էն մինչեւ 1920 շրջանը կ'ապրի թրքական վտանգին տակ, սակայն շնորհիւ հայ կամաւորներուն եւ հետագային Քեսապ հաստատուած Հայ Լեգէոնի զինուորներուն վտանգը կը հեռանայ եւ թուրքերը կը լքեն մօտակայ գիւղերը։ Օգոստոս 1920-ին, շրջանին ընդհանուր ժողովին իբրեւ արդիւնք, ապահովութիւնը պաշտպանելու համար, կը հռչակուի զինուորական իշխանութիւն մը։ Փոքր «Փռուցիկ» զինեալ խումբեր կը հսկեն սահմանները եւ ետ կը մղեն Քեսապ յարձակող մօտակայ գիւղերէն թուրք խուժանները։ 1922-ին Քեսապ կը մտնէ ֆրանսացիներու ստեղծած «Աղեքսանտրեթի ինքնավար գաւառի»ն կազմին մէջ եւ մինչեւ 1938-ի կէսը խաղաղ շրջան մը կ'ապրի։ Սակայն 1938-ին [[Ֆրանսա]] Աղեքսանտրեթի գաւառը Թուրքիոյ կը «նուիրէ» Թուրքիան Բ. համաշխարհային պատերազմէն դուրս պահելու նպատակով։ Յուլիս 1938-էն մինչեւ Յուլիս 1939, շրջանը կ'ապրի թրքական սպառնալիքին տակ։ Շնորհիւ [[Անթիլիաս]] հաստատուած [[Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն|Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին]], գրագէտ [[Արշակ Չօպանեան]]ին, օտար եւ հայ միութիւններու ջանքերուն Յուլիս 1939-ին Ֆրանսա եւ [[Թուրքիա]] կը համաձայնին նոր սահմանագծումի մը՝ Քեսապի 2/3-ը մտնելով Սուրիոյ ֆրանսական սահմանին մէջ մնացեալ 1/3-ը մնալով թրքական սահմանէն ներս։ 1940-էն մինչեւ 1946 կարճատեւ շրջան մը ֆրանասական իշխանութեան տակ մնալէ ետք, Քեսապ վերջնականօրէն կը մտնէ սուրիական պետութեան սահմաններէն ներս։ 1946-1947-ի հայրենադարձութիւնը կը դատարկէ շրջանին բնակչութեան 2/3-րդը։ Հայրենիք կը ներգաղթեն 2407 հոգի։ === Ի. դարու երկրորդ կէսը === 1947-ի հայրենադարձութենէն մինչեւ 1960 տասնամեակի սկիզբը Քեսապէն դէպի [[Լաթաքիա]], [[Հալէպ]], [[Դամասկոս]] եւ [[Պէյրութ]] արտագաղթի թիւը կ'աւելնայ։ Աշխատող ձեռքերու չգոյութեան պատճառով, գիւղացիները կը ստիպուին անասնապահական, ծխախոտի եւ շերամաբուծական տնտեսութիւնը փոխարինել խնձորենիներու բերքով։ Խնձորի բերքին եկամուտը շատ շահաբեր էր գիւղացիին համար։ Նիւթական պայմանները օր ըստ օրէ կը բարելաւուին եւ շնորհիւ շրջանի կլիմային Քեսապ կը դառնայ Սուրիոյ նշանաւոր ամառանոցներէն մէկը։ 1960-ական թուականներէն սկսեալ սուրիահայ կարգ մը միութիւններ Քեսապի մէջ կը հիմնեն սեփական բանակավայրեր, կեդրոններ եւ շէնքեր ինչպէս՝ [[Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւն|Հ.Մ.Ը.Մ.]]-ի բանակավայրը՝ Էքիզօլուք, Ս.Օ.Խ.-ի կազդուրման կայանը՝ Գալա, Հայ աւետարանական Ջանից միութեան կերդրոնը՝ Քեսապ, [[Հայ Մարմնամարզական Միութիւն|Հ.Մ.Մ.]]-ի բանակավայրը՝ [[Գարատուրան]], [[Մխիթարեան միաբանութիւն|Մխիթարեան]] վարժարանի բանակավայրը՝ Գարատաշ, Հ.Բ.Ը.Մ.-ի բանակավայրն ու կազդուրման կայանը՝ Քեսապ, եւ այլն։ [[Հալէպ]]էն, [[Լաթաքիա]]յէն եւ [[Պէյրութ]]էն ամառանոց եկողներ կը կառուցեն անձնական տուներ. ելեկտրական եւ հեռաձայնային ցանցերը կը տարածուին Քեսապի բոլոր գիւղերուն մէջ։ Ճամբաները կ'ասֆալթապատուին, ջուրը հասանելի կը դառնայ բոլորին, հին բնակարանները կը նորոգուին ու կ'օժտուին ամէնէն արդիական սարքաւորումներով։ Քեսապցին 1960-ական թուականներու սկիզբէն մինչեւ Մարտ 2014 կ'ապրի խաղաղ եւ բարգաւաճ շրջան մը, որ կը խախտի Քեսապ խուժող «Սուրիական ազատ բանակի» եւ այլ ուժերու կողմէ, որոնք Քեսապ կը մտնեն Թուրքիայէն, շնորհիւ վերջինին բերած գաղտնի աջակցութեան։ ===Ի. դար եւ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմը=== 21 Մարտ, 2014-ի առաւօտեան Թուրքիայէն Քեսապ կը ներխուժեն զանազան զինեալ խմբաւորումներ, որոնք մաս կը կազմեն «Սուրիոյ ազատ բանակ»ին ինչպէս՝ Ժապհաթ ալ նուսրա, Անսար ալ շամ եւ Շամ ալ իսլամի։ Սուրիական բանակին օգնութեամբ, գիւղացիներուն բացարձակ մեծասմանութիւնը շրջանէն կը հեռանայ դէպի [[Լաթաքիա]], [[Այնճար]] եւ [[Պէյրութ]]։ Տարիքի եւ կամ առողջական պայմաններու բերումով շրջանին մէջ կը մնայ շուրջ 40 հոգի։ Երեք օր տեւող պատերազմէն ետք, շրջանը ամբողջովին կ'անցնի «Սուրիական ազատ բանակ»ին զինեալ ուժերուն ձեռքը։ Մօտաւորապէս երեք ամիս ետք՝ 15 Յունիս, 2014-ին սուրիական բանակը կ'ազատագրէ Քեսապը եւ գիւղացիք կը վերադառնան քանդուած, կողոպտուած եւ կամ այրած իրենց տուները։ Եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ հրոյ ճարակ դարձած, գերեզմաններ պղծուած, գործատեղիներ, պանդոկներ կողոպտուած եւ անգործածելի դարձած էին։ Շնորհիւ սփիւռքի հայութեան շտապ օգնութեան եւ գիւղացիներու համագործակցութեան ելեկտրական հոսանքը, հեռաձայնային կապերը շուտով կը վերահաստատուին։ Գիւղացին առիթը կ'ունենայ 2014-ի խնձորի բերքը հաւաքելու եւ անոր հասոյթով անմիջական ծախսերը հոգալու։ Շուրջ 250 ընտանիքներ վերջնականապէս կը վերադառնան իրենց բնակարանները։ 2014-2017-էն ետք, համեմատաբար խաղաղ շրջան մը կ'ապրի Քեսապի եւ իր գիւղերու հայութիւնը։ Վերաշինական աշխատանքը տարիներու ընթացքին կ'աշխուժանայ եւ շնորհիւ գիւղատնտեսութեան վնասները հատուցում կը ստանան։ == Կրօն== Ըստ անպաշտօն աղբիւրներու, Քեսապի մնայուն բնակչութեան 80 տոկոսը հայ է եւ մնացեալը [[Ալավիներ|Ալեւի]] արաբ։ [[Պատկեր:Holy Mother of God Armenian Apostolic Church, Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Քեսապի Ս. Աստուածածին եկեղեցին]] === Քեսապի եկեղեցիները === * Հայ առաքելական Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ հիմնադրութեան թուականը անյայտ է։ Եկեղեցին նորոգուած է 1880-ին, ներքնամասը բարեզարդուած է 1992-ին եւ մասամբ վերանորոգուած՝ 2014-2015 թուականներուն, յետ սուրիական քաղաքացիական պատերազմին կրած վնասներուն։ * Հայ աւետարանական Ս. Երրորդութեան եկեղեցւոյ շինարարութիւնը կը սկսի 1912-ին, սակայն անաւարտ կը մնայ մեծ Եղեռնի պատճառով։ 1978-ին կը նշուի եկեղեցւոյ հիմնադրութեան 125 ամեակը։ Եկեղեցին կը հրկիզուի 2014-ին, Սուրիոյ ազատ բանակին եւ իրենց դաշնակիցներուն կողմէ: [[Պատկեր:Holy Trinity Armenian Evangelical Church of Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Քեսապի հայ աւետարանական Ս. Երրորդութեան եկեղեցին]] * Հայ Կաթողիկէ Ս. Միքայէլ Եկեղեցին, որուն բացումը կը կատարուի 1925-ին։ Քեսապի մէջ կը գործէ նաեւ մզկիթ մը, որ հիմնուած է 1970-ական թուականներուն տեղացի եւ այցելու արաբներու համար։ Քեսապի գերեզմանատունը կը գտնուի գիւղին մօտ բլուրի մը լանջին։ === Քեսապի գիւղերուն մէջ գործող եկեղեցական կայքեր === * [[Ներքի Գիւղ]]ի Ս. Աստուածածին մատուռը, ուր ամէն տարի Օգոստոսին, Ս. Աստուածածնայ տօնին առթիւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդը կը կատարէ Ս. Պատարագը։ Մատուռը կը գտնուի նշանաւոր աղբիւրին քով: Աղբիւրը շինած են Քեսապ հաստատուած առաջին քեսապցիները։ [[Պատկեր:Kessab33.JPG|250px|մինի|Ներքի գիւղի Ս. Աստուածածին մատուռը]] * [[Գարատուրան]]ի կեդրոնական թաղի Ս. Աստուածածին մայր եկեղեցին կառուցուած է՝ 1890-ին։ 1942-ին գետնասահքը հիմնյատակ կը կործանէ եկեղեցին։ 1961-ին նախկին եկեղեցւոյ տեղէն քիչ անդին կը վերակառուցուի Ս. Աստուածածինը։ * [[Գարատուրան]]ի ծովու թաղի Ս. Ստեփանոս մատուռը կը վերանորոգուի 1987-ին, շնորհիւ «[[Երկիր եւ մշակույթ կազմակերպություն (ԱՄՆ)|Երկիր եւ մշակոյթ]]» միութեան տարած ջանքերուն։ * [[Գարատուրան]]ի աւետարանական եկեղեցին հիմնուած է 1873-ին եւ վերանորոգուած՝ 1986-ին։ * [[Սեւ Աղբիւր]]ի ասորի վանքը, հիմնուած է 1990-ին։ * [[Քէօրքիւնէ]]-[[Էքիզօլուք]]ի աւետարանական միացեալ եկեղեցին՝ հիմնուած է 1899-ին։ * [[Էքիզօլուք]]ի Էմմանուէլ աւետարանական եկեղեցին որուն հիմը դրուած է 1911-ին եւ շինարարութեան աշխատանքը աւարտած՝ 1956-ին։ * [[Վարի Պաղճաղազ]]ի հայ կաթողիկէ եկեղեցին եւ վանքը հիմնուած է 1905-ին եւ վերանորոգուած՝ 2003-ին։ == Տնտեսութիւն == Քեսապի տնտեսութիւնը մինչեւ Ի. դարու կէսերը կեդրոնացած էր հողագործութեան, պարտիզպանութեան եւ անասնապահութեան վրայ։ Գիւղացին ունէր արտեր, ուր ամրան ամիսներուն ցորենը կը հնձէին. կար նաեւ ծխախոտի հողագործութիւնը, որ պետութեան կողմէ ծանր տուրքերու հարկադրուած էր։ Պարտիզիպանութեան մէջ հիմնական տեղ ունէին ձիթենին, թզենին, թթենին եւ մանաւանդ որթատունկը։ Կային նաեւ այլ տեսակի ծառեր, օրինակ՝ տանձենի, ընկուզենի եւ խնձորենի։ Թութէն օղի կը պատրաստէին, թուզը կը չորցնէին եւ չիրը ձմրան հողագործը իբր պաշար հետը գործի կը տանէր։ Շրջանը հարուստ էր ընտիր զանազան տեսակի խաղողներով։ Խաղողէն եւ թուզէն կը պատրաստէին պաստեղը, խաղողի հիւթէն կը պատրաստուէր նաեւ ռուպը (պէքմէզ)։ Անասնապահութիւնը տարածուած էր բոլոր գիւղերուն մէջ՝ ամէն ընտանիք ունէր քանի մը կով, ոչխար եւ էշ: Ձմրան քեսապցին կաքաւի, նապաստակի եւ վայրի խոզի որսորդութեամբ կը զբաղէր։ Որսորդութիւնը գլխաւոր ժամանցն էր։ Քսաներորդ դարու կիսուն, տնտեսութիւնը հետզհետէ կը փոխուի եւ կը կեդրոնանայ խնձորի պարտիզպանութեան շուրջ. քսաներրորդ դարու վերջաւորութեան չկար քեսապցի ընտանիք մը, որ խնձորի պարտէզ չունէր. Քեսապի շատ յարգի խնձորը կ'առաքուէր մինչեւ [[Հալէպ]], [[Դամասկոս]] եւ [[Լաթաքիա]], ուր կը ծախուէր բարձր գինով։ Տնտեսական այս վերելքը ծաղկ կու տայ շինարարական աշխատանքի եւ ելեկտրական, հեռաձայնային ցանցերու տարածման Քեսապի եւ բոլոր գիւղերուն մէջ։ Կը կառուցուին պանդոկներ, ճաշարաններ զբօսավայրեր, ընդունելու համար յիսուն հազարի հասնող ամառանոց եկող զբօսաշրջիկները։ == Քեսապ աւանը == [[Պատկեր:Holy Trinity Armenian Evangelical Church at the centre of Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Քեսապի կեդրոնական հրապարակը եւ Աւետարանական եկեղեցին]] Ի. դարու սկիզբը, Քեսապ կը բաղկանար 3 թաղերէ՝ Արեւմտեան, կեդրոնական եւ արեւելեան պատսպարուած 3 կողմէ լեռներով։ Շինարարական մեծ թափ մը կը սկսի [[Ատանայի Կոտորած|Ատանայի ջարդ]]էն ետք սակայն կանգ կ'առնէ 6 տարի ետք (1915)։ Այս շրջանին է, որ կը շինուի գրադարանը, Սահակեան դպրոցը եւ Աւետարանական համայնքին դպրոցը։ Ուսումնասիրաց վարժարանին, Լատին եկեղեցւոյ եւ դպրոցին, երկյարկանի բնակարաններու շինութիւնը եւ վերանորոգումը կը սկսի 1920 թուականներուն։ Կը բարեկարգուին նաեւ փողոցներն ու գիւղին հրապարակը։ 1952-ին քեսապ կ'ունենայ ելեկտրականութիւն, ջուրի ցանց եւ կոյուղի։ Քաղաքապետարանը կ'ունենայ մնայուն եւ բաւարար պաշտօնէութիւն։ ԻԱ. դարու սկիզբը, Քեսապ բոլորովին կը կերպարանափոխուի, դեռ կը մնան քանի մը կարմիր կղմինտրաւոր տուներ, սակայն անոնց կողքին կը բարձրանան 5-էն 6 յարկանի շէնքեր, տասնեակ մը պանդոկներ, ճաշարաններ, զբօսավայրեր եւ այլն։ Պահելու համար գիւղի հին տուներուն ոճը «Երկիր եւ Մշակոյթ» միութիւնը կեդրոնական թաղին տուներէն մէկը կը գնէ Ի. դարու վերջաւորութեան եւ կը նորոգէ կարելի եղածին չափ պահելով իր նախատիպը։ Ներկայիս Քեսապ օժտուած է հեռաձայնային ցանցով։ Արհեստագիտութիւնը հասանելի է բոլորին։ Քեսապ համացանցով կապուած է աշխարհի բոլոր երկրամասերուն հետ։ === Դպրոցներ === [[Պատկեր:Kessab23.jpg|250px|մինի|Քեսապի կեդրոնական թաղամասը եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցին]] [[Պատկեր:Missakian Armenian cultural centre in Kessab, Syria.jpg|250px|մինի|Քեսապի Միսաքեան համալիրը]] Քեսապի մէջ տարիներու ընթացքին գործած են առնուազն 3 տարբեր տեսակի դպրոցներ համապատասխանելով 3 համայնքներուն բնակչութեան աճին։ Այսպէս՝ # '''Առաքելական համայնքին դպրոցը''' հիմնուած է 1848-ին իբր Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարան եւ գործած է աւելի քան 60 տարի (1848-1909)։ Կիլիկիոյ ջարդին՝ դպրոցն ու եկեղեցին կը հրկիզուին։ 1909-ին Սահակ Վեհափառին նիւթական օգնութեամբ դպրոցը կը վերաշինուի եւ կը վերանուանուի Սահակեան վարժարան։ 1924-ին դպրոցը կ'ըլլայ երկսեռ եւ կը գոյատեւէ մինչեւ 1962։ # '''Աւետարանական համայնքին''' Առաջին վարժարանը գոյատեւած է 6 տարի՝ 1849-էն մինչեւ 1855։ 1855-էն ետք աւետարանական համայնքը կ'ունենայ աղջկանց եւ մանչերու զոյգ վարժարաններ, որոնք կը գործեն մինչեւ 1915։ 1924-ին կը վերաբացուի վարժարանը եւ կը կոչուի նահատակաց միացեալ (երկսեռ) վարժարան, որ կը գործէ մինչեւ այսօր։ Վարժարանը ունի դպրոցի աշակերտութեան համար հանրակառք։ 2002-2003 տարեշրջանին աշակերտութեան թիւը կը հասնի 64-ի։ # '''Կաթողիկէ վարժարաններ,''' որոնք գործած են զանազան ընդմիջումներով 1864-էն մինչեւ 1948։ 1948-էն մինչեւ 1967 համայնքին վարդապետներուն տեսչութեամբ դպրոցը կը գոյատեւէ 40-էն 50 աշակերտութեամբ։ 1974-ին կը վերաբացուի Բարեյուսոյ վարժարանը ունենալով մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի բաժին։ 1997-ին հիմնովին կը նորոգուի Բարեյուսոյ վարժարանը շնորհիւ Կիւլպէնկեան հաստատութեան նիւթական օժանդակութեան։ # '''Պետական երկրորդական վարժարանը''', որ կը գործէ 1960-ական թուականներէն ի վեր։ Ունի մինչեւ պետական պաքալորիայի դասարան։ # '''Ազգային Ուսումնասիրաց Վարժարանը'''՝ հիմնուած է 1933-ին, ուր ներկայիս կը գործէ իբր շրջանի ազգային միակ վարժարանը։ Ունի երկսեռ աշակերտութիւն եւ աշակերտական հանրակառքի դրութիւն։ Վարժարանը հիմնովին կը նորոգուի 1996-ին օժտուելով համակարգիչի սենեակով եւ կեդրոնական ջերուցումի դրութեամբ։ 2002-ին վարժարանը կը ստանայ պետական արտօնագիր իբր միջնակարգ (այսինքն 9 տարի) դպրոց եւ Թ. դասարանի շրջանաւարտները կը մասնակցին պետական (Պրովէի) քննութիւններուն։ 2002-2003 տարեշրջանին, աշակերտութեան թիւը 151-էն բարձրանալով, 2007-2008 տարեշրջանին կը հասնի 226-ի։ Ներկայիս աշակերտութեան թիւը կ'անցնի 300-ը։ == Շրջանին գիւղերը == [[Պատկեր:1960-ական_թուականներու_գիւղական_տարազ.JPG|250px|մինի|1960-ական թուականներու գիւղական տարազ]] Շրջանը ունի 11 բնակելի գիւղեր եւ 1 ձմրան ամայի գիւղ՝ [[Պաշօրտ]]ը։ Բնակուող գիւղերն են՝ # [[Գարատուրան]] (կամ Գալատուրան) # [[Սեւ Աղբիւր]] (Կամ Գայաճըք) # [[Ներքի Գիւղ]] (կամ Էսկիւրան) եւ Խայիթ # [[Չինարճըգ]] (կամ Չինար) # [[Չագալճըգ]] # [[Քէօրքիւնէ]] # [[Էքիզօլուք]] # Գարատաշ (տես [[Գարատուրան]]) # [[Տուզաղաճ]] # [[Վերի Պաղճաղազ]] # [[Վարի Պաղճաղազ]] === Գիւղական սարքեր === [[Պատկեր:Թոնիր.JPG|200px|մինի|Գիւղական թոնիր եւ ձիթապտուղով հաց]] Մինչեւ Ի. դարու վերջին տասնամեակները Քեսապի ամէն մէկ գիւղ ունէր որոշ սարքաւորումներ, որոնք բոլորին կողմէ կը համարուէին համայնքային պատկանելիութիւն։ Այսպէս՝ # Գիւղը ունէր աղբիւր մը, ուրկէ կուժերով տուն ջուր կը փոխադրէին. ընդարձակ գիւղերը ունէին մէկէ աւելի աղբիւրներ։ # Գրեթէ ամէն թաղ ունէր իր թոնիրը, ուր հերթով հաց կ'եփէին գիւղացիք։ # Կալեր՝ ուր ցորենը կը զատէին յարդէն- Կալերը բացօթեայ հովասուն տեղեր կ'ըլլային որպէսզի հովը յարդը զատէ ծանր ցորենէն։ # Սանտ՝ քարէ շինուած սարքեր, ուր ցորենը կը ծեծէին մանր ձաւար պատրաստելու համար։ # Առուներ, որ աղբիւրի ջուրը պարտէզներ հասցնեն հերթով ջրելու համար պարտէզի բանջարեղէնները։ # Ջաղացքներ ցորենէն ալիւր պատրաստելու համար: Գոյութիւն ունէին գլխաւորաբար Քեսապի եւ մեծ գիւղերու մէջ։ ԻԱ. դարուն այս սարքաւորումները տեղ-տեղ կը մնան, սակայն չեն գործածուիր, որովհետեւ ելեկտրականութիւն կայ բոլոր գիւղերուն մէջ, տեսակ-տեսակի փուռեր կան Քեսապի եւ մեծ գիւղերուն մէջ, ճամբաները ասֆալթապատ են եւ գրեթէ ամէն ընտանիք ունի անձնական փոխադրամիջոց։ Նախկին գիւղական դժուար կեանքը կը փոխարինուի արդիական միջոցներով հարուստ միջավայրով մը եւ այսպէս կալերը, թոնիրները, սանտերը, աղբիւրները, եւ այլն կը դառնան աւելորդ։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="180"> Սանտի_մէջ_ծեծուող_ցորենը.JPG|Քարէ սանտ, ուր կը ծեծեն ցորենը Ցորենը աղալ.JPG|Ցորենը աղալու սարք Ռուպի_պատրաստութիւն.JPG|Ռուպ պատրաստելու ատեն </gallery> == Աղբիւրներ == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # [https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm Սուրիական մարդահամար] # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - [[Երեւան]] 1974-1986 # [[Լոս Անջելես|Լոս Անճըլես]]ի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - [[Լոս Անջելես|Լոս Անճըլես]] 2011 # Քեսապցիներ Քեսապի համար կայքէջ- www.kessabtsiner.com # [http://asbarez.com/arm/189394/%D6%84%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%BA%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D5%AF%D5%B6/Քեսապի Հայկական Գիւղերը. Պատմական Ակնարկ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Սուրիոյ քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Սուրիա]] e30zx790l0d7wn23q7hm4thtvp0mudo 0 7283 257414 257075 2026-11-06T16:04:22Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257414 wikitext text/x-wiki Քէօրքիւնէն [[Քեսապ]] շրջանի [[Չինարճըգ]]-[[Էքիզօլուք]] տանող ճամբուն վրայ գտնուող երրորդ գիւղն է [[Չինարճըգ]]էն եւ [[Չագալճըգ]]էն ետք ուր հաստատուած են հայերը շատ հին թուականներէն իվեր։ ==Հակիրճ պատմութիւն== [[Անտիոք]]ի Ռենալտ (Reynald of Chatillon 1153-1160) դուքսի նօթագրութիւններուն մէջ կը յիշուի Corcona գիւղը որ կը գտնուէր [[Անտիոք]]ի հարաւը։ Քէօրքիւնայի մէջ գտնուած մետաղէ դրամները, կաւէ ամանները, եւայլն, մասամբ կ՛ապացուցեն այս վարկածը։ 19րդ դարու սկիզբը գիւղի թաղերու մէջ կ՛ապրէին 5 գերդաստաններ համեմատաբար իրարու շատ մօտ տուներով։ Գիւղացիներուն գլխաւոր զբաղումն էր երկրագործութիւն եւ անասնապահութիւն։ 1840-ական թուականներէ սկսեալ Քէօրքիւնէյի բնակչութիւնը կամաց-կամաց կը յարի բողոքական դաւանանքին։ 1898-ին կը հիմնուի գիւղի հայ աւետարանական եկեղեցին, յաջորդ տարին [[Էքիզօլուք]]ի հայ աւետարանական համայնքի հետ կը կազմուի միացեալ եկեղեցին։ 1909-ի [[Ատանայի կոտորած|Կիլիկիոյ]] ջարդի ատեն թուրք խուժանը կը մտնէ գիւղը եւ կը կողոպտէ ու կրակի կու տայ բոլոր տուները։ 1911-ի տուեալներով Քէօրքիւնէ ունէր 43 տուն բնակիչ 201 անձով։ 1915-ին գիւղացիները կը տարագրուին եւ տարագրութեան ճամբաներու վրայ կը զոհուի գիւղի բնակչութեան մէկ երրորդը։ 1920-ին գիւղ կը վերադառնան միայն 73 անձ, 20 այլ անձեր ապրելով շրջանէն դուրս։ [[Ալեքսանդրետի սանջակ|Աղեքսանդրէթ Սանճագ]]ի ժամանակ գիւղի բնակչութիւնը կ՛աւելնայ։ Այսպէս 1929-ին՝ 189 եւ 1938-ին 215՝ անձի բնակչութիւն մը ունի Քէօրքիւնէ։ 1947-ին հայրենիք կը ներգաղթեն 63 անձ, գիւղ կը մնայ 30 ընտանիք 114 անձով։1955-ին գիւղը ուներ 94 բնակիչ։ 1960-ական թուականներու խնձորի պարտիզպանութեան զարգացումով գիւղը կը բարելաւուի։ Ճամբան կը դառնայ ասֆալթապատ, գիւղը կ՛օժտուի ելեկտրական եւ ջուրի ցանցերով։ Կը բացուին օճառի գործարաններ, գիւղը կ՛ունենայ պտղասառնարան։ 1993-ի տուեալներով գիւղը ուներ մնայուն 57 բնակիչ կամ 18 տուն, սակայն ամռան հոն օդափոխութեան համար հալէպահայ եւ լիբանանհայ ընտանիքներ շինած են առանձնատուներ եւ ամառը հոն կ՛անձընեն։ ==Բնորոշիչ Կառոյցներ== Գիւղին գլխաւոր կառոյցներն են՝ # Սբ Ստեփանոս մատուռը - այժմ աւերակ- հիմնուած 19րդ դարու սկիզբներուն։ # Քէօրքիւնէ-[[Էքիզօլուք]]ի աւետարանական միացեալ եկեղեցին հիմնուած 1898-ին։ # Գերեզմանատունը։ # Երկու դպրոցներ՝ Աւետարանական (1898-1915, 1930-1980) եւ Միացեալ ( 1934-1939)։ == Մատենագիտութիւն == # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Ա. հատոր, [[Հալէպ]], [[1995]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Բ. հատոր, [[Հալէպ]], [[1998]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապ», Գ. հատոր, [[Հալէպ]], [[2004]] # [[Յակոբ Չոլաքեան]], «Քեսապի երեք օրերը», [[Երեւան]], [[2014]] # Սուրիական մարադահամար՝ https://web.archive.org/web/20191215203107/http://www.cbssyr.org/new%20web%20site/General_census/census_2004/NH/TAB06-6-2004.htm # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com # Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015 # Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- [[Պէյրութ]], 1955 # [[Հայկական Սովետական Հանրագիտարան]] - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986 # Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011 {{Հայկական սփյուռք}} 2do6dknnqbgfnzezwu9c1a29qlzidb3 0 10303 257299 242272 2026-11-06T12:05:46Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257299 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արտաւազդ Թումանեան''' ({{ԱԾ}}<ref name=":0">{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-7 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> - 1918, [[Վան]]<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», [[Յովհաննէս Թումանեանի Թանգարան (Երեւան)|Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան]], 2013.- 15 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>), հայ արուեստագէտ, նկարիչ, դերասան, գրող: Բանաստեղծ Յովհաննէս Թումանեանի որդին: == Կենսագրութիւն == [[Պատկեր:Tumanyan Family.jpg|250px|մինի|ձախից|Թումանեանի ընտանիքը]] Արտաւազդ Թումանեանը ծնած է 23 Նոյեմբեր 1894-ին, Թիֆլիս<ref name=":0" />: Ուսանած է Լիսիցեան մասնաւոր վարժարանէն ներս, ապա [[Ներսիսեան Դպրոց (Թիֆլիս)|Ներսիսեան]] դպրոցը, որ այդպէս ալ չէ աւարտած, այնուհետեւ ուսանած է [[Նկարչութիւն|նկարչութեան]] եւ [[քանդակագործութիւն|քանդակագործութեան]] ուսումնարանէն ներս: Կերպարուեստի առաջին դասերը առած է նկարիչ [[Եղիշէ Թադեւոսեան]]էն: Արուեստի նկատմամբ սէրը Արտաւազդին կը հասցնէ [[Մոսկուա]]՝ Պ. Ի. Կելինի նկարչական արուեստանոցէն ներս ուսանելու<ref name=":0" />: [[Նուարդ Թումանեան]]ն իր «Յուշեր եւ զրոյցներ» գիրքին մէջ եղբօր մասին կ'ըսէ․ {{քաղուածք|Արտիկը, որ եօթ-ութ տարեկան էր, նկարչական շնորհք ունէր... ստուարաթղթի վրայ կիպարիսների շարք էր նկարել, հայրիկի անուանակոչութեան օրը՝ Յունուարի 14-ին նուիրեց նրան: Հայրիկը յուզուած էր:|Նուարդ Թումանեան, «Յուշեր եւ զրոյցներ» գիրքիէն}} == Գրական գործունէութիւն == Մանուկ հասակէն հակում ունէր գրականութեան հանդէպ. գրած է փոքրածաւալ բանաստեղծութիւններ, երգիծական պատմութիւններ, ապա զանոնք զետեղած՝ ինքնուրոյն ստեղծած գիրքերուն մէջ։ Թարգմանութիւններու եւ փոխադրութիւններու հեղինակ է, 13 տարեկանին կատարած է Դ. Մամին-Սիպիրեակի «Քաջ նապաստակը» հեքիաթի թարգմանութիւնը, որ 1907-ին տպագրուած է «Հասկեր» ամսագիրին մէջ։ Արտիկի գեղանկարչական քանի մը աշխատանքներ, չափածոյ, արձակ գործեր, արուեստաբանական վերլուծութիւններ, յօդուածներ եւ թատերգութիւններ Լիոնարտօ տա Վինչիի, Վան Տէյքի, Տիցիանի, Ռուբենսի եւ այլոց մասին պահպանուած են: «Վան Տէյք» թատերգութիւնը 1911-ին տպագրուած է «Հասկեր»ուն, իսկ «Ռուբենսը»՝ «Պատանի»ին մէջ։ Թատերգութիւններէն մէկ քանին բեմադրուած են: [[Դսեղ]]ի մէջ բեմադրուած է նաեւ Արտաւազդի կողմէ թատերգութեան վերածուած [[Գիքորը (Պատմուածք)|«Գիքորը» պատմուածքը]], որու ժամանակ խաղացած է իր եղբօր՝ Համլիկի հետ: Բեմադրութեան ներկայ եղած է Յովհաննէս Թումանեանը<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները: Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-7-8 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: Ըստ «Յիշատակարանի»՝ Արտաւազդը սկսնակ գրողներու առաջին համագումարի նախաձեռնողն էր<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները: Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-10 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: 1914-ին՝ [[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ վերադարձած է [[Թիֆլիս]] եւ զօրակոչուած՝ բանակ, որմէ ետք կամաւոր աշխատած է «Միջազգային Կարմիր խաչի Համառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ։ Արտաւազդը 23 Ապրիլ 1915-ին կայացած առաջին խորհրդակցական ժողովի քարտուղարը եղած է, որու ժամանակ անդրադարձած են [[Արեւմտեան Հայաստան]]ի մէջ տեղի ունեցող իրադարձութիւններուն<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-12 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: «Միջազգային Կարմիր խաչի Համառուսական քաղաքների միութիւն» կովկասեան կոմիտէին մէջ աշխատելու առաջին տարիներուն գործունէութիւն ծաւալած է Իգդիրի, [[Ջուղա]]յի, հիմնադրած է «Սննդատու կայաններ», ժամանակաւոր իջեւանատուներ, բուժսանիտարական կէտեր, ապա 1916-ին նշանակուած է լիազօր ներկայացուցիչ Վանի շրջանին մէջ<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-13 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: 1917-ին Վանի մէջ եղած ժամանակ, Արտիկը մասնակցած է գիտնականներ Նիկողայոս Ադոնցի եւ Ա․ Քալանթարեանի հնագիտական արշաւախումբի աշխատանքներուն: Ուսումնասիրելով [[Աղթամար կղզի|Աղթամարի]] ձեռագրերը՝ յայտնաբերած է Գրիգորիս Գեղեցիկի տաղերը<ref>{{Cite web |url=http://treasury.am/hy/%D5%BF%D5%A1%D5%A6-%D5%A1%D5%A6%D5%B6%D5%AB%D6%82-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%AF-%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BD%D5%AB |title=Տազ ազնիւ (Գեղեցիկ Գրիգորիսի) |accessdate=2019-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918145635/http://treasury.am/hy/%D5%BF%D5%A1%D5%A6-%D5%A1%D5%A6%D5%B6%D5%AB%D6%82-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AB%D5%AF-%D5%A3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AB%D5%BD%D5%AB |archivedate=2020-09-18 |dead-url=yes}}</ref>, արտագրած՝ փրկելով զանոնք ոչնչացումէ: Ան մտերիմ յարաբերութիւններ ունեցած է անգլուհի Էլիզապէթ Արմսթրոնկի հետ, որ «Միջազգային Կարմիր Խաչի» գթութեան քոյր էր։ Վերջինս Արտաւազդին կը սորվեցնէր [[անգլերէն]]: Անոնց նամակագրութիւնը ընդհատուած է Արտաւազդի մահով<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-14 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: == Մահ == Արտաւազդ Թումանեանը մահացած է 23 Նոյեմբեր 1918-ին, Վանի երկրորդ նահանջի ժամանակ վերջնապահ փոքրաթիւ խումբի կազմին մէջ։ Մահուան լուրը Թումանեանը իմացած է 3 Դեկտեմբեր 1918-ի առաւօտեան<ref>{{Cite book|title=Թումանեանի զաւակները:Արտաւազդ Թումանեան. նամականի.- Եր.: «Մուղնի», Յովհաննէս Թումանեանի թանգարան, 2013.-15 էջ.- (Արեւելք-Արեւմուտք մատենաշար):|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ դերասաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ արուեստագէտներ]] gc0qnquj2o8xyct4hi8cgut3xkn00o7 0 10570 257330 238302 2026-11-06T12:53:31Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257330 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Գէորգ Բաղդիշեան | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = 4 Յունուար [[1939 թուական|1939]]-ին | ծննդավայր = Մուսա Լերան Հաճի Հապիպլի գիւղը | վախճանած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = Հայ | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | աշխատանք = դասախօս | կարողութիւն = հայոց լեզուի պատմութեան մասնագէտ | մասնագիտութիւն = Դոկտոր Փրոֆէսոր բանասիրական գիտութիւններու | ամուսին = Նորա Բրուտեան-Բաղդիշեան | ծնողներ = Կարապետ եւ Մարիամ Խարիկեան-Բաղդիշեան | երեխաներ = Արմենուհի, Մարիամ եւ Նարեկ | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} Դոկտոր Փրոֆէսոր '''Գէորգ Բաղդիշեան''' ծնած է [[1939 թուական|1939]]-ին, Մուսա Լերան Հաճի Հապիպլի գիւղը: Գրաբառագէտ, հայոց լեզուի պատմութեան մասնագէտ, բանասիրական գիտութիւններու թեկնածու գիտական աստիճան: Հայկական սփիւռքի մէջ շուրջ։, տարիներ ծաւալած է գիտա-մանկավարժական գործունէութիւն: == Կենսագրութիւն == Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեան իր գիտա-մանկավարժական գործունէութիւնը սկիզբ առած է [[1984 թուական|1984]]-էն [[Կիպրոս]]ի Մելգոնեան վարժարան ապա [[Երուսաղէմ]]ի Ժառանագաւորաց վարժարան եւ [[Գահիրէ]]ի Նուպարեան եւ Գալուստեան Ազգային Վարժարան: Դասախօսած է նաեւ թրքահայոց՝ հայերէնով դասաւանդող ուսուցիչ-ուսուցչուհիներուն՝ անոնց յատկապէս արեւմտահայերէնը: Արեւմտահայերէնով գրած է մէկ տասնեակէն աւելի գիրքեր, որոնք տպագրուած են Եգիպտոս եւ Երուսաղէմ: Արեւելահայերէնով գրած է բազմաթիւ յօդուածներ՝ տպագրուած հայկական Սփիւռքի մամուլին մէջ: [[1997 թուական|1997]]-[[1999 թուական|1999]] թուականներուն պաշտօնավարած է [[Գահիրէ]]ի Նուպարեան եւ Գալուստեան Ազգային Վարժարանին մէջ: {{քաղուածք|Այս առիթով փոքրիկ փակագիծ մը բանամ: 1999-ի Յունուարին էր, երբ, հեռաձայնով, քիչ մը հրամայական, աւելիով՝ յոգնած ձայ-ներանգով մը զիս իր մօտ հրաւիրեց Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկե-ղեցւոյ Եգիպտոսի թեմի հոգեւոր առաջնորդ Զաւէն Արքեպիսկոպոս Չինչինեան: Ներկայացայ: Իր ոճով դիմեց ինծի. -Պրն. Բաղդիշեան, ես յատուկ նամակ-խնդրանքով մը պիտի դիմեմ Ե-րուսաղէմի Ամենապատիւ Տ. Թորգոմ Մանուկեան Պատրիարքին՝ որպէսզի ձե-զի հրաւիրէ Ժառանգաւորաց Վարժարան: Դուք հոն շա՜տ աւելիով պէտք էք, քան հոս: Ինծի համար աններելի մեղք է ձեզ ե՛ւ ձեր կարողութիւնները այս-տեղ մեռցնելը: Ձեր կարծիքը կ’ուզեմ լսել: -Ձեր գիտնալիքն է, սրբազան հայր,-եղաւ պատասխանս: -Ես իմ գիտնալի՛քն ալ գիտեմ, ընելի՛քն ալ: Եւ այսպէս, 2000-ին յայտնուեցայ Երուսաղէմ, որպէս դասախօս Ժառան-գաւորաց Վարժարանի: |Գէորգ Բաղդիշեան}} [[Երուսաղէմ]]ի Ժառանգաւորաց Վարժարանէն ներս պաշտօնավարած է 2000 – 2007 թուականներուն, այսինքն՝ եօթ ուսունական տարիներ՝ դասաւանդելով «գրաբար», «արեւմտահայերէն», «ազգային պատմութիւն» եւ «ոճագիտութիւն» նիւթերը: 2002- 2003 թուականներու ամառնային արձակուրդներու ընթացքին եղած եմ Կոստանդնուպօլիս եւ դասաւանդած եմ թրքահայոց հայկական դպրոցներուն մէջ հայերէն ուսուցանող մանկավարժներուն: {{քաղուածք|17-18 Օգոստոս, 2002-ին , ուխտագնացութեամբ, եղած եմ Պատմական Մուսալեռ: Տեսած եմ եւ վայելած իմ կեանքիս մեծագոյն, եւ, թերեւս անկրկնելի, երազանք-հրաշքը:|Գէորգ Բաղդիշեան}} == ՄՈՒՍԱԼԵՌՑԻ ՊԱՊՍ գիրքը == Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեան արեւմտահայերէնով հրատարակած է գեղարուեստական «Մուսալեռցի Պապս» գիրքը երեւան, 2017 Հայաստան: Գիրքը իրապաշտական գրութւն մըն է, որուն թէ՛ հեղինակը, թէ՛ կերպարները մուսալեռցիներ են: Մովսէս պապը, Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեանի քրոջ սկեսրայրն է, Իսկուհին՝ սկեսուրը եւ երրորդ կերպարը՝ Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեանն է։ == ՀԱՅՈՑ ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ ՄԵՐ ՅՈՒՇԵՐՈՒ ԵՒ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ գիրքը == Այս գիրքը Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեան գրած է սփիւռքահայերուն խնդրանքով: Երուսաղէմաբնակ Ալիս Քէշիշեան սիրով զայն թարգմանած է անգլերէնի: [[Պատկեր:Kevork Paghtishian - Հայոց Մեծ Եղեռնը Մեր Յուշերու եւ Իրականութեան մէջ Երուսաղէմ 2001.jpg|մինի|Գէորգ Բաղդիշեան - Հայոց Մեծ Եղեռնը Մեր Յուշերու եւ Իրականութեան մէջ Երուսաղէմ 2001]] {{քաղուածք| Այս գիրքը գրած եմ զիս ճանչցող սփիւռքահայերւն խնդրանքով եւ յորդորով: Այս գիրքին մէջ գրեթէ բացառապէս ե՛ս եմ Հայոց Մեծ Եղեռնի, զանազան այլ խնդիրներուն մասին իմ խոհերով գնահատումներով բազմաթիւ կողմերէ դիտելով խնդրոյ առարկայ նիւթը:|Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեան}} == Գիտական աշխատանքներուն ցանկը Ա. «Երեւանեան շրջան» (1976 -1988) եւ գրական արեւելահայերէնով == === ԳԻՐՔ === 1.«'''Սեբեոսի լեզուն եւ ոճը'''» («'''Հայոց լեզուի պատմութեան հարցեր'''» ժողովածուի մեջ): Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, [[Երեւան]], 1981, էջ 5- 110: == ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐ արեւելահայերէնով == 1.«''Ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան''», հ. 4, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, Երեւան, 1980, 828 էջ: ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու» ամսագիր, 1981, № 8, էջ 110 – 112: 2. «''Գրաբարալեզու մատենագիրներու բնագրային «հայկական համաբարբառը''» ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու» ամսագիր, Երեւան, 1982, № 4, էջ 58 -67: 3. «''Կիրակոս Գանձակեցու «Պատմութիւն Հայոց» երկի աշխարհաբար թարգմանութիւնը''», «Էջմիածին» ամսագիր, 1983, № Բ-Գ, էջ 59 -62:<ref>{{Cite web |url=http://echmiadzin.asj-oa.am/11379/1/59.pdf |title=ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ Կիրակոս Գանձակեցու «Պատմութիւն հայոց» երկի աշխարհաբար թարգմանութիւնը. Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշյան, Գեւորգ (1983) Էջմիածին. Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, Խ (Բ-Գ). pp. 59-62. |accessdate=2019-05-08 |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508082922/http://echmiadzin.asj-oa.am/11379/1/59.pdf |dead-url=yes }}</ref> 4. «''Օգտակար աշխատութիւն''» («Սովտական մանկավարժ» ամսագիր,Երեւան, 1984, № 11, էջ 76 - 78): 5. «''Բառային նորաբանութիւններ''» («Եզրաբանութեան «terminology» (Տերմինաբանութեան) եւ խօսքի մշակոյթի հարցեր», Երեւան, 1987, № 2, էջ 131 – 152: 6. «''Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմութիւն » երկի աշխարհաբար թարգմանութիւնը''», «Բանբեր Երեւանի համալսարանի (հասարակական գիտութիւններ) № 1 (64) Երեւան -1988, էջ 202 – 207: 7. «''Լեռան անմնացորդ աղօթքը''», «''Գարուն''» (գրական- գեղարուեստական, հասարակական-քաղաքական ամսագիր), Երեւան-1988, № 12 (265), էջ 20-21: 8. «''Լեզուաոճական սխալներ''» («Եզրաբանութեան terminology (տերմինաբանութեան) եւ խօսքի մշակոյթի հարցեր» (գիտական աշխատութիւններու ժողովածու), Երեւան, 1988, պրակ № 3, էջ 134 – 148: == ԶԵԿՈՒՑՈՒՄ == 1. «''Հոլովման եւ խոնարհման առանձնահատկութիւններ 13-րդ դարի մանր ժամանակագրութիւներու լեզուի մէջ''»՝ «Երիտասարդ լեզուաբաններու հանրապետական գիտական երրորդ համաժողով» (զեկուցումներու դրոյթներ), Հայկական ՍՍՀ, ԳԱ հրատարակչութիւն, Երեւան 1982, էջ 7: == Գիտական աշխատանքներուն ցանկը Բ. «Հայկական սփիւռքեան շրջան» գրական արեւմտահայերէնով (1999 – 2005 թ.թ.) == Դոկտոր Փրոֆէսոր Գէորգ Բաղդիշեան Հայկական սփիւռք աշխատած է 1984 թուականէն: Հոս նշուած են տպագրուած առաջին եւ վերջին գիրքին տարեթիւերը ) 1.«'''Վարդանանք եւՎարդանանց պատերազմը'''» (էջ 1-13) եւ «Մտորումներ թարգմանչաց տօնի առիթով» (էջ 1- 27)» (մէկ հատորի մէջ), [[Գահիրէ]], 1999, տպարան Նուպար: 2. «'''Թորգոմ աբեղայ Մանուկեանի «Քառասունք ձեռնադրութեան'''»,Սրբոց Յակոբեանց տպարան, [[Երուսաղէմ]], 2001 (29 էջ): Այս աշխատանքը գրախօսական է, բայց տպագրուած է առանձին գիրքով: 3. «'''Բացատրական բառարան'''» (Քերականական, ոճական մանրամասն բացատրութիւններով) '''Եղիշէ Արքեպիսկոպոս Դուրեանի «Ընթացք ի գրոց բարբառ'''»-ի Ա-ռաջին տարի:Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց Վարժարանի սաներուն համար, Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2001 (151 էջ): 4.« '''Հայերէնի ուղղագրական-բացատրական բառարան'''» Երուսաղէմի Ժառանգաւորաց Վարժարանի սաներուն համար, հատոր Ա. (67 էջ) հատոր Բ. (68 էջ)՝ մէկ գիրքին մէջ, Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2001: 5. «'''Հայոց Մեծ Եղեռնը մեր յուշերու եւ իրականութեան մէջ'''» **** «Մուսալեռցի պապս» (երկուքը միասին ՝մէկ հատորին մէջ` 82 էջ) », Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2001: 6. «'''Երուսաղէմի Թորգոմ Պատրիարք Մանուկեանի գեղարուեստական արձակը'''», Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2002, 387 էջ : 7. «'''Անդրադարձ թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի «Կոմիտասի հանճարը իր պատարագին մէջ» ուսումնասիրութեան'''», Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2003, 84 էջ: 8.«'''Թորգոմ աբեղայ Մանուկեանը եւ «Սարկաւագաց միութիւնը'''»-ը», Ս.Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2004, 131 էջ: 9. «'''Ժամանակակիցները Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի մասին'''», Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2004, 831 էջ: 10. «'''Համառօտ տարեգրութիւն''' (1919-2004 թ.թ.) '''Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի'''» Սրբոց Յակոբեանց տպարան, Երուսաղէմ, 2005, 1187 էջ: == ՅՕԴՈՒԱԾ == 1. «''Մեսրոպեան ուղղագրութեան վերականգնումը անխուսափելի է, բայց՝ առանց արկածախնդրութեան''», «Սիոն» ամսագիր, Երուսաղէմ-2007, № 1-2-3, էջ 89 -108: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * [http://armunicat.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=272345&query_desc=Provider%3Aտպ.%20սրբոց%20Յակոբեանց%2C ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՐԱԴԱՐԱՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՀԱՎԱՔ ԳՐԱՑՈՒՑԱԿ = Union Catalog of Armenian Libraries Հայոց Մեծ Եղեռնը մեր յուշերու եւ իրականութեան մէջ : Մուսալեռցի պապս / Գ. Բաղդիշեան.] * [http://sionj.asj-oa.am/view/creators/==0532==0561==0572==0564==056B==0577==0565==0561==0576=3A==0533==0567==0578==0580==0563=3A=3A.html Սիոն: Պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082921/http://sionj.asj-oa.am/view/creators/%3D%3D0532%3D%3D0561%3D%3D0572%3D%3D0564%3D%3D056B%3D%3D0577%3D%3D0565%3D%3D0561%3D%3D0576%3D3A%3D%3D0533%3D%3D0567%3D%3D0578%3D%3D0580%3D%3D0563%3D3A%3D3A.html |date=2019-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20190508082921/http://lraber.asj-oa.am/view/people/%3D%3D0532%3D%3D0561%3D%3D0572%3D%3D0564%3D%3D056B%3D%3D0577%3D%3D0575%3D%3D0561%3D%3D0576%3D3A%3D%3D0533%3D%3D0587%3D%3D0578%3D%3D0580%3D%3D0563%3D3A%3D3A.html Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշյան, Գեւորգ (1976) Հոլովման ու խոնարհման առանձնայատկութիւններ Սեբեոսի պատմութեան լեզուու. Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւններու, № 9 . pp. 68-78.] * [http://lraber.asj-oa.am/view/people/==0532==0561==0572==0564==056B==0577==0575==0561==0576=3A==0533==0587==0578==0580==0563=3A=3A.html ՔՆՆԱԴՍՏՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՄԱՏԵՆԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ Գէորգ Բաղդիշեան (1981) Բաղդիշյան, Գեւորգ «Ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան», հ. IV, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, Երեւան, 1980, 828 էջ. Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւններու, № 8 . pp. 110-112] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082921/http://lraber.asj-oa.am/view/people/%3D%3D0532%3D%3D0561%3D%3D0572%3D%3D0564%3D%3D056B%3D%3D0577%3D%3D0575%3D%3D0561%3D%3D0576%3D3A%3D%3D0533%3D%3D0587%3D%3D0578%3D%3D0580%3D%3D0563%3D3A%3D3A.html |date=2019-05-08 }} * [http://lraber.asj-oa.am/view/people/==0532==0561==0572==0564==056B==0577==0575==0561==0576=3A==0533==0587==0578==0580==0563=3A=3A.html Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշյան, Գեւորգ (1981) «Ժամանակակից հայոց լեզուի բացատրական բառարան», հ. IV, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երեւան, 1980, 828 էջ. Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների, № 8 . pp. 110-112.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082921/http://lraber.asj-oa.am/view/people/==0532==0561==0572==0564==056B==0577==0575==0561==0576=3A==0533==0587==0578==0580==0563=3A=3A.html |date=2019-05-08 }} * [http://lraber.asj-oa.am/view/people/==0532==0561==0572==0564==056B==0577==0575==0561==0576=3A==0533==0587==0578==0580==0563=3A=3A.html Լրաբեր հասարակական գիտութիւններու =Herald of the Social Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082921/http://lraber.asj-oa.am/view/people/%3D%3D0532%3D%3D0561%3D%3D0572%3D%3D0564%3D%3D056B%3D%3D0577%3D%3D0575%3D%3D0561%3D%3D0576%3D3A%3D%3D0533%3D%3D0587%3D%3D0578%3D%3D0580%3D%3D0563%3D3A%3D3A.html |date=2019-05-08 }} * [https://web.archive.org/web/20190508082921/http://lraber.asj-oa.am/view/people/%3D%3D0532%3D%3D0561%3D%3D0572%3D%3D0564%3D%3D056B%3D%3D0577%3D%3D0575%3D%3D0561%3D%3D0576%3D3A%3D%3D0533%3D%3D0587%3D%3D0578%3D%3D0580%3D%3D0563%3D3A%3D3A.html Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշյան, Գեւորգ (1982) Գրաբարալեզու մատենագիրների բնագրային «Հայկական համաբարբառը». Լրաբեր Հասարակական Գիտութիւններու, № 4 . pp. 58-67.] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=43013&query_desc=an%2Cphr%3A%2042280 Անդրադարձ Թորգոմ Արքեպիսկոպոս Մանուկեանի «Կոմիտասի հանճարը իր պատարագին մէջ» ուսումնասիրութեան = Comments on «The genius of Gomidas in his divine liturgy» by Archbishop Torkom Manoogian / Կոմիտաս, 1869-1935 տպ. Ս. Յակոբեանց, 2003] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=62930&query_desc=an%2Cphr%3A%2042280 Բացատրական բառարան : Եղիշէ արքեպիսկոպոս Դուրեանի «Ընթացք ի գրոց բարբառ»-ի : Գէորգ Բաղդիշեան (Քերականական, ոճական, մանրամասն բացատրութիւններով) / տպ. Ս. Յակոբեանց, 2001] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=69869&query_desc=an%2Cphr%3A%2042280 Գրախօսական Թորգոմ աբեղայ Մանուկեանի « Քառասունք ձեռնադրութեան » / Գէորգ Բաղդիշեան տպ. Ս. Յակոբեանց, 2001 | Կրօնական գրականութիւն] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-search.pl?type=opac&q=42280&idx=an,phr Գէորգ Բաղդիշեան ՀԱՅ ԳԻՐՔ = Armenian Book Նվիրվում է հայ գրքի տպագրութեան 500-ամեակին (1512-2012թթ.), հայերէն Աստվածաշունչի առաջին տպագրութեան 350-ամեակին (1666-2016թթ.) եւ հայ տպագրիչներուն։] * ԳՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ Կիրակոս Գանձակեցու «Պատմութիւն հայոց» երկի աշխարհաբար թարգմանութիւնը. Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշյան, Գեւորգ (1983) Էջմիածին. Պաշտօնական ամսագիր Հայրապետական Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, Խ (Բ-Գ). pp.&nbsp;59–62. http://echmiadzin.asj-oa.am/11379/1/59.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082922/http://echmiadzin.asj-oa.am/11379/1/59.pdf |date=2019-05-08 }} * Վարդանանք եւ Վարդանանց Պատերազմը Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2001) Վարդանանք եւ Վարդանանց Պատերազմը. Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, ՀԵ (4-6). pp.&nbsp;187–194. http://sionj.asj-oa.am/11944/1/187-194.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082923/http://sionj.asj-oa.am/11944/1/187-194.pdf |date=2019-05-08 }} * Երեք ուրախ առիթներ Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց վանքէն ներս Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2002) Երեք ուրախ առիթներ Երուսաղէմի Սրբոց Յակոբեանց վանքէն ներս. Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, ՀԶ (7-12). pp.&nbsp;394–398. http://sionj.asj-oa.am/12235/1/394-398.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082924/http://sionj.asj-oa.am/12235/1/394-398.pdf |date=2019-05-08 }} * Ի մօտո՚՚յ Ճանչնանք պոլսահայ տաղանդաւոր երգահան եւ դաշնակահար Սիրվարդ Գարամանուկը Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2002) Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, ՀԶ (7-12). pp.&nbsp;366–377. http://sionj.asj-oa.am/12224/1/366-377.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082921/http://sionj.asj-oa.am/12224/1/366-377.pdf |date=2019-05-08 }} * Թաթիանա Պոստան (Պոլսահայ շնորհալի, բայց խնամքի կարօտ երգչուհին) Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2003) Թաթիանա Պոստան (Պոլսահայ շնորհալի, բայց խնամքի կարօտ երգչուհին). Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, ՀԷ (1-3). pp.&nbsp;53–57. http://sionj.asj-oa.am/11235/1/53-57.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082919/http://sionj.asj-oa.am/11235/1/53-57.pdf |date=2019-05-08 }} * Հայոց Մեծ Եղեռնը, մենք եւ աշխարհը Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2006) Հայոց Մեծ Եղեռնը, մենք եւ աշխարհը. Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, Ձ (4-6). pp.&nbsp;215–218. http://sionj.asj-oa.am/10499/1/215-218.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508082930/http://sionj.asj-oa.am/10499/1/215-218.pdf |date=2019-05-08 }} * Մեսրոպեան ուղղագրութեան վերականգնումը անխուսափելի է, բայց՝ առանց արկածախնդրութեան Գէորգ Բաղդիշեան Բաղդիշեան, Գէորգ (2007) Մեսրոպեան ուղղագրութեան վերականգնումը անխուսափելի է, բայց՝ առանց արկածախնդրութեան. Սիոն. Կրօնական, գրական, բանասիրական պաշտօնաթերթ Երուսաղէմի Հայ Պատրիարքութեան, ՁԱ (1-3). pp.&nbsp;89–108. https://web.archive.org/web/20190508082926/http://sionj.asj-oa.am/10146/1/89-108.pdf == Պատկերասրահ == <gallery> Kevork Paghtishian - «Կոմիտասի Հանճարը իր Պատարագին մէջ» Ուսումնասիրութիւն - Երուսաղէմ 2003.jpg|Գէորգ Բաղդիշեան«Կոմիտասի Հանճարը իր Պատարագին մէջ» Ուսումնասիրութիւն - Երուսաղէմ 2003 Kevork Paghtishian - Մովսէս Պապ.jpg |Մուսալեռցի Պապս պատմուածքի հերոսը: Քրոջս սկեսրայրը: </gallery> == Արտաքին յղումներ == {{DEFAULTSORT:Բաղդիշեան,Գէորգ}} [[Ստորոգութիւն:1939 Ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Մուսա Լերան Հաճի Հապիպլի գիւղը ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրաբառագէտ]] [[Ստորոգութիւն:Հայոց լեզուի պատմութեան մասնագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Ուսուցիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Կրթական մշակ]] [[Ստորոգութիւն:Մտաւորական]] 45xa5oxn9xfdcscjp0yct6ov161cgp5 0 15649 257379 237890 2026-11-06T14:37:00Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257379 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տօն}}[[Պատկեր:Kopp1august 2.JPG|մինի|Էլիզապէթ Քոփի ելոյթը Շուիցի մէջ]] '''Զուիցերիոյ ազգային օր''' ([[Գերմաներէն|գերմ]].՝ Schweizer Bundesfeiertag, [[Ֆրանսերէն|ֆր]].՝ Fête nationale suisse, [[Իտալերէն|իտալ]].՝ Festa nazionale svizzera, ռետոռոմաներէն՝ Fiasta naziunala svizra), ազգային տօն Զուիցերիոյ մէջ։ Կը նշուի 1 Օգոստոսին: Զուիցերիոյ Համադաշնութեան հիմնադրումը առաջին անգամ նշուած է 1 Օգոստոս1891-ին, 1899-էն՝ ամէն տարի, իսկ իբրեւ պաշտօնական տօն կը նշուի 1994-էն<ref>{{cite web|url=http://www.propatria.ch/index.php?option=com_content&view=article&id=159&Itemid=186|title=1891: Der 1. August wird zum Bundesfeiertag erklärt|publisher=Swiss Pro Patria Foundation|language=German|trans-title=1891: August 1 is declared a federal holiday|accessdate=July 31, 2017}}</ref>: Որոշ քաղաքներու մէջ պաշտօնական արարողութիւնը տեղի կ'ունենայ տօնի նախօրէին` 31 Յուլիսին: == Պատմութիւն == Զուիցերական ազգային առասպելին համաձայն՝ 1291-ին Ֆիրուալդշտետ լիճի ափին գտնուող Ռիվտլի բացատին մէջ կը հաւաքուին երեք գաւառներու` Շուիցի, Ուրի եւ Ունտէրվալտէնի ներկայացուցիչները եւ դաշինք կը կնքեն արտաքին յարձակումներէ պաշտպանուելու համար: Այս իրադարձութիւնը հիմք կը հանդիսանայ Զուիցերիոյ Համադաշնութեան կազմաւորման համար: Պաշտօնապէս տօնը սահմանուած է 1891-ին, Զուիեցրիոյ կազմաւորման վեցհարիւրամեակի տարին: Երկար ժամանակ 1 Օգոստոսը գաւառներու մեծ մասին մէջ կը համարուի աշխատանքային օր: 26 Սեպտեմբեր1993-ին կայացած հանրաքուէին ժողովրդական նախաձեռնութեան հաւանութիւն տալէն ետք, 1994-էն պաշտօնապէս կը յայտարարուի ոչ աշխատանքային օր ամբողջ Զուիցերիոյ տարածքին<ref name="swi">[http://www.swissworld.org/ru/kultura/narodnye_obychai/nacionalnyi_prazdnik/ Национальный праздник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614062326/http://www.swissworld.org/ru/kultura/narodnye_obychai/nacionalnyi_prazdnik/ |date=2012-06-14 }} Статья с сайта swissworld.org</ref>: == Տօնի աւանդոյթներ == Տօնի օրը շատ մարդիկ իրենց տուները կը զարդարեն դաշնային եւ թաղապետական դրօշներով: Գաւառներու մեծ մասին մէջ հասարակական շինութիւններու, փողոցներու եւ հրապարակներու զարդարման աւանդոյթը օրինական պահանջ է: Ամէն տարի երկրի նախագահը հանդիսաւոր ելոյթ կ'ունենայ Ռիվթլի բացատին մէջ<ref name="swi" />: Մութը իյնալուն՝ փողոց դուրս կու գան բազմաթիւ երեխաներ լապտերներով եւ հրավառութեան միջոցներով: Իսկ բլուրներու եւ լեռներու գագաթներուն կարելի է տեսնել քանի մը մեթր բարձրութեամբ կոնաձեւ խարոյկներ: Այս աւանդոյթը սկիզբ կ'առնէ միջնադարէն, երբ երկրի տարածքային սահմաններուն երկայնքով բլուրներու կատարներուն կը կազմաւորուէր նմանատիպ համակարգ եւ խարոյկները կը վառուէին թշնամիներու մօտենալու ժամանակ<ref>[http://povod.tut.by/content/?node_id=59&page_id=2067 1 августа — Национальный праздник Швейцарии.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304142739/http://povod.tut.by/content/?node_id=59&page_id=2067 |date=2016-03-04 }} Статья с сайта povod.tut.by</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Զուիցերիոյ տօներ]] f8pqryuou1qtgfaajqlzp4zxmm31v3j 0 15911 257363 153747 2026-11-06T14:10:07Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257363 wikitext text/x-wiki '''Երկրաբնագիտութիւնը''' [[բնագիտութիւն|բնագիտութեան]] օրէնքներու գործածումն է սերտելու համար երկրի յատակի խաւերը։ Սերտողութիւններու հետեւանքով կը հանգինք իմանալու երկրի խաւերու պահածոները, ինչպիսին է՝ քառիուղը, կազը, ածուխը, եւայլն<ref>{{Cite web|url=https://www.sercel.com/about/Pages/what-is-geophysics.aspx|title=What is Geophysics - Sercel|website=www.sercel.com|accessdate=2019-09-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604143240/https://www.sercel.com/about/Pages/what-is-geophysics.aspx|archivedate=2023-06-04|dead-url=yes}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Երկրաբանութիւն]] 88mjgirq2hsu39n408bqavnvsihdjl6 0 15955 257382 249773 2026-11-06T14:41:30Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257382 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ծով |Բնագիր անուանում = {{resize|85%|{{lang-el|Αιγαίον πέλαγος}} <br />{{lang-tr|Ege Denizi}} <br />{{Լեզու bg|Бяло море}}}} |Պատկեր = Greece large topographic basemap.svg |Նկարագրութիւն = Էգէական Ծով - Պալքանեան թերակղզիին հարաւ-արեւելքը․ կը տարածուի Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ։ |Երկիր = [[Պատկեր:Flag of Greece.svg|24px]] [[Յունաստան]]<br />[[Պատկեր:Flag of Turkey.svg|24px]] [[Թուրքիա]] |Ջրատարածութիւն = [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծով]] |Երկայնք = 700 |Լայնք = 400 |Մակերես = 214 հազ. |դասաւորում=|պատկերի չափ=|Ծաւալ=|ծանօթագրութիւն=|քարտէսի տարբերակ=|քարտէսի տարբերակ2=|քարտէզի նկարագրութիւն=|քարտէսի նկարագրութիւն=|նկարագրութիւն2=Եգէական Ծով - Պալքանեան թերակղզիին հարաւ-արեւելքը․ կը տարածուի Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ։}} [[Պատկեր:Aegean Sea map bathymetry-fr.jpg|մինի|աջից|Էգէական Ծովը իր բազմաթիւ կղզիներով․ անկէ ծնունդ առաւ Արգիփելաղօ անունը- The Aegean Sea with its large number of islands is the origin of the term archipelago.]] '''Էգէական Ծով'''<ref>{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=55}}</ref>, յուն․՝ ''Αιγαίο πέλαγος'' կիսափակ ծով [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական ծով]]<nowiki/>ուն աւազանին մէջ, արեւելեան մասին, [[Յունաստան]]ի եւ [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] միջեւ։ Հին ժամանակներուն կը կոչուէր նաեւ Արքիփելաղոս ''Αρχιπέλαγος''։ Կ'ողողէ [[Յունաստան]]ի եւ [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ափերը։ Տարտանելի եւ Վոսփորի նեղուցներուն միջոցաւ յաջորդաբար Մարմարայի եւ [[Սեւ Ծով|Սեւ]] Ծովերուն կը միանայ։ Տարածութիւնն է 240.000 քմ<sup>2</sup>, առաւելագոյն խորութիւնը 2561 մ. ([[Կրետէ]] եւ [[Քիքլատես]] կզիներուն միջեւ)։ Կ՛ընդգրկէ հարիւրաւոր մեծ ու փոքր կղզիներ, ժայռակղզիներ<ref name=":0">[https://www.onalert.gr/ellinotourkika/aigaio-ola-osa-prepei-na-xeroume-gia-aoz-yfalokripida/109192/ Onalert ելեկտ․ թերթ․ յունարթքական վէճեր․ օրէնքի սահմանում{{ref-el}} ]</ref>։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են [[Փիրէա|Փիրէան]], [[Սալոնիկ|Սելանիկ]]ը, եւ Զմիւռնիան ([[Իզմիր]])ը։ == Անուանում == [[Պատկեր:Theseus Minotaur BM Vase E84.jpg|մինի|ձախից|Թիսէան կը սպաննէ [[Մինոթաւրոս|Մինոդաւրոն]]․ անօթագրութիւն Ք․Ա․440-430 թուական]] Անուանումին համար, շատ տարբերակներ կան։ Ըստ հին յունական առասպելի մը՝ անուանումը յառաջացած է [[Աթէնք]]<nowiki/>ի [[Էգէաս|Էղէոս]] արքայի անունէն։ Էղէասի որդին՝ [[Թիսէաս]] կ՛անցնի [[Կրետէ]] կղզին [[Մինոթաւրոս]] հրէշը սպաննելու համար, որպէսզի Աթէնքը ազատէ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան]] գերիշխանութենէն ու անոր հարկ տալէն։ Էղէաս (Եգէոս) եւ Թիսէաս կը պայմանաւորուին թէ՝ յաղթանակով վերադառնալու պարագային, Թիսէաս նաւուն սեւ առագաստները պիտի փոխարինէ սպիտակ առագաստներով։ Սակայն, յաղթանակէն ետք Թիսէաս կը մոռնայ առագաստները փոխել։ Հայրը տեսնելով սեւ առագաստներով վերադարձող նաւը, կը կարծէ թէ որդին սպաննուած է եւ [[Սունիօ]] հրուանդանի (Ատիկէի- թերակղզի- նահանգին հարաւային ծայրամասը) [[Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)|Փոսիտոնի]] տաճարէն ինքզինքը ծովը կը նետէ։ Այդ օրէն ծովը կը կոչուի Էգէական։<ref>{{cite book|title=Աշխարհագրական անունների բառարան|author=Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Յարութիւնեան|first=|publisher=«Լույս»|year=1987|isbn=|location=Երեւան|page=|pages=}}</ref> [[Պատկեր:Cape Sounion AC.JPG|մինի|ձախից|Սունիոյ հրուանդան, Փոսիտոնի տաճարը․ նկարը կը դիտէ հիւսիս արեւմուտքը]] Ստուգաբանութեան մը համաձայն, անունը առաջացած է հին յունարէնի էղեալոս ''αιγιαλός'' բառէն, կը նշանակէ ծովափ․ ըստ «[[Իլիական]]» եւ «[[Ոդիսական]]» դիւցազներգութիւններուն, ծովու աստուծոյ [[Փո­սի­տո­ն (Փոսիտոնաս)|Փոսիտոնային]] բնակութեան վայրը։ Ֆրանքներու ժամանակ, բիւզանդացի կայսր Միքայէլ Ը․ Փալէոլողոն եւ Վենետիկցիները, Էգէական Ծովը Արխիփելաղօ (Արգիփելաղօ) ''Αρχιπέλαγο'' եզրով կը բնորոշէին․ ձեւազեղծութիւն՝ յունարէն Էգէական Ովկիանոս ''Αιγαίο πέλαγος'' անուանման։ Ժամանակակից յունարէն լեզուն այս անուանումով այժմ Ծովուն կղզիներուն ամբողջութիւնը կը հիմնաւորէ։ == Աշխարհագրութիւն == === Սահմաններ === [[Պատկեր:Locatie Egeische Zee.PNG|մինի|աջից|Էգէական ծովուն սահմանները, Միջերկրական ծովուն հիւսիս արեւելքի մաս]] Երեք կողմերէ ծովուն սահմանները ցամաքամաս եւ կամ՝ թերակղզի են։ Հարաւէն, կղզիներու շարք մը, Էգէականը [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]]<nowiki/>ի արեւելեան աւազանէն կը բաժնէ․ [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]] ''Kythera'', [[Անտիքիթիրա]] ''Antikythera'', [[Կրետէ]] ''Crete'', [[Քասոս]] ''Kasos'', [[Քարփաթոս]] ''Karpathos'' եւ [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոս]] ''Rhodes''։ Արեւելքի թերակղզին, [[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] արեւմտեան ափերը, ծովուն արեւելեան սահմաններն են, իսկ [[Յունաստան]]<nowiki/>ի մայր ցամաքամասը անոր արեւմտեան սահմանն է։ === Ենթակառոյցներ === Էգէական Ծովը կը ներառնէ քանի մը ծովեր՝ [[Թրակիոյ ծով|Թրակիոյ ծովը]] ''Θρακικό πέλαγος'' (հիւսիսը), [[Իքարիօ ծով|Իքարիօ ծովը]] ''Ικάριο πέλαγος'' (կեդրոն-արեւելք), [[Տոտեքանեսեան ծով|Տոտեքանեսեան ծովը]] ''Δωδεκανησιακή θάλασσα'' (հարաւ արեւելք), [[Քարփաթիօ ծով|Քարփաթիօ ծովը]] ''Καρπάθιο πέλαγος'' (հարաւ եւ հարաւ-արեւելք), [[Կրետական ծով|Կրետական ծովը]] ''Κρητικό πέλαγος'' (կզիին հիւսիսը), [[Միրթեան ծով|Միրթեան ծովը]] ''Μυρτώο πέλαγος'' ([[Սունիօ]] հրուանդանի եւ [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]] կղզիին միջեւ) եւ [[Էվոյիքոս ծոց|Էվոյիքոս ծովը]] ''Ευβοϊκή θάλασσα'' (կը ջրէ [[Էվիա|համանուն կղզին]])։ === Նաւահանգիստներ === Գլխաւոր նաւահանգիստն է [[Փիրէա]]<nowiki/>ն ''Piraeus'' (''կապուած յօդուածներ՝'' [[Յունաստան]], [[Աթէնք|Աթէնքի տարածաշրջան]])։<ref>[https://www.insider.gr/eidiseis/oikonomia/93681/trito-megalytero-limani-tis-mesogeioy-o-peiraias Փիրէան Միջերկրականի երեք գլխաւոր նաւահանգիստներէն - թիւ 93681 {{ref-el}}]</ref> [[Պատկեր:Rhodos Agios Nikolaos Fortress R06.jpg|մինի|աջից|Ռոտոս կղզին․ Մանտրաքի -Mandraki- նաւահանգիստ]] ==== Էգէական ծովուն ուրիշ մեծ նաւահանգիստները<ref>https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CF%84%CE%AC%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%BF%CF%82_%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CF%89%CE%BD_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82#%CE%91%CE%B9%CE%B3%CE%B1%CE%AF%CE%BF_%CE%A0%CE%AD%CE%BB%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%82 Եգէական ծովուն գլխաւոր նաւահանգիստները, յունարէն</ref> ==== * '''Յունաստանի մայր ցամաքամասին վրայ'''. [[Էլեֆսինա]], Լավրիο, Վոլο, [[Սելանիկ]], Ռաֆինա, [[Նաֆփլիօ|Նաֆփլիο]], [[Հալքիտա|Խալքիտա]], Սդիլիտա, Քավալա, Փորդօ Լակο (Քսանթի), Ալեքսանտրուփոլի, Իվրիծէ (արեւելեան Թրակիա)։ (''յղում՝'' [[Յունաստան#Քաղաքներ|Յունաստան#Քաղաքներ)]] * '''Կղզիներու'''․ Էրմուփոլի ([[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]] կղզի), [[Անտրոս]], Միթիլինի ([[Լեզվոս]]), Խիոս, [[Թասոս|Թասօ]], Վաթի ([[Սամոս]] կղզի), [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոս]] եւ [[Կրետէ]] կղզի՝ [[Իրաքլիօ]], Սուտա եւ [[Խանիա]]։ * '''Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն'''՝ Այվալի (հին յունական անունով Քիտոնիես), [[Իզմիր|Զմիւռնիա]], Ալիքարնասոս (Bodrum) եւ Քուսանտասի նաւահանգիստները։ === Կղզեխումբեր<ref> [http://eduoff-melbourne.world.sch.gr/files/yliko/Nhsia%20Aigaiou.pdf Կրթութիւն, ելկտ․ դասագիրք (յունարէն), Եգէական Ծովուն կղզիները,{{ref-el}}]</ref> === [[Պատկեր:Location map of AegeanIslands (Greece).svg|մինի|ձախից|Էգէական Ծովուն կղզիները․ հարաւը ամենամեծ կղզին, Կրետէն]] ''Բուն արձանագրութիւն՝ Եգէական Ծովուն Կղզեխումբերն ու կղզիները''[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Aegean_Islands] Էգէական Ծովուն կղզիները բոլորն ալ, ի բացառեալ երկուքէ ([[Իմվրոս]] եւ [[Թենետոս]]), [[Յունաստան]]<nowiki/>ին կը պատկանին։ Անոնք կը բաժնուին եօթը խումբերու։ ==== Հիւսիս արեւելեան կղզիները, թիւով 35 ==== [[Պատկեր:PSARA-1.JPG|մինի|ձախից|[[Փսարա]]]] [[Պատկեր:Nas Beach3.jpg|մինի|ձախից|[[Իքարիա]]․ Նաս ծովափը]] [[Պատկեր:Οι ανεμόμυλοι της Χίου.jpg|մինի|ձախից|Խիոս․ Ջաղացքները, կը գտնուին կղզիին հիւսիսային շրջանը]] [[Պատկեր:Samos and Turkey.JPG|մինի|ձախից|Սամոս․ արեւելեան կողմը - Դիմացը Թուրքիան]] [[Պատկեր:20020800 Chora Samothrace island Thrace Greece.jpg|մինի|ձախից|[[Սամոթրաքի]]․ Խորա, կղզիին մայր քաղաքը ]] {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Կղզիներն ու անուանում''' |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Այոս Էֆսրաթիոս (կղզի)|Այոս Էֆսրաթիոս]] |Άγιος Ευστράτιος Áyios Efstrátios |- |[[Այիոս Մինաս, Ֆուրնի|Այիոս Մինաս]] |Άγιος Μηνάς Agios Minas |- |[[Ալաթոնիսի, Ֆուրնի|Ալաթոնիսի]] |Αλατονήσι (Αλατσονήσι) Alatonisi (Alatsonisi) |- |[[Ամուլիանի]] |Αμμουλιανή Ammouliani |- |[[Անթրոփոֆաս, Ֆուրնի|Անթրոփոֆաս]] |Ανθρωποφάς (Μεγάλος Ανθρωποφάς, Μεγάλος Ανθρωποφάγος, Ανθρώ) Anthropofas |- |[[Անտիփսարա]] |Αντίψαρα Antipsara |- |[[Հիոս]] |Χίος Khíos |- |[[Էքաթոնիսա]] |Εκατόνησα Hekatónisa |- |[[Ֆուրնի]] |Φούρνοι Κορσέων Fourni Korséon |- |[[Իքարիա]] |Ικαρία Ikaria |- |[[Քիսիրեա, Ֆուրնի|Քիսիրիա]] |Κισηριά (Διάποροι) Kisiria (Diaporoi) |- |[[Լեմնոս|Լիմնոս]] |Λήμνος Límnos |- |[[Իմվրոս]] |Ίμβρος Imvros |- |[[Քաւքանաս]] |Καυκανάς Kafkanas |- |[[Քալողերոս կղզիակ]] |Νησίδα Καλόγερος Nisida Kalogeros |- |[[Լեզվոս]] |Λέσβος Lésvos |- |[[Մաքրոնիսի, Ֆուրնի|Մաքրոնիսի]] |Μακρονήσι (Μακρύ) Makronisi (Makri) |- |Մեղալոնիսի Սիղրիու Լեզվու - Նիսիոփի |Μεγαλονήσι Σιγρίου Λέσβου (Νησιώπη, Νησιώτη, Σίγρι) Megalonisi (Nisiopi) |- |[[Ինուսես]] |Οινούσσες Oinousses |- |[[Փասաս (կղզիակ)]] |Πασάς (Παναγία) Pasas (Panagiá) |- |[[Փսարա]] |Ψαρά Psará |- |[[Մաւրիա]] |Μαύρια Mavria |- |[[Սամիոփուլա]] |Σαμιοπούλα Samiopoula |- |[[Սամոս]] |Σάμος Sámos |- |[[Սամոթրաքի]] |Σαμοθράκη Samothráki |- |[[Սերղիցի]] |Σεργίτσι Λήμνου Sergitsi Limnou |- |[[Թենետոս]] |Τένεδος Ténedhos |- |[[Թասոս]] |Θάσος Thásos |- |[[Թասոփուլա]] |Θασοπουλα Thasopoula |- |[[Թիմենա]] |Θύμαινα Thimena |- |[[Թիմենաքի, Ֆուրնի|Թիմէնաքի]] |Θυμαινάκι Thymainaki |- |[[Թոքմաքիա]] |Τοκμάκια (Τομαρονήσια, Τομάρια, Ασπρονήσια) Tokmakia (Tomaronisia) |- |[[Էկլեզոնիսի]] |Εγγλεζονήσι (Μακρονήσι) Englezonisi (Makronisi) |- |[[Զուրաֆա]] |Ζουράφα (Λαδόξερα, Λαδοξέρα) Zourafa (Ladoksera) |} ==== Էվիայի կղզեխումբը (9 մեծ ու փոքր կղզիներ) ==== [[Պատկեր:Castel tower Karystos, Euboea, Greece.jpg|մինի|ձախից|Էվիա․ Քարիսդոս- բերդը, հարաւային ծայրամասին]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Կղզիներն ու անուանում |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Արղիրոնիսօ]] |Αργυρόνησο (Αργυρόνησος) Argyroniso |- |[[Էլաֆոնիսոս (կղզի)]] |Ελαφόνησος Elafonisos |- |[[Էվիա]] |Εύβοια Evia |- |[[Լիհատես կղզեխումբ|Լիհատոնիսիա]] |Λιχαδονήσια Lichadonisia (Μονολιά & Στρογγύλη) |- |[[Մանտիլու]] |Μανδηλού Mandilou |- |[[Փեթալյի]] |Πεταλιοί Petalii |- |[[Փոնտիքոնիսի (Էվիա)]] |Ποντικονήσι Ευβοίας Pontikonisi Euboeas |- |[[Ռաֆդիս]] |Ράφτης (Ράφτη) Raftis |- |[[Սթիրա Էվիաս]] |Στύρα Ευβοίας Styra Euboeas |} [[Պատկեր:Beach of the island Kyra Panagia.jpg|մինի|Քիրա Փանաղիա]] [[Պատկեր:Alonnisos, Greece - panoramio.jpg|ձախից|մինի|Փերիսթերա․ նկարուած Ալոնիսոյէն]] [[Պատկեր:Kyra Panagia view from the monastery.jpg|մինի|Եուրա, նկարուած Քիրա Փանաղիա կղզիէն]] ==== Սփորատես, թիւով 15 ==== [[Պատկեր:Skopelos08a.jpg|մինի|ձախից|Սքոփելոս]] [[Պատկեր:Skyros-chora.JPG|մինի|ձախից|Սքիրոս]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Կղզիներն ու անուանում |- !Հայերէն !Greek |- |[[Ատելֆի, Ալոնիսոս|Ատելֆի]] |Αδελφοί Adelfoi |- |[[Ալոնիսոս]] |Αλόννησος Alónnisos |- |[[Եուրա, Ալոնիսոս|Եուրա]] |Γιούρα Gioura |- |[[Քիրա Փանայիա, Ալոնիսոս|Քիրա Փանայիա]] |Κυρά Παναγιά Kirá Panagiá |- |[[Փերիսթերա, Ալոնիսոս|Փերիսթերա]] |Peristéra |- |[[Փիփերի, Ալոնիսոս|Փիփերի]] |Πιπέρι Pipéri |- |[[Փոտիա]] |Πόδια (Ποδιές) Podia |- |[[Փսաթուրա, Ալոնիսոս|Փսաթուրա]] |Ψαθούρα Psathoura |- |[[Սարաքինօ, Սքիրոս|Սարաքինօ]] |Σαρακηνό Sarakino |- |[[Սքանծուրա, Ալոնիսոս|Սքանծուրա]] |Σκάντζουρα Skántzoura |- |[[Սքիաթոս]] |Σκιάθος Skiáthos |- |[[Սքոփելոս]] |Σκόπελος Skópelos |- |[[Սքիրոփուլա, Սքիրոս|Սքիրոփուլա]] |Σκυροπούλα Skiropoula |- |[[Սքիրոս (կղզի)|Սքիրոս]] |Σκύρος Skiros |- |[[Ցուկրիա, Սքիաթոս|Ցուկրիա]] |Τσουγκριά Tsougria |} ==== Քիքլատես ==== [[Պատկեր:IMFJ poliegos 01.jpg|ձախից|մինի|Փոլիէղոս]] [[Քիքլատես]] կղզեխումբը կը բաղկանայ 33 կղզիներէ, 8 կղզիակախմբակներէ եւ բազմաթիւ կղզիակներէ եւ ժայռակղզիակներէ։[[Պատկեր:Ανάφη, Κάλαμος (Παναγιά Καλαμιώτισσα).jpg|մինի|ձախից|Անաֆի]] [[Պատկեր:Manwlas.JPG|մինի|ձախից|Թիրասիա]] [[Պատկեր:Ios island, Cyclades, Greece hill 2007.jpg|մինի|ձախից|Իոս]] [[Պատկեր:Κάστρο Σικίνου (05).jpg|մինի|ձախից|Սիքինոս]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Գլխաւոր կղզիներն ու անուանում |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Ամորղոս]] |Αμοργός Amorgós |- |[[Անաֆի]] |Ανάφη Anáfi |- |[[Անտրոս]] |Άνδρος Ándros |- |[[Անտիքերոս]] |Αντικέρια Antikeria (Άνω Αντικέρι / Αντίκερος & Κάτω Αντικέρι / Δρίμα / Δρύμα) |- |[[Անդիմիլոս]] |Αντίμηλος Antimilos |- |[[Անտիփարոս|Անդիփարոս]] |Αντίπαρος Antiparos |- |[[Անիտրոս]] |Άνυδρος (Αμοργοπούλα) Anydros (Amorgopoula) |- |[[Հրիստիանի, Թիրա|Խրիստիանի]] |Χριστιανή Christiani |- |[[Տիլոս]] |Δήλος Dhilos |- |[[Տեսփոդիքօ]] |Δεσποτικό Despotikó |- |[[Տիտիմի, Սիրոս|Տիտիմի]] |Διδύμη (Γάιδαρος, Γαϊδουρονήσι) |- |[[Տոնուսա]] |Δονούσα Donousa |- |[[Թրաղոնիսի, Էվիա|թրաղոնիսի]] |Τραγονήσι (Δραγονήσι) Tragonisi (Dhragonisi) |- |[[Ֆոլեղանտրոս]] |Φολέγανδρος Folégandros |- |[[Եարոս]] |Γυάρος Giáros |- |[[Քթափոտիա]] |Κταπόδια (Σταπόδιο) Ktapodia (Stapodio) |- |[[Իոս]] |Ίος Ios |- |[[Իրաքլիա]] |Ηρακλειά Irakliá |- |[[Քէա]] |Κέα Kéa, Τζια Tziá (Zia) |- |[[Քերոս]] |Κέρος Kéros |- |[[Քիմոլոս]] |Κίμωλος Kimolos |- |[[Քուֆոնիսիա|Քուֆոնիսի]]Խ |Κουφονήσια Koufonisia |- |[[Քիթնոս]] |Κύθνος Kithnos |- |[[Մաքրոնիսոս]] |Μακρόνησος Makrónisos |- |[[Միլոս]] |Μήλος Mílos |- |[[Միքոնոս]] |Μύκονος Míkonos |- |[[Նաքսոս]] |Νάξος Náxos |- |[[Փահիա]] |Παχειά (Αναφόπουλο) Pacheia (Anafopoulo) |- |[[Փարոս (կղզի)|Փարոս]] |Πάρος Páros |- |[[Փոլիէղոս]] |Πολύαιγος Poliegos |- |[[Փրասուրա]] |Πρασούρα (Κοπριά) Prasoura (Kopria) |- |[[Ռինիա (կղզի)|Ռինիա]] |Ρήνεια Rinia |- |[[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինի]] |Σαντορίνη Santoríni, Θήρα Thira |- |[[Սհինուսա]] |Σχοινούσα Schinousa |- |[[Սերիֆոփուլա]] |Σεριφοπούλα Serifopoula |- |[[Սերիֆոս]] |Σέριφος Sérifos |- |[[Սիֆնոս]] |Σίφνος Sifnos |- |[[Սիքինոս]] |Σίκινος Sikinos |- |[[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]] |Σύρος Siros |- |[[Թիրասիա]] |Θηρασία Thirasiá |- |[[Թինոս]] |Τήνος Tinos |} [[Պատկեր:Poros Evlahos.jpg|մինի|Փորոս]] [[Պատկեր:Falkonera.jpg|մինի|Ֆալքոներա]] ==== Սարոնիքօ Ծոցին կղզիները (կամ Արղօ-Սարոնիքոյի կղզիները), թիւով 11 ==== [[Պատկեր:Spetses1 evlahos.jpg|մինի|ձախից|Սփեցես]] [[Պատկեր:Υδρα 2.jpg|մինի|ձախից|Իտրա]][[Սարոնիքոս ծոց|Սարոնիքոս ծոցին]] կղզիները։ {| class="wikitable" ! colspan="2" |Կղզիներն ու անուանում |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Էղինա]] |Αίγινα Egina |- |[[Այիոս Եորղոս, Իտրա]] |Άγιος Γεώργιος (Σαν Τζώρτζης) Agios Georgios Hydras |- |[[Ակիսդրի]] |Αγκίστρι Ankistri |- |[[Արսիդա|Արսիտա]] |Αρσίδα (Ελεούσα, Ελαιούσα, Αρτσιδάς, Αργέντας) Arsida |- |[[Տոքոս (կղզի, Իտրա)|Տոքոս]] |Δοκός Dokós |- |[[Ֆալքոներա]] |Φαλκονέρα (Γερακούνια) Falkonera (Gerakounia) |- |[[Իտրա]] |Ύδρα Idra |- |[[Փորոս]] |Πόρος Póros |- |[[Սալամինա]] |Σαλαμίνα Salamína |- |[[Սունիոն (Քոլոնես)]] |Σούνιον (Κολωνές) |- |[[Սփեցես]] |Σπέτσες Spétses |} [[Պատկեր:Island of Ofidoussa.JPG|ձախից|մինի|Օֆիտուսա]] [[Պատկեր:ΣΑΡΙΑ ΚΑΡΠΑΘΟΥ - ΑΦΙΞΗ ΣΤΟ ΛΙΜΑΝΙ 2.jpg|ձախից|մինի|Սարիա, Քարփաթոսին բացերը]] ==== Տոտեքանիսա, թիւով՝ 51 ==== [[Տոտեքանիսա|Տոտեքանիսայի]] կղզիները։[[Պատկեր:ArkiVillage.jpg|մինի|ձախից|Արքի]] [[Պատկեր:20150811 Astypalaia ΦΚΧ (07).jpg|մինի|ձախից|Աստիփալէա, արեւածագ]] [[Պատկեր:Calymnos harbour.jpg|մինի|ձախից|Քալիմնոս]] [[Պատկեր:Ὀλυμπος Καρπάθου.jpg|մինի|ձախից|Քարփաթոս]] [[Պատկեր:Γιαλός-Σύμη.jpg|մինի|ձախից|Սիմի]] {| class="wikitable" ! colspan="2" |Կղզիներն եւ անուանում |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Ատելֆի, Ալոնիսոս|Ատելֆի կղզիներ]]՝ (Մեծ ու Փոքր) |Νήσοι Αδελφοί (Αδέλφια) Nisoi Adelfoi (Adelfia) (Μεγάλος Αδελφός & Μικρός Αδελφός) |- |[[Աղաթոնիսի]] |Αγαθονήσι Agathonisi |- |[[Անտիթիլոս|Ասքինա]] |Αντίτηλος (Άσκινα) Anditilos (Askina) |- |[[Արքի]] |Αρκοί Arki |- |[[Արմաթիա, Քասոս|Արմաթիա]] |Αρμάθεια Armáthia |- |[[Ալիմիա]] |Αλιμιά Alimiá |- |[[Ասթաքիդոնիսիա]] ([[Ասթաքիդա]] եւ [[Ասթաքիդոփուլօ|Ասթաքիդոփուլօ)]] |Αστακιδονήσια (Αστακίδες) Astakidonisia (Astakides) (Αστακίδα & Σιάλ/Σύλα/Φωκά & Νήμο & Αστακιδόπουλο/Ατσακιδόπουλο) |- |[[Ասթիփալէա]] |Αστυπάλαια Astipálea |- |[[Աւղօ]] |Αυγό Avgo |- |[[Համիլի]] |Χαμηλή Chamili, Χαμηλονησι Chamilonisi |- |[[Տիվունիա կղզիակներ]] |Νησίδες Διβούνια (Ουανίανησια) Nisides Divounia (Ouanianisia) |- |[[Ֆարմաքոնիսի]] |Φαρμακονήσι Farmakonisi |- |[[Եալեսինօ]] |Γιαλεσίνο Gialesino |- |[[Ղլարոս, Աղաթոնիսի|Ղլարոս]] |Γλάρος Glaros |- |[[Եալի]] |Γυαλί Gialí |- |[[Հալքի (Տոտեքանիսա)|Հալքի]] |Χάλκι Hálki |- |[[Իմիա|Իմիա՝ Մեծ ու Փոքր]] |Ίμια (Λίμνια) Imia (Limnia) (Μεγάλη Ίμνια / Μεγάλη Λιμνιά & Μικρή Ίμνια / Μικρή Λιμνιά) |- |[[Քալոլիմնոս, Քալիմնոս|Քալոլիմնոս]] |Καλόλιμνος Kalólimnos |- |[[Քալիմնոս]] |Κάλυμνος Kálimnos |- |[[Քանտելուսիա|Քանտելիուսա]] |Καντελιούσσα Kandelioussa |- |[[Քարփաթոս]] |Κάρπαθος Kárpathos |- |[[Քասոս]] |Κάσος Kásos |- |[[Քասթելոռիզօ|Քասթելորիզօ]] |Καστελλόριζο Kastellórizo |- |[[Քինարոս (Տոտեքանիսա)|Քինարոս]] |Κίναρος Kinaros |- |[[Քոս (կղզի)|Քոս]] |Κώς Kós |- |[[Լերոս]] |Λέρος Léros |- |[[Լիփսի]] |Λειψοί Lipsi |- |[[Լեւիթա]] |Λέβιθα Lévitha |- |[[Լիատի կղզիակներ]]՝ [[Մեղալօ Լիվատի, Լերոս|Մեծ]] ու Փոքր |Νησίδες Λιάδι (Λιβάδι) Nisides Liadi (Livadhi) (Μεγάλο Λιάδι & Μικρό Λιάδι) |- |[[Մարմարաս]] |Μαρμαράς Marmaras |- |[[Մաւրա, Լերոս|Մաւրա]] |Μαύρα |- |[[Նիմոս]] |Νίμος Nimos |- |[[Նիսիրոս]] |Νίσυρος Nísiros |- |[[Օֆիտուսա]] |Οφιδούσσα Ofidoussa |- |[[Փահիա]] |Παχειά (Παχιά) Pachia |- |[[Փաթմոս]] |Πάτμος Pátmos |- |[[Փերղուսա]] |Περγούσα Pergousa |- |[[Փլաթի, Քալիմնոս|Փլաթի]] |Πλάτη (Πλατύ) Plati |- |[[Փսերիմոս]] |Ψέριμος Psérimos |- |[[Ռօ, Մեղիսթի|Ռօ]] |Ρω Rhó |- |[[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոս]] |Ρόδος Ródhos |- |[[Սարիա (Տոտեքանիսա)|Սարիա]] |Σαρία Saria |- |[[Սեսքլիա]] |Σεσκλιά Sesklia |- |[[Սոֆրանա կղզիակներ]]՝ Մեծ, Փոքր եւ Սոհաս |Νησίδες Σοφρανά Nisides Sofrana (Μεγάλο Σοφράνο / Ζαφοράς & Μικρό Σοφράνο & Σοχάς) |- |[[Սթրոկիլի, Նիսիրոս|Սթրոկիլի]] - Նիսիրօ կղզիին |Στρογγυλή Νισύρου Stroggyli Nisyrou |- |[[Սթրոկիլի, Քասթելոռիզօ|Սթրոկիլի]] - Քաստելորիզօ կղզիին |Στρογγύλη Strongyli |- |[[Սիմի]] |Σύμη Simi |- |[[Սիրնա]] |Σύρνα Sirna |- |[[Թելենտոս]] |Τέλενδος Télendos |- |[[Թիլոս]] |Τήλος Tílos |- |[[Թրիանիսեա]]՝ Մեսոնիսի, Փլակիտա եւ Սթեֆանիա |Τριανήσια | |} [[Պատկեր:Island of Crete, Greece.JPG|մինի|ձախից|Կրետէ]] [[Պատկեր:20090620 Spinalogka Elounta panoramic view from the mountain.jpg|ձախից|մինի|Սփինալոկա կղզիակը]] [[Պատկեր:Giannisada.JPG|ձախից|մինի|Տիոնիսատես, Եանիսատա]] ==== Կրետէ ու իր շուրջի մեծ ու փոքր կղզիները, թիւով՝ 16 ==== {| class="wikitable" ! colspan="2" |Կղզիներն ու անուանում |- !Հայերէն !Յունարէն |- |[[Այի Թէօտորի (Կրետէ)]] |Άγιοι Θεόδωροι Agioi Theodoroi |- |[[Աւղօ Լասիթիու]] |Αυγό Λασιθίου Avgo Lasithou |- |[[Հրիսի (Էշակղզի)]] |Χρυσή (Γαϊδουρονήσι) Chrysi |- |[[Կրետէ]] |Κρήτη Kríti |- |[[Տիա]] |Δία Dia |- |[[Տիոնիսիադես]] |Διονυσιάδες (Γιανυσάδες) (Γιανυσάδα & Δραγονάδα & Παξιμάδα & Παξιμαδάκι) |- |[[Էլաֆոնիսի, Խանիա]] |Ελαφονήσι Χανίων Elafonisi Chanion |- |[[Ղաւտոփուլա]] |Γαυδοπούλα Gavdopoula |- |[[Ղաւտոս]] |Γαύδος Gávdos |- |[[Ղրամվուսա]] |Γραμβούσα (Γραμπούσα) Gramvousa (Ήμερη Γραμβούσα & Άγρια Γραμβούσα) |- |[[Քուֆոնիսի]] |Κουφονήσι Koufonisi |- |[[Լութրօ]] |Λουτρό Loutro |- |[[Փոնտիքոնիսի, Կրետէ]] |Ποντικονήσι Pontikonisi |- |[[Սփինալոկա]] |Σπιναλόγκα (Καλυδών) Spinalonga |- |''[[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]]*'' |''Κύθηρα (Τσιρίγο)'' |- |''[[Անտիքիթիրա]]*'' |''Αντικύθηρα (Τσιριγότο) Antikythera'' |} <nowiki>*</nowiki>''Այս վերջին երկուքը, հակառակ որ կը գտնուին Էգէական Ծովուն կողմը, մաս կը կազմեն [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովուն]] կղզիներուն։'' Վերոնշեալ բոլոր կղզեխումբերուն կողքին, ցիրուցան բազմաթիւ ժայռ-կղզիներ կան։ [[Պատկեր:Meltemi.jpg|մինի|աջից|Մելդեմիա հովերը․ Etesians (meltemia)․ կը պատահին երբ միաժամանակ բարձր ճնշում կը կազմուի Պալքանեան թերակղզիին վրայ (H) եւ ցած ճնշում՝ Փոքր Ասիոյ վրայ (L)]] Էգէական ծովուն բազմաթիւ կղզիները եւ կամ կղզեխումբերը, [[Յունաստան|Յունաստանի]] մայր ցամաքամասին լեռներու կամ լեռնաշղթաներուն շարունակութիւնն են․ օրինակ՝ լեռնաշղթայ մը ծովուն մէջէն կ՛երակրի մինչեւ արեւելեան [[Հիոս]] կղզին, ուրիշ մը [[Էվիա]] կղզիէն՝ [[Սամոս]] կղզին։ Երրորդ լեռնաշղթայ մը [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսէն]] կ՛անցնի [[Կրետէ]] եւ կ՛երկարի մինջեւ [[Ռոտոս (կղզի)|Ռոտոս]], բաժնելով այսպէս [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականը]] [[Էգէական Ծով|Էգէականէն]]։ === Կլիմա === [[Էգէական Ծով|Էգէականի]] կլիման, յար ու նման՝ արեւելեան [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]]<nowiki/>ին բարեխառն է։ Ծովուն արեւմտեան եւ արեւելեան ցամաքամասերուն կլիմայէն աւելի մեղմ է․ ամառներու տաքը այդքան ծանր չէ շնորհիւ Մայիսէն մինչեւ Սեպտեմբեր ամիսներուն Ծովը թափանցող Մելդեմիա հիւսիսային հովերուն։ === Էգէական Ծովուն մէջ թափող գետեր === ''{կապուած յօդուած՝ [[Յունաստան#Գետեր|Յունաստան#Գետեր}]]'' Ծովուն մէջ թափող գլխաւոր գետերն են՝ [[Ինահոս]] - Պելոպոնեսի Արղոլիտա նահանգ ''Ίναχος (Αργολίδα)'', [[Սփերհիոս]] եւ [[Փինիոս (Թեսալիա)|Փինիոս]] - Թեսալիա ''Σπερχειός, Πηνειός (Θεσσαλία)'', [[Ալիաքմոնաս]], [[Լուդիաս]], [[Աքսիոս]] եւ [[Սթրիմոնաս]] - Մակետոնիա ''Αλιάκμονας, Λουδίας, Αξιός, Στρυμόνας (Μακεδονία)'', [[Նեսթոս (գետ)|Նեսթոս]] եւ [[Էվրոս (գետ)|Էվրոս]] (Թրակիա) ''Νέστος, Έβρος (Θράκη)'', [[Քայքոս]], [[Էրմոս]], [[Քաւսթրոս]] եւ [[Մէանտրոս]] - [[Փոքր Ասիա]], [[Թուրքիա]] ''Κάικος, Έρμος, Κάυστρος, Μαίανδρος (Μ. Ασία)'' եւ այլն։ === Բնակչութիւն === Էգէական Ծովուն ափերուն գլխաւոր քաղաքներն ու անոնց բնակչութեան թիւը հետեւեալն է (2011-ի Յունաստանի մարդահամարի տուեալներ<ref>[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en EUROSTAT Եւրոպական միութեան մարդահամար, Յունաստան 2011 {{ref-en}}]</ref> {| class="wikitable" |+ !Շարք !Քաղաք !Երկիր !Շրջան !Բնակչութեան թիւ |- |1 |[[Աթէնք]] - Athens |[[Յունաստան]] - Greece |Կեդր․ Յունաստան - Central Greece |3,090,508 |- |2 |[[Իզմիր|Զմիւռնիա]] - İzmir |[[Թուրքիա]] - Turkey |[[Իզմիր|Զմիւռնիա]] - İzmir Province |2,947,000 |- |3 |[[Սելանիկ]] - Thessaloniki |[[Յունաստան]] - Greece |Կեդր․ Յունաստան - Central Macedonia |824,676 |- |4 |[[Փիրէա]] - Piraeus |[[Յունաստան]] - Greece |Ատիկէ - Attica |448,997 |- |5 |[[Իրաքլիօ]] - Heraklion |[[Յունաստան]] - Greece |Կրետէ - Crete |173,993 |- |6 |Վոլոս - Volos |[[Յունաստան]] - Greece |Թեսալիա - Thessaly |144,449 |- |7 |Չանաքքալէ - Çanakkale |[[Թուրքիա]] - Turkey |Չանաքքալէ - Çanakkale Province |111,137 |- |8 |[[Խանիա]] - Chania |[[Յունաստան]] - Greece |Կրետէ - Crete |108,642 |- |9 |Ռոտոս (քաղաքը) - Rhodes (city) |[[Յունաստան]] - Greece |Հարաւային Էգէական - South Aegean |86,199 |- |10 |Ալեքսանտրուփոլի - Alexandroupoli |[[Յունաստան]] - Greece |Արեւել․ Մակետոնիա եւ Թրակիա - Eastern Macedonia and Thrace |72,959 |} === Բնապահպանում === [[Պատկեր:Blue cave in Alonissos.jpg|մինի|Ալոնիսոս Αλόνησος, Կապոյտ քարայրը - [[:en:Natura_2000|Natura 2000]] պահպանուած շրջան]] [[Յունաստան]]<nowiki/>ը իր ծովեզրերուն երկայնքին, հաստատած ու սահմանած է քանի մը ծովային բնապահպանման շրջաններ։<ref>{{Cite web |url=http://www.mpatlas.org/region/country/GRC/ |title=Ծովային բնապահպանման քարտէս, ելեկտ․ թերթ - Atlas of Marine Protection {{ref-en}} |accessdate=2019-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911105630/http://mpatlas.org/region/country/GRC/ |archivedate=2018-09-11 |dead-url=yes}}</ref><ref>[https://www.msp-platform.eu/projects/medpan-network-marine-protected-area-managers-mediterranean Միջերկրականի Պահպանման Ծովային Շրջաններուն Տնօրէնութեան Ցանցին (MedPAN) {{ref-en}}]</ref> Ըստ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրական]]<nowiki/>ի Պահպանման Ծովային Շրջաններուն Տնօրէնութեան Ցանցին (MedPAN) ''Network of Managers of Marine Protected Areas in the Mediterranean'', յունական չորս շրջաններ այս ցանցին կը մասնակցին, անոնցմէ մէկը Էգէական Ծովուն մէջ է՝ [[Ալոնիսոս ծովային պուրակ|Ալոնիսոս Ծովային Ճեմապարտէզը]] ''Alonnisos Marine Park''։<ref>[http://alonissos-park.gr/ Ալոնիսոս Ծովային Ճեմապարտէզը {{ref-el}}]</ref> == Պատմութիւն == === Հնադարեան Շրջանէն մինչեւ Միջնադար === [[Պատկեր:Salamis.png|մինի|Սալամինա կղզին, ուր տեղի ունեցաւ յոյներուն եւ պարսիկներուն միջեւ ճակատագրական նաւամարտը]] Հնադարեան շրջանին, Էգէականը իր կղզիներու բնակչութեան եւ այլ դրացի ծովափնեայ ժողովուրդներու ծովային նաւարկութեան կը նպաստէ․ [[Քիքլատես|Քիքլատեսի]], Մինոասեան, Փիւնիկեցիներու, Լելեկներու եւ յոյներու։ Ծովուն լեռնային եւ անկանոն ափերը բնական պատսպարաններ են․ այսպէս եւրոպական պատմութեան առաջին ծովապետութիւններու օրրանը կը դառնայ՝ [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոասեան]] Կրետէի եւ [[Աթէնք]]<nowiki/>ի։ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական Կայսրութեան]] շրջանին եւ մինչեւ [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական Կայսրութեան]] վերջաւորութեան, Էգէականի ծովեզրերու ամբողջութիւնը կը պատկանին նոյն պետութեան կամ տիրապետութեան։ ''Կապուած յօդուածներ՝'' [[Յունաստան#Մինչեւ Ք.Ա. 12-րդ դար]], [[Յունաստան#Հին Յունաստան]], [[Յունաստան#Հռոմէական Շրջան]], [[Յունաստան#Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան]] === Օսմանեան տիրապետութեան շրջան === Էգէականի ափերը կը բաժնուին զանազան փոքր ու մեծ պետութիւններու կամ իշխանութիւններու միջեւ․ օսմանեան, յունական, [[Լատինական կայսրութիւն|լատին։]] ''կապուած յօդուած''՝ [[Յունաստան#Օսմանեան տիրապետութեան Ժամանակաշրջան]] === Յունաթրքական հակամարտութիւն === [[Յունաստան]] անկախութեան պատերազմներ տանելէ ետք, [[1830]] թուականին իր անկախութեան կը տիրանայ։ Նախ Պեղոպոնեզի շրջանով, ապա կամաց-կամաց կը վերատիրանայ մնացեալ յունական ցամաքամասին եւ կղզիներուն։ 20-րդ դարուն սկիզբներուն կը հասնի մինչեւ Փոքր Ասիոյ ափերուն յունական հնադարեան քաղաքներուն եւ շրջաններուն։ Ի վերջոյ, [[1922]]-ի Լոզանի դաշնագրով, [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] կը յանձնէ Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերը․ կ՛առաջանայ բնակչութեան աղիտալի տեղափոխում, վերջ տալով երկու հազար տարիներէ աւելի հոն հաստատուած յոյն բնակչութեան։ ''կապուած յօդուած''՝ [[Յունաստան#Նորագոյն շրջան]] Այս թուականէն ետք, Թուրքիան հակառակ իր ստորագրած Լոզանի դաշնագրին, Էգէական Ծովը վէճի առարկայ կը դարձնէ իր եւ [[Յունաստան]]<nowiki/>ի միջեւ։<ref name=":0" /> == Տնտեսութիւն եւ քաղաքականութիւն == === Կղզիներու պատկանելութիւն === [[Պատկեր:ImbrosTenedos 2.svg|մինի|ձախից|Իմվրոս եւ Թենետոս յունական կղզիները որ Լոզանի Դաշինքով Թուրքիոյ յանձնուեցան]] Էգէականը բազմահազար կղզիներու ծով մըն է, ծովուն ջուրերը հարաւէն կը հասնին մինչեւ Կրետէ: Կղզիները կը պատկանին Յունաստանին, բացի երկուքէ, որոնք [[1922 թուական|1922]]-ի [[Լօզանի Համաժողովը|Լոզանի դաշինքով]] Թուրքիոյ յանձնուած են։ Ատոնք են [[Թենեդոս]] ({{lang-tr|Bozcaada}}, {{lang-el|Τένεδος Թենետոս}}) եւ [[Իմվրոս]] ({{lang-tr|Gökçeada}}, {{lang-el|Ίμβρος Իմվրոս}}) կղզիները: === Քարիւղատար Ոլորտը === Էգէական Ծովը քարիւղի ընդարձակ պահեստներ ունի։ Քարիւղի այս պահեստներու օգտագործումը, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ վէճեր կ՛առաջացնէ։ Շատ երկիրներ եւ ընկերութիւններ կը հետաքրքրուին, սակայն ոչինչ կրնայ ըլլալ, մինչեւ որ շրջանին մէջ այս տարակարծութիւնները փարատին։<ref>{{Cite web |url=https://statessera4.blogspot.com/1971/11/blog-post_6694.html |title=«Ստա դեսերա» στα τέσσερα, ելեկր․ էջ, թիւ 6694- Եգէականի քարիւղատար ոլորտը {{ref-el}} |accessdate=2019-09-27 |archive-date=2019-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925180139/https://statessera4.blogspot.com/1971/11/blog-post_6694.html |dead-url=yes }}</ref><ref name=":0" /> == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="120"> Cliffs of Santorini.jpg|[[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինի]] Hafen von Molivos.JPG|Լեզվոս կղզի, Մոլիվոս Chania panorama 2.jpg|[[Խանիա]], [[Կրետէ]]․ հին եւ նոր նաւահանգիստի շրջանը Nas Beach3.jpg|[[Իքարիա]] կղզին, Ικαρία, Նաս ծովափը եւ համանուն գետը Gria vathra.jpg|[[Սամոթրաքի]] կզղին, Σαμοθράκι - Քրիա Վաթրա ջրվէժը Chora Amorgos 7231.JPG|[[Ամորղոս]] կղզին, Αμοργός Asklepieion panoramic view.jpg|[[:en:Asclepeion|Asklepieion]] Քոս Kos panoramic view Ayvalık02.jpg|Այվալի կղզեխումբերը, Ayvalık, Թուրքիա - խորին ձախին յունական Լեզվօ կղզին The theatre of ancient Halicarnassus, built in the 4th century BC during the reign of King Mausolos and enlarged in the 2nd century AD, the original capacity of the theatre was 10,000, Bodrum, Turkey (20628392816).jpg|Ալիքարնասոս, Թուրքիա - Halicarnassus (այժմ Bodrum), հին յունական թատրոնը եւ դիմացը՝ բերդը Ανοικτά του Σαρωνικού, προς τα νησια.jpg|[[Էգէական Ծով]] Βαπόρια. πανσέληνος και το καράβι για τον Πειραια.jpg|Լիալուսինը Էգէական ծովուն վրայ, Քիքլատես, 22-8-2021 Αγναντευοντας το Αιγαιο.jpg|Սեւեռելով Էգէական ծովը, [[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]] Αγναντεύοντας το Αιγαίο.jpg|Սեւեռելով Էգէական Ծովը Korissia, Kea, Cyclades, 190149.jpg|[[Քէա]] Cyclades islands.jpg|[[Քիքլատես]] Windmills in Ios island, Cyclades, Greece.jpg|[[Իոս]] Sikinos, Cyclades, Greece Wikivoyage Banner.jpg|[[Սիքինոս]] Windmills of the Mykonos Island, Chora. Cyclades, Agean Sea, Greece-2.jpg|[[Միքոնոս]] Panagia beach in Nikouria island, 18M2105.jpg|[[Նիքուրիա]] 20100706 Terrace of the Lions Delos Cyclades Greece.jpg|[[Տիլոս]] Little Venice baconies. The coastline of the Mykonos Island, Chora. Cyclades, Agean Sea, Greece.jpg|[[Միքոնոս]] Chora Andros (Cyclades).jpg|[[Անտրոս]] Naxos Νάξος 2020-08-20 02 Chora Grotta and Vintzi beaches.jpg|[[Նաքսոս]] Didymi sunrise.jpg|Արեւածագը, [[Տիտիմի, Սիրոս|Տիտիմի]], Քիքլատես Cyclades, Aegean Sea.jpg Fish food, Cyclades.jpg|Թարմ ձուկ համտեսել, Քիքլատես Syros. Aghias Anastaseos & Aghios Nicolaos.jpg|[[Սիրոս (կղզի)|Սիրոս]], Քիքլատես Aegean beauty.jpg Syros. typical Agean cat.jpg|Էգէականի կատու </gallery> == Տես նաեւ == [[Միջերկրական Ծով]] [[Սեւ Ծով]] [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծով]] [[Կորնթոսի Նեղուցը]] [[Կորնթոսի Ջրանցքը]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտագին յղումներ == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sounion Սունիոյի հրուանդակ]{{ref-en}} * [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%8A%CE%BC%CE%B2%CF%81%CE%BF%CF%82 Իմվրոս] յունարէն * [[:el:Τένεδος|Թենետոս]] յունարէն [[Ստորոգութիւն:Ծովեր]] [[Ստորոգութիւն:Միջերկրական]] 06kk4vhdw56csve7klh7w4uhzn0qe0b 0 16022 257343 230359 2026-11-06T13:27:44Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257343 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տօն|պատկեր=Self-portrait with Her Daughter by Elisabeth-Louise Vigée Le Brun.jpg}} '''Գրկախառնութեան օր''', [[21 Յունուար|21 Յունուարին]], [[4 Դեկտեմբեր|4 Դեկտեմբերին]] եւ այլ օրերու նշուող տօն։ Ըստ տօնի աւանդոյթի՝ ընկերական գրկախառնուիլ կարելի է նոյնիսկ անծանօթներու հետ<ref name=":0">{{Cite web|url=https://vrn.mk.ru/article/2014/01/22/973826-obnimaytes-na-zdorove.html|title=Обнимайтесь на здоровье|website=vrn.mk.ru|language=ru|accessdate=2019-10-08}}</ref>։ Այդ օրը կը կազմակերպուին նաեւ գրկախառնութեան հետ կապուած զանազան Flashmob-եր<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2013/01/19/reg-cfo/obyatiya-anons.html|title=В Смоленске прошел День объятий|website=Российская газета|language=ru|accessdate=2019-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20120119/543476730.html|title=Лондонцы пытаются установить рекорд по продолжительности объятий|date=20120119T1511+0400Z|website=РИА Новости|language=ru|accessdate=2019-10-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.interfax-russia.ru/Ural/citynews.asp?id=286985&sec=1669|title=Более ста екатеринбуржцев обнимутся в рамках флешмоба|date=2012-01-18|website=Interfax-Russia.ru|language=ru|accessdate=2019-10-08}}</ref>։ == Պատմութիւն == Գրկախառնութեան Յունուարեան տօնը հիմնադրուած է [[1986 թուական|1986]]-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի մէջ՝ «Գրկախառնութեան ազգային օր» անուամբ ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ National Hugging Day), այնուհետեւ տարածուած է ամբողջ աշխարհի մէջ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=1204577|title=21 января - Международный день объятий|website=vesti.ru|language=ru|accessdate=2019-10-08}}</ref>։ Միջազգային<ref>{{Cite web |url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/32861/ |title=«21 января обнимаемся весь день!» |accessdate=2019-10-08 |archive-date=2019-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191008064243/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/32861/ |dead-url=yes |archivedate=2019-10-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008064243/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/32861/ |deadurl=yes }}</ref> դեկտեմբերեան տօնը ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ International Hug Day) ի յայտ եկած է 20-րդ դարու 70-ականներուն։ Այս տօնը հիմնականին կը նշուէր արեւմտաեւրոպական երիտասարդութեան ուսանողական միջավայրին մէջ, բայց անոր առաջացման ճշգրիտ հանգամանքները յայտնի չեն<ref>[http://www.profi-forex.org/novosti-mira/entry1008237158.html «Сегодня во всем мире отмечают День объятий»]</ref>։ Ըստ իւրայատուկ «հաւատալիքի»՝ ընկերական գրկախառնութեան ժամանակ մարդիկ կը փոխանակուին ներքին ջերմութեամբ։ Գոյութիւն ունին նաեւ գրկախառնութեան օգտակարութեան մասին «գիտական» հիմնաւորումներ․ օրինակ՝ ընկերական հպումները կը բարձրացնեն ախտազերծումը, կը խթանեն կեդրոնական ջղային համակարգը, արեան մէջ կը բարձրացնեն արենագնդին, ինչպէս նաեւ մէկ այլ հորմոնի՝ օքսիտոցինի մակարդակը։ Օքսիտոցինը կ՚առաջացնէ բարեացակամ տրամադրուածութիւն այլ մարդոց նկատմամբ<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |url=http://newsfeed.time.com/2011/01/21/national-hug-day-yes-it-matters/ |title=«National Hug Day: Yes it matters» |accessdate=2011-04-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110402055551/http://newsfeed.time.com/2011/01/21/national-hug-day-yes-it-matters/ |archivedate=2011-04-02 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aif.ua/health/psychology/1087649|title=Международный день объятий: чем для здоровья полезен тактильный контакт|last=АМЕЛИЧКИНА|first=Алла|date=2014-01-21|website=aif.ua|accessdate=2019-10-08|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008064242/https://aif.ua/health/psychology/1087649|dead-url=yes|archivedate=2019-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191008064242/https://aif.ua/health/psychology/1087649|deadurl=yes}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Տօներ]] [[Ստորոգութիւն:Միջազգային օրեր]] 4t7do9jatba7tong8yest1oj4g8vr03 0 16170 257316 253984 2026-11-06T12:32:32Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257316 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տօն}} '''Բուժքոյրերու միջազգային օր''' ('''IND''') Աշխարհի շարք մը երկիրներուն մէջ 12 Մայիսը կը նշեն իբրեւ Բուժքոյրերու օր: Պատահական չէ, որ մասնագիտական տօնը կը նշեն այս օրը: 12 Մայիսը յայտնի բուժքոյր Florence Nightingale-ի ծննդեան օրն է<ref>{{cite web|url=http://www.icn.ch/publications/international-nurses-day/|title=International Nurses Day|publisher=International Council of Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130519044608/http://www.icn.ch/publications/international-nurses-day/|archivedate=19 May 2013|accessdate=12 May 2013|deadurl=yes|df=}}</ref>։ == Պատմութիւն == Բուժքոյրերու միջազգային խորհուրդը (ICN) կը նշուի 1965-էն: 1953-ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի Առողջապահութեան, կրթութեան եւ ընկերային հարցերու նախարար Տորոդի Սատերլանտը առաջարկած է Նախագահ Տէյվիտ Տ. Էյզէնհաուերին նշելու՝ «Բուժքոյրերու օր»–ը: Ան չընդունեց զայն: Յունուար 1974-ին ընտրուած է 12 Մայիսը, քանի որ այն կը հանդիսանայ ժամանակակից բուժքոյրերու հիմնադիր Ֆլորենս Նայթինգէյլի ծննդեան օրը<ref>{{cite book|title=Women Pioneers of Medical Research: Biographies of 25 Outstanding Scientists. Chapter 2. Florence Nightingale (1820–1910). Founder of Modern Nursing|url=https://archive.org/details/womenpioneersofm0000chun|last1=Chung|first1=King-Thom|date=2009|publisher=McFarland|page=[https://archive.org/details/womenpioneersofm0000chun/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite news|title=Florence Nightingale: the medical superstar|url=http://www.express.co.uk/expressyourself/170640/Florence-Nightingale-the-medical-superstar|publisher=Daily Express|date=12 May 2016}}</ref>։ Ամէն տարի ICN -ը կը պատրաստէ եւ կը տարածէ միջազգային բուժքոյրերու օրուան գրքոյկներ: Գրքոյկը կը պարունակէ կրթական եւ հանրային տեղեկատուական նիւթեր, ամէնուրէք բուժքոյրերու կողմէ օգտագործելու համար: 8 Մայիս 1998-ը նշանակուած է ամէնամեայ Ուսանողական շաբաթաթերթի օր: == Թեմաներ == ICN -ի թեմաները, միջազգային բուժքոյրերու օրուան համար<ref>{{cite web|url=http://www.icn.ch/indkit_themes.htm|title=International Nurses Day|work=International Council of Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061209100339/http://www.icn.ch/indkit_themes.htm|archivedate=9 December 2006|accessdate=2 December 2006|deadurl=yes|df=}}</ref>։ * 1988 - Անվտանգ Մայրութիւն։ * 1989 - Դպրոցական առողջութիւն։ * 1990 - Բուժքոյրեր եւ շրջակայ միջավայր։ * 1991 - Հոգեկան առողջութիւն - Բուժքոյրերը գործողութեան մէջ։ * 1992 - Առողջ ծերացում։ * 1993 - Որակ, ծախսեր եւ բուժքոյրութիւն։ * 1994 – Առողջ ընտանիք՝ առողջ ազգի համար։ * 1995 - Կանանց Առողջութիւն. Բուժքոյրերը ճանապարհ կը հարթեն։ * 1996 - Աւելի լաւ առողջութիւն, բուժքոյրական հետազօտութիւններու միջոցով։ * 1997 - Առողջ երիտասարդներ = պայծառ ապագայ։ * 1998 - Համագործակցութիւն համայնքային առողջութեան համար։ * 1999 – Նշելով ապագան պահանջող բուժքոյրերու անցեալը։ * 2000 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար։ * 2001 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար: Միացեալ դէմ բռնութիւններու մասին։ * 2002 - Բուժքոյրեր, միշտ ձեզ համար, հոգատար ընտանիքներու համար։ * 2003 - Բուժքոյրեր. ՁԻԱՀ-ի դէմ պայքար, բոլորի համար։ * 2004 - Բուժքոյրեր. Աղքատներու հետ աշխատիլ. Աղքատութեան դէմ։ * 2005 - Բուժքոյրեր հիւանդներու անվտանգութեան համար. Կեղծարար դեղորայք եւ դասական դեղերու թիրախ։ * 2006 - Անվտանգ աշխատակազմը կը փրկոէ կեանքը։ * 2007 – Դրական գործնական միջավայրեր. Որակեալ աշխատատեղեր, որակեալ հիւանդներու խնամք։ * 2008 - Որակի ապահովում, համայնքներուն ծառայելը. Առողջութեան առաջնային պահպանման եւ ընկերային խնամքի վարող բուժքոյրեր։ * 2009 - Որակի ապահովում, համայնքներու սպասարկում. Բուժքոյրերու առաջատար խնամքի նորարարութիւններ։ * 2010 - Որակի ապահովում, համայնքներուն ծառայելը։ * 2011 – Փակելով ճեղքը. Մատչելիութիւնն ու հաւասարութիւնը։ * 2012 - Փակելով ճեղքը. Փաստերէն մինչեւ գործողութիւն։ * 2013 - Փակելով ճեղքը. Հազարամեակի զարգացման նպատակները։ * 2014 - Բուժքոյրեր. Փոփոխութեան ուժ` առողջութեան համար կենսական միջոց։ * 2015 - Բուժքոյրեր. Ուժի փոփոխութիւն. Խնամք արդիւնաւէտութիւն, ծախսարդիւնաւէտ<ref>{{Cite web|url=http://www.icn.ch/publications/2015-nurses-a-force-for-change-care-effective-cost-effective/|title=2015 – Nurses: A Force for Change: Care Effective, Cost Effective|website=www.icn.ch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160205085434/http://www.icn.ch/publications/2015-nurses-a-force-for-change-care-effective-cost-effective/|archivedate=5 February 2016|accessdate=9 February 2016|deadurl=yes|df=}}</ref>։ * 2016 - Բուժքոյրեր. Փոփոխութեան ուժ` առողջապահական համակարգերու կայունութեան բարելաւում<ref name="Kit">{{Cite web|url=http://www.icn.ch/publications/2016-nurses-a-force-for-change-improving-health-systems-resilience/|title=2016 – Nurses: A Force for Change: Improving health systems' resilience|website=www.icn.ch|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160215223738/http://www.icn.ch/publications/2016-nurses-a-force-for-change-improving-health-systems-resilience/|archivedate=15 February 2016|accessdate=9 February 2016|deadurl=yes|df=}}</ref>։ * 2017 - Բուժքոյրեր. Ձեռնարկուող ձայնը` կայուն զարգացման նպատակներուն հասնելու համար։ * 2018 - Բուժքոյրեր․ Ձայն կ՚առաջնորդուի - Առողջութիւն է մարդու իրաւունքը։ == Միջազգային գործունէութիւն == === Աւստրալիա === «Տարուան Աւստրալիայի բուժքոյր»–ը կը յայտարարէ պետութեան մայրաքաղաքներէն մէկունկի արարողութեան ժամանակ: Բացի այդ, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] իւրաքանչիւր երկրի եւ տարածքներուն մէջ շաբաթուայ ընթացքին տեղկ կ՚ունենան տարբեր բուժքոյրական մրցանակաբաշխութիւններ: === Չինաստան === 2007-ին 5000 բուժքոյր հաւաքուեցաւ [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ջիանսզի նահանգի Յիչուն քաղաքին մէջ<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/health/210571.htm|title=International Nurses Day – china.org.cn|website=www.china.org.cn|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150515061437/http://www.china.org.cn/english/health/210571.htm|archivedate=15 May 2015|accessdate=9 February 2016|deadurl=no|df=}}</ref>։ === Իրլանտա === 2012-էն սկսած, Nurse Jobs Ireland -ը ([[Իրլանտա|Իրլանտայի]] բուժքոյրերու հաւաքագրման գործակալութիւն) կը սկսի շաբաթական քառօրեայ քարոզարշաւ, որ իւրաքանչիւր տարի 6-12 Մայիսը կը նշեն բուժքոյրերը: Այս շաբաթուան տօնակատարութիւնը կ՚օգտագործէ թուային հարթակներ, ինչպիսին են Twitter -ը եւ Facebook -ը, խթանելով բուժքոյրութիւնը` օգտագործելով հեշթեգ #CelebrateNurses: Հասարակութիւնը կը թողէ իրենց դրական մեկնաբանութիւնները եւ շնորհակալութիւն կը յայտնէ բուժքոյրերուն կայքէջին մէջ, ուր անոնք կը հաւաքեն ելեկտրոնային գիրք, որմով կը կիսուին Իրլանտայի բժշկական հաստատութիւններուն մէջ: === Միացեալ Թագաւորութիւն === Ամէն տարի [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] մէջ կը կայանայ Westminster Abbey ծառայութիւն: Ծառայութեան ընթացքին խորհրդանշական լամբը կը վերցուի Աբբասի բուժքոյրի մատուռէն եւ մէկ բուժքոյրէն միւսին կը յանձնուի, այնուհետեւ աւագին, որ կը տեղադրէ այն բարձր զոհասեղանին: Այս կը նշանակէ գիտելիքներու փոխանցում մէկ բուժքոյրէն միւսը: Սբ. Մարգարեթի Եկեղեցւոյ մէջ, Համպուրկի արաւելքը, ուր Florence Nightingale -ը թաղուած է, ծառայութիւնը տեղի կ՚ունենայ նաեւ իր ծննդեան տարեդարձի Կիրակի օրը<ref>{{cite web|url=http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/commemoration.htm|title=Commemoration Service|work=Florence Nightingale Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016013119/http://www.florence-nightingale-foundation.org.uk/commemoration.htm|archivedate=16 October 2006|accessdate=3 December 2006}}</ref>։ == Միացեալ Նահանգներ եւ Քանատա == [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ը կը տօնէ ամէն տարի Ազգային շաբաթուան 6-12 Մայիսը (Florence Nightingale -ի ծննդեան օրը): [[Քանատա|Քանատան]] կը տօնէ ամէն տարի Ազգային շաբաթուայ շաբաթ օրը, որ կը ներառէ 12 Մայիսը, որ Florence Nightingale- ի ծննդեան օրն է: Քանատայի Առողջապահութեան նախարարը 1985-ին Քանատայի մէջ կազմակերպած է Ազգային բուժքոյրական շաբաթ: ԱՄՆ - ի մէջ առաջին բուժաշխատողներու շաբաթը առաջին անգամ դիտուած է 11-16 Հոկտեմբեր 1954-ը `ի պատիւ Florence Nightingale -ի [[Ղրիմ|Ղրիմի]] առաքելութեան 100-ամեակի: Նախագահ Նիքը յետագային յայտարարեց «Ազգային բուժքոյրական շաբաթ» 1974-ին: 1982-ին Նախագահ Ռէյկանը պաշտօնապէս նշանակեց 6 Մայիսը, իբրեւ «Ազգային ճանաչման օր բուժքոյրերու համար», այժմ յայտնի է իբրեւ Ազգային բժշկի օր կամ Ազգային ազգային օրուայ ճանաչում: 1990-ին ամերիկեան բուժքոյրական դաշնութիւնը (ANA) ընդլայնած է տօնը 6-12 Մայիսը նշուող ներկայ ազգային բժշկութեան շաբաթին: 1997-ին Ազգային Ուսանողական Հոգաբարձուներու Դաշնութեան խնդրանքով ՀԱԱ-ն 8 Մայիսը նշանակեց «Ուսանողներու ազգային օր»: 2003-ին ՀԱ-ն Չորեքշաբթին անուանեց Ազգային բժշկութեան շաբաթը, իբրեւ Ազգային դպրոցի բուժքոյրական օր<ref>{{cite web|url=http://www.calendar-updates.com/info/holidays/us/nurse.aspx|title=National Nurses Day|work=Calendar Updates, LLC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130509090231/http://www.calendar-updates.com/info/holidays/us/nurse.aspx|archivedate=9 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=yes|df=}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nursingworld.org/FunctionalMenuCategories/AboutANA/NationalNursesWeek/NNWHistory.html|title=National Nurses Week History|work=American Nurses Association|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130504094829/http://nursingworld.org/FunctionalMenuCategories/AboutANA/NationalNursesWeek/NNWHistory.html|archivedate=4 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=yes|df=}}</ref>։ Դպրոցական բուժքոյրերու ազգային դաշնութիւնը, սակայն, կը պնդէ, որ Ազգային դահլիճի օրը ճանչցուած է 1972-էն<ref>{{cite web|url=http://www.schoolnurseday.org/|title=National School Nurse Day|work=National Association of School Nurses|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130501011717/http://www.schoolnurseday.org/|archivedate=1 May 2013|accessdate=14 May 2013|deadurl=no|df=}}</ref>։ === Սինկափուր === [[Սինկափուր|Սինկափուրը]] կը տօնէ բուժքոյրերու օրը 1 Օգօստոսին<ref>{{Cite web|url=http://eresources.nlb.gov.sg/infopedia/articles/SIP_499_2004-12-30.html|title=Nurses Day {{!}} Infopedia|last=Singapore|first=National Library Board,|website=eresources.nlb.gov.sg|access-date=2017-08-01}}</ref>։ 1800-ականներուն, բարգաւաճող Սինկափուրը յայտնուած է աճող բնակչութեան աւելի լաւ առողջապահական եւ բժշկական ծառայութիւններ մատուցելու կարիք: Թէեւ քանի մը հիւանդանոցներ կան, ուր բժիշկներուն աջակցելու համար բուժքոյրերու պակաս կայ: Սուրբ Մանկան Յիսուսի Մենաստանէն ֆրանսացի խնամակալները վերապատրաստուած են բուժքոյրեր դառնալու համար, որպէսզի անոնք այդ կարիքը բաւարարեն, քանի որ անոնք կը համարուէին Սինկափուրի միակ կրթուած եւրոպական կանայք, որոնք կրնային այդ մարտահրաւէրը վերցնել: 1 Օգոստոս 1885-ը կը նշէ Սինկափուրի մէջ բուժքոյրերու զարգացման սկիզբը, երբ այդ զոյգերը սկսան իրենց բուժքոյրական պարտականութիւնները Outram տարածքին գտնուող Sepoy Lines- ի ընդհանուր հիւանդանոցին մէջ<ref>{{Cite web|url=http://mothership.sg/2017/08/spores-nurses-day-falls-on-aug-1-the-noble-profession-here-was-started-by-french-nuns/|title=S’pore’s Nurses’ Day falls on Aug. 1, the noble profession here was started by French nuns|website=Mothership.sg|language=en-US|access-date=2017-08-01}}</ref>։ == Արտաքին յղումներ == * [http://www.icn.ch/indkit.htm Բուժքոյրերու միջազգային օր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412094825/http://www.icn.ch/indkit.htm |date=2010-04-12 }} – միջազգային բուժքոյրների խորհուրդի կողմէ; Անգլերեն, Ֆրանսերեն և Իսպաներեն * [http://www.china.org.cn/english/China/64371.htm Շնորհաւոր բժշկական աշխատողներուն] – Չինարէն [[:hy:Xinhua_News_Agency|Xinhua News Agency]], 2003 * [http://www.iol.co.za/index.php?set_id=3&click_id=131&art_id=vn20050511112553998C910971 Նոպէլեանան մասնագիտական բուժքոյրական տօն] – զեկույց Հարավային Աֆրիկայից, 2005 * [http://www.altiusdirectory.com/Society/international-nurses-day-theme.php Բուժքոյրական միջազգային տօն] == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Մասնագիտական տօներ]] a3k7kdu15xkd4qlnmhprivo1zfgpsvd 0 16171 257364 230410 2026-11-06T14:10:50Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257364 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Տօն}} <br /> '''Երկրապահի օր''', 1993-ին որոշուած<ref>{{Cite web |url=http://www.ekm.am/yerkrapah-day |title=Երկրապահի օրը 8 Մայիսին է |accessdate=2019-10-28 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410042258/http://www.ekm.am/yerkrapah-day |dead-url=yes |archivedate=2016-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410042258/http://www.ekm.am/yerkrapah-day |deadurl=yes }}</ref> Երկրապահ կամաւորականներու միութիւն (ԵԿՄ) հասարակական կազմակերպութեան անդամներու՝ երկրապահներու օրն է։ Կը տօնուի 1997-էն իւրաքանչիւր տարուայ [[8 Մայիս|8 Մայիսին]]<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/636613.html|title=В Армении отмечают день «Еркрапа»|date=մայիսի 8, 2006|publisher=REGNUM|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304134307/http://regnum.ru/news/636613.html|archivedate=2016-03-04|accessdate=2010-08-13|dead-url=yes}} {{ref-ru}}</ref>։ == Կայացում == 8 Մայիսը, իբրեւ երկրապահի օր նշելու որոշումը կայացած է Երկրապահ Կամաւորականներու Միութեան 3-րդ համագումարին՝ [[Նոյեմբեր]] 1997-ին։ [[6 Յունուար]] 2001-ին։ ՀՀ երկրորդ նախագահ [[Ռոպերտ Քոչարեան|Ռոպերտ Քոչարեանը]] հաստատած է «Հայաստանի հանրապետութեան տօներու եւ յիշատակի օրերու մասին» օրէնքը<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1274 Հայաստանի հանրապետության տոների եվ հիշատակի օրերի մասին]</ref>, որ 24 Յուլիս 2001-ին հաստատած է [[Հայաստան|Հայաստանի Հանրապետութեան]] [[Հայաստանի Հանրապետութեան Ազգային Ժողով|ՀՀ Ազգային ժողովը]]։ Այդ որոշմամբ երկրապահի օրը ընդգրկուած է ՀՀ պետական տօնացոյցին մէջ<ref>{{Cite web |url=http://www.7or.am/am/news/view/20470/ |title=Մայիսի 8-ը երկրապահի օրն է |accessdate=2015-05-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170505095731/http://www.7or.am/am/news/view/20470 |archivedate=2017-05-05 |dead-url=yes}}</ref><ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1274&lang=rus Legislation: National Assemly of RA]։</ref> Առաջին պետական տօնակատարութեան ժամանակ ՀՀ վարչապետ [[Անդրանիկ Մարգարեան|Անդրանիկ Մարգարեանը]] շնորհաւորական ուղերձ յղած է նաեւ Երկրապահի օրուան առթիւ, եւ մասնաւորապէս ըսած է՝ {{քաղվածք|Աւելի քան 10 տարի առաջ Երկրապահ կամաւորականներու շարժումը առաջինը իր վրայ կրեց հայրենիքի սահմաններու պաշտպանութեան, երկրի անվտանգութեան ապահովման ծանր պատասխանատուութիւնը՝ լուսաւոր ջահ մը դառնալով մեր արդար պայքարի ճանապարհին։ Այսօր մենք գլուխ կը խոնարհենք մեր մարտական ընկերներուն, այն զոհուած ազատամարտիկներու յիշատակին առջեւ, որոնք անառիկ պահեցին մեր երկրի սահմանները՝ Հայոց անկախ պետականութեան պատմութեան մէջ իրենց անձնուրաց սխրանքով ամրագրելով նոր փայլուն յաղթանակներ։ Արցախեան ազատամարտին մէջ Երկրապահը ազգի մարտական ոգին պահող, թշնամիի դէմ անոր պայքարի առաջնորդող գլխաւոր ուժն էր, որ յետագային դարձաւ ազգային բանակի հիմնական միջուկը։|Անդրանիկ Մարգարեան<ref>[http://gov.am/am/news/item/504/ ՀՀ կառավարութեան պաշտօնական լրահոս]</ref><ref>[https://www.a1plus.am/837.html Երկրապահի օր]</ref>}} == Ծանօթագրութիւններ == <references group=""></references> [[Ստորոգութիւն:Մասնագիտական տօներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի Տօներ]] 3yv9b7x61gkkkzms9rro9whi6w1jitk 0 16799 257375 232751 2026-11-06T14:30:28Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257375 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն =Զաւէն Տոլապճեան | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = 18 Հոկտեմբեր 1928 | ծննդավայրը = Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս | վախճանած է = | վախճանի վայրը = | մահացած է = 9 Հոկտեմբեր 1983 | մահուան վայրը = Լոս Անճելըս, Քալիֆորնիա | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = Հայ | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գիրքեր = | աշխատանք = Երեւանի սրտաբանութեան եւ սրտային վիրաբուժութեան ԳՀԻ սրտաբանութեան բաժանմունքի վարիչ | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = Սրտաբան | ամուսին = Սիլվիա Պալեան | ծնողներ = Լեւոն Տոլապճեան եւ Աննիկ Ուզունեան | երեխաներ = [[Աննա Տոլապճեան]] (կը բնակի Եգիպտոս) եւ Ռոպերթօ (կը բնակի Լոս Անճըլըս) | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Զաւէն Տոլապճեան''' (18 Հոկտեմբերի [[1928 թուական|1928]], Ալեքսանդրիա, [[Եգիպտոս]] - 9 Հոկտեմբերի [[1983 թուական|1983]], [[Լոս Անճելըս|Լոս Անճըլըս]], Քալիֆորնիա, ԱՄՆ), հայ բժիշկ, սրտաբան։ Բժշկական գիտութիւններու դոկտոր ([[1963 թուական|1963]]), Փրոֆեսոր: == Կենսագրութիւն == Սրտաբան Փրոֆ. Զաւէն Տոլապճեան ծնած է 16 Հոկտեմբեր [[1928 թուական|1928]] թուականին Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաք։ [[1947 թուական|1947]]ի ներգաղթի առաջին կարաւանով, ընտանեօք հասած են հայրենիք: Սրտաբան Փրոֆ. Զաւէն Տոլապճեան-ի Հայրը՝ արմատներով՝ մեծ հայրը՝ Մարաշցի, մեծ մայրը՝ Հաճընցի: Իսկ մայրը՝ արմատներով մեծ հայրը՝ Իսկենտերուն Կիլիկիայ, մեծ մայրը՝ Արաբկիր: Զաւէն Տոլապճեան [[1953 թուական|1953]] թուականին աւարտեր է [[Երեւանի Պետական Բժշկական Համալսարան|Երեւանի պետական բժշկական]] Համալսարանը։ [[1956 թուական|1956]] թուականէն եղեր է [[Երեւան]]ի Լ․ Ա․ Յովհաննիսեանի անուան սրտաբանութեան եւ սրտային վիրաբուժութեան հիմնարկի սրտաբանութեան բաժնի վարիչ։ 1961-1981 թուականներուն Սրտաբան Փրոֆ. Զաւէն Տոլապճեան զբաղեցուցած է Երեւանի սրտաբանութեան եւ սրտային վիրաբուժութեան ԳՀԻ սրտաբանութեան բաժանմունքի վարիչի պաշտօնը։ 1966-1979 թուականներուն եղած է ՀԽՍՀ ԳԽ պատգամաւոր<ref name="Դոլաբջյան Զավեն Լեւոնի">{{Cite web |url=http://am.hayazg.info/%D4%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%A2%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D4%B6%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D5%B6_%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6%D5%AB |title=Archive copy |accessdate=2020-01-21 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134053/http://am.hayazg.info/%D4%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%A2%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D4%B6%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D5%B6_%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6%D5%AB |dead-url=yes }}</ref>, իսկ 1972 թուականէ՝ ՏՍՍՏ Գերագոյն սովետի Նախագահութեաեւ անդամ։ Սրտաբան Զաւէն Տոլապճեան կը մահանայ Լոս Անճըլըս Zaven Levon Dolabjian<ref>https://www.findagrave.com/memorial/85867012/zaven-levon-dolabjian#sourceZaven Levon Dolabjian</ref> BIRTH 18 Oct 1928 DEATH 9 Oct 1983 (aged 54) BURIAL Forest Lawn Memorial Park (Hollywood Hills) Los Angeles, Los Angeles County, California, USA PLOT Court of Liberty, Lot 5149, Space 1 MEMORIAL ID 85867012 == Գործունէութեան ոլորտ == Փրոֆ. Զաւէն Տոլապճեանի գիտական աշխատանքները վերաբերածեն [[սրտամկանի ինֆարգթ]]ի, [[Հիփերթոնիա|հիպերտոնիկ հիւանդութեան]], սրտային անբաւարարութեան, էլեկտրասրտաբանութեան եւ համադրական էլեկտրամեքանասրտաբանութեան հարցերուն։ == Աշխատասիրութիւններ == Ունի 134 աշխատասիրութիւններ՝ բժշկական, մասնաւորաբար սրտի հետ կապուած խնդիրներու շուրջ, հրատարակած է գիրքեր՝ որոնց 2ը թարգմանուած են անգլերէնի, Ամերիկայի մէջ։ Իր պաշտօնի բերումով, ղեկավարած է կարգ մը գիտական միջացգային սիմփոզիումներ՝ Մոսկուայի, Լեհաստանի եւ այլ վայրերում էջ: == Աշխատութիւններ == {| class="wikitable" |- ! Լեզու !! Անուանում !! Թուական |- | [[հայերէն]] || Անդորր հողմեր || [[1976]] |- | հայերեն || Ներքին հիւանդութիւններու պրոպեդեւտիկա։ Ուսումնական ձեռնարկ || [[1964]] |- | [[ռուսերէն]] || Сшггетическая электрокардиология, || [[1963]] |- | ռուսերէն || Очерки синтетической электрокардиологии || [[1965]]<ref name="Դոլաբջյան, Զավեն Լեւոնի, 1928-1983 (Personal Name)">http://opac.flib.sci.am/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=9183</ref> |- | ռուսերէն || Основы клинической электрофизиологии и биофизики сердца || [[1968]] |- | ռուսերէն || Синтетическая электрокардиология, Ереван || [[1963]] |- | ռուսերէն || Инфаркт миокарда и электромеханическая активность сердца || [[1981]]<ref name="Դոլաբջյան Զավեն Լեւոնի"/> |- |} == Ձեռքբերումներ == 1963թ.՝ բժշկական գիտութիուններու դոկտոր: 1963թ.՝ փրոֆեսոր: Միջազգային «Էլեկտրասրտագրութեան ամսագիր» (անգլերէն) հանդեսի (ԱՄՆ) խմբագրական խորհրդի անդամ: 1972-1980թթ.՝ ՀԽՍՀ ԳԽ նախագահութեան անդամ: == Գրականութիւն == * Синтетическая электрокардиология, 1963 թուական, * Очерки синтетической электромеханокардиологии, 1965 թուական * Основы клинической электрофизиологии и биофизики сердца, 1968 թուական == Ստեղծագործութիւններ == * [https://web.archive.org/web/20190819032406/https://garoun.am/?p=1457 Սիրտը… իմ աչքերով, «Գարուն», 1968, № 1] Այս յօդուածի կամ բաժնի որոշ հատուածի սկզբնական կամ ներկայի տարբերակը վերցուած է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թոյլատրագրով թողարկուած Հայկական սովետական հանրագիտարանէն (հ․ 3, էջ 430)։ == Աղբիւրներ == * [https://www.findagrave.com/memorial/85867012/zaven-levon-dolabjian Zaven Levon Dolabjian] * [http://www.hayrenadardz.org/en/lifestory/zaven-dolabjian Հայրենադարձութեան Թանգարան] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=28553&query_desc=au%3A%22%D4%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%A2%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6%2C%20%D4%B6%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D5%B6%20%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6%D5%AB%2C%22Արզնի առողջարանը /Երեւան : Ա. հ., 1958 Զաւէն Տոլապճեան ] * [http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=50241&query_desc=au%3A%22%D4%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%A2%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6%2C%20%D4%B6%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D5%B6%20%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6%D5%AB%2C%22Սրտի խնդիրը : (10 հարց եւ պատասխան) /Երեւան : Հայաստան, 1975 Զաւէն Տոլապճեան] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} diio6uzkeqedz8cnl0xpi8ixeu1q5xs 0 17686 257320 253684 2026-11-06T12:39:37Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257320 wikitext text/x-wiki {{ Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Գաբրիէլ Մոլոյեան | բնագիր ԱԱՀ = | պատկեր =|մինի | չափ = | նկարագրութիւն = | ծնած է = 30 Յունուար 1933 | ծննդավայրը = Պէյրութ | մահացած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | հպատակութիւն = | ազգութիւն = | ալմա մատեր = | կրօնք = | ազդուած է = | ազդած է = | գիրքեր = | աշխատանք = Լրագիր, խմբագիր, ուսուցիչ, վարժարանի փոխ-տնօրէն | կարողութիւն = «Նոր Սերունդ» մշակութային միութիւն եւ «Ա. եւ Մ. Յովսէփեան» ազգային վաժարանի հիմնադիրէն, Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան ատենապետ | մասնագիտութիւն = հայագիտութիւն | ամուսին = | ծնողներ = | երեխաներ = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = «Ս. Ներսէս Շնորհալի» շքանշան, Գարեգին Բ-ի կոնդակ | կայքէջ = | ստորագրութիւն = }} '''Գաբրիէլ Մոլոյեան''' (ծնած է [[1933 թուական|1933]] [[Պէյրութ]], Լիբանան): Լրագրող, խմբագիր՝ «Արարատ» օրաթերթի, «Արարատ» գրական ամսագրի եւ «Մասիս» շաբաթաթերթի: 25 տարի եղած է [[Դամասկոս]]ի Ս. Թարգմանչաց եւ [[Պէյրութ]]ի Ազգային Սահակ Մեսրոպեան վարժարանի ուսուցիչ եւ փոխ-տնօրէն: Եղած է Փասատինայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ «Ա. եւ Մ. Յովսէփեան» ազգային վարժարանի հիմնադիր անդամներէն մէկը: == Կենսագրութիւն == Գաբրիէլ Մոլոյեան ծնած է [[30 Յունուար]] 1933-ին, [[Պէյրութ]], [[Լիբանան]]: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան<ref>{{Cite web|url=http://www.armenianorthodoxchurch.org/|title=Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927170652/https://www.armenianorthodoxchurch.org/|dead-url=yes}}</ref> Անթիլիասի դպրեվանքը յաճախելէն յետոյ, Լիբանանի «Սեն Ժոզէֆ» համալսարանի հայագիտական դասընթացքներուն հետեւած է: Յետագային նշանակուած է փոխ-տնօրէն Պէյրութի Սահակ-Մեսրոպեան վարժարանին, զորս վարած է 25 տարի շարունակ: 1954 թուականին [[Պէյրութ]]ի մէջ, իսկ 1977 թ.-ին՝ [[Լոս Անճելըս]]ի մէջ խումբ մը ընկերներու հետ հիմնած է «Նոր Սերունդ» մշակութային միութիւնը<ref>{{Cite journal|date=2018-01-06|title=Նոր սերունդ մշակութային միութիւն (Կլէնտէյլ)|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%86%D5%B8%D6%80_%D5%BD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4_%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%B4%D5%AB%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6_(%D4%B3%D5%AC%D5%A5%D5%B6%D5%A4%D5%A5%D5%AC)&oldid=5574162|language=hy}}</ref>։ Աւելի քան 30 տարի եղեր է նոյն միութեան վարչութեան անդամ եւ ատենապետ: Այժմ Կլէնտէյլի մէջ կառուցուող Հայ-Ամերիկեան թանգարանի համահայկական տնօրէններու խորհուրդի անդամ է: === Խմբագիր === Մոլոյեանը աշխատած է որպէս լրագրող եւ խմբագիր «Արարատ» օրաթերթի, «Արարատ» գրական ամսագրի եւ «Մասիս» շաբաթաթերթի: === Ուսուցչական ասպարէզ === Միջազգային երիտասարդական փառատօներու ժամանակ գլխաւորած է լիբանանահայ երիտասարդական պատուիրակութիւնները: 25 տարի եղած է [[Դամասկոս]]ի Ս. Թարգմաչաց եւ Պէյրութի Ազգային Սահակ Մեսրոպեան վարժարանի ուսուցիչ եւ փոխ-տնօրէն: === «Ա. եւ Մ. Յովսէփեան» դպրոցի հիմնադիրը === Ներգաղթելով Միացեալ Նահանգներ, Գաբրիէլ Մոլոյեան շարունակած է իր նուիրեալ գործունէութիւնը հայ կրթութեան բնագաւառէն ներս: 1983-2005 թուականներուն եղած է Փասատինայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ «Ա. եւ Մ. Յովսէփեան» ազգային վարժարանի հիմնադիր անդամներէն մէկը եւ հոգաբարձութեան անդամ: === Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան շրջանի հիմնադիր եւ «Մասիս» շաբաթաթերթի խմբագիր անդամ=== 1977 թուականին եղած է Գալիֆորնիոյ մէջ Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրն ու առաջին ատենապետը: 1980 թուականէն մինչեւ օրս Լոս Անճելըսի մէջ տպագրուող «Մասիս» շաբաթաթերթի<ref>{{Cite web|url=https://massispost.com/am/|title=Armenian News By MassisPost {{!}} Հայերեն|website=massispost.com|language=en-US|accessdate=2018-11-18}}</ref> խմբագրակազմի անդամ է: Ներկայիս Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան Արեւմտեան Ամերիկայի վարիչ մարմնի ատենապետն է<ref>{{Cite web|url=http://www.ankakh.com/article/43154/lvos-andjyelyesi-hay-patvirakuthyune-handipum-e-unyetsyel-gyermaniayi-pashtvonatar-andzants-hyet|title=Լոս Անճըլըսի հայ պատուիրակութիւնը հանդիպում ունեցեր է Գերմանիոյ պաշտօնատար անձանց հետ - ankakh.com|website=www.ankakh.com|language=en|accessdate=2018-11-18|archive-date=2018-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129195707/http://www.ankakh.com/article/43154/lvos-andjyelyesi-hay-patvirakuthyune-handipum-e-unyetsyel-gyermaniayi-pashtvonatar-andzants-hyet|dead-url=yes|archivedate=2018-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181129195707/http://www.ankakh.com/article/43154/lvos-andjyelyesi-hay-patvirakuthyune-handipum-e-unyetsyel-gyermaniayi-pashtvonatar-andzants-hyet|deadurl=yes}}</ref>: === Շքանշան === «Նոր Սերունդ» մշակութային միութեան հիմնադրման 50-ամեակին առիթով, իր մատուցած ազգային, տասնամեակներ շարունակ իր համայնքին կատարած մշակութային եւ կրթական ծառայութիւններուն համար, 2005 թուականին Մոլոյեանը արժանացեր է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի կոնդակին եւ «Ներսէս Շնորհալի» շքանշանին<ref>{{Cite web|url=http://echmiadzin.asj-oa.am/15033/1/30.pdf|title=echmiadzin.asj-oa.am|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=|archive-date=2018-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712163138/http://echmiadzin.asj-oa.am/15033/1/30.pdf|dead-url=yes}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == * [https://massispost.com/am/2019/08/01/%D5%A6%D5%A5%D5%AF%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A5%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%B4%D5%A1%D5%B4%D5%B8/ Զեկուցում Են Հայ Խմբագիրները Հայ Մամուլի Շուրջ] * [https://massispost.com/am/2017/05/11/%D5%B5%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%AB-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%AF%D5%B8%D5%B5-%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%AB%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%BA%D5%A7%D5%BA%D6%85-%D5%BD%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6/Յիշատակի Երեկոյ Նուիրուած Պէպօ Սիմոնեանի] * [https://massispost.com/am/2019/11/15/%D5%BD-%D5%A4-%D5%B0%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9-%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%B4/Ս.Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան Վարիչ Մարմնի Հանդիպումը ՀՀ Գլխաւոր Հիւպատոս Արմէն Բայբուրդեանի Հետ] * [https://massispost.com/am/2016/11/23/%D5%BD-%D5%A4-%D5%B0%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%B4/Ս.Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան Հանդիպումը Արցախի Փոխ-Վարչապետ Արթուր Աղաբէկեանի Հետ] * [https://web.archive.org/web/20191207055710/https://www.yerepouni-news.com/2019/08/17/%D5%A1%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AB%D5%BD%D5%9D-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%B4%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AB-%D5%AD%D5%B4%D5%A2%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82-%D5%B0%D5%A5/ Ասուլիս՝ Հայ Մամուլի Խմբագիրներու Հետ] * [http://www.noror.org/am/editors/1905/%C2%AB%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D5%BD%C2%BB-%D4%B5%D6%80%D5%AF%D5%AC%D5%A5%D5%A6%D5%B8%D6%82-%D5%87%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9%D5%AB-%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8 «Մասիս» Երկլեզու Շաբաթաթերթի Աշխատակիցներուն Հանդիպումը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202081130/http://www.noror.org/am/editors/1905/%C2%AB%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%AB%D5%BD%C2%BB-%D4%B5%D6%80%D5%AF%D5%AC%D5%A5%D5%A6%D5%B8%D6%82-%D5%87%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D5%A9%D5%A5%D6%80%D5%A9%D5%AB-%D4%B1%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D5%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8 |date=2020-02-02 }} * [https://horizonweekly.ca/en/%D5%BD%D6%83%D5%AB%D6%82%D5%BC%D6%84%D5%AB-%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/Սփիւռքի նախարարի պարտականութիւնները կատարող Բ. Տէր Գրիգորեան տեսակապով ասուլիս ունեցաւ Ամերիկայի հայկական լրատուամիջոցներուն հետ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Մոլոյեան,Գաբրիէլ}} [[Ստորոգութիւն:Պէյրութ ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Դամասկոսի Ս. Թարգմաչաց Ազգային վարժարանի ուսուցիչ եւ փոխ-տնօրէն]] [[Ստորոգութիւն:Պէյրութի Ազգային Սահակ Մեսրոպեան վարժարանի ուսուցիչ եւ փոխ-տնօրէն]] [[Ստորոգութիւն:Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան ատենապետ]] [[Ստորոգութիւն:Խմբագիր «Արարատ» օրաթերթի, «Արարատ» գրական ամսագրի]] [[Ստորոգութիւն:Խմբագիր «Մասիս» շաբաթաթերթի]] [[Ստորոգութիւն:«Ներսէս Շնորհալի» շքանշանակիր]] [[Ստորոգութիւն:Փասատինայի Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ «Ա. եւ Մ. Յովսէփեան» դպրոցի հիմնադիր]] [[Ստորոգութիւն:30 Յունուարի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մանկավարժներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ լրագրողներ]] [[Ստորոգութիւն:1933 ծնունդներ]] hgmi1w6g1q4v605i1kiiwtje0wshrf6 0 18011 257301 242582 2026-11-06T12:06:09Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257301 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արտեմ Փաթափութեան''' ({{ԱԾ}}), ամերիկահայ գիտնական։ Հոկտեմբեր 2021ին արժանացած է Նոպէլեան մրցանակին բժշկութեան բնագաւառին մէջ։ == Կենսագրութիւն եւ ուսում == Արտեմ Փաթափութեան զաւակն է գրագէտ, հաճընցի արմատներով [[Սարգիս Վահագն]]ին եւ դաստիարակ, տնօրէնուհի Հայկուհի Աճէմեան-Փաթափութեանին: [[Լիբանան]]ի քաղաքացիական կռիւներուն պատճառով, ընտանիքին հետ փոխադրուած է [[Լոս Անճելըս]], ուր իր պսակաւորի աստիճանը ստացած է Գալիֆորնիոյ համալսարանի Լոս Անճելըսի մասնաճիւղէն (Եու. Սի. Էլ. Էյ.), 1990ին, իսկ կենսաբանութեան դոկտորականը՝ հռչակաւոր ՔԱԼԹԷՔ համալսարանէն, 1996-ին: 2000 թուականէն կ՚աշխատի Սքրիբս (SCRIPPS) գիտական մեծ հաստատութեան մէջ իբրեւ հետազօտող եւ ջղագիտութեան բաժանմունքի դասախօս<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html#:~:text=Ardem%20Patapoutian%20is%20a%20molecular,force%2C%20and%20increased%20cell%20volume.The |title=National Academy of Sciences (NAS) |accessdate=2021-10-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603212100/http://www.nasonline.org/member-directory/members/20041844.html#:~:text=Ardem%20Patapoutian%20is%20a%20molecular,force%2C%20and%20increased%20cell%20volume.The |archivedate=2020-06-03 |dead-url=yes}}</ref><ref>[https://www.scripps.edu/faculty/patapoutian/ Scripps Research Department of Neuroscience]</ref>։ Ամուսնացած է եւ ունի մանչ զաւակ մը: 2 Յունիս 2017, Արտեմ Փաթափութեան ընտրուած է Միացեալ Նահանգներու հեղինակաւոր Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի անդամ, իր հետազօտութեանց մէջ շօշափելի եւ շարունակական իրագործումներուն շնորհիւ։ Ակադեմիայի 84 նոր անդամներէն մէկը հանդիսացած է<ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/285318/%D5%93%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D6%83%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D4%B8%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D4%B7-%D5%84%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%86%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6/ |title=Փաթափութեան Ընտրուած Է Միացեալ Նահանգներու Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիոյ Անդամ |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603173547/http://asbarez.com/arm/285318/%D5%93%D5%A1%D5%A9%D5%A1%D6%83%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D4%B8%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D4%B7-%D5%84%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%86%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6/ |dead-url=yes }}</ref>։ == Պարգեւատրումներ == * Յունիս 2020-ին, Արտեմ Փաթափութեան պարգեւատրուած է Նորվեկիոյ Գիտութիւններու Ակադեմիայի «ՔԱՎԼԻ» մրցանակով՝ յայտնաբերած ըլլալով ճնշման նկատմամբ զգայուն սպիտակուցներ (protein)` PIEZO1 եւ PIEZO2, որոնք հնարաւորութիւն կու տան շօշափելու զգացում ունենալու եւ հիմք հանդիսանալու բազմաթիւ այլ հիւսոււածքներու եւ բջիջներու տեսակներու գործառոյթներուն<ref>{{Cite web |url=http://www.araraddaily.com/DailyNews-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ac%d5%b8%d6%82%d6%80%d5%a5%d6%80-Lebanese-Political-News/8950/misc/29/Lebanese-Armenian-News/ |title=ՏՈՔԹ. ԱՐՏԵՄ ՓԱԹԱՓՈՒԹԵԱՆ ՊԱՐԳԵՒԱՏՐՈՒԱԾ Է ՆՈՐՎԵԿԻՈՅ ԳԻՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԱԿԱԴԵՄԻՈՅ «ՔԱՎԼԻ» ՄՐՑԱՆԱԿՈՎ |accessdate=2020-06-03 |archive-date=2020-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200603174357/http://www.araraddaily.com/DailyNews-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D6%80-Lebanese-Political-News/8950/misc/29/Lebanese-Armenian-News/ |dead-url=yes |archivedate=2020-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200603174357/http://www.araraddaily.com/DailyNews-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D6%80-Lebanese-Political-News/8950/misc/29/Lebanese-Armenian-News/ |deadurl=yes }}</ref>։ Թէեւ այսօր ամէնէն ազդեցիկ կիրառումները կը վերաբերին մարդու առողջութեան, Ա. Փաթափութեանի յայտնաբերած սպիտակուցները գոյութիւն ունին անասնական թագաւորութեան ամբողջ տարածքին եւ անհրաժեշտութիւն են բոլոր կաթնասուններու (mammals) ճնշման զգայնութեան համար: * 4 Հոկտեմբեր, 2021-ին, Փաթափութեան արժանացած է Նոպէլեան մրցանակի բնախօսութեան եւ բժշկութեան բնագաւառին մէջ, Տէյվիտ Ճուլիըսի հետ՝ ջերմաստիճանի եւ հպման ընկալիչներու յայտնաբերման համար<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2021|website=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=2021-10-04}}</ref>: Այդ բարձրագոյն գիտական պարգեւին արժանացած առաջին հայն է։ * 15 Յունիս 2022-ին, Երեւանի Օփերայի համալիրէն ներս, Յովհաննէս Յովհաննիսեան Արտեմ Փաթափութեանին շնորհած է պատուակալ փրոֆեսէօրի կոչում<ref>{{Cite web|url=http://www.jamanak.com/|title=ՊԱՏՈՒԱԿԱՆ ՓՐՈՖԵՍԷՕՐԻ ԿՈՉՈՒՄ|website=www.jamanak.com|accessdate=2022-06-16}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբիւրներ == *[https://massispost.com/am/2020/05/30/%d6%83%d6%80%d5%b8%d6%86-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a7%d5%b4-%d6%83%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d6%83%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80-%d6%84/Փրոֆ.Արտէմ Փաթափութեան Հեղինակաւոր ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր Մասիս Շաբաթերթ] *[https://massispost.com/am/2020/05/30/%d6%83%d6%80%d5%b8%d6%86-%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a7%d5%b4-%d6%83%d5%a1%d5%a9%d5%a1%d6%83%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a5%d5%b2%d5%ab%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80-%d6%84/Փրոֆ.Արտէմ Փաթափութեան Հեղինակաւոր ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր] == Արտաքին յղումներ == * [https://gulbenkian.pt/armenian-communities/hy/our-news-hy/%d5%a6%d6%80%d5%b8%d5%b5%d6%81-%d5%b6%d5%b8%d5%ba%d5%a7%d5%ac%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%ab%d6%80-%d5%a4%d5%b8%d5%af%d5%bf%d5%b8%d6%80-%d5%a1%d6%80/ Արտեմ Փաթափութեան 19 Մայիս 2025-ին հիւրընկալուեցաւ Գալուստ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան մէջ։] {{DEFAULTSORT:Փաթափութեան,Արտէմ}} [[Ստորոգութիւն: ՔԱՎԼԻԻ Մրցանակի 2020-ի Դափնեկիր]] [[Ստորոգութիւն:Գիտնական]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ]] hokdy0vxjogedandec67hjsof3b31fb 0 18038 257305 215300 2026-11-06T12:13:03Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257305 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Sandpit.jpg|thumb|210px|Դատարկ աւազարկղ]] '''Աւազարկղ''', մանկական խաղի հրապարակի առարկաներէն մէկը․ յատուկ տեղ, որը նախատեսուած է մանկահասակ երեխաներու աւազով խաղալու համար՝ խաղալիքներու օգտագործմամբ<ref name=zhmakin/>։ Սովորաբար ագազարկղը ցանկապատուած է եզրակողերով, որոնք յաճախ պատրաստուած կ'ըլլան փայտի՝ գերաններէն կամ տախտակներէն<ref name=zhmakin/>։ Ընդ որում՝ ատոնք կ'ունենան հարթ մակերերես, որպէսզի վրան կարելի ըլլայ կուլիչներ ծեփել։ Յաճախ աւազարկղի կեդրոնը կը կանգնեցուի «սնկիկ», որը խաղացող երեխաներուն կը պաշտպանէ անձրեւէն եւ արեւէն։ Աւազարկղը երեխաներու փոխներգործութեան կարեւորագոյն յուզական կեդրոնն է<ref name=narkevich>Наркевич В. В. [http://psyjournals.ru/files/9480/psyedu_2008_n3_Narkevich.pdf Отношение к игрушке у детей дошкольного возраста в зависимости от их эмоционального развития и типа привязанности к матери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402025204/http://psyjournals.ru/files/9480/psyedu_2008_n3_Narkevich.pdf |date=2015-04-02 }} // Психологическая наука и образование. — 2008. — №. 3. — С. 81-90.</ref><ref>Милованова М. В. [http://додмск.рф/arhiv/2013/2/pesochnica_OVZ.pdf Развивающее значение форм работы в песочнице с детьми младшего возраста и детьми с ограниченными возможностями здоровья]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}. // Дополнительное образование детей Москвы от А до Я. 2013. Т. 2. № 2.</ref>։ Աւազարկղի հետ խաղալով՝ երեխաները կը ձեւաւորեն խաղալիքներու եւ փոխներգործութեան աշխարհի հանդէպ արժէքաւոր վերաբերմունք<ref name=narkevich/><ref>Бережная Н. Ф. Использование песочницы в коррекции эмоционально-волевой и социальной сфер детей раннего и младшего дошкольного возраста // Дошкольная педагогика. — 2007. — №. 1. — С. 50-52.</ref>։ Աւազարկղով խաղալը նաեւ կը նպաստէ երեխաներու մօտ ստեղծագործական երեւակայութեան, շարժունակութեան եւ մտածողութեան զարգացմանը<ref name=narkevich/>։ Շինուածքը կը տեղադրուի ծառերէն հեռու, քանի որ թափուող տերեւները աղբակոյտ կը դարձնեն աւազարկղը, իսկ ստուերի տակ գտնուող աւազը անձրեւէն յետոյ դժուարութեամբ կը չորնայ<ref name=zhmakin>{{книга|автор=Жмакин М.|часть=Детская площадка|заглавие=Дорожки и площадки, бордюры, каменные горки, стенки, ступени из камня, плитки, гравия, гальки на вашем участке|год=2013|серия=Своими руками}}</ref>։ [[Պատկեր:Sandbox Lawn Jam Our Community Place Harrisonburg VA June 2008.jpg|thumb|210px|Աւազարկղի մէջ խաղցող երեխաներ]] Խաղեր աւազարկղի մէջ՝ * կուլիչներու ծեփում * աւազէ դղեակներ եւ փորուած «քարանձաւներու» կառուցում * խաղ ինքնաշարժ (աւազի մէջ կը փորուին «շարժական տնակներ» եւ ճանապարհներ) * խաղ խանութ վճարման միջոց յաճախ կ'օգտագործուին փայտիկներ եւ տերեւներ) * Խաղ «հիւր» (տիկնիկին գլանաձեւ զատկական թխուածքներ կը հիւրասիրեն)<ref>{{Cite web |url=http://www.igrokopilka.ru/page/izuchaem-svojstva-peska-i-pechem-kulichi |title=Изучаем свойства песка и «печем куличи» |accessdate=2020-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110118075324/http://www.igrokopilka.ru/page/izuchaem-svojstva-peska-i-pechem-kulichi |archivedate=2011-01-18 |dead-url=yes}}</ref> * խաղ աւազով եւ ջուրով<ref>{{Cite web |url=http://www.igrokopilka.ru/page/vesjolye-druzja-igra-s-peskom-i-vodoj |title=Весёлые друзья (игра с песком и водой) |accessdate=2020-01-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110303145058/http://www.igrokopilka.ru/page/vesjolye-druzja-igra-s-peskom-i-vodoj |archivedate=2011-03-03 |dead-url=yes}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Գրականութիւն == * Абраменкова В. Возвращение песочницы, или как создать игровое пространство // Учительская газета. — 2000. * Кузуб Н. В., Осипук Э. И. В гостях у Песочной Феи. Организация «педагогической песочницы» и игр с песком для детей дошкольного возраста // Вестник практической психологии образования. — 2006. — №. 1. — С. 66-74. {{Արտաքին հղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Մանկական խաղի հրապարակ]] srwfhxh7zqrgetu1j8mai5ian6xfi6v 0 18330 257309 244678 2026-11-06T12:24:06Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257309 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք-նաւահանգիստ |պատկեր=Patras Varasova 2008.jpg |երկրամասի տեսակ = Յունաստանի վարչական բաժանում |երկրամաս = Պելոպոնես |շրջան = Ահայիա |պատկերի նկարագրութիւն= Փաթրա․ դիտուած Ս․ Նիքոլաոս եկեղեցւոյաստիճաններէն դիմացը՝Փաթրայի Ծոցին հիւսիսային ափերուն Վարասովա լեռը |պարգեւ=Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք|կը գտնուի ափին=Փաթրայի Ծոցին|բարեխօս=Սուրբ Անտրէաս}} '''Բաթրա'''․ (յուն․՝ ''Πάτρα'', հին յուն․՝ ''Πάτραι),'' [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսի]] ամենամեծ քաղաքը եւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] երրորդը։ Ըստ 2011-ի մարդահամարին քաղաքին բնակչութեան թիւն է 167 446, իսկ Բաթրային Քաղաքային Տարածաշրջանինը՝ 213 984 է։ [[Պատկեր:Achaia cities Patras suburbs.png|ձախից|մինի|Պեղեպոնեզի հիւսիս արեւտեան մաս, Ախայիա նահանգ․ Փաթրային դիրքը]] Բաթրան Ախայիա նահանգին եւ Արեւմտեան Յունաստանի Վարչական Շրջանին մայրաքաղաքն է եւ համանուն քաղաքապետութեան կեդրոնը։ Նաեւ Պելոպոնեսի, Արեւմտեան Յունաստանի եւ Յոնեոյ Ապակեդրոն Վարչութեան կեդրոնն է։ [[Յունաստան|Յունաստանի]] գլխաւոր նաւահանգիստներէն է։ Առեւտրական եւ փոխադրական կարեւոր խաչմերուկ մըն է [[Իտալիա|Իտալիոյ]] եւ արեւմտեան Եւրոպայի հետ։ Անոր միջոցաւ Յունաստանի մայր ցամաքամասը կը կապուի [[Յոնեական ծով|Յոնեական Ծովու]] կղզիներուն եւ նաեւ Իտալիոյ արեւմտեան նաւահանգիստներուն հետ՝ Պարի ''Bari'', Պրինտիզի ''Brindisi'', [[Անքոնա]] ''Ancone'', [[Վենետիկ]] ''Venezia'' եւ Թրիեսթէ ''Trieste''։ == Ընդհանուր տեղեկութիւններ == Բաթրա քաղաքը Պելոպոնեսի եւ Արեւմտեան Յունաստանի տնտեսական, առեւտրական եւ մշակութային գլխաւոր կեդրոնն է։ Հռոմէական շրջանին քաղաքը կ՛աճի եւ [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականի]] աշխարհաքաղաքային կեդրոնն է։ Ըստ քրիստոնէական աւանդին, Փաթրան Սուրբ Անտրէասի մարտիրոսութեան վայրն է․ Ս․Անտրէաս՝ քաղաքին Պահապան Սուրբը։ Ս․ Անտրէա եկեղեցին Յունաստանի ամենամեծն է եւ ուղղափառ եկեղեցուոյ ''Ορθόδοξη Εκκλησία - Orthodox Church'' կարեւոր սրբավայրերէն։ Բաթրան կը կոչուի նաեւ Յունաստանի Արեւմուտքի Դուռը․ միջազգային տնտեսական կեդրոն, մեծ նաւահանգիստ նաեւ՝ առեւտուրի ու Իտալիոյ եւ արեւմտեան Եւրոպայի հետ հաղորդակացութեան խաչմերուկ մը։ [[Պատկեր:2011 Dimos Patreon.png|մինի|Յունաստանի արեւմտեան վարչական բաժանմունքը․ կարմիրով՝ Փաթրա քաղաքայի տարածքաշրջանը]] [[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջը]] («Խարիլաոս Թրիքուփիս» ''Χαρίλαος Τρικούπης'' կոչուած է), Փաթրայի արուարձան Ռիօն կը կապէ դիմացի հիւսիսային ափին գտնուող Անտիռիօ գիւղաքաղաքին եւ կը միացնէ Պեղոպոնեզը արեւմտեան Կեդրոնական Յունաստանին։ Կամուրջը նաեւ մաս կը կազմէ «Յոնիոյ» մայրուղիին (''A5)'' եւ Եւրոպական թիւ 55 մայրուղիին (''E55)''։ Քաղաքին աշխարհածանօթ «բարեկենդանը»՝ կոչուած Փաթրինօ Քարնավալի ''Πατρινό καρναβάλι'' [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] ամենանշանաւորներէն է։ 2006 թուականին, Փաթրան Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքը կը դառնայ։ Ծննդավայրն է [[Յունաստան|Յունաստանի]] քաղաքական կեանքն մէջ մեծ դեր խաղցած քաղաքագէտներու՝ նախագահներ, վարչապետներ եւ այլն․ օրինակ՝ Փափանտրէու ընտանիքը (երեք վարչապետներ), Տիմիթրիս Ղունարիս, Բանայոթիս Քանելաոփուլոս եւ շատ ուրիշներ, ինչպէս նաեւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] նախկին Նախագահ՝ Գոսթիս Սթեֆանոփուլոս։ == Անուանում == Ըստ առասպելին, Բաթրա անունը առաջացած է Բաթրէա առասպելային բնակիչէ մը, որուն արմատները Սփարդիէն (կամ՝ Սպարտա) են։ Ան Յոնիացիներուն կը վռնտէ, կը միացնէ նախապատմական քաղաքային շրջանները, նոր վայրին տալով Փաթրէ անունը (Փաթրէա անունին յոգնակին)։ == Աշխարհագրութիւն == === Քաղաքին Դիրքը === [[Պատկեր:Patras NASA WorldWind.jpg|մինի|Փաթրա եւ Փանախայիքօ լեռը, NASA-էին դիտուած. նկարուած հիւսիս-արեւմուտքէն]] Բաթրա նաւահանգիստ քաղաքը, [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսի]] հիւսիս արեւմուտքը կը գտնուի։ Կը տարածուի Բանախայիքօ լերան ''Παναχαϊκό - Panachaiko'' արեւմուտքի կողմէն մինչեւ [[Փաթրայի Ծոցը|Փաթրայի Ծոցի]] ափերուն։ Քաղաքը երկու մասերու կը բաժնուի՝ Վերին (Անօ Փոլի) եւ Վարին (Քաթօ Փոլի) քաղաք, որոնք իրարու կը միանան աստիճաններով․ շրջանի բնական աշխարհագրութեան եւ մարդու բնակութեան տիպարին միջգործողութիւնն է։ Վարին քաղաքը ԺԹ. դարուն գլխաւոր քաղաքն է եւ նաւահանգիստը ու կը տարածուի Ղլաւքոս եւ Հարատրոս գետերուն միջեւ։ Իսկ Վերին քաղաքը, հնադարեան քաղաքամասերու շրջանն է եւ կը տարածուի բերդին եւ Փանախայիքօ լերան արեւմտեան ստորոտին միջեւ։ === Կենսաբազմազանութիւն === Բաթրային հիւսիսը կը գտնուի Աղիային ''Αγυιά'' ծովեզերիայ Ճահիճը․ փոքր տարածքով ջրային կենսաբանահամակարգ։ Յատկանշական է անոր պահպանումը քաղաքային խիտ բնակչութեամբ շրջանի մը կեդրոնին մէջ, որուն կլիման չոր է։ Սակայն հոն ապաստան կը գտնեն թռչուններու 90-է աւելի տեսակ։  [[Պատկեր:Location map of Peloponnese (Greece).svg|ձախից|մինի|Յունաստանի քարտէս․ Պեղոպոնեզ (կապոյտով)]] === Երկրաշարժներ === Երկրաշարժային ցնցումները յաճախակի եւ ուժգին են։  [[Պատկեր:Helikeausgrabungen.jpg|մինի|Էլիքի ''Ελίκη'' ընկղմած քաղաքին աւերակները]] Պելոպոնեսի հիւսիսային գօտին [[Բաթրայի Ծոց|Բաթրայի]] եւ [[Կորնթոսի Ծոցը|Կորնթոսի Ծոցերը]] ու Ռիօ-Անթիրիօ նեղուցը ներառեալ արեւմուտքէն մինչեւ արեւելք՝ [[Կորնթոս]], նախապատմական շրջաններէն ենթակայ է զօրաւոր երկրաշարժներու։ Այս երկրաշարժները մեծ վնասներ պատճառած են ու կը շարունակեն պատճառել․ վերջին օրինակներէն՝ Յունիս 2008 6,5 Ռիխթըր չափանիշով ցնցումը( 7,1 ըստ Իտալիոյ երկրա-ուժական հիմնարկին), կամ՝ 1993-ի 5,0 ուժգնութեամբ երկրաշարժը եւ կամ՝ [[1995 թուական|1995]] թուականի Բաթրայէն դէպի արեւելք (մօտ 39,2 քլ հեռաւորութիւն) էյիօ ծովեզերիայ քաղաքին 6,1-6,2 չափանիշի ուժգնութեամբ երկրաշարժը։ [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովն]] ու անոր կղզիներն ալ ենթակայ են յաճախակի եւ զօրաւոր երկրաշարժի ցնցումներու։  Հնադարեան շրջանին ամենածանօթ քանդիչ երկրաշարժի օրինակն է Աքայեան (Ախայիքի) Էլիքի ''Ελίκη'' քաղաքին (Էյիօ-ին արեւմուտքը) ընկղմիլը Ք․Ա. 373։ Քաղաքին կլիման միջերկրականեան է, մեղմ ձմեռներով եւ տաք ու չոր ամառներով։ Միջին ջերմաստիճանը 18 °C։ Անձրեւները չափաւոր են։ == Պատմական անդրադարձ == Բաթրան հիմնուած է եօթը պզտիկ գիւղերու համատեղ միացումով «սինիքիզմոս» ''συνοικισμóς։'' === Հին տարիներուն === Պելոպոնեսեան պատերազմին ընթացքին, Ք․Ա․431-404 (''տես [[Յունաստան|Յունաստա]]''[[Յունաստան|ն]] )յաճախ կողմ կը փոխէ, սակայն վերջաւորութեան յաղթողներուն հետ կը գտնուի։ Ք․Ա․3-րդ դարուն Բաթրա կը միանայ Աքայեան (ախայիքի) դաշնութեան ''Αχαϊκή Συμπολιτεία - Achaean League․'' Պելոպոնեսի հիւսիս արեւմտեան շրջանի քաղաքներու դաշնակցութիւն։ Այս դաշնակցութիւնը կը լուծուի [[Մեծն Աղեքսանտր|Մեծն Աղեքսանտրի]] կողմէն երբ ան կը միացնէ յունական բոլոր քաղաք-պետութիւնները։ [[Պատկեր:Patras (Péloponnèse).jpg|մինի|Բաթրայի դրամը, հռոմէական գրաւման շրջանին]] === Հռոմէական շրջան === Ք․Ա․ 146 թուականին, [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէացիները]] Բաթրան կը գրաւեն։ [[Օքթավիանոս Օգոստոս|Օգոստոս]] կայսրը Ք․Ա. 31 թուականին հասկնալով քաղաքին ռազմական եւ առեւտրական դիրքին կարեւորութիւնը, զայն կը բնակեցնէ վեթերան հռոմէացիներէ եւ քաղաքին կը մենաշնորհէ բացառիկ իրաւունքներ։ Այսպէս Փաթրան առեւտրական կապեր կը մշակէ հարաւային Իտալիոյ Պրինտիզի ''Brindisi (''հին անունը''՝ Brundisium''), իր ուրոյն դրամը կը դպէ եւ կը դառնայ հարուստ եւ հանրածանօթ քաղաք․ քաղաքին մէջ գտնուած ու պահպանուած են հռոմէական այս հետքերը։  Անտրէա առաքեալը քաղաքը կ՛այցելէ եւ քրիստոնէութիւնը կը քարոզէ․ Բաթրան կը դառնայ կրօնական կռիւներու թատերաբեմ մինչեւ քրիստոնէութեան տարածումը։ === Բիւզանդական կայսրութեան շրջան === [[Պատկեր:Greece in 1278.svg|մինի|1278․ Յունաստան․ Պելոպոնեսի Աքայեան Իշխանութիւնը]] [[Պատկեր:Διακήρυξη επαναστατών Πάτρας 1821.jpg|մինի|1821․ Փաթրայի ապստ/թեան յայտար/թիւնը, քանդակ սիւնի մը վրայ․ Սուրբ Ղիորղոս հրապարակ|alt=|145x145փքս]] Երբ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլիսը]] Հռոմէական արեւելեան կայսրութեան մայրաքաղաքը (330) կը դառնայ եւ հետագային՝ Բիւզանդական Կայսրութեան, Փաթրա աստիճանաբար կը կորսնցնէ իր համբաւն ու հմայքը։ Քաղաքը շարունակաբար կը պաշարուի Սլաւերէն, Աւարներէն, Կոթերէն եւ ի վերջոյ 1204 թուականին Փաթրան կը գրաւեն խաչակիրները։ Քաղաքը մօտաւորապէս երեք դար կը մնայ լատիններուն ձեռքը՝ Աքայեան լատին իշխանութիւն, ''Frankish Principality of Achaea'', (Պելոպոնեսի հիւսիս արեւմտեան շրջան)։ Բիւզանդացիները կը վերագրաւեն քաղաքը եւ բերդը 1429 եւ 1430, սակայն 1458 թուականին Օսմանցիները զայն կը գրաւեն։ === Օսմանեան գերիշխանութեան տակ === 1453 թուականին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանտնուպոլսոյ]] անկումէն ետք Մորիասը ([[Պելոպոնես|Պելոպոնեսը]]) [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութեան]] միակ մնացորդն է, որ կը դիմադրէ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]]։ 1466, 1532 թուականներուն թուրքերուն դէմ ապստամբութիւններ տեղի կ՛ունենան։ Իսկ 1571-ին Նաֆփաքթոյին ծովամարտէն ետք, ապստամբութիւնները կը տարածուին Պելոպոնեսի եւ կեդրոնական Յունաստանի շրջաններուն մէջ ալ։ Թուրքերը կը հակադարձեն կոտորածներով։ 17-րդ դարուն [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան Կայսրութեան]] յարձակումներուն պատճառներով, [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւնը]] [[Յունաստան|Յունաստանի]] տարածքին վրայ կը սահմանափակուի Պելոպոնեսի (կամ՝ Մորիաս) շրջանին մէջ «Մորիասի Բռնապետութիւն» կոչուած (Despotate of the Morea) իշխանութեամբ։ === Յունաստանի Ապստամբութեան շրջան === [[1821 թուական|1821]], Մարտ 25-ին Բաթրայի մէջ կը յայտարարուի Յունաստանի Ապստամբութիւնը Օսմանեան տիրապետութեան դէմ․ ապստամբութեան գլուխը անցած է Բալէոն Բաթրոն Երմանոս Գ․ հոգեւորականը ''Δεσπότη Παλαιών Πατρών Γερμανό (Γ΄)․'' [[1828 թուական|1828]] թուականին, ֆրանսական բանակին սպարապետ Նիքոլա Ժոզէֆ Մէզոն ''Nicolas Joseph Maison'' Փաթրան կը գրաւէ, քաղաքէն դուրս վռնտելով թուրք-եգիպտական պահակագունդը եւ Փաթրան կը յանձնէ Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան։ Քաղաքը սակայն, ապստամբութեան շրջանին գրեթէ ամբողջովին կը քանդուի եւ կը վերաշինուի Իոաննիս Քափոտիսթրիային (Յունաստանի նորաստեղծ պետութեան առաջին կառավարիչ) կողմէն։ === Գաղթականներու հաստատում === [[Պատկեր:Patras Carnaval 2008 019.JPG|մինի|Փաթրային Բարեկենդանի տողանձքէն նկար մը (Փաթրինօ Քարնավալի)]][[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Փոքր Ասիոյ աղետէն]] ետք, յոյն գաղթականներու մեծ թիւ մը Բաթրայի նաւահանգիստը կը հասնին եւ քաղաքը կը հաստատուին։ Առաջին ամիսներուն անոնց կը պատսպարեն դպրոցներու եւ չամիչի շտեմարաններու մէջ։ [[1926 թուական|1926-]]<nowiki/>ին կը սկսին կառուցուիլ գաղթականներու առաջին երեք թաղամասերը՝ Προσφυγικά Πάτρας (''փրոսֆիղիքա Փաթրաս'')։ Գաղթականները կը կառուցեն Սուրբ Ֆոթինի եկեղեցին, ի յիշատակ [[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Զմիւռնիոյ]] հրոյ ճրագ դարձած (թուրքերուն կողմէ) համանուն եկեղեցուոյ։ [[1925 թուական|1925]]-ին եկեղեցուոյ մօտ կը կառուցուի Գաղթականներուն Մարզադաշտը ''Γήπεδο Προσφυγικών․'' Յունաստանի ամենահիներէն։ Փոքր Ասիոյ գաղթականները թափ կու տան քաղաքի տնտեսութեան եւ մշակոյթին։ === Ժամանակակից շրջան === Բ․ Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին, [[1941 թուական|1941]] թուականին կը գրաւուի գերմանացիներուն կողմէն։ Անոնք քաղաքին գերիշխանութիւնը իրենց զինակից իտալացիներուն կը յանձնեն ([[1943 թուական|1943]])։[[Պատկեր:King George square in Patra.jpg|մինի|Ցիորղոս Ա․ի հրապարակ ''Πλατεία Γεωργίου Α΄'']] [[1950 թուական|1950]] եւ [[1960 թուական|1960]] տարիներուն, ճարտարարուեստը եւ ծովային երթեւեկութիւնը կը զարգանայ։ Բաթրա Յունաստանի արեւմուտքի դուռը կը դառնայ։ Այժմ Փաթրան ժամանակակից արդի քաղաք մըն է եւ անոր նաւահանգիստը Յունաստանի երկրորդն է եւ գլխաւոր ելքը դէպի [[Եւրոպա]]։ Կեանքը կ՛եռայ Փաթրա քաղաքին մէջ, նա մանաւանդ շնորհիւ իր համալսարաններուն։ Յունաստանի ամէն կողմերէն ուսանողներ ժամանակաւոր կը հաստատուին քաղաքը մինչեւ իրենց ուսման շրջանը բոլորեն։ Համալսարաններուն ընձեռած ընկերային աշխուժ կեանքին զուգահեռ, ամէն տարի կը կատարուին՝ զանազան փառատօներ, Փաթրային Բարեկենդանը՝ (Փաթրինօ Քարնավալի) ''Πατρινό καρναβάλι'' եւ շատ ուրիշ։ == Տեսարժան վայրեր == [[Պատկեր:Ipsila Alonia Square, Patra.JPG|մինի|Իփսիլա Ալոնիա հրապարակ ''Πλατεία Υψηλών Αλωνίων'']] === Հրապարակներ եւ պուրակներ === Բաթրա քաղաքը ունի բազմաթիւ հրապարակներ եւ պուրակներ․ նշենք ամենածանօթները․- ==== Հրապարակներ ==== * Եորղոս Ա․ի հրապարակ ''Πλατεία Γεωργίου Α΄'' * Օլղաս հրապարակ ''Πλατεία Όλγας (Εθνικής Αντίστασης)'' * Իփսիլա Ալոնիա հրապարակ ''Πλατεία Υψηλών Αλωνίων'' *Փլաթիա թրիոն սիմահոն (Երեք դաշնակիցներու հրապարակ) ''Πλατεία Τριών Συμμάχων'' * Ամիս Եորղօ հրապարակ ''Πλατεία Αγίου Γεωργίου'' * Բլաթիա թրիոն նաւարհոն (երաց Նաւապետներուն հրապարակ) ''Πλατεία Τριών Ναυάρχων'' * Բլաթիա Նիքիս (Յաղթանակի հրապարակ) ''Πλατεία Νίκης'' * Գոստի Փալամա (Նորման) հրապարակ ''Πλατεία Κωστή Παλαμά (Νόρμαν)'' * Փափաֆլեսա հրապարակ ''Πλατεία Παπαφλέσσα'' * Օմոնիա հրապարակ ''Πλατεία Ομόνοιας'' * Թապահանոն (Ֆիլիքոն) հրապարակ ''Πλατεία Ταμπαχάνων (Φιλικών)'' ==== Պուրակներ ==== [[Պատկեր:Rio-Andirrio-Bridge, Greece - panoramio.jpg|մինի|[[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ|Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջը]] ''Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου'']] *Ռիղոփուլու պուրակ ''Άλσος Ρηγόπουλου (Γηροκομειό)'' * Տասիլիօ ''Δασύλλιο'' * Սքաղիոփուլիու Պարտէզ ''Κήπος Σκαγιοπουλείου'' * Հարաւային պուրակ ''Νότιο Πάρκο'' * Բերդին պուրակ ''Πάρκο Κάστρου'' * Կարմիր Ջաղաղքին պուրակ ''Πάρκο Κόκκινου Μύλου'' * Այիաս ճահիճ (Փլազ պուրակ) ''Έλος της Αγυιάς (Πάρκο Πλαζ)'' * Փարոսին պուրակը ''Πάρκο Φάρου'' === Թանգարաններ === * Բաթրայի Նոր Հնաբանական Թանգարանը ''Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας'' * Բաթրայի Փոքր Ասիոյ Յիշատակումներու թանգարան ''Μουσείο Μικρασιατικής Μνήμης Πατρών''[[Պատկեր:Patrasodeum.jpg|մինի|[[Բաթրայի հռոմէական երաժշտանոց|''Հ''ռոմէական երաժշտանոցը]] ]] * Բաթրայի Համալսարանի Գիտութեանց եւ Արուեստագիտութեանց թանգարան ''Μουσείο Επιστημών και Τεχνολογίας (ΜΕΤ) Πανεπιστημίου Πατρών:'' * Բաթրայի Ժողովագրական Արուեստի Թանգարան ''Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Πατρών'' === Հնաբանական վայրեր, յուշարձաններ === [[Պատկեր:Roman stadium, built between 80-90 AD, probably a gift from the emperor Domitian, Patras, Greece (14328006871).jpg|մինի|Հռոմէական մարզադաշտը]] * [[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Ռիօ-Անթիրիօ]] կամուրջը ''Γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου'' * [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] գերեզմանները ''Μυκηναϊκοί Τάφοι Βούντενης'' (Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակ) *Բաթրայի հռոմէական գերազմանատունը ''Νεκροταφείο Πάτρας'' * Տիմիթրա աղբիւրը ''Πηγή Δήμητρας'' *[[Բաթրայի հռոմէական երաժշտանոց|''Հ''ռոմէական երաժշտանոցը]] ''Ρωμαϊκό Ωδείο (''Ք․ա 160)[[Պատկեր:Patras Roman Aqueduct 2.jpg|մինի|Հռոմէական Ագուգան]] * [[Բաթրայի հռոմէական մարզադաշտ|Հռոմէական մարզադաշտը]] ''Ρωμαϊκό Αμφιθέατρο (Στάδιο) (''Ք․ա 1-ին դար) * Հռոմէական Ագուգան ''Ρωμαϊκό Υδραγωγείο'' * Հռոմէական Նիմֆէօ ''Ρωμαϊκό Νυμφαίο'' * Միլիհօ հռոմէական կամուրջը (Բաւսանիա կամուրջ) ''Ρωμαϊκή Γέφυρα του Μείλιχου (γέφυρα Παυσανία)'' * Բաթրայի բերդը ''Το Κάστρο της Πάτρας (''551) * Բաթրայի Համամը՝ հանրային բաղնիքը ''Χαμάμ Πάτρας ․'' 16-րդ դար․ մինչեւ այսօր կ՛աշխատի։ * «Ափոլոն» թատրոնը ''Θέατρο «Απόλλων» (''1872) * Պարի շտեմառանները ''Aποθήκες «Μπάρρυ»''․ այժմ արուեստի կեդրոն ''info center'' * Հին Քաղաքային Հիւանդանոցը (1872-1973) ''Παλαιό Δημοτικό Νοσοκομείο''․ այժմ Փաթրայի մշակութային կեդրոն * Քաղաքային զենարանները ''Δημοτικά Σφαγεία''․ այժմ տեղական արտադրութեանց ցուցադրութեան վայր * Ախայիա Քլաուս գետնափոր շտեմարան ''Αχάια Κλάους''․ Ախայիա Քլաուսի աշտարալը յունական առաջին գեներանն է 1861 եւ մինչեւ այսօր կ՛արտադրէ միջազգային համբաւի արժանացած գինիներու տեսակներ։ * Յոյն բանաստեղծ Գոսթիս Փալամասին տուն-թանգարանը ''Το Σπίτι του Κωστή Παλαμά'' * Քաղաքային Գրադարանը ''Δημοτική Βιβλιοθήκη'' * Բաթրային Փարոսը ''Φάρος της Πάτρας'' === Եկեղեցիներ, վանքեր === [[Պատկեր:Patras Agios Andreas.jpg|մինի|Սուրբ Անտրէաս]] [[Պատկեր:Patras - Agios Andreas - panoramio.jpg|ձախից|մինի|Սուրբ Անտրէաս․ գմբէթներուն համայնապատկեր]] * Սուրբ Անտրէա եկեղեցին ''Ι.Ν. Αγίου Ανδρέα'' * Ծերանոցի Վանք ''Μονή Γηροκομειού (Ιερά Μονή Παναγίας της Γηροκομίτισσας)․'' 10-րդ դար * Սուրբ Նիքոլաու Վանք ''Μονή Αγίου Νικολάου Μπάλα Πατρών-Παλαιομονάστηρο'' * Սուրբ Փանտոքրաթոր եկեղեցի ''Ιερός Ναός Παντοκράτορος Πατρών'' == Փոխադրական միջոցներ == [[Պատկեր:Patra, Peloponnese. City's Bypass SW entrance.jpg|մինի|Փաթրա․ հարաւ արեւմտեան մուտքը]] === Ցամաքային փոխադրամիջոցներ === Բաթրան փոխադրամիջոներու խաչմերուկ մըն է, ուր իրարու կը միանան [[Յունաստան|Յունաստանի]] շրջանները կապող երեք գլխաւոր մայրուղիները։ Բաթրան ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ․ հանրակառքային՝ ''autobus'', երկաթագծային պարզ եւ քաղաքային արագընթաց՝ ''προαστιακός''։ Նաեւ՝ թաքսի ''taxis։'' Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։ Քաղաքին արեւելեան կողմը կը գտնուի Օլիմպիա մայրուղին․ կը կապէ Բաթրան [[Աթէնք|Աթէնքին]], [[Կորնթոս|Կորնթոսին]] եւ Պեղոպոնեզի հիւսիսային քաղաքներուն հետ։ [[Պատկեր:СВЯЗЬземель - panoramio.jpg|մինի|Ռիօ-[[Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջ|Անթիրիօ]] կամուրջը]] Քաղաքին հիւսիս արեւմուտքը կը գտնուի Ռիօ-Անթիրիօ կամուրջը եւ Յոնեա մայրուղին․ Բաթրան կը կապեն Կեդրոնական Յունաստանին եւ Իփիրոսին (Յունաստանի հիւսիս արեւմտեան շրջան)։ Քաղաքին հարաւը՝ Ազգային մայրուղին․ Փաթրան կը կապէ Պելոպոնեսի կեդրոնական եւ հարաւային շրջաններուն։ === Նաւային փոխադրամիջոցներ === Եւրոպայի առեւտուրի դուռն է, յատկապէս արեւմտեան կեդրոնական Պալքանեան երկիրներու միջեւ տեղի ունեցած բախումներու ընթացքին ու ատկէ ետք ա՛լ աւելի կ՛ամրապնդէ իր դիրքը ([[Պոսնիա եւ Հերցեկովինա|Պոզնիոյ]] պատերազմ [[1992 թուական|1992]]-[[1995 թուական|1995]] եւ Խրուաթիօ (Քրուաթիա) պատերազմ [[1991 թուական|1991]]-[[1995 թուական|1995]])։ [[Կորնթոսի Ջրանցքը|Կորնթոսի Ջրանցքն]] ալ, բախտորոշ դեր կը խաղայ այս ուղղութեամբ։ Նաւային փոխադրամիջոցը 24 ժամուան հետեւողականութեամբ կը բանի։ Փաթրայի նաւահանգիստին միջոցաւ կը կատարուին ներուծումներ եւ արտադրումները դէպի Եւրոպա։ Նաւահանգիստը կապուած է արեւմտեան [[Իտալիա|Իտալիոյ]] նաւահանգիստներուն հետ։ Նոյնպէս, ամենօրեայ է նաւային կապը [[Յոնիական ծով|Յոնիական Ծովուն]] կղզիներուն եւ [[Փաթրայի Ծոցը|Փաթրայի]] եւ [[Կորնթոսի Ծոցը|Կորնթոսի]] Ծոցերուն ափերուն գտնուող շրջաններուն հետ եւ փոխադարձ։ === Օդային փոխադրամիջոց === Բաթրան Եւրոպական երկիրներուն հետ կապուած է Արաքսօ օդակայանով, քաղաքին կեդրոնէն 40քլ․ հեռու։ == Փաթրայի հայերը == [[Զմիւռնիոյ Աղէտը (1922)|Փոքր Ասիոյ աղետէն]] ետք, յոյն գաղթականներուն հետ, հայեր ալ Փաթրայի նաւահանգիստը կը հասնին եւ քաղաքը կը հաստատուին։ ''Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ [[Փաթրայի հայերը|Բաթրայի հայերը]]'' == Պատկերասրահ == <gallery widths="300"> Պատկեր:Patrasport.jpg|Բաթրա․ դիտուած նաւահանգիստ մտնող նաւէ մը․ առջեւը՝ Ս․Նիքոլաոս քարափը, ձախին՝ Տասիլիօ պուրակը, իսկ խորին Փանախայիքօ լեռը Պատկեր:Η Πάτρα από το Δασύλλιο.jpg|Բաթրա․ նկարուած Տասիլիօ պուրակէն․ [[Փաթրայի Ծոցը]], [[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ|Ռիօ Անդիռիօ կամուրջը]] եւ դիմացի լեռները՝ Վարասովա, փալիովունի եւ Նաֆփաքթիա լեռները Պատկեր:Patras from the fortress.jpg|Բաթրա․ Բերդէն դիտուած Պատկեր:Patra banner.jpg|Բաթրա․ իրիկունը Պատկեր:Le port de Patras en août 2009 - 3.jpg|Բաթրա․ նաւահանգիստը, նկար՝ 2009 Պատկեր:Patras flower clock.jpg|Երեք Դաշնակիցներու հրապարակը Պատկեր:Raisin.JPG|Բաթրա, 19-րդ դար․ նաւահանգիստը, չամիչի արտադրութեան արտահանումը Պատկեր:500px photo (145340969).jpeg|Բաթրա եւ [[Փաթրայի Ծոցը|Բաթրային ծոցը]] Պատկեր:Marché à Patras.jpg|բաթրային բաց շուկան Պատկեր:2- Րիօ-Անդի րիօ կամուրջը եւ Րիոյին բերդին աւերակները.jpg|Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջը եւ հին բերդը </gallery> == Եղբայրացած քաղաքներ == {| class="wikitable" |- valign="top" | * Ալեքսինաց, Սերպիա * Պանիա Լուքա, Պոզնիա * [[Անքոնա]], [[Իտալիա]] * Պարի, [[Իտալիա]] * [[Պիպլոս-Ճըպէյլ|Պիպլոս]], [[Լիբանան]] * Պիտկոսծ, Πολωνία * Քանթերպըրի, Հարաւային Նոր Ուելս, [[Աւստրալիա]] * Քիսինաու, Մոլտավիա || * Քրայովա, Ռումանիա * Տեպրեցեն, [[Հունգարիա]] * Ամմոխոստոս ''Famagusta'', [[Կիպրոս]] * Ֆօքսանի, Ռումանիա * Արղիրոքաստրօ, [[Ալպանիա]] * [[Խարքով|Խարքով,]] [[Ուքրանիա]] * Լիմասոլ, Կիպրոս * Օխրիտա (Օքրիտա), Հիւսիսային Մակետոնիա || * Ռիղիօ, Քալավրիա (հնադարեան յունական գաղթօճախ), [[Իտալիա]] * Սենթ-Էթիէն, [[Ֆրանսա]] * Սավաննա, Ճիորճիա, [[ԱՄՆ]] * [[Սփլիթ]], Խրուաթիա * Վիլնուս, [[Լիթուանիա]] * Ղիու Սի, [[Չինաստան]] *Քալինինկրատ, [[Ռուսիա]] |} <ref>{{Cite web |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |title=Յունաստանի բնակչութեան թիւ․ 2011-ի մարդահամար{{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2017-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124131800/http://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www-sre.wu-wien.ac.at/ersa/ersaconfs/ersa06/papers/865.pdf Եւրոպայի շրջանային գիտութեանց ընկերութեան 46-րդ ժողով․ Pappas, Vassilis. Small metropolitan areas in rapid transition: the case of Patras{{ref-en}}]</ref><ref>[http://eleftherostypos.gr/istories/178604-patrino-karnavali-i-istoria-tou-pio-megalou-glentiou-tis-elladas/ Փաթրայի Քարնավալը․ պատմութիւնը՝ Յունաստանի ամենամեծ քէֆին․{{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |title=Փաթրայի քաղաքապետարանի մշակութային զարգացման գործարարութիւն․ Փարային բարեկենդանը, {{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2019-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325224554/http://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |dead-url=yes |archivedate=2019-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190325224554/http://www.carnivalpatras.gr/en/company/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BF/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070928100202/http://www.travelchannel.co.uk/ontv/travel2005/patras.ղաք․htm Փաթրա, եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք{{ref-el}}]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20081225143515/http://www.ornithologiki.gr/en/enmain.htm Յունաստանի թռչնաբանական Ընկերակցութիւն․ Թռչուններուն պահպանումը{{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |title=Փաթրայի կլիման {{ref-el}} |accessdate=2012-08-17 |archive-date=2012-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120526121333/http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |dead-url=yes |archivedate=2012-05-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120526121333/http://www.hnms.gr/hnms/greek/climatology/climatology_region_diagrams_html?dr_city=Patra |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190518183326/https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/f/3/d/metadata-8a89e99bdd91cd019dbdee33f150c829_1273059345.tkl Փաթրա․ պատմութիւնը հնադարէն մինչեւ 1821 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Germanos_III_of_Old_Patras Փալէոն Փաթրոն Ղերմանոս Գ․ {{ref-en}}]</ref><ref>[http://www.pammikrasiatikos.gr/%CF%84%CE%BF-%CE%BC%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B5%CE%B9%CE%BF-%CE%BC%CE%B1%CF%82/ Փաթրայի Փոքր-Ասիական յիշատակներու թանգարան{{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.e-patras.gr/portal/web/pressoffice/367 |title=եղբայրացած քաղաքներ{{ref-el}} |accessdate=2012-07-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628084208/http://www.e-patras.gr/portal/web/pressoffice/367 |archivedate=2012-06-28 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |title=«Երբ Փոքր Ասիացիները կը հասնին Փաթրային նաւահանգիստը» 1-11-2016, mikrasiatis.gr {{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2018-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180415231247/http://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |dead-url=yes |archivedate=2018-04-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180415231247/http://mikrasiatis.gr/patra-otan-to-limani-gemize-prosfyges-tis-mikras-asias/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.thebest.gr/article/412967- Փաթրայի գաղթակայանին պատմութիւնը․ the best {{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&language=el_GR |title=Փաթրա․ 2020 փառատօն․ տարեկան ձեռնարկները{{ref-el}} |accessdate=2020-06-27 |archive-date=2020-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629120826/https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&language=el_GR |dead-url=yes |archivedate=2020-06-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200629120826/https://www.festivalpatras.gr/?section=1769&language=el_GR |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://i-m-patron.gr/i-m-patron-old.gr/mones/ag_nikolaos/ag_nikolaou.html Սուրբ Նիքոլաօ վանք {{ref-el}}]</ref><ref>[https://el.db-city.com/%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1--%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CF%86%CE%AD%CF%81%CE%B5%CE%B9%CE%B1-%CE%94%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE%CF%82-%CE%95%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82--%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1 Փաթրա քաղաք․ եղբայրացած քաղաքներ{{ref-el}}]</ref> == Տես նաեւ == [[Ռիօ-Անդիռիօ կամուրջ]] [[Փաթրայի հայերը]] [[Փաթրայի Ծոցը]] [[Կորնթոս]] [[Սելանիկ]] [[Սելանիկի հայկական գաղութը]] [[Փիրէա]] [[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Քոքինիոյ հայկական գաղութը]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%8C%CE%BD%CE%B9%CE%B1_%CE%9F%CE%B4%CF%8C%CF%82 Յոնիոյ մայրուղին]{{ref-el}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/European_route_E55 Երւոպայի թիւ 55 մայրուղին]{{ref-el}} # [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CF%84%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CF%80%CF%81%CF%89%CF%84%CE%B5%CF%8D%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%95%CF%85%CF%81%CF%8E%CF%80%CE%B7%CF%82 Փաթրա՝ Եւրոպայի Մշակոյթի մայրաքաղաքը․ տեսերիզ եւ պատմական]{{ref-el}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Panachaiko Փանախայիքօ լեռը]{{ref-en}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9E%CE%B5%CF%83%CE%B7%CE%BA%CF%89%CE%BC%CF%8C%CF%82_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82_(1821) 1821, Փաթրայի ապստամբութիւնը]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%89%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82_%CE%9A%CE%B1%CF%80%CE%BF%CE%B4%CE%AF%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B9%CE%B1%CF%82 Իոաննիս Քափոտիսթրիաս]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CF%81%CE%BF%CF%83%CF%86%CF%85%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AC_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 փրոսֆիղիքա Փաթրաս]{{ref-el}} # [https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B5%CF%81%CE%BF%CE%BB%CE%B9%CE%BC%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82_%CE%91%CF%81%CE%AC%CE%BE%CE%BF%CF%85 Փաթրային օդակայանը]{{ref-el}} #[https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%99%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%A0%CE%AC%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%82 Փաթրային պատմութիւնը]{{ref-el}} [[Ստորոգութիւն:Յունաստանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Յունաստանի նաւահանգիստներ]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի նաւահանգիստներ]] 7x8gm0lvvtjvsuadq9h0b1fj6thhjnp 0 18731 257331 255139 2026-11-06T12:53:59Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257331 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Գէորգ Ստեփանի Գրիգորեանի (Ճոտտօ)''' ([[12 Նոյեմբեր]] ([[24 Նոյեմբեր]])[[1897 թուական|1897]], [[Թիֆլիս]] - [[23 Նոյեմբեր]] [[1976 թուական|1976]], [[Երեւան]]), ՀԽՍՀ վաստակաւոր նկարիչ (1967)։ == Կենսագրութիւն == * 1916-1920-ականներ սորված է Թիֆլիսի Գեղարուեստը խրախուսող կովկասեան ընկերութեան նկարչութեան եւ քանդակագործութեան դպրոցին մէջ, ուր սորված է Ալեքսանդր Բաժբէուկ-Մելիքեանի, [[Երուանդ Քոչար]]<nowiki/>ի, Լ. Գուդիաշուիլիի հետ, դասատու՝ Եղիշէ Թադէւոսեան * 1921-ին երիտասարդ դերասաններու խումբի հետ, որոնց կը գլխաւորէր Սուրէն Խաչատրեանը (Արամ Խաչատրեանի եղբայրը), մեկնած է Մոսկուա՝ ուսանելու * 1921-1923-ականներ՝ Մոսկուայի բարձրագոյն գեղարուեստական արուեստանոցներուն մէջ, անդամագրուած է նկարիչներու «Հայարտուն» միութեան * 1922-ին սկսած է նկարչութեան դասեր տալ աշխատանքային դպրոցներուն մէջ * 1948-ին կը սկսին մոռացութեան տարիները։ Յուսահատութեան եւ անելանելիութեան մէջ յայտնուած նկարիչի կողմէ կ՚այրին 300 գեղանկարչական աշխատանք * 1948-1957-ականներ կը հեռացուի Վրաստանի նկարիչներու միութենէն * 1962-ին տեղափոխուած է Երեւան * 1977-ին Երեւանի մէջ հիմնադրուած է [[Գէորգ Գրիգորեանի (Ճոտտօ) Արուեստանոց-Թանգարան|Գէորգ Գրիգորեանի (Ճոտտօ) արուեստանոց-թանգարանը]] Աշխատանքները կը գտնուին Ճոտտոյի թանգարան-արուեստանոցին մէջ, [[Ժամանակակից Արուեստի Թանգարան (Երեւան)|Ժամանակակից արուեստի թանգարան (Երեւան)]], [[Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահ|Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]<nowiki/>ին, Հայաստանի եւ աշխարհի տարբեր երկիրներու բազմաթիւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ։ == Ստեղծագործութիւններ == Գէորգ Գրիգորեանը ստեղծած է գունային եւ գծային ինքնատիպ կառուցուածքով դիմանկարներ, բնանկարներ, որոնցմով դրսեւորուած է զուսպ գոյներով խոր յոյզեր արտայայտելու գեղանկարչական հակումը։ Թիֆլիսի մշակութային առանձնայատուկ մթնոլորտը, հայ ժողովուրդի անցեալը, ռուսական, վրացական, հայկական մշակոյթի ականաւոր գործիչները տեղ գտած են Գրիգորեանի փոքրաչափ գործերուն մէջ։ Անոր կտաւները ուշադրութիւն կը գրաւեն թիֆլիսահայ գեղանկարչական դպրոցին յատուկ զուսպ գեղեցկութեամբ, կերպարային բազմազանութեամբ։ * «Եղնիկներ», 1917-ին <ref>{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12658/ |title=«Եղնիկներ», Գրիգորեան Գէորգ Ստեփանի - Ճոտտօ |accessdate=2020-07-31 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127161518/http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12658/ |dead-url=yes }}</ref> * «Դերասան Աբովեանի դիմանկարը», 1921 <ref>{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12675/ |title=«Դերասան Աբովեանի դիմանկարը», Գրիգորեան Գէորգ Ստեփանի - Ճոտտօ |accessdate=2020-07-31 |archive-date=2021-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119091354/http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12675/ |dead-url=yes }}</ref> * «Բնանկար», 1922 * «Նատիւրմորտ անձեռոցիկով», 1922 * «Հայկուհու դիմանկարը», 1922 * «Գրկախառնութիւն», 1925<ref>{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12698/ |title=«Գրկախառնութիւն», Գրիգորեան Գէորգ Ստեփանի - Ճոտտօ |accessdate=2020-07-31 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127160332/http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12698/ |dead-url=yes }}</ref> * «Երգահան Արմէն Տիգրանեանի դիմանկարը», 1925<ref>{{Cite web |url=http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12709/ |title=«Երգահան Արմէն Տիգրանեանի դիմանկարը», Գրիգորեան Գէորգ Ստեփանի - Ճոտտօ |accessdate=2014-06-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210127165407/http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/12709/ |archivedate=2021-01-27 |dead-url=yes}}</ref> * Տիանա, 1926 * Հովհարով աղջիկը, 1926 * Ստեփան Շահումեան, 1926 * Ռեքվիէմ Առաջնորդի մահը, 1927 * «Մօր դիմանկարը», 1929 * «Նատիւրմորտ։ Մրգեր», 1929 * «Հերոսի մահը», 1929 * Վիրաւոր բանուորը, 1933 * «Տիանայի դիմանկարը», 1945 * «Երեք նկարիչ» (Լ. Գուդիաշուիլի, Վ. Խոջաբեկեան, Ն. Փիրումանի), 1959-ին<ref>[http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/1977/ «Երեք նկարիչ», Գրիգորեան Գէորգ Ստեփանի - Ճոտտօ]{{Dead link|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * «Նատիւրմորտ կիտրոններով», 1962 * «Մայրս եւ ես», 1972 == Ցուցահանդէսներ == * 1918-ին մասնակցած է դպրոցի աշակերտներու հաշուէտու ցուցահանդէսին * 1927-ին մասնակցած է թիֆլիսեան նկարիչներու ցուցահանդէսին, [[Հոկտեմբերեան Յեղափոխութիւն|Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան]] տասնամեակին նուիրուած ԽՍՀՄ ժողովուրդներու արուեստներու ցուցահանդէսին ([[Մոսկուա]]) * 1929-1948-ականներուն մասնակցած է [[Երեւան]]<nowiki/>ի եւ [[Թիֆլիս]]<nowiki/>ի մէջ կազմակերպուած գրեթէ բոլոր ցուցահանդէսներուն * 1965-ին առաջին անհատական ցուցահանդէսը Հայաստանի նկարիչներու միութեան մէջ, Երեւան * 1972-ին կը մասնակցի Անդրկովկասի նկարիչներու ցուցահանդէսին, Մոսկուա ==Գրականութիւն== * [https://armunicat.nla.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=2076125&query_desc=%D5%BB%D5%B8%D5%BF%D5%BF%D5%B8 Աշոտ Գրիգորյան, Գևորգ Գրիգորյանը (Ջոտտո)՝ հայտնի և անհայտ, Մոսկվա, 2026] == Տես նաեւ == * [https://hraparak.am/post/5a322af634400b0647fc9c61 Ճոտտօ ՝ հայ նկարիչը] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:12 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:1897 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Թիֆլիս ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:23 Նոյեմբերի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:1976 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Երեւան քաղաք մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Նկարիչներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Հայ նկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]] h2lmuzshx8bpz2xrgjedkuyydfsnc8a 0 18991 257344 182901 2026-11-06T13:27:56Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257344 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Դալան_պատկերասրահ.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B4%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%BD%D6%80%D5%A1%D5%B0.jpg|աջից|մինի|255x255փքս|'''«Դալան» պատկերասրահ''', Երեւան, Աբովեան 12, 2-րդ յարկ]] '''«Դալան» պատկերասրահ,''' բացուած է [[1 Յուլիս]] [[2011 թուական|2011]]-ին, հիմնադիր Արա Մելքոնեանի, Դաւիթ Մելքոնեանի եւ խումբ մը նկարիչներու ու քանդակագործներու ջանքերով<ref>{{Cite web |url=http://imyerevan.com/hy/society/view/4686 |title=Արուեստ վաճառելու արուեստ |accessdate=2014-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140206071211/http://imyerevan.com/hy/society/view/4686 |archivedate=2014-02-06 |dead-url=yes}}</ref>։ Ցուցասրահի նպատակն է [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ ապրող յետխորհրդային եւ յետանկախութեան սերունդի 25՝ հիմնականին փորձառաական ոճով աշխատող արուեստագէտներուն ներկայացնել աշխարհի հաւաքիչներուն, ցուցասրահներուն եւ թանգարաններուն։ Պատկերասրահին մէջ կը կազմակերպուին անհատական ցուցահանդէսներ։ == Հասցէ == Ցուցասրահը կը գտնուի [[Երեւան|Երեւանի]] [[Աբովեան Փողոց (Երեւան)|Աբովեան փողոցի]] 12 հասցէի 2-րդ յարկին վրայ։ == Տես նաեւ == * [[Գրիգոր Ամիրեանի Բնակելի Տուն|Գրիգոր Ամիրեանի բնակելի տուն]] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://dalan.am/ Պաշտօնական կայք] * [https://archive.168.am/articles/28586 «Դալան» գալերեան ունենալու է համաշխարհային անուն»,- կը յայտարարէ գալերեայի համադրող Արթուր Սարգսաանը] [[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի պատկերասրահներ]] erj4ium15cgcb7u7wsvn6i53nz9dq1c 0 18992 257337 231932 2026-11-06T13:18:44Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257337 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Յուշարձան |հայերէն անուանում = Գրիգոր Ամիրեանի բնակելի տուն |բնօրինակ անուանում = |Պատկեր = Բնակելի տուն Գրիգոր Ամիրյանի, ArmAg.JPG |նկարագիր = Գրիգոր Ամիրեանի բնակելի տունը |դիրք = |latd = | latm = | lats = | latNS = |longd = | longm = | longs = | longEW = |coordinates_display = |coordinates_footnotes = |Կը Գտնուի = [[Երեւան]], [[Աբովեան Փողոց (Երեւան)|Աբովեան փողոց]] 12 |Կառուցուած է = [[1870]] |Շինութեան ձեւ = Պատմամշակութային յուշարձան |Կառուցած է = |Շինարար = |Ներկայ վիճակ = Կանգուն }} '''Գրիգոր Ամիրեանի բնակելի տուն''', տեղական նշանակութեան պատմամշակութային յուշարձան [[Երեւան|Երեւանի]] [[Կեդրոն (Երեւանի վարչական շրջան)|Կեդրոն վարչական շրջանին]] մէջ՝ [[Աբովեան Փողոց (Երեւան)|Աբովեան փողոցին]] վրայ։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Plaque_in_Yerevan_-_Maxim_Gorky_has_stayed_in_this_home_in_1928.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Plaque_in_Yerevan_-_Maxim_Gorky_has_stayed_in_this_home_in_1928.jpg|ձախից|մինի|250x250փքս|[[Մաքսիմ Կորքի|Մաքսիմ Կորքիի]] յուշաքարը]] Շէնքը կառուցուած է 19-րդ դարու վերջերուն՝ 1870-ականներուն։ Պատկանած է մեծահարուստ առեւտրական Գրիգոր Ամիրեանին։ Անոր կը պատկանէր նաեւ Աբովեան 10 հասցէին վրայ գտնուող շէնքը, ուր այժմ կը գտնուի [[ՀՀ ԳԱԱ ԵԳԻ Երկրաբանական Թանգարան|Երկրաբանութեան պետական թանգարանը]]։ 1884-1888 եւ 1898-1907 այստեղ տեղակայուած եղած է Երեւանի քաղաքային դուման եւ վարչութիւնը, որ 1907-ին տեղափոխուեցաւ Տէր-Ղուկասովսկիի փողոցի վրայ կառուցուած շէնք (գտնուածէ «Կոնգրես» հիւրանոցի տեղը, քանդուած է 1999-2000-ականներուն)։ 1910-1911 ծառայած է իբրեւ ակնաբուժարան։ 1911-1915 շէնքին մէջ եղած բժիշկ Յովհաննէս Յովհաննիսեանի մասնաւոր բուժարանը։ Շէնքին վրայ կայ յուշաքար, համաձայն որուն [[1928 թուական|1928]]-ին այդ շէնքին մէջ իջեւանած ռուս բանաստեղծ [[Մաքսիմ Կորքի|Մաքսիմ Կորքին]]։ == Ոճ == Շէնքը կառուցուած է բարեկեցութեան ժամանակաշրջանի (Belle Époque) ոճով։ == Վարպետ Օնիկի լուսանկարչատունը == [[Պատկեր:Դալան_պատկերասրահ.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B4%D5%A1%D5%AC%D5%A1%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%BD%D6%80%D5%A1%D5%B0.jpg|ձախից|մինի|255x255փքս|[[Դալան պատկերասրահ|«Դալան» պատկերասրահը]]]] [[Աբովեան Փողոց (Երեւան)|Աբովեան փողոցին]] վրայ գտնուող այս շէնքին մէջ գործած է Երեւանի ամենահին լուսանկարչատներէն մէկը։ Անոր պատմութիւնը կը սկսի դեռեւս [[1927 թուական|1927]]-ին, երբ ծագումով վանեցի [[Գաբրիէլ Խանոյեան|Գաբրիէլ Խանոյեանը]] կը գաղթէ [[Երեւան]]։ Որոշ ժամանակ ետք ան կը մեկնի [[Կիսլովոդսկ]]՝ ուսանելու լուսանկարչական արուեստ։ 1917-ին կը վերադառնայ [[Հայաստան]] եւ 1922-ին Աստաֆեան 22 հասցէին վրայ կը բանայ իր լուսանկարչատունը։ [[Օնիկ Յարութիւնեան|Օնիկ Յարութիւնեանը]] կը սկսի ուսանել քեռիի՝ Գաբրիէլ Խանոյեանի մօտ եւ շուտով կը սկսի օգնել անոր։ Օնիկ Յովհաննիսեանը կամ, ինչպէս ժողովուրդը անոր կ՚անուանէր, վարպետ Օնիկը 55 տարի զբաղուած է լուսանկորչութեամբ եւ ստեղծած բազմաթիւ լուսանկարներ։ Լուսանկարած է այնպիսի նշանաւոր մարդոց, ինչպիսին են [[Աւետիք Իսահակեան|Աւետիք Իսահակեանը]], [[Պարոյր Սեւակ|Պարոյր Սեւակը]], [[Յովհաննէս Շիրազ|Յովհաննէս Շիրազը]], [[Արամ Խաչատուրեան|Արամ Խաչատրեանը]], [[Շարլ Ազնաւուր|Շարլ Ազնաւուրը]], [[Մարտիրոս Սարեան|Մարտիրոս Սարեանը]], [[Յովհաննէս Բաղրամեան|Յովհաննէս Բաղրամեանը]] եւ այլք։ Այսօր վարպետ Օնիկի լուսանկարչատունը կ՚աշխատեցնէ անոր տղան՝ Արմէն Խանոյեանը։ 2009-ին Երեւանի քաղաքապետարանը յայտարարեց տենդեր: Շահող ընկերութիւնը որոշեց չքանդել շէնքը եւ տարածք յատկացուց լուսանկարչատան։ 2010-ին լուսանկարչատունը տեղափոխուեցաւ [[Պուշկինի Փողոց|Պուշկինի փողոցի]] նորակառոյց շէնքերէն մէկուն մէջ։ 2011-էն այստեղ կը գործէ [[Դալան պատկերասրահ|«Դալան» պատկերասրահը]]։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="160"> Երկրաբանության ինստիտուտ 1.jpg Երկրաբանության ինստիտուտ 3.jpg Երկրաբանության ինստիտուտ 2.jpg </gallery> == Տես նաեւ == * [[Կեդրոն Վարչական Շրջանի Պատմութեան Եւ Մշակոյթի Անշարժ Յուշարձաններու Ցանկ|Կեդրոն վարչական շրջանի պատմութեան եւ մշակոյթի անշարժ յուշարձաններու ցանկ (Երեւան)]] == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20141225104313/http://imyerevan.com/hy/culture/view/1660 Ֆոտոկամարի ուրուականը] * [https://www.a1plus.am/46533.html Երեւանի պատմութիւնը` ամենահին լուսանկարչատանը] * [http://www.aysor.am/am/news/2013/10/28/armen-khanoyan2/687962 Ա. Խանոյեան. Իսկական լուսանկարիչը իրեն երբեք պրոֆեսիոնալ չի համարում] * [http://www.otheryerevan.am/hy#id=363 «Այլ Երեւան» նախագիծ] * [http://www.armenianheritage.org/hy/monument/Abovianstreetpushkintumanistreet/1326 Շրջայց Երեւանով:Հին Աբովեան փողոց` Պուշկինի փողոցէն Թումանեան փողոց] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225035225/http://www.armenianheritage.org/hy/monument/Abovianstreetpushkintumanistreet/1326 |date=2020-02-25 }} [[Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի շէնքեր եւ կառոյցներ]] [[Ստորոգութիւն:Թանգարաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի թանգարաններ]] jum3i9tkfgiwagaaxi2i9qa751f82bw 0 19027 257354 221649 2026-11-06T13:51:54Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257354 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Եդուարդ Յակոբեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = | չափ = | նկարագրութիւն = | ծննդեան անուն = | մականուն = | ծնած է = 7 Մարտ 1920 | ծննդավայր = Ֆայում, Եգիպտոս | մահացած է = | մահուան վայրը = | քաղաքացիութիւն = | ազգութիւն = | լեզու = | կրօնք = | ուսումնավայր = | կոչում = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = խմբավար, երաժշտահան, | գործունէութիւն = երաժշտա-հասարակական գործիչ | աշխատանք = | պաշտօն = | պարգեւներ եւ մրցանակներ = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Ստեփան Յակոբեան | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = }} '''Եդուարդ Ստեփան Յակոբեան''' ([[7 Մարտ]], [[1920]], [[Ֆայում]], [[Եգիպտոս]]), խմբավար, երաժշտահան, երաժշտա-հասարակական գործիչ։ Աւարտած է Գահիրէի Գալուստեան Ազգային, ապա՝ ֆրանսական վարժարանները, Փարիզի «Ցեզար Ֆրանք» երաժշտանոցը (1954)։ 1955 թուականէն երգեցողութեան ուսուցիչ է Գահիրէի Գալուստեան եւ Նուպարեան ազգային վարժարաններուն, կը ղեկավարէ «Շնորհալի», «Թաթուլ Ալթունեան», «Ազատ Մանուկեան» երգչախումբերը, հանդէս կու գայ համերգներով, դասախօսութիւններով։ Գրած է լարային թրիօ, սիմֆոնիք պարեր, սիմֆոնիք սուիթ, «Անտիք պոեմ»: Արժեքաւոր են «Քնարական երգեր», «Քուչակեան տաղեր», «Սրբազան տաղեր» <ref>[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Սրբազան Տաղեր ]</ref> երգաշարերը, «Հայաստան, ապրիր յաւիտեան», «Հարազատ դպրոց» դպրոցական երգերու պրակները։Հայաստանի մէջ հանդէս եկած է (1969, 1983) հեղինակային համերգներով։ === Աշխատասիրութիւն, հրատարակութիւն === *Եդուարդ Յակոբեան Աշխատասիրած է՝ «Արուեստաբան-գրող հրապարակագիր Լիպարիտ Նազարեանց 1877-1947», երկերու հատընտիր ժողովածուն կազմած են՝ Եդուարդ եւ Մարկրիթ Յակոբեաններ <ref>[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Արուեստաբան-գրող հրապարակագիր Լիպարիտ Նազարեանց 1877-1947 / հեղինակ : Եդուարդ Յակոբեան - 1991]</ref>/ *«Ժամանակիցները Կոմիտասի Հմայքին տակ» Երաժշտական ուսումնասիրություններու եւ քննախոսականներու ժողովածու 1989թ. === Երգաշարերու Ձայնագրութիւններ եւ դաշնաւորումներ === Եդուարդ Յակոբեան ձայնագրած եւ դաշնաւորած է .- *Մանկա-Պատանեկան Երգափունջ 1997 Գահիրէ <ref name="էտ">[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Մանկա-Պատանեկան Երգափունջ / հեղինակ : Եդուարդ Յակոբեան 1997]</ref> *Փառք Քեզ, Տէր... Մաղթանք 1995 Գահիրէ <ref>[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Փառք Քեզ, Տէր... Մաղթանք /հեղինակ : Եդուարդ Յակոբեան -1995]</ref> *Սրբազան Երգեր 1991 <ref>[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Սրբազան երգեր ]</ref> *Ազգային*Հայրենասիրական եւ Ազատագրական Պայքարի Երգեր 1991 <ref>[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Ազգային*Հայրենասիրական եւ Ազատագրական Պայքարի Երգեր ]</ref> == Աղբիւրներ == *[http://etchmiadzinlibrary.am/hy/books/komitas-150/edward-hakobyan ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑՆԵՐԸ ԿՈՄԻՏԱՍԻ ՀՄԱՅՔԻՆ ՏԱԿ Հեղինակ - Յակոբեան Եդուարդ 1979] *[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Սրբազան երգեր / հեղինակ : Եդուարդ Յակոբեան - 1991] *[https://www.bibliotheque-eglise-armenienne.fr/catalogues/am_auteur.php?cle=%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%A5%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80%D5%A4 Եդուարդ Յակոբեան] *[https://web.archive.org/web/20241127194830/http://koha.etchmiadzinlibrary.am/cgi-bin/koha/opac-search.pl?type=opac&q=25696&idx=an,phr ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ ՍՈՒՐԲ ԷՋՄԻԱԾԻՆ «ՎԱՉԵ ԵՎ ԹԱՄԱՐ ՄԱՆՈՒԿՅԱՆ» ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆ] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Յակոբեան, Եդուարդ}} [[Ստորոգութիւն:1920 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Ֆայում, Եգիպտոս ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Խմբավար]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտահան]] [[Ստորոգութիւն:Երաժշտա-հասարակական գործիչ]] rh3uzv2cgtcy2ipyp8045o0sjv3mrc4 0 19119 257362 183789 2026-11-06T14:09:09Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257362 wikitext text/x-wiki {{Պատմական վայր}} '''Երեւանի քաղաքապետարան''', համայնքային ծառայութիւն իրականացնող պետական մարմին, որու նպատակն ու խնդիրը աւագանիի եւ քաղաքապետի՝ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] օրէնքներով, այլ իրաւական գործերով վերապահուած լիազօրութիւններու լիարժէք եւ արդիւնաւէտ իրականացման, ինչպէս նաեւ քաղաքացիական իրաւայարաբերութիւններուն աւագանիի եւ քաղաքապետի մասնակցութեան ապահովումն է։ == Կանոնադրութիւն == Երեւանի քաղաքապետը եւ աւագանին քաղաքապետարանի միջոցով [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ կ՚իրականացնեն օրէնքով տեղական ինքնակառավարման մարմիններուն վերապահուած սեփական եւ պետութեան կողմէ պատուիրակուած լիազօրութիւնները, համակարգին մէջ Երեւանի ենթակայութեան հիմնարկներու, առեւտրային եւ ոչ առեւտրային կազմակերպութիւններու գործունէութիւնը, կազմակերպում հանրապետական գործադիր մարմիններու եւ անոնց՝ Երեւանի տարածքային ծառայութիւններու հետ յարաբերութիւնները։ Քաղաքապետարանը կը ստեղծուի, կը վերակազմակերպուի եւ անոր գործունէութիւնը կը դադարեցուի աւագանիի որոշմամբ<ref>[http://www.irtek.am/views/act.aspx?tid=68201&sc=p8 ԵՐԵՒԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԱՐԱՆԻ ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄԻ ԿԱՆՈՆԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՍՏԱՏԵԼՈՒ ԵՒ ԵՐԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ԱՎԱԳԱՆԻԻ 6 ՅՈՒԼԻՍ 2009-Ի N 3-Ա ՈՐՈՇՄԱՆ ՄԵՋ ՓՈՓՈԽՈՒԹԻՒՆ ԿԱՏԱՐԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ]</ref><ref>[http://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=95037 ԵՐԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻՆ ՄԷՋ ՏԵՂԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱՍԻՆ]</ref>։։ == Երեւանի քաղաքապետարանի շէնքը == Հիմնական յօդուած՝ [[Երեւանի Քաղաքապետարանի Շէնք]] Երեւանի քաղաքապետարանի ներկայիս շէնքը գործարկուել է 2004 թուականից։ Շենքն ունի 5 հարկ, ընդհանուր մակերեսը կազմում է 13,5 հազար քառակուսի մէտր։ Այն զարդարում է 47 մէտր բարձրութիւն ունեցող աշտարակը։ Շենքը կառուցուած է երեւանեան ճարտարապետութեան աւանդոյթներով՝ հաշուի առնելով նորը։ Հիմքում՝ ճարտարապետ Ջիմ Թորոսեանի նախագիծն է։ Քաղաքապետարանի նոր շէնքում է տեղակայուած Երեւան քաղաքի պատմութեան թանգարանը<ref>[http://www.panarmenian.net/arm/news/11761/ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԱՐԱՆԻ ՆՈՐ ՇԷՆՔԸ ԵՐԵՒԱՆԻ ՄԷՋ. ՔԱՂԱՔԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԹԱՆԳԱՐԱՆԸ ՎԵՐՋԱՊԷՍ ԳՏԱՒ ԻՐ ՀԱՆԳՐՈՒԱԱՆԸ]</ref>։ Երեւանի քաղաքապետարանի շէնքի ճակատը զարդարուած է բազմաթիւ ռելիեֆային զարդանախշերով, Կենաց Ծառի պատկերով։ Շենքի խոյակներու վրայ փորագրուած են Հայաստանի մայրաքաղաքներու անունները<ref>{{Cite web |url=http://imyerevan.com/hy/society/view/4174 |title=Բացառութեան կարգով |accessdate=2017-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140805225713/http://imyerevan.com/hy/society/view/4174 |archivedate=2014-08-05 |dead-url=yes}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <gallery mode=packed> Yerevan City Hall 1 (15).jpg Armenian Flag 2.jpg Yerevan City Hall 1 (8).jpg Erevan-mairie.jpg </gallery> {{Համայնապատկեր|Yerevan City Council.jpg|1000px|[[Երեւանի քաղաքապետարանի շէնք]]}} == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.yerevan.am/am/ Պաշտօնական կայքը] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի շէնքեր եւ կառոյցներ]] a3p6xs9b4xn41uchid4r9kd9casgqpr 0 19127 257365 249853 2026-11-06T14:14:29Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257365 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Արցախի_շրջաններ.png|մինի|Արցախի շրջաններ|281x281px]]'''Երկրորդ Ղարաբաղեան Պատերազմ''' (27 Սեպտեմբեր - 10 Նոյեմբեր, 2020)։ Կիրակի 27 Սեպտեմբերին, վաղ առաւօտեան ժամերուն [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]] թիրախ կը դառնայ [[Ազրպէյճան]]ի լայնածաւալ նախայարձակման: Յարձակումը անմիջապէս կը տարածուի Արցախ-Ազրպէյճան ամբողջ սահմանգիծին վրայ․ կը դառնայ պատերազմ։ Անդադար կը ռմբակոծուին Արցախի քաղաքներն ու գիւղերը։ Անզէն բնակչութեան զոհերուն եւ վիրաւորներուն թիւը կը բարձրանայ։ Կը հրթիռակոծուին նաեւ Հ․Հ․ կարգ մը սահմանամերձ շրջաններ։ Պատերազմը կը սկսի նախապէս հրետակոծելով Արցախի սահմանամերձ բնակելի վայրեր, ինչպէս նաեւ [[Ստեփանակերտ]]ը։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ եւ ծերունիներ։ Օտար միջազգային ծաւալով լրատուական միջոցներու լրագրողներ կը փութան պատերազմի սահմանագիծը, յաճախ վտանգելով իրենց կեանքը ազերիներուն կրակոցներուն պատճառով։ Արցախի վրայ պատերազմը առանց յայտարարութեան կը կատարուի (ինչ որ անտեսում է միջազգային ընդունուած կանոններու): Ազրպէյճան անգամ մը եւս զինադադարի համաձայնութիւնը ([[Մոսկուա]], Մայիս [[1994 թուական|1994]] - ''տե'ս [[Արցախեան Ազատամարտ]]'') կը խախտէ, հակառակ համաձայնագիրին վերաբերեալ 23 Փետրուար 2001-ին Ազրպէյճանի խորհրդարանի ելոյթին, Ալիեւի յայտարարութեան.- «Ես նորէն կը կրկնեմ, որ Մայիսեան հրադադարը շատ կարեւոր քայլ էր, եւ հոն մենք գացինք գիտակցելով: Թէեւ խնդիրը չէ դասաւորուած, զինադադարը անհրաժեշտ էր: Դժբախտաբար շատերը մոռցած են պատերազմը, անոնք կ'ապրին հանգիստ ու յարմարաւէտ պայմաններու մէջ: Դժբախտաբար անոնք մոռցած են պատերազմը»: Այս յարձակումը կը պատահի երբ արեւելեան Միջերկրականի մէջ [[Թուրքիա]] (Ազրպէյճանի դաշնակից եւ զինակից) հարցեր ունի՝ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Յունաստան|յունական կղզիներ]]<nowiki/>ուն հետ։[[Պատկեր:QarabaghWarMap(2020).svg|մինի|<u>Քարտէս ըստ 9 Նոյեմբեր 2020ի վիճակի</u>․ '''նարնջագոյնով'''՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայ տարածքները, իսկ '''բաց կապոյտ երանգներով''' շրջանները Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ գտնուող տարածքներն են։]][[Հայաստան]] եւ Արցախ զօրակոչ կը յայտարարեն․ նոյնպէս՝ Ազրպէյճանը։ Աշխարհի բոլոր մեծ ուժերը՝ [[Ռուսիա]], [[Չինաստան]], [[Ա․Մ․Ն․]], [[Ֆրանսա]], [[Իրան|Պարսկաստան]] եւ [[Եւրոպական Միութիւն]], կոչ կ'ուղղեն հակամարտող կողմերուն ընդհարումները դադրեցնելու։ Իսկ Թուրքիա, բացայայտօրէն Ազրպէյճանին թիկունք կը կանգնի՝ անոր մատակարելով ռազմական արդի եւ վերջին արտադրութեան սարքեր ու վարձկան զինուորներ։ Հակամարտութեան գօտիի շրջաններէն բնակիչներ տասնեակ հազարներով Հ․Հ․ կ'ապաստանին։ Սփիւռքահայութիւնը Արցախի վրայ յարձակման առաջին ժամերէն իսկ, ամէն ձեւով Արցախի եւ Հ․Հ․ կողքին կը կանգնի, մանաւանդ՝ քաղաքական եւ մարդասիրական գետնի վրայ։ Անհաւասար այս պատերազմը (մարդուժի եւ ռազմական սարքերու առումով) վերջ կը գտնէ 10 Նոյեմբեր, 2020-ի համաձայնագիրով՝ ստորագրուած Հայաստանի վարչապետին, Ռուսիոյ եւ Ազրպէյճանի նախագահներուն կողմէ։ Արցախ կը զիջի իր հողատարածքին կարեւոր մէկ մասը եւ ռուս խաղաղապահներ կը տեղաւորուին «նոր» սահմաններուն վրայ։ Ազրպէյճանին յանձնուած շրջաններուն բնակիչները կը լքեն իրենց ինչքը ու կը տեղափոխուին։ == Արցախի վրայ յարձակման անմիջական անդրադարձներ == === Զօրակոչի հրաւէրներ === [[Պատկեր:Armenian_Volunteers_Before_Heading_to_Artsakh.jpg|մինի|Հայ կամաւորներու մեկնումը Արցախ]] Արցախ ընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարի իսկ Հայաստանը՝ մասամբ․- «Մենք չենք ցանկացել պատերազմ, այս պատերազմը մեզ պարտադրուել է, եւ պարտաւոր ենք պաշտպանել մեր հայրենիքն ու ընտանիքները: Իրավիճակի սրման համար ամբողջ պատասխանատուութիւնը կրելու է Ադրբեյջանի ռազմաքաղաքական իշխանութիւնը։ Տարածաշրջանում յղի մարդկային  աղէտի համար պատասխան է տալու անձամբ Ադրբեյջանի նախագահ Ալիեւը»՝ Ազգային ժողովի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանի կոչը։ Իսկ Հայաստանի վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինեան]] ընհանուր զօրահաւաք կը յայտարարէ․- «Սիրելի հայրենակիցներ, հիմա կառավարութեան որոշմամբ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն]]ում յայտարարւում է ռազմական դրութիւն եւ ընդհանուր զօրահաւաք: Որոշումը ուժի մէջ կը մտնի հրապարակման պահից: Զօրքերին կցագրուած անձնակազմերին կոչ եմ անում ներկայանալ իրենց տարածքային զինկոմիսարիատներ: Յանուն հայրենիքի, յանուն յաղթանակի»։ Ազրպէյճանի նախագահ Հայտար Ալիեւ, իր երկրին բանակին կատարած նախայարձակումէն ետք, մասամբ զօրակոչի հրամանագիր մը կը ստորագրէ։ [[Պատկեր:Broadcasting_events_of_the_frontline._Republic_Square,_Yerevan,_Armenia.jpg|մինի|Առաջնագիծի իրադարձութիւններու հեռարձակում: Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակ]] === Անմիջական հակազդեցութիւններ === Հայկական բանակը Ազրպէյճանի յարձակման անմիջապէս կը հակազդէ, Ազրպէյճանական ուժերուն մեծ վնասներ հասցնելով։  Հայկական կողմն ալ կորուստներ կ'ունենայ․ թէ՛ անզէն ժողովուրդին մէջ, թէ զինծառայողներուն մէջ։ Հայաստանի ժողովուրդին հակազդեցութիւնը անմիջական կ'ըլլայ։  Հարիւրներով կը կամաւորագրուին։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] Ապահովութեան Խորհուրդը եւ [[Եւրոպական Միութիւն]]ը, Երեքշաբթի 29 Սեպտեմբերին անջատ յայտարարութիւններով, կը պահանջեն հակամարտութիւններուն անմիջական դադրումը։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] նաեւ, զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախեան հակամարտութեան դադրեցման եւ հաշտեցման խօսակցութիւններու պատասխանատու երեք մեծ ուժերուն համանախագահներուն՝ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։ Սփիւռքի հայութիւնը՝ աշխարհի չորս ծագերուն, զանազան միջոցներով միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախին]] եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։ Ըստ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] Մարդկային Իրաւունքներու Դիտարանին (OSDH), Թուրքիա Ազրպէյճան կը ղրկէ Սուրիոյ Ազգային Բանակի Սուրիացի վարձկան զինուորներ, որպէսզի անոնք կռուին Ազրպէյճանի բանակին մէջ։ Յարձակման առաջին իսկ վայրկեաններէն, [[Վրաստան]] կը փակէ Հայաստանի հետ իր սահմանները, [[Ջաւախք]]ահայութիւնը բերելով իբրեւ պատրուակ։ [[Պատկեր:Vardenis_012.jpg|մինի|[[Վարդենիս]]․ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]]] === Թուրքիոյ մխրճումը === Արցախի նախագահ Արայիկ Յարութիւնեան 27 Սեպտեմբերին տուած մամլոյ ասուլիսի ընթացքին, կը յայտնէ, թէ Արցախի դէմ լայնածաւալ պատերազմին Ազրպէյճանի կողքին Թուրքիան ալ կը կռուի Ազրպէյճանին հայթայթելով մեծաքանակ ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ։ [[Պատկեր:Togana_Ter-Ter_river_e-citizen.jpg|մինի|[[Թարթառ գետ]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Ազրպէյճանի օդուժը կ'օգտագործէ թրքական եւ հրէական արտադրութեան անօթաչու սարքեր, իսկ օդին վրայ են Թուրքիոյ ռազմօդային ուժերուն պատկանող F-16 բազմագործիքային կործանիչներ եւ կը կիրարկուին օդ-ցամաք հեռահար հրթիռներ։ Միայն Ստեփանակերտի մէջ կը յայտնաբերուին թրքական եւ իսրայէլական արտադրութեան հրթիռային, հարուածային մօտաւորապէս 673 ռումբեր։ Այս մասին յայտնած է Արցախի Արտակարգ իրավիճակներու պետական ծառայութիւնը, 12 Հոկտեմբեր, 2020-ին։ ==== Թուրքիա կ'արգիլէ իր օդային տարածքով ԱՄՆ-ի մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան ==== Թուրքիա կ'արգիլէ իր օդային տարածքով Ա․Մ․Ն․-ի 100 թոն մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան: Այս մասին 14 Հոկտեմբերին մամլոյ ասուլիսի ընթացքին կը յայտարարէ Սփիւռքի գործերու գլխաւոր յանձնակատար՝ Զարեհ Սինանեան: ==== Թրքահայութիւնը մտահոգ ==== 5 եւ 9 Հոկտեմբերին, [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ հայերու դէմ ցոյցեր կը կատարուին։ Ցուցարարները զօրավիգ կը կանգնին [[Պաքու]]ին եւ հակահայ վանկարգումներ կ'ունենան։ == Պատերազմի ժամանակագրութիւն == [[Պատկեր:Shahumian_2011(1).jpg|մինի|165x165փքս|[[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան]], Արցախ]] Հակառակ միջազգային կոչերուն՝ ընդհարումներու դադրեցման համար, Ազրպէյճան 28 Սեպտեմբերէն կը սաստկացնէ յարձակումները։ Մէկ կողմէն Ազրպէյճան կը ռմբակոծէ բնակելի վայրերն ու ենթակառոյցները (միտելով հայութեան բնաջնջման), իսկ միւս կողմէն Թուրքիոյ ռազմական օդուժը Հ․Հ․ շրջանները։ Ազրպէյճանի օդային ղեկավարումը ստանձնած է Թուրքիոյ ռազմական օդուժը։ === 3 - 5 Հոկտեմբեր, 2020 === Շաբաթ՝ 3 Հոկտեմբերին, առտու կանուխ, Ազրպէյճան Արցախի հետ սահմանագիծին հիւսիսային եւ հարաւային տարածքներուն նոր ուժերով ընդհանուր յարձակում մը կը գործէ։ Մարտերը կը սաստկանան։ Զոհուած զինուորներուն թիւը կը բարձրանայ։ Արցախի Հարապետութեան նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան դէպի ճակատ կը մեկնի․ ան, իր ներկայութիւնը մարտերուն անհրաժեշտ կը նկատէ։ Հ․Հ․ նախագահ, [[Նիկոլ Փաշինեան]] Հայաստանի հեռատեսիլէն կատարած ուղերձով ի միջի այլոց կը յայտարարէ, թէ՝ «․․․ Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացին Տէր Զօրի ճամբորդ չէ․․․։ ․․․․Սա մի նոր Սարդարապատ է․․»։ [[Պատկեր:Hadrout003.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հադրութ]] կամ Գետահատ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]4 Հոկտեմբերի երեկոյեան, ազերիները [[Շուշի]]ն կը հրթիռակոծեն, ռումբերու թիրախ կը դառնան բնակելի թաղամասեր։ Հայկական կողմը կ'ունենայ զոհեր։ Պատերազմի սկիզբէն նա մանաւանդ 4-6 Հոկտեմբերին, Ստեփանակերտը կը հրթիռակոծուի։ 2-6 Հոկտեմբերին ակներեւ է, թէ ռմբակոծումները թիրախ ունին անզէն բնակչութիւնը եւ քաղաքին հանրային սպասարկութիւններու ենթակառոյցները (նոյնիսկ ծննդատուները)։ Տասնեակներով անզէն բնակիչներ կը զոհուին։ Ըստ Արցախի պաշտօնական յայտարարութիւններուն, հայկական ուժերը 4 Հոկտեմբերին կը փոխ-հարուածեն եւ [[Գանձակ]]ի (Գեանջայի) ազրպէյճանական ռազմական օդակայանը ամբողջութեամբ կը փճացնեն։ === 6-9 Հոկտեմբեր, 2020 === 6 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան նոր ուժերով ընդհանուր յարձակում մը կը կազմակերպէ՝ Արցախի հարաւային սահմանային գիծին եւ իրիկուան դէմ Ստեփանակերտին, վտանգելով նոյնիսկ Իրանի հիւսիսային շրջաններ, ինչպէս նաեւ Հ․Հ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] շրջանը։ Կը վնասուին գիւղեր, քաղաքներ, ինչպէս՝ Այգեստան եւ [[Մարտակերտ]]։ Ռուսիոյ Արտաքին հետախուզութեան ծառայութեան (ԱՀԾ) տնօրէն Սերգէյ Նառիշքի կը յայտարարէ, թէ՝ «ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն գրոհայիններ կը մեկնին Արցախի հակամարտութեան գօտի»: Ան կ' ընդգծէ, որ խօսքը «հարիւրաւոր եւ նոյնիսկ հազարաւոր» վարձկան ծայրահեղներու մասին է։[[Պատկեր:Jermajur_NKR_Shahumyan.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ջերմաջուր]] - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ազրպէյճան նոր ուժերով՝ հարիւրաւոր ծայրահեղ կրօնամոլ վարձկան զինուորներով, լայնածաւալ յարձակում մը կը գործէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] սահմանագիծի երկայնքին։ Ազրպէյճանի Զինուած ուժերը արգիլուած բազմակոծիչ ռումբեր կ᾿օգտագործեն հայերուն դէմ։ 7-8 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան անդադար կը հրթիռակոծէ [[Ստեփանակերտ]]ը։ Գետնի հաւասար կը դառնան բնակարաններ եւ ենթակառոյցներ։ Հրթիռակոծումը կը շարունակուի։ Հիւսիսային եւ հարաւային սահմանագիծերուն կը վերսկսին մարտական գործողութիւնները: Կը հրթիռակոծուի [[Շուշի]]ն եւ յատկապէս [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Ս. Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց)]] եկեղեցին ու երբ օտար լրագրողներ կը փորձեն նկարահանել հարուածին հետեւանքները, Ազրպէյճանական կողմը երկրորդ անգամ կը ռմբակոծէ եկեղեցին, որուն պատճառով լրագրողները կը վիրաւորուին։ Վրաստանի Geo-Army.ge ռազմական լրատուական հարթակը հրապարագրութեամբ մը հանդէս կու գայ, ըստ որուն` Վրաստանի տարածքին ինկած անօդաչու օդանաւներէն մէկը իսրայէլեան արտադրութեան «Harop» տեսակէն է, որ Կովկասի տարածաշրջանին մէջ ունի միայն Ազրպէյճանը: Հաղորդումը aliq,ge-ինն է: Ռուսիոյ Արտաքին գործերու նախարարին հրաւէրով, 9 Հոկտեմբերին Մոսկուայի մէջ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարները կը հանդիպին զինադադարի բանակցութիւններու համար։ === Հրադադարի յայտարարութիւններ՝ 10 եւ 18 Հոկտեմբեր, 2020 === [[Պատկեր:Խնածախի_համայնապատկեր.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խնածախ (Ասկերանի շրջան)|Խնածախ]]․ [[Ասկերան|Ասկերանի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== 10 Հոկտեմբերի հրադադար ==== Մոսկուայի մէջ Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարներու հանդիպումը Արցախի եւ Ազրպէյճանի հակամարտ զօրքերու շփման գիծին վրայ մարդասիրական հրադադարի որոշումին կը յանգի։ Հրադադարը ի զօրու կը դառնայ 10 Հոկտեմբերի կէսօրուան ժամը 12։00-էն սկսեալ, որպէսզի՝ ռազմագերիներու եւ պահպանման տակ գտնուող այլ անձերու ու զոհուածներու մարմինները փոխանակուին Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտէին (ԿԽՄԿ) միջնորդութեամբ եւ չափորոշիչներուն համապատասխան: Ստորեւ Հայաստանի, Ռուսիոյ եւ Ազրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն հանդէս եկած միացեալ յայտարարութիւնը.- «Իբրեւ պատասխան Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]]<nowiki/>ի ուղերձին եւ ըստ Ռուսիոյ նախագահին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի ու Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի պայմանաւորուածութեան՝ կողմերը կը համաձայնին հետեւեալ քայլերուն. 1.- 10 Հոկտեմբեր 2020-ի կէսօրուան ժամը 12:00-էն սկսեալ՝ կը յայտարարուի կրակի դադրեցում ՝ ռազմագերիներու եւ պահպանման տակ գտնուող այլ անձերու ու զոհուածներու մարմիններու փոխանակման նպատակով՝ Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտէին (ԿԽՄԿ) միջնորդութեամբ եւ չափորոշիչներուն համապատասխան:[[Պատկեր:Landscape_from_Haterk_village,_Artsakh_01.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հաթերք]]․ Մարտակերտ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 2.- Հրադադարի դրութեան յստակ չափորոշիչներուն ուղղութեամբ համաձայնութիւն կը գոյանայ լրացուցիչ կերպով։ 3.- Ազրպէյճանի Հանրապետութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը ԵԱՀԿի Մինսկի խումբի համանախագահներուն միջնորդութեամբ, կարգաւորման հիմնարար սկզբունքներու հիման վրայ ձեռնամուխ են հիմնարար բանակցութիւններու՝ խաղաղ կարգաւորման շուտափոյթ հասնելու նպատակով: 4.- Կողմերը կը հաստատեն բանակցային գործընթացի ձեւաչափի անփոփոխելիութիւնը։» Հակառակ յայտարարուած հրադադարին, Ազրպէյճան կը խախտէ եւ կը շարունակէ ռմբակոծումները սահմանագիծին եւ բնակելի շրջաններուն ենթակառոյցներուն վրայ։ ==== Հրադադարի խախտումներ, 10-17 Հոկտեմբեր ==== Հայաստանի, Ազրպէյճանի եւ Ռուսիոյ արտաքին գործոց նախարարներու հանդիպման իբրեւ հետեւանք հաստատուած մարդասիրական հրադադարը, քանիցս կը խախտի Ազրպէյճանի կողմէն, հակառակ միջազգային կոչերուն՝ յարգելու մարդասիրական հրադադարը։ Կը շարունակուին Արցախի գլխաւոր քաղաքներուն ռմբակոծումը եւ յարձակումը Հադրութի շրջանին վրայ եւ 11-13 Հոկտեմբերին յարձակումները կը տարածուին ուրիշ բնակելի շրջաններ ալ՝ [[Թալիշ]], [[Հադրութ|Հարդրութ]], [[Ստեփանակերտ]], [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]] եւ [[Մարտակերտ]]։ Արցախ դէմ - յանդիման կը գտնուի մարդկային ճգնաժամի։[[Պատկեր:Madaghis133.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մատաղիս]] գիւղ․ [[Մարտակերտի (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․]]Ազրպէյճանի հրետակոծումներուն թիրախ կը դառնան հիւանդանոցներ՝ Արցախի հիւսիս-արեւելեան շրջանին մէջ։ Միաժամանակ, Ազրպէյճան կը պատճառաբանէ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքի Քարվաճառի հետ սահմանային գօտիին հրթիռակոծումը (14 Հոկտեմբեր, 2020), ըսելով, թէ հոն հաստատուած արհեստագիտական սարքերը կրնան թիրախաւորել Արտրպէյճանի խաղաղ բնակչութիւնը։ 14 Հոկտեմբեր, 2020-ի առաւօտեան Ազրպէյճանի զինուած ուժերուն կողմէ Հ․Հ․ [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի [[Վարդենիս]] համայնքին հրթիռակոծման պատճառով, 14-ամեայ պատանի մը կը վիրաւորուի։ Ազրպէյճան կը հրապարակէ տեսանիւթ Արցախի հիւանդանոցին վրայ ռմբակոծումներէն։ Հ․Հ․ վարչապետը՝ Նիկոլ Փաշինեան, «Ռոսիա սեգոդնեայ» ՄՏԳ–ի գլխաւոր տնօրէնին՝ Տիմիթրի Կիսելեով, տուած հարցազրոյցին ի միջի այլոց կը նշէ թէ՝ «Հայաստան յստակ ապացոյցներ ունի, որ Լեռնային Ղարաբաղի դէմ մարտերում Սիրիայից բերուած ահաբեկիչներն են մասնակցում»։ Ազրպէյճան կը հրապարակէ երկու հայ գերիներու սպանութեան տեսերիզ մը։ Արցախի մարդու իրաւունքներու պաշտպան Արտակ Բեգլարեան անդրադառնալով հրպարակուած տեսերիզին մասին, կը հաստատէ, թէ իրական է։ Կ'աւելցնէ նաեւ, թէ Հայաստանի հիւանդանոցին մէջ Ազրպէյճանցի ռազմագերի մը վիրահատութեան ենթարկուած է ու բուժման ընթացքի մէջ է։ Սակայն, հայ գերիներու սպանութեան լուրը կը հերքէ իրաւապաշտպան Արտակ Զէյնալեանը, շեշտելով, թէ գերի բռնուած Արեգ Սարգսեան եւ Նարեկ Ամիրջանեան կը հեռաձայնեն իրենց ծնողներուն, ողջ են եւ կը գտնուին հիւանդանոցը։[[Պատկեր:«Խաթրավանք»_վանական_համալիր_2.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաթրավանք]]․ [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Ազերիներու բանակին վարձկան զինուորները ===== Սուրիայէն մեկնած տասնեակ վարձկաններ Արցախի հակամարտութեան գօտիէն կը վերադառնան․ լուրը կը յայտնէ The Wall Steet Journal-ը։ Հարիւրաւոր գրոհայիններէն, որոնք Թուրքիոյի կողմէն ուղարկուած էին Լեռնային Ղարաբաղ, չդիմանալով կատաղի կռիւներուն, կը խնդրեն զիրենք վերադարձնել: Սակայն, Արցախ մեկնող վարձկաններուն թիւը չի նուազիր․ անոնց աշխատավարձը կը կազմէ շուրջ 2000 տոլար եւ կը ներգրաւէ վարձկան ահաբեկիչներ։ ==== 18 Հոկտեմբերի հրադադար ==== 18 Հոկտեմբերին ԵԱԿՀ-ի համանախագահներուն միջնորդութեամբ՝ Ա․Մ․Ն․, Ֆրանսա եւ Ռուսիա, մարդասիրական հրադադար կը յայտարարուի Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ։ Հրադադարը կ'ողջունեն Արցախի Արտաքին Գործերու նախարարն ու Ֆրանսայի նախագահը։ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէն, հրադադարի համաձայնութենէն ետք կը միջնորդէ, որպէսզի գիշերուան ընթացքին երկու կողմերու վիրաւոր զինծառայողները մարտադաշտէն դուրս բերուին: Ազրպէյճան սակայն կը մերժէ այս միջնորդութիւնը։[[Պատկեր:Գանձասար_Վանք.jpg|մինի|165x165փքս|[[Գանձասարի վանք|Գանձասար]]․ [[Վանք գիւղ (Մարտակերտ)|Վանք գիւղ]], [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Հրադադարի խախտումներ, 18-25 Հոկտեմբեր ==== Կիրակի 18 Հոկտեմբերի առաւօտեան ժամերէն երկու կողմերը զիրար կ'ամբաստանեն հրադադարի խախտումին համար։ Հայաստանի Պաշտպանութեան նախարարութիւնը կ'ամբաստանէ, թէ հրադադարի յաջորդող վայրկեաններէն իսկ՝ 00։04, մինչեւ վաղ առաւօտեան ժամը 1։45 Ազրպէյճան կը ռմբակոծէ Արցախի հարաւային շրջանները, իսկ Ազրպէյճան՝ թէ Արցախի ուժերը կը ռմբակոծեն Jabrail-ը։ 21 Հոկտեմբերին, Արցախի Պ․Բ․ կը յայտարարէ, թէ Ազրպէյճան լայնածաւալ յարձակում կը գործէ Արցախի հարաւային շրջաններուն, մասնաւորաբար [[Մարտակերտ]] քաղաքին եւ շրջակայ գիւղերուն քաղաքացիական ենթակառոյցներուն վրայ։ 22 Հոկտեմբերի երեկոյեան հրթիռակոծման ենթակայ կը դառնայ [[Ասկերան]] քաղաքը։ Հ․Հ․ Պ․Ն․ ներկայացուցիչ Արծրուն Յովհաննիսեան կը յայտարարէ, թէ Իրանի հետ սահմանագիծի երկայնքին վրայ յամառ մարտեր կ'ընթանան։ Այս ուղղութեամբ, Ազրպէյճան կը յայտարարէ, թէ ամբողջ սահմանը իր վերահսկողութեան տակ է։ 23 Հոկտեմբերին Ազրպէյճան կը սաստկացնէ յարձակումները Արցախի վրայ։ Յատկապէս կը հրթիռակոծէ Քարեգահ շրջանը, եւ Քարեգահ-Բերձոր ճանապարհահատուածը։ Իսկ օրուան ընթացքին, կը հրետակոծուին Արցախի Հանրապետութեան Մարտակերտի շրջանի խաղաղ բնակավայրերը։[[Պատկեր:Murov_mountain_in_Azerbaijan-Caucasus3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մռաւի Լեռնաշղթայ|Մռաւի լեռնաշղթայ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Արցախի արտակարգ իրավիճակի պետական ծառայութիւնը կը յայտնէ, թէ 25 Հոկտեմբերի գիշերուան ընթացքին Ազրպէյճանական կողմը կը հրետակոծէ [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի շրջանի]] քանի մը գիւղ՝ Կարմիր Շուկայ, [[Թաղավարդ գիւղ|Թաղավարդ]], [[Գիշի]], [[Սպիտակաշէն]] ու Ասկերանի [[Աւետարանոց]] գիւղը: '''Ազրպէյճան կրակ կը բանայ Իրանի խաղաղ բնակիչներու տուներուն ուղղութեամբ''' «Թելեկրամ»ի պարսկական Azariha ալիքը տեսանիւթ մը կը հրապարակէ (22-Հոկտեմբեր 2020-ին), ուր կը ցուցադրուին Ազրպէյճանի զօրքերու գործողութիւններուն հետեւանքով աւերուած տուներ։ Նաեւ, ըստ նոյն լրատուական ալիքին հաղորդման, Ազրպէյճան անօդաչու սարքեր կ'ուղարկէ Իրան եւ սահմանին վրայ ահաբեկիչներ կը տեղակայէ։ Իրանի հիւսիս արեւելեան Խոտաաֆրին նահանգի նահանգապետը, կը յայտնէ, թէ դարձեալ անօդաչու սարքեր ինկած են։ Նաեւ, աւելի քան 60 հրետանային ռումբ ինկած է Իրանի կողմը։ === Պատերազմի դադրեցման գործընթացքներ === Հ․Հ․ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, 22 Հոկտեմբերին ռուսական «Ինտերֆաքս» լրատուակայանին տուած հարցազրոյցին, կը յայտնէ, թէ Ղարաբաղեան հակամարտութեան գօտիին երկայնքին խաղաղապահներու տեղակայումը ընդունելի է հայկական կողմին համար, եւ այդ ուժերը կրնան ռուսաստանեան խաղաղապահները ըլլալ։[[Պատկեր:Lachin_corridor_(checkpoint)_-_6.JPG|մինի|165x165փքս|[[Բերձոր|Բերձոր․]] Անցքը՝ [[Աղաւնու գետ]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]23 Հոկտեմբերին, Ուաշինկթընի մէջ Մայք Փոմփէօ կը հանդիպի Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարներուն հետ, պատերազմի անյապաղ զինադադարի քննարկման համար։ Հայաստանի Արտաքին Գործոց նախարարը՝ Զոհրապ Մնացականեան, 23 Հոկտեմբերին կը հանդիպի նաեւ է ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահներուն՝ Իկոր Պոպով ([[Ռուսիա]]), Անտրիւ Շոֆեր ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]), Ստեֆան Վիսկոնտի ([[Ֆրանսա]]), ինչպէս նաեւ ԵԱՀԿ գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչին՝ Անջէյ Կասպրչիկի հետ: ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահները 25 Հոկտեմբերին յայտարարութիւն մը կը հրապարակեն Ուաշինկթընի մէջ Արցախի հարցով տեղի ունեցած բանակցութիւններուն զարգացման շուրջ։ Ըստ յայտարարութեան, համանախագահները եւ Արտաքին Գործոց նախարարները կը համաձայնին անգամ մը եւս հանդիպիլ՝ 29 Հոկտեմբերին [[Ժընեւ]] (Զուիցերիա), որպէսզի երկու կողմերը համաձայնութեան հասնին եւ սկսի Արցախի հակամարտութեան խաղաղ կարգաւորման գործընթացը: Նաեւ, 26 Հոկտեմբերի առաւօտեան ժամը 8:00-ին պէտք է հաստատուի հրադադար, ըստ 25 Հոկտեմբերի յայտարարութեան: [[Պահրէյն]]ի թագաւոր շէյխ Համատ պըն Իսա Ալ Խալիֆա կ'արձագանգէ Հայաստանի նախագահ Արմէն Սարգսեանի կողմէ իրեն յղուած նամակին։ Ան, կոչ կ'ուղղէ միաւորելու հրադադար հաստատելու միջազգային ջանքերը։ Նախագահ [[Արմէն Սարգսեան|Ա․ Սարգսեան]] 30 Սեպտեմբերին նամակներ կը յղէ արաբական շարք մը երկիրներու ղեկավարներու` տեղեկացնելով Հայաստանի հետ սահմանին եւ Արցախի հետ շփման գիծին մէջ Ազրպէյճանի կողմէ սանձազերծուած պատերազմական գործողութիւններուն մասին եւ նշած միջազգային հարթակներու մէջ անոնց ունեցած կապերու եւ հեղինակութեան օգտագործման կարեւորութիւնը` դադրեցնելու արիւնահեղութիւնն ու մարդկային տառապանքները: [[Պատկեր:Khachenaget103.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաչէն գետ]]․ [[Մարտակերտի շրջան|Մարտակերտի]] եւ [[Ասկերան]]ի միջեւ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Արայիկ Յարութիւնեանի Բաց Նամակը`Ռուսիոյ Նախագահ Փութինին ==== Արցախի Հանրապետութեան նախագահ [[Արայիկ Յարութիւնեան]] 23 Հոկտեմբերին բաց նամակով մը կը դիմէ Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]]ին` անկէ խնդրելով գործադրել բոլոր կարելի ջանքերը ազրպէյճանական-արցախեան տագնապի գօտիին մէջ պատերազմը դադրեցնելու եւ քաղաքական գործընթացները վերսկսելու համար: === Նոր հրադադար, 26 Հոկտեմբեր, 2020 === Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարարութիւնը կը հրապարակէ Միացեալ Նահանգներու, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ միացեալ յայտարարութիւն մը, ըստ որուն երկու երկիրներու (Հայաստան եւ Ազրպէյճան) արտաքին գործոց նախարարները 24 Հոկտեմբերին հանդիպում մը կ'ունենան Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց փոխնախարար Սթեֆըն Ի. Պայկընի հետ եւ կ'որոշեն նոր հրադադար մը․- «Մարդասիրական հրադադարը ուժի մէջ պիտի մտնէ 26 Հոկտեմբեր 2020-ին, տեղական ժամանակացոյցով առաւօտեան ժամը 8:00-ին: Միացեալ Նահանգներ կը դիւրացնեն արտաքին գործոց նախարարներուն եւ Մինսքի խմբակի համանախագահներուն միջեւ աշխուժ բանակցութիւնները` Հայաստանն ու Ազրպէյճանը մօտեցնելու Լեռնային Ղարաբաղի տագնապի խաղաղ լուծման»: [[Պատկեր:Zabux, Azerbaijan - panoramio (1).jpg|մինի|110x110փքս|[[Աղաւնոյ Գիւղ|Աղաւնոյ գիւ]]<nowiki/>ղ․ [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]<nowiki/>]] Այս որոշումին Ա․Մ․Ն․ նախագահ [[Տանըլտ Թրամփ]] կը հակազդէ շնորհաւորելով Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանն ու Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը: Նոյնպէս Արցախի նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան կ'ողջունէ այս հրադադարը․- «Ողջունում եմ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգների միջնորդութեամբ եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների մասնակցութեամբ ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւնը, որը հաստատում է Հոկտեմբերի 10-ին եւ 17-ին Ռուսաստանի Դաշնութեան եւ Ֆրանսիայի Հանրապետութեան նախագահների նախաձեռնութեամբ համաձայնեցուած մարդասիրական հրադադարի իրականացման վերաբերեալ կողմերի յանձնառութիւնները»։ Իսկ Հ․Հ․ վարչապետը՝ Նիկոլ Փաշինեան իր յայտարարութեամբ կը վստահեցնէ, թէ Հայաստան ամէն գնով պիտի պահպանէ հրադադարը։ [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]]<nowiki/>ի ընդհանուր քարտուղար Անթոնիօ Կուտերեշ այս համաձայնութիւնը դրական կը գնահատէ։ ==== Հրադադարի խախտումներ ==== [[Պատկեր:Սարսանգի_ջրամբար,_Արցախ.jpg|մինի|165x165փքս|[[Սարսանգի ջրամբար]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]][[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] մէջ ձեռքբերուած նոր հրադադարը առաջին ժամերէն իսկ կը խախտի․ Հայաստան եւ Ազրպէյճան զիրար կ'ամբաստանեն նոր հրադադարի խախտման համար։ Հայաստանի պաշտպանութեան նախարարութեան մամուլի քարտուղար Շուշան Ստեփանեան, կը յայտարէ թէ՝ Ազրպէյճան, ժամ չանցած իսկ, երկու անգամ՝ ժամը 8:45-ին եւ 9։00-ին, հրադադարը խախտած է եւ սահմանագիծին հիւսիս-արեւելեան երկայնքին հրետակոծած Արցախի մարտական դիրքերը, ինչպէս նաեւ կ․ե․ ժամը 13:50-ին սաստիկ հրետակոծում սկսած է Արցախի հարաւ-արեւլեան մասին վրայ, իսկ հրթիռակոծում՝ Մարտունի շրջանի Զարդանաշէն գիւղի ուղղութեամբ: Ազրպէյճանի նախագահը կը հակադարձէ ըսելով, թէ հայկական կողմն է հրադադարը խախտողը։ === Իրանի հաշտեցման ծրագիրը === Պարսկաստանի Արտաքին Գործոց փոխ-նախարարը՝ Աբբաս Արաքչին, «Իրատեսականութիւն եւ խաղաղութիւն՝ տարածաշրջանի երկրների ուժերով» լոզունքով Ազրպէյճանի ղեկավարներուն, ինչպէս նաեւ Մոսկուա՝ Արտաքին Գործոց երկու փոխ նախարարներուն Անդրէյ Ռուդենկոյին եւ Սերգէյ Ռեաբկովին (29-10-2020) կը ներկայացնէ Արցախեան հակամարտութեան կարգաւորման իր ծրագիրը։ Նաեւ, այս ուղղութեամբ եւ Մինսկի համանախագահներուն տարած աշխատանքներուն մասին, 30 Հոկտեմբերին Հ․Հ․ Արտաքին Գործոց Նախարար՝ Մնացականեան եւ Իրանի Արտաքին գործերու փոխ-նախարար՝ Աբբաս Արաքչի, կարծիքներու փոխանակում կ'ունենան։[[Պատկեր:Hagari_River_(Tigranavan).jpg|մինի|165x165փքս|[[Հագարի գետ]] (Ագարակի եւ կամ Աղուանոյ)․ [[Տիգրանաւան]], [[Քաշաթաղի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Այս գործընթացի աւարտին, Իրանի Արտաքին գործերու փոխ-նախարարը՝ Աբբաս Արաքչի, Մինսկի խմբակը կը քննադատէ, ըսելով թէ չէ յաջողած իր առաքելութեան մէջ։ === Պատերազմի շարունակութիւն === ==== 27-29 Հոկտեմբեր ==== 28 Հոկտեմբերին ամբողջ օրը Ազրպէյճանի զինուած ուժերը եւ անոնց աջակցող ահաբեկչական խմբաւորումները կը շարունակեն իրենց յարձակումները Հայաստանի սահմանի երկայնքին տեղակայուած ստորաբաժանումներուն ուղղութեամբ, ինչպէս նաեւ Արցախի հիւսիսէն մինչեւ հարաւային ուղղութիւն: Աւելի քան 15 անգամ կը հարուածեն Ստեփանակերտի եւ Շուշիի տարբեր հատուածներ` գիտակցաբար թիրախաւորելով «Մօր եւ մանկան առողջութեան կեդրոն»-ը եւ բնակելի ու հանրային որոշ կառոյցներ: Իսկ ըստ Ազրպէյճանական աղբիւրներու, հայկական կողմը 28 Հոկտեմբերին բազմագործիքային ռումբերով, ռմբակոծած է Պարտա շրջանը։ === Ժընեւի բանակցութիւններ - 30 Հոկտեմբեր === ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբակի համանախագահութեան հրապարակած յայտարարութեամբ, Ժընեւի մէջ համանախագահներուն մասնակցութեամբ կը կայանան Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն միջեւ բանակցութիւններ։ Կը համաձայնուի գործադրել շարք մը անմիջական քայլեր՝[[Պատկեր:Окрестный_ландшафт_деревни_Бердашен.jpg|մինի|165x165փքս|[[Բերդաշէն]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]– Դիտաւորեալ ձեւով թիրախ չդարձնել քաղաքացիական բնակչութիւնը եւ ոչ-ռազմական կառոյցները, – Ռազմաճականերուն վրայ մնացած դիակներու փոխանակում կատարել, այս նպատակով Միջազգային Կարմիր Խաչին տրամադրելով ապահովութեան  երաշխիքներ, – Միջազգային Կարմիր Խաչին տրամադրել ռազմագերիներու անուանացանկը՝ զանոնք փոխանակելու համար, – Յանձառութիւն առած են գրաւոր ներկայացնելու իրենց պատկերացումները եւ հարցերը հրադադարի ստուգման կառուցակազմի մը մասին: Յատարարութեան մէջ կը նշուի նաեւ, որ կողմերը տեսակէտներ փոխանակած են՝ նպատակ ունենալով պարզել իրենց բանակցային դիրքերը հակամարտութեան վերջնական լուծման վերաբերող առանցքային հարցերուն շուրջ: ==== 30-31 Հոկտեմբեր ==== [[Պատկեր:Shushi,.jpg|մինի|165x165փքս|[[Շուշիի բերդ]]․ [[Շուշի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ազրպէյճանի զինուած ուժերը կը հրետակոծեն Հ․Հ․ [[Սիւնիքի մարզ]]ի Դաւիթ Բէկ գիւղը: Հայկական բանակը ետ կը մղէ ազերիներու Բերձորի ուղղութեամբ եղած յարձակումները։ Ազրպէյճանական բանակը, մարդուժի մեծ կորուստներ կրելով կը լքէ Արցախի Բերձոր քաղաքի ուղղութեամբ դիրքերը: Արցախի պաշտպանութեան բանակի (ՊԲ) հաղորդումով՝ հայկական կողմը մեծ քանակութեամբ Ազրպէյճանական զինուժի զինամթերք եւ զինուորներ գերի կը բռնէ։ Գերի կը բռնուի նաեւ սուրիացի վարձկան զինուոր մը։ Հակառակ Ժընեւի համաձայնութեան (30 Հոկտեմբեր), Ազրպէյճան կը հրթիռակոծէ Շուշիի եւ Ստեփանակերտի բնակելի վայրեր։ ==== 1-3 Նոյեմբեր ==== Ազրպէյճան լուսածնի ռազմամթերք (արգիլուած միջազգային դաշինքներով) գործածելով կը ռմբակոծէ Արցախի բնակելի վայրերն ու անտառները, ողջ-ողջ այրելով կենդանական աշխարհը։ Այս յարձակումները կործանիչ աւերներ կը գործեն Արցախի բնապահպանման հարստութեան։[[Պատկեր:Řeka_Karkar,_Náhorní_Karabach.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կարկառ գետ]]․ Արցախ]] === Մահ ու կենաց կռիւներ, 4-8 Նոյեմբեր === Լրագրողներու հետ ունեցած զրոյցի մը ընթացքին, պաշտպանութեան բանակի ներկայացուցիչ Արծրուն Յովհաննիսեան կը յայտնէ, թէ 4-5 Նոյեմբերի ամբողջ գիշերը, Արցախի մէջ մարտերը կանգ չեն առած։ Ազերիները ձախողած են Շուշիի ժայռերը բարձրանալ։ Տիգրանակերտի հնագիտական վայրի ղեկավար՝ հետազօտող հնագէտ Համլետ Պետրոսեան, կը յայտնէ, թէ Ազրպէյճանի զինուած ուժերը հրետակոծած են [[Տիգրանակերտ (Արցախ)|Տիգրանակերտ]]<nowiki/>ի հնագիտական վայրը։ Արցախի տեղեկատուական շտաբը կը յայտարարէ, թէ Ազրպէյճանի յարձակումներուն պատճառով, զոհուած են 50 հայ քաղաքացիներ, իսկ վիրաւորուած՝ 148։[[Պատկեր:Dadil.jpg|մինի|[[Դադիվանք]]․ Շահումեանի շրջան Դադիվանք գիւղին մէջ - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 7 Նոյեմբերին, Ազրպէյճան իր ուժերուն մեծ մասը (բանակ եւ վարձկաններ) կը կեդրոնացնէ Շուշիի եւ Ստեփանակերտի շուրջ։ Հայկական բանակը օրհասական մարտեր կու տայ պաշտպանելու բնակչութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Կը հրթիռակոծուին Ստեփանակերտը եւ Շուշին։ Ծանր մարտեր տեղի կ'ունենան։ 8 Նոյեմբերի երեկոյեան մարտեր կ'ընթանան Շուշի քաղաքին մէջ եւ շրջակաքը․ լուրը կը յայտնէ Պաշտպանութեան Նախարարութեան ներկայացուցիչ՝ Արծրուն Յովհաննիսեանը։ Հ.Հ. Պ․Ն․ մամուլի խօսնակ Շուշան Ստեփանեան, կը յայտնէ, թէ Պ․Բ․ ՀՕՊ ստորաբաժանումները Ստեփանակերտէն հիւսիս արեւմուտք հատուածին, 8 Նոյեմբերի երեկոյեան, մօտաւորապէս ժամը 19:30-ին, խոցած են հակառակորդի երկու ԱԹՍ: «Զինուժ մեդիան» տեսանիւթ մը կը հրապարակէ «Հակառակորդը փախուստի է դիմում Բերձորի լեռներից» վերնագիրով։ == Պատերազմի դադրեցման համաձայնութիւն - 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00' == [[Պատկեր:Artsakhpeace.png|մինի|10 Նոյեմբեր 2020 - համաձայնագիր․ '''կարմիրով'''՝ Ազրպէյճանի հակակշիռին տակ եւ մինչեւ Դեկտեմբեր անոր յանձնուելիք տարածքներ, '''բաց կանանչով'''՝ Արցախին մնացած տարածքներ, իսկ Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ '''կարմիրով գօտին''' կը կապէ Ազրպէյճանը Թուրքիոյ եւ պիտի պահուի ռուս խաղաղապահներէ։]] === 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00' === Ռուսաստանի արտաքին գործերու նախարարութիւնը կը հրապարակէ Հայաստանի վարչապետին, Ռուսաստանի եւ Ազրպէյճանի նախագահներուն կողմէ՝ 10 Նոյեմբեր ժամը 01։00'ին, ստորագրուած պատերազմի ամբողջական կրակի դադարեցման յայտարարութիւնը։ ==== Նիկոլ Փաշինեանի յայտարարութիւնը ==== Համաձայնութեան մասին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան, հետեւեալը կը յայտնէ իր դիմատետրի էջէն ունեցած ուղիղ հեռարձակմամբ․- «Այս որոշումը կայացուել է այն ռազմական իրավիճակի վերլուծութեան արդիւնքում եւ այն մարդկանց գնահատականի եւ անոնց լսելու արդիւնքում, ովքեր ամենաշատն են տիրապետում ռազմական իրավիճակին»։ === Նախագահ Արմէն Սարգսեանի հակազդեցութիւնը === «Ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորումը համազգային նշանակութեան եւ կարեւորութեան հարց է»․ Հ․Հ․ Նախագահը, Արմէն Սարգիսեան այս նախադասութեան շեշտումով իր կարծիքը կը յայտնէ 10 Նոյեմբերի կայացած համաձայնութեան մասին եւ կը յայտարարէ որ այս ուղղութեամբ անյապաղ քաղաքական խորհրդակցութիւններու կը նախաձեռնէ։ Ան նաեւ կը յայտարարէ թէ այս համաձայնութեան՝ պատերազմի դադրեցման պայմաններուն մասին, մամուլէն տեղեկացած է եւ կ'աւելցնէ թէ՝ «Որպէս Հանրապետութեան նախագահ այս փաստաթղթի վերաբերեալ ինձ հետ որեւէ խորհրդակցութիւն կամ քննարկում, ցաւօք, չի եղել, որեւէ բանակցութեան չեմ մասնակցել»: [[Պատկեր:2020 Nagorno-Karabakh war every day (Liveuamap).webm|մինի|220x220փքս|Արցախի պատերազմի ժամանակագրական քարտէսաերիզ]] === Արայիկ Յարութիւնեանի կոչը === Արցախի նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան Հայաստանի խորհրդարանական եւ արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերուն Ստեփանակերտ կը հրաւիրէ քաղաքական քննարկումներ ունենալու համար։ === 10 Նոյեմբերի համաձայնութեան պայմանները === <blockquote>Ազրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան եւ Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր Վ․ Փութին յայտարարում են հետեւեալի մասին։ Յայտարարւում է ամբողջական կրակի դադարեցում բոլոր տեսակի մարտական գործողութիւնների՝ Ղարաբաղեան հակամարտութեան գօտում, սկսած Նոյեմբերի 10ի 00:00-ից, ըստ Մոսկուայի ժամանակի։ Ազրպէյճանական Հանրապետութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, հետագայում կողմերը մնում են իրենց գրաւուած դիրքերի վրայ։ Աղտամի շրջանը եւ տարածքները, որոնք հսկւում են Հայկական կողմի կողմից Ղազախի շրջանում, վերադարձւում են Ազրպէյճանին մինչեւ Նոյեմբերի 20-ը։[[Պատկեր:...Ծիծեռնավանք.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ծիծեռնավանք]]․<nowiki/>[[Քաշաթաղի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]<nowiki/>]]Շփման գծի երկայնքով Լեռնային Ղարաբաղում, եւ Լաչին միջանցքում հաստատւում է ռուսական խաղաղապահ ուժեր 1960 զինուորականի չափով, հրազէնային զէնքով, մ 90 զրահատրանսպորտային եւ 380 աւտօմեքենաներով եւ յատուկ արհեստագիտութեամբ։ Խաղաղապահ զօրակազմը ռուսական տեղակայւում է հայկական ուժերի դուրս բերմանը զուգահեռ։ Խաղաղապահները մնում են հինգ տարի ժամանակով, ինքնազօր երկարացման հնարաւորութեամբ յաջորդ հինգ տարուայ համար, եթէ կողմերը վեց ամիս առաջ ժամկէտի լրանալուց առաջ չեն յայտարարում, որ դադարեցնում են այս դրոյթի կիրառութիւնը։ Արդիւնաւէտութեան եւ վերահսկողութեան համար կողմերի միջեւ պայմանաւորուածութիւնների կատարման, հաստատւում է կրակի դադարեցման խաղաղարար կեդրոն։ Հայաստանը մինչեւ 15 Նոյեմբեր Ազրպէյճանին է վերադարձնում Քելբաջարը, մինչեւ Դեկտեմբերի մէկը՝ Լաչինի (Բերձոր) շրջանը, թողնելով միջանցք 5 քմ լայնութեամբ, որը ապահովելու է Հայաստանի կապը, սակայն չի շօշափելու Շուշին։ Կողմերի համաձայնութեամբ, առաջիկայ երեք տարում կառուցուելու է նոր ճանապարհ Լաչինով, որը կը կապի Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ, յետագայում խաղաղապահների՝ այդ ճանապարհը հսկելու համար տեղակայման համար։[[Պատկեր:Ghazanchetsots_Double_Rainbow.jpg|մինի|165x165փքս|[[Շուշի]]․ [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց]]]] Ներքին տեղահանուածները եւ փախստականները վերադառնում են ԼՂ եւ յարակից շրջաններ՝ ՄԱԿ Փախստականների հարցերով բարձր յանձնակատարի հսկողութեան ներքոյ: Իրականացւում է ռազմագերիների փոխանակութիւն եւ միւս պահուող անձերի փոխանակութիւն: Ապա արգելափակւում են բոլոր տնտեսական եւ երթեւեկութեան կապերը շրջանին մէջ։ Հայաստանը ապահովում է երթեւեկութեան կապ Ազրպէյճանի արեւմտեան շրջանների եւ Նախիջեւանի ինքնավար Հանրապետութեան միջեւ։ Երթեւեկութեան այս կապը հսկում են ՌԴ ԱԴԾ սահմանապահ ծառայութիւնը։ Կողմերի համաձայնութեամբ, կառուցուելու է երթեւեկութեան ուղի՝ Նախիջեւանն ու Ազրպէյճանի արեւմտեան շրջանները իրար կապելու համար։</blockquote>10 Նոյեմբերի առտուան Ժամը 06:00-էն սկսեալ կը պահպանուի յարաբերական անդորր: Ռուսական խաղաղապահ ուժերը կը շարունակեն տեղակայուիլ Արցախ։      == Իրարադարձութիւններ եւ հետեւանքներ 10 Նոյեմբեր 2020-ի համաձայնագիրէն ետք == [[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Գտչավանք»_15.jpg|մինի|165x165փքս|[[Գտչավանք]]․ Հադրութի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] === Միջազգային գետնի վրայ === Ֆրանսայի նախագահի գրասենեակը կը յայտարարէ, թէ կ'ուսումնասիրէ Լեռնային Ղարաբաղի հրադադարի պայմանները՝ նշելով, որ տեւական համաձայնագիրը պէտք է հաշուի առնէ Հայաստանի շահերը: Մ.Ա.Կ.-ը եւ Եւրոպական Միութիւնը կ'ողջունեն զինադադարը։ Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարարը, առցանց ճեպազրոյցի ընթացքին (ռուս եւ օտար լրագրողներուն), խօսելով այն նախապայմաններուն մասին, որոնք թոյլ պիտի տան լուծել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը, կը յայտնէ, թէ պէտք է լուծում տրուի նկատի առնելով շրջանի ազգային ու կրօնական հարցերը։ «ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի բոլոր համանախագահ երկրները հանդէս եկած են ընդդէմ Ղարաբաղեան հակամարտութեան ռազմական լուծման», կը յայտարարէ Ռուսիոյ նախագահի մամլոյ քարտուղար Տիմիդրի Պեսկովը՝ «RT-Россия» հեռուստաալիքին տուած հարցազրոյցին ընթացքին։ 10 Նոյեմբերի համաձայնութենէն ետք, [[Սպանիա|Սպանիոյ]] Ծերակոյտը Արցախի մարդասիրական օգնութիւն ղրկելու եւ Ազրպէյճանին զէնքի վաճառքը դադրեցնելու որոշում կ'ընդունի։[[Պատկեր:Տող_գյուղի_Սուրբ_Հովհաննես_եկեղեցի_03.jpg|մինի|165x165փքս|[[Սուրբ ՅովհաննԷս եկեղեցի (Տող)]], [[Հադրութ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] === Հ․Հ․ եւ Արցախի մէջ === Վարչապետ Փաշինեան իր դիմատետրի էջէն կը յայտարարէ, թէ փաստաթուղթը ստորագրուած է այն պահուն, երբ Շուշին արդէն ինկած էր, Ստեփանակերտը կը գտնուէր ուղիղ սպառնալիքի տակ, իսկ բանակի մատակարարումը անբաւարար էր։ Ան նշած է նաեւ, որ փաստաթուղթը ոչ թէ տարածքներ յանձնելու, այլ պահելու մասին է։ <u>11 Նոյեմբերին</u>, լարուած իրավիճակի մէջ գտնուած է Ազատութեան հրապարակը․ ոստիկանութիւնը նկատի առնելով երկրի արտակարգ ռազմական դրութիւնը ձեռբակալութիւններով կը փորձէ կասեցնել 17 կուսակցութիւններու հանրահաւաքը։ Իսկ, այս ուղղութեամբ դատախազութիւնը ժողովուրդին կոչ կ'ընէ չխախտել ռազմական դրութեան իրավիճակէն բխող սահմանափակումները եւ զերծ մնալ այս ընթացքին հաւաքներ կազմակերպել եւ կամ ալ մասնակցիլ։ Հանրահաւաքը մօտաւորապէս 7,5 ժամ կը տեւէ։ <u>12 Նոյեմբերին</u>, Արցախի Հանրապետութեան արդարադատութեան նախարարը՝ [[Սիրան Աւետիսեան]], իր հրաժարականը կը ներկայացնէ նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանին։[[Պատկեր:Դիզափայտը_Խանձաձոր_գյուղից.jpg|մինի|165x165փքս|[[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ]]․ դիտուած Խանձաձոր գիւղէն, [[Հադրութ|Հարդրութ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Երեւանի մէջ Արցախի Հադրութի շրջանի բնակչուհիները բողոքի հաւաք մը կ'իրականացնեն ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահ երկիրներուն՝ Ռուսաստանի, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի դեսպանատուներուն առջեւ, պահանջելով կանխել քաղաքի բռնագրաւումը Ազրպէյճանի կողմէն եւ ապահովել իրենց վերադարձը տուն։ Երեկոյեան ժամերուն, Երեւանի մէջ 17 կուսակցութիւններու նախաձեռնութեամբ հաւաք-երթ կը կատարուի [[Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան|Երեւանի Մատենադարանի]] մօտ, մասնակցութեամբ բացի քաղաքական ուժերու ներկայացուցիչներուն, նաեւ հոգեւորականներու, Սփիւռքի ներկայացուցիչներու: Կէս ժամ ետք, անոնք կ'ուղղուին դէպի Ազգային Անվտանգութեան Ծառայութեան շէնքը։ Արծրուն Յովհաննիսեան իր դիմատետրի էջէն կը յայտնէ, թէ կը դադրեցնէ Պաշտպանութեան նախարարութեան իր ներկայացուցիչի աշխատանքը եւ պիտի շարունակէ աշխատիլ գիտական բնագաւառէն ներս։ <u>13 եւ 14 Նոյեմբերին</u>, Երեւանի մէջ կը շարունակուին բողոքի ցոյցերը 10 Նոյեմբերի համաձայնութեան դէմ: '''Մահափորձ Հ․Հ․ վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի դէմ'''։ Շաբաթ 14 Նոյեմբերի, երեկոյեան, Հայաստանի Ազգային Անվտանգութեան Ծառայութիւնը (ԱԱԾ) իր հաղորդագրութեամբ, կը յայտարարէ, թէ կանխուած է վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի դէմ մահափորձը, որ կը գտնուէր նախապատրաստական հանգրուանին եւ այս կապակցութեամբ ձերբակալած են խումբ մը գործիչներ, որոնց նպատակ ունեցած են սպանութեան եւ բռնութիւն գործադրելու միջոցով տիրանալու Հ․Հ․ կառավարութեան լիազօրութիւններուն: ԱԱԾ այս ընթացքին յայտնաբերած է մեծ քանակութեամբ ապօրինի զէնք, ռազմամթերք եւ պայթուցիկ նիւթեր: [[Պատկեր:Yeghishe_Arakyal_Monastery_-_Եղիշե_առաքյալի_վանք_02.JPG|մինի|165x165փքս|[[Եղիշէ Առաքեալի վանքը|Եղիշէ Առաքեալի վանք (Ջրվշտիկ Վանք)]]. [[Մատաղիս]], [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] <u>16 Նոյեմբերին</u>, Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան, հայ ժողովուրդին ուղերձ կ'ուղղէ։ Ան հանդէս եկած է՝ «Վարչապետի հրաժարական կամ պաշտօնավարման դադրեցման եւ արտահերթ խորհրդարանական ընտրութիւններ» կոչով։ Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան կը ստորագրէ Զոհրապ Մնացականեանը՝ արտաքին գործերու նախարարը պաշտօնէն ազատելու հրամանագիրը: 18 Նոյեմբերին, Հ․Հ․ վարչապետին որոշումով Արա Այվազեան կը ձերբազատէ արտաքին գործերու նախարարի տեղակալի պաշտօնէն: 23 Նոյեմբերին, Հ․Հ․ նախագահ Արմէն Սարգսեան կը ստորագրէ Զոհրապ Մնացականեանը արտաքին գործերու նախարարի պաշտօնէն ձերբազատելու հրամանագիրը եւ նոր հրամանագիրով (եւ վարչապետի առաջարկով) Արա Այվազեան կը նշանակուի արտաքին գործերու նախարար: Նաեւ, Հ․Հ․ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարար կը նշանակուի Վահրամ Թումանեանը։ === Ռուս խաղաղապահներու տեղադրումը Արցախ === [[Պատկեր:Herher.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հերհեր (Մարտունի)|Հերհեր]], Մարտունիի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցա]]<nowiki/>[[Արցախի Հանրապետութիւն|խ]]<nowiki/>]] Ռուսիոյ պաշտպանութեան նախարարութիւնը կը հրապարակէ քարտէս, որ կը ցուցնէ, թէ Արցախի ո՞ր շրջանները պիտի տեղակայուին խաղաղապահները: Տարածքը «բաժնուած է» երկու գօտիներու ՝ «Հիւսիս» եւ «Հարաւ», ուր պիտի տեղադրուին 16 դիտակէտեր: Այս ուղղութեամբ, Ռուսիոյ Անվտանգութեան Դաշնային Ծառայութեան տնօրէնը՝ Ալեքսանդր Բոտնիկով յայտնած է, թէ Հ․Հ․ սահմաններուն լրացուցրչ հինգ սահմանային կէտ պիտի տեղադրուին․ երկուքական հայ-նախիջեւանական սահմանին՝ Երասխ եւ Պարոյր Սեւակ, Երկուքական հայ-իրանական սահմանին՝ Մեղրի եւ Սոյուղ, իսկ հինգերորրդ կէտը Հայաստանի [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]] մարզի Տեղ գիւղը: Ռուսիոյ արտաքին գործերու նախարար Սերգէյ Լավրով համոզուած է, թէ կրակի դադրեցման յայտարարութենէն ետք, անհրաժեշտ է յատուկ ուշադրութիւն դարձնել մշակութային ժառանգութեան պահպանման հարցին: Նաեւ, յայտնած է, թէ Արցախի մէջ թուրք խաղաղապահներ պիտի չըլլան եւ Թուրքիան ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի համանախագահող երկիր չի դառնար։ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի տեղեկատուական համակարգի տնօրէն  Վահրամ քահանայ Մելիքեանը, 14 Նոյեմբերին յայտնած է թէ՝ «Դադիվանքն արդէն գտնւում է ռուս խաղաղապահների հսկողութեան ներքոյ եւ նրան որեւէ վտանգ չի սպառնում»: Ռուս խաղաղապահները մինչեւ 16 Նոյեմբեր, հրադադարի համաձայնութեան պահպանման նկատմամբ՝ Արցախի մէջ վերահսկողութիւն իրականացնել, կը տեղակայեն 25 դիտորդական կէտ։ Իսկ 17 Նոյեմբերին կը բանան Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ կապող Բերձորի միջանցքը։ === Հայկական բանակին մեկնումը յանձնուած շրջաններէն === [[Պատկեր:Chartar5.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ճարտար]]․ [[Մարտունի (շրջան)]]․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Քարվաճառի (Լեռնային Ղարաբաղի Քելբաջարի շրջան) տարածքներէն հայկական զօրքերը վերջնականապէս կը մեկնին 25 Նոյեմբեր։ === Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցած շրջաններ === Հ․Հ․ կառավարութիւնը կը հրապարակէ 27 Սեպտեմբեր 2020-էն Ազրպէյճանի կողմէն Արցախի դէմ սկսած պատերազմական գործողութիւններուն ու 10 Նոյեմբերին ստորագրուած հրադադարի եռակողմ յայտարարութեան հետեւանքով Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցած՝ թիւով 122, հայկական գիւղերու եւ քաղաքներու ամբողջական ցանկը։ ==== Քաշաթաղի շրջան ==== 1. Կովսական, 2. Միջնաւան, 3. Որոտան, 4. Ալաշկերտ, 5. Աղաձոր, 6. Աղանուս, 7. Աղաւնատուն, 8. Այգեհովիտ, 9. Այգեկ, 10.  Արախիշ, 11. Արծուաշէն, 12. Արտաշաւի, 13. Գանձա, 14. Գետամէջ, 15. Գետափ, 16. Գողթանիկ, 17. Դրախտաձոր, 18.  Երիցվանք, 19. Իշխանաձոր, 20. Լեռնահովիտ, 21. Ծաղկաբերդ, 22. Ծիծեռնավանք, 23. Ծոբաձոր, 24. Կերեն, 25. Կումայրի, 26. Հակ, 27. Հակարի, 28. Հայկազեան, 29. Հոչանց, 30. Ձորափ, 31. Ղազարապատ, 32. Մամարք, 33. Մարտունաշէն, 34. Միրիկ, 35. Մշենի, 36. Մոշաթաղ, 37. Մուշ, 38. Նորաշէնիկ, 39. Շալուայ, 40. Սարատակ, 41. Սոնասար, 42. Ներքին Սուս, 43. Վակունիս, 44. Վաղազին, 45. Վան, 46. Վարդաբաց, 47. Վուրգաւան, 48. Տիգրանաւան, 49. Ուռեկան, 50. Փակահան, 51. Քաշունիք, 52. Քարեգահ։ [[Պատկեր:Ամարասի_Սուրբ_Գրիգորիս_վանքի_ամառանոցը.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ամարասի վանք|Ամարասի]] Սուրբ Գրիգորիս վանքի ամառանոցը 1666, [[Հերհեր (Մարտունի)|Հերհեր գիւղ]]]] ==== Մարտակերտի շրջան ==== 53. Նոր Սէյսուլան, 54. Հովտաշէն, 55. Նոր Հայկաջուր, 56. Նոր Կարմիրաւան, 57. Նոր Այգեստան, 58. Նոր Մարաղա, 59. Թալիշ, 60. Մատաղիս։ ==== Շահումեանի շրջան ==== 61. Քարվաճառ, 62. Ակնաբերդ, 63. Նոր Բրաջուր, 64. Նոր Գետաշէն, 65. Դադիվանք, 66. Եղեգնուտ, 67. Զուար, 68. Նոր Էրքէջ, 69. Խարխափուտ, 70. Ծար, 71. Նոր Կարաչինար, 72. Հաւսաթաղ, 73. Նոր Մանաշիդ, 74. Չարեքտար, 75. Նոր Վերինշէն, 76. Քնարաւան։ ==== Հադրութի շրջան ==== 77. Հադրութ քաղաք, 78. Ազոխ, 79. Ակնաղբիւր, 80. Այգեստան, 81. Առաջամուղ, 82. Առաքել, 83. Արեւշատ, 84. Բանաձոր, 85. Դրախտիկ, 86. Թաղասեռ, 87. Թաղոտ, 88. Խանձաձոր, 89. Ծակուռի, 90. Ծամձոր, 91. Կարմրակուճ, 92. Հակակու, 93. Հարթաշէն, 94. Մարիամաձոր, 95. Մեծ Թաղեր, 96. Մոխրենես, 97. Նորաշէն, 98. Պլեթանց, 99. Ջրակուս, 100. Վարդաշատ, 101. [[Տող գիւղ|Տող,]] 102. Տումի, 103. Ուխտաձոր, 104. Քիւրաթաղ, 105. Մեխակաւան։ ==== Շուշիի շրջան ==== [[Պատկեր:Knaravan006.JPG|մինի|165x165փքս|[[Քնարաւան]], [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 106. Շուշի քաղաք, 107. Քարին տակ։ ==== Ասկերանի շրջան ==== 108. Աւետարանոց, 109. Ակնաղբիւր, 110. Ջրաղացներ, 111. Մադաթաշէն, 112. Սղնախ, 113. Մոշխմհատ, 114. Ուղտասար, 115. Արմենակաւան։ ==== Մարտունիի շրջան ==== 116. Ջիւանին, 117. Շեխեր, 118. Զարդանաշէն, 119. Սարգսաշէն, 120. Թաղավարդ, 121. Վազգէնաշէն։ ==== Բերդաշէն ==== [[Պատկեր:Дрмбон.JPG|մինի|165x165փքս|[[Դրմբոն]]]] Բերդաշէնի գիւղացիները գիւղի բաժանման մասին կը տեղեկանան, երբ սահման գծողները տեղ կը հասնին։ Կը պարզուի, թէ գիւղը Արցախին կը մնայ, սակայն հողատարածքները՝ Ազրպէյճանին։ Իրավիճակը ծայրաստիճան կը լարուի, որովհետեւ հայկական կողմէն ոչ մէկ յայտարարութիւն չկայ։ === Արցախի բնակչութեան վիճակ === 10 Նոյեմբերին ստորագրուած համաձայնագրին պատճառով, Ազրպէյճանին յանձուելիք տարածքներէն հեռացող բնակիչները կը քանդեն եւ կը հրկիզեն իրենց տուները․ անոնք չեն ուզեր իրենց ինչքը, աշխատանքը ազերիներուն յանձնել։ ==== Գաղթականներու վերադարձը Արցախ ==== Ստեփանակերտի քաղաքապետը՝ Դաւիթ Սարգսեան, կը յայտնէ, թէ Ստեփանակերտի մէջ կը կարգաւորուին բնակչութեան վերադարձի հարցերը։ Արցախի Հանրապետութեան Տարածքային կառավարման եւ զարգացման նախարար Ժիրայր Միրզոյեան «Արմէնփրէս»ին հետ ունեցած զրոյցի մը ընթացքին կը յայտնէ, թէ մինչեւ 25 Նոյեմբեր, Արցախ վերադարձած է 50․000 հոգի եւ կը նշէ, թէ արցախցիներուն վերադարձի գործընթացը բաւական աշխոյժ կերպով կ'ընթանայ: [[Պատկեր:Karabakh_Dragon_carpet.jpg|մինի|279x279փքս|Արցախեան աշխատութեան գորգ]] === Տնտեսական === [[Պատկեր:Karabakh_Carpet.jpg|մինի|165x165փքս|Ղարաբաղ կարպետ]] ==== Արցախցի հովիւներ ապահովութեան համար, իրենց հօտը ոտքով Հայաստան կը բերեն ==== Մինչեւ 17 Նոյեմբեր, Արցախէն Հայաստան կը տեղափոխուի 3191 գլուխ կենդանի: Գործընթացը կը շարունակուի: ==== Ազրպէյճանի ձեռքը անցած գործատուներ ==== Ազրպէյճանական ուժերուն հսկողութեան տակ կ'անցնի նաեւ «Ղարաբաղ կարպետ» ընկերութեան Շուշիի արտադրամասը, իր ամբողջ գոյքով: Այս մասին յայտնած է Հայաստանի Ոչ Տնտեսական Մշակութային Ժառանգութեան դիմատետրի էջը: Ինչպէս նաեւ [[Տող գիւղ|Տող]] գիւղի մէջ գտնուող «Կատարօ» գործարանը։ Գործարանի այգիները, գինիով լեցուն մառաններն ու արհեստագիտական սարքերը ամբողջութեամբ մնացած են տեղը։ ==== Անյայտ կորսուած քաղաքացիներ ==== Արցախի Մարդու Իրաւունքներու Պաշտպանը կը դատապարտէ բռնի անհետացած անձերու հանդէպ Ազրպէյճանական կողմի անմարդկային վերաբերմունքը։ Մ․Ի․Պ․ գրասենեակը անդրադարձած է 11 Նոյեմբերին Գորիս-Շուշի մայրուղիին Շուշիի հատուածին անյայտ կորսուած քաղաքացիներու փաստին։ Յայտարարութեան մէջ կը նշուի, որ կորսուած 10 քաղաքացիները Արցախի եւ Հ․Հ․ քաղաքացիներ են։ Այս ուղղութեամբ Ազրպէյճանական ընկերային ցանցերուն վրայ հրապարակուած է տեսանիւթ մը։ Արցախի Պաշտպանութեան Նախարարութիւնը յայտնած է, թէ [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի]] եւ [[Շուշիի շրջան|Շուշիի]] ուղղութեամբ՝ Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի եւ Ռուսիոյ խաղաղապահ զօրախումբի ներկայացուցիչներու աջակցութեամբ, կը շարունակուին անյայտ կորսուածներու որոնման եւ զոհուածներու մարմինները դուրս բերելու աշխատանքները։ === Մշակոյթ === ==== Յուշարձաններու պատկանելիութեան յստակացում ==== Արցախի Մարտունիի շրջանի [[Մաճկալաշէն]] գիւղին մօտ գտնուող [[Ամարասի վանք]]<nowiki/>ը մնացած է արցախցիներու վերահսկողութեան տակ։ Ռուս խաղաղապահներ տեղաւորուած են [[Դադիվանք]]ի վանական համալիրին շուրջը։ [[Պատկեր:Ձիատափ_(_Սիտուրի_տուզի).JPG|մինի|165x165փքս|Ձիատափ․ [[Շուշի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Մշակութային յուշարձաններու պղծումը ==== Հ․Հ․ կրթութեան, գիտութեան, մշակոյթի եւ մարմնակրթութեան նախարարութիւնը Եունեսքոյին եւ մշակութային յուշարձաններու պաշտպանութեան հարցերով զբաղող միջազգային ուրիշ կազմակերպութիւններու դիմած է Արցախի յուշարձաններու եւ հնագիտական վայրերու պահպանութեան հարցով։ Նկատելով, թէ Ազրպէյճան նախապէս գիտակցաբար գետնի հաւասար դարձուցած է հայկական մշակութային արժէքներ (Նախիջեւանի խաչքարներ), նախարարութիւնը կը նկատէ, թէ Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ անցնող Արցախի տարածքներուն վրայ գտնուող կրօնական եւ քաղաքակրթական նշանակութիւն ունեցող կառոյցներու պահպանումը խիստ վտանգուած է։ Իբրեւ թարմ օրինակ տրուած է [[Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար|Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց]] եկեղեցւոյ պղծումը։ Այս ուղղութեամբ, յատուկ յայտարարութիւն հրապարակած են Ռուսիոյ Արտաքին Գործերու Նախարարութեան յատուկ յանձնարարականներու դեսպան Էլէոնորա Միտրոֆանովան՝ հրաւիրելով Եունեսքոյի ուշադրութիւնը, ինչպէս նաեւ Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը։ === Զոհուածներու մարմիններու փոխանակում === 13 Նոյեմբերին սկսած է պատերազմի ընթացքին զոհուածներու մարմիններուն փոխանակման գործընթացը։ Միայն Շուշիի տարածքին հայկական կողմը շուրջ 30 մարմին փոխանցած է Ազրպէյճանցիներուն, իսկ Ազրպէյճանական կողմը փոխանցած է 100 մարմին: Իսկ մինչեւ 17 Նոյեմբեր՝ 300։ == Զոհեր == [[Պատկեր:Kapan_river_mot.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ողջի գետ|Ողջի]] կամ Կապանի գետ․ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]<nowiki/>ի եւ Արցախի [[Քաշաթաղի շրջան]]]] === Զինծարայողներ === ==== 30 Սեպտեմբեր - 29 Հոկտեմբեր ==== Ըստ Ազրպէյճանին, մինչեւ 30 Սեպտեմբերի իրիկունը հայկական կողմէն զոհուած է 2300 զինուոր։ Իսկ Արցախ կը յայտարարէ, թէ զոհուած է առնուազն 104 զինուոր եւ 5 քաղաքացի։ Ըստ Արցախի Պաշտպանութեան Նախարարի յայատարարութեան, մինչեւ 13 Հոկտեմբեր զոհուած են 532 հայ ազատամարտիկներ եւ 31 անզէն բնակիչներ։ Քանդուած են աւելի քան 5․800 բնակելի շէնքեր, դպրոցներ, մշակութային կեդրոններ, եկեղեցիներ եւ ուրիշ ենթակառոյցներ։ Հակամարտութեան սկսած օրէն մինչեւ 29 Հոկտեմբեր, հայկական կողմը յայտարարած է 1163 հայ զինեալ զոհերու մասին, իսկ Ազրպէյճան ցարդ այս մասին պաշտօնական որեւէ յայտարարութիւն չէ ըրած։ ==== 10 Նոյեմբեր, 2020 ==== [[Պատկեր:Ստեփանակերտի_Վերածննդի_հրապարակ.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ստեփանակերտ]]ի Վերածննդի հրապարակը]] Զոհուած հայ զինծառայողներու թիւը մինչեւ սոյն թուականը՝ 1221 է։ ==== 16-20 Նոյեմբեր, 2020 ==== Շուշիի շրջակայքէն 150 հայ զինծառայողներու մարմիններ դուրս բերուած են։ Այս մասին յայտնած է Արցախի Հանրապետութեան նախագահ Արայիկ Յարութիւնեան` աւելցնելով, թէ տակաւին հարիւրաւոր մարմիններ կը գտնուին մարտադաշտերուն մէջ։ Մինչեւ 16 Նոյեմբեր զոհուածներուն թիւը կը հասնի 1505-ի։ Պաշտօնապէս Պաքուն ցարդ՝ պատերազմի աւարտէն ետք ալ, մահացած զինծառայողներու անուններ կամ թիւ չէ հրապարակած, այդ պատճառաբանութեամբ թէ՝ «ռազմական գաղտնիք է»։ Պատերազմի սկիզբէն մինչեւ 20 Նոյեմբերի երեկոյեան, պաշտօնապէս հաստատուած զոհուած զինծառայողներու թիը կը հասնի 2425-ի, սակայն կը հրապարակուի միայն 1620 անուն։ === Քաղաքացիներ === [[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Բռի_եղցի».jpg|մինի|165x165փքս|[[Բռի եղցի (Բռի Եկեղեցի)]] վանական համալիր, [[Հացի գիւղ]], [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Մինչեւ 10 Նոյեմբեր, 2020, զոհուած են 50 հայ քաղաքացիներ։ === Ոստիկանութեան ծառայողներ === Երեւանի մէջ, ոստիկանութիւնը տեղեկացուցած է, որ Արցախեան պատերազմի ողջ ընթացքին զոհուած է 28 ոստիկան, վիրաւորուած՝ 150։ Իսկ մինչեւ 13 Նոյեմբեր անյայտ կորսուած կը համարուին 43 ոստիկաններ։ === Բժիշկ զինծառայողներ === Արցախի Պ․Բ․ խօսնակը՝ Շուշան Ստեփանեան, յայտնած է, թէ ընդհանուր առմամբ 15 բժիշկ զինծառայող զոհուած է Արցախի մէջ ընթացող պատերազմի օրերուն։ == Սփիւռքահայութեան հակազդեցութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման գործընթացը միջազգային գետնի վրայ == [[Պատկեր:Սբ._Ստեփանոս_եկեղեցի_(Ծմակահող).jpg|մինի|248x248փքս|Ս. Ստեփանոս եկեղեցի ([[Ծմակահող]]). [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Առաջին իսկ ժամերէն, աշխարհի չորս ծագերուն հայութիւնը միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախին]] եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։ Ամէնուրեք բողոքի ցոյցեր եւ հաւաքներ կը կազմակերպուին։ Այս հաւաք-ցոյցերուն ներկայ կը գտնուին նաեւ առկայ երկիրներուն քաղաքական ու պետական անձնաւորութիւններ։ Պատերազմի սաստկացումէն ետք, մանաւանդ մարդասիրական հրադադարի հրապարակումէն ու Ազրպէյճանի կողմէն անոր խախտումէն ետք, գործընթացի մէջ կը մտնէ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման միջազգային արշաւ մը։ Ամերիկայի եւ Եւրոպայի երկիրներու զանազան նահանգներ եւ քաղաքներ, մէկը միւսին ետեւէն Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման բանաձեւեր կ'որդեգրեն, մանաւանդ 10 Նոյեմբերի համաձայնագիրէն ետք։ === Ժամանակագրութիւն === ==== Ջաւախքի հայերը Վրաստան-Ազրպէյճան սահմանը կը փակեն ==== [[Ջաւախք|Ախալքալաքի]] շրջանի Կարծախ գիւղի [[Ջաւախք]]ահայերը [[Թուրքիա]]-[[Թիֆլիս|Թիֆլի]]<nowiki/>ս միջպետական ճամբան կը փակեն, որպէսզի Թուրքիայէն Ազրպէյճան գացող բեռնակառքերուն անցքը արգիլեն։ Ջաւախցիները իրենց այս քայլը կ'արդարացնեն ըսելով, թէ Թուրքիայէն բեռնակառքերը Ազրպէյճան զինամթերք կը փոխադրեն։ '''6 Հոկտեմերին''', Արցախի աջակցութեան ի նպաստ մօտաւորապէս 5․000-6․000 հայեր ցոյց մը կ'իրականացնեն [[Ախալքալաք]]ի մարզադաշտին մէջ։ Արցախի ժողովուրդին աջակցութեան հաւաք-ցոյցերը պարբերաբար կը շարունակուին։ [[Պատկեր:Колатак,_ноябрь_2009г..JPG|մինի|165x165փքս|[[Քոլատակ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Սփիւռքահայութեան անմիջական հակազդեցութիւնը ==== [[Հայ Դատի Յանձնախումբ|Հայ Դատի յանձնախումբերը]] օտար հանրութիւնը լուսաբանելու արշաւի մը կը ձեռնարկեն եւ պէտք եղած պարագային կը հակադարձեն անոնց ունեցած կեցուածքին համար, ինչպէս օրինակ [[Յունաստան]]ի Հայ Դատի յանձնախումբի հրապարակած յայ­տա­րա­րու­թիւնը, ո­րուն մէջ դժգո­հու­թիւն կը յայտ­նէ ­Յու­նաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թեան յայ­տա­րա­րու­թեան հա­մար՝ յի­շեցնե­լով որ յար­ձա­կող կող­մը Ատր­պէյ­ճանն է եւ թէ ­Հա­յաս­տան, ­Մի­ջերկ­րա­կա­նի կնճի­ռին վճռա­կա­մօ­րէն կանգ­նած էր ­Յու­նաս­տա­նի կող­քին։ Նաեւ, ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թեան յայ­տա­րա­րու­թիւ­նը կը հան­դի­պի բուռն հա­կազ­դե­ցու­թեան յոյն քա­ղա­քա­ցի­նե­րուն կող­մէ, ո­րոնք ըն­կե­րա­յին ցան­ցե­րուն միջոցաւ դժգո­հու­թիւն կը յայտ­նեն ստեղ­ծո­ւած հա­կա­մար­տու­թեան հան­դէպ ­Յու­նաս­տա­նի կող­մէ «հա­ւա­սար հե­ռա­ւո­րու­թեան» դիր­քո­րո­շու­մին հա­մար։ * ''Յու­նաս­տա­նի ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րա­րու­թիւ­նը հան­դէս ե­կաւ յայ­տա­րա­րու­թեամբ, ո­րուն մէջ կը նշո­ւէր, թէ ­Յու­նաս­տան կը հե­տե­ւի լա­րո­ւա­ծու­թեան սրու­մին եւ կոչ կ­՚ուղ­ղէ եր­կու կող­մե­րուն դադ­րեցնել ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը եւ վե­րա­դառ­նալ բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րու սե­ղա­նին։'' [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] Հայ դատի յանձնախումբի նախագահ Րաֆֆի Համբարեան նամակով դիմած է ԱՄՆ-ի մէջ [[Իսրայէլ]]ի դեսպանին՝ կոչ ուղղելով, որ անոր երկիրը դադրեցնէ զէնքի վաճառքը Ազրպէյճանին: [[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Մեծառանից_վանք»_(Սբ._Հակոբավանք)_23.jpg|մինի|165x165փքս|[[Յակոբավանք|Մեծառանից վանք կամ՝ Յակոբավանք]]․Նախկին [[Խաչէնի իշխանութիւն|Խաչէն]] գաւառ, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Չիլիէն մինչեւ [[Միլան|Միլանօ,]] Ամերիկայի արեւելեան ափերէն մինչեւ արեւմտեան ափերը ու [[Եւրոպա]], հայերը բողոքի ցոյցեր կը կազմակերպեն, զգաստցնելով օտար հանրային եւ քաղաքական կարծիքը։ [[Լոս Անճելըս]]ի քաղաքապետը բողոք-հաւաքին, հայութեան ի նպաստ կ'արտայայտուի։ [[Շարլ Ազնաւուր|Ազնաւուր]] հիմնադրամի համահիմնադիր՝ Նիքոլա Ազնաւուր, Ֆրանսայի նախագահ [[Էմանուէլ Մաքրոն]]էն նամակով մը կը խնդրէ, որ Ֆրանսան ճանչնայ [[Արցախի Հանրապետութիւն]]ը եւ միջազգային գետնի վրայ միջամտէ, որպէսզի դադրի Արցախի ժողովուրդին վրայ Ազրպէյճանի յարձակումը։ Պատերազմի սաստկացումէն ետք եւ մանաւանդ մարդասիրական հրադադարի առաջին հրապարակումէն ու Ազրպէյճանի կողմէն անոր խախտումէն ետք, հայութեան կողմէ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման միջազգային արշաւ մը կը սկսի։ Ամերիկայի, [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] եւ Եւրոպայի երկիրներու զանազան նահանգներ եւ կամ քաղաքներ, մէկը միւսին ետեւէն Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման բանաձեւեր կ'որդեգրեն։ 4 Հոկտեմբերին [[Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ|Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը]] կը տեղեկացնէ թէ [[Ա․Մ․Ն․]] աւելի քան 60 ծերակուտականներ երկու նամակներով դիմած են արտաքին գործերու նախարար Մայք Փոմփէոյին պահանջելով, որ Ուաշինկթըն յստակօրէն դատապարտէ Ազրպէյճանի յարձակումը Արցախի վրայ եւ ռազմական գործողութիւններուն Թուրքիոյ մասնակցութիւնը։ [[Պատկեր:Հոռեկա_վանք.JPG|մինի|165x165փքս|[[Հոռեկավանք]], [[Մարտակերտ (շրջան)|Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 21 Հոկտեմբերին, [[Լիբանանի Հայերը|Լիբանանի]] Հայ դատի Յանձնախումբը Լիբանանի մէջ Վրաստանի պատուոյ հիւպատոս Մարսել Տաւիտ Խուզամիին կը յղէ նամակ մը, որմով իր մտահոգութիւնը կը յայտնէ [[Վրաստան]]ի տարածքով Թուրքիայէն եւ Իսրայէլէն մատակարարումին նկատմամբ զէնքերու եւ զինամթերքներու, որոնք կ'օգտագործուին թիրախաւորելու համար Արցախի հանրապետութեան մէջ քաղաքայիններ, որոնց կարգին նաեւ մանուկներ, կիներ ու տարեցներ: 22 Հոկտեմբերին, [[Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ|Ամերիկայի Հայ Դատի յանձնախումբը]], դիմում կը ներկայացնէ Ա․Մ․Ն․ արտաքին գործերու նախարարութեան եւ կը պահանջէ դադրեցնել ԱԹՍ-ներու բաղադրամասերու վաճառքը Թուրքիոյ։ Հայ Դատի յանձնախումբը ապացոյցներ կը ներկայացնէ, որ թրքական «Bayrakta8 TB2» ամերիկեան բաղադրութեամբ անօդաչուները մեծ թիւով տեղակայուած են Ազրպէյճան եւ վերջինս Արցախի եւ Հայաստանի հայ բնակչութեան դէմ կը գործածէ։ ==== Կարօ Փայլան ==== Թուրքիոյ ընդդիմադիր քրտամէտ ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան պատգամաւոր հայազգի երեսփոխան՝ [[Կարօ Փայլան|Կարօ Փայլա]]<nowiki/>ն, անդրադառնալով Արցախ-Ազրպէյճան սահմանին վրայ ծայր առած ռազմական գործողութիւններուն մասին, [[Անգարա]]ն եւ [[Պաքու]]ն կը մեղադրէ տեղեկութիւնները խեղաթիւրելու յանցանքով։ [[Պատկեր:Panorama_of_Karvachar.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քարվաճառ]]․ [[Շահումեան|Շահումեանի շրջան]]]] Հայազգի երեսփոխանը՝ 2 '''Հոկտեմբեր''', 2020-ին հանդէս կու գայ յայտարարութեամբ մը, ուր Թուրքիոյ իշխանութիւնները կը մեղադրէ, թէ յանցանք կը գործեն՝ իրականացնելով պատերազմի քարոզչութիւն նաեւ, թէ իր կեանքին համար սպառնալիքներ կը ստանայ։ ==== Ա․Մ․Ն․ հայերու զօրակցութիւն ==== [[Պատկեր:Hunot_Canyon,_Shushi.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հունոտի կիրճ]]․ [[Շուշիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Նիւ Եորքի մէջ բողոքի ցոյցերը ===== Հինգշաբթի 1 Հոկտեմբերին, [[Նիւ Եորք]]ի եւ [[Նիւ Ճըրզի]] հայ համայնքներէն 300-է աւելի հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] շէնքին մերձակայ գտնուող «Տաք Համարշորլտ» հրապարակը։ Շաբաթ 10 Հոկտեմբերին, կը կատարուի քայլարշաւ մը ու անոր կը յաջորդէ ցոյց մը։ Բազմահազար ցուցարարներ կը քալեն 55-րդէն 66-րդ պողոտաներէն եւ ցոյցը կը յանգի պատկերասփիւռի «Էն․Պի․Սի․»-ի կեդրոնատեղիին առջեւ։ ===== Պոսթընի հայերու ցոյցերը ===== Ուրբաթ 2 Հոկտեմբերին, շուրջ 500 հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն [[Պոսթըն]]ի կեդրոնը՝ նահանգային պալատին մուտքին։ Կիրակի, 11 Հոկտեմբերին գրեթէ երկու հազար հաշուող հայութիւն կը հաւաքուի Թուրքիոյ հիւպատոսարանին առջեւ եւ բողոքի լոզունքներով եւ պաստառներով իր բողոքը կը յայտնէ՝ Թուրքիոյ, որ վարձկան ահաբեկիչներ եւ զէնք ու զինամթերք կը մատակարարէ Ազրպէյճանին նաեւ՝ վերջինին, որ կը ռմբակոծէ Արցախի բնակելի շրջաններ եւ քաղաքային ենթակառոյցներ։ [[Պատկեր:Княжеский_дворец_Хачена7.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խոխանաբերդ]]․ [[Խաչէնի իշխանութիւն|Ներքին Խաչէն]], [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Ուաշինկթընի հայերու ցոյցերը ===== Շաբաթ 3 Հոկտեմբերին, [[Ուաշինկթընի Հայերը|Ուաշինկթընի հայերը]] բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն Թուրքիոյ դեսպանատան դիմացը։ 8 Հոկտեմբերին, տեղի կ'ունենայ քայլարշաւ-ցոյց մը, մասնակցութեամբ շուրջ հինգ հարիւր հայորդիներու։ ===== Լոս Անճելըսի հայերը քաղաքին ճամբաները կը փակեն ===== [[Լոս Անճելըս]]ի հայերը 4 Հոկտեմբերին կը փակեն քաղաքին կեդրոնական ճամբաները։ Անոնք կը բողոքեն եւ ամերիկեան լրատուողական միջոցներէն կը պահանջեն լուրերը հանրութեան անաչառ եւ անկողմնակալ ձեւով ներկայացուին։ Միջազգային ծաւալով ամերիկեան CNN լրատուողական կայանը, առաջին օրերուն իր անտարբեր դիրքը փոխելով, լուրերը աւելի իրապաշտ կը ներկայացնէ։ 6 Հոկտեմբերին, նախաձեռնութեամբ [[Լոս Անճելըս]]ի քաղաքապետական խորհուրդի անդամ Փօլ Գրիգորեանի եւ [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] 16 ընտրեալ պաշտօանատարերու խստօրէն կը դատապարտեն Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Պաքուի եւ Անգարայի յարձակումները եւ անոնց գործադրած պատերազմական ոճիրները։ [[Պատկեր:Tugh1.jpg|մինի|165x165փքս|[[Տող գիւղ|Տող]]․ [[Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 12 Հոկտեմբերին, 150․000 եւ աւելի հայեր Լոս Անճելըսի մէջ կը մասնակցին «Յաղթանակի Քայլարշաւ»ին։ ===== Սիէթըլի հայերուն ցոյցը ===== 5 Հոկտեմբերին Սիէթըլի հայ համայնքը քաղաքին կեդրոնը բողոքի ձայնը կը բարձրացնէ՝ դատապարտելով  27 Սեպտեմբերին Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ սանձազերծած պատերազմին Արցախի եւ Հայաստանի հանրապետութիւններուն դէմ: Հաւաքուած շուրջ 1000 ցուցարարները զօրակցութիւն կը յայտնեն Հայաստանի եւ Արցախի հերոսաբար կռուող հայրենակիցներուն: Նաեւ, կոչով մը կը դիմեն ցոյցին ներկայ եղող Ուաշինկթըն նահանգին ԱՄՆ Ծերակոյտի անդամներէն մէկուն եւ Ներկայացուցիչներու պալատի անդամին, որպէսզի վերջիններս ԱՄՆ Ծերակոյտին մէջ բարձրաձայնեն Արցախի ու Հայաստանի դէմ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէն իրականացուող վայրագութիւններուն ու շարունակուող ռազմական յանցագործութիւններուն մասին։ ===== Ֆրեզնօ ===== 4 Հոկտեմբերին [[Ֆրեզնոյի հայերը]] բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն դատապարտելով Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Ազրպէյճանի ու Թուրքիոյ յարձակումները, ինչպէս նաեւ պահանջելով Թուրքիոյ արտաքսումը ՆԱԹՕ-էն (Հիւսիս-Ատլանտեան Դաշինքի Կազմակերպութիւն)։ [[Պատկեր:Martuni010a.JPG|մինի|165x165փքս|[[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունի]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Տիթրոյթ ===== 7 Հոկտեմբերին [[Տիթրոյթ]] քաղաքի կեդրոնին մօտ գտնուող Կոմիտաս Վարդապետի արձանին մօտ, տեղի կ'ունենայ հաւաք մը, ուր աւելի քան 350 ցուցարարներ ներկայ կ'ըլլան։ ===== Ալասքա ===== Միացեալ նահանգներու ամենամեծ նահանգին մէջ՝ [[Ալասքա (նահանգ)|Ալասքա]], հայկական համայնքը 22 Հոկտեմբերին Արցախի եւ Հայաստանի ժողովուրդին աջակցութեան ցոյց մը կը կազմակերպէ։ Ցոյցին ընթացքին, դատապարտուած են նաեւ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումները։ ===== Տալաս ===== Խումբ մը ամերիկահայեր բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Տալասի մէջ գտնուող Lockheed Martin ռազմարդիւնաբերական ընկերութեան գործարանին մօտ: Անոնք դատապարտած են թրքական անօդաչու թռչող սարքերու համար ամերիկեան բաղադրամասեր եւ ճարտարագիտութիւն տրամադրելու ընկերութեան քայլը, որուն պատճառով թրքական անօդաչուները կը ռմբակոծեն Արցախի հայ բնակչութեան տուները: Նաեւ պահանջած են, որ ընկերութիւնը դադրեցնէ ռազմական նշանակութիւն ունեցող սարքերու վաճառքը Թուրքիոյ: [[Պատկեր:Vorotan,_Qubadli.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քաշունիք]]․ [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Հոթորն ===== 29 Հոկտեմբերին [[Քալիֆորնիա|Քալիֆորնիոյ]] Հոթորն քաղաքի SpaceX-ի կեդրոնակայանին դիմաց՝ հայերը ցոյց մը կը կազմակերպեն ընդդիմանալով ընկերութեան եւ Թուրքիոյ կառավարութեան արբանեակային գործակցութեան: ==== Քանատա ==== Կիրակի 4 Հոկտեմբերին [[Մոնրէալ|Մոնթրէալի]] հայութիւնը քաղաքին կեդրոնը գտնուող Place du Canada-ի դիմաց տեղի ունեցած բողոքի ցոյցին ընթացքին կը դատապարտէ Թուրք-Ազրպէյճանական ռազմական յարձակումերը, որ կը թիրախաւորեն Արցախի եւ Հայաստանի քաղաքացիական բնակավայրերը։   6 Հոկտեմբերին, Օնթարիոյ նահանգին [[Թորոնթոյի Հայերը|Թորոնթոյի]] հայերը կը փակեն կեդրոնական փողոցներէն մէկը՝ Queen-ը եւ CTV հեռուստաընկերութեան դիմաց բողոքի հաւաք մը կը կազմակերպեն «Artcakh is Armenia, Stop war»` «Արցախը Հայաստանի է, կանգնեցնել պատերազմը» լոզունքներով։ ՀՕՄ-ի [[Վանգուվըր]]ի «Արազ» մասնաճիւղը Արցախի եւ Հայաստանի վրայ նորագոյն յարձակումներէն տուժած հայերուն անմիջական աջակցութիւն կը հասցնէ եւ առողջապահական նպաստ ուղարկած է 18 Հոկտեմբերին Հայաստան եւ Արցախ: [[Պատկեր:Djrakan_(Djebrail),_Memorial_Cross,_2014.05.09_-_panoramio.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ջրական (Ճապրայիլ)|Ջրական]] (Ճապրայիլ), կամ՝ Մեխակաւան - Յուշակոթող (9-5-2014)]] 1 նոյեմբեր, 2020-ին, Թորոնթոյի կեդրոնական պողոտային վրայ հայերը, 500-է աւելի ինքնաշարժներու «տորմիղ»ով բողոքի ցոյց կատարած են ի Արցախի բնակչութեան վրայ շարունակուող Ազրպէյճանի բռնայարձակումներուն դէմ։ ==== Հարաւային Ամերիկա ==== Կիրակի 31 Հոկտեմբերին, Հարաւային Ամերիկայի երկիրներուն մէջ, հայերը նոյն ժամուն, Արցախի Հանրապետութեան ճանաչման համար եւ Արցախի բնակչութեան ցեղասպանութեան դէմ լայնածաւալ ցոյցեր կատարած են․ [[Գորտոպա]], [[Ռոզարիօ]], [[Մոնթեվիտօ]], [[Սանտիակօ տէ Չիլէ|Սանթիակօ տէ Չիլէ]], [[Մար տել Փլաթա]], [[Լա Փլաթա]] եւ [[Պուէնոս Այրէս]]։ ===== Ուրուկուէյ ===== [[Պատկեր:Vank_Village_in_Karabakh.jpg|մինի|165x165փքս|[[Վանք գիւղ (Մարտակերտ)|Վանք գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] [[Ուրուկուէի Հայերը|Ուրուկուէյի Մոնթեվիտօ քաղաքին հայերը]] իրենց տեղացի բնիկ համաքաղաքացիներուն հետ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի բնակչութեան վրայ թուրք-Ազրպէյճանական յարձակման դէմ։ ===== Արժանթին ===== ====== Պուէնոս Այրէս ====== 1 եւ 2 Հոկտեմբերին, յաջորդաբար ցոյցեր կը կատարուին ի զօրակցութիւն Արցախի եւ Հայաստանի բանակին։ 3 Հոկտեմբերին բողոքի ցոյց՝ նախ Ազրպէյճանի, ապա Թուրքիոյ դեսպանատուներուն դիմաց: 4 Հոկտեմբերին, հայահոծ Վիսենթէ Լոփէս արուարձանին հայ համայնքը կը հաւաքուի Արմենիա Հրապարակին վրայ տեղադրուած խաչքարին շուրջ՝ հաւաքական աղօթքով յարգելու համար արցախեան պատերազմին ինկած նահատակներուն յիշատակը եւ հաստատելու Արցախին կողքին կանգնելու յանձնառութիւնը: 8 Հոկտեմբերին, ինքնաշարժերու երկար շարասիւնով մը Հայաստանի եւ Արցախի դրօշակներ պարզած հայ համայնքի անդամներ կը շրջաքային [[Պուէնոս Այրէս]]ի կեդրոնական պողոտաներուն վրայ դատապարտելով ազրպէյճանաթրքական յարձակումը եւ պահանջելով Արցախի մէջ խաղաղութիւն: [[Պատկեր:Tigranakert3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Տիգրանակերտ (Արցախ)|Տիգրանակերտ]], [[Ասկերան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․ Հնագիտական վայրը]] ====== Գորտոպա ====== 2 Հոկտեմբերին, [[Արժանթին]]ի [[Գորտոպա]] քաղաքի հայ համայնքը միջ-կրօնական հաւաք մը կը կազմակերպէ Ցեղասպանութեան յուշակոթողի մօտ: Իսկ Կիրակի 4 Հոկտեմբերին կը յաջորդէ ինքնաշարժերով բողոքի ցոյց քաղաքի գլխաւոր պողոտաներուն վրայ ։ ====== Չիլէ ====== 5 Հոկտեմբերին Չիլէի հայկական համայնքը բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպէ մայրաքաղաք Սանթիակօ Տը Չիլէի մէջ Ազրպէյճանական հիւպատոսարանին դիմացը: ==== Եւրոպայի հայութեան զօրակցութիւնը ==== ===== Ֆրանսա ===== [[Պատկեր:Askeran_fort_(brighter).jpg|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]․]] 30 Սեպտեմբերին, [[Մարսիլիա|Մարսիլիոյ]] շրջանի հայութիւնը քաղաքին նահանգապետարանին առջեւ բողոքի ցոյց կը կազմակերպէ Արցախի ու Հայաստանի դէմ Ազրպէյճանական յարձակումներուն դէմ։ Կիրակի 4 Հոկտեմբերին, Ալֆորվիլի քաղաքապետին նախաձեռնութեամբ քաղաքապետարանի շէնքին առջեւ տեղի կ'ունենայ հանրահաւաք մը ի պաշտպանութիւն Արցախի։ Ներկայ կը գտնուի նաեւ Ֆրանսայի Հանրապետութեան նախկին նախագահ՝ [[Ֆրանսուա Հոլանտ]], ինչպէս նաեւ ուրիշ բարձրաստիճան քաղաքական անձնաւորութիւններ։ 13 Հոկտեմբերին [[Փարիզի Հայերը|Փարիզի հայութիւնը]] Ֆրանսայի Խորհրդարանին առջեւ բողոքի հաւաք մը կը կազմակերպէ, Ֆրանսայէն պահանջելով ճանչնալ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի հանրապետութիւնը]]։ 25 Հոկտեմբերին, Փարիզի մէջ Ֆրանսայի հայկական կազմակերպութիւնները կազմակերպած են քայլարշաւ մը, նպատակն էր Ֆրանսայի եւ միջազգային հանրութենէն պահանջել Արցախի անկախութեան ճանաչումը: ===== Յունաստան ===== [[Պատկեր:Дрмбон.JPG|մինի|165x165փքս|[[Դրմբոն գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Յունահայութիւնը Արցախի եւ Հայաստանի ժողովուրդին եւ հայկական բանակին զօրակցութեան բողոքի հաւաքներ-ցոյցեր կը կազմակերպէ, ուր ներկայ կը գտնուին նաեւ յոյն քաղաքագէտներ եւ ծանօթ անձնաւորութիւններ․ Յունաստանի մայրաքաղաք [[Աթէնք]]ի մէջ (30 Հոկտեմբեր, 2020 եւ 14 Հոկտեմբեր 2020), ինչպէս նաեւ ուրիշ հայահոծ քաղաքներու մէջ՝ [[Սելանիկ]] (5-10-2020), Ալեքսանտրուփոլի (1 Հոկտեմբեր, 2020), Քալամաթա (1-10-2020), Գոմոթինի (10-10-2020), Քաւալա (12-10-2020), Իրաքլիօ (14-10-2020), Քսանթի (18-10-2020)։ Այս ցոյցերուն ընթացքին նաեւ, կը պահանջուի որ Յունաստանի Խորհրդարանը ճանչնայ Արցախի Հանրապետութիւնը։ 29 Հոկտեմբերին «Եւ­րո­պա­կան եր­կիր­նե­րը պար­տին կա­սեց­նել զի­նամ­թեր­քի վա­ճառ­քը ­Թուր­քիոյ» լոզունքով, Եւ­րո­պա­կան ­Միու­թեան Ա­թէն­քի գրա­սե­նեակ­նե­րուն առ­ջեւ հա­մախմ­բո­ւած են հայ եւ յոյն ժո­ղո­վուրդ։ ­ Հա­ւա­քին ի­րենց մաս­նակ­ցու­թիւ­նը բե­րած են նաեւ ­Յու­նաս­տա­նի մէջ ե­գիպ­տա­կան, ա­րա­բա­կան եւ քրտա­կան հա­մայնք­նե­րու ան­դամ­ներ, ո­րոնք ի­րենց ներ­կա­յու­թեամբ զօ­րակ­ցու­թիւն յայտ­նած են հայ ժո­ղո­վուր­դին։ ===== Կիպրոս ===== 1 Հոկտեմբերին, [[Կիպրոսի Հայերը|կիպրահայ համայնքը]] բազմամարդ եւ տպաւորիչ ցոյց մը կը կազմակերպէ [[Նիկոսիա|Նիկոսիոյ]] մէջ՝ [[Ռուսիա|Ռուսիոյ Դաշնութեան]] եւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ]]ու դեսպանատուներուն առջեւ։ ===== Զուիցերիա ===== [[Պատկեր:Knaravan006.JPG|մինի|165x165փքս|[[Քնարաւան]]․ [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Կիրակի 4 Հոկտեմբերին, [[Զուիցերիա|Զուիցերիոյ]] տարբեր շրջաններէ հայեր բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն մայրաքաղաք [[Պեռն]]ի մէջ, խորհրդարանի շէնքին մօտ։ ===== Գերմանիա ===== [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] [[Միւնիխ]] քաղաքի հայ համայնքը համագործակցութեամբ Գերմանիոյ Հայ Դատի յանձնախումբին հետ բողոքի խաղաղ ցոյց կազմակերպելով Միւնիխի կեդրոնական հրապարակներէն Օտէօնսփլացի մէջ, իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախին եւ Հայաստանին։ Նոյնանման բողոքի ցոյց կը կատարուի [[Պերլին]], 14 Հոկտեմբեր 2020-ին, ուր կը պահանջուի նաեւ Արցախի Հանրապետութեան ճանաչումը։ ===== Պելճիքա ===== [[Պատկեր:Amaras-church.jpeg|մինի|176x176փքս|[[Ամարասի վանք]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 7 Հոկտեմբերին, Եւրոպական խորհրդարանի լիագումար նիստի օրակարգին վրայ եղած է Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէ Արցախի ազգաբնակչութեան դէմ պարտադրուած պատերազմը։ Այդ օրը, [[Պելճիքա]]յի եւ դրացի երկիրներէ հազարաւոր հայեր եւ աջակիցներ խաղաղ ցոյց կը կազմակերպեն Եւրոպական Միութեան հաստատութիւններուն առջեւ եւ Եւրոպայի Հայ Դատի գրասենեակին հրաւէրով ցոյցին ներկայ կ'ըլլան եւ ելոյթներով իրենց աջակցութիւնը կը յայտնեն Եւրոպական խորհրդարանի երեք պատգամաւորներ։ ===== Իտալիա ===== 5 Հոկտեմբերին [[Միլան]]ոյի հայերը բազմամարդ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Անոնք ցուցապաստառներով ու բացագանչութիւններով իրենց զօրակցութիւնը կը յայտնեն Արցախի ժողովուրդին եւ կը նշեն, թէ Հայաստանն ու Արցախը խաղաղութիւն կը ցանկան։ Նաեւ պահանջած են դադրեցնել Թուրքիոյ զինական ներդրումը Ազրպէյճանին, ինչպէս նաեւ՝ կասեցնել Թուրքիոյ փանթուրանական նպատակները։ [[Հռոմ]]ի Մոնտէ Չիտորիոյ հրապարակին վրայ, հայերը իտալացիներու հետ խաղաղ ցոյց մը կը կազմակերպեն եւ [[Իտալիա|Իտալիոյ]] կառավարութեան կոչ կ'ընեն, որպէսզի վերջինը ճանչնայ Արցախի անկախութիւնը ու դատապարտէ Թուրքիոյ ու Ազրպէյճանի բռնայարձակումները: ===== Լիւքսամպուրկ ===== [[Պատկեր:Kaňon_řeky_Karkar,_Náhorní_Karabach.jpg|մինի|165x165փքս|Տեսարան [[Արցախի լեռնաշղթայ]]էն․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 5 Հոկտեմբերին [[Լիւքսամպուրկ]]ի հայերը եւ իրենց տեղացի ընկերները բողոքի հաւաք-ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակման դէմ։ ===== Էսթոնիա ===== 12 Հոկտեմբերին [[Էսթոնիա]]յի հայ համայնքը [[Թալին (Էսթոնիա)|Թալինի]] մէջ խաղաղութեան քայլերթով իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախի ժողովուրդին։ ===== Անգլիա ===== 10 Հոկտեմբերին [[Լոնտոն]]ահայութիւնը Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակման դէմ բողոքի քայլարշաւ մը կը կազմակերպէ։ ===== Սպանիա ===== [[Պատկեր:Azokh_Cave3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ազոխ (քարայր)|Ազոխի քարայրին]] մուտքը․ [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] [[Պարսելոնա]] քաղաքին մէջ, հայերը 18 Հոկտեմբերին Թրքազերիական բռնայարձակումներուն դէմ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Ցոյցի ընթանցքին նաեւ, կոչ կ'ընեն՝ ճանչնալ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը։ [[Մատրիտ]] մայրաքաղաքին մէջ 20 Հոկտեմբերին տեղի ունեցած բողոքի ցոյցին ընթացքին, քաղաքի եւ սպանական ուրիշ քաղաքներէ ժամանած հարիւրաւոր հայեր կը դատապարտեն Արցախի եւ Հայաստանի վրայ Ազրպէյճանի ու Թուրքիոյ յարձակումները՝ «ահաբեկիչ» որակելով անոնց նախագահները։ Միաժամանակ զարթնումի կոչ կ'ընեն Սպանիոյ, որպէսզի հայոց 2-րդ ցեղապանութիւն մը տեղի չունենայ։ Ցուցարարները կը պահանջեն նաեւ՝ ճանչնալ Արցախի Հանրապետութեան անկախութիւնը։ [[Վալենթիա]] քաղաքի հայերը, 12 եւ 30 Հոկտեմբերին, բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ յարձակումներուն եւ Սպանիոյ կողմէն Ազրպէյճանին զէնքի վաճառման դէմ։ ===== Լիթուանիա ===== [[Պատկեր:Храм_Андаберд7.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հանդաբերդի վանք]]․ [[Քնարաւան]]ի մօտ, [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Հայերը 24 Հոկտեմբերին [[Լիթուանիա|Լիթուանիոյ]] մայրաքաղաքին՝ [[Վիլնիւս]], կեդրոնը Արցախի վրայ շարունակուող Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումներուն դէմ բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն։ Քայլերթին կը մասնակցին նաեւ, Հայաստանի ու Արցախի զօրավիգ կանգնող լիթուանիացիներ։ ==== Միջին Արեւելք ==== ===== Լիբանան ===== [[Լիբանան]]եան Համալսարաններու մէջ գործող Հայկական Ակումբները միացեալ հաղորդագրութեամբ մը, կը դատապարտեն Ազրպէյճանի Հանրապետութեան օդային եւ ցամաքային ուժերուն կողմէ 27 Սեպտեմբեր 2020-ին սկսած Արցախի Հանրապետութեան վրայ յանկարծակի յարձակումները։ Հաղորդագրութեան մէջ նաեւ կը նշուի թէ լայնածաւալ յարձակումները նախօրօք ծրագրուած ու պատրաստուած էին եւ յարձակումներուն թիրախ դարձած են նաեւ խաղաղ բնակիչներով բնակուած շրջաններ, ինչպէս՝ դպրոցներ եւ բնակարաններ: Շարունակելով, հաղորդագրութիւնը կը շեշտէ թէ՝ «Այս արարքները կը խախտեն Ժընեւի համաժողովին ընթացքին ստորագրուած համաձայնագիրի կէտերը, որոնք վաւերացուած են 196 անկախ պետութիւններու կողմէ, որոնց շարքին է Ազրպէյճանը»: [[Պատկեր:Handaberd_Fortress.jpg|մինի|165x165փքս|[[Հանդաբերդ]]․ [[Քնարաւան]]ի մօտ, [[Շահումեան (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Ուրբաթ, 23 հոկտեմբեր 2020-ին, հայկական ուսանողական-երիտասարդական միութիւնները Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան (ՄԱԿ) [[Պէյրութ]]<nowiki/>ի կեդրոնատեղիին առջեւ, բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպեն, նպատակ ունենալով լիբանանահայ երիտասարդութեան եւ ուսանողութեան բողոքի ձայնը հասցնել` Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ Ազրպէյճանի գործած վայրագութիւններուն եւ միջազգային օրէնքի դրժումներուն գծով: ===== Սուրիա ===== ՀՅԴ [[Սուրիա|Սուրիոյ]] Երիտասարդական Միութեան կազմակերպութեամբ, Կիրակի, 18 Հոկտեմբերին, աւելի քան 1500 հալէպահայեր կը հաւաքուին  Քարէն Եփփէ Ազգային Ճեմարանի շրջափակը, եւ իրենց զօրակցական կոչը կ'ուղղեն Արցախի յաղթական բանակին եւ ժողովուրդին: Կիրակի, 25 Հոկտեմբեր 2020-ին Հալէպի մէջ կայացած ժողովրդային հաւաքին՝ ի զօրակցութիւն Արցախի եւ ընդդէմ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի ոտնձգութիւններուն, աւելի քան 3000 հալէպահայեր, համայնքապետեր, պետական, կրօնական (նաեւ իսլամ կրօնաւորներ,) կուսակցական ներկայացուցիչներ շեշտած են Արցախի հայութեան արդար պայքարին իրենց զօրակցութիւնը։ [[Պատկեր:Вагуас3.jpg|մինի|165x165փքս|[[Վաղուհաս գիւղ]]․ [[Մարտակերտ (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Իսրայէլ ===== 22 Հոկտեմբերին [[Իսրայէլ]]ի մայրաքաղաքին մէջ՝ [[Երուսաղէմ]], հայ համայնքը բողոքի ցոյց մը կը կազմակերպէ պահանջելով երկրին իշխանութիւններէն ճանչնալ Արցախի անկախութիւնը, դատապարտել Արցախի ու Հայաստանի նկատմամբ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ բռնայարձակումներն ու կեցնել զէնքի վաճառքը Ազրպէյճանին։ ===== Աւստրալիա ===== [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] [[Սիտնիի Հայերը|Սիտնէյ]] քաղաքին մէջ, Շաբաթ Հոկտեմբեր 24ին Արցախի վրայ Ազրպէյճանի շարուակուող բռնայարձակումներուն դէմ հարիւրաւոր հայեր բողոքի ցոյց կազմակերպած են։ Ցուցարարները նաեւ պահանջած են տեղական մարմիններէն դադրեցնել իրենց լռութիւնը խաղաղ հայ ժողովուրդին դէմ շարունակուող յարձակումներուն։ === Արցախի Հանրապետութեան միջազգային ճանաչման գործընթաց === [[Պատկեր:Մեծ_Քիրս.JPG|մինի|165x165փքս|[[Մեծ Քիրս]]․ [[Արցախի լեռնաշղթայ]]ին հարաւային գագաթներէն]] Արցախի միջազգային ճանաչման գործընթացի ուղղութեամբ Եւրոպայի հայերը պարբերաբար կը փակեն միջերկրեան (Եւրոպայի երկիրները իրար կապող) գլխաւոր մայրուղիները՝ [[Ֆրանսա]]յէն [[Սպանիա]], Ֆրանսայէն [[Պելճիքա]], Պելճիքայէն [[Հոլանտա]], Ֆրանսայէն [[Զուիցերիա]], Հոլանտայէն [[Գերմանիա]], [[Լիւքսեմպուրկ]]էն Պելճիքա եւ Ֆրանսա, Ֆրանսայէն [[Իտալիա]], [[Սպանիա]]յէն Ֆրանսա, Գերմանիայէն [[Դանիա]], [[Յունաստան]]էն [[Թուրքիա]]։ Իսկ աշխարհասփիւռ հայութիւնը բողոքի հաւաքներով, ցոյցերով՝ միջազգային հանրութեան եւ կազմակերպութիւններուն ուշադրութիւնը կը ներգրաւէ Արցախի վրայ եւ կը պահանջէ անոր ճանաչումը։ ==== Թուրքերը կը յարձակին ֆրանսահայ խաղաղ ցուցարարներու վրայ ==== 28 Հոկտեմբերին, երբ ֆրանսահայերը երկկողմանի կը փակեն դէպի Վալանս քաղաք տանող A7 մայրուղին, թուրքեր կը յայտնուին եւ մուրճերով ու դանակներով կը յարձակին խաղաղ հայ ցուցարարներուն վրայ: ==== Յորդանանի հայեր ==== [[Պատկեր:L'Arménie_majeure_dressée_sur_les_auteurs_arméniens_et_divisée_en_16_grandes_provinces._1788.C.jpg|մինի|220x220փքս|'''[[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]<nowiki/>ը (Artsak) [[1788 թուական|1788]]-ին հրատարակուած [[Մեծ Հայք]]<nowiki/>ի քարտէսին վրայ''']] 18 Հոկտեմբերին «Armenians in Jordan - [[Յորդանանի Հայերը|Յորդանանի հայերը]]<nowiki/>» դիմատետրի էջը, կը հրապարակէ պատմական իրողութեամբ փաստաթուղթ նկար մը․ Արցախը Հայաստանի անբաժան մասը ըլլալու։ 12 Յունիս [[1921 թուական|1921]], Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի Սոցեալիստական Խորհրդային հանրապետութիւններուն միջեւ համաձայնութեան վերաբերեալ հրապարակուած եռալեզու փաստաթուղթ մըն է, որ օրին յայտարարուած է Հայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի առաջին նախագահին՝ [[Ալեքսանդր Միասնիկեան|Ա․ Միասնիկեան]] (կեղծանուն՝ Մարտունի), կողմէն եւ ստորագրուած՝ Մ․ Ղարաբէկեանէն։ Ստորեւ հռչակագիրը՝ «''Ազրբեջանի Սոցիալիստական Հանրապետութեան Հեղկոմի հռչակագրի եւ Հայաստանի ու Ազրբեջանի Սոցիալիստական Հանրապետութիւնների կառավարութիւնների միջեւ եղած համաձայնութեան հիման վրայ յայտարարւում է, որ Լեռնային Ղարաբաղը այժմեանից կազմում է Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութեան անբաժան մասը։'' ''Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութեան ժողկոմխորհի նախագահ՝ Ալ. Միասնիկեան (Ալ. Մարտունի)'' ''Քարտուղար՝ Մ. Ղարաբէկեան'' ''1921 թ. Յունիսի 12, Երեւան''»։ == Համազգային դրամահաւաքի եւ մարդասիրական իրերու հաւաքման արշաւ == [[Պատկեր:Mardakert_002.jpg|մինի|185x185փքս|[[Մարտակերտ]] - [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի «Մենք ենք մեր սահմանները․ բոլորս Արցախի համար» խորագրով համազգային դրամահաւաք արշաւ սկսած է եւ մինչեւ <u>15-11-2020 առաւօտեան</u> հաւաքուած է 169 միլիոն 675 հազար Ա․Մ․Ն․ տոլար։ Ամերիկայի Հայ Միսիոնարներու Ընկերութիւնը, Հայաստանի Համահայկական Հիմնադրամին մէկ միլիոն տոլլար կը նուիրէ, որպէսզի Հայաստանի ու Արցախին հասնի բժշկական / մարդասիրական օգնութիւն։ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ֆրանսայի եւ Գերմանիոյ տեղական մարմիններու եւ տեղական հայ համայնքներու նախաձեռնութեամբ եւ ջանքերով Հայաստան ժամանած է հերթական մեծաքանակ մարդասիրական օգնութիւնը․ 25 թոն մարդասիրական բեռ, որուն մեծ մասը կը կազմեն դեղորայք ու բժշկական սարքաւորումներ: <u>Յուզիչ նախաձեռնութիւն մը</u>․ Ա․Մ․Ն․ 103ամեայ Քնարիկ Մարկոսեան 1 միլիոն տոլար կը նուիրէ Հայաստան Համահայկական հիմնադրամին: Նոյեմբերի երրորդ շաբթուան ընթացքին յայտնի դարձած է, որ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի կողմէն պատերազմի առիթով հանգանակուած գումարը Հայաստանի Հանրապետութեան գանձապետական միասնական հաշուին մէջ արձանագրուած է։ Փոխանցուած ամբողջ գումարը 52,703,113.3952 հազար Հ․Հ․ դրամ է։ Լուրը յայտնած է Հիմնադրամի տնօրէն՝ Հայկակ Արշամեան։ === System Of A Down նուագախումբը === System Of A Down նուագախումբի անդամները կը վերամիանան ու Հայաստանի եւ Արցախի ի նպաստ երգեր կը յօրինեն, աշխարհին հայացքները դէպի Արցախ ուղղելով։ == Միջազգային հակազդեցութիւններ == === Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն === [[Պատկեր:Dizapayt.jpg|մինի|165x165փքս|[[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ]]․ [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան]] Ապահովութեան Խորհուրդը Երեքշաբթի 29 Սեպտեմբերին կը պահանջէ հակամարտութիւններուն անմիջական դադրումը։ Նաեւ, զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախեան հակամարտութեան դադրեցման եւ հաշտեցման խօսակցութիւններու պատասխանատու երեք մեծ ուժերուն համանախագահներուն՝ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]], [[Ռուսիա]] եւ [[Ֆրանսա]]։ 29 Հոկտեմբերին [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|ՄԱԿ]]<nowiki/>ը խստօրէն կը դատապարտէ Արցախի տագնապի գօտիին մէջ տեղի ունեցող մարտական գործողութիւններուն ընթացքին բնակավայրերու վրայ բոլոր յարձակումները եւ ռմբակոծութիւնները: Ըստ «ՌԻԱ Նովոստի»ի՝ այս մասին յայտարարած է ՄԱԿի ընդհանուր քարտուղարի պաշտօնական ներկայացուցիչ Ստեֆան Տիւժարիք: === Եւրոպական Միութիւն === [[Եւրոպական Միութիւն]]ը 29 Հոկտեմբերի իր յայտարարութեամբ, անընդունելի կը նկատէ Արցախեան հակամարտութեան վերաբերեալ կռիւներուն սաստկացումը (նախապէս, պատերազմի ծագման, կոչ ըրած էր կռիւներու դադրեցմա)ն։ Նաեւ, այս ուղղութեամբ Եւրոպական խորհրդարանը կը պահանջէ կռիւներուն անմիջական դադրեցումը եւ միջազգային հսկում համաձայնուած հրադադարի յարգման համար։ [[Պատկեր:Arakel,_Hadrut_region,_Artzakh.jpg|մինի|165x165փքս|Առաքել գիւղ․ [[Հատրութ (շրջան)|Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] === Իրաւաբանական գետնի վրայ === [[Սփիւռք (ընդհանուր)|Սփիւռքի]] գլխաւոր յանձնակատարի գրասենեակը 26 Հոկտեմբերին կը տեղեկացնէ թէ, [[Գերմանիոյ Հայերը|Գերմանահայ]] Իրաւաբաններու Միութիւնը դիմած է Գերմանիոյ դաշնային դատախազին՝ Ազրպէյճանի կողմէն Արցախի խաղաղ ժողովուրդին դէմ ռազմական յանցագործութիւններ կատարելու վերաբերեալ քրէական ոճիրի ամբաստանութիւններով: [[Միջազգային Ներում Կազմակերպութիւն]]ը, իր 29 Հոկեմբերի յայտարարութեամբ կը շեշտէ թէ Ազրպէյճան եւ Հայաստան բազմագորխիքային կործանիչ ռումբեր կը գործածեն։ === Քաղաքական գետնի վրայ === Պատերազմին ծագումէն 5 օր ետք, Ֆրանսայի նախագահը՝ [[Էմանուէլ Մաքրոն]], բացէ ի բաց Թուրքիան կը դատապարտէ։ Ռուսիոյ նախագահ [[Վլատիմիր Փութին]], իր մէկ յայտարարութեամբ Թուքիան կը մեղադրէ վարձկան զինուորներ Ազրպէյճան փոխադրելու համար։ [[Պատկեր:Karmir-shuka.jpeg|մինի|165x165փքս|[[Կարմիր Շուկայ]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Մինսկի Ե․Ա․Կ․Հ․-ի համանախագահները կոչ կ'ուղղեն հակամարտութիւններուն դադրեցման համար։ Ռուսիոյ Ա․Գ․ նախարարը կը նախաձեռնէ ու Հոկտեմբեր 10-ին երկու կողմերուն միջեւ մարդասիրական հրադադարի համաձայնութիւն կը ձեռքբերուի։ Իսկ 18 Հոկտեմբերէն Ե․Ա․Կ․Հ-ի համանախագահներու միջնորդութեամբ կը յաջողուի մարդասիրական երկրորդ հրադադարը։ Համանախագահները կոչ կ'ուղղեն երկու կողմերուն պահպանելու զայն։ <u>Նոյեմբեր 7ին</u>, Մինսկի համանախագահներէն երկուքը՝ Փութին եւ Մաքրոն Արցախի հակամարտութեան հարցով հեռաձայնային կապ կ'ունենան։ Կը վճռեն թէ մարտերը պէտք է անպայման վերջանան ու իսկական բանակցութիւններ սկսին։ Ռուսիոյ նախագահը Մաքրոնին նկատողութեան յանձնած է նաեւ Սուրիայէն եւ Լիպիայէն՝ բերուած Թիւրքիոյ կողմէ, հարիւրաւոր վարձկաններուն ներկայութիւնը ազերիներուն բանակին մէջ։ ==== Եւրոպա ==== ===== Մարզական՝ UEFA ===== UEFAն հետ հետաքննութիւններէ, «Քարաբախ» ոտնագնդակի ակումբի մամուլի քարտուղարին զրկած է ոտնագնդակի գործունէութենէն (5 Նոյեմբեր, 2020)։ Վերջինը, ռազմատենչ հրապարակումներ եւ կեցուածք ունեցած է ինչպէս նաեւ հայատեաց գրառումներ ունեցած է։ [[Պատկեր:Zontikner_Shushi.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մամռոտ քար ջրվէժ|Մամռոտ Քար ջրվէ]]<nowiki/>ժ․ [[Շուշիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Եւրոպական Միութիւն ===== [[Եւրոպական Միութիւն]]ը կը յայտարարէ թէ 500․000 եւրօ արժողութեամբ մարդասիրական օգնութիւն պիտի յատկացնէ երկու կողմերուն քաղաքացիական բնակչութեան։ Իսկ ճգնաժամային կառավարման հարցերու յանձնակատար Եանեզ Լենարչիչ կ'աւելցնէ թէ նաեւ բնակչութիւններուն բժշկական օգնութիւն պիտի տրուի։ ===== Եւրոպական Խորհրդարան ===== Եւրոպական Խորհրդարանի '''Հոկտեմբեր 5ի''' նիստին ընթացքին, բոլոր քաղաքական խմբակցութիւններէն 48 պատգամաւորներ նամակ մը կը յղեն Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան ներկայացուցիչին՝ Ժոզեփ Պորելի, որով խստօրէն կը պահանջեն Ազրպէյճանէն անմիջապէս դադրեցնէ բռնարարքները Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ։[[Պատկեր:Gishi.JPG|մինի|165x165փքս|[[Գիշի]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Հոկտեմբեր 7ին, Եւրոպական խորհրդարանի լիագումար նիստի օրակարգին վրայ կ'ըլլայ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ կողմէ Արցախի ազգաբնակչութեան դէմ պարտադրուած պատերազմը։ Եւրոխորհրդարանի պատգամաւորներուն եւ Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան հարցերու յանձնակատարին՝ Ժոզեպ Պորելի, միջեւ կարծիքներու փոխանակում տեղի կ'ունենայ: Պատգամաւորներուն ճնշող մեծամասնութիւնը խիստ կերպով կը դատապարտէ Թուրքիոյ դերը հակամարտութեան սրացման մէջ: Ելոյթ ունեցած վաթսուն պատգամաւորներէն միայն հինգը իրինց աջակցութիւնը կը յայտնեն [[Պաքու]]ին: Դատապարտուած է Թուրքիոյ ապակայունացնող քաղաքականութիւնը, հայերու դէմ կռուելու նպատակով  [[Սուրիա]]յէն եւ Լիպիայէն իսլամ ծայրայեղականներ ուղարկելու [[Անգարա]]յի քայլը, ինչպէս նաեւ Ազրպէյճանի կողմէ Արցախի խաղաղ բնակչութեան դէմ  արգիլուած ռումբերու կիրառումը: Մեծ թիւով պատգամաւորներ Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի դէմ պատժամիջոցներ կը պահանջեն: Կոչ կ'ուղղուի նաեւ [[Սպանիա|Սպանիոյ]], որ կասեցնէ զինամթերքի վաճառքը Թուրքիոյ: ===== Յունաստան ետ կը կանչէ Ազրպէյճանի մէջ իր դեսպանը ===== [[Պատկեր:Khatyrvank_temple_in_Qozlu.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կարմիր վանք]] կամ՝ Կարմիրաւան․<nowiki/>[[Վաղուհաս]], [[(Մարտակերտի (շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]<nowiki/>]]28 Սեպտեմբերին, Յու­նաս­տա­նի խորհր­դա­րա­նը Ատր­պէյ­ճա­նի հետ գոր­ծակ­ցու­թեան ծրա­գիր­ներու սառեցումը կ'որոշէ։ Չորեքշաբթի՝ 7 Հոկտեմբեր 2020ին, Յունաստանի Արտաքին գործոց նախարարութիւնը հաղորդագրութեամբ մը բուռն կերպով կը բողոքէ Ազրպէյճանի անհիմն պնդումներուն դէմ, թէ՝ Յունաստանի պետութեան կողմէ իբրեւ թէ հանդուրժողութիւն ցուցաբերելու մասին՝ [[Յունաստան]]ի տարածքէն ահաբեկչական գործողութիւններու պատրաստութեան, ահաբեկիչներու զինուորագրման եւ համացանցի վրայ Ազրպէյճանի դէմ յարձակումներու, որոնք կապ ունին Լեռնային Ղարաբաղի մէջ ընդհանրումներուն հետ։ Բողոքի պաշտօնական գիրը կը յանձնէ Յունաստանի մէջ Ազրպէյճանի դեսպանին եւ միաժամանակ Ազրպէյճանի մէջ Յունաստանի դեսպանը Արտաքին գործոց նախարարին որոշումով, ետ կը կանչուի խորհրդակցութիւններ ունենալու համար։ ====== Յունաստանի քաղաքապետութիւններուն զօրակցութիւնը Արցախին ====== Իսկ, [[Աթէնք]]ի քաղաքատարածքային շրջանին մէջ հայահոծ քաղաքներու քաղաքապետական խորհուրդներ իրենց լիա­գու­մար նիս­տերուն, բա­նա­ձեւեր կ'որ­դեգ­րեն, ո­րոնցմով կը դա­տա­պար­տո­ւի ­Թուր­քիոյ եւ Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ սան­ձա­զեր­ծո­ւած յար­ձա­կու­մը Ար­ցա­խի ժողովուրդին վրայ։ Յունաստանի Քաղաքապետութիւններու Կեդրոնական Միութիւնը (ΚΕΔΕ) բանաձեւ մը կը քուէարկէ, որով կը դատապարտէ Արցախի վրայ Ազրպէյճանի սանձարձակ յարձակումը, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ միջամտումը ի նպաստ Ազրպէյճանին։[[Պատկեր:«Խաթրավանք»_վանական_համալիր_2.jpg|մինի|165x165փքս|[[Խաթրավանք]]․ [[Մարտակերտ( շրջան)]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարին այցը Հայաստան ===== Ուրբաթ 15 Հոկտեմբերին, Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարը՝ պր․ Նիքոս Տենտիաս, պաշտօնական այցելութիւն կը կազմակերպէ [[Երեւան]]։ Այս այցելութեան ընթացքին քննուած են Յունաստան - Հայաստան գործակցութեան յաւելեալ սերտացում։ Կարծիքներու փոխանակում եղած է շրջանի մէջ տիրող կացութեան եւ Հայաստան-Եւրոպա կապերուն շուրջ։ ===== Կիպրոս՝ զօրակից Արցախին ու Հայաստանին ===== [[Կիպրոս|Կիպ­րո­սի]] ար­տա­քին գոր­ծոց նա­խա­րար 28 Սեպտեմբերի յայ­տա­րա­րու­թեամբ մը, Կիպ­րոսի զօ­րակ­ցու­թիւ­նը կը յայտ­նէ ­Հայաստա­նին եւ կը դա­տա­պար­տէ Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ սան­ձա­զեր­ծո­ւած յար­ձա­կում­նե­րը Ար­ցա­խի վրայ։ ===== Զուիցերիա ===== Չորեքշաբթի 7 Հոկտեմբերին, [[Ժընեւ]]ի քաղաքապետական խորհուրդը կ'որդեգրէ բանաձեւ մը, որով՝ իր զօրակցութիւնը կը յայտնէ Արցախի հայութեան ինքնորոշման իրաւունքին, կը դատապարտէ Ազրպէյճանի նախայարձակումը եւ կը պահանջէ սառեցնել որեւէ Ազրպէյճանական գործունէութիւն Զուիցերիոյ մէջ։[[Պատկեր:Mayraberd_(Askeran)_Fortress_-_Nagorno-Karabakh_-_03_(19017712380).jpg|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդը կամ՝ Մայրաբերդ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Հոլանտա ===== [[Հոլանտա]]յի խորհրդարանը, Հոկտեմբեր 6ին, ձայներու ճնշող մեծամասնութեամբ կ'որդեգէ բանաձեւ մը, որուն մէջ կառավարութեան կոչ կ'ուղղուի Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ դէմ քայլեր ձեռնարկելու, որպէսզի Արցախի վրայ պատերազմը անյապաղ կասեցուի եւ այս ուղղութեամբ Ազրպէյճանի եւ Թուրքիոյ դէմ պատժական միջոցներ ձեռնարկել։ ===== Պասքերու Երկիր ===== [[Պասքերու Երկիր|Պասքերու Երկրի]] (հիւսիս արեւմտեան [[Սպանիա]]) Խորհրդարանը, Հոկտեմբեր 8ին Արցախի ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքին սատարող հռչակագիր կ'ընդունի։ Հռչակագիրը կը քուէարկէ խորհրդարանի ջախջախիչ մեծամասնութիւնը։ ===== Պելճիքա ===== [[Պելճիքա]]յի Դաշնակցային խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու տան անդամ Ժորժ Տալեմանը, լրագրողներու խումբով՝ 28-30 Հոկտեմբեր, գտնուած են Արցախ․ եղած են մայրաքաղաք Ստեփանակերտի եւ Շուշի քաղաքին մէջ ու ականատես եղած՝ Ազրպէյճանի կողմէ շարունակուող հրետակոծութիւններուն․ ներառեալ քաղաքացիական ենթակառոյցներուն եւ խաղաղ բնակչութեան թիրախաւորումը: [[Պատկեր:Ասկերանի_մայրաբերդ2.JPG|մինի|165x165փքս|[[Ասկերանի Բերդը|Ասկերանի բերդի]] ընդհանուր տեսարան․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Ամերիկա ==== ===== Ա․Մ․Ն․ ===== Հոկտեմբեր 13ին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] Արտաքին Գործերու նախարար, Մայք Փոմփէօ Արցախի հակամարտութեան երկու ուժերուն՝ Հայաստան եւ Ազրպէյճան, զինադադարի եւ մարդասիրական հրադադարի յարգման կոչ կ'ուղղէ։ Հոկտեմբեր 15ին, Ա․Մ․Ն․ Արտաքին Գործերուն նախարար պր․ Փոմփէօ կը դիրքորոշուի՝ «Թուրքիա զէնք կը հայթայթէ Ազրպէյճանին»։ Կ'ընդգծէ նաեւ թէ Թուրքիա այս ձեւով կը սաստկացնէ Արցախ-Ազրպէյճանի երկարատեւ հակամարտութիւնը Ազրպէյճանին կողմնակալ ըլլալով եւ կը վտանգէ շրջանը, նա մանաւանդ Արցախը իր 150․000 բնակիչներով։ Հոկտեմբեր 22ին, Միացեալ Նահանգներու քոնկրեսականներ կոչ կ'ուղղեն Ա․Մ․Ն․ կառավարութեան, ճանչնալԱրցախի Հանրապետութիւնը եւ ճնշում բանեցնել Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի վրայ։ [[Պատկեր:Qarin_Tak101.jpg|մինի|165x165փքս|[[Քարինտակ]], Շուշիի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Քանատա ===== [[Քանատա]]յի նահանգներուն [[Քեպէգ|Քէպէգ]] (7-10-2020), [[Օնթարիօ]] (21-10-2020) խորհրդարանները, յաջորդաբար կը դատապարտեն Ազրպէյճանի զինեալ յարձակումներն ու գործած բռնութիւնները Արցախի խաղաղ ժողովուրդին վրայ, շեշտելով թէ երկրորդ ցեղասպանութեան փորձ է հայութեան դէմ։ Նաեւ իրենց ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնեն հայ ժողովուրդին եւ կոչ կ'ուղեն Ազրպէյճանական իշխանութեան՝ անսալ ԵԱՀԿ-ի Մինսկ խմբակի,  Հելսինկեան եզրափակիչ սկսզբունքներու եւ մարդկային իրաւանց դրոյթներուն։ Առաւել, երեսփոխաներ կը պահանջեն կասեցնել Թուրքիոյ զէնքի մատակարարումը բոլոր պետութիւններէն։ ===== Չիլէ ===== Հ․Հ․ ԱԺ հայ-չիլիական միջ-խորհրդարանական բարեկամական խումբի ղեկավարը՝ Միքայէլ Մելքումեան, կը յայտնէ թէ Չիլէի խորհրդարանի պատգամաւորներու պալատը՝ Հոկտեմբեր 1ի նիստին, Արցախի Հանրապետութեան դէմ Ազրպէյճանի ռազմական գործողութիւնները դատապարտող բանաձեւ ընդունած է։ [[Պատկեր:Dizapaytt.jpg|մինի|165x165փքս|[[Կատարոյ վանք (Կատարավանք)|Կատարոյ վանք]]․ կը գտնուի [[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ լերան]] գագաթին, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ===== Արժանթին ===== [[Արժանթին]]ի մէջ Ծերակոյտի Ներկայացուցիչներու Պալատի եւ Արտաքին Գործոց Նախարարութեան մակարդակի յայտարարութիւններ կը հրապարակուին ի զօրակցութիւն հայ ժողովուրդին: Հայութեան զօրակցութեան յայտարարութեամբ հանդէս կու գան նաեւ օրուայ իշխանութիւններուն ընդդիմադիր համախմբումի բազմաթիւ ներկայացուցիչներ։ 6 Հոկտեմբերին, Արժանթինի մէջ գործող մարդկային իրաւանց պաշտպան կազմակերպութիւններ հաղորդագրութեամբ մը կը դատապարտեն Արցախի վրայ Ազրպէյճանի յարձակումը։ Ընկերվարական Կուսակցութիւնը յայտարարութիւն մը կը տարածէ, որով կը դատապարտէ «Ազրպէյճանի լայնածաւալ յարձակումը Հայաստանի եւ Արցախի դէմ»: ===== Ուրուկուէյ ===== [[Պատկեր:Berdzor058.JPG|մինի|165x165փքս|[[Բերձոր]] (Լաչին)․ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Ուրուկուէյի կառավարութիւնը 6 Հոկտեմբերի յայտարարութեամբ կը դատապարտէ «հայ ժողովուրդի դէմ յարձակումները»: Իսկ 7 Հոկտեմբերին, Ծերակոյտը յայտարարութեամբ մը «անմիջական» զինադադար կը պահանջէ: === Ընկերային ցանցեր === ==== Դիմատետր (Facebook) ==== [[Դիմատետր]]ը Ազրպէյճանի հետ կապուած 589 հաշիւ, 7906 էջ եւ Instagram-ի 447 հաշիւ ջնջած է: Իր այս որոշումը կը հիմնաւորէ, ըսելով թէ՝ «Այս ցանցը ծագած է Ազրպէյճանի մէջ եւ կեդրոնացած է հիմնականին ներքին լսարանի վրայ․․․» եւ յայտարարութիւնը կը շարունակուի՝ «Այս գործունէութեան ետեւը գտնուող անձեր օգտագործած են կեղծ հաշիւներ, որոնց մէկ մասն արդէն յայտնաբերուած եւ արգելափակուած է մեր ինքնագործ համակարգերուն կողմէն: Այս ցանցը, կարծես, ստեղծուած է Ազրպէյճանի կողմէն, մարդոց էջերը կառավարելու համար՝ նպատակ ունենալով աջակցող եւ քննադատական մեկնաբանութիւններ ձգել միջազգային եւ տեղական լրատուամիջոցներու, հասարակական գործիչներուն, ․․․»։ [[Պատկեր:Askeran037.JPG|մինի|165x165փքս|Ս․ Աստուածամայր․ [[Ասկերան]]]] === Լրատուողական միջոցներ === Լրատուողական միջոցները պատերազմի երրորդ օրէն իսկ փաստերով կը խօսին, թէ Ազրպէյճան եւ Թուրքիան հայ ազգին բնաջնջման գործողութիւններու անցած են, ռմբակոծելով հայկական ամբողջ տարածքին բնակելի վայրերն ու ենթակառոյցները եւ թէ նաեւ Թուրքիոյ օդուժը կը ռմբակոծէ Հ․Հ․ շրջաններ։ Անոնք լրագրողներ կը ղրկեն հակամարտութեան գիծին, ինչպէս նաեւ Հայաստան։ Անոնց տեղեկատուութիւնները բացի մարտերէն, կ'ընդ գրկեն նաեւ անզէն բնակիչներուն, երիտասարդ զոհեր տուող ընտանիքներուն վիճակը։ Նաեւ, օտար լրագրողներ հետազօտութիւններ կը կազմակերպեն եւ կը փաստեն, թէ Իսրայէլ Ազրպէյճանին անօդաչու սարքեր կը մատակարարէ եւ վերջինս Արցախի պատերազմին գործածելով կը ռմբակոծէ Արցախի սահմանագիծը, ինչպէս նաեւ Արցախի բնակելի վայրերը (Franceinfo, 17 Հոկտեմբեր, 2020։ VIDEO. Haut-Karabakh: Israël fournit bien des drones à l’Azerbaïdjan pour frapper des cibles arméniennes)։ Ֆրանսացի նկարահան Adrien Vautier, Արցախի հակամարտութեան գօտիին առաջնագիծին երկայնքին գտնուած է շուրջ մէկ ամիս եւ նկարները հրատարակուած են VICE News լրատուողական կայանէն։ ==== Արցախի բնակչութեան վիճակի մասին հաղորդումներ ==== [[Պատկեր:Nor_Brachur-raffi_kojian.jpg|մինի|165x165փքս|[[Նոր Բրաջուր]]․ Շահումեանի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Օտար լրատուողական միջոցներ, տեսերիզներով կը ներկայացնեն Արցախի բնակչութեան վիճակը այս պատերազմին ընթացքին, ինչպէս օրինակ՝ 27 Հոկտեմբերին Յունաստանի ANT1news կայանի “Special Report” հեռատեսիլի ծրագիրի հաղորդման ընթացքին, Նիքոլաս Վաֆիատիս լրագրողը լայնածաւալ ներկայացուց Արցախի սահմանագիծին վրայ կատարուածները եւ Արցախի խաղաղ բնակչութեան ծանր վիճակը։ Անգլիական BBC ալիքը, իր 30 Հոկտեմբերի հաղորդագրութեամբ, «Լեռնային Ղարաբաղ․ Գետնայարկերուն մէջ զաւակ կը մեծցնենք, ապա զինուոր կը ղրկենք» խորագիրով կը ներկայացնէ Արցախի բնակչութեան կեանքը պատսպարաններուն մէջ։ ==== Հ․Հ․ Նախագահի տուած հարցազրոյցը CNN լրատուողական կայանին ==== Հ․Հ․ նախագահը՝ [[Արմէն Սարգսեան]], Արցախի հարցով CNN լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին (6 Հոկտեմբեր 2020), ի միջի այլոց կ'ըսէ նաեւ թէ՝ «Թուրքիան ցանկանում է եւս մէկ ցեղասպանութիւն իրականացնել»։ ==== Հ․Հ․ Վարչապետին տուած հարցազրոյցը EURONEWS լրատուողական կայանին ==== 7 Հոկտեմբերին Հ․Հ․ վարչապետ [[Նիկոլ Փաշինեան]] Euronews լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին, ի միջի այլոց նշած է թէ՝ «Միջազգային հանրութիւնը պէտք է վճռականօրէն քայլ անի եւ ճանաչի Լեռնային Ղարաբաղի անկախութիւնը»։ [[Պատկեր:Վանական_համալիր_«Մեծառանից_վանք»_(Սբ._Հակոբավանք)_23.jpg|մինի|165x165փքս|[[Յակոբավանք]]․ Մեծառանից վանքի վանական համալիր․ [[Խաչէնի իշխանութիւն|Ներքին Խաչէն]] կամ Մեծ Առանք, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Հ․Հ․ ԱԳ նախարար Զոհրապ Մնացականեանին հարցազրոյցը «Ալ-Ճազիրա» լրատուողական կայանին ==== Հ․Հ․ ԱԳ նախարար [[Զոհրաբ Մնացականեան|Զոհրապ Մնացականեան]] 11 Հոկտեմբերին «Ալ-Ճազիրա» լրատուողական կայանին տուած հարցազրոյցին ընթացքին, հերքած է, թէ Արցախ կամ Հայաստանը խախտած են 10 Հոկտեմբերի հրադադարը՝ ըստ Ազրպէյճանի պնդումներուն եւ Գանձակը ռմբակոծուած է։ Ընդ հակառակը, շեշտած է թէ Արցախը եւ Հայաստանը կ'ուզեն եւ կը պահպանեն հրադադարը, սակայն Ազրպէյճանն է որ հրադադարի որոշուած ժամէն անմիջապէս ետք՝ 10 Հոկտմեբեր ժամը 12։00, սկսած է Արցախի գլխաւոր քաղաքներուն ենթակառոյցներու հրետակոծումը եւ Արցախի ուժերը պարտաւոր եղած են պաշտպանել իրենց անզէն ժողովուրդը։ Ահաւասիկ հայ նախարարին տուած հարցազրոյցէն բաժին մը․-<blockquote>«Կրակի դադարը խախտուել է Ազրպէյճանի զինուած ուժերի կողմից թէ' կէսօրից առաջ, եւ թէ' հատկապէս դրանից յետոյ: անոնք շարունակում էին իրենց ռազմական գործողութիւնները, եւ որ ամենասարսափելին է՝ անոնք կրակում էին գիւղերի եւ քաղաքների ուղղութեամբ: Դուք պէտք է ձեր գործընկերներին ուղարկէք Ստեփանակերտ եւ այլ քաղաքներ, որպէսզի անոնք արձանագրեն, թէ ինչ ձեւով են այդ քաղաքներն ու գիւղերը հողին հաւասարեցւում, որտեղ մարդիկ երկրորդ շաբաթն է, ինչ անց են կացնում ապաստարաններում, որտեղ փախստականների հոսք է սկսել, որտեղ անոնք անում են այն, ինչ արել են 1990-ականերին՝ էթնիկ զտումներ, մարդկանց երկրի երեսից ջնջելը: Դա տեղի չի ունենալու: Արցախի պաշտպանական ուժերը շարունակելու են վճռականօրէն պաշտպանուել: Եւ Հայաստանը եղել եւ մնում է անոնց անվտանգութեան երաշխաւորը»:</blockquote> [[Պատկեր:Ծար-raffikojian.jpg|մինի|165x165փքս|[[Ծար գիւղ]]․ Շահումեանի շրջան, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] ==== Հ․Հ․ Նա­խա­գահ Ար­մէն ­Սարգ­սեա­նի հար­ցազ­րոյ­ցը յու­նա­կան լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րուն ==== Եր­կու­շաբ­թի՝ 19 ­Հոկ­տեմ­բեր 2020-ի կէ­սօ­րին, ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան նա­խա­գահ [[Արմէն Սարգսեան|Ար­մէն ­Սարգ­սեան]] կ' ընդառաջէ ­Յու­նաս­տա­նի Լ­րագ­րող­նե­րու միու­թեան (ΕΣΗΕΑ) կազ­մա­կեր­պած՝ «Ճգնա­ժա­մը ­Կով­կա­սի մէջ եւ պա­տե­րազ­մի պատ­ճառ­նե­րը» խո­րագ­րով հե­ռա­վար հար­ցազ­րոյ­ցին։ Ան կը պա­տաս­խա­նէ յու­նա­կան, հայ­կա­կան եւ մի­ջազ­գա­յին գլխա­ւոր լրա­տո­ւա­մի­ջոց­նե­րու (հե­ռա­տե­սի­լի, օ­րա­թեր­թե­րու եւ ե­լեկտ­րո­նա­յին մա­մուլ)­ լրագ­րող­ներուն հար­ցում­նե­րուն։ Նա­խա­գահ ­Սարգ­սեա­ն հարցազրոյցին ընթացքին կը նշէ նաեւ թէ՝ «տա­րա­ծաշր­ջա­նին մէջ ­Թուր­քիոյ յա­ռա­ջա­ցու­ցած ան­կա­յու­նու­թիւ­նը կրնայ հաս­նիլ մին­չեւ ­Ռու­սիա, Ի­րան, հա­ւա­նա­կան է նաեւ՝ ­Կեդ­րո­նա­կան Ա­սիա»։ === Մշակոյթի բնագաւառներէն ներս === ==== Եունեսքօ ==== [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքօն]] իր մտահոգութիւնը կը յայտնէ Արցախ - Ազրպէյճան սահմանային գիծին շարունակուող հակամարտութիւններուն կապակցութեամբ անզէն քաղաքացիներու զոհերու թիւին աճման եւ քաղաքացիական ենթակառոյցներուն՝ դպրոցներ, հիւանդանոցներ, մշակութային եւ կրօնական վայրերու ռմբակոծման առնչութեամբ։ ==== Յունաստանի ֆիլմի փառատօն ==== Յունաստանի Պեղոպոնեզի ֆիլմի փառատօնը Հայաստանին կը նուիրուի՝ «Մենք համերաշխ ենք մեր հայ եղբայրներուն եւ քոյրերուն» լոզունքով։ ==== Aurora մարդասիրական հիմնարկ ==== [[Աւրորա (մրցանակ)|Aurora]] (Օրօրա) մարդասիրական հիմնարկը կը յայտարարէ, թէ Արցախին եւ Հայաստանին 2 միլիոն տոլարի մարդասիրական օգնութիւն կը տրամադրէ։ === Կովկասի փոքրամասնութիւններ === ==== Թալիշներ ==== Ազրպէյճանի բնակիչ թալիշ գործիչներ մտահոգութիւն յայտնած են Արցախի հակամարտութեան գօտիին վրայ կռիւներու սաստկացումով։ Անոնք դիմատետրի ընկերային ցանցի «Թաշիստան» լրատուամիջոցի էջին մէջ յայտարարութիւն մը տարածած են որմով ի միջի այլոց կը նշեն, թէ «․․․պաշտպանելով Կովկասի ժողովուրդներուն միջեւ բարեկամութիւնն ու եղբայրութիւնը, կը յարգենք միջազգային նորմերը` կապուած իրենց ճակատագիրը տնօրինելու ժողովուրդներու իրաւունքին հետ»: Նաեւ կ'աւելցնեն, թէ «Այս հակամարտութիւնը ռազմական լուծում չունի, քանի որ կը յանգեցնէ միայն խնդիրներ գալիք սերունդներուն համար։ Մենք չափազանց մտահոգ ենք Ազրպէյճանի իշխանութիւններուն կողմէն թալիշները մարտի դաշտ ուղարկելու քայլերով, թալիշները շրջանին զոհերով եւ հայերուն նկատմամբ ատելութիւն սերմանելու ջանքերով: Թալիշներու մեծ մասը դժգոհ է այս իրավիճակէն»: ==== Եզտիներ ==== [[Պատկեր:Село_Туми_Гадрутского_района_НКР.JPG|մինի|165x165փքս|[[Տումի]]․ [[Հադրութի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Հայաստանի Եզիտիներուն ներկայացուցիչը կը յայտնէ, թէ Հայաստանի Եզիտիները վճռականօրէն հայերուն կողքին կը կռուին, որպէսզի հայրենիքը պաշտպանեն։ === Ոչ Կառավարական Կազմակերպութիւններ === «''Los Angeles Review of Books»'' գրաւոր յայտարարութեամբ մը հանդէս կու գայ, որմով միջազգային հանրութեան կոչ կ'ուղղէ միացնէ ձայնը, որպէսզի դադրի Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ հակամարտութիւնը, Ազրպէյճանը դադրեցնէ Արցախի անմեղ ժողովուրդին վրայ ռմբակոծումները։ Կոչ նամակին մէջ նաեւ կը շեշտէ եւ կը դատապարտէ Թուրքիոյ անոր նախագահին յարձակողական քաղաքականութիւնը, որուն մտադրումն է վերահաստատել Օսմանեան Կայսրութեան սահմանները։ === Մարդասիրական աջակցութիւն Արցախին եւ Հայաստանին։ === Ա․Մ․Ն․ մէջ գործող Յունապոնտական Միութիւնը 100․000 տոլար կը նուիրէ Արցախի ժողովուրդին՝ «հայ եղբայրներուն» (12 Հոկտեմբեր, 2020)։ [[Պատկեր:Մեշ_Շեն.jpg|link=https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D5%84%D5%A5%D5%B7_%D5%87%D5%A5%D5%B6.jpg|մինի|165x165փքս|[[Մեծ շէն (Շուշիի շրջան)|Մեծ շէն]], [[Շուշիի շրջան|Շուշիի շրջա]]<nowiki/>ն, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] Արցախի եւ Հայաստանի վրայ յարձակումներէն տուժած հայերուն անմիջական աջակցութիւն հասնցելու համար, Կլենտէյլ «Մեմորիըլ» հիւանդանոցը մօտաւորապէս 50,000 տոլար արժողութեամբ առողջապահական նպաստ տրամադրած է Հայաստանին՝ Հայաստան Համահայկական հիմնադրամին եւ Ամերիկահայ Հիւանդապահներու միութեան միջոցաւ, խոստանալով մօտիկ ապագային աւելին տրամադրել (15 Հոկտեմբեր, 2020)։ «Սպանական Միջազգային Գործակցութեան Գործակալութիւն»ը (AECID) 30 Հոկտեմբերին յայտարարած է, թէ 50․000 եւրոյի մարդասիրական օգնութիւն պիտի հասցնէ [[Երեւան]]ի մէջ Արցախէն ապաստանած 600 ընտանիքի։ Նոյեմբերի առաջին շաբթուան ընթացքին, Շուէտի ասորիներուն ջանքերով՝ ADFA ասորական կազմակերպութիւնը (Assyrian/Syriac/Chaldean), մարդասիրական 22 թոն հաւաքուած օգնութիւնը Հայաստան ուղարկուած է՝ ի նպաստ Արցախի բնակիչներուն․ յատկապէս ձմեռուան հագուստեղէն: Սփիւռքի տարածքին անյապաղ կը շարունակուի մարդասիրական օգնութիւնը Արցախի եւ Հ․Հ․։ [[Հայ Օգնութեան Միութիւն|Հ․Օ․Մ․]] իր մասնաճիւղերով Սփիւռքի տարածքին, մարդասիրական արշաւի կը ձեռնարկէ, որպէսզի արագօրէն Հայաստան ղրկուին զանազան թռիչքներով բժշկական սարքեր, դեղորայք եւ հագուստեղէն։ == Հոգեւոր Հայրերու կոչեր == [[Պատկեր:Yerits Mankants 14.jpg|մինի|165x165փքս|[[Երիցմանկանց վանքը|Երիցմանկանց վանք]]․ [[Մարտակերտ]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]]Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ․, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս [[Արամ Ա.|Արամ Ա․]], Արցախի թեմի առաջնորդ Պարգեւ Արք․ Մարտիրոսեան եւ ամբողջ աշխարհի հայ հոգեւոր հայրերը իրենց կոչերով, պատգամներով զօրավիգ կը կագնին հայ զինուորին, Հայաստանի ու Արցախին, ինչպէս նաեւ կը խրախուսեն հայուն ամուր պահել հայու ոգին ու զօրակցիլ ամէն ձեւով հայ բանակին։ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ Արցախի Թեմի առաջնորդ, Պարգեւ Արք․ Մարտիրոսեան, համայն հայութեան համախմբուելու եւ Արցախին ու բանակին զօրակից դառնալու կոչ կը յղէ (3 Հոկտեմբեր 2020, կ․ե․ ժամը 6։30'): === Երուսաղէմ === [[Պատկեր:Sos1.JPG|մինի|165x165փքս|[[Սօս գիւղ]]․ [[Մարտունի (շրջան)|Մարտունիի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]] 5 Հոկտեմբերին, [[Երուսաղէմ]]ի Հայոց պատրիարք Նուրհան Արք. Մանուկեան, նամակ ուղղած է Իսրայէլի վարչապետ Պենիամին Նաթանիահուին՝ ցաւ յայտնելով եւ կոչ ընելով Իսրայէլի կողմէ Ազրպէյճանին զէնքի վաճառքին դադրեցնել: Նամակէն օրինակներ ղրկուած են նաեւ Իսրայէլի պաշտպանութեան նախարարին, խորհրդարանի խօսնակին եւ արտաքին գործոց նախարարին։ === Օտար հոգեւոր հայրերու զօրակցութիւն === Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը 14 Նոյեմբերին հրապարակած է [[ԵՈՒՆԵՍՔՕ|Եունեսքոյին]] ուղղուած յայտարարութիւն մը։ Ան կը պատուիրէ, կը յորդորէ, որ Եունեսքօն պէտք եղած քայլերը առնէ, որպէսզի պաշտպանուին Արցախի սրբավայրերը։ Յունաստանի Ուղղափառ (Օրթոտոքս) եկեղեցւոյ պետ Իէրոնիմոս Արք․, 29 Սեպտեմբերի թուագիր նամակով, յոյն եկեղեցւոյ ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնէ [[Գարեգին Բ․ Կաթողիկոս|Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Վեհափառին]] եւ հայ ժողովուդին։ === USCIRF (ԱՄՆ Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Յանձնաժողով) === [[Պատկեր:Agdam-nagorno-karabakh-1.jpg|մինի|[[Ակնա]] (կամ Աղդամ) քանդուած քաղաքը․ [[Ասկերանի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախ]]]][[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] [[Միջազգային Կրօնական Ազատութեան Յանձնաժողով]]ը (USCIRF) Թուիթըրի իր էջին մէջ հրապարակած հաղորդագրութեամբ մը մտահոգութիւնը կը յայտնէ Ազրպէյճանի զինուած ուժերուն կողմէ [[Շուշի]]ի Ս. Ամենափրկիչ (Ղազանչեցոց) եկեղեցւոյ հրթիռակոծման համար, որուն պատճառով եկեղեցին լուրջ վնասներ կրած է։ Նաեւ կոչ կ'ընէ յարգուին կրօնական պաշտամունքի վայրերը, մասնաւորաբար ներկայ պատերազմական պայմաններուն։ === Վատիկան === [[Վատիկան]]ի [[Ֆրանցիսքօ Պապ]]ը, 11 Հոկտեմբերի աղօթքին մէջ կ'անդրադառնայ Ազրպէյճանի Արցախի վրայ յարձակման մասին, մաղթելով խաղաղութիւն տիրէ։ Կը նշէ նաեւ, թէ 8 Հոկտեմբերին ռմբակոծուած Շուշիին Ղազանչեցոց եկեղեցին եւ թէ ռուս լրագրողներ վիրաւորուած են։ === Մոսկուա === [[Մոսկուա]]յի եւ համայն Ռուսիոյ պատրիարք Քիրիլը, իր յայտարարութեամբ (11 Հոկտեմբեր 2020)՝ Արցախ-Ազրպէյճանական շփման գիծին հրադադարի պահպանման անհրաժեշտութիւնը կարեւոր կը տեսնէ: <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=c9of4IL2gvc Արցախի Հանրապետութեան նախագահ Արայիկ Յարութիւնեանի խօսքը Արցախի Ազգային ժողովի արտակարգ նիստի ընթացքին]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30861129.html Ազատութիւն - «Արցախի ՊՆ. Մարտերը շարունակւում են, հակառակորդը մեծաթիւ կորուստներ ունի», Սեպտեմբեր 27, 2020]</ref><ref>[https://greekcitytimes.com/2020/09/27/clashes-in-artsakh-as-armenian-forces-repel-azerbaijani-attack-loss-of-lives-and-tanks/ citytimes - «Ընդհարումներ Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ․․․»{{ref-en}}]</ref><ref>[https://massispost.com/2020/09/live-updates-artsakh-war-2020/ Արցախի 2020 պատերազմը{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-54314341 massispost - «Հայաստան եւ Ազրպէյճան․ պատերազմ Արցախի համար»]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/9/28/dozens-dead-as-world-leaders-call-for-halt-to-karabakh-flare-up aljazeera - Լեռնային Ղարաբաղի մէջ կռիւները կը շարունակուին, միաժամանակ խաղաղութեան ձայները կը բարձրանան, 28 Սեպտեմբեր, 2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.france24.com/en/20200927-tensions-flare-between-azerbaijan-armenia-in-disputed-nagorno-karabakh-region france24 - Հայաստան եւ Ազրպէյճանի միջեւ ընդհարումներ Արցախի համար, 27 Սեպտեմբեր 2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.tanea.gr/2020/09/28/world/nagkorno-karampax-synexizontai-oi-sygkrouseis-toulaxiston-39-nekroi/ Τα Νέα - Լեռնային Ղարաբաղ․ Կռիւները կը շարունակուին․ հայկական կողմը ունի 39 զոհ, 28 Սեպտեմբեր 2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.cnn.gr/kosmos/story/236157/meriki-epistrateysi-sto-azermpaitzan-mainontai-oi-sygkroyseis-sto-nagkorno-karampax cnn.gr - Մասամբ զօրահաւաք Ազրպէյճան 28 Սեպտեմբեր 2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://slpress.gr/snews/armenia-quot-toyrkika-f-16-elikoptera-kai-misthoforoi-apo-diafores-chores-quot/ slpress - «Հայաստան՝ Թրքական F-16 եւ վարձկան զինուորներ Ազրպէյճանին կողմէ{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ onalert- Բոլորն ալ զինադադարի կոչ կ'ուղղեն, բացի թուրքիայէն․ 28 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.aniarc.am/2019/05/10/may-1994-cease-fire-book-western-armenian/ Հայկական Ուսումնասիրութիւններու Անի կեդրոն - Հայտար Ալիեւ. «Մայիսեան հրադադարը շատ կարեւոր քայլ էր, եւ դրան մենք գնացինք գիտակցելով»]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16564 Ազատ Օր․ Պատերազմ Արցախի վրայ, 27] [https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ Սեպտեմբեր] 2020</ref><ref>[https://www.syriahr.com/en/185821/ Թուրքերը Ազրպէյճան կ'ուղարկեն վարձկան զինուորներ, 27][https://www.onalert.gr/kosmos/armenia-azermpaitzan-oloi-plin-toyrkias-zitoyn-katapaysi-pyros-nees-fonikes-maches/396692/ Սեպտեմբեր] 2020{{ref-en}}</ref><ref>[https://www.lepoint.fr/monde/combats-au-karabakh-la-turquie-au-soutien-de-l-azerbaidjan-contre-l-armenie-27-09-2020-2393825_24.php Le Point - Թուրքիա Ազրպէյճանին կողքին է ի դէմ Հայաստանի, 27 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[http://rdereel.free.fr/volGQ2.html Պատերազմ ընելու իրաւունքը]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16580 Ազատ Օր - Հայ դատի յանձնախումբը դժգոհութիւն կը յայտնէ Յունաստանի կողմէ տարածուած յայտարարութեան համար, 28-Սեպտեմբեր, 2020]</ref>  <ref>[https://efxinospontos.gr/eidiseis/6678-dysareskeia-armenion-gia-tin-oudeteri-anakoinosi-tou-ypourgeiou-eksoterikon-tis-elladas efxinospontos Հայերուն դժգոհութիւնը Յունաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան չէզոք յայտարարութեան համար, 28 Սեպտեմբեր, 2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16583 Ազատ Օր - Կիպրոս կը դատապարտէ Ազրպէյճանի յարձակողականութիւնը]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16585 Ազատ Օր - Յունաստանի խորհրդարանը կը քննէ Ազրէյպճանի հետ գործակցութեան ծրագիրներու սառեցումը, 28-9-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16628 Ազատ Օր - Բողոքի հաւաքներ՝ Աթէնքի, Ալեքսանտրուպոլսոյ եւ Գալամաթայի մէջ 1 Հոկտեմբեր, 2020]</ref><ref>[https://www.skai.gr/news/world/o-makron-prosfeygei-se-tramp-kai-poutin-kata-erntogan-gia-nagkorno-karampax skai.news Մաքրոն Փութինի եւ թրամփի աջակցութիւնը կ'ուզէ Էրտողանին դէմ Արցախի հարցով, 30 Սեպտեմբեր, 2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377590/%D5%93%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D5%B6%D5%A3%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D4%B5%D6%82-%D5%8A%D5%A1%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%B6-%D4%BF%D5%A8-%D5%84%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A7-%D4%BB%D6%80/ Ասպարէզ - Փայլան Անգարան Եւ Պաքուն Կը Մեղադրէ Իրականութիւնը Խեղաթիւրելու Յանցանքով 29 Սեպտեմբեր, 2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377554/%D5%8B%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%AD%D6%84%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%93%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AE-%D4%B5%D5%B6-%D5%8E%D6%80%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6-%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84/ Ասպարէզ - Ջաւախքահայերը Փակած Են Վրաստան-Թուրքիա Ճանապարհը՝ Արգիլելով Ազրպէյճան Մեկնող Բեռնատարերուն Տեղաշարժը 29 Սեպտեմբեր, 2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://168.am/2020/09/29/1375667.html 168.am - Հայոց բանակին ու Արցախի հզօրացման մասնակցութիւնը իւրաքանչիւր հայու սրբազան պարտաւորութիւնն է. Արամ Ա․ կաթողիկոս, 29 Սեպտեմբեր,2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/484537 Ազդակ - Պարգեւ Արք. Մարտիրոսեան. «Սիրելի' Զաւակներ Իմ, Եղէք Ամուր, Զօրեղ, Ձեր Ոգին Ամրացրէք Եւ Հզօրացրէք Անկոտրում Ուժով Եւ Միասնակամութեամբ», 28 Սեպտեմբեր 2020]</ref><ref>[https://www.1lurer.am/hy/2020/09/27/%D4%BF%D5%A1%D5%A9%D5%B8%D5%B2%D5%AB%D5%AF%D5%B8%D5%BD-%D4%B3%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%A3%D5%AB%D5%B6-%D4%B2-%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%A4%D5%B0%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A8-%D4%BB%D5%BF%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%9D-%D5%BE%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%80%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A5%D5%B6%D5%AB%D6%84/319378 Լուրեր -Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն ընդհատել է այցը Իտալիա՝ վերադառնում է Հայրենիք, 27 Սեպտեմբեր, 2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.protothema.gr/world/article/1050369/traumatistikan-dimosiografoi-tis-le-monde-apo-pura-ton-azeron-stin-armenia/ protothema - Հայաստան՝ «Le Monde»ի լրագրողներ կը վիրաւորուին ազերիներուն կրակոցներէն 30 Սեպտեմբեր, 2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.protothema.gr/world/article/1050170/nagorno-karabah-apofasismeni-i-mosha-na-valei-freno-sta-shedia-tou-erdogan/ protothema - Մոսկուան վճռած է վերջ դնել էրտողանի ծրագիրներուն, 1 Հոկտեմբեր, 2020]</ref><ref>[http://www.newsnowgr.com/article/1361955/nagkorno-karampax-apofasismeni-i-mosxa-na-valei-freno-sta-sxedia-tou-erntogan.html newsnow - Մոսկուան վճռական է, 1 Հոկտեմբեր 2020]</ref><ref>[https://www.lepoint.fr/monde/armeniens-et-azerbaidjanais-poursuivent-les-combats-malgre-les-appels-internationaux-30-09-2020-2394388_24.php lepoint. Հայաստան եւ Ազրպէյճան կը շարունակեն կռիւները, հակառակ միջազգային կոչերուն զինադադարի համար, 1 Հոկտեմբեր, 2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://www.lepoint.fr/monde/karabakh-bakou-et-erevan-affirment-s-infliger-de-lourdes-pertes-29-09-2020-2394178_24.php lepoint ՄԱԿ կոչ կ'ուղղէ երկու կողմերուն դադրեցնելու հակամարտութիւնները, 30-9-2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://www.naftemporiki.gr/story/1641691/nagkorno-karampax-poutin-kai-makron-katigoroun-tin-tourkia-gia-apostoli-misthoforon naftemporiki - Փութին եւ Մաքրոն Թուրքիան կը դատապարտեն վարձկան զինուորներու Ազրպէյճան փոխադրելու համար, 1 Հոկտեմբեր, 2020]</ref><ref>[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&subid=2&pubid=38630716 megatv - Անողոք ռմբակոծումներ Արցախին վրայ, 1-10-2020 {{ref-el}}]</ref>  <ref>[https://armenpress.am/eng/news/1029747/ armenpress - Պաքուն կը թմրեցնէ իր իսկ բանակը․ Ազերի զինուորներուն դիակներուն գրպաններուն մէջ յայտնաբերուած են ներարկիչներ, 1-10-2020]</ref><ref>[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&subid=2&pubid=38630719 megatv - Թուրքիա․ Նոյն մեղաւորը՝ Ցեղասպանութենէն մինչեւ այսօր{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/2/armenia-says-ready-to-work-with-mediators-for-karabakh-ceasefire aljazeera - Հայաստան կ'ըսէ թէ պատրաստ է Արցախի վերաբերեալ սեղանին շուրջ նստիլ Ֆրանսայի, Ա․Մ․Ն․ եւ Ռուսիոյ համանախագահներուն հետ, 2-10-2020]</ref><ref>[https://www.megatv.com/megagegonota/article.asp?catid=27372&subid=2&pubid=38630985 megatv - Վեցերորդ օրը ըլլալով Կը շարունակուին ընդհարումները Արցախի եւ Ազրպէյճանի միջեւ, 2-10-2020]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/oct/01/two-french-reporters-injured-amid-armenia-azerbaijan-conflict the guardian - Ռուսիան կ'ըսէ թէ Թուրքիան պէտք է վերջ դնէ Ղարաբաղի ընդհարումներուն, 1-10-2020]</ref><ref>[https://www.economist.com/europe/2020/10/03/war-returns-to-nagorno-karabakh economist - Պատերազմը Արցախ կը վերադառնայ, 3-10-2020 գրուած՝ (2-10-2020)]</ref><ref>[https://www.himnadram.org/hy/ Հիմնադրամ - Մենք ենք, մեր սահմանները. բոլորս Արցախի համար]</ref><ref>[https://www.laprovence.com/actu/en-direct/6131319/violents-combats-au-karabakh-ou-macron-denonce-lenvoi-de-djihadistes.html#xtor=Nonli laprovence - Բուռն կռիւներ․ Մաքրոն կը դատապարտէ «Ճիհատիսներու» մասնակցութիւնը․․․ 2-10-2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201002/24728630/stepanakertum-shat-zoher-kan.html?fbclid=IwAR1WLTQ5w_B1s9qW1uwTuTrFsTVvXjSmtejI3jRmmoDumf6eOFYp9pipiCw armeniasputnik.am - Ստեփանակերտում տեղի ունեցած պայթիւնների հետեւանքով կան տուժածներ. Արտակ Բեգլարյան] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://168.am/2020/10/03/1379389.html 168.am - Ադրբեջանցիների 243 չյայտարարւած զոհերի ցուցակը՝ անուններով, 3-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1030107.html armenpress.am - Համախմբուել եւ զորակից դառնալ Արցախին եւ մեր բանակին. Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեանի կոչը, 3-10-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201003/24743054/51nor-zoh-pb-n-marterum-ynkacneri-anunnerne-hraparakel.html?fbclid=IwAR1KWkaAy65qpRNTx-cYcnb1czUIImYUYcikIjDsup2yQaMzWHyT-CYSC1o armeniasputnik.am - 51 նոր զոհ. ՊԲ-ն մարտերում ընկածների անուններն է հրապարակել] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://gagrule.net/the-president-of-artsakh-leaves-for-the-front-line-with-special-units/?fbclid=IwAR2qm550RZpx-1MfxU3E56Oopsuui2dh57OTXhmrzJ8CZ1GOBJSfENJ9zks gagrule.net - Արցախի Հարապետութեան նախագահը՝ Արայիկ Յարութիւնեան դէպի ճակատ կը մեկնի, 3-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.theguardian.com/world/2020/oct/02/syrian-recruit-describes-role-of-foreign-fighters-in-nagorno-karabakh theguardian - Օտար վարձկաններուն դերը արցախեան պատերազմին մէջ {{ref-en}}]</ref><ref>[https://el.armradio.am/2020/10/04/%ce%bf%ce%b9-%ce%b1%cf%81%ce%bc%ce%ad%ce%bd%ce%b9%ce%bf%ce%b9-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bb%ce%bf%cf%82-%ce%ac%ce%bd%cf%84%ce%b6%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%82-%ce%ba%ce%bb%ce%b5%ce%af%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%bd/# el.armradio - Լոս Անճելըսի հայերը քաղաքին ճամբաները կը փակեն, 4-10-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://el.armradio.am/2020/10/04/%ce%b2%ce%bf%ce%bc%ce%b2%ce%b1%cf%81%ce%b4%ce%af%ce%b6%ce%b5%cf%84%ce%b1%ce%b9-%cf%83%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%ae-%cf%85%cf%80%ce%ac%cf%81%cf%87%ce%bf%cf%85%ce%bd-%ce%b8%cf%8d%ce%bc%ce%b1%cf%84%ce%b1/ el.armradio - Շուշին կը ռմբակողծուի, 4-10-2020, 19։01', {{ref-el}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16585 Ազատ Օր - Յունաստանի խորհրդարանը կը քննէ Ատրպէյճանի հետ գործակցութեան ծրագիրներու սառեցումը 28-9-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://hayemnews.com/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%B6/ |title=hayemnews - Հայաստանի Հանրապետութեան քաղաքացին, Արցախի Հանրապետութեան քաղաքացին Տէր Զօրի ճամբորդը չէ. Վարչապետ․ 3-10-2020 |accessdate=2020-10-06 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115100050/https://hayemnews.com/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%a1%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%84%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d6%84%d5%a1%d6%81%d5%ab%d5%b6/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bhN90oY2kyo&ab_channel=5TVChannel Հայլուր - 6 Հոկտեմբեր 18։30,]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.gov.uk/government/news/nagorno-karabakh-uk-and-canada-joint-statement-in-response-to-continued-military-clashes gov.uk - Քանատայի եւ Միացեալ Թագաւորութեան (Անգլիա) կոչը՝ հակամարտութիւններու դադրեցման համար, 6-10-2020]</ref><ref>[https://infocom.am/Article/37203 infocom.am - Լայնածաւալ ռազմական գործողութիւններ՝ արցախա-ադրբեջանական սահմանին․ թարմացուող, 6-10-2020, 19:39] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411115907/https://www.infocom.am/Article/37203 |date=2021-04-11 }}{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.capital.gr/diethni/3485903/armenia-eureias-klimakas-epithesi-apo-to-azermpaitzan-sto-notio-tmima-tou-nagkorno-karampax capital.gr - Ատրպէյճանի լայնածաւալ ռազմական յարձակում Արցախի հարաւային շրջաններուն, 06-Οκτ-2020 16:53]</ref><ref>[https://m.armeniasputnik.am/society/20201006/24784397/nikola-aznavury-bac-namak-e-hxel-emanuel-makronin.html m.armeniasputnik.am - Աշխարհահռչակ երգչի որդին Մակքրոնին խնդրել է գործուն քայլերի դիմել հանուն մեր ժողովրդի փրկութեան, (Թարմացուած է ժամը 11:42 06.10.2020)]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.himnadram.org/en/ Հիմնադրամ - Մենք ենք, մեր սահմանները. բոլորս Արցախի համար{{ref-en}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16676 Ազատ Օր - Յունաց եկեղեցւոյ պետին զօրակցական նամակը Գարեգին Բ. Կաթողիկոսին, 4-10-2020]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2020/10/05/europe/russia-armenia-azerbaijan-conflict-analysis-intl/index.html CNN - Ռուսիան միակ երկիրն է արդեօք որ կրնայ Արցախ-Ատրպէյճան հակամարտութիւնը կեցնել․․․ 5-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2020/10/05/europe/nagorno-karabakh-ceasefire-call-intl/index.html CNN - ԱՄՆ, Ֆրանսա եւ Ռուսիա զինադադարի կոչ կ'ընեն Ատրպէյճանին եւ Արցախին, 5-10-2020․ 22։28 GMT {{ref-en}}]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/07/%d5%a9%d5%b8%d6%82%d6%80%d6%84%d5%ab%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%a1%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a7-%d6%87%d5%bd-%d5%b4%d5%a5%d5%af-%d6%81%d5%a5%d5%b2%d5%a1%d5%bd%d5%ba%d5%a1%d5%b6%d5%b8/ CNN - Հարցազրոյց․ Հ․Հ․ նախագահը՝ Արմէն Սարգսեան, Արցախի հարցով «Թուրքիան ցանկանում է եւս մէկ ցեղասպանութիւն իրականացնել․․․» 7 Հոկտեմբեր, 2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://en.armradio.am/2020/10/05/aurora-commits-2-million-for-immediate-needs-in-armenia-and-artsakh/?fbclid=IwAR2khtg_dV0NpfXx3OPWuxRhK8oGazCevhkaN1mq7R652TDZ8Pc8-E4b49Q# en.armradio- Aurora մարդասիրական հիմնարկը Արցախին եւ Հայաստանին 2 միլիոն տոլլարի մարդասիրական օգնութիւնը կը տրամադրէ հոկտ․ 5, 2020, 15:10 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.dailymail.co.uk/news/article-8808567/Azerbaijani-forces-using-banned-cluster-bombs-Armenia-enemies.html dailymail.co.uk - Ատրպէյճանն արգելուած կլաստերային ռումբեր կը կիրառէ հայերու դէմ, 10:36, 6 Հոկտեմբեր, 2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1030520.html armenpress - Կրակի տակ են Արցախի ենթակառոյցները, 6-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://mediamax.am/am/news/politics/39940/?fbclid=IwAR2cJ6oRRNgyFFXHFyiiYzYzGATnHhhDqA2mC50YW2Jru4TEMHRt-ZZ1Pko mediamax - Ռուսիոյ Արտաքին հետախուզութեան ծառայութեան (ԱՀԾ) տնօրէն Սերկէյ Նառիշքի՝ «ահաբեկչական կազմակերպութիւններուն գրոհայինները կը մեկնին Արցախի հակամարտութեան գօտի]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1030545.html armenpress - ANCA-ն ԱՄՆ-ում Իսրայելի դեսպանին կոչ է արել, որ նրա երկիրը դադարեցնի զէնքի վաճառքը] Ատրպէճանին{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/society/20201006/24787310/akhalqaaqum-5-6-hazar-hay-boxoqi-akcia-en-irakanacnum-i-ajakcutyun-arcakhi.html armeniasputnik.am - Ախալքալաքում 5-6 հազար հայ ցոյց են իրականացնում` ի աջակցութիւն Արցախի, 6-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16711 Ազատ Օր - Յունաստան ետ կը կանչէ Ատրպէյճանի մէջ իր դեսպանը, 7-10-2020]</ref><ref>[https://artsakhpress.am/arm/news/133547/?__cf_chl_captcha_tk__=8f7bf4d902ae5efc1952aca64ea8c749a386971c-1602083407-0-AYifa42eP01VHcPh2n9ka_9OZqJeXlbQdKA_q3675wcgp-3bEvEb5qO8bVW-8a3Nzyq_3KuyPimbusnaZlYfWKNr3KkUvb4_cJXVRD9-6oyurYVtoysJf3-RBfHcNGRejK8T3NjhnB_rcH9S7IRvOMXTd5qb_M84DV3WhPcLg3wUmqTn_pC264ZZU_w-DZUSPqcH6IgA90zeyTBiPIjChQGM2aMTJYEc8pw27qHUHeN3d20X8HtJRGwztS54KI3k6crK9qKm7NkOesPRyE87fLARpdUyl3RMR1eUfo1K1cnF1cuRQCceIx0o12fzLvEj1UVUbe06r3ZgVeUIGMMXGCaGnyVCThBFS67LnkFgCxcfG3xYbEKeY20Cy8im_pLj7nWv-76BAXjFsUv9o-S74pjEMWT0qzQzLIL2LCHfyVt87kIKK9_MnT20DXL2-6_l0FRRKZqesezXwm_M4ipxq9fnlnKeNYZPvUgJTNxqHDFJmERfgqmC6d3JhsixAPa7SZc0dvBi__7TXjP1F6Agou_dGuyxPn2I-3nyLOeVetzfKEQiiwn-X_E44Tn4rGmh7Q artsakhpress - Վաշինգտոնի հայերը բողոքի ցոյց են անցկացրել Թուրքիայի դեսպանատան դիմաց, 3-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://artsakhpress.am/arm/news/133547/?__cf_chl_captcha_tk__=8f7bf4d902ae5efc1952aca64ea8c749a386971c-1602083407-0-AYifa42eP01VHcPh2n9ka_9OZqJeXlbQdKA_q3675wcgp-3bEvEb5qO8bVW-8a3Nzyq_3KuyPimbusnaZlYfWKNr3KkUvb4_cJXVRD9-6oyurYVtoysJf3-RBfHcNGRejK8T3NjhnB_rcH9S7IRvOMXTd5qb_M84DV3WhPcLg3wUmqTn_pC264ZZU_w-DZUSPqcH6IgA90zeyTBiPIjChQGM2aMTJYEc8pw27qHUHeN3d20X8HtJRGwztS54KI3k6crK9qKm7NkOesPRyE87fLARpdUyl3RMR1eUfo1K1cnF1cuRQCceIx0o12fzLvEj1UVUbe06r3ZgVeUIGMMXGCaGnyVCThBFS67LnkFgCxcfG3xYbEKeY20Cy8im_pLj7nWv-76BAXjFsUv9o-S74pjEMWT0qzQzLIL2LCHfyVt87kIKK9_MnT20DXL2-6_l0FRRKZqesezXwm_M4ipxq9fnlnKeNYZPvUgJTNxqHDFJmERfgqmC6d3JhsixAPa7SZc0dvBi__7TXjP1F6Agou_dGuyxPn2I-3nyLOeVetzfKEQiiwn-X_E44Tn4rGmh7Q |date=2023-10-18 }}{{lang-hy|}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/03/44625 |title=hairenikweekly- ՇՈՒՐՋ ՀԻՆԳ ՀԱՐԻՒՐ ՀԱՅՈՐԴԻՆԵՐՈՒ ՑՈՅՑԸ՝ ՊՈՍԹԸՆԻ ՄԷՋ, 3-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118084541/https://hairenikweekly.com/2020/10/03/44625 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/02/44612 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - ԶՕՐԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ՑՈՅՑ` ՆԻՒ ԵՈՐՔԻ ՄԷՋ, 2-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028181814/https://hairenikweekly.com/2020/10/02/44612 |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://azator.gr/ Ազատ Օր - Երեքշաբթի 6 Հոկտեմբեր, էջ 2 - Բողոքի ցոյցեր Մարսիլիոյ, Ալֆորվիլի եւ Զուիցերիոյ մայրաքացաքին մէջ]</ref><ref>[https://azator.gr/?cat=157 Ազատ Օր․ Գաղութային Արխիւ - Բողոքի հաւաքներ Յունաստանի զանազան հայահոծ քաղաքներուն մէջ եւ Աթէնքի տարածքաշրջանի քաղաքապետական խուրհուրդներուն կողմէ Արցախի ի նպաստ բանաձեւերու որդեգրում]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16583 Ազատ Օր - Կիպրոս կը դատապարտէ Ատրպէյ­ճա­նի յարձակողականութիւնը, 28-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/06/44664 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - Բողոքի Հաւաքներ՝ Զանազան Գաղութներէն Ներս, 6-10-2020 |accessdate=2020-10-07 |archive-date=2021-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118093033/https://hairenikweekly.com/2020/10/06/44664 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377493/%D5%A5%D6%82%D6%80%D5%B8%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%AB-48-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5/?__cf_chl_jschl_tk__=5bd71e83f88956722828fbf37cfcdae1cbe6ef0a-1602133818-0-AS9gv-13gIZBbtA8gcOik9L0DBrSSq_cbLowqINC-OYw5yEmIWNECI2WDyxFWiPzKNn9S-0dqXug7qGudejRCgezpGrQV6qw2ZMMoYG1sjaOmIpTT5g6jzeLEHmzlrEatDjAGnU7aNvDadQRcHtI8rNjQ6PDwQax9E6vtO35KHrLofRcHgEd43PpohDZzQyIINCNTGv_d2i-8ehlhBbhgx4giDH-4l3UEL7tSzG6HoIa4rw2AEd-YXfKARuUxNUBL6xZJvmfIU1Sl0jZp3VeiX1bAQu3B6vT-MoFsp4D7mIG7lslYXGTSNaOlMDkO7xHR_5qbOPFalQPWfQyJ87xfK3oJ-MDYVOfHNlFR2WWNA_b5jsI0hI6d4qzqg2dph4bpSz-fC6OQVMIYr_Wp86cNHmkYuPQ3P4iheSzUQMVz6_UYwzHW9_VYfhRu14E978AmdHbQOIPa6qakPnZ8rkriBzG0kYSocgSiBcDxP0skRoTPZBvpV64NCxYKoM8bVQvXTRDEaQFhi8YrBp9Au3J4Oa33j4bY7-FyGBt16hU_K25 Ասպարէզ - Եւրոպական Խորհրդարանի 48 Պատգամաւորներ Խստօրէն Կը Պահանջեն Պաքուէն, Որ Անմիջապէս Դադարեցնէ Բռնարարքները․ 6-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377700/%d5%a5%d6%82%d6%80%d5%b8%d5%ba%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ad%d5%b8%d6%80%d5%b0%d6%80%d5%a4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%ba%d5%a1%d5%bf%d5%a3%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80/ |title=Ասպարէզ - Եւրոպական Խորհրդարանի Պատգամաւորներուն Ճնշող Մեծամասնութիւնը Դատապարտեց Թուրքիան Եւ Ատրպէյճանը |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009121612/http://asbarez.com/arm/377700/%D5%A5%D6%82%D6%80%D5%B8%D5%BA%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A3%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377478/%d5%b4%d5%b8%d5%b6%d5%a9%d6%80%d5%a7%d5%a1%d5%ac%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%b8%d5%be-%d5%a4/?__cf_chl_jschl_tk__=ef64000c3d53e75dc1a417f0becf1eaad735f641-1602135742-0-ASfdqNwQf2VjgFvVvg4ZAbqExE3nPkI2a8AWjZn4IKu9XvMlLV9U2mZc38M_XWuMWhHGYtDyRjSh7Mp-tjFOhxhHNQTUMEqcG_t5pUb17FlZvQSMGOrTckvTV09RGjSmth2sb_nwGZfggcMOPfpDD4rrcY_EuBsxP1rKruYunPUR_uExRlQ7u96l-Un4i9hc4eQgDtvxwxWNYWfB0SbnW8CuEXMCGuY01DOwnLnbjenf1Cg8xVWrrSmhs0F1ICGe5s_FuI2sGyXQ7tnhjAFZXZGQLmQ7tJEKfvh3i_R5g92BdVxGhO_vdPM_pkB7CnBbvSQoVLghSimGyJ2Tq7JR0JVyd2bdsati-IdoG-qieH6VYC9E6CqaAanwRPOufvZ6AG3AjV_2AiV1aHn7f6HjcXWTVS7KWWuORLJEIW3gXamomHofhRq87oFhJKiwFDbENaaxJvXtnzTIqc9PlzwPcu89WBSGnP2FuSDAIAEJWavObldhJrje-jN5xrpQxBEzB6xzqKC8SxlvsLPUr_MbmvRVJFZOquTLoZsPu91oafrd Ասպարէզ - Մոնթրէալահայութիւնը Բողոքի Ցոյցով Դատապարտեց Թուրք-ատրպէյճանական Ռազմական Յարձակումերը 5-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377472/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Լիբանանեան Համալսարաններու Հայկական Ակումբներու Միացեալ Հաղորդագրութիւնը․ 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019143510/http://asbarez.com/arm/377472/%d5%ac%d5%ab%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b6%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%bd%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377458/%d5%bd%d5%ab%d5%a7%d5%a9%d5%a8%d5%ac%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%a8-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%a5%d6%81-%d5%ab%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab/ Ասպարէզ - Սիէթըլի Հայ Համայնքը Դիմեց Իշխանութիւններին՝ Դատապարտելու Թուրքիայի Եւ Ադրբեջանի Գործողութիւնները] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016215903/http://asbarez.com/arm/377458/%D5%BD%D5%AB%D5%A7%D5%A9%D5%A8%D5%AC%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B5%D5%B6%D6%84%D5%A8-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D6%81-%D5%AB%D5%B7%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB/ |date=2020-10-16 }} {{lang-hy|}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377619/%d6%84%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%86%d5%b8%d6%80%d5%b6%d5%ab%d5%a1%d5%b5%d5%a7%d5%b6-%d5%a8%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%a5%d5%a1%d5%ac-%d5%ba%d5%a1%d5%b7%d5%bf%d6%85%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5/ |title=Ասպարէզ - Քալիֆորնիայէն Ընտրեալ Պաշտօանատարներ Դատապարտեցին Պաքուի Եւ Անգարայի Ոճիրները, 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201012152516/http://asbarez.com/arm/377619/%D6%84%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%86%D5%B8%D6%80%D5%B6%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%A7%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%BA%D5%A1%D5%B7%D5%BF%D6%85%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377496/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d5%af%d5%a5%d5%a4%d6%80%d5%b8/ |title=Ասպարէզ - Արցախի Զօրակցութեան Ցոյց՝ ՄԱԿի Կեդրոնին Առջեւ, 5-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201016065004/http://asbarez.com/arm/377496/%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a6%d6%85%d6%80%d5%a1%d5%af%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%9d-%d5%b4%d5%a1%d5%af%d5%ab-%d5%af%d5%a5%d5%a4%d6%80%d5%b8/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377669/15-%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%af%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1/ |title=Ասպարէզ - 15 Միջազգային Լրագրողներ Պիտի Մեկնին Հայաստան՝ Լուսաբանելու Արցախի Եւ Հայաստանի Մէջ Պատերազմական Գործողութիւնները, 8-10-2020 |accessdate=2020-10-08 |archive-date=2020-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015015331/http://asbarez.com/arm/377669/15-%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%ac%d6%80%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d5%b2%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%ba%d5%ab%d5%bf%d5%ab-%d5%b4%d5%a5%d5%af%d5%b6%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.panorama.am/am/news/2020/10/05/%D5%89%D5%AB%D5%AC%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D6%84-%D4%B1%D6%80%D6%81%D5%A1%D5%AD/2374691?__cf_chl_jschl_tk__=d1164a45972a3fbc2b69f084d8273f31019d1993-1602139120-0-AZnA04M-ReqXDBAJveNzRBbXgAD5DEw30c1DCHjIGcR_fjZ-XEbEAU-J1nfA7_w7NiaJjUMz-10J2_2JaBts1A0zCIFoW4AoBDEKsW_ajPZkMOpUgIW6CX-nH-RWihzaycchE244rVfvLGpM6c0oXJViLrVpJMVTKAI-RVad6BQdUxe65TQwEo0k7HZQSqrEwKtccPu6klVPNv74l0esz-kPemHU3Dkax-rle_U_uZfx7XhLeadJBYQtl7FXwV5eI9q4JQMA4EEtbTkKAtsm_XH9OaQLSe7sVnrmR_LILwqQ3RBAbVUo9bRIsdvPtLofhNsiteVe80gcP22h5WsRMCnhdPorkPu9Q4SxhC1ybw86Y6k1cpeAjoFvkfv31knh1brILfXcBdEqcYGpUgw9vg-5kQraB7hSCJ3rgpvilm0nqlLXYPsNQdye2RKfmm5gfw panorama - Չիլիի խորհրդարանի պատգամաւորների պալատն առաջինը արձագանքեց Արցախում տեղի ունեցող իրադարձութիւններին. Մելքումյան, 5-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d6%82%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-%d5%b4%d5%b8%d5%b6%d5%bf%d5%a5%d5%be%d5%ab%d5%a4%d5%a5/hy.armradio - Հայկական համայնքի ցույցը՝ Մոնտեվիդեոյում, 8-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/07/%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d5%ad%d5%a1%d5%ad%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a5%d5%b6-%d5%a1%d5%b7%d5%ad%d5%a1%d6%80%d5%b0%d5%ab/ hy.armradio- Աշխարհում հայերը խախտում են աշխարհի «լռութիւնը», 7-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%a3%d5%ab%d5%b7%d5%a5%d6%80%d5%be%d5%a1-%d5%a8%d5%b6%d5%a9%d5%a1%d6%81%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a9%d5%b7%d5%b6%d5%a1%d5%b4%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a5/ hy.armradio - Գիշերւայ ընթացքում թշնամին շարունակել է հրթիռակոծել] Ստեփանակերտը{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b0%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%ab%d5%bd%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d6%87-%d5%b0%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%be%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b8%d6%82%d5%b2%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6/ hy.armradio - Հիւսիսային եւ հարաւային ուղղութիւններում վերսկսուել են մարտական գործողութիւնները. ԱՀ ՊԲ 8-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%be%d6%80%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a8%d5%b6%d5%af%d5%a1%d5%ae-%d5%a1%d5%a9%d5%bd-%d5%b6-harop-%d5%a7-%d5%bf%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%ae%d5%a1%d5%b7%d6%80%d5%bb/ hy.armradio- Վրաստանում ընկած ԱԹՍ-ն «Harop» է. Տարածաշրջանում ունի միայն Ադրբեջանը. Geo-army.ge 8-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fPZG4tSvWbo youtube - Euronews - Փաշինեանի եւ Ալիեւին տուած հարցազրոյցները, 7-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/08/%d5%b4%d5%ab%d5%bb%d5%a1%d5%a6%d5%a3%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b6%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d6%84-%d5%a7-%d5%be%d5%b3%d5%bc%d5%a1%d5%af/ hy.armradio -Euronewsին Փաշինեանի տուած հարցազրոյցը, 8-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://news.am/eng/news/606753.html news.am Ժyնeuի քաղաքային խորհուրդը Արցախի ինքնորոշման իրաւունքը ճանաչող, Ադրբեջանի դէմ սանկցիաներ սահմանող բանաձեւ է ընդունել, 8-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://news.am/arm/news/606933.html Facebook-ը ջնջել է Ադրբեջանի հետ կապուած 589 հաշիւ, 7906 էջ եւ Instagram-ի 447 հաշիւ, 9-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377725/%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%BA%D5%A1%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%AB-%D5%A5%D6%82-%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%A1/?__cf_chl_jschl_tk__=dc13ff8485971faf4b4b651e5441c9ff442404c8-1602222940-0-AcfZE_3KIobyU-y9zYnPUSsbFFYWElp4em-VDQRXUMW3WnWQ2mc9CxNehQIi5TcOA5IWo_e7CnHDs_9_2gB5h_j01IKyCzvDBJU_1gOia5cGv4uXx8V2h9bnjrSCc6THIjOOfMVbg-LROys0QU0hCfLGn6SsFOsMWnoJ-l87XZJZtJSmgrhZpQ9T88FHxwiy3dvIlPFQ9LPPaOqbdHZelz5KDyi0vLBc9cU76h8MRBq4WT5zMdP14eipyR3Gdq88Es62Yy5iEXlJvuUtbheAPUkxmdQuafY-VqAD_1QsSjHA9d_W8983HrM2qMi6of9Tt8yFNTc0_ejHraL3mzepmiZEPSX5YgyVc2NBCqnIsgUePjV21d00qb0hkMvOiBndtPvurPadONNMMJgXSlD5IREDUJteQmupTjoMV7C0zWPbKkj6UJrrKw0PfsK2JWSliq-ZsD7JmASnVhVm9yWa4UMtyq-b6EipZrae_bK_CR4F6n5TWWu5EPviP9Y65-AhYSr8KsmwnfOi0HSCs8Ig6G9ATxCM29CPeeMiAMKs1R16 Ասպարէզ - Հոլանտայի Խորհրդարանը Պաքուի Եւ Անգարայի Դէմ Քայլերու Ձեռնարկելու Կոչով Դիմեց Կառավարութեան, 7-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/eng/news/1030492.html armenpress.am - Ատրպէյճանի թալիշ ակտիւիստները կոչ են անում իրենց հայրենակիցներին չմասնակցել հայերի դէմ բախումներին, 6-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://news.am/eng/news/606936.html news.am - USCIRF-ը մտահոգուած է Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցուոյ վրայ] յարձակմամբ{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/9/moscow-hosts-talks-to-resolve-nagorno-karabakh-crisis-live-news aljazeera - Հայաստան եւ Ատրպէյճանի Մոսկուա կը հանդիպին բանակցութիւններու համար, Aleksandra Stojanovich-Godfroid 9-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.kathimerini.gr/world/561110161/rosia-synantisi-ton-ypex-armenias-kai-azermpaitzan-sti-moscha/ kathimerini օրաթերթ - Ռուսիա․ հանդիպում Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի արտաքին գործոց նախարարներուն{{ref-el}}]</ref><ref>[https://horizonweekly.ca/en/%D5%A3%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D6%84%D5%A7%D5%BA%D5%A7%D5%A3-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%AF/ Հորիզոն շաբաթաթերթ - Գանատայի Քէպէգ Նահանգի Խորհրդարանը կը դատապարտէ Ատրպէյճանի բռնարարքները եւ իր ամբողջական զօրակցութիւնը կը յայտնէ հայ ժողովուրդին, 7-10-2020]</ref><ref>[https://www.24news.am/index.php/news/126510?__cf_chl_captcha_tk__=2201e07c8cc2add29a50e7236a61807c72f88447-1602262138-0-AXKVFCIuWIvwE61kz9Egirs89uyK7qrglu_3KJJG4K1x-OjmgqX49iNhYO8H62XWZ8PZke2uiZmDoqq4TZDaZ4zf2AY0kIZMlCxTBDi7_q8MFHPEsnxuuRTnc-lK7260ZlMCHkOoTN0YoNq4WJ8AugHJQ3GEOd6XNTb45BqL93b_yDw1K8dsWvlvAnreLq4iyBMF05cxHFjjZjaelGs7AUGqIfatNrUd0rIhNCkDX8DVE5TEITb8ziikmiE8sP4l8RFEGn5NZ4lxJxr73xTIqiwhcnIrzhTAykNxbegZBWgccacuqh5UeZmuMM0O5c7zf9zLIDNHl6P-Cv0pBxmgzi9cauWrzmntAAQWe14br-S3QhmpsX0V8iX7onoreTLLeGEjiR0H_RPbw5_FgirEt4l_WC_A20ffwmPJeJNUBp52UWXzeR3OUiPzxBjm35N-7cy53cIjNhZdBmn3gZHqEcOGG86UiAN11mqlfjiDEmvBRa4fNA_2rsnkXAgGM5PpjtVqsZ1FV1YmEffI8_RHiaO-cSJodlMc18nvE-6vYWJm265j2KTy5H5I8wvSiCiwwA 24news.am -Ֆրեզնոյում հայերը բողոքի ցոյց են անցկացրել՝ ընդդէմ Ադրբեջանի, 5-10-2020,] {{lang-hy|}}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377610/%D5%B6%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B0%D5%A1%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%AB%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A8-%D5%AF%D5%B8%D5%B9-%D5%A8%D6%80%D5%A1%D6%82%D5%9D-%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%B6%D5%A5/?__cf_chl_jschl_tk__=90e3b1a6b2246f3bcc578d741c3820b6d4c52580-1602262766-0-Ae1kfThaoHv2HmVSJgRNCEIC_ZkFv8vcWwWrAyMCnqWgVnARGGlPjNbX6gCoG95QTRTH7ejpepFpciYtHr6jk78MzL417d8fA9KzF8_ad3x40zD3r4iKDryiB91X87LSmZMDLsA9Td0th0uIBp6HfTA6Iv5jzGwaO3osBo_VxCAxUzoGUgmpcm2mtWcz4b1rCOij930Y6n0PwOAj1J09t3LQi3Vg9NufAGNys6pWi81A6zhCBE1TGGogdqELyUyPUBzAmhsxEN67poLq8O0CZa2HuUFzKmMNFiR7y2FTK3UmSj_un0k26uhwNuQqnR7mivXAEBPsOSHGUEUFp0n5NLm_MSkUHixq_OKlduDCjAWbruBNIiN2J7HDhmgT3Kfjc0rHQt-4JykQfNw-8Jh0FaEofyEaQsVDt_8jZlEGEb4eneFlLtGFssw_3A9GhP8Or9n28uG68LaNvgH2IgE-DxPXZoHNa3kxWFeLFWlDIqpktI-Xb2HjoE79GP_zMNbWBxBRI1LGAFexqOKi2XiKtC4ZAJOz49I18pvo5YnS1zWG asbarez - Նուրհան Պատրիարքը Կոչ Ըրաւ՝ Դադրեցնելու Իսրայէլի Կողմէ Ատրպէյճանի Զինումը, 7-10-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16727 Ազատ Օր - Յունաստանի քաղաքապետութիւնները զօրավիգ կը կանգնին Արցախին, 9-10-2020]</ref><ref>[http://abakanews.org/news/international/%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%B5%D5%B3%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8-8-%D5%B0%D5%B8%D5%AF%D5%BF%D5%A5%D5%B4%D5%A2%D5%A5/ abakanews - Ատրպէյճանի մարդուժի կորուստներ]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201007/24800141/haykakan-koxmy-40-nor-zoh-uni-.html armeniasputnik Հայկական կողմը եւս 40 զոհ ունի. ՊԲ–ն հրապարակել է անոնց անունները, 7-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.vox.com/21502327/armenia-azerbaijan-nagorno-karabakh-war-explained vox.com - Բացատրութիւններ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի հակամարտութեան շուրջ, 7-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.cfr.org/global-conflict-tracker/conflict/nagorno-karabakh-conflict cfr.org․ Արցախեան հակամարտութիւն, 9-10-2020,{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.dw.com/en/half-of-nagorno-karabakhs-population-displaced-by-fighting/a-55183758 dw.com - Արցախի բնակչութեան կէսէն աւելին տեղափոխուած է ապահով վայրեր {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.dw.com/en/nagorno-karabakh-conflict-azerbaijan-says-armenia-targets-second-city-of-ganja/a-55151955 dw.com - Ատրպէյճանը կ'ըսէ թէ Գանձակը Հայաստանի ռազմուժին թիրախ դարձած է]</ref><ref>[http://asbarez.com/197429/amaa-appropriates-1000000-in-humanitarian-aid-to-artsakh/?fbclid=IwAR386lDNq6D5kUPZt6NMppQdvxF7D0Ed-wapR6JYXh3L0LQWQNnAseNsgq4&__cf_chl_jschl_tk__=80250a6d3cec372e773f86a0658524821d09b208-1602431898-0-AWnTFjF0Mg8VYnTzZa9BwsfNzM4qvUcWaTmiPcnaBtgA55kqfFoOut0vdE4mpzHjiCoO1H1MXVYRwzyvzASqwqGXWSdpibbSC2ZPTFtHHWY9OYnTTvmsmjeEJVvU_Ecgju8RFC0LExipzbpCC8RRg0DoXJqAmqyQkqtgVWCIaRyTa0E0gabwcKz23J8w9lF-KpbEN_MaESS_onSFLfUuwypct6rW0JMn5pubLuo8NkFcFKGkUdjqRV2gyE-k4VQv6PLFZRaX-9gHRLH0yuc1-jWtygKJWQZXDEwCKqOPlMumzovfOYGuJzBYew3sfqmJZnouJlWiDGJQHPVZGEdVe1TuW80QfuM4A6oa9_67SU78p8NqKLGHjMAk6sdvuquECnr7sGnSRmLZhibe-Vdm6IzY6VpB8OzIVBKT8DXHgWK2D5WYkWEEA76LR2TE4_96LQ Ասպարէզ - Ամերիկայի Հայ Միսիոնարական Ընկերութիւնը մէկ միլիոն տօլլար կը նուիրէ․․․ 9-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/377845/%d5%b0%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d6%82-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba// |title=Ասպարէզ - Հրադադար Հաստատուեցաւ Արցախի Եւ Ատրպէյճանի Շփման Գիծին Վրայ 8-10-2020 |accessdate=2020-10-11 |archive-date=2020-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201013013643/http://asbarez.com/arm/377845/%d5%b0%d6%80%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d5%a4%d5%a1%d6%80-%d5%b0%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d6%82-%d5%a1%d6%80%d6%81%d5%a1%d5%ad%d5%ab-%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/24657/trkahahutiwni-mdahvok Ակօս - Թրքահայութիւնը մտահոգ․ 5-10-2020]</ref><ref>[http://www.normarmara.com/ Մարմարա - Լուրեր, 10-10-2020]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=dne2ULcGjPs&fbclid=IwAR0dSF69fZhxdXq80fhFdCUR7_T3Qtpcs9HloRDczrksdsu5giaSWUBaGZE&app=desktop#menu&ab_channel=CNNGreece Το CNN Greece-ը՝ Արցախի 10-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/377870/%d5%ba%d5%b8%d5%ac%d5%bd%d5%b8%d5%b5-%d5%b4%d5%a7%d5%bb%d5%9d-%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a5%d6%80/ Ասպարէզս - Պոլսոյ Մէջ՝ Հակահայ Ցոյցեր, 9-10-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2020-10/pope-francis-appeal-fires-americas-peace-armenia-azerbaijan.html vaticannews - Պապը կ'աղօթէ Արցախի մէջ խաղաղութեան համար․․․ 11-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/485724 Ազդակ - Պասքերու Երկրի Խորհրդարանը Հռչակագիր Ընդունեց` Արցախի Ժողովուրդի Ինքնորոշման Իրաւունքին Սատարող]</ref><ref>[https://greekcitytimes.com/2020/10/12/greek-film-festival-dedicates-screening-to-armenia-we-are-in-solidarity-with-our-armenian-brothers-sisters/?amp greekcitytimes -Յունաստանի ֆիլմի փառատօնը Հայաստանին կը նուիրուի՝Մեր հայ եղբայրներուն կը ցուցնենք մեր համերաշխութիւնը․․․ 10-10-2020, {{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.mfa.am/en/interviews-articles-and-comments/2020/10/11/fm_aljazeera/10516?fbclid=IwAR12GoraBnEN7igucTtNFYE7AjZ1qXCeoRX_dtsYSH0DMcdyHjzJ_zOgPkQ mfa Հ․Հ․Արտաքին Գործերու Նախարարութիւն - ԱԳ նախարար Զոհրաբ Մնացականեանի հարցազրոյցը «Ալ-Ճազիրա»-ին, 11-10-2020, {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/topics/cvenzmgyg88t/nagorno-karabakh bbc - Շատ բնակիչներ ապաաստան գտած էին եկեցիներու մէջ, սակայն անոնք ալ կը ռմբակործուին․․ 12-10-2020]</ref><ref>[http://asbarez.com/197466/azerbaijan-continues-to-violate-ceasefire-targeting-talish-hadrut/?__cf_chl_jschl_tk__=4b8c776b93c47319ec688add3866f061fe1b1e09-1602600958-0-AXT4OSrwYhm7vDRpkVGFSHV2obaZERRmYdzGgyQbYr1sGlzRiDNdb7aZoxACeKoLWJWSSuLdkdkMZ-w5PqnP_YT1Tto4tNCZTtRMh_j8znwbLwx5a88a8iZmbeRiqJH3O9UrunMTJrNxNdj_Lbg4_5Jd2L_Z3Kt786jEgdp2JpQThnoGkh25HHDPXPsErny2eo8XNfsjonVGmLOXZPQ6fsZf8ecMl9VEjoL5EnlcGjrfw4DtzwR3IoAnUofrCfnDUzzG9mYXrT7RVwHskvWta-9hb-ac2t6q8yCGAelVhK2tHwl08fm7PiYo4sTxMf7ETml6GyPhE6FRcWUmBw2l9LQ6Hu9zTjMAr-RdWoKYAYVwx2se_hEt14TPf6dTVvQbMw Ասպարէզ - Հակառակ հրադադարին, Ատրպէյճան կը շարունակէ բռնայարձակումները՝ Թալիշ, Հարդրութ․․ 13-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/10/44745 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - ՑՈՅՑԵՐ՝ ԱՐԺԱՆԹԻՆԻ, ՉԻԼԷԻ ԵՒ ՈՒՐՈՒԿՈՒԱՅԻ ՄԷՋ 10-10-2020 |accessdate=2020-10-13 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020054140/https://hairenikweekly.com/2020/10/10/44745 |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://hairenikweekly.com/2020/10/12/44764 |title=Հայրենիք շաբաթաթերթ - Ամերիկահայութեան Բողոքի Ցոյցերը Կը Շարունակուին, 12-10-2020 |accessdate=2020-10-13 |archive-date=2020-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019125831/https://hairenikweekly.com/2020/10/12/44764 |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/197477/over-150000-march-for-victory-in-solidarity-with-artsakh/ Ասպարէզ - Նիւ Եորք՝ 150․000 հայեր մասնակցեցան Յաղթանակի քայլարշաւին, 12-10-2020]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/12/the-human-cost-of-the-nagorno-karabakh-conflict aljazeera - Արցախեան հակամարտութեան մարդկային զոհերը, 12-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031462.html armenpress - Ատրպէյճանը շարունակում է պատերազմական հանցագործութիւնները. Արցախի ՊԲ յայտարարութիւնը, 13-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031463.html armenpress - Պատրիարք Կիրիլը ԼՂ հակամարտութեան խաղաղ լուծման համար հրադադարի պահպանման անհրաժեշտութիւն է տեսնում, 13-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201013/24895276/zoher-viravorner-5800-ic-aveli-vnasvacs-shneqer.html armeniasputnik - Զոհեր, վիրաւորներ, 5800-ից աւելի վնասւած շէնքեր. 17-օրեայ հրթիռակոծութեան հետեւանքները, 13-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031465.html armenpress - Էստոնիայի հայ համայնքը խաղաղութեան քայլերթ է անցկացրել ի պաշտպանութիւն Լեռնային Ղարաբաղի, 13-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031479.html armenpress - Իտալահայերը խաղաղ ցոյց են իրականացրել Արցախի անկախութիւնը ճանաչելու կոչով, 13-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://en.unesco.org/news/situation-nagorno-karabakh-conflict-zone-unesco-statement UNESCO -Եունեսքօն մտահոգ Արցախի հակամարտութեան ․․․․ 9-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.lragir.am/2020/10/13/588374/ lragir - Ստեփանակերտում յայտնաբերվել է թուրքական եւ իսրայէլական արտադրութեան 673 ռումբ, 13-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016103809/https://www.lragir.am/2020/10/13/588374/ |date=2020-10-16 }}{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.protothema.gr/world/article/1054272/nagorno-karabah-alloi-45-armenioi-stratiotes-skotothikan-se-mahes-me-dunameis-tou-azerbaitzan/ ΤΟ ΠΡΩΤΟΘΕΜΑ օրաթերթ- Ուրիշ 45 հայ զինիալներ կը զոհուին․․․ 12-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.protothema.gr/world/article/1054066/sta-hartia-i-ekeheiria-sunehizodai-oi-sugrouseis-sto-nagorno-karabah/ ΤΟ ΠΡΩΤΟΘΕΜΑ օրաթերթ - թուղթի կտոր հրադադաարը․․ շարունակ կը խախտուի․ 12-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/10/Azerbaijani-aggression/2378858?fbclid=IwAR3h1P6Sn9BjTuBX75ZWmMuBH26orQq2-OXWSGotnT4PiTrCY5tGl9O4g7o&__cf_chl_jschl_tk__=d00d1ca7ab2c91fd4c57597f476020370bff9891-1602653269-0-AbFhweouvaGpeSYtUp_BoAeW7bDK4Z3Zw0zxx4uGrAhjztot07iAPeKdRlykWv5ve0Inx-4mCpvn5HotwmjCEQz-SsG0a9p1vlQrpdh0HT1eMtDjONSPmtAcWFc2DzgeDo3pre5-iGOAI0hVXJdqeBf9km_BF0CtQtx9MBMDc0B0rXkn7e0Nv1DQhVqozWou1_XvzHjLgP-uawyHwUPLuR3B7TGW2_k9PbKf6cty1UK7DFEHvdEWqeXgUveSdkN3t4IlFdyNLbRECw4tzNRFtniG_PtAp1psKCzFDYyrMz68Vvo8ojlPKMtKf-NQeVo6ivvfiU9EueAr7SjjDZHxR_9b3PWEVZMxRvFadaYpf95wf-xx1kG4_0m5M1JSahBYnZ1eqx2blfFqlFL4uxLy5jc5I5ZZiuJU7c4OYfD7YgTd panorama - Լոնտոնի մէջ քայլարշաւ․ բողոք Արցախի վրայ Ատրպէյճանի յարձակման դէմ, 10-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://gagrule.net/pontian-greek-society-in-the-usa-donates-100000-for-armenian-brothers/?fbclid=IwAR00O--zpsvTaUkiTPjldyUV2n0-mVh5-fbBy35nPQrtRF1IOhJnRkJM81Y gagrule.net - Ամերիկայի Պոնտոսայունական Միութիւնը 100․00 տոլլար կը նուիրէ «հայ եղբայրներուն», 12-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://gagrule.net/war-on-artsakh-update-today-there-were-very-heavy-battles-in-the-northern-direction-one-of-the-heaviest-battles-of-this-war-artsrun-hovhannisyan/ gagrule.net- Պատերազմի սաստկացում՝ յարձակումներ Արցախի վրայ, 13-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.capital.gr/diethni/3487572/oi-ipa-kaloun-armenia-kai-azermpaitzan-na-efarmosoun-tin-ekexeiria-sto-nagkorno-karampax capital.gr - ԱՄՆ Ատրպէյճանին եւ Արցախին հրադադարի կոչ կ'ընեն 13-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.wsj.com/articles/turkish-backed-syrian-fighters-join-armenian-azeri-conflict-11602625885?mod=hp_listb_pos2&fbclid=IwAR0_izs2ao5Te0-uflftshQAIyu33olueP8NYCsOjz_dDVWJwWMDpZzpeIs The Wall Street Journal - Հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ կը պատրաստուին կրկին Ատրպէյճան ղրկուելու եւ կռուելու Արցախի ուժերուն դէմ, իսկ․․․Raja Abdulrahim, 14-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://168.am/2020/10/14/1386570.html 168.am - Ատրպէյճանը չի վերցնում իր զինւորների դիակները. Արցախում շարունակւում է խաղաղ բնակչութեան հրետակոծումը, 14-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[http://www.thecaliforniacourier.com/ the california courier - Ատրպէյճանը չի հաւաքեր իր զինուորներուն դիակները եւ կը շարունակէ Արցախի բնակիչներուն վրայ հրետակոծումները, Յարութ Սասունեան, 12-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16770 Ազատ օր - Բողոքի քայլարշաւ եւ ցոյց դէպի թրքական դեսպանատուն․ Աթէնքի հայութիւնը խուռներամ շարքերով պահանջեց Արցախի միջազգային ճանաչումը, 15-10-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16763 Ազատ Օր - Ժողովրդային զօրակցական հաւաք Իրաքլիոյի մէջ, 15-10-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16756 Ազատ Օր - Գաւալայի քաղաքապետութիւնը կը դատապարտէ ազերիական յարձակումները, 15-10-2020]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qwNlCAIGLjg youtube - Բողոքի քայլարշաւ եւ ցոյց դէպի թրքական դեսպանատուն, 14-10-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/society/20201014/24906244/gexarquniqum-adrbejanakan-ats-i-harvatsi-hetevanqov-erekha-e-viravorvel.html armeniasputnik - Գեղարքունիքում ատրպէյճանական ԱԹՍ–ի հարւածի հետեւանքով երեխայ է վիրաւորւել, 14-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031571.html armenpress - Հակառակորդը թիրախաւորել է հիւանդանոցներէն մէկը, որտեղ բուժում են ստանում նաեւ քաղաքացիական անձինք, 14-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.tert.am/am/news/2020/10/14/mil/3420195?fbclid=IwAR3aMthXxb3LefXNySFZxmjGYNUdpxt333n6FLImZzNbCeNkkQYkeqDzKXk tert.am -Ատրպէյճանական զինուժը թիրախաւորել է ՀՀ-ում մարտական հերթապահութիւն կատարող մարտական տեխնիկա, այսուհետ ՀՀ ԶՈՒ-ն իրեն իրաւունք է վերապահում թիրախաւորել Ատրպէյճանում գտնւող ցանկացած ռազմական օբյեկտ․ ՀՀ ՊՆ, 14-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231018022207/https://www.tert.am/am/news/2020/10/14/mil/3420195?fbclid=IwAR3aMthXxb3LefXNySFZxmjGYNUdpxt333n6FLImZzNbCeNkkQYkeqDzKXk |date=2023-10-18 }} {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.topics.gr/kosmos/nagkorno-karampax/ topics - Փոմփէօ կը դիրքորոշուի՝ «Թուրքիա զէնք կը հայթայթէ Ատրպէյճանին», 16-10-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://en.armradio.am/2020/10/15/yazidis-of-armenia-stand-firmly-on-the-border-to-protect-the-common-homeland/ armradio - Հայաստանի Եզտիներուն հայերուն կողքին կը կռուին․ 15-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.lragir.am/2020/10/14/588938/ lragir - Թուրքիան արգելել է իր օդային տարածքով ԱՄՆ-ից 100 տոննա մարդասիրական օգնութիւնը հասցնել Հայաստան, 14-10-2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018004024/https://www.lragir.am/2020/10/14/588938/ |date=2020-10-18 }}{{lang-hy|}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.sbctv.gr/2020/10/16/%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF-%CE%BD-%CE%B4%CE%AD%CE%BD%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%82/ |title=sbctv - Հայաստան կ'այցելէ Յունաստանի ԱԳ նախարարը՝ պր․ Տենտիաս {{ref-en}} |accessdate=2020-10-16 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917105712/https://www.sbctv.gr/2020/10/16/%CF%83%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B1%CF%81%CE%BC%CE%B5%CE%BD%CE%AF%CE%B1-%CE%BF-%CE%BD-%CE%B4%CE%AD%CE%BD%CE%B4%CE%B9%CE%B1%CF%82/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.mfa.gr/epikairotita/diloseis-omilies/episkepse-upourgou-exoterikon-nikou-dendia-sten-armenia-ereban-16102020.html Յունաստանի Արտաքին Գործոց Նախարարութիւն․ Հոկտեմբեր 16ին Հայաստան պիտի այցելէ Յուանստանի ԱԳ նախարարը․ 15-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[http://asbarez.com/197604/glendale-memorial-hospital-donates-thousands-of-essential-medical-supplies-to-armenia/ asbarez - Կլենտէյլ «Մեմորիըլ» Հիւանդանոցը Առողջապահական Նպաստ Ուղարկեց Հայաստան, 15-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30894886.html azatutyun - Հայկական կողմը յայտարարել է արդեն 604 զոհերի մասին, 15-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://torontohye.ca/armenians-block-major-highways-in-europe-demand-recognition-of-artsakh/?fbclid=IwAR0leD0biycg-F4oiH6oW-3Lg_aQNKrKIz4PSM2vbgrp_SYxmvXOC4BqHzA |title=torontohye.ca - Եւրոպայի հայերը կը փակեն միջերկրեան գլխաւոր մայրուղիները, 16-10-2020,{{ref-en}} |accessdate=2020-10-17 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://torontohye.ca/armenians-block-major-highways-in-europe-demand-recognition-of-artsakh/?fbclid=IwAR0leD0biycg-F4oiH6oW-3Lg_aQNKrKIz4PSM2vbgrp_SYxmvXOC4BqHzA |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201015/24924589/turqian-kharabakhum-ogtagortsum-e-ir-zinvorakannerin-ev-pakistani-hatuk-storabajanumnerin.html?fbclid=IwAR0eVEcCqYgpk59HWrjsqfTKjpI5gzSP3jeCvQUJPgiNeLzrhfu9Fh33uuU armeniasputnik - Թուրքիան Ղարաբաղում օգտագործում է իր զինուորականներին եւ Փաքիստանի յատուկ ստորաբաժանումներին, Նիկոլ փաշինեան, 15-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://lareviewofbooks.org/short-takes/lasting-peace-nagorno-karabakh?fbclid=IwAR0Ck-MwxTQyoNDvnyaT7g8u_Mho-sdGNBuvQFCoaXOhxXu_dieb6kdOcm0 LOS ANGELES REVIEW OF BOOKS. Վերջնական հրադադարի կոչ Արցախի հակամարտութեան, 16-10-2020]</ref><ref>[https://www.lepoint.fr/monde/le-sacrifice-des-enfants-d-armenie-16-10-2020-2396702_24.php?fbclid=IwAR14n-9_4NA5QfVLycGB2LCaHYQqaw3HhEI0kc5ItxAMtQ6e1U992VICZSs lepoint.fr - Հայաստանի զաւակներուն զոհաբերութիւնը, 16-10-2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/16/Armenians-Europe/2382513?fbclid=IwAR3FsZvBmFo_dUuaTaxx4xNo2qPaJ6CG94lu6kEi9TDW5gx9L8sq8511NZ4&__cf_chl_jschl_tk__=461386771563b8fe2a24ec6e31715c436edfa727-1602920154-0-AazScj6fHJ9zwcMYXGhxy_Ru9XJt6Uub1dU6Ss65PTrpP9S7kOOvGSSPlVAT_NhlTqttkRBAInvH3H3AX9wMnxDg8h84PTxsI2Gl_fBGRsEH42hf_vFXmPp7VJTzrdxrnFGTr2fMztgRDrcplfWdFiXkYXD7991O3xHW_SdM1fHrk580nbfyQ7O9oDCNcNTV_ZvmwqonrkYOeN30kpPVvi2H4zW8k3kfshcqSK4ZsjClEoCBA-8L1_Fw3RmlcjlypW4Ygd6csUE9zfGrTwN-K4cIL08uc7JTrcQM_JZ0RET5YMvRebw1LApSaYZgDuQfinXJM0yZyeAJdnIMIWCMULNV93fEbpghjxvMMZ-g9hx3z1zIc5OiTGLla5ucAnafESCQwRHgkdNHgUt71T183Eyt9IX-EuTt3pbqAelaVyED panorama.am - Հայերը կը փակեն Եւրոպայի միջերկրեան գլխաւոր մայրուղիները, 17-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.panorama.am/en/news/2020/10/14/demonstrations-Germany/2381350 panorama.am - Գերմանիոյ զանազան քաղաքներու մէջ հայերը կը բողոքեն, 17-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.kathimerini.gr/politics/561119905/armenia-oloklirothike-i-episkepsi-dendia-eide-proedro-kai-prothypoygo/ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ՕՐԱԹԵՐԹ - Վերջացաւ Յունաստանի ԱԳ Նախարարին Հայաստան այցելութիւնը, 16-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=E08IuQx-kUA&ab_channel=OPEN OPEN NEWS - Անգարան խանգարուած Յունաստանի ԱԳ նախարարին Հայաստան այցելութեամբ (տեսերիզ) 16-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.metrosport.gr/agkyra-ekneyrismos-apo-tin-episkepsi-dendia-stin-armenia-295724 metrosport.gr - Անգարան մտահոգ եւ խանգարուած Յունաստանի ԱԳ նախարարի Հայաստան այցելութեամբ 16-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.aysor.am/am/news/2020/10/17/%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D6%84%D5%A1%D5%B6-%D5%BE%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A1%D5%A3-%D5%BA%D5%AB%D5%BF%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%BD/1758668 aysor.am - Ատրէյճանի ՊՆ-ն հրապարակել է Արցախում հիւսանդանոցի դիտաւորեալ հարուածից նկարներ, 17-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031895.html armenpress.am - Արցախի ԱԻՆ-ը մանրամասներ է ներկայացնում գիշերուայ հրթիռակոծութեան մասին, 17-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201017/24955326/hay-razmagerineri-tesanyutn-usumnasirvel-e-ayn-irakan-e-beglaryan.html armeniasputnik - Հայ ռազմագերիների սպանութեան տեսանիւթն ուսումնասիրուել է. այն իրական է. Բեգլարեան, 17-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30898299.html azatutyun.am - Ատրպէյճանում գերութեան մէջ գտնուող երկու հայ զինծառայողները զանգահարել են ծնողներին, յայտնում է Արտակ Զեյնալեանը, 17-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=IYEOGu6MtA8&ab_channel=FRANCE24English France 24 - Տեսերիզ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան մարդասիրական հրադադար կը յայտարարեն 18-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N4yS1lvXBpo&ab_channel=CBSNews CBS News - Տեսերիզ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան մարդասիրական նոր հրադադար կը յայտարարեն, 18-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Sf57weg8284&ab_channel=ArmenianPublicTV Ազատութիւն ռատիօկայան - Տեսերիզ․Հոկտեմբերի 18-ից 00:00-ից սկսած յայտարարուել է զինադադար. առաջնագծում իրավիճակը խաղաղուել է, յհայտնում է Արցախի նախագահի խօսնակը, 18-10-2020]{{lang-hy|}}</ref><ref>[https://gr.euronews.com/2020/10/17/nagkorno-karampax-nea-ekexeiria euronews - Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ նոր հրադադար կը համաձայնուի, 18-10-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/264717_parabiaseis-kai-tis-neas-ekeheirias-kataggelloyn-gereban-kai-mpakoy efsyn թերթ - Երկու կողմերը նոր հրադադարը կը խախտեն, 18-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=TjIf9nJVUPY&feature=share&fbclid=IwAR1YncrxGAJTHqNMOd7RRW_jPQ3iZScn_7W0a4be0rzO-VHwtAgqTuiOV74 youtube - Տեսերիզ Վալենթիոյ հայերու ցոյցէն՝ 12-10-2020 {{ref-es}}]</ref><ref>[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%82%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B2%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A1%D5%A6%D5%B4_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Karabakh_Liberation_War_encyclopedia).djvu/333 Ղարաբաղյան ազատագրական պատերազմ հանրագիտարան (Karabakh Liberation War encyclopedia).djvu/333 (Վիքիդարանի չսրբագրուաշ էջ)]</ref><ref>[https://mobile.francetvinfo.fr/monde/israel/video-haut-karabakh-israel-fournit-bien-des-drones-a-lazerbaidjan-pour-frapper-des-cibles-armeniennes_4144151.html?fbclid=IwAR1dh6NJId8rX6ssObmPnQunLojcujXgP6x4KPhGvBN16ohXFRQ2hP6855Q#xtref=acc_dir&xtref=https://www.francetvinfo.fr/monde/israel/video-haut-karabakh-israel-fournit-bien-des-drones-a-lazerbaidjan-pour-frapper-des-cibles-armeniennes_4144151.html Franceinfo - Իսրայէլ Ատրպէյճանին անօդաչու սարքեր կը մատակարարէ եւ վերջինս Արցախի պատերազմին կը գործածէ, 17-10-2020{{ref-fr}}]</ref><ref>[https://www.mfa.am/hy/interviews-articles-and-comments/2020/10/18/cf_n/10538 mfa Հայաստանի ԱԳ Նախարարութիւն - ՀՀ ԱԳՆ յայտարարութիւնը Ատրպէյճանի կողմից հոկտեմբերի 17-ին համաձայնուած հումանիտար զինադադարի խախտման վերաբերեալ, 18-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031961.html armenpress.am - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 18-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1031967.html armenpress.am -Բաքուն մերժել է ԿԽՄԿ միջնորդութեամբ վիրաւոր զինծառայողներին մարտադաշտից դուրս բերելու ջանքերը. ՀՀ ԱԳՆ, 18-10-2020]</ref><ref>[https://www.youtube.com/embed/2qOW3bEDxFw NEMESIS տեսերիզ - Ազերիներուն կողմէ հրետակոծում Արցախի անզէն բնակչութեան վրայ, {{ref-el}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16815 Ազատ Օր - Նախագահ Արմէն Սարգսեանի հարցազրոյցը յունական լրատուամիջոցներուն, 20-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378474/%d5%b0%d5%a1%d5%ac%d5%a7%d5%ba%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%ab%d6%82%d5%b6%d5%a8-%d5%ab%d6%80-%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%bd-%d5%bd%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%a4/ |title=Ասպարէզ - Հալէպահայութիւնը Իր Նորահաս Սերունդներով Արցախի Կողքին Է, 19-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026102732/http://asbarez.com/arm/378474/%D5%B0%D5%A1%D5%AC%D5%A7%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8-%D5%AB%D6%80-%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%BD-%D5%BD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378585/%d5%be%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%a9%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Վար Առնուեցան Թրքական «Պայրաքտար» Անօդաչու Սարքեր, 20-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026070830/http://asbarez.com/arm/378585/%d5%be%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%bc%d5%b6%d5%b8%d6%82%d5%a5%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%a9%d6%80%d6%84%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bf%d5%a1%d6%80-%d5%a1%d5%b6/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378471/%d5%b0%d6%85%d5%b4%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%b8%d6%82%d5%be%d5%a8%d6%80%d5%ab-%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%a6-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%b6%d5%a1%d5%b3%d5%ab%d6%82%d5%b2%d5%a8-%d5%b7%d5%bf/ |title=Ասպարէզ - ՀՕՄի Վանքուվըրի «Արազ» Մասնաճիւղը Շտապօգնութեան Ծրարներ Ուղարկեց Արցախ, 19-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026223814/http://asbarez.com/arm/378471/%D5%B0%D6%85%D5%B4%D5%AB-%D5%BE%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%BE%D5%A8%D6%80%D5%AB-%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A6-%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%B3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A8-%D5%B7%D5%BF/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.esiea.gr/o-proedros-tis-dimokratias-tis-armeni/ ΕΣΗΕΑ Յունաստանի Լրագրողներու միութիւն - Հարցազրոյց Հ․Հ․ Արմէն Սարգսեանի հետ, 19-10-2020, {{ref-el}}]</ref><ref>[https://english.alarabiya.net/en/News/world/2020/10/01/Israel-sending-weapons-to-Azerbaijan-as-fight-with-Armenia-rages-on-Sources Al Arabiya - Իսրայէլ Ատրպէյճանին զինամթերք կը ղրկէ, Joseph Haboush, 30-9-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16834 Ազատ Օր - Յոյն թրքական սահմաններու փակում, 21-10-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16830 Ազատ Օր - Համերգ Քսանթիի մէջ, 21-10-2020]</ref><ref>[https://livenews.am/press/2020/62253/21/11/11/ livenews - Ներկայումս տեղային նշանակութեան մարտեր են ընթանում ճակատային գծի հիւսիսային եւ հարաւային ուղղութիւններում. ՊԲ, 21-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[https://livenews.am/press/2020/62256/21/11/12/ livenews - Լուսադէմին Մարտակերտը՝ հարակից գիւղերով, նորից յայտնւել է թշնամու նշանակետում. Արցախի ԱԻՊԾ, 21-10-2020] {{lang-hy|}}</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/378762/%D6%85%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B8%D5%B5%D5%AB-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A8-%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%81-%D5%A9%D5%B8/?__cf_chl_jschl_tk__=6e033a062bb45c5e62122a374825fa4fef158d10-1603729326-0-AcVhFNPZuGty16Tz0zUeL8EWdQjHQV1IwLAKENTdn7FSLAwZ9s5CNKo8XO8poIzD8boFiaznlwmIdGG6UKG0VXBckJJR6pcBs2UI2dv3HlC8jUjfCM7WNvZycE4twqO91gQNh_XCGo2mYHX5-N95F42cPHGJyORCGbkLxzlLKHMmkFPRTWr7KqoE-bsMuITqI-Rujqim5ek_ePRHFh8BGayNZ5XPg2SsDNs1Kp7xNJ_jV3vAniDAkwPx2vfkjs33pdyYQahZkHCRqzaiXpq8IND6vnWlvwlQfs5HpnSqxLuU-xSio6ubUwTPWVVwwg6rKUewRfN1mo9wYilZvt25xmgg0hA9gKlpMxun_haYGGZMK5kHIdMnoOiBy8pLILwtPN4dqIDrOcF4HSGXTgUDgtjw2sduVdv40Ol-HVFRo9mnqWB4lJIKWyfY7GvPv0aYC7-XhFnQARWk80GXSZC1M1I8ngqr5FKQhtt1C8IY2Lim60aTRGPkoZhK-ZtQytDMT0eZUaCa1A5Ru21ExZi6NfJRnW7xEm9LyGpsZsvTBTeT Ասպարէզ - Օնթարիոյի Խորհրդարանը Դատապարտեց Թուրք-Ատրպէյճանական Յարձակումները, 22-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032308.html armenpress.am - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 21-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/eng/news/1032369/ armenpress - Նոր Հարաւային Ուելս նահանգի Օրենսդիր ժողովը ճանաչել է Արցախի անկախութիւնը, 22-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378691/%d5%b0%d5%a1%d5%b5-%d6%81%d5%b8%d6%82%d6%81%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%80%d5%b6%d5%a5%d6%80-%d5%a1%d6%80%d5%a9%d5%b6%d5%b6%d5%a1%d5%ac%d5%b8%d6%82-%d5%af%d5%b8%d5%b9-%d5%af%d5%9b%d5%a8%d5%b6%d5%a5%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Հայ Ցուցարարներ Արթննալու Կոչ Կ'ընեն Սպանիոյ, 22-10-2020 |accessdate=2020-10-22 |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028015232/http://asbarez.com/arm/378691/%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%B6%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82-%D5%AF%D5%B8%D5%B9-%D5%AF%D5%9B%D5%A8%D5%B6%D5%A5%D5%B6/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30907559.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակեց զոհւած ես 26 զինծառայողների անուններ, 22-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30907505.html Ազատութիւն կայան - ԼՂ հակամարտութեան գոտում խաղաղապահների տեղակայումը հայկական կողմի համար ընդունելի է, յայտարարել է Փաշինեանը, Երեւան 22-10-2020]</ref><ref>[https://www.aysor.am/am/news/2020/10/22/%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D5%AB%D5%B9/1761081 Այսօր լրատւուողական կայան - Տեսերիզ․ հակամարտող գօտիին վրայ վարձկան զինուորներու ներկայութիւն․․․ 22-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032458.html Արմենփրես լրատուողական կայան - Ադրբեջանի ԶՈՒ-ն շարունակում է հրետակոծել Մարտակերտն ու հարակից բնակավայրերը, 23-10-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201023/25027610/martuni-hretakocutyun-askeran-tshnami.html Արմինիասփութնիք լրատուողական կայան - Թշնամին կրկին կրակի տակ է առել Ասկերանն ու Մարտունին. նիւթական վնասները շատ են, 23-10-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201022/25025731/tshnami-araqs-arcrun-hovhannisyan.html Արմինիասփութնիք լրատուողական կայան - Իրանի հետ սահմանի ամբողջ երկայնքով յամառ մարտեր են ընթանում. Արծրուն Յովհաննիսեան, 23-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |title=Հորիզոն շաբաթաթերթ - Միացեալ Նահանգներու Քոնկրեսի շարք մը անդամներ Արցախի հանրապետութեան վրայ թուրք-ազրպէյճանական յարձակումի հարցով դիմած են ամերիկեան վարչակազմին, 22-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026080543/https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026080543/https://horizonweekly.ca/en/%D6%84%D5%B8%D5%B6%D5%AF%D6%80%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80-%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D6%81%D5%A5%D5%A1%D5%AC-%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/486976 Ազդակ - ՀՅԴ Լիբանանի Հայ Դատի Մարմինը Իր Մտահոգութիւնը Յայտնեց Վրաստանի Տարածքով Ազրպէյճանին Զէնքի Մատակարարումով, 22-10-2020]</ref><ref>[https://livenews.am/press/2020/62520/22/13/56/ livenews.am - Ադրբեջանը կրակ է բացել իրանցի խաղաղ բնակիչների տների ուղղությամբ. Azariha (տեսանիւթ) 22-10-2020]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z7wS-gZYNFg&ab_channel=a1plus ANCA Ամերիկայի Հայ Դատի Յանձնախումբ - Տեղերիզ․ Ամերիակայի Հայ Դատի յանձնախումբը պահանջած է դադրեցնել ԱԹՍ-ներու բաղադրամասերու վաճառքը Թուրքիոյ, 22-10-2020]</ref><ref>[https://livenews.am/press/2020/62903/23/19/25/ livenews.am - Ուաշինկտընի մէջ կայացած է Զոհրաբ Մնացակեանի հանդիպումը Մայք Փոմփէոյի հետ, 23-10-2020]</ref><ref>[https://livenews.am/press/2020/62894/23/18/51/ livenews.am - Ֆրանսիայի եւ Գերմանիայի հայ համայնքների ջանքերով Հայաստան ժամանեց հերթական հումանիտար օգնութիւնը, 23-10-2020]</ref><ref>[https://lurer.com/?p=391189&l=am lurer.com - Ալյասկայում հայկական համայնքը ցոյց է կազմակերպել, 23-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |title=Լրագիր - Ատրպէյճանը հրթիռակոծել է Քարեգահ համայնքի տարածքը, այնուհետեւ Քարեգահ-Բերձոր ճանապարհահատւածը, 23-10-2020 |accessdate=2020-10-23 |archive-date=2020-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026065456/https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201026065456/https://www.lragir.am/2020/10/23/592049/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://news.am/eng/news/608572.html news.am - Պարսելոնայի հայերը կը բողոքին Փրքազերիական յարձակումներուն համար եւ կը պահանջեն Արցախի ճանաչումը, 18-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://news.am/eng/news/609589.html news.am- Հայերը կը փակեն Սպանիա - Ֆրանսա մայրուղին, պահանջելով Արցախի անկախութեան ճանաչումը, 24-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30909465.html Ազատութիւն կայան - Մնացականեանը հանդիպել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների եւ Անջէյ Կասպրչիկի հետ, 23-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30909465.html Ազատութիւն կայան - ԱՄՆ պետքարտուղարը Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի Ա․Գ․ նախարարների հետ քննարկել է հրադադարի համար անհրաժէշտ քայլերը, 23-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/378847/%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-lockheed-martin-%d5%ab%d5%b6-%d5%a4%d5%a7/ |title=Ասպարէզ - Ամերիկահայերու Բողոքի Ցոյցը՝ Lockheed Martin-ին Դէմ, 23-10-2020 |accessdate=2020-10-29 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029135018/http://asbarez.com/arm/378847/%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d6%80%d5%ab%d5%af%d5%a1%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%b8%d6%82-%d5%a2%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%84%d5%ab-%d6%81%d5%b8%d5%b5%d6%81%d5%a8%d5%9d-lockheed-martin-%d5%ab%d5%b6-%d5%a4%d5%a7/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032443.html armenpress.am - Երուսաղեմում հայ համայնքը ցոյց է անցկացրել Արցախի անկախութեան ճանաչման պահանջով, 22-10-2020]</ref><ref>[https://fotos.europapress.es/actualidadinternacional/f3389413/ europapress.es- Իսրայէլի մէջ հայերու բողոքի ցոյց․․ 22-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032668.html armenpress.am - Ֆրանսիան հետ է կանչում Թուրքիայում իր դեսպանին, 24-10-2020]</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487178 Ազդակ - Միացեալ Նահանգներու Մէջ Դիւանագիտական Աշխուժութեան Զուգահեռ` Արցախի Նախագահին Նամակը Ռուսիոյ Նախագահին Եւ Արցախեան Շրջաններու Ռմբակոծում, 24-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032667.html armenpress.am - Լիթուանիոյ հայ համայնքը Վիլնիւսի կենդրոնում երթ է կազմակերպել՝ ի աջակցութիւն Արցախի, 24-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032661.html armenpress.am - Հակառակորդը ռազմական օդուժի կիրառմամբ ռմբակոծել է Մարտակերտ քաղաքը, 24-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032670.html armenpress.am - Առաջնագծում թեժ մարտեր չեն ընթացել. չեզօքացւել է հակառակորդի դիւերսիոն խումբ. ՔԱՐՏէԶ, 24-10-2020]</ref><ref>[https://fotos.europapress.es/actualidadinternacional/f3392806/ europapress.es - Աւստրալիոյ Սիտնէյ քաղաքին մէջ, հարիւրաւոր հայերու բողոքի երթ․․․24-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1032677.html armenpress.am - Ատրպէյճանը հրետակոծել է Արցախի Կարմիր Շուկա, Թաղավարդ, Գիշի, Սպիտակաշէն ու Աւետարանոց գիւղերը, 25-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30911252.html Ազատութիւն կայան - Գիշերը հրետակոծւել են Ասկերանի ու Մարտունու մի քանի գիւղեր, յայտնում է հայկական կողմը, 25-10-2020]</ref><ref name="aztagdaily.com">[http://www.aztagdaily.com/archives/487250 Ազդակ - Ամերիկեան Միջնորդութեամբ «Մարդասիրական Հրադադար»-ի Համաձայնութիւն` Հայաստանի Եւ Ազրպէյճանի Միջեւ, 26-10-2020]</ref><ref name="aztagdaily.com"/><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912037.html Ազատութիւն ալիք - Հոկտեմբերի 29-ին Ժնեւում՝ բանակցութիւններ Ղարաբաղի հարցով, 26-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912054.html Ազատութիւն կայան - Թրամփը Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ղեկավարներին շնորհաւորել է հրադադարի համաձայնութեան կապակցութեամբ, 26-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912587.html Ազատութիւն կայան - Արցախը ողջունում է հրադադարի համաձայնութիւնը, պատրաստ է պահպանել այն․ 26-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912602.html Ազատութիւն կայան - Հայկական կողմը լիարժեք կը պահպանի հրադադարի ռեժիմը, վստահեցնում է վարչապետը, 26-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912644.html Ազատութիւն կայան - Ըստ ՀՀ ՊՆ-ի՝ ադրբեջանցիները ժամը 8:45 եւ 9:10 խախտել են հրադադարը, 26-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30912679.html Ազատութիւն կայան - Արցախի անկախութիւնը ճանաչելու պահանջով երթ Փարիզում, 26-10-2020]</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487158 Ազդակ - Լիբանանահայ Երիտասարդները Բողոքի Ցոյց Կատարեցին Լիբանանի Մէջ ՄԱԿ-ի Կեդրոնատեղիին Առջեւ 26-10-2020]</ref><ref>[http://asbarez.com/197949/armenia-has-accepted-ceasefire-azerbaijan-has-not-says-nsa-chief/ asbarez - Ա․Մ․Ն․ ԱԳ նախարարութիւն՝ Հայաստանը կ'ընդունի նոր հրադադարը, 26-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[http://asbarez.com/197958/armenia-azerbaijan-agree-to-ceasefire-says-state-department/ asbarez - Ա․Մ․Ն․ ԱԳ նախարարութիւն՝ Հայաստանն ու Ատրպէյճանը կ'ընդունին նոր հրադադարը, 26-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.the/ |title=guardian.com/world/2020/oct/26/nagorno-karabakh-us-brokered-ceasefire-agreed-amid-fresh-fighting the guardian - Հայաստան եւ Ատրպէյճան զիրար կամբաստանեն նոր հրադադարի խախտման համար, 26-10-2020{{ref-en}} |accessdate=2020-10-02 |archive-date=2016-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112094626/http://the/ |dead-url=yes |archivedate=2016-01-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160112094626/http://the/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |title=Լրագիր - Ադրբեջանը յարձակում է սկսել հարաւ-արեւելեան հատւածում, 26-10-2020 |accessdate=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029171755/https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |dead-url=yes |archivedate=2020-10-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029171755/https://www.lragir.am/2020/10/26/592960/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201026/25066952/adrbejan-germanya-pastaban-qrgorc.html armeniasputnik - Սթիւռքի նախարարութիւն․ Ադրբեջանի դէմ քրգործ հարուցելու համար գերմանահայ իրաւաբանները դիմել են դաշնային դատախազին, 26-10-2020]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/10/26/%D5%B4%D5%A1%D5%AF-%D5%AB-%D5%A3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80-%D6%84%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%A8-%D5%B8%D5%B2%D5%BB%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A7-%D5%B0/ armradio - ՄԱԿ-ի գլխավւր քարտուղարը ողջունում է հրադադարի մասին Հայաստանի եւ Ադրբեջանի պայմանաւորւածութիւնը, 26-10-2020]</ref><ref>[https://alik.ir/news/diaspora/item/64596-%D6%86%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%BD%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D5%B4%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%B3%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE-%D5%B5%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D6%82%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%B0%D5%A1%D5%B5-%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5 Ալիք online - online․ Ֆրանսիայում թուրքերը մուրճերով յարձակւել են հայ ցուցարարների վրայ, 28-10-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487712 Ազդակ - Խախտելով Մարդասիրական Բոլոր Կանոնները` Ազրպէյճան Ռմբակոծեց Ստեփանակերտի «Մօր Ու Մանկան Առողջութեան Կեդրոն»-ը, 29-10-2020]</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487732 Ազդակ - Ռուսիոյ Արտաքին Գործոց Փոխնախարարը Կարեւոր Նկատած Է Ղարաբաղեան Տագնապի Գօտիէն Ահաբեկիչներու Անյապաղ Դուրս Բերումը, 29-10-2020]</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487605 Ազդակ - Արձագանգելով Հայաստանի Նախագահի Նամակին` Պահրէյն Կոչ Ուղղած Է Միաւորելու Հրադադար Հաստատելու Միջազգային Ջանքերը, 28-10-2020]</ref><ref>[https://gagrule.net/heavy-casualties-among-artsakh-civilians-in-latest-azeri-bombardment-of-residential-areas/?fbclid=IwAR13lmBLzBQpIF6iua7hgw6E6DrewfU_HizzdtjHTi_JvWr424S79TJ6N1E gagrule.net - Մեծ վնասներ․ մարդկային եւ կառոյցներու Արցախի տարածքին, Ազերիական յարձակումներուն պատճառաւ, 28-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[http://asbarez.com/arm/379080/%D5%B4%D5%A1%D5%AF%D5%A8-%D5%AD%D5%BD%D5%BF%D6%85%D6%80%D5%A7%D5%B6-%D5%A4%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%A5%D6%81-%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9/?__cf_chl_jschl_tk__=016a68f6d0c7d7ae57c51aed3983da08849d426f-1603994492-0-AXEO-Z6hZuQnrEv3lX1OMx1Snm4WfUmmjfwQlbV4t9LNe5vmy5KN2ZSq0HAHnivwl78MODENL9rqNjrQYe2bH-zetivyUlD25C9nkpHS5p_6E3kJSHRQ_Un3TC8_wDj1QctwUdPv-6kuVhPD7J1jd1LgFiJcPda9iG6qTMbbeq_T7RfkzAssSCLy9G2vQL0ExXZEnPH3u2M4i_GjYAniiIBHKIeE5u0Fs4zk5PyqIKMCddafUTYPQMIB0J5Bs7DyRPJJ5noMHWjA1beFXm_W4dd3Wyf-dt4E0oNDXiCJBt_Bt0akMt42M8wVDxmKT05dR3i9XZHYiFgyXP77znFWv0HzbJY9RFMXzjionWuKHFY0-glFjOpHG1zxpHAk0Ka0m84lp572XO5zws0lHkDHtNttRU_h7zi9Os8au8zknEZbBas0fE4vw_mCG_itvnaD_REt7CdkfGizF0HAzUcTbJT90SJ2cmZUgSskocuqKb_ZVloBc0lFDHc7DEfA8E3OfxATlC3Wi-2hGcYWwXKU4Hrm2eebOg034UpuSbAiAeZZ Ասպարէզ - ՄԱԿը Խստօրէն Դատապարտեց Հակամարտութեան Ընթացքին Բնակավայրերու Վրայ Յարձակումները, 29-10-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1033188.html armenpress - Հրապարակւել է հրթիռակոծութեան հետեւանքով Շուշիին պատճառւած նիւթական վնասի մասին տեսանիւթ, 29-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30919457.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակեց զոհւած եւս 47 զինծառայողների անուններ, 29-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30919136.html Ազատութիւն - Արաքչին ղարաբաղեան խնդրի կարգաւորման Իրանի ծրագիրը Բաքուից յետոյ ներկայացրել է Մոսկւայում, 29-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ptisidiastima.com/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampach/ |title=ptisidiastima - Եւրոպական Միութիւն՝ Անընդունելի է Արցախեան հակամարտութեան սաստկացումը, 30-10-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101143415/https://www.ptisidiastima.com/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampach/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.echedoros-a.gr/2020/10/blog-post_575.html |title=echedoros-a. Միջազգային Ներում՝ Ատրպէյճան եւ Հայաստան կը գործածեն բազմագործիքային կործանիչ ռումբեր, 29-10-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108003407/https://www.echedoros-a.gr/2020/10/blog-post_575.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |title=sputniknews.gr -Եւրոպական Միութիւնը կ'ուզէ միջազգային հսկում համաձայնուած հրադադարի շուրջ, 29-10-2020 {{ref-el}} |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107222240/https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107222240/https://sputniknews.gr/europi/202010298693536-to-eurokoinovoulio-zita-diethni-elegho-tis-katapausis-tou-pyros-sto-nagkorno-karampah/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16894 Ազատ Օր - Բողոքի հաւաք Եւրոպական Միութեան Աթէնքի գրասենեակներուն առջեւ, 30-10-2020]</ref><ref>[https://m.naftemporiki.gr/tag/181 naftemporiki - Արցախեան հակամարտութիւն․ Եւրոպական Միութւն, Հայկական կողմի զոհեր․․․29-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://m.naftemporiki.gr/story/1652024/ee-aparadekti-i-klimakosi-tis-sugkrousis-sto-nagkorno-karampax naftemporiki - Եւրոպական Միութիւն՝ Անընդունելի է Արցախեան հակամարտութեան սաստկացումը, 29-10-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/28/azerbaijan-says-21-dead-in-armenia-attack-near-nagorno-karabakh aljazeera - Ատրպէյճանը կ;ըսէ թէ Հայաստան բազմագործիքային կործանիչ ռումբեր կը գործածէ․․․28-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16919 Ազատ Օր -Փիրէայի եւ Վուլայի քաղաքապետութիւնները, ինչպէս նաեւ Յունաստանի եգիպտական համայնքը կը կանգնին Արցախի կողքին, 30-10-2020]</ref><ref>[https://azator.gr/?p=16891 Ազատ Օր - Նի­քէա­յի, Ք­սան­թիի եւ ­Սեր­րե­սի քա­ղա­քա­պե­տու­թիւն­նե­րու բա­նա­ձե­ւե­րը Ար­ցա­խի ի նպաստ, 29-10-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379203/%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%a7%d5%b6-%d5%b4%d5%ab%d5%b6%d5%b9%d5%a5%d6%82-%d5%a1%d6%80%d5%a1%d6%84%d5%bd%d5%ab-%d5%a1%d6%83%d5%a8-%d5%a8%d5%b6%d5%a9%d5%a1%d6%81%d5%a1%d5%b6-%d5%b4%d5%a1/ |title=Ասպարէզ - Բերձորէն Մինչեւ Արաքսի Ափը Ընթացան Մարտական Գործողութիւններ, 30-10-2020 |accessdate=2020-10-30 |archive-date=2020-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201102072835/http://asbarez.com/arm/379203/%D5%A2%D5%A5%D6%80%D5%B1%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6-%D5%B4%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%A5%D6%82-%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD%D5%AB-%D5%A1%D6%83%D5%A8-%D5%A8%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://asbarez.com/198127/mnatsakanyan-briefs-iranian-official-on-ongoing-minsk-group-efforts/ Ասպարէզ - Մնացականեանը Իրանի ներկայացուցիչին կը զեկուցէ Մինսկի խմբակի տարած աշխատանքներուն մասին, 30-10-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.1lurer.am/hy/2020/10/30/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-SpaceX-%D5%AB-%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%AB%D5%B4%D5%A1%D6%81-%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B5%D6%81%D5%B8%D5%BE-%D5%BA%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%BB%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%B9%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%A5%D5%AC-%D4%B9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%AB-%D5%B0%D5%A5%D5%BF-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A8/348359?fbclid=IwAR1ywVXBbnJzEP4HaIVVa0KySgO3EPd-jdQ3TzcJOfo7xvSDFbIiIN8p8l0 1lurer - Հայերը SpaceX-ի կենտրոնակայանի դիմաց ցոյցով պահանջել են չեղարկել Թուրքիայի հետ գործարքը, 30-10-2020]</ref><ref>[http://www.kantsasar.com/news/23002-2/ Գանձասար - ՀԱԼԷՊԱՀԱՅՈՒԹԻՒՆԸ ԱՏՐՊԷՅՃԱՆԱԹՐՔԱԿԱՆ ՅԱՐՁԱԿՈՒՄՆԵՐԸ ԵՒ ՄԱՐԴԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԴԱՏԱՊԱՐՏԵՑ ԺՈՂՈՎՐԴԱՅԻՆ ՀԱՒԱՔՈՎ, 30-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30921213.html Ազատութիւն ալիք - Մեկնարկել է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպումը, 30-10-2020]</ref><ref>[https://sputniknews.com/world/202010301080922751-live-updates-armenian-pm-says-deployment-of-russian-peacekeepers-in-karabakh-is-the-best-option/?utm_source=push&utm_medium=browser_notification&utm_campaign=sputnik_inter_en&fbclid=IwAR062ajpGA4gmy_BZgXIbnTxnWAa-g9DNGILK2tQOoYRYFmetc1z58XbqVk sputniknews - Արցախի բանակը կը յայտարարէ թէ գերի բռնած է սուրեացի վարձկան մը, 30-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1033379.html armenpress - Ատրպէյճանի ԶՈՒ-ն հրետակոծել է Սիունիքի մարզի Դաւիթ Բեկ գիւղը, 30-10-2020]</ref><ref>[https://www.newsnow.co.uk/h/World+News/Asia/Armenia/Nagorno-Karabakh newsnow.co.uk - Ատրպէյճանական բանակը խուճապահար փախած է զբաղեցրած դիրքերէն, 30-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/30/iran-criticises-minsk-groups-peace-efforts-over-nagorno-karabakh aljazeera - Իրան կը քննադատէ Մինսկի խմբակի ջանքերը Արցախի հակամարտութեան վերաբերեալ, 30-10-2020]{{ref-en}}</ref><ref>[https://www.dw.com/en/nagorno-karabakh-armenia-azerbaijan-agree-to-avoid-targeting-civilian-populations-amid-peace-talks/a-55454758 dw.com - Լեռնային Ղարաբաղ․ Հայաստան եւ Ատրպէյճան Ժընեւի մէջ կը համաձայնին խուսափիլ յարձակումներէ խաղաղ բնակչութեան վրայ, dvv/aw (AP, Reuters) 31-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/10/31/armenia-azerbaijan-trade-fresh-accusations-of-karabakh-attacks aljazeera - Վերջին յարձակումներէն ետք, Հայաստան եւ Ատրպէյճան զիրար կ'ամբաստանեն 31-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30921858.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Երեւանն ու Պաքուն համաձայնել են դիտաւորութեամբ չթիրախաւորել խաղաղ բնակչութեանը կամ ոչ ռազմական կառոյցները 31-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30922382.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ադրբեջանական կողմը հրթիռակոծել է Շուշին, կան վիրաւորներ 31-10-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30922777.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ձերբակալւել է Թուրքիայի կողմից Ադրբեջան ուղարկւած ահաբեկչական խմբաւորման անդամը, յայտնում է դատախազութիւնը 31-10-2020]</ref><ref>[https://www.diarioarmenia.org.ar/english/massive-armenian-caravan-in-south-america-for-the-recognition-of-artsakh/ diarioarmenia - Հարաւային հայերուն լայնածաւալ ցոյցերը Արցախի ճանաչման համար, 31-10-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.toronto.com/news-story/10236458-armenian-demonstrators-move-through-toronto-in-car-convoy-to-protest-war/?fbclid=iwar2xyanm9unwsnjqagkixtnlexyk0l5jwjulet-ougkwzeuwgjwdpbxglag toronto.com - Թորոնթոյի հայերը ինքնաշաժներու երթով կը բողոքեն Արցախի վրայ բռնայարձակումներուն դէմ, 1-11-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.diarioarmenia.org.ar/marcha-de-la-comunidad-armenia-en-valencia-para-que-espana-detenga-la-venta-de-armas-a-turquia/ diarioarmenia.org - Վալենթիայի հայերը կը բողոքեն Սպանիոյ կողմէ Ատրպէյճանին զէնքի վաճառման դէմ, 1-11-2020{{ref-es}}]</ref><ref>[https://tsayg.am/%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8-%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A5%D5%AC-%D5%A5%D5%B6-%D5%AC%D5%A5%D5%B0%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%A5%D6%80%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A1-%D5%B4%D5%AB%D5%BB/ tsayg.am - Հայերը փակել են Լեհաստան-Գերմանիա միջպետական ճանապարհը` ի պաշտպանութիւն Արցախի եւ Հայաստանի, 1-11-2020]</ref><ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/487993 Ազդակ - Պելճիքացի Երեսփոխանի Եւ Խումբ Մը Լրագրողներու Հայաստան Եւ Արցախ Այցելութիւնը Շարունակուեցաւ, Նոյեմբեր 2, 2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |title=«Սպանական Միջազգային Գործակցութեան Գործակալութիւն»ը (AECID) մարդասիրական օգնութիւն պիտի հասցնէ Արցախի ընտանիքներու, 30-10-2020 {{ref-es}} |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2020-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101115312/https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |dead-url=yes |archivedate=2020-11-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101115312/https://www.aecid.es/ES/Paginas/Sala%20de%20Prensa/Noticias/2020/2020_10/AyudaHumanitariaNaborno-Karabaj.aspx |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.armenews.com/spip.php?page=article&id_article=71286&fbclid=IwAR1GQVH_pTugRTgCpFK9ukAaEp7hb-otgvkeQaQVyvw_84ZYCVKdJEe79tk |title=armenews.com - Մարդասիրական եւ բնապահպանման աղետ, {{ref-fr}} |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018195656/https://www.armenews.com/spip.php?page=article&id_article=71286&fbclid=IwAR1GQVH_pTugRTgCpFK9ukAaEp7hb-otgvkeQaQVyvw_84ZYCVKdJEe79tk |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://news.am/eng/news/611191.html news.am - Ատրպէյճան Արցախի անտառները հրդեհելով լուսնածինի ռմբակոծումներով, ոճիր կը գործէ 3-11-2020,{{ref-en}}]</ref><ref>[https://news.am/eng/news/611287.html news.am - Փաստեր թէ Ատրպէյճան միջազգային օրէնքներով արգիլուած զէնքեր կը գործածէ Արցախի ժողովուրդին դէմ, 3-11-2020, {{ref-en}}]</ref><ref>[https://en.armradio.am/2020/11/03/deliberate-burning-of-forests-in-artsakh-by-azerbaijan-is-a-war-crime-ombudsman/ en.armradio.am - Ատրպէյճան գիտակցաբար միջազգային օրէնքով աւրկիլուած ռումբերով կ'այրէ Արցախի անտառները, 3-11-2020{{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379361/103%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%a1%d5%b5-%d6%84%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%af-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%af%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%a1%d5%b6-1-%d5%b4%d5%ab%d5%ac%d5%ab%d5%b8%d5%b6-%d5%bf%d5%b8%d5%ac%d5%a1%d6%80/ |title=Ասպարէզ - 103ամեայ Քնարիկ Մարկոսեան 1 Միլիոն Տոլար Կը Նուիրէ Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամին, 3-11-2020 |accessdate=2020-11-03 |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121052200/http://asbarez.com/arm/379361/103%d5%a1%d5%b4%d5%a5%d5%a1%d5%b5-%d6%84%d5%b6%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%af-%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%af%d5%b8%d5%bd%d5%a5%d5%a1%d5%b6-1-%d5%b4%d5%ab%d5%ac%d5%ab%d5%b8%d5%b6-%d5%bf%d5%b8%d5%ac%d5%a1%d6%80/ |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://medmedia.am/?p=47046 |title=medmedia - Քաղաքացիական զոհերի թիւը 50 է, վիրավւորներինը՝ 148, 4-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022205/https://medmedia.am/?p=47046 |archivedate=2023-10-18 |dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |title=Լրագիր - Հումանիտար օգնութիւն արցախցիներին. Շուէտիայի ասորիների կողմից աջակցութեան նոր բեռը ճանապարհին է, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110193826/https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201110193826/https://www.lragir.am/2020/11/06/596902/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |title=Լրագիր - Ադրբեջանը հրետակոծել է Տիգրանակերտի հնագիտական ճամբարը, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106121456/https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106121456/https://www.lragir.am/2020/11/06/596876/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.vice.com/el/article/qjppjq/anatrixiastikes-fwtografies-apo-thn-prwth-grammh-sto-nagkorno-karampax vice.com - Արցախի հակամարտութեան գօտիէն ահառկու նկարներ, 6-11-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://armenpress.am/eng/news/1034186.html armenpress - Արցախի ՄԻՊ-ը տեղեկութիւններ ունի հակառակորդի վերահսկողութեան տակ գտնւող բնակավայրերում խաղաղ բնակիչների սպանութիւնների վերաբերեալ, 6-11-2020]</ref><ref>[https://sportsdesk.com.mt/2020/11/04/uefa-ban-qarabag-official-for-armenia-comments/ sportsdesk - UEFAն «Քարաբախ»ի մամուլի քարտուղարին զրկած է ոտնագնդակի գործունէութենէն, 6-11-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379683/%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d5%b3%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%aa%d5%a1%d5%b5/ |title=Ասպարէզ - Ատրպէյճանցիները Փորձեցին Շուշիի Ժայռերով Բարձրանալ. Ոչնչանալով՝ Մնացին Ժայռրերուն Տակ, 6-11-2020 |accessdate=2020-11-06 |archive-date=2020-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121025259/http://asbarez.com/arm/379683/%d5%a1%d5%bf%d6%80%d5%ba%d5%a7%d5%b5%d5%b3%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%ab%d5%b6%d5%a5%d6%80%d5%a8-%d6%83%d5%b8%d6%80%d5%b1%d5%a5%d6%81%d5%ab%d5%b6-%d5%b7%d5%b8%d6%82%d5%b7%d5%ab%d5%ab-%d5%aa%d5%a1%d5%b5/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.ctvnews.ca/world/heavy-fighting-near-key-town-in-karabakh-1.5179245 ctvnews - Ծանր մարտեր Արցախի ռազմական քաղաքին շուրջ, 7-11-2020 {{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.real.gr/kosmos/arthro/h_armenia_kathilonei_ta_tourkika_uav_s_bauraktar_tb2_foto_binteo-686451/ real.gr - Հայաստան վար կ'առնէ թրքական Bayraktar TB2 անոդաչու սարքեր, 8-11-2020{{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |title=hit-channel.com System Of A Down նուագախումբի անդամները Հայաստանի եւ Արցախի ի նպաստ երգեր կը յօրինեն 6-11-2020{{ref-el}} |accessdate=2020-11-08 |archive-date=2020-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106144754/https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |dead-url=yes |archivedate=2020-11-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106144754/https://www.hit-channel.com/system-of-a-down-dyo-nea-tragoydia-meta-apo-15-xronia/190635 |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.efsyn.gr/node/267566 efsyn.gr - Արցախի մէջ մարտերու սաստկացում, 7-11-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.efsyn.gr/kosmos/eyropi/267606_epikoinonia-poytin-makron-en-meso-ehthropraxion-sto-nagkorno-karampah efsyn.gr Փութին - Մաքրոն հեռաձայնային կապ Արցախի վերաբերեալ, 7-11-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30936211.html Ազատութիւն կայան - ՊԲ-ի փոխանցմամբ` առաւել յամառ գործողութիւններ են ծաւալւել Շուշիի մերձակայքում եւ հարաւ-արեւելեան հատւածում, 8-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30936930.html Ազատութիւն կայան - Յովհաննիսիանի հաղորդմամբ` Շուշի քաղաքում եւ մերձակայքում մարտեր են գնում, 8-11-2010 (երեկոյեան)]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201108/25233160/hakarakordin-chi-hajoxvel-shushin-amboxjutyamb-vercnel-artsrun-hovhannisyan.html armeniasputnik.am - Հակառակորդին չի յաջողւել Շուշին ամբողջութեամբ վերցնել. Արծրուն Յովհաննիսեան, 8-11-2020, թարմացուած լուր՝ 20։31]</ref><ref>[https://news.am/arm/news/612179.html news.am - ՊԲ ՀՕՊ ստորաբաժանումները Ստեփանակերտից հիւսիս արեւմուտք հատւածում խոցել են հակառակորդի երկու ԱԹՍ. Շուշան Ստեփանեան, 8-11-2020 (20։45')]</ref><ref>[https://news.am/arm/news/612181.html news.am- Հայկական ուժերի գործողութիւնների արդիւնքում հակառակորդը փոխուստի է դիմում Բերձորի լեռներից, 8-11-2020, (21։09)]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/11/08/%d5%b0%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%bc%d5%a1%d5%af%d5%b8%d6%80%d5%a4%d5%a8-%d6%83%d5%a1%d5%ad%d5%b8%d6%82%d5%bd%d5%bf%d5%ab-%d5%a7-%d5%a4%d5%ab%d5%b4%d5%b8%d6%82%d5%b4-%d5%a2%d5%a5%d6%80%d5%b1%d5%b8%d6%80/ hy.armradio.am Հայաստանի Հանրային Ռատիօ - Հակառակորդը փախուստի է դիմում Բերձորի լեռներից (տեսանիւթ) 8-11-2020, (21։27')]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/armenia/20201110/25259676/martakan-aktiv-gortsoxutyunnery-jakati-amboxj-gtov-dadrecvats-en.html armeniasputnik - Մարտական ակտիւ գործողութիւնները ճակատի ամբողջ գծով դադարեցւած են․ ՀՀ ՊՆ, 10-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201110/25249107/arcax-paterazm-putin-pashinyan-aliev.html armeniasputnik-Կրակը դադարեցւում է. ինչի տակ են ստորագրել Փաշինեանը, Պուտինն ու Ալիեւը, 10-11-2020]</ref><ref>[https://www.cnn.gr/kosmos/story/242047/nagkorno-karampax-telos-ston-polemo-me-odyniri-symfonia-gia-tin-armenia cnn.gr - Արցախ․ պատերազմի վերջ, Հայաստան ստորագրած է աղէտալի համաձայնութիւն մը, 10-11-2020{{ref-el}}]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/10/turkey-azerbaijan-achieved-sacred-success-in-nagorno-karabakh aljazeera - Թուրքիա՝ Ատրպէյճան յաջողեցաւ սուրբ համաձայնութիւն մը, 10-11-2020{{ref-en}}]</ref><ref>[https://www.documentonews.gr/article/nagkorno-karampax-synthhkologhse-h-armenia-termatizetai-o-polemos-plhthos-eisebale-sto-armeniko-koinoboylio-photos documentonews - Հայաստանը հաշտութեան համաձայնութիւն ստորագրեց․ վերջ Արցախի պատերազմին․ ժողովուրդ ներխուժեց Հայաստանի խորհրդարանին մէջ, 10-11-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>{{Cite web |url=http://asbarez.com/arm/379859/%d5%ab%d5%b6%d5%b9-%d5%a5%d5%b6-%d5%ba%d5%a1%d5%b5%d5%b4%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d6%82%d5%b8%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a5%d5%ac-%d5%ba%d5%b8%d6%82%d5%bf%d5%ab%d5%b6%d5%a8-%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d5%a5%d6%82%d5%b6/ |title=Ասպարէզ - Ինչ Են Պայմանաւորուել Պուտինը, Ալիեւն Ու Փաշինեանը․ Համաձայնագրի Տեքստ, 10-11-2020 |accessdate=2020-11-10 |archive-date=2020-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201110092947/http://asbarez.com/arm/379859/%D5%AB%D5%B6%D5%B9-%D5%A5%D5%B6-%D5%BA%D5%A1%D5%B5%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A5%D5%AC-%D5%BA%D5%B8%D6%82%D5%BF%D5%AB%D5%B6%D5%A8-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A5%D6%82%D5%B6/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30940162.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հայաստանի վարչապետի, Ատրպէյճանի եւ Ռուսաստանի նախագահներու յայտարարութիւնը, 10-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30939770.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հայաստանի նախագահն անհապաղ նախաձեռնում է քաղաքական խորհրդակցութիուններ, 10-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034363.html armenpress - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 10-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034487.html armenpress - Արցախի նախագահը Հայաստանի քաղաքական ուժերին քննարկումների համար Ստեփանակերտ այցելելու կոչ է յղել 10-11-2020, (14։57')]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |title=Լրագիր - Ինչ է մնում Արցախից Նիկոլ Փաշինյանի ստորագրած համաձայնագրով, 10-11-2020 (23։47') |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116051111/https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201116051111/https://www.lragir.am/2020/11/10/598172/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |title=Լրագիր - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած 81 զինծառայողների անուններ, 10-11-2020(13:55') |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111145912/https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111145912/https://www.lragir.am/2020/11/10/597989/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-54885906 BBC - Ռուս խաղապահները տը տեղադրուին Արցախեան հակամարտութեան գօտիին շրջանը, 10-11-2020{{ref-en}}]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |title=Լրագիր -ԱՄՆ-ն ու Ֆրանսիան զգուշացնում են Ռուսաստանին. Հայաստանը շանս ունի բեկում մտցնելու, 11-11-2020 |accessdate=2020-11-11 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111075937/https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111075937/https://www.lragir.am/2020/11/11/598229/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30941871.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Ըստ Փաշինեանի, փաստաթուղթը ոչ թէ տարածքներ յանձնելու, այլ պահելու մասին է, 11-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30941936.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Դատախազութիւնը կոչ է անում չխախտել ռազմական դրութեան սահմանափակումները եւ չանցկացնել հաւաքներ, 11-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30942089.html Ազատութիւն ռատիօկայան - Հանրահաւաքը մեկնարկեց՝ չնայած ոստիկանութիւնը բերման է ենթարկում մասնակիցներին, 11-11-2020]</ref><ref>[file:///C:/Users/anide/Downloads/%D4%B1%D4%B6%D4%B1%D5%8F%20%D5%95%D5%90%2012-11-2020%20(1).pdf Ազատ Օր - «Արցախի խորհրդարանի 4 կուսակցութիւններ կը պահանջեն Արայիկ Յարութիւնեանի հրաժարականը», 12-11-2020 էջ 3]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/12/armenia-protests Ալ Ճազիրա - հազարաւորներու բողոքի հաւաք, Երեւանի մէջ, 12-11-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |title=Լրագիր - Ռուս խաղաղապահները Ստեփանակերտում են, 12-11-2020 |accessdate=2020-11-12 |archive-date=2020-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124022221/https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201124022221/https://www.lragir.am/2020/11/12/598860/ |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |title=ԱՀ արդարադատութեան նախարարը հրաժարական տուեց, 12-11-2020 |accessdate=2020-11-12 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022211/https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |dead-url=yes |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022211/https://www.lragir.am/2020/11/12/598625/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201112/25301573/lavrov-nshel-e-te-erb-e-voroshvelu-lernayin-gharabaghi-kargavichak.html armeniasputnik - Լավրովը նշել է, թէ երբ է որոշւելու Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը, 12-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/society/20201112/25301836/mer-hayreniqy-chen-karox-handznel-ayd-xaytarak-pastatxtov-hadrutci-kakanc-boxoqi-akcian.html armeniasputnik - «Մեր հայրենիքը չեն կարող յանձնել այդ խայտառակ փաստաթղթով». հադրութցի կանանց բողոքի ակցիան, 12-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/801132.html shantnews - Ռուսաստանի պաշտպանութեան նախարարութիւնը տրամադրել է քարտեզ, որը ցոյց է տալիս, թէ որտեղ են տեղակայւելու խաղաղապահները, 12-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/801078.html shantnews - Լավրովը յորդորել է ուշադրութիւն դարձնել Ղարաբաղի մշակութային ժառանգութեան պահպանմանը, 12-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/801258.html shantnews -17 կուսակցութիւնների նախաձեռնած երթի մասնակիցները Մատենադարանից շարժւում են ԱԱԾ, 12-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/801403.html shantnews - ԼՂ-ում թուրք խաղաղապահներ չեն լինի, Թուրքիան էլ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբում համանախագահող երկիր չի դառնայ. Սերկէյ Լավրով, 12-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034702.html armenpress - Արծրուն Յովհաննիսեանը յայտնել է ՊՆ ներկայացուցչի աշխատանքը դադարեցնելու մասին, 12-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034678.html armenpress-Հադրութցիները նամակներ փոխանցեցին նաեւ ՀՀ-ում Ռուսաստանի եւ ԱՄՆ-ի դեսպանատաներին, 12-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25313694/minski-xmbi-bolor-hamanaxagahner-dem-en-exel-gharabaghyan-hakamartutyan-razmakan-lutsman.html armeniasputnik - Մինսկի խմբի բոլոր համանախագահները դէմ են եղել Ղարաբաղեան հակամարտութեան ռազմական լուծմանը, 13-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25311461/pbn-37-zoheri-anunner-e-hraparakel.html armeniasputnik - ՊԲ-ն 37 զոհերի անուններ է հրապարակել, 13-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30945731.html Ազատութիւն կայան - Ստեփանակերտում բնակչութեան վերադարձի հարցերն են կազմակերպւում 13-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30946418.html Ազատութիւն - Երեւանում 4-րդն օրն է` պահանջում են վարչապետի հրաժարականը, 13-11-2020]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=MJSEnlJ_d8A&feature=emb_logo Տեսերիզ - Ուղիղ հեռասփռում․ Երեւանում 4-րդն օրն է` պահանջում են վարչապետի հրաժարականը, 13-11-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |title=Լրագիր - Արցախի ՊԲ-ն հրապարակել է զոհւած զինծառայողների անուններ, 13-11-2020 |accessdate=2020-11-13 |archive-date=2020-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117144119/https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |dead-url=yes |archivedate=2020-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201117144119/https://www.lragir.am/2020/11/13/599035/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30948979.html Ազատութիւն կայան - Մեկնարկել է ղարաբաղեան պատերազմում զոհւածների մարմինների փոխանակման գործընթացը, 13-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201113/25314653/shushi-lisagor-avtochanaparhi-harakic-taracqum-anhet-korel-e-42-vostikan.html armeniasputnik - Շուշի-Լիսագոր աւտոճանապարհի հարակից տարածքում անհետ կորել է 42 ոստիկան, 13-11-2020]</ref><ref>[https://news.am/arm/news/613349.html news.am - Ատրպէյճանցիները պղծել են Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց Մայր տաճարը, 14-11-2020]</ref><ref>[https://news.am/arm/news/613341.html news.am - ՌԴ ԱԳՆ-ն յորդորել է Եունեսքոյին ներգրաւել Ղարաբաղի մշակութային արժէքների պահպանման գործում, 14-11-2020]</ref><ref>[https://news.am/arm/videos/40181.html news.am - Տեսերիզ՝ «4-5 օր ա՝ գալիս ենք. արցախցի հովիւները հօտը ոտքով Հայաստան են բերում», 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/802145.html shantnews - ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարութիւնը դիմել է միջազգային պատկան մարմիններին՝ պահանջելով կանխել մշակութային վանդալիզմը, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/802041.html shantnews - Քանատայից մարդասիրական օգնութեան հերթական խմբաքանակ է ուղարկւում Հայաստան, 14-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034858.html armenpress - Երեւանից Ստեփանակերտ են ուղեւորւել 11 հանրակառքներ՝ տեղափոխելով արցախցիների, 14-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25328577/avtobus-arcax-stepanakert-bnakich.html armeniasputnik - Բնակիչները վերադառնում են Ստեփանակերտ. Երեւանից 11 հանրակառք է մեկնել Արցախ. լուսանկարներ, 14-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25329739/haykakan-koxmn-ays-pashin-uni-2317-zowh-an-n-patasxanel-e-miqayel-minasyanin.html armeniasputnik - Հայկական կողմն այս պահին ունի 2317 զոհ. ԱՆ–ն պատասխանել է ․․․․ 14-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25329382/zoh-marmin-arcax-adrbejan.html armeniasputnik - Ատրպէյճանական կողմը հայկականին է փոխանցել մոտ 100 զոհի մարմին, 14-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201114/25325101/shushi-merdzakayq-zoh-arcax-mip.html armeniasputnik - Շուշիի մերձակայքից զոհւածների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի ՄԻՊ, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.aravot.am/2020/11/14/1151666/ aravot - Երեւանում կամ ՀՀ մարզերում ապաստանած Արցախի մի շարք քաղաքացիներ Ստեփանակերտ են տեղափոխւել]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/802336.hshantnewstml shantnews - Դադիվանքին որεθէ վտանգ չի սպառնում․ Վահրամ քահանայ Մելիքեան 14-11-2020]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/802273.html shantnews - Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը յորդորում է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ին ձեռնարկել բոլորմիջոցները Արցախի սրբավայրերը պաշտպանելու համար, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.protothema.gr/world/article/1065346/armenia-apotrapike-apopeira-dolofonias-tou-prothupourgou/ protothema.gr - Հայաստան․ կասեցուած է մահափորձ վարչապետին դէմ, 14-11-2020 {{ref-el}}]</ref><ref>[https://massispost.com/am/2020/11/14/%D6%83%D5%A1%D5%B7%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%A4%D5%A7%D5%B4-%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%83%D5%B8%D6%80%D5%B1-%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A5/ massispost - Փաշինեանի Դէմ Մահափորձ Նախապատրաստելու Կասկածանքով Ձերբակալուած Են Շարք Մը Ընդդիմադիր Գործիչներ, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2020/11/14/armenia-says-prevented-assassination-attempt-on-pm-pashinyan aljazeera - Հայաստան կ'ըսէ թէ վարչապետին դէմ մահափորձ կանխած է, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30950160.html Ազատութիւն ալիք - Ձերբակալւել է Արթուր Վանեցեանը՝ իշխանութեան յուրացման եւ վարչապետի սպանութեան նախապատրաստման կասկածանքով, յայտնում է պաշտպանը, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30950318.html Ազատութիւն ալիք - ԱԱԾ յայտնում է, որ կանխել է վարչապետի սպանութեան, ՀՀ կառավարութեան լիազորութիւններին տիրանալու փորձ, 14-11-2020]</ref><ref>[https://www.aa.com.tr/en/politics/intelligence-foils-attempt-to-assassinate-armenian-pm/2044122 aa.com.tr․ Անատոլու լրատուողական սպասարկութիւն - Հայաստանի Գաղտնի Սպասարկութեան նախկին գործակալը ձեռբակալուած է վարչապետին մահափորձի ամբաստանութեամբ, 15-11-2020, Ali Cura]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034946.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 18 դիտակէտ 15-11-2020]</ref><ref>[https://lurer.com/?p=394567&l=am lurer.com - ՊԲ-ն հրապարակել է հայրենիքի պաշտպանութեան համար մղւող մարտերում զոհւած եւս 51 զինծառայողի անուն, 15-11-2020, (12։36)]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201115/25344705/qarvachari-bnakichnerin-tarhanelu-jamket-erkaradzgvel-e-10-orov.html armeniasputnik - Քարվաճառից աշխարհազորայիններին տարհանելու ժամկէտը երկարաձգւել է 10 օրով, 15-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30951199.html Ազատութիւն ալիք - Ըստ ԱԻՆ-ի, երթեւեկութիւնը դէպի Արցախ թոյլատրւում է միայն Վարդենիս-Սոթք-Քարվաճառ ճանապարհով, 15-11-2020]</ref><ref>[https://www.president.am/hy/press-release/item/2020/11/16/President-Armen-Sarkissians-message-/ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ․ Մամլոյ հաղորդագրութիւն - Կարելի է պարտւել ճակատամարտը, բայց անթոյլատրելի է պարտւել որպէս ազգ. Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Արմէն Սարգսեանի ուղերձը, 16-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Լեռնային Ղարաբաղում տեղակայւել է ռուս խաղաղապահների 25 դիտակետ, 16-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1034961.html armenpress - Շուշիի մատոյցներից մօտ 150 հայ զինծառայողների մարմիններ են դուրս բերւել. Արցախի նախագահ, 16-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30953541.html Ազատութիւն ալիք - Նախագահի հրամանագրով Մնացականյանն ազատւել է ԱԳ նախարարի պաշտօնից, 16-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25378098/yevs--71-zoh-pb-n-nahatakvats-zintsarayoxneri-nor-cank-e-hraparakel.html - armeniasputnik - Եւս 71 զոհ. ՊԲ–ն նահատակւած զինծառայողների նոր ցանկ է հրապարակել, 17-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25373613/goris-shushi-chanaparhic-anhayt-korac-qaxaqacineri-tvum-hh-qaxaqaciner-kan-arcaxi-mip.html armeniasputnik - Գորիս-Շուշի ճանապարհից անհայտ կորած քաղաքացիների թւում ՀՀ քաղաքացիներ կան. Արցախի ՄԻՊ, 17-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/803564.html shantnews -Արցախից Հայաստան է տեղափոխւել 3191 գլուխ կենդանի, 17-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/803553.html shantnews - Ռուս խաղաղապահները բացել են Ստեփանակերտը Հայաստանի հետ կապող Լաչինի միջանցքը, 17-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30955193.html Ազատութիւն ալիք - Ադրբեջանին յանձւելիք տարածքներից հեռացող մարդիկ քանդում ու հրկիզում են իրենց տները, 17-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/803401.html shantnews - Իսպանիայի Կոնգրեսն ընդունեց ԼՂ հումանիտար օգնութիւն ուղարկելու եւ Ատրպէյանին զէնքի վաճառքը դադարեցնելու Ինյառիտուի միջնորդութիւնը, 17-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201117/25379417/paterazmakan-orerin-masnagitakan-partqy-katarelis-15-bjishk-e-zohvel.html armeniasputnik-Պատերազմական օրերին մասնագիտական պարտքը կատարելիս 15 բժիշկ է զոհւել]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30954968.html Ազատութիւն կայան - Արցախի ՊՆ-ն հրապարակել է զոհւած եւս 71 զինծառայողների անուններ, 17-11-2020]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/11/18/%d5%a1%d5%a4%d6%80%d5%a2%d5%a5%d5%bb%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%b0%d5%bd%d5%af%d5%b8%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%bf%d5%a1%d5%af-%d5%a7-%d5%a1%d5%b6%d6%81%d5%a5%d5%ac-%d5%b6%d5%a1%d6%87/ armradio.am - Ատրպէյճանի հսկողութեան տակ է անցել նաեւ «Ղարաբաղ կարպետ»-ի Շուշիի արտադրամասը՝ ամբողջ գոյքով, գորգերով, հումքով, 18-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/804082.html shantnews - Ստեփանակերտ է վերադարձել եւս 502 փախստական, 18-11-2020]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |title=Լրագիր լուրեր - Մարտունիի եւ Շուշիի ուղղութիւններում շարունակւել են անյայտ կորածների որոնման եւ զոհւածների մարմինների դուրսբերման աշխատանքները, 18-11-2020 |accessdate=2020-11-18 |archive-date=2023-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231018022213/https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |dead-url=yes |archivedate=2023-10-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231018022213/https://www.lragir.am/2020/11/18/600598/ |deadurl=yes }}</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25394506/kataro-ginu-gortcaran-tshnami.html armeniasputnik - «Կատարօ» գինու գործարանը «կազմ ու պատրաստ» մնացել է թշնամու տիրապետութեան տակ, 18-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30956905.html Ազատութիւն - Արա Այվազեանը նշանակւել է արտաքին գործերի նախարար, 18-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25389127/-81-nor-anin-nahatak-pb.html armeniasputnik - Եւս 81 անուն. Արցախի պաշտպանութեան մարտերում նահատակւածների նոր ցանկ է հրապարակւել, 18-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25393788/-250-zincarayoxi-diak-chchanachvac.html armeniasputnik - Շուրջ 250 զինծառայողի դի մնում են չճանաչւած, 18-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30958855.html Ազատութիւն կայան - Կիւմրիում ապաստանած շուրջ 50 արցախցիներ Ստեփանակերտ մեկնեցին, 19-11-2020]</ref><ref>[https://www.shantnews.am/news/view/805397.html shantnews - ՊԲ-ն հրապարակել է նահատակւած եւս 28 զինծառայողի անուն ԱՐՑԱԽ, 20-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201120/25419041/stepanakertum-sksel-en-ashxatel-khanutnery-varsaviroanocnery-hanrayin-transporty.html armeniasputnik - Ստեփանակերտում սկսել են աշխատել խանութները, վարսավիրանոցները, հանրային տրանսպորտը, 20-11-2020]</ref><ref>[https://www.24news.am/news/136699 24news - Նոյեմբերի 14-ից ռուս խաղաղապահների ուղեկցութեամբ Ստեփանակերտ է վերադարձել 2600 բնակիչ, 20-11-2020]</ref><ref>[https://www.azatutyun.am/a/30959974.html Ազատութիւն կայան - Երէկ Արցախ են վերադարձել եւս 1235 փախստականներ, 20-11-2020]</ref><ref>[https://hy.armradio.am/2020/11/20/%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%a1%d5%bd%d5%ab-%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%ac%d5%ab%d6%80%d5%a8-%d5%af%d5%b4%d5%b6%d5%a1-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%af%d5%a1%d5%af/ hy.armradio.am - Ամարասի վանական համալիրը կը մնայ հայկական կողմը, 20-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/armenia/20201123/25468905/arayik-harutyunyann-el-hrajesht-tvec-pashtonin-haytni-e-ov-kpoxarini-nran.html armeniasputnik - Արայիկ Յարութիւնեանն էլ հրաժեշտ տւեց պաշտօնին, յայտնի է` ով կը փոխարինի նրան, 23-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25467056/martunu-berdashenum-mardkanc-aygineri-mijov-sahmanen-gtsum-haykakan-loxmic-mardchka.html armeniasputnik -Մարտունու Բերդաշէնում մարդկանց այգիների միջով սահման են գծում. հայկական կողմից մարդ չկայ, 23-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25467000/mek-orum-2334-paxstakan-hayastanic-kharabakh-en-veradardzel.html armeniasputnik - Մէկ օրում 2334 փախստական Հայաստանից Ղարաբաղ են վերադարձել, 23-11-2020]</ref><ref>[https://armeniasputnik.am/karabah/20201123/25461576/voronqen-adrbejani-verahskoxutyan-tak-antsac-artsaxyan-121-hayabnak-hamaynqnery.html armeniasputnik - Որոնք են Ադրբեջանի վերահսկողութեան տակ անցած արցախեան 121 հայաբնակ համայնքները, 23-11-2020]</ref><ref>[https://armenpress.am/arm/news/1035894.html armenpress - Աւելի քան 50 000 արցախցի վերադարձել է Արցախ. նախարար Ժիրայր Միրզոեանը մանրամասնում է ծրագրերը, 25-11-2020]</ref><ref>[https://lurer.com/?p=396091&l=am lurer.com - Հպարտ քաղաքացիները՝ կրկին խաբւած. 170 միլիոն դոլարի ոդիսականը, 25-11-2020]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%AB%D5%BB%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6_%D5%AB%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%82%D5%B6%D6%84 Միջազգային իրաւունք ]{{lang-hy|}} #[https://fr.wikipedia.org/wiki/Droit_de_la_guerre Պատերազմի կանոններ]{{ref-fr}} #[https://greekcitytimes.com/2020/10/03/greeks-living-in-armenia-are-already-on-the-front-lines-in-artsakh/ greekcitytimes.com Յոյները, որոնք Արցախ եւ Հ․Հ․ կ'ապրին, կը կռուին հայերուն կողքին]{{ref-en}} #[https://en.wikipedia.org/wiki/Pargev_Martirosyan Պարգեւ արք․ Մարտիրոսեան]{{ref-en}} #[https://www.ant1news.gr/eidiseis/article/584222/special-report-o-nikolas-bafeiadis-stin-empolemi-zoni-toy-nagkorno-karampax-eikones- ant1news.gr - “Special Report”. Նիքոլաս Վաֆիատիսը Արցախի սահմանագծին վրայ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101033056/https://www.ant1news.gr/eidiseis/article/584222/special-report-o-nikolas-bafeiadis-stin-empolemi-zoni-toy-nagkorno-karampax-eikones- |date=2020-11-01 }}{{ref-el}} #[https://www.bbc.com/news/topics/cvenzmgyg88t/nagorno-karabakh bbc.com - Լեռնային Ղարաբաղ․ Գետնայարկերուն մէջ զաւակ կը մեծցնենք, ու ապա զինուոր կը ղրկենք]{{ref-en}} #[https://www.youtube.com/watch?v=S2UTwO2aNPk&feature=emb_logo&ab_channel=ANNANewsMilitary Ինչպես կորցրինք Շուշին. բացառիկ տեսանիւթ, որը պատմում է քաղաքի վերջին ճակատամարտի մասին] #[https://www.bild.de/politik/international/bild-international/paul-ronzheimer-about-karabakh-we-have-watched-this-war-happen-73872944.bild.html?fbclid=IwAR0g_T-zIiEWKNUpz7YZ9oKMMWPqnWt_ecNrw_M4fWR2t-rs39aBj4Ab8Os bild.de - Ծուլօրէն դիտեցինք այս պատերազմը, PAUL RONZHEIMER, 10-11-2020 ] {{ref-en}} #[https://www.azatutyun.am/p/3148.html Ազատութիւն TV . Տեսերիզ- Հայաստանի Նախագահի հարցազրոյցը լրագրողներուն հետ, 13-11-2020, -2:20:23] #[https://www.facebook.com/azatutyun/videos/698544927744493/ Ազատութիւն TV . Տեսերիզ - Այսօր կէսօրից հետո ռուս խաղաղապահները մտան Քարվաճառի շրջան, հաղորդում է «Ազատության» թղթակիցը Դադիվանքի քահանան՝ Տէր ՅովհաննԷսը, պնդում է՝ ինքը չի հեռանալու տարածքից, 13-11-2020] #[https://hetq.am/hy/article/124290?fbclid=IwAR3CJFR6WUUVcqNWaCQAjRVMPlVpA-UCBPp73Q0O9oXxdYVC2nZej5WW-48 hetq.am - Արցախն այսօր, լուսանկարներ Յակոբ Պօղոսեան, 19:43, 13 նմբ 2020] #[https://slpress.gr/ethnika/i-itta-ton-armenion-fernei-pio-konta-osa-schediazei-o-erntogan-enantion-mas/?fbclid=IwAR1p_XwyRlUzunHt4MRU0cB3ZvQWvZOIHxwCWf6ngbsOlXVhUwguWjJZ-RQ#.X61EvEuOY3o.facebook Հայերուն պարտութիւնը, մեզ աւելի կը մօտեցնէ Էրտողանի ծրագիրներուն, Փանաղիոթոփուլոս Փանոս, 11-11-2020]{{ref-el}} #[https://moderndiplomacy.eu/2020/11/13/azeri-turkish-war-crimes-against-armenians-must-not-go-unpunished/?fbclid=IwAR3rYBoDcxppweEYoSjBwDaoJL3dxmjMkwUu-q8PZ7vqRTVaYrlKw1hern4 moderndiplomacy.eu - Հայերուն դէն փրքազերիական բռնայարձակումը անպատիժ պէտք չէ մնայ, 13-11-2020, Uzay Bulut]{{ref-en}} #[https://www.lefigaro.fr/vox/monde/pour-les-armeniens-le-cessez-le-feu-est-un-drame-pour-le-present-et-une-condamnation-pour-l-avenir-20201113?fbclid=IwAR1VA9ega3knDS-rigLR_aq5cG5Neyi3JnW2V41rCq91AfNSUJXjIu1G6QE le figaro.fr - Հայերուն համար զինադադարը սրտայոյզ դէպք մըն է ներկայի եւ ապագային համար, Paul Sugy, 13-11-2020]{{ref-fr}} #[https://www.onalert.gr/kosmos/tourkia/ekthesi-toy-oie-kaiei-tin-toyrkia-gia-to-nagkorno-karampach-exorgismenos-o-aksoi/400684/?fbclid=IwAR2eRp1oFtOrH13qJe7-_vjC33OtqNcAGVGM2quFFcFSwUaWbfBNFd_yzDY onalert.gr - Մ․Ա․Կ․ի տեղեկագրութիւնը Արցախի վերաբերեալ, «կ'այրէ» Թուրքիան, աղբիւր՝ YeniSafak 13-11-2020]{{ref-en}} #[https://kosmodromio.gr/2020/11/11/texnikes-leptomereies-h-alhtheia-o-pol/?fbclid=IwAR3UXw5ThLwp26p2q3-izqhAFIyQbUPAbXw09U9omKIMiS3k6yE1-xbRhZU kosmodromio.gr - Իրականութիւնը, Պատերազմը եւ Արցախը․ 12-11-2020]{{ref-el}} #[https://www.youtube.com/watch?v=FzcOlYD5oM4&ab_channel=24TV Տեսերիզ․ ԱԱԾ-ն յայտնում է Նիկոլ Փաշինեանի դէմ մահափորձի նախապատրաստման մասին] #[https://www.youtube.com/watch?v=5gKMtmMU_2I&feature=emb_logo&ab_channel=Sputnik%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F Տեսերիզ․ Քարվաճառցիները դառնութեամբ կտրում են իրենց տնկած ծառերը, միայն թէ չմնայ թշնամուն. տեսանիւթ 15-11-2020] #[https://mail.google.com/mail/u/0/?tab=rm&ogbl#inbox/FMfcgxwKjTVTRcPddbDrgdKxzsChzDGh?projector=1&messagePartId=0.1 Ազատ Օր․ Հայ գիտնականն ու բանակը՝ Արեգ Դանագուլեան, միջուկային ֆիզիկոս, Մասաչուսէցի տեխնոլոգիական ինստիտուտ (MIT), էջ 7, 18-11-2020] #[https://armeniasputnik.am/karabah/20201118/25377921/miayan-zinvori-xizaxutyamb-haxtanaki-chen-hasnum-hayastani-razmakan-sxalner-gharabaghum.html armeniasputnik - Միայն զինւորի խիզախութեամբ յաղթանակի չեն հասնում. Հայաստանի ռազմական սխալները Ղարաբաղում, Ալեքսանդր Խրոլենկօ, 18-11-2020] [[Ստորոգութիւն:Պատերազմներ]] [[Ստորոգութիւն:Պատերազմներ Հարաւային Կովկասին մէջ]] [[Ստորոգութիւն:Արցախեան հակամարտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ]] ltglunoqaaq4k5xwvrg8v6eoptic31l 0 19208 257346 245516 2026-11-06T13:28:24Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257346 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ռազմական գործիչ |ծննդավայր = [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] Խաչէն գաւառի Նախիջեւանիկ գիւղը }} '''Դանիէլ Բէկ Փիրումեան''' ({{ԱԾ}}), ռազմական գործիչ, Սարդարապատի ճակատամարտի գլխաւոր հրամանատար, ազգային հերոս, ռուսական բանակի գնդապետ<ref>{{Cite web|url=http://www.matyan.am/?p=1715&l=am|title=Դանիէլ Բէկ Փիրումեան|last=|first=|date=|website=www.matyan.am|publisher=|accessdate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190917001434/http://matyan.am/?p=1715&l=am|archivedate=2019-09-17|dead-url=yes}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է 22 նոյեմբեր 1861-ին, [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի]] Խաչէն գաւառի Նախիջեւանիկ գիւղը: Աւարտած է [[Շուշի|Շուշիի]] քաղաքային ուսումնարանը: == Ծառայութիւնը Ռուսական բանակում<ref>{{Citation|title=Դանիել Բեկ-Փիրումյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A5%D5%AC_%D4%B2%D5%A5%D5%AF-%D5%93%D5%AB%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10011675|date=2024-06-26|accessdate=2025-11-14|language=hy}}</ref> == Սորված է Թիֆլիսի հետեւակային իւնկերական ուսումնարանը, աւարտած է Օրանիենպաումի սպայական հրաձգային դպրոցի դասընթացը (1913): Ռուս բանակին մէջ ծառայած է 1881-էն Երեւանեան գունդին մէջ: Ա. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ կռուած է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ, եղած է գումարտակի, գունդի հրամանատար: 1881-1883 թուականներուն ուսանած է Թիֆլիսի հետեւակային Իւնկերական ուսումնարանին մէջ։ 1890 թուականին Դանիէլ Բէկ Փիրումեանին շնորհուած է Գաբիդանի կոչում։ 1913 թուականին Դանիէլ Բէկ Փիրումեանը փոխգնդապետի կոչումով աւարտած է Օրանիենպաումի սպայական հրաձգային դպրոցի դասընթացները։ Եղած է վաշտի, գումարտակի, գունդի հրամանատար։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թուականներ) ժամանակ կռուած է Կովկասեան ռազմաճակատին վրայ, աչքի զարկած է քաջութեամբ, ստացած է ռուսական բանակի գնդապետի կոչում, պարգեւատրուած է Գէորգիեւեան եւ այլ շքանշաններով ու անուանական զէնքով։ == Սարդարապատի հերոսամարտին մէջ == 1918 Մայիսին, երբ թրքական յառաջապահ ջոկատները արշաւած են դէպի Սարդարապատ կայարան` հոնկէ մօտենալով Էջմիածինին, հայութեան համար այդ օրհասական պահուն վճռական դեր խաղցած է Դանիէլ Բէկ Փիրումեանի ռազմաճակատային մեծ փորձը։ Ան մեծ դեր ունեցած է Սարդարապատի ճակատամարտի յաղթանակի կերտման մէջ՝ ան փաստացի հանդիսացած է այդ ուղղութեան հայկական զօրամիաւորումներու ընդհանուր հրամանատարը: 26 Մայիս 1918-ին Սարդարապատի ճակատամարտին, իբրեւ զօրամիաւորումի ընդհանուր հրամանատար, ցուցաբերած է զօրավարական հմտութիւն եւ արիութիւն` ռազմաճակատի կեդրոնական հատուածին մէջ ջախջախելով եւ ետ շպրտելով թուրքերը եւ ապահովելով յաղթանակ: 1918-ին 57 տարեկան Դանիէլ Բէկ Փիրումեանին շնորհուած է զօրավար-հազարապետի կոչում: Նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան օրով ան առաջիններէն մէկն էր, որ պաշտօնապէս ստացած է այդ կոչումը<ref>{{Cite web|url=https://armeniatoday.news/%d5%a6%d5%ab%d5%b6%d5%be%d5%a1%d5%ae-%d5%b8%d6%82%d5%aa%d5%a5%d6%80/107156/|title=Պետական այրեր․ Դանիէլ Բէկ Փիրումեան|last=|first=|date=|website=Armenia Today|publisher=|language=hy-AM|accessdate=2020-10-09}}</ref>: == Կեանքին վերջին տարիները == Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան տարիներուն Դանիէլ Բէկ Փիրումեան տարբեր պաշտօններ զբաղեցուցած է Հայաստանի ռազմական գերատեսչութեան մէջ: 1919-ին վերջը ան ստացած է զօրավար-տեղակալի կոչում եւ նշանակուած` Կարսի բերդի պարետ: Դժբախտաբար ինքնաշարժի արկածի մը պատճառով ան մարմնական մեծ վնասներ կրած է, որուն պատճառով ալ չէ կարողացած պատշաճ ձեւով կազմակերպել Կարսի բերդի եւ Կարսի ճակատի ինքնապաշտպանութիւնը 1920-ի աշնան կայացած թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ: Իսկ 30 Հոկտեմբեր 1920-ին թուրքերու կողմէ Կարսի անառիկ բերդի գրաւումի ժամանակ գերի ինկած է: 1921 Յունուարին զայն տեղափոխած են Ալեքսանդրապոլ (այժմ` [[Գիւմրի]]), ապա յանձնած` ռուսական 11-րդ Կարմիր բանակի ներկայացուցիչներուն: 1921-ին, Հայաստանի խորհրդայնացումէն  ետք, Դանիէլ Բէկ Փիրումեան հայ բարձրաստիճան այլ սպաներու հետ պոլշեւիկներու կողմէ գնդակահարուած է Ղարաքիալիսա-Դիլիջան ճանապարհին: Այնուհետեւ զօրավարին դիակը հնարաւոր  եղած է գաղտնի տեղափոխել [[Էջմիածին]] եւ թաղել [[Ս. Գայեանէ եկեղեցի|Սուրբ Գայեանէի]] վանքին կից գերեզմանատունը: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}}{{ՀՍՀ}} jyjucx3oym9psybwx8jgvpfrl860vcj 0 19277 257348 241767 2026-11-06T13:33:43Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257348 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Դիզափայտ.jpg|մինի]] '''Դիզափայտ,''' լեռ [[Արցախի Հանրապետութիւն|Արցախի Հանրապետութեան]] [[Հադրութ]]<nowiki/>ի մէջ: Ծովու մակերեսէն 2478 մեթր բարձրութեան վրայ կը գտնուի<ref>{{Cite web|url=http://blog.mediamall.am/?id=46926|title=Արցախ՝ երկիր դրախտավայր. Դիզափայտ ու Կատարավանք|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=2020-10-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201020104146/http://blog.mediamall.am/?id=46926|archivedate=2020-10-20|dead-url=yes}}</ref>: Լերան երկրորդ անուանումը ''Զիարաթ'' է։ Դիզափայտի գագաթին հիմնուած [[Կատարոյ վանք (Կատարավանք)|Կատարոյ վանք]]<nowiki/>ը: Լեռնագագաթը Արցախի գլխաւոր ու պատմական սրբավայրերէն է։ Լեռնագագաթէն կ'երեւին [[Մուղանի դաշտավայր|Մուղանի դաշտավայրը]], [[Իրան|Իրանի]] սահմանը՝ [[Արաքս|Արաքսի]] հովիտը, Զանգեզուրի լեռնաշխարհը, Մռովի կատարները, իսկ աւելի մօտէն՝ հիւսիսային կողմէն՝ Հարոս լեռնաշղթան է։ Սիւնեաց աշխարհին դիմաց Մեծ քար լեռն է, որու ստորոտը կը գտնուին [[Քարինք]], [[Սպիտակաշէն]] եւ [[Փարաջանց]] գիւղերը։ Անոնցմէ հարաւ՝ [[Զինգիանակապ գետ]]<nowiki/>ին ձախ ափին, խոյացած է հսկայ Ամու կոչուող տեղամասը, որու կողերուն փռուած են [[Արեւշատ (Հադրութի շրջան)|Արեւշատ]], [[Թեզխարաբ (Հադրութի շրջան)|Թեզխարապ]] եւ [[Պետրոսաշեն|Պետրոսաշէն]] բնակավայրերը։ Բարձունքէն կ'երեւին նաեւ [[Տումի]], [[Մոխրենես]], [[Հին Թաղեր]], [[Խանձաձոր]], [[Ծամձոր]], [[Քարագլուխ (Հադրութի շրջան)|Քարագլուխ]], [[Սարինշէն]], [[Բանաձոր]], [[Առաքել (Հադրութի շրջան)|Առաքել]], [[Ցոր]], [[Սարալանջ (Հադրութի շրջան)|Սարալանջ]], [[Ջրաբերդ]] եւ [[Կարմրակուճ]] գիւղերը<ref>{{Cite web|url=http://nareatoyan.blogspot.com/2014/04/blog-post_20.html|title=Նարէ Աթոյեան: Դիզափայտ լերան գագաթի հրաշքը` Կատարոյ վանք, Արցախ|last=|first=|date=|website=|publisher=|accessdate=2020-10-20}}</ref>: == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Dizapayttt.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dizapayttt.jpg|մինի]] [[Պատկեր:Դիզափայտը_Խանձաձոր_գյուղից.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:%D4%B4%D5%AB%D5%A6%D5%A1%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A8_%D4%BD%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%A1%D5%B1%D5%B8%D6%80_%D5%A3%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B2%D5%AB%D6%81.jpg|մինի]] Ըստ աւանդութեան, լերան գագաթին, հին Կատարոյ վանքին տեղը, 330-ականներուն նահատակուած են մազքութներու արքայ Սանեսանի զաւակներն ու բազմաթիւ քրիստոնեաներ, որոնց դարձի բերած է Ս. [[Գրիգոր Լուսաւորիչ|Գրիգոր Լուսաւորիչին]] թոռը՝ Արցախ աշխարհի առաջին եպիսկոպոս Ս. Գրիգորիսը։ Դարձի եկողները փայտի պէս դիզած եւ այրած են (հոսկէ ալ յառաջացած է լերան անունը)։ Նահատակներուն մասին հիւսուած են նաեւ այլ աւանդազրոյցներ։ Հայաստան ներխուժած արաբները լեռը անուանած են Զիարաթ, որ արաբերէն կը նշանակէ «սրբավայր» (սրբատեղի, ուխտավայր)։ Դ.- Ե. դարերուն լերան կատարին կառուցուած է Կատարավանքը (Կատարոյ վանք)։ Պատմական աղբիւրներու վկայութեամբ, ժայռը սրբացած է շատ հին ատեն, իսկ ուխտագնացութեան մասին յիշատակութիւնները կը վերաբերին արաբական, թերեւս ալ աւելի հին ժամանակներու: == Դիզափայտի յուշարձանները == [[Պատկեր:Dizapaytttt.jpg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Dizapaytttt.jpg|մինի|Դիզափայտ]] Դիզափայտ նշանաւոր է իր լայն բացուածք ունեցող անձաւներով, սառնորակ աղբիւրներով եւ վայրի սննդաբոյսերով։ Այս հանգամանքը զգալիօրէն ազդած է լեռնածերպերուն վրայ գտնուող բնական եւ ձեռակերտ ամրոցներու պաշտպանութեան համակարգին վրայ։ Հողը կլանուած է բլուրներու, սարերու, անդնդախոր կիրճերու, անտառներու, խիստ թեքադիր ձորալանջերու միջեւ ինկած քարակուտակ թփակալած տարածքներէ եւ այդ իսկ պատճառով Դիզափայտի հարաւ արեւմտեան, մասամբ նաեւ արեւելեան լանջերը, ուր կը գտնուին շրջանին 82 բնակավայրերը, ընդարձակ հողատարածքներ չունին։ Դարերու ընթացքին հողազուրկ շինականը զբաղած է դարաւանդային հողագործութեամբ։ Աճեցուցած են միրգ, բանջարեղէն եւ հացահատիկ։ Բացի «Կատարոյ վանք» եկեղեցիէն, հոս կը պահպանուին կից շինութիւններու, պարսպապատերու աւերակները, որոնք աւելի մեծ կարեւորութիւն կու տան այդ նշանաւոր սրբավայր - ուխտատեղիին դերը տարածաշրջանին մէջ: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Արցախի լեռներ]] [[Ստորոգութիւն:Հադրութի շրջան]] f7ovqxn1f5gfanxxt8u9beqomwsawqq 0 20058 257312 218545 2026-11-06T12:30:37Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257312 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ | անուանում = Փիրէային Տղաքը | սկզբնական անուն = Τα παιδιά του Πειραιά | կազմ = | կազմի չափ = 220px | կատարող = [[Մելինա Մերքուրի]] | ալպոմ = Փիրէային Տղաքը (Τα παιδιά του Πειραιά) | թողարկուած = 1 Հոկտեմբեր 1960 | տեսակ = | ձայնագրուած = 1960 | ժանր = | տեւողութիւն = | հեղինակ = [[Մանոս Խածիտաքիս]] | ձայնագրման ընկերութիւն = | արտադրիչ = Ժաք Լիուիս | ISWC = | երգեր = | նախորդ = | երգի_համար = | յաջորդ = | այլ = }} '''Բիրէային Տղաքը''' ({{Lang-el|Τα παιδιά του Πειραιά}} (թա բետիա թու Բիրէա)), հեղինակն է [[Մանոս Խածիտաքիս]], յօրինուած «Երբեք Կիրակի Օրը» ''Ποτέ την Κυριακή'' ժապաւէն համար։ Երգը առաջին անգամ մեկնաբանած է Բոլի Բանու, սակայն համաշխարհային համբաւ կը շահի Մելինա Մերքուրիին ''Μελίνα Μερκούρη'' մեկնաբանութեամբ «Երբեք Կիրակի Օրը» ժապաւէնին համար․ [[1960 թուական|(1960]]) բեմադրիչ Ժիւլ Տասեն, գլխաւոր դերակատար Մելինա Մերքուրի։ [[1961 թուական|1961]]-ին երգը կ՛արժանանայ Օսքար լաւագոյն ինքնատիպ երգի մրցանակին<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=LrOvatn7xlA&ab_channel=Oscars Փիրէային Տղաքը / «Երբեք Կիրակի Օրը» 1961 Օսքարի Մրցանակիր արժանանալու յայտարարութիւնը. Steve Allen and Jayne Meadows presenting Manos Hadjidakis the Oscar® for Best Original Song for "Never On Sunday" at the 33rd Annual Academy Awards® in 1961. Accepted by Raoul J. Levy and hosted by Bob Hope.]</ref>։ «Բիրէային Տղաքը» աշխարհի տարածքին երգուած է բազմաթիւ երգիչներէ։ == Պատմական == Ինքնատիպ երգը, յօրինուած է ինքնաշարժի մը մէջ [[Մանոս Խածիտաքիս|Մանոս Խածիտաքիսին]] կողմէն, «Երբեք Կիրակի Օրը» ժապաւէնի մնացեալ երգերուն ձայնագրութեան համար գացած ատեն։ Քնարերգութիւնը կը ներկայացնէ ժապաւէնին գլխաւոր դերակատար Իլիային նկարագիրը․ Իլիան, զուարթ աղջիկ մըն է որ կեանքէն, [[Բիրէա|Բիրէայի]] նաւահանգիստին շրջակայ թաղերէն եւ անոնց բնակիչներէն, հաճոյք կ՛առնէ։ Ապրուստը կը շահի անձը պոռնկացնելով, սակայն օր մը տղամարդու մը կը հանդիպի, որ ան ալ, ինչպէս ինք, կեանքը կը լափէ<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=w_ri4D0Vync&ab_channel=GoodComment «Երբեք Կիրակի Օրը» ժապաւէնէն տեսարան մը]</ref>։ == Ձայնագրութիւններ == «Բիրէային Տղաքը» երգը իր հրապարակումի առաջին օրէն իսկ, բազմաթիւ լեզուներու կը թարգմանուի։ Ստորեւ գլխաւոր մեկնաբանութիւններու ցուցակը՝ ըստ երգուած լեզուին («Փիրէայի Տղաքը» երգուած է նաեւ ուրիշ լեզուներով ալ․ ինչպէս օրինակ՝ Խրուաթերէն, եբրայերէն, հնդկերէն)․- === Յունարէն․ ''Τα παιδιά του Πειραιά'' խորագրով՝ === * [[Մելինա Մերքուրի]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YCFXGanTx4A&ab_channel=JasonSeaman1 Փիրէային Տղաքը, առաջին ինքնատիպ մեկնաբանում Մելինա Մերքուրիէն «Երբեք Կիրակի Օրը» ժապաւէնին ընթացքին]</ref>, * Բոլի Բանու ''Πόλυ Πάνου''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_x6RN1Ruytw&ab_channel=RETHEMNOS4Seasons Փիրէային Տղաքը, առաջին մեկնաբանութիւնը՝ Փոլի Փանու]</ref>, * [[Նանա Մուսխուրի]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WlJe2172GCk&ab_channel=mnemonyxx Փիրէային Տղաքը, կ՛երգէ Նանա Մուսխուրի]</ref>''Νάνα Μούσχουρη'', * Անտի Ուիլիամս ''Andy Williams''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RFPCJ_Cc-0g&ab_channel=DORIAN7930 Փիրէային Տղաքը. Անտի Ուիլիամս ''Andy Williams'']</ref>, * Բինք Մարթինի՝ «Համակրելի» ''Sympathique'' ձայնապնակաին մէջ ներառնուած<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9At8NS7wHrE&ab_channel=na%C3%AFveplaylist Փիրէային Տղաքը. Փինք Մարթինի ''Pink Martini'']</ref>, * Սաքիս Ռուվաս ''Σάκις Ρουβάς''<ref>[http://www.tousauxbalkans.net/Les_enfants_du_Pir%C3%A9e Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը․ կ՛երգէ Սաքիս Ռուվաս]</ref>, * [[Ժորժ Մուստաքի]] ''Georges Moustaki''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1BrPxaZfr7Q&ab_channel=grease52 Փիրէային Տղաքը, Ժորժ Մուստաքի Georges Moustaki ]</ref>։ Նաեւ, [[յունարէն]] լեզուով երգուած է բազմաթիւ օտար երգիչներէ կամ նուագախումբներէ, ինչպէս օրինակ՝ Լատին ամերիկեան Լես Չաքաչաս ''Les Chakachas''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=TKl7oy1jmwI&ab_channel=7707George-Atlanticboy Փիրէային Տղաքը, Լես Չաքաչաս ''Les Chakachas, Los Ninos Del Pireo'']</ref>։ === Անգլերէն․ ''Never On Sunday'' խորագրով՝ === * Տոն Քոսթա ''Don Costa''․ երգը [[1960 թուական|1960]]-ին կը հասնի մինչեւ 19-րդ դիրքին<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0XT3FRzVK9U&ab_channel=OldiesAl Փիրէային Տղաքը․ Տոն Քոսթա Don Costa]</ref>, * Տը Քորտեթս ''The Chordettes․'' երգը 1961-ին կը հասնի մինչեւ 13-րդ դիրքին<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DPNASiM8rNQ&ab_channel=carollunachick Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը անգլերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգեն՝ The Chordettes]</ref>, * Պինկ Քրոսպի ''Bing Crosby''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=uutwDYOIAtI&ab_channel=philsmusic1000 Փիրէայի Տղաքը, երգին բառերը անգլերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգէ Պինկ Քրոսպի Bing Crosby - Never On Sunday]</ref>, * Անտի Ուիլիամս ''Andy Williams''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RFPCJ_Cc-0g&ab_channel=DORIAN7930 Փիրէային Տղաքը. Անտի Ուիլիամս Andy Williams]</ref>, * Թրինի Լոփեզ ''Trini Lopez''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=P4-kVe2pDzY&ab_channel=TriniLopez-Topic Փիրէային Տղաքը, Թրինի Լոփեզ Trini Lopez]</ref>, * Տը ֆոր Սիզընս ''The Four Seasons'' (1962)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=CAqz77-xk_4&ab_channel=FrankieValli-Topic Փիրէային Տղաքը - Տը ֆոր Սիզընս Frankie Valli & The Four Seasons]</ref>, * Քոնի Ֆրանսիս ''Connie Francis'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nX_boXMZT3Q&ab_channel=ConnieFrancis-Topic Փիրէային Տղաքը, կ՛երգէ Քոնի Ֆրանսիս Connie Francis]</ref>, * Ճիւլի Լոնտոն ''Julie London'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-tqnIBlOLck&ab_channel=gabbrausen Փիրէային Տղաքը, Ճիւլի Լոնտոն Julie London ]</ref>, * Ըրթա Քիթ ''Eartha Kitt'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xe2fffK14uY&ab_channel=Pearlbitch Փիրէային Տղաքը , Ըրթա Քիթ Eartha Kitt]</ref>, * Բեթուլա Քլարք ''Petula Clark'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=I1HLhfB8znA&ab_channel=takutaq Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը անգլերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգէ Փեթուլա Քլարք Petula Clark - Never On Sunday]</ref>, * Ան Մարկրեթ ''Ann-Margret'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Eo8QkT6X1h8&ab_channel=ct18ms Փիրէայնի Տղաքը, Ան Մարկրեթ Ann-Margret]</ref>, * Լին Քորնել ''Lyn Cornel'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eUD5YT29Q_s&ab_channel=DeGrammofoonPlatenBar Փիրէային Տղաքը, Լին Քորնել Lyn Cornel]</ref>։ ==== Նուագարանային մեկնաբանում ==== Նուագարային մեկնաբանումի ամերիկեան եւ անգլիական «Billboard»-ին ցանկին 100 լաւագոյներուն մէջ «Բիրէայնի Տղաքը» կը գրաւէ 29-րդէն միչեւ 5-րդ դիրքը՝ * Հըրպ Ալպերթ եւ Տը ԹԻխուանաս Պրաս ''Herb Alpert & The Tijuana Brass'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=m4iCDQi-pzM&ab_channel=gebjgbtl571e Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային մեկնաբանում՝ Հըրպ Ալպերթ եւ Տը ԹԻխուանաս Պրաս]</ref>, * Ճէյմս Լասթ ''James Last Band''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=s6FtK2zntdw&ab_channel=anggiplesmana Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային մեկնաբանում՝ Ճէյմս Լասթ James Last Band]</ref>, * Տը Վենչըրս ''The Ventures'' ([[1963 թուական|1963]])<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZZrFlMMcL_8&ab_channel=barrygioportmorien1 Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային ռոք մեկնաբանում՝ Տը Վենչըրս The Ventures- Instrumental Rock n' Roll]</ref>, * Տը Պասքըրվիլ ''The Baskerville'' ([[1967 թուական|1967]])<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_pKXlcb_ilA&ab_channel=CoverHeaven Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային ռոք մեկնաբանում Տը Պասքըրվիլ Հաունց The Baskerville Hounds- Featuring Space Rock]</ref>, * Չաքիթօ-Ճոն Կրեկորի ''Chaquito-Johnny Gregory''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kaabwZR0tew&ab_channel=JohnGregoryandtheCascadingStrings-Topic Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային մեկնաբանում Չաքիթօ-Ճոն Կրեկորի Chaquito-Johnny Gregory ]</ref>, * Մաքատոփուլոս եւ Իր Յունական Ցայգերգը ''Mapkadopoulos And His Greek Serenaders''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=QETASPiDQ2w&ab_channel=%23DiscochannelL%27originale Փիրէային Տղաքը, Նուագարանային մեկնաբանում - Մաքատոփուլոս եւ Իր Յունական Ցայգերգը Mapkadopoulos And His Greek Serenaders]</ref>, * Միրոն Ֆլորեն ''Myron Foren'' ([[1980 թուական|1980]])<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gjXed1boeVc&ab_channel=LawrenceWelkShowFans Փիրէային Տղաքը, Միրոն Ֆլորեն Myron Foren 1980, Lawrence Welk Show - 1980]</ref>, * Պիլի Վոկ ''Billi Vaugh'' (1960)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DJMjqVSB9KU&ab_channel=CoverHeaven Պիլի Վոկ Billi Vaugh, 1960]</ref>, Փավլօ ''Pavlo''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DiJyrGQZpRg&ab_channel=Pavlo Փիրէային Տղաքը, մեկնաբանութիւն Փավլօ Pavlo, 2008]</ref>, * Աքըր Պիլք ''Acker Bilk''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NU3hS_cVAFc&ab_channel=GeorgeBecherovsky Աքըր Պիլք Acker Bilk, փողահարի վրայ մեկնաբանութիւն]</ref>։ === Ֆրանսերէն․ ''Les enfants du Pirée'' խորագրով՝ === * Տալիտա ''Dalida''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Q2gtGW10-G8&ab_channel=Dalida Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը ֆրանսերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգէ Տալիտա Dalida - Les enfants du Pirée]</ref>, * Մելինա Մերքուրի <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rBt18_8ipNg&ab_channel=ChansonFran%C3%A7aise Մելինա Մերքուրի]</ref>, * Տարիօ Մորենօ ''Dario Moreno''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=EcA7lSiikf4&ab_channel=ymestan Փիրէային Տղաքը, Տարիօ Մորենօ Dario Moreno]</ref>, * Լուի Մարիանօ ''Luis Mariano''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ssZCtYSPFu8&ab_channel=vanneissa Փիրէային Տղաքը, Լուի Մարիանօ Luis Mariano]</ref>։ === Իտալերէն․ ''I ragazzi del Pireo'' խորագրով՝ === * Միլվա ''Milva''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=S-wEmxCqTmM&ab_channel=Milva-Topic Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը իտալերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգէ Միլվա]</ref>, * Տալիտա ''Dalida''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=KZiYyq9qXhk&ab_channel=Christian Փիրէային Տղաքը, Տալիտա Dalida - Los niños del Pireo]</ref>, * Նիլա Բիծի ''Nilla Pizzi ''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YGS_Hyim0to&ab_channel=maggio1972 Փիրէային Տղաքը, Նիլա Փիծի Nilla Pizzi. (Nilla Pizzi - Uno a te, uno a me (Les enfants du Pirée) - Canzonissima 1960)]</ref>։ === Սպաներէն․ ''Nunca en Domingo'' խորագրով՝ === Քիոմարա Ալֆարօ ''Xiomara Alfaro'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tacJ2EOguKo&ab_channel=lurbinaq Փիրէային Տղաքը, Քիոմարա Ալֆարօ Xiomara Alfaro - Nunca en Domingo]</ref>։ === Գերմաներէն․ ''Ein Schiff wird kommen'' խորագրով՝ === * Լիս Ասիա ''Lys Assia'' <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yhiUeA3UlfQ&ab_channel=achatscheibe Փիրէային Տղաքը, Լիս Ասիա Lys Assia - Ein Schiff wird kommen]</ref>, * Լալէ Անտերսոն ''Lale Anderson''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7s1DlSAj3m0&ab_channel=Koldwink-SchlagerVolksmusikVol.1 Փիրէային Տղաքը, Լալէ Անտերսոն Lale Anderson Ein Schiff wird kommen (Never on Sunday) (Sonntags nie) (Das Mädchen von Piräus)]</ref>, * Տալիտա ''Dalida''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1RyGPvTTMaI&ab_channel=Christian Փիրէային Տղաքը Տալիտա Dalida - Ein Schiff wird kommen (Les enfants du Pirée)]</ref>, * Քաթերինա Վալենթէ ''Caterina Valente''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=TsJLDSCR-WU&ab_channel=RomeuPitz Փիրէային Տղաքը Քաթերինա Վալենթէ Caterina Valente - Ein Schiff wird kommen]</ref>, * Նանա Մուսխուրի <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=P5GSQgth3a0&ab_channel=NanaMouskouri-Topic Փիրէային Տղաքը Նանա Մուսխուրի Ein Schiff Wird Kommen • Nana Mouskouri]</ref>։ === Լեհերէն․ ''Dzieci Pireusu'' խորագրով՝ === * Մարիա Քոթերպսքա ''Maria Koterbska''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VHIKkrbbsoM&ab_channel=KrystynaG%C4%99bska Փիրէային Տղաքը, Մարիա Քոթերպսքա Maria Koterbska]</ref>, * Հանա Սլեզինսքա եւ Եասեք Վոյճիսքի ''Hanna Śleszyńska, Jacek Wójcicki''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=u1mB1mARiBc&ab_channel=annabarbara Փիրէային Տղաքը, Հանա Սլեզինսքա, Եասեք Վոյճիսքի Hanna Śleszyńska & Jacek Wójcicki - Dzieci Pireusu]</ref>։ === Չեխերէն՝ === Միլան Խլատիլ, Իվեթա Սիմոնովա ''Milan Chladil, Yvetta Simonova''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JLo72XXBr0Q&ab_channel=AVA0411 Փիրէային Տղաքը, Միլան Խլատիլ, Իվեթա Սիմոնովա Milan Chladil, Yvetta Simonova]</ref>։ === Հոլանտերէն՝ === Միքէ Թելքամ ''Mieke Telkamp''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JoZWXHpgA1k&ab_channel=HollandsNostalgie.JohnVanRijt. Փիրէային Տղաքը, Միքէ Թելքամ Mieke Telkamp]</ref>։ === Սերպերէն՝ === Լիլիանա Փոթրովիչ ''Ljiljana Petrović''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YkeeiK3xm_I&ab_channel=PGPRTS-Zvani%C4%8DniKanal Փիրէային Տղաքը, Լիլիանա Փոթրովիչ Ljiljana Petrović]</ref>։ === Սլովեներէն՝ === Հելէննա Պլայն ''Helena Blagne''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Rnnz-_GrqqU&ab_channel=SabinaKolari%C4%8D Փիրէային Տղաքը, Հելէննա Պլայն Helena Blagne]</ref>։ === Փորթուկալերէն՝ === Փաուլա Րիպաս ''Paula Ribas''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=sJoPRHKphEM&ab_channel=AlbertoFigueiredo Փիրէային Տղաքը, Փաուլա Րիպաս Paula Ribas]</ref>։ === Ֆինլաներէն ''Ei koskaan sunnuntaisin'' խորագրով՝ === * Ֆոր Քաթս ''Four Cats'' (1960)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fmkHdO4dx6I&ab_channel=FourCats-Topic Փիրէային Տղաքը, Ֆոր Քաթս Ei koskaan sunnuntaisin • Four Cats]</ref>, * Վիենօ Քեքոնեն ''Vieno Kekkonen'' (1960)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ioDlluHYr8Q&ab_channel=MarkkuMalja Փիրէային Տղաքը, Վիենօ Քեքոնեն Vieno Kekkonen- Ei koskaan sunnuntaisin]</ref>, * Քաարինա Հէյքինեն ''Kaarina Heikkinen'' (1960)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=SybuG5A-fZI&ab_channel=VariousArtists-Topic Փիրէային Տղաքը, Քաարինա Հէյքինեն Kaarina Heikkinen]</ref>։ === Անգլերէն/Սպաներէն (հիփ-հոփ)՝ === Լոս Ումպրելոս ''Los Umbrellos'' (1998)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=D6yeqjsw35M&ab_channel=omarbbcito Փիրէային Տղաքը, Լոս Ումպրելոս Los Umbrellos No Tengo Dinero (Extended Mucho Mix)]</ref>։ === Մանտարիներէն․ 別在星期天 խորագրով՝ === Թերեզա Թենկ ''Teresa Teng'' ([[1978 թուական|1978]])<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=lvID5-SUCv8&ab_channel=TeresaTeng-Topic Փիրէայի Տղաքը, Թերեզա ԹենկTeresa Teng-別在星期天]</ref>։ === Քանթոներէն՝ === Քանթոներէն լեզուով երգուած է բազմաթիւ երգիչներէ, հոս կը նշենք «Երազի մը պարը» ''Dance of a Dream'' ժապաւէնին մէջ (2001) ներկայացուած տարբերակը․- Լամ Չի Չունկ ''Lam Chi-chung''<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ZEtwQxiE6rg&ab_channel=HongKongSongs50s%2C60sand70s Փիրէային Տղաքը, Լամ Չի Չունկ Lam Chi-chung]</ref>։ == «Բիրէայի Տղաքը» զանազան ներկայացումներու մէջ == * Munich 2005ժապաւէնին մէջ, * Ճէյմս Հիլ ''James Hill'' (Քանատացի) Ուքուլեթէի ''ukulele'' վրայ կը մեկնաբանէ երգը (2006)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1VG5ztp4hI4&ab_channel=JamesHill-Topic Փիրէային Տղաքը, Ճէյմս Հիլ James Hill. A Flying Leap ձայնապնակ]</ref>, * Նիա Վարտալոս ''Nia Vardalos'' կ՛երգէ «Փիրէային Տղաքը» «Կեանքս աւերուած» ''My Life in Ruins'' ժապաւէնին մէջ 2009, * Հեռատեսիլի «The Muppet Show» յայտագրին ընթացքին, գլխաւոր դերակատարը՝ Միս Փիկի ''Miss Piggy'' երգած է «Փիրէային Տղաքը», * Հանրածանօթ եգիպտացի կիթարիստ Օմար Խորշիտ ''Omar Khorshid'' «Փիրէային Տղաքը» կիթարի վրայ մեկնաբանած է<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=aD3GZGdQY3o&ab_channel=OmarKhorshid-Topic Փիրէային Տղաքը - Օմար Խորշիտ Omar Khorshid]</ref>, * Հարթֆորտ թատերաբեմէն ''Hartford Stage'', Տարքօ Թրեժնաք ''Darko Tresnjak'' «Փիրէային Տղաքը» երգով կատարած է բացումը իր «Comedy of Errors» (Ուիլիամ Շէքսփիր) արտադրութեան, * «Գեղեցիկ աղջիկներ» ''Beautiful Girls'' ժապաւէնին մէջ, ([[1998 թուական|1998]]), * Քեվին Սմիթի ''Kevin Smith'' Տողմա Dogma ժապաւէնին մէջ, ([[1999 թուական|1999]]) (Տը Քորտեթս ''The Chordettes'' մեկնաբանում)։ <ref>[https://www.paroles.net/dalida/paroles-les-enfants-du-piree Փիրէային Տղաքը, երգին բառերը ֆրանսերէնի թարգմանութեամբ, կ՛երգէ Տալիտա]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=N-CQlrRot5s&ab_channel=MVLCollection Փիրէային Տղաքը, կ՛երգէ Մելինա Մերքուրի, 1972]</ref> <ref>[https://www.amazon.com/Never-Sunday-1961-Billboard-chart/dp/B00115FG3Y «Երբեք Կիրակի Օրը» Never On Sunday (1961, #13 Billboard chart hit){{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.piano-bar.com/pages/sunday.htm |title=«Երբեք Կիրակի Օրը» {{ref-en}} |accessdate=2013-01-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131003163307/http://www.piano-bar.com/pages/sunday.htm |archivedate=2013-10-03 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/959084/oscar-winners-on-the-hot-100 Օսքարակիր 100 լաւագոյն երգերը, 3-9-2010, Gary Trust - Oscar winners on the Hot 100{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://www.youtube.com/watch?v=GLtGEM1fct8&ab_channel=odisseus «Երբեք Կիրակի Օրը» ժապաւէնը - յունալեզու ժապաւէն, անգլերէնի ենթախորագիրով] #[https://www.youtube.com/watch?v=iJm2YMgWEgw&ab_channel=LouisT.Economopoulos Մելինա Մերքուրի կը հիւրասիրուի Էտ Սալիվան յայտագրին, իբրեւ Իլիա Տարլինկի Պրոտուէյի բեմէն երաժշտական ներկայացման գլխաւոր դերակատարը։ Melina Mercouri and cast from the Broadway production of Illya Darling performing on the Ed Sullivan Show on CBS-TV in 1967. Illya Darling is a musical with a book by Jules Dassin, music by Manos Hadjidakis, and lyrics]{{ref-en}} #[https://www.youtube.com/watch?v=85SHoOgJoS4&ab_channel=ThanosGRBouzoukiChannel 1967, տեսարան մը «Իլիա Տարլինկ» Illya Darling երաժշտական ներկայացումէն՝ Պրոտուէյի բեմ]{{ref-en}} [[Ստորոգութիւն:Երգեր]] [[Ստորոգութիւն:Երգեր ըստ լեզուի]] [[Ստորոգութիւն:Երգեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Օսքար լաւագոյն ինքնատիպ երգի մրցանակ]] lfp565dkkq9j1sb9vcrjmk5w05wa6r9 0 20072 257300 248135 2026-11-06T12:06:05Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257300 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ|ԱԱՀ=Արտեմ Եղիշեի Սարգսյան|ազգություն=հայ|պարգեւներ եւ մրցանակներ=ՀԽՍՀ Պետական մրցանակ (1986)<br />«Մովսես Խորենացի» մեդալ (2002)<br />ՀՀ ԿԳՆ ոսկե մեդալ (2011)|երեխաներ=|ծնողներ=|ամուսին=|մասնագիտություն=բանասեր, հաղորդավար|աշխատանք=[[1965]]-ից|քաղաքացիություն=|պատկեր=|վախճանի վայրը=|վախճանի օր=|ծննդավայր=[[Կիրովաբադ]], [[Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]]|ծննդյան օր=[[օգոստոսի 28]], [[1942]]<br />(77 տարեկան)|նկարագրում=|չափ=200|կայք=}}'''Արտեմ Եղիշէի Սարգսեան''' ([[28 Օգոստոս]]1942, Կիրովապատ, Ատրպէյճանական ԽՍՀ, [[ԽՍՀՄ]]), [[ՀՀ ԳԱԱ]] թղթակից անդամ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, փրոֆեսոր, հաղորդավար<ref>[http://lraber.asj-oa.am/6021/1/2012-2-3_(432).pdf Արտեմ Սարգսեան (ծննդեան 70-ամյակի առթիւ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614005333/http://lraber.asj-oa.am/6021/1/2012-2-3_(432).pdf |date=2022-06-14 }}{{ref-hy}}</ref><ref>[http://www.amazon.com/Artem-Sargsyan/e/B008J4XFNI Amazon.com]{{ref-en}}</ref>: == Կենսագրութիւն == Արտեմ Սարգսեանը ծնած է 28 Օգոստոս 1942-ին [[Կիրովապատ]] ([[Գանձակ]]) քաղաքը։ 1965-ին աւարտած է [[Երեւանի Պետական Համալսարան|Երեւանի պետական համալսարանի]] բանասիրական ֆակուլտետը։ 1987-էն բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր է, 1990-էն՝ փրոֆեսոր։ 1986-ին արժանացած է ՀԽՍՀ Պետական մրցանակի։ Անոր լեզուաբանական աշխատութիւնները նուիրուած են [[գրաբար]]ի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ ժամանակակից ճշգրիտ մեթոդներու կիրառմամբ, [[արեւմտահայերէն]]ի կառուցուածքային նկարագրութեան՝ հնչիւնաբանութիւն, բառապաշար, քերականութիւն, [[Հայերէն|արեւելահայերէնի]] եւ արեւմտահայերէնի զուգադրական քննութեան, լեզուաբանական աշխարհագրութեան եւ հանրալեզուաբանութեան հիմնախնդիրներուն։ Դասաւանդած է Հայաստանի շարք մը բուհերէն ներս եւ [[Հայկական Սփիւռք|Սփիւռքի]] կրթօճախներուն մէջ։ 1972-1982 դասաւանդած է [[Կիպրոս]]ի Մելգոնեան Կրթական Հաստատութեան մէջ, իսկ 1992-1996՝ [[Երուսաղէմ]]ի Ժառանգաւորաց վարժարանին եւ ընծայարանին մէջ, միեւնոյն ժամանակ ըլլալով կրթական հաստատութեան տեսուչը։ 1978-էն [[Հ1|Առաջին ալիքի]], ապա՝ «Արմենիա» հեռուստաընկերութեամբ հիմնած եւ վարած է «Մեր լեզուն, մեր խօսքը» հաղորդաշարը։ 1998-էն [[ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի Անուան Լեզուի Ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ Հրաչեայ Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի]] թեմատիկ խումբի ղեկավարն է։ Եղած է «Արմենիա» հեռուստաընկերութեան գլխաւոր խմբագիրը։ == Պարգեւներ == * ՀՀ «Մովսէս Խորենացի» մետալ, 2002 * «Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններուն համար» 1-ին աստիճանի մետալ, 2011<ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/583 Հայաստանի Հանրապետութեան մետալներով պարգեւատրելու մասին]</ref> * ՀՀ կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան ոսկի մետալ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանասէրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հաղորդավարներ]] [[Ստորոգութիւն:1942 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:28 Օգոստոսի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ փրոֆեսորներ]] [[Ստորոգութիւն:Մովսէս Խորենացիի մետալակիրներ]] [[Ստորոգութիւն:«Հայրենիքին մատուցած ծառայութիւններու համար» 1-ին աստիճանի մետալակիրներ]] [[Ստորոգութիւն:ԵՊՀ Շրջանաւարտներ]] ta5alq0gqfg4o9vna7bj06m0yjm96s7 0 20381 257367 238314 2026-11-06T14:18:35Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257367 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Երուանդ Մարգարեան''' (կամ՝ Երվանդ Մարգարյան, {{ԱԾ}}) հայ հնագէտ, պատմաբան եւ պատմութեան դոկտոր: Ան դասախօս ու ատենապետն է Աշխարհի Պատմութեան բաժանմունքի, [[Ռուս-Հայկական Համալսարան|Ռուս-Հայկական Համալսարանէն]] ներս,<ref>{{Cite web |url=http://ihumanities.rau.am/rus/departments/9 |title=Department of world history and foreign regional studies |accessdate=2021-04-01 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807092504/https://ihumanities.rau.am/rus/departments/9 |dead-url=yes |archivedate=2020-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200807092504/https://ihumanities.rau.am/rus/departments/9 |deadurl=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://embassyru.am/topic.php?id=1949 |title=A roundtable held in the Russian-Armenian University |accessdate=2021-04-01 |archive-date=2016-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919120406/http://embassyru.am/topic.php?id=1949 |dead-url=yes }}</ref> եւ հետազոտող [[Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա|Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայէն]] ներս:<ref name="AN">{{Cite book|url=http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1518/EPH_90_amyak.pdf|title=Երևանի պետական համալսարանի պատմության 90-ամյա ֆակուլտետը|publisher=Բավիղ|year=2009|location=Երևան|pages=496|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520231505/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1518/EPH_90_amyak.pdf|dead-url=yes}} at page 240</ref> == Կենսագրութիւն == Ծնած Տաշքենդի մէջ հայ ընտանիքի մը, ընտանիքը փոխադրուեցաւ Հայաստան 1966 թուականին: Ան 1983 թուականին կ'աւարտէ Երեւանի Վ․ Պրուսովի անուան պետական լեզուահասարակագիտական համալսարանէն անգլերէն լեզուի ոլորտին մէջ: 1987 թուականին կ'անդամակցի Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիոյ պատմութեան հիմնարկին: 1992 թուականին ան իր թեզը պաշտպանեց «Կոմմագենէ երկրի հելլենիստական սրբավայրերը եւ Հայաստանը» վերնագրով: 1996 թուականին դասախօսելու սկսաւ աշխարհի պատմութեան ոլորտին մէջ Երեւանի Պետական Համալսարանէն ներս:<ref name="AN2">{{Cite book|url=http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1518/EPH_90_amyak.pdf|title=Երևանի պետական համալսարանի պատմության 90-ամյա ֆակուլտետը|publisher=Բավիղ|year=2009|location=Երևան|pages=496|access-date=2021-04-01|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520231505/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1518/EPH_90_amyak.pdf|dead-url=yes}} at page 240</ref><ref>[http://haa.am/hy/we/structure/convocation/ The Historians Association of Armenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108133312/http://haa.am/hy/we/structure/convocation/ |date=2016-11-08 }} {{in lang|hy}}</ref> Ան մասնակցած է բազմաթիւ ներքին եւ միջազգային համագումարներու: Անոր հետազոտութիւնները կը կեդրոնանան նախնադարեան եւ միջնադարեան պատմութեան վրայ:<ref>[http://www.ra.am/archives/6243 Festival "Sasna Tsrer" will summarize] {{in lang|ru}}</ref> == Գործեր == === Գիրքեր === {{refbegin}} * Маргарян Е. Г. [http://www.rau.am/publications/index10.html Аршакаванская эллинистическая политея и Град Небесный Нерсеса Великого.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101219175437/http://rau.am/publications/index10.html |date=2010-12-19 }} Издательство РАУ, 2007 ({{ISBN|978-99941-63-41-0}}) * {{Cite book|url=http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/02/%D5%84%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6.pdf|title=Միհրականությունը հին աշխարհի քաղաքական և կրոնահոգևոր համակարգում. Կոմմագենե, Ծոփք, Հայաստան, Հռոմ|author=Ե. Մարգարյան|publisher=Պատմության ինստիտուտ|year=2014|location=Երևան|pages=277|access-date=2021-04-01|archive-date=2019-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214113851/http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/02/%D5%84%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6.pdf|dead-url=yes|accessdate=2023-10-09|archivedate=2019-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190214113851/http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/02/%D5%84%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6.pdf|deadurl=yes}} {{refend}} === Յօդուածներ === {{refbegin}} * Ե. Մարգարյան, Սամոսատի եկեղեցի // Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երևան, 2001 * Ե. Մարգարյան, Ալեքսանդրիայի եկեղեցի // Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երևան, 2001 * Ե. Մարգարյան, Ադիաբենեի եկեղեցի // Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երևան, 2001 * Ե. Մարգարյան, Անտիոքի եկեղեցի // Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երևան, 2001 * Ե. Մարգարյան, Ագապներ // Քրիստոնյա Հայաստան, Հանրագիտարան, Երևան, 2001 * Ե. Մարգարյան, [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/mongraphy.pdf Դրվագներ հին Հայաստսնի հոգևոր մշակույթի պատմությունից // ՀՀ ԳԱԱ Գիտությունե հրատարակչություն, Երևան, 2001, 122 էջ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{ISBN|580800005X}} (5-8080-0005-X)) * Ե. Մարգարյան, [http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/Բազմավեպ_2014-1-4.pdf Նժդեհի արքետիպը «Ագաթանգեղայ պատմութեան հայոց» մեջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924163959/http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/%D4%B2%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%A1%D5%BE%D5%A5%D5%BA_2014-1-4.pdf |date=2016-09-24 }} // Վենետիկ, Բազմավեպ, 2004, № 1-4 * Ե. Մարգարյան, «Փառքի» գաղափարը հին հայոց աշխարհա-հայեցակարգում //Գիտություն և տեխնիկա, 2005, № 10 * Ե. Մարգարյան, «Մենավոր հրաշամանուկի» առասպելաբանական պայմանաձևը որպես հայ ավանդական և պատմագիտական ընկալումների կենտրոնական գաղափար // Գիտություն և տեխնիկա, 2005 № 11 * Ե. Մարգարյան, [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/Temenos3.pdf{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Մեծ Հայքի և Կոմմագենեի հոգևոր առնչությունների պատմությունից (արքայական հանգստարան - oJ temevnos)] {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Պատմություն և կրթություն, 2005, № 3-4 * Ե. Մարգարյան, Ժամանակի կառույցը Ֆերնան Բրոդելի պատմահայեցողության ծիրում Ա. Ստեփանյանի համահեղինակությամբ // Պատմություն և կրթություն, 2006, № 1-2 * Ե. Մարգարյան, Կոմմագենեն և Ծոփքը հելլենիստական դարաշրջանում // Հայոց պատմություն, Ա հատոր, Էրևվան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2006 * Ե. Մարգարյան, Գ. Վարդումյան, [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/relig-last%202006-1.pdf Կրոնների պատմություն Ուսումնական ձեռնարկ Պրակ Ա Հին կրոններ]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Երևան, «Լինգվաե», 2006 ({{ISBN|99930-79-35-9}}) * Ե. Մարգարյան, Հայ-կոմմագենյան հոգևոր-մշակութային աղերսները // Հայոց պատմություն, Ա հատոր, Էրևվան, ՀՀ ԳԱԱ հրատ., 2006 * Ե. Մարգարյան, [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/Yervand%20Margaryan.pdf Տիգրան Բ-ի աշխարհակալ տերության գաղափարաμանական հայեցակարգի հիմքերի մասին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Հայոց պատմության հարցեր, 8։ Երևան, ՀԱԳԱ պատմության ինստ. հրատարակչ., 2007, էջ 3-15 * Ե. Մարգարյան, «Իդեալական պետական կազմակերպման փնտրտուքները հելլենիստական Հայաստանում» [http://national-idea.am/articles.php?id=8&l=A Ազգային գաղափար // Երևան, ապրիլ, 2008. է. 64-75] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210613042826/http://national-idea.am/articles.php?id=8&l=A |date=2021-06-13 }} * Ե. Մարգարյան, Կոմմագենեի հոգևոր մշակույթի պատմությունից Միհրականության հետքերով // Պատմության հարցեր։ Տեղեկագիր, 2009, էջ 44-45 * Ե. Մարգարյան, [http://lraber.asj-oa.am/516/1/2009-1__20_.pdf Հելլենիստական դարաշրջանի Կոմմագենեի և Ծոփքի պատմությունից] // Լրաբեր հասարական գիտություննտրի, 2009, № 1 * Ե. Մարգարյան, Հելլենիստական քաղաքակրթության շրջափուլերը // Քաղաքագիտության հարցեր. հասարակություն, պատմություն, քաղաքակրթություն։ Միջբուհական գիտաժողովի նյութեր։ Գլխ. խմբ. Լ. Շիրինյան, Երևան 2010, էջ 178-202 * Ե. Մարգարյան, Հելլենիզմը և նրա քաղաքակրթական կերպափոխումները (Պատմական ակնարկ) // Պատմություն և կրթություն, 2010 * Ե. Մարգարյան, [http://shirakcenter.sci.am/11_2014.html Անի՝ արքաքաղաք: Անուրջքաղաք: Քաղաքառասպել:Քաղաքուտոպիա] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901100927/http://shirakcenter.sci.am/11_2014.html |date=2022-09-01 }} Գիտական աշխատություններ / XVII, Գյումրի, 2014, է.27 * Ե. Մարգարյան, [http://ysu.am/files/2-1544602678-.pdf Արշալույս քրիստոնեության Հայոց], Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, 2017 * Ե. Մարգարյան, [http://etd.asj-oa.am/6641/ Միհրականությունը առաջավոր Ասիայի և միջերկրածովյան ավազանի քաղաքական և կրոնահոգևոր համակարգում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180727100226/http://etd.asj-oa.am/6641/ |date=2018-07-27 }} / Doctor of Sciences thesis, ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, 2014 (''Ամբողջ տեքստը հասանելի չէ այս պահոցից'') * Ե. Մարգարյան, [http://publishing.ysu.am/files/Hayagitakan_hartser_2017_3.pdf ԱլեքսանդրՄակեդոնացուարշավանքներ...] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412042215/http://publishing.ysu.am/files/Hayagitakan_hartser_2017_3.pdf |date=2019-04-12 }} Հայագիտական հարցեր, №3 (12), Երևան, 2017 * Маргарян Е. Г. Святилища страны Коммагена и Армения։ авто-реф. дис. . канд. истор. наук։ 07.00.02 / Е. Г. Маргарян Академия наук Армянской ССР, Ин-т истории. Ереван։ Изд-во ин-та истории, 1992. - 24 с. * Маргарян Е. Г. [http://shirak.asj-oa.am/492/ Ани-царь-город. Ани-город мечты. Город-миф. Город-утопия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171031001012/http://shirak.asj-oa.am/492/ |date=2017-10-31 }} Գիտական աշխատություններ, № 17. pp.&nbsp;27–37. ISSN 1829-4316 * Маргарян Е. Г. Полисный принцип общественной организации. Некоторые особенности полисного общежития // Сборник научных статей. Годичная конференция. Издательство РАУ, 2007. с. 55-66 * Е. Маргарян [http://www.nsu.ru/education/virtual/cs015margarian.pdf Семантика моста в армянской и славянской мифопоэтике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120524123408/http://www.nsu.ru/education/virtual/cs015margarian.pdf |date=2012-05-24 }} // Вестник РАУ. 2007, №1. с. 64-76 * Маргарян Е. Г. Поиски идеального государственного обустройства в эллинистической Армении: утопия и реальность. [http://national-idea.am/articles.php?id=8&l=R Национальная идея // Ереван, апрель, 2008. с. 64-75] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508042217/https://national-idea.am/articles.php?id=8&l=R |date=2021-05-08 }} * Маргарян Е. Г. Ани как форма жизни // Сборник статей. По материалам докладов на летней школе молодых историков стан-участниц Содружества Независимых Государств. Институт РАН РА, Институт АНА, Ереван, 2009. с. 12-45 * Маргарян Е., Мистерия об Аршаке, Васаке и Шапуре из «Истории Армении» Фауста Византийского (Опыт герменевтической реконструкции) / [http://geclaorg.ge/VI%20simpoz%20progr.pdf Ivane Javakhishvili Tbilisi State University Shota Rustaveli Institute of Georgian Literature VI International Symposium Contemporary Issues of Literary Criticism. Mythological Thinking, Folklore and Literary Discourse. Еurореаn and Caucasian Experience Dedicated to Vazha-Pshavela's 150th Anniversary. Vo1. II. Tbilisi: Institute of Literature Ртеоз, 2012. Р. 151-153.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150507020646/http://geclaorg.ge/VI%20simpoz%20progr.pdf |date=2015-05-07 }} * Маргарян Е. Г. [http://sociosphera.ucoz.ru/Arhivs/2012/k-10-3-12.pdf На стыке римского и восточноэллинстического цивилизвционных «номосов». Из истории приевфратской контактной погранзоны.]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Актуальные проблемы современных политико-психологических феноменов: теоретико-методологические и прикладные аспекты. Пенза-Ереван-Колин, 2012 с. 5-34 * Маргарян Е.Г. «Плодотворный» кризис и средства его преодоления. «Историко-антропологический поворот» (О некоторых тенденциях развития современной историографии в России и Армении) // Годичная научная конференция РАУ, Ереван, 2009 * Маргарян Е. Г. [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/russian%20lang.pdf Проблемы дезинтеграции единого языкового пространства в странах Содружества и Балтии]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Маргарян Е. Г. [http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/Tigran@.pdf Теория и практика социального устройства эллинистической Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412200033/http://www.rau.am/downloads/vsem_ist/Tigran@.pdf |date=2019-04-12 }} * Маргарян Е. Г. [http://safarabdulloh.kz/img/books/iran-name/Iran-Nam3-19%20_2011.pdf Трансформация митраизма в эллинистическую эпоху (Иран, Армения, Коммагена, Рим)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220327100540/http://www.safarabdulloh.kz/img/books/iran-name/Iran-Nam3-19%20_2011.pdf |date=2022-03-27 }} // Иран-наме, № 3 (19) 2011 * Е. Г. Маргарян [http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/Риторика-в-горах-Тавра.-Выпуск-19-2.-С.-19-84.pdf Риторика в горах Тавра] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924163254/http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/%D0%A0%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%85-%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B0.-%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA-19-2.-%D0%A1.-19-84.pdf |date=2016-09-24 }} // Критика и семиотика, 2013/2(19) с. 31-84 * Е. Г. Маргарян [http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/cs020margaryan.pdf Дифирамбическое просветление через дионисийский экстаз в романе Германа Гессе «Степной волк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160924163513/http://ervandmargaryan.com/wp-content/uploads/2016/01/cs020margaryan.pdf |date=2016-09-24 }} // Критика и семиотика, 2014/1 с. 238-248 + [https://elibrary.ru/item.asp?id=22307072 elibrary.ru կայքում] {{refend}} === Խօսքեր === {{refbegin}} * Ե. Մարգարյան, [http://www.rau.am/resource/rau_anons/program_5dar.pdf Նժդեհ Արշակի կերպարը Փավստոսի «Պատմության» մեջ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412200033/http://www.rau.am/resource/rau_anons/program_5dar.pdf |date=2019-04-12 }} Գիտաժողով, 05.11.2011 * Маргарян Е. / Ervand Margarian Армения, Ереван / Armenia, Yerevan Митраизм как религиозно-мировозренческая система эллинистической Армении и сопредельном царстве Коммагена (мифология, идеология, этика) / Mithraism as a Religious-Ideological System in Hellenistic Armenia and the Adjacent Kingdom of Commagene (mythology, ideology, ethics) [http://www.litinstituti.ge/shinaarsi-vajas-V-II.pdf презентация/presentation 30 сентября 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305123102/http://www.litinstituti.ge/shinaarsi-vajas-V-II.pdf |date=2016-03-05 }} * Маргарян Е. Влияние армянской церкви и феодализма на национальный идентитет армян / [http://www.aauniv.org/about/news/13/ Международная конференция «Диалог армянской, русской и японской культур: опыт сравнительного анализа»] * Маргарян Е. "Тифлисский "Дарельмалик". Мусульманский парадис" [http://islam-portal.ru/novosti/104/5649/ Дворцовый этикет грузинских царей мусульман вспомнят в Москве, 23 апреля 2015] * Маргарян Е. (Институт истории НАН Армении, Еренан) Средневековый Анн: Планировочная структура города. Теснота, экология «каменного мешка». [http://mardjani.ru/ru/node/396 Первый ежегодный семинар "История материальной культуры народов Евразии" 2015] * Маргарян Е. Средневековый Тифлис. Ход времени: будни и праздники [http://www.lfmi.lu.lv/files/files/HFZL_2016_programma.pdf Daugavpils University : XXVI International Scientific Conference 29.01.2016] * Маргарян Е. Митраизм в контексте раннехристианской сотериологии. Благовест / [http://www.academia.edu/26567866/ԴԱՐՁ_ՔՐԻՍՏՈՆԵՈՒԹՅԱՆ_ՏԱՐԱԾՈՒՄԸ_ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ_Conversion._The_spread_of_Christianity_in_Armenia_Обращение._Распространение_христианства_в_Армении На заре армянского христианства. Международная конференция. Тезисы докладов., Е., "Гитутюн", 2016 г.] * Маргарян Е. [http://www.ysu.am/files/gender.PDF Традиционное право в средневековои Тифлисе (на материале описания божьего суда в "Истории Грузии" Парсадана Гогиджанидзе)] / Ժամանակակից լեզվաբանությունը միջգիտակարգայնության լույսի ներքո / 17—18 մայիսի 2016 թ., ԵՊՀ հրատարակչություն, 2016 թ. {{refend}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:1961 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Դաշքենդ ծնածներ]] [[Ստորոգութիւն:19 Նոյեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ պատմագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գիտնականներ]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] 98du0zutaf8u0t4m9ic12kywcesbvtb 0 20862 257371 192541 2026-11-06T14:22:32Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257371 wikitext text/x-wiki '''ՈւԵՖԱ-ի 2020-ի Եւրոպայի Ոտնագնդակի առաջնութիւն''' ('''Եւրո-2020''')` սովորաբար կը կոչուի նաեւ ՈՒԵՖԱ Եւրօ 2020 կամ պարզապէս Եւրօ-2020, ՈՒԵՖԱ-ի Եվրոպայի 16-րդ առաջնութիւնը, որ կազմակերպուած է Եւրոպական Ոտնագնդակի Զուգորդութիւններու Միութեան (ԵՈԶՄ, աւելի յայտնի իբրեւ՝ ՈւԵՖԱ) կողմէ<ref name="regulations">{{Cite web|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/54/36/05/2543605_DOWNLOAD.pdf|title=Regulations of the UEFA European Football Championship 2018–20|date=մարտի 9, 2018|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|accessdate=մարտի 13, 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313153437/https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/uefaorg/Regulations/02/54/36/05/2543605_DOWNLOAD.pdf|archivedate=2018-03-13|dead-url=yes}}</ref>։ Տեղի ունեցաւ 12 քաղաքներու մէջ 2021 Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12: Մրցաշարքը նախատեսուած էր տեղի ունենալ ՈւԵՖԱ-ի 12 երկիրներու 12 քաղաքներու մէջ ` 2020-ին Յունիս 12-էն մինչեւ Յուլիս 12-ը, սակայն 2020 Մարտ 17-ին ՈՒԵՖԱ-ն որոշեց մրցաշարքը 1 տարի հետաձգել 2020 թուականի [[Պսակաձեւ Ժահր|Պսակաձեւ Ժահրի]] (Քովիտ-19) համաճարակի պատճառով<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/51909518 «Euro 2020 postponed until next summer, says the Norwegian FA»]։ ''bbc.co.uk'' (BBC News)։ Մարտ 17, 2020։ Արտագրուած է 03-07-2021</ref>։ Առաջին անգամ ըլլալով այս մրցաշարքին օգտագործուեցան տեսերիզի օգնական իրաւարարներ (ՏՕԻ, Անգլ.՝ Video assisstant referee: VAR)<ref>{{cite news|url=https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2573203.html|title=VAR to be introduced in 2019/20 UEFA Champions League|website=UEFA.com|publisher=Union of European Football Associations|date=սեպտեմբերի 27, 2018|access-date=սեպտեմբերի 27, 2018|archive-date=2019-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626195827/https://www.uefa.com/insideuefa/mediaservices/mediareleases/newsid=2573203.html|dead-url=yes}}</ref>։ Մրցաշարքի 60-ամեակը տօնելու համար, ՈւԵՖԱ-ի նախկին նախագահ Միշել Փլաթինիի առաջարկով մրցաշարքը տեղի ունեցաւ քանի մը երկրներու մէջ<ref name="dailymail-2013-05-24">{{Cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2329745/Martin-Samuel-meets-Michel-Platini--read-FULL-transcript-interview-UEFA-president.html|title=Martin Samuel meets Michel Platini – read the FULL transcript from Sportsmail's exclusive interview with UEFA's president|last=Samuel|first=Martin|date=մայիսի 24, 2013|publisher=Daily Mail|accessdate=մայիսի 25, 2013}}</ref>։ Բացման խաղը տեղի ունեցաւ [[Հռոմ|Հռոմի]] «Ստատիօ Օլիմփիքօ» [[Թուրքիոյ Ֆութպոլի Ազգային Հաւաքական|Թուրքիայի]] եւ Իտալիոյ ազգային խումբերուն միչեւ, իսկ եզրափակիչ խաղը՝ [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] «Ուեմպլէյ» մարզադաշտը: == Մրցաշարքի վայրեր == 2014 Սեպտեմբեր 19-ին յայտարարուեցան ընտրուած 13 սկզբնական մարզադաշտերը<ref>{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|title=Wembley to stage UEFA EURO 2020 final|date=19 September 2014|publisher=UEFA.com|accessdate=13 June 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181115201850/https://www.uefa.com/uefaeuro-2020/news/newsid=2151146.html|archivedate=15 November 2018|dead-url=yes}}</ref>։ ՈւԵՖԱ-ի յատուկ յանձնաժողովը 2017 Դեկտեմբեր 7-ին [[Պրիւքսէլ|Պրիւքսէլը]] դուրս ձգեց իբրեւ հիւրընկալող, որովհետեւ մարզադաշտի կառուցումը երկար կը տեւէր։ Չորս հանդիպում, որոնք տեղի պիտի ունենային Պրիւքսէլի մէջ, փոխադրուեցան [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] [[Ուեմպլէյ մարզադաշտ|Ուեմպլէյ մարզադաշտը]]։ 2021 ապրիլի 23-ին ՈՒԵՖԱ-ն յայտարարեց թէ համաճարակի պատճառով Տապլինի Ավիվա մարզադաշտի մէջ տեղի ունենալիք խաղերը վերաբաշխուեցան [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերպուրկի]] Կազպրոմ Արենա եւ Ուեմպլէյ մարզադաշտերուն միչեւ։ Նոյն պատճառով ՈՒԵՖԱ-ին Սպանիա, Պիլպաօ քաղաքին փոխարէն հիւրընկալողը դարձաւ Սեւիլիան։ {| class="wikitable" style="text-align:center;" !{{Դրօշ|Անգլիա}} [[Լոնտոն|Լոնդոն]] !{{Դրօշ|Իտալիա}} [[Հռոմ]] ! colspan="2" rowspan="8" | !{{Դրօշ|Գերմանիա}} [[Մյունիխ|Մյունխեն]] |- |Ուեմպլէյ մարզադաշտ |Ողիմպիական մարզադաշտ |Ալյանց Արենա |- | Տարողութիւն՝ '''90,000''' |Տարողութիւն՝ '''70,634''' | Տարողութիւն՝ '''70,000''' |- | | | |- !{{Դրօշ|Ադրբեջան}} [[Պաքու|Բաքու]] !{{Դրօշ|Ռուսաստան}} [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սանկտ Պետերբուրգ]] !{{Դրօշ|Հունգարիա}} [[Պուտափեսթ|Բուդապեշտ]] |- |Օլիմպիական մարզադաշտ |Գազպրոմ Արենա |Պուշկաշ մարզադաշտ |- | Տարողութիւն՝ '''68,700''' |Տարողութիւն՝ '''68,134''' | Տարողութիւն՝ '''67,215''' |- | | | |- !{{Դրօշ|Իսպանիա}} [[Սևիլյա]] !{{Դրօշ|Ռումինիա}} [[Պուխարեսթ|Բուխարեստ]] !{{Դրօշ|Նիդերլանդներ}} [[Ամսթերտամ|Ամստերդամ]] !{{Դրօշ|Շոտլանդիա}} [[Գլազգո]] !{{Դրօշ|Դանիա}} [[Քոփենհակըն|Կոպենհագեն]] |- |Լա Կարտուխա |Ազգային մարզադաշտ |Ամստերդամ Արենա |Հեմպդեն Պարկ |Պարկեն մարզադաշտ |- | Տարողութիւն՝ '''60,000''' |Տարողութիւն՝ '''55,600''' | Տարողութիւն՝ '''54,990''' | Տարողութիւն՝ '''51,866''' | Տարողութիւն՝ '''38,065''' |} == Որակաւորում == Որակաւորման համար չկայ ինքնաբերաբար հնարաւորութիւն: Բոլոր 55 ազգային հաւաքականները, ներառեալ այն 12 հաւաքականները, որոնց երկրներու մէջ նախատեսուած են հաւաքականներու հանդիպումները, պէտք է մրցեն 24 տեղերու համար տեղի ունեցող ընտրական խաղերուն մէջ։ Քանի որ ՈւԵՖԱ-ն հիւրընկալող քաղաքներու ցանկը սեպտեմբեր 2014-ին արդեն որոշած էր, ընտրական փուլից առաջ, հնարաւոր է, որ հիւրընկալող քաղաքներու ազգային հաւաքականները չկարողանան յառաջանան եզրափակիչի մրցաշարքէն։ ՈՒԵՖԱ-ի Եւրօ-2020-ի ընտրական վիճակահանութիւնը տեղի ունեցաւ 2018 դեկտեմբեր 2-ին, Իռլանդայի Հանրապետութեան Տապլին քաղաքի մէջ գտնուող «Ավիվա» մարզադաշտի մէջ։ Որակաւորումը 2018-ի ոտնագնդակի համաշխարհային ախոյեանութենէ անմիջապէս յետոյ՝ սեպտեմբերին սկսելու փոխառեն, հետաձգուեցաւ 2019-ի մարտին եւ աւարտեցաւ նոյն թուականի նոյեմբերին: Որակաւորման ձեւը մնաց նոյնը։ 2016-ի մայիսին, Քոսովոյի ՈւԵՖԱ-ի ընդունելութենէ ետք, յայտարարուեցաւ, թէ - այդ պահին - 55 անդամները կը բաժանուին տասը կոյտերու (հինգ կոյտեր մէջը հինգ խումբեր եւ հինգ կոյտեր մէջը վեց խումբեր: ՈՒԵՖԱ-ի Ազգերի մարզադասի (UEFA Nations League) եզրափակչի չորս մասնակիցներու ամեն մէկուն երաշխաւորած էր հինգ խումբերէ բաղկացած կոյտի մէջ վիճակահանութիւնը), որոնցմէ լաւագոյն երկու խումբերը կ'անցնին յաջորդ հանգրուանին։ Որակաւորման խաղերը տեղի ունեցան 2019-ի մարտին, յունիսին, սեպտեմբերին, հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին։ === Որակաւորուած խումբեր === {| class="wikitable sortable" !Խումբ !Որակաւորուած որպէս !Որակաւորման թուական !Նախորդ մասնակցութիւններու թուականներ |- |[[Պելճիքա]] |I կոյտի յաղթող |10 Հոկտեմբեր 2019 |5 (''1972'', 1980, 1984, ''2000'', 2016) |- |''[[Իտալիա]]'' |J կոյտի յաղթող |12 Հոկտեմբեր 2019 |9 ('''''1968''''', ''1980'', 1988, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) |- | ''[[Ռուսիա]]'' |I կոյտի երկրորդ |13 Հոկտեմբեր 2019 |11 ('''1960''', 1964, 1968, 1972, 1988, 1992, 1996, 2004, 2008, 2012, 2016) |- |[[Փոլոնիա]] |G կոյտի յաղթող |13 Հոկտեմբեր 2019 |3 (2008, ''2012'', 2016) |- |[[Ուքրանիա]] |B կոյտի յաղթող |14 Հոկտեմբեր 2019 |2 (''2012'', 2016) |- |''[[Սպանիա]]'' |F կոյտի յաղթող |15 Հոկտեմբեր 2019 |10 ('''''1964''''', 1980, 1984, 1988, 1996, 2000, 2004, '''2008''', '''2012''', 2016) |- |[[Ֆրանսա]] |H կոյտի յաղթող |14 Նոյեմբեր 2019 |9 (''1960'', '''''1984''''', 1992, 1996, '''2000''', 2004, 2008, 2012, ''2016'') |- |[[Թուրքիա]] |H կոյտի երկրորդ |14 Նոյեմբեր 2019 |4 (1996, 2000, 2008, 2016) |- | ''[[Անգլիա]]'' |A կոյտի յաղթող |14 Նոյեմբեր 2019 |9 (1968, 1980, 1988, 1992, ''1996'', 2000, 2004, 2012, 2016) |- |[[Չեխիա]] |A կոյտի երկրորդ |14 Նոյեմբեր 2019 |9 (1960, '''1976''', 1980, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) |- |[[Ֆինլանտա]] |J կոյտի երկրորդ |15 Նոյեմբեր 2019 |0 (debut) |- |[[Շուէտ]] |F կոյտի երկրորդ |15 Նոյեմբեր 2019 |6 (''1992'', 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) |- |[[Գրուաթիա]] |E կոյտի յաղթող |16 Նոյեմբեր 2019 |5 (1996, 2004, 2008, 2012, 2016) |- |[[Աւստրիա]] |G կոյտի երկրորդ |16 Նոյեմբեր 2019 |2 (''2008'', 2016) |- |''[[Նիտըրլենտ]]'' |C կոյտի երկրորդ |16 Նոյեմբեր 2019 |9 (1976, 1980, '''1988''', 1992, 1996, ''2000'', 2004, 2008, 2012) |- |''[[Գերմանիա]]'' |C կոյտի յաղթող |16 Նոյեմբեր 2019 |12 ('''1972''', 1976, '''1980''', 1984, ''1988'', 1992, '''1996''', 2000, 2004, 2008, 2012, 2016) |- |[[Փորթուկալ]] |B կոյտի երկրորդ |17 Նոյեմբեր 2019 |7 (1984, 1996, 2000, ''2004'', 2008, 2012, '''2016''') |- |[[Զուիցերիա]] |D կոյտի յաղթող |18 Նոյեմբեր 2019 |4 (1996, 2004, ''2008'', 2016) |- |''[[Տենմարք]]'' |D կոյտի երկրորդ |18 Նոյեմբեր 2019 |8 (1964, 1984, 1988, '''1992''', 1996, 2000, 2004, 2012) |- |[[Ուէյլզ]] |E կոյտի երկրորդ |19 Նոյեմբեր 2019 |1 (2016) |- |[[Հիւսիսային Մաքէտօնիա]] |D կոյտի վճռական խաղի յաղթող |12 Նոյեմբեր 2020 |0 (debut) |- |''[[Հունգարիա]]'' |A կոյտի վճռական խաղի յաղթող |12 Նոյեմբեր 2020 |3 (1964, 1972, 2016) |- |[[Սլովաքիա]] |B կոյտի վճռական խաղի յաղթող |12 Նոյեմբեր 2020 |1 (2016) |- |''[[Սքոթլանտա]]'' |C կոյտի վճռական խաղի յաղթող |12 Նոյեմբեր 2020 |2 (1992, 1996) |} # '''^''' ''Շեղատառ'' նշուած են 12 ընդունող երկիրները # '''^''' '''Թավատառ''' նշուած են այդ տարուայ յաղթող երկիրները == Ծանօթագրութիւններ == 9l84yoctt8rt9p7uq7so6c2e2h27ggs 0 21788 257416 257094 2026-11-06T16:05:12Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257416 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Քուքենհոֆ,''' ծաղիկներու պարտէզ՝ [[Նիտըրլենտ|Հոլանտայի]] մէջ: [[Պատկեր:Kasteel keukenhof.jpg|մինի]] Ճանչցուած է նաեւ [[Եւրոպա|Եւրոպայի]] պարտէզ անունով: Համաշխարհային ճանաչում ունեցող ծաղիկի պարտէզներէն է։ Աւելի քան եօթը հեկտար տարածութիւն ունեցող այս պարտէզին մէջ ամէն տարի կը ցանուի մօտաւորապէս եօթը միլիոն սոխ` ցուցադրելու համար հոլանտական ծաղիկներուն ամէնէն գեղեցիկ հաւաքածոն: Այս ծաղիկները ԺԷ. դարուն այնքան յարգի էին [[Նիտըրլենտ|Հոլանտայի]] մէջ, որ անոնք իբրեւ դրամ կը գործածուէին: Պարտէզին մէջ կը ցուցադրուին կակաչի 800 տեսակներ: Սկզբնական շրջանին Քուքենհոֆ, որ կը նշանակէ բանջարանոց, կը գործածուէր մշակելու համար պտուղներ եւ բանջարեղէններ` նշանաւոր ազնուական կնոջ մը խոհանոցին անձնակազմին համար: 1641-ին հոն կը շինուի պալատ մը, եւ անոր շրջակայքը կը փոխուի: ԺԹ. դարու կէսերուն անիկա կը ստանայ անգլիական պարտէզի մը կերպարանքը<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/441429 Բանջարանոցէն՝ Պարտէզ]</ref>: === Այցելուներ === [[Պատկեր:Kuekenhoff 006.jpg|մինի|ձախից]] 2017-ին պարտէզը 1.4 միլիոն զբօսաշրջիկ ընդունած է<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraaf.nl/nieuws/3617208/record-1-5-miljoen-bezoekers-keukenhof|title=Record: 1,5 miljoen bezoekers Keukenhof|last=Klopper|first=Roy|date=20 May 2019|work=De Telegraaf|access-date=8 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://keukenhof.nl/nl/keukenhof-sluit-een-succesvol-seizoen|title=Keukenhof sluit een succesvol seizoen {{!}} Keukenhof.nl|website=keukenhof.nl|access-date=2019-10-08}}</ref>: {| class="wikitable" - !Տարի||Այցելու|| rowspan="7" style="background:transparent" |&nbsp;||Տարի||Այցելու |- |2008||835,000 |2014||1,020,000 |- |2009 |850,000 |2015 |1,175,000 |- |2010||800,000 |2016||1,143,000 |- |2011 |884,000||2017 | 1,400,000<ref>{{cite web|url=https://www.vandooren.nl/keukenhof-visitors-2018-bezoekers-2018?lang=en|title=Keukenhof- Visitors 2018|website=Van Doorne|accessdate=8 October 2019}}</ref> |- |2012 |875,000 |2018 |1,400,000<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/670887/visitor-numbers-to-the-keukenhof-in-the-netherlands/|title=Number of visitors to the Keukenhof in the Netherlands from 2011 to 2019 (in 1,000s)|website=Statista|publisher=Statista|accessdate=8 October 2019}}</ref> |- |2013 |849,000 |2019 |1,500,000<ref>{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/670887/visitor-numbers-to-the-keukenhof-in-the-netherlands/|title=Number of visitors to the Keukenhof in the Netherlands from 2011 to 2019 (in 1,000s)|website=Statista|publisher=Statista|accessdate=8 October 2019}}</ref> |} == Պատկերասրահ == <gallery mode=packed> File:Keukenhof - panoramio (82).jpg| File:NL-keukenhof-01.jpg| File:Keukenhof 8.jpg| File:NL-keukenhof-14.jpg| File:Ornithogalum dubium.jpg| Image:keukenhof.jpg| File:Keukenhof 340.JPG| File:Keukenhof1374.jpg| File:Keukenhof well1352.jpg| File:140409 Keukenhof 01.JPG| File:Keukenhof tulips.JPG| </gallery> == Աղբիւրներ == *[http://www.keukenhof.nl Keukenhof] - Official Website of Keukenhof Park *[http://www.photoree.com/collections/slider/111267 Keukenhof Gardens Creative Commons Photo Slideshow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715082347/http://www.photoree.com/collections/slider/111267 |date=2011-07-15 }} *[https://web.archive.org/web/20160307070412/http://www.veltra.com/en/europe/netherlands/amsterdam/ctg/160649:keukenhof/ Keukenhof Gardens Tours and Photos] *[https://web.archive.org/web/20141028171505/http://www.kerstopkeukenhof.nl/english Keukenhof Christmas Fair] - Official Website of Keukenhof Christmas Fair == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հոլանտայի այգիներ]] 8k77lled5r61uodbv4vcyxo3i6lrw1f 0 21835 257380 215483 2026-11-06T14:38:34Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257380 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ|պատկեր=Զուլալի.jpg}}«'''Զուլալի'''», «Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն»-ի<ref>[https://orderfilm.am/zulali-movie/?lang=hy Զուլալի - Օրդեր ֆիլմ փրոդաքշն]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> եւ ռեժիսոր Հայկ Օրդեանի նկարահանած ֆիլմը՝ Նարինէ Աբգարեանի<ref>[https://kinoashkharh.am/2019/09/zulali-narine-abgaryani-arajin-ekranavorum/ «Զուլալի»․ Նարինե Աբգարյանի առաջին էկրանավորումը]</ref> համանուն վէպի հիման վրայ<ref>[https://bookmark.am/product/զուլալի/ Զուլալի - Նարինե Աբգարյան]</ref>, որ կը պատմէ դաժան ճակատագրի, ցաւի ու սիրոյ մասին։ Ֆիլմի իրադարձութիւնները տեղի կ՚ունենան [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի մարզին]] մէջ, հերոսները կը խօսին տեղի բարբառով։ == Սիւժէ == Երեք մասէ բաղկացած ֆիլմը ընտանեկան մեծ ողբերգութեան մասին է։ Մենակութիւն զգացող մարդիկ հեռաւոր գիւղին մէջ միասին կը յաղթահարեն ցաւն ու տանջանքը՝ չկորսնցնելով յոյսը վաղուայ օրուայ հանդէպ։ Հեռաւոր գիւղին հին տան մէջ կ՚ապրի ընտանիք մը՝ տարեց տնային տնտեսուհի Աքիրը, տղան՝ Նազարոսը եւ բանականութիւնը կորսնցուցած անորմայրը՝ Զուլալին։ Փոքրիկ Նազարոսը կը մտածէ տարօրինակ Զուլալիի, մինչեւ հարիւր տարեկան չապրած պապիի եւ այլ հարցերու մասին։ Տանտիկինը դժուար ճակատագիր ունեցող կին է, որ պատասխանատուութիւն կը կրէ ոչ հարազատ, բայց արդէն իր ընտանիքի անդամ համարուող մարդոց համար։ Տանտիրոջ պապի ինքնասպանութենէն տան ամբողջ հոգը ինկած է այդ կնոջ ուսերուն։ Ֆիլմի վերջը կը խօսի Զուլալին։ Ան կը բացայայտէ, թէ ինչպէս մեծ ողբերգութիւնը շրջած է իր կեանքը, ինչպէս կորսնցուցած է միտքը եւ ինչպէս լոյս աշխարհ եկած է Նազարոսը<ref>{{Cite web |url=https://ncca.am/hy/films/40-zulali |title=Զուլալի - Հայաստանի ազգային կինոկենտրոն |accessdate=2021-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025160958/https://ncca.am/hy/films/40-zulali |archivedate=2021-10-25 |dead-url=yes}}</ref>։ Ֆիլմի ժանրը տրամայ է, բայց այն նաեւ կը պարունակէ կատակերգութեան տարրեր՝ բացայայտելով մարդկային զգացմունքներու եւ յարաբերութիւններու ողջ դիապազոնը։ Ֆիլմին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ գիւղի մթնոլորտը, կեանքը, բնութիւնը։ == Դերակատարներ == * Հերմինէ Ստեփանեան - Զուլալի, * Մարինէ Պետրոսեան - Աքիր, * Արտիոմ Մելիքեան - Նազարոս, * Արտաշես Շահուերդեան - պապ, * Արման Նաւասարդեան, * Քրիստինա Յովակիմեան, * Վահագն Գասպարեան, * Արտիոմ Ազարեան, * Վահագն Թամրազեան, * Համլետ Թադեւոսեան, * Ֆրիտա Եորք, * Յակոբ Յակոբեան։ == Այլ փաստեր == * Գլխաւոր հերոսուհին ֆիլմի ընթացքին չի խօսիր, բայց լուռ չէ։ * Նազարոսի դերակատարը տաւուշցի է։ Մնացած հերոսները սորված են բարբառով խօսիլ։ * Ֆիլմին մէջ ողբերգական դէպքերու կողքին հումօրն է, հաւատը։ * Ֆիլմի ստեղծման աշխատանքները սկսած են 2019-ին , յետոյ խանգարած է [[Քորոնա Ժահր|քորոնա ժահրը]], երբ աւարտած են նկարահանումները, սկսած է Հայ-ազրպէյճանական պատերազմը։ * Ֆիլմի պրեմիերան կայացած է [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ 22 Հոկտեմբեր [[2021 թուական|2021]]-ին։ == Տուեալներ == * Ռեժիսոր(ներ) - Հայկ Օրդեան * Ժանր - տրամայ * Սցենարիստ(ներ) - Աստղիկ Սիմոնեան, Հայկ Օրդեան * Տարեթիւ - 2021 * Պրոդիւսեր(ներ) - Հայկ Օրդեան * Ընկերութիւն(ներ) - Օրտեր ֆիլմ փրոտաքշն * Անուանակարգ - խաղարկային/լիամետրաժ * Նկարահանման ձեւաչափ - 2K * Տեւողութիւն - 92 րոպէ * Բնօրինակ լեզու - [[հայերէն]] * Բեմադրող օպերատոր - Արման Օրդեան * Բեմադրող նկարիչ - Տիգրան Ասատուրով * Կոմպոզիտոր - Տիգրան Մանսուրեան == Մեջբերումներ ֆիլմի մասին == {{քաղուածք|Երբ պատերազմն աւարտուեց, ես չէի կարողանում վերադառնալ ֆիլմին։ Ինձ ֆիլմ հետ բերեց Մանսուրեանը։ Ինձ զանգեց բարկացած, ասաց, որ ֆիլմը, մոնտաժը շուտ աւարտենք, որ ինքը երաժշտութիւն պիտի գրի այս ֆիլմի համար։ Մենք պիտի աշխատենք, չպիտի ձեռքներս ծալած նստենք։ Դա շատ կարեւոր է հիմա։ Սա ծերերի եւ երեխաների աշխարհն է, մեծերի աշխարհը եւ նրանց, ովքեր կորցրել են հաւատը, բայց չէն յուսահատուել<ref name=":1">[https://www.1lurer.am/hy/2021/10/22/«Զուլալի»-ֆիլմը՝-մեծ-էկրանին/583680 «Զուլալի» ֆիլմը՝ մեծ էկրանին]</ref>։|Հայկ Օրդեան}} {{քաղուածք|Ես հասկացայ, որ բնութեան մի մասնիկ է։ Զուլալին տերեւ է, քամի է՝ լիճ է, ծով է։ Զուլալին չէր լռում, ոչ մի րոպէ եւ ոչ մի վայրկեան։ Զուլալին խօսում էր, բայց ինքն իր հետ էր խօսում եւ իր ներսում ապրող մարդկանց հետ էր խօսում<ref name=":1" />|Հերմինէ Ստեփանեան}} == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Ֆիլմեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայերէն ֆիլմեր]] fciizehygajtf7mvif4uj572df5i5or 0 21884 257360 230391 2026-11-06T14:05:02Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257360 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} '''Եուրի Սարդարով''' (անգլ.՝ '''Yuri Sardarov''' կամ '''Yuriy Sardarov''', {{ԱԾ}}) Ամերիկացի դերասան եւ արտադրիչ է: Ան նաեւ թատերական ներկայացումներու դերասան է: <ref name="Artists">{{cite web|url=http://www.abouttheartists.com/artists/349960-yuriy-sardarov|title=Yuriy Sardarov Theater Credits|publisher=About the Artists|access-date=April 6, 2014}}</ref> Ան գլխաւոր դեր ստանցնած է ''Chicago Fire'' հեռուստաշարին մէջ, մինչեւ իր կերպարին մահը երրորդ եղանակին մէջ:<ref name="Splash">{{cite web|url=http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|title=In character: Yuri Sardarov|last=Crokin|first=Liz|publisher=Sun Times|access-date=April 6, 2014|archive-date=September 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925115316/http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|dead-url=yes|accessdate=March 1, 2022|archivedate=September 25, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925115316/http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|deadurl=yes}}</ref><ref name="Redeye">{{cite web|url=http://www.redeyechicago.com/entertainment/tv/redeye-chicagos-tv-connection-our-small-screen-095,0,7647070.photo|title=Yuriy Sardarov of "Chicago Fire"|publisher=Redeye|access-date=April 6, 2014}}</ref><ref name="Daily">{{cite web|url=http://www.dailymotion.com/video/x14sg3q_chicago-fire-yuri-sardarov-interview_shortfilms|title=Chicago Fire|publisher=Daily Motion|access-date=April 6, 2014}}</ref> == Վաղ Կեանք == Սարդարով կէս հայ է, կէս վրացի: Ան գաղթած է ԱՄՆ երկու տարեկանին:<ref name="Guide">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/yuri-sardarov/bio/591649|title=Yuri Sardarov Biography|publisher=TV Guide|access-date=April 6, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407090443/http://www.tvguide.com/celebrities/yuri-sardarov/bio/591649|archivedate=April 7, 2014|dead-url=yes}}</ref><ref name="Metz">{{cite news|last1=Metz|first1=Nina|title=Otis on 'Chicago Fire' is gone. Yuri Sardarov, the actor who plays him, talks about life after the NBC series|url=https://www.chicagotribune.com/entertainment/tv/ct-move-yuri-sardarov-life-after-chicago-fire-1011-20191009-rrkhuzgslndh3p37b6snwlitja-story.html|access-date=22 March 2020|agency=Chicago Tribune|date=10 October 2019}}</ref> Ծնողքը երաժիշտներ էին:<ref name="Metz" /> Ան մեծ հօր անունը ստացած է, որուն հետ Եուրին շատ մօտ եղած է եւ ունի նմանատիպ կիւրեղագիր թաթուներ:<ref name="Metz" /> Ունի եղբայր մը, Նիք, որ իրմէ 11 տարի փոքր է:<ref name="Metz" /> Սարդարով Կլէնպրուք Հիւսիսային Երկրորդական Վարժարանը յաճախած է, Շիքակոյի մօտ եւ աւարտեց 2006 թուականին:<ref name="Splash2">{{cite web|url=http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|title=In character: Yuri Sardarov|last=Crokin|first=Liz|publisher=Sun Times|access-date=April 6, 2014|archive-date=September 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925115316/http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|dead-url=yes|accessdate=March 1, 2022|archivedate=September 25, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150925115316/http://splash.suntimes.com/2013/09/06/in-character-yuri-sardarov|deadurl=yes}}</ref> Թատերական դերասանութեան պսակային վկայականը կը ստանայ Միշիկընի Համալսարանէն: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 4ujkymqawzrnu8gbkspfftmk4ndr75g 0 22219 257358 255027 2026-11-06T14:04:19Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257358 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Եուսէֆ Զիտան''' կամ '''Եուսէֆ Զէյտան''' ({{Lang-ar|يوسف زيدان}}, {{ԱԾ}}), եգիպտացի գիտնական, իմաստասէր (փիլիսոփայ), արաբագէտ, իսլամագէտ, հրապարակախօս, յօդուածագիր, ուսուցչապետ (փրոֆէսօր), դասախօս, աւելի քան 50 գիրքի հեղինակ, [[Ալեքսանտրիոյ Գրադարան|Աղեքսանտրիոյ Գրադարան]]<nowiki/>ի կցորդ՝ թանգարանի ու մատենադարան, մագաղաթներու կեդրոնի ղեկավար։ Արաբերէն ու առ հասարակ Իսլամական փաթաթուկ-մագաղաթներու ուսումնասիրութիւնը, ցուցակագրումը, խմբագրումն ու հրատարակումը կը կազմեն իր աշխատութիւններուն մեծագոյն մասը։ Ան աշխատած է որպէս խորհրդական Արաբական ժառանգութեան խնամքի ու պահպանման ոլորտին մէջ, գործագցելով մի քանի համաշխարհային հաստատութիւններու հետ ինչպէս ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն, Արաբական Պետութիւններու Լիկան եւ ՄԱԿ-ի "Արևմտեան Ասիայի Տնտեսական եւՍոցիալական Յանձնաժողովը"։ Ան իր անձնական ոյժերով ձեռնարկած է մի քանի ծրագիրներ ուղուած Արաբա-Իսլամական եւ<nowiki/>[[Ղպտի Ուղղափառ Եկեղեցի|Ղպտի]]<nowiki/>ական (Եգիպտական՝ Քրիստոնիայ) մագաղաթներու ու մատեաններու հարուստ ժառանգութեան պահպանման։ == Կենսագրութիւն == Զեյտանը ծնած է Սուհակ (Արաբերէն՝ سوهاج) կամ Սուհաճ քաղաքին մէջ՝ Վերին Եգիպտոս (Սաիտ ՄԻսր՝ صعيد مصر), եգիպտոսի Յարաւը 1969 Թուականին։ Դեռ երեխայ հասակին մեծ հօր հետ տեղափոխուած է Միջերկրական ծովի «Գոհար»՝ Աղեասանտրիա քաղաքը, ուր անցուցած է իր կեանքը եւ ստացած իր կրթութիւնն ու համալսարանական ուսումը, աւարտելով «Աղեքսանտրիոյ Համալսարանի» Փիլիսոփայութեան բաժինը "S''umma cum laude" (Բարձրագոյն Պատիւ)'' մակարդակով։ Իր յետ-ընթացաւարտ ուսումը կեդրոնացած էր Սուֆիզմի վրայ իր մոյթն ու հիմնաքարը հանդիսացող՝ Փիլիսոփայութեան վրայ։ Իր Վարդապետական (Տոքթորական) տիտղոսը ձեռք բերած է 1989 թուականին իր ներկայացուցած ատենախոսութեան արդիւնքով որուն նիւթն էր «Գատէրական Սուֆի Դասը՝ Միտքը, Ոճը եւ Վարքագիծը» եւ «<nowiki/>[[Ապտ-ուլ Գատէր Կիլանի|Ապտ-ուլ Գատէր Ճիլանի]]՝ عبد القادر الجيلاني [https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF_%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%8A] (կամ աւելի ճշգրիտ՝ Ապտ-ուլ Գատէր Կիլանի՝ عبد القادر [https://fa.m.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D9%82%D8%A7%D8%AF%D8%B1_%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C گیلانی])-ի Բանաստեղծական Աշխատանքները»։ == Սուֆիականութիւն == Զէյտանի գործերը սուֆիականութեան մասին, կը ստորագծէ ոչ միայն հոգեւոր ու խորհրդաւոր ուրուագիծը Իսլամական Սուֆիականութեան, այլ աւելին, իր սիւնը, հաստարանը՝ Փիլիսոփայութիւնը։ Ան հաստատուն շեշտ դրած է «Իպն Արապի»-ի եւ «Ապտ-Ուլ Քարիմ Ալ-Ճիլի»-ի ուսումնասիրութեան վրայ։ Իսլամական փիլիսոփայական Սուֆիզմի պատմութեան մէջ, ամէնածանրակշիռ անձնաւորութիւններէն երկուքը։ Մեկնաբանները ''տօքթոր'' Զէյտանի աշխատութիւնը Ալ-Ճիլիի մասին սոյն ոլորտին մէջ կը դիտեն որպէս ամէնահեղինակաւորը։ == Իսլամական Փիլիսոփայութիւն == Իսլամական փիլիսոփայութեան Զէյտանի ուսումնասիրութեան ամէնայատկանշականը իր փորձն էր Իսլամական Փիլիսոփայական մտքին ակունքները յայտնելու։ Ան կ՛ըսէ թէ իսլամական փիլիսոփայութիւնը ներշնջուած է Յունական Փիլիսոփայութեամբ, այն անոր շարունակութիւնն է իր կարծիքով․ Նոր-Պղատոնականութեան ու Արիստոտէլականութեան։ Առ ի օրինակ, «Հայյ Իպն Եաքզան»-ի առակը (Փիլիսոփայական առակ, նորածին երեխայի մը պատմութիւն, ով կը լքուի կղզիի մը մէջ, մինակը մեծնալով ու ինքն իր մտքերու միջոցով կը հասնի Աստուծոյ) որուն ակունքները Աղեքսանտրիայի մէջ են, ու Յունական փիլիսոփաներէն ժառանգեցին Իսլամական փիլիսոփաները։ Այս առակը ունի տարբեր ու զանազան տարբերակներ։ Տօքթոր Եուսէֆ Զէյտանը այս առակին չորս տարբերակները մեկնաբանած, խմբագրած ու հրատարակած է։ «Իպն Սինայ»-ի,«Իպն Թուֆէյլ»-ի, «Ալ Սուհրաուարտի»-ի (Պարսկական հնչիւնով՝ Սոհրավարտի) եւ «Իպն Ալ-Նաֆիս»-ի զանազանակները, «Հայ Իպն Եաքզան՝ Չորս Բնագիրներն ու անոնց ստեղծարարները»։ Զէյտանի գործունէութիւնը իբր ժողովրդական մտաւորական կը ցոլայ իր վերջին գործերուն մէջ, ինչպէս օրինակ՝ «Արաբական Աստուածաբանութիւնը եւկրօնական բռնութեան արմատները» (اللاهوت العربي وأصول العنف الديني) զոր կը զննէ Իսլամը, Քրիստոնէութիւնը եւ Հրեականութիւնը կազմող շարժաբանութիւնքը ու երէք կրօններու (Որոնք ան մէկ Կրօն կը դասէ) կապը միմիանց եւ տարածաշրջանին մէջ գտնուող այլոց հետ։ == Իսլամական բժշկութեան Պատմութիւնը == Զէյտանի գործունէութեան մէկ այլ ուղղութիւնը իր կողմէ Իսլամական Բժշկութեան Պատմութիւնը, ինչը անոր մղեց բժշկութեան, ուսողութեան, աստղաբանութեան, տարրաբանութեան (քիմիագիտութեան), եւ այլ գիտութիւններու տիրոյթը։ Շեշտն այստեղ պատմութեան ընթացքին արաբներու թողած գիտական հսկայական ժառանգի մասին է։ Այնուամէնայնիւ իր ներդրումն ու ավանդը ակներեւ է արաբական բժշկութեան ժառանգին մէջ։ Ինչպէս կը տեսնենք իր աշխատութիւններուն մէջ ան նախաստաց էր «Կլոտիոս Կալինոս»-ի եւ (Արբ․՝ [[:ar:جالينوس|جالينوس]]) «Հիփոքրաթես»-ի (Արբ․՝ [[:ar:أبقراط|أبقراط]]) գործերուն Արաբերէն թարգմանութեանց, ծանօթագրութեանց, ու մեկնաբանութիւններով։ Բայց իր գրոծերուն թագի գոհարը Իպն Ալ Նաֆիսի բժշկական մեծ հանրագիտարանի (30 հատոր)՝ «Ալ Շամէլ ֆի Ալ-Սինաաթ-իլ Թիպպիյյա» (الشامل في الصناعة الطبيّة)։ == Արաբական Մագաղաթներու Պահպանում == Եուսէֆ Զէյտանը ցուցակագրումը կը համարէ ամէնաէականը որն իր արժանի ուշադրութեանը չէ տիրացած։ Ան մոտ 20 Մագաղաթներու (մատեաններու) ցուցակներ կազմած է, գործածելով ամէնաճշգրիտ ու արդիական գործիքներն ու միջոցները։ Իր կազմած ցուցակները բներգական են, այսինքն ընդհանուր ու անկապ չեն, այլ ամէն մեկ բներգը (Անգլ․՝ Թեման) առանցին կը ներկայացնեն։ == Ստեղծաբանութիւն == Զէյտանը նաեւ ունի գրական ստեղծագործութիւններ։ Իր անդրանիկ վէպը՝ «Զիլ Ուլ Աֆաա» (ظل الأفعى՝ Օձին Ստուէրը) կնոջ սրբութեան գաղաբարը շօշափող Վէպ մըն է։ Իսկ իր երկրորդ վէպը Պատմա-Աստուածաբանական աշխատանք մըն է «Ազազել» վերնագրով, որն 2009 թուականին արժանացաւ «Արաբական Ստեղծաբանութեան Համաշխարհային Մրցանակին», եւ որուն շնորհիւ ան մեծ համբաւ ձեռք բերաւ երիտասարդ ընթերցողներուն մէջ։ «Ազազել»-էն ետք ան գրած է ու կը շարունակէ գրել բազում վէպեր, կարճ պատմուածքներ եւն․․․ ինչպիսիքն են «Նապաթէացին» (النبطي՝ Ալ Նապաթի) 2005, «Վայրեր» (محال՝ Մահալ) 2013, «Կուանթանամօ» (جوانتانامو), «Ֆարտաքան» (Իպն Սինայի Մասին), «Հաքէմ Ճունուն Իպն Ուլ Հէյսամ» (حاكم جنون ابن الهيثم<code>՝</code> Տեղակալը, Իպն Ուլ Հէյսամի Խենթութիւնը) Ֆիգհ Ուլ Սաուրա (فقه الثورة ՝ Յեղափոխաբանութիւն) եւ այլք․․․ Իր Գործերը թարգմանուած են Անգլերէնի, ֆրանսերէնի, Իտալերէնի եւՌուսերէնի, Պարսկերէնի, անգամ Քիւրտերէնի, ի թիվս այլ լեզուներու բայց դեռ ոչ Հայերէնի։ == Մրցանակներ ու պարգեւներ == * 2009 «Արաբական Ստեղծաբանութեան Համաշխարհային Մրցանակ» —Ազազել։ <ref name="champ2">Gemma Champ. [http://www.thenational.ae/news/uae-news/egyptian-wins-arabic-booker-prize "Egyptian wins Arabic Booker prize"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303200504/http://www.thenational.ae/news/uae-news/egyptian-wins-arabic-booker-prize |date=2016-03-03 }}, ''The National'', Mar 17, 2009</ref> * 2013 «Պանիփալի Արաբագիտութեան մրցանակ»-ը, զորս շահեցաւ «Ճոնաթան Րայթ»-ը Ազազելի Անգլերէնի թարգմանութեան համար<ref>{{Cite web|url=http://www.banipaltrust.org.uk/prize/award2013.cfm|title=The 2013 Prize|date=January 19, 2014|publisher=Banipal Trust|accessdate=January 19, 2014}}</ref> == Գիրքերու Ընտրանի == === Սուֆիականութիւն === * ''Չճանչճուած Սուֆի Բանաստեղծներ։'' * ''Յաջորդակները՝ Սուֆիական սերտողութիւններ։'' * ''Սուֆի դասերը, եւ Գատիրիականները Եգիպտոսի մէջ։'' * ''Ապտ-Ուլ Գատէր Ճիլանիի Բանաստեղծական գործերը:'' === Իսլամական Փիլիսոփայութիւն === * Հայ Իպն Եաքզան՝ Չորս բնագրերն ու ս''տեղծագործները։'' * ''Արաբական Աստուածաբանութիւնը, կրօնական բռնութեան Արմատները։'' === Արաբական Բժշկութեան Պատմութիւնը === * ''Հիփոքրաթեսի առածներու մեկնաբանութիւն։'' * ''Մարմնի անդամներու բանագրութիւն՝ Իպն Ալ նաֆիս'' * ''Ալլաա ուլ Տին Ալ Գարաշի-ի (Իպն Ուլ Նաֆիս) վերայայտնումը։'' * Ճառ յօդակաթուածի մասին — Ալ Րազի։ * ''Ալ շամէլ Ֆի-լ Սինաաթի Ալ Թիպպիյյա-30 հատոր։'' === Մատեաններու Ցուցանակում === * ''Հազուագիւտ, ձեռագրեր Ալեքսանտրիայի քաղաքապետարանի հավաքածոյ։'' * ''Ալեքսանտրիոյ համալսարանի ձեռագրերու հաւաքածոյի ցուցակ։'' * ''Էսքորիալ վանքի ձեռագրերու հավաքածոյի ցուցակ։'' * ''Սումուհայի կրօնական հաստատութեան ցուցակ։'' === Գրա-քննադատութիւն եւ գեղարուեստական գրականութիւն։ === * ''Իլթիգաա Ուլ-Պարահին՝ Գրաքննադատական ատենաբանութիւններ:'' * [[Օձին Ստուերը (Եուսէֆ Զէյտան)|Օձին Ստուէրը (Վէպ)]]։ * Ազազել (Վէպ)։ * Նապաթէացին (Վէպ)։ * [[Մուհալ (Եուսէֆ Զէյտան)|Մուհալ (Վէպ)]]։ * [[Կուանթանամո (Եուսէֆ Զէյտան)|Կուանթանամօ (Վէպ)]]։ * [[Նուր (Եուսէֆ Զէյտան)|Նուր (վէպ)]]։ * Յեղափոխաբանութիւն։ * Ֆարտագան (Վէպ)։ * [[Ալ Ուարրագ (Եուսէֆ Զէյտան)|Ալ-Ուարրագ՝ Ամալի Ալ-Ալաա]] (Գրիչը՝ «Ալ-Ալաա»-ի զրուցագրութիւնները)։ * Հաքէմ - Ճունուն Իպն-Ուլ Հայսամ (Վէպ)։ == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:1958 ծնունդներ]] <references /> kots1vbbs1tf5778g7aejvt7s1gn7pe 0 22230 257306 229602 2026-11-06T12:13:06Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257306 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պարբերական|անուն=Ավանգարդ|կայք=|էՄՍՍՀ=|ՄՍՍՀ=|CODEN=|LCCN=|OCLC=|JSTOR=|atom=|RSS=|հղում2-անուն=|հղում2=|հղում1-անուն=|հղում1=|ազդեցություն-տարի=|կազմ=|ազդեցություն=|արտոնագիր=|բացմոտեցում=|պատմություն=|հաճախականություն=շաբաթը մեկ անգամ|երկիր=Հայաստան|հրատարակիչ=|հապավում=|լեզու=հայերեն|վերանայված=|առարկաներ=|խմբագիր=Ջուլիետ Մարտիրոսյան|լայնք=}}'''Աւանգարդ''', խորհրդային եւ յետխորհրդային շրջանի թերթ։ Խորհրդային ժամանակահատուածին հանդիսացած է ՀԼԿԵՄ Կենտկոմի (սկիզբը՝ ՌԿԵՄ Անդրկովկասեան երկրային կոմիտէի եւ ՀԿԵՄ Կենտկոմի) պաշտօնաթերթը, [[1991]] թուականէն վերագրանցուած է որպէս անկախ պարբերաթերթ եւ չէ պատկանած ու չէ հարած որեւէ կուսակցութեան, քաղաքական որեւէ ուժի։ [[1998]] թուականէն՝ շաբաթը մէկ անգամ պարբերականութեամբ։ == Պատմութիւն == Հրատարակուած Է [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ, [[1923]] թուականէն, [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] տարիներուն լոյս չէ տեսած։ Արծարծած Է երիտասարդութեան կոմունիստական դաստիարակութեան խնդիրներ, լուսաբանած [[Հայաստան|Հայաստանի]] կոմերիտական կազմակերպութիւններու աշխատանքը։ Կը տպագրուին երիտասարդ բանաստեղծներու եւ արձակագիրներու ստեղծագործութիւններ, գրախօսականներ արուեստի եւ գրականութեան մասին։ Աւանգարդը պարբերաբար հրատարակած Է «Ծիածան» էջը՝ նուիրուած սփիւռքահայ երիտասարդութեան կեանքին։ ԽՍՀՄ Գերագոյն սվէտի [[3 Յուլիս]] [[1973]]-ի հրամանագրով Աւանգարդը պարգեւատրուած է «Պատուոյ նշան» շքանշանով<ref>{{Cite web|url=http://www.avangard.am/am/content/about/|title=Մեր մասին|website=www.avangard.am|accessdate=2017-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170523090515/http://www.avangard.am/am/content/about/|archivedate=2017-05-23|dead-url=yes}}</ref>։ == Խմբագիրներ == 1923-1933 թուականներուն թերթը խմբագրած է խմբագրական կոլեգիան, այնուհետեւ խմբագիրները եղած են՝ * Հ. Միրզոյեան (1933-1937), * Մ. Նահապետեան (1937), * Ա. Նազարեան (1937), * Ա. Ղազարեան (1938), * Մ. Մանուկեան (1939), * Ա. Մնացականեան (1940), * Ա. Սիմոնեան (1941), * Ա. Թադեւոսեան (1945-1949), * Ա. Խաչիկեան (1949-1952), * Մ. Թութխալեան (1952-1955, 1958-1959), * Գ. Առաքելեան (1955-1958), * Լ. Կրոյեան (1960-1969), * 1969 թուականէն խմբագիրն եղած է Լ. Մանուկեանը, * Գ. Հայրումեան, * 1987 թուականէն խմբագիրը եղած է Մ. Զոհրաբեանը, * 1997-ից՝ Ջուլիետ Մարտիրոսեան == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20141110213026/http://www.avangard.am/ Պաշտoնական կայք] {{ՀՍՀ|հատոր=1|էջ=604}} [[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Հայկական պարբերականներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի պարբերականներ]] lqaj3iv8h5h9q4bam5w1yfvo8n8d865 0 22351 257401 249735 2026-11-06T15:33:04Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257401 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Նիկողոս Թիւլպենտճեան''' ({{ԱԾ}}), հայ հրապարակախօս, խմբագիր եւ թարգմանիչ։ Ծնած է [[Պոլիս|Կ. Պոլիս]]։ 1870-ականներու վերջերը մտած է հրապարակախօսական ասպարէզ, նախ երեւցած է Օ. Խոճասարեանի «Օրագիր» թերթին մէջ, ապա 1875 թուականի Սեպտեմբերէն հրատարակած է «Լրագիր» օրաթերթը<ref>{{Cite web |url=https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=152&query_desc= |title=Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ԼՐԱԳԻՐ ԱԶԳԱՅԻՆ |accessdate=2022-12-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251012213234/https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=152&query_desc= |archivedate=2025-10-12 |dead-url=yes }}</ref>, որ շարունակած է իր գոյութիւնը մինչեւ 1880 թուական։ Թերթը փակուելէ ետք աշխատակցած է «Մարմարա» երգիծաթերթին։ [[Ֆրանսերէն|Ֆրանսերէնէ]] թարգմանածէ վէպեր եւ պատմուածքներ<ref>{{cite book|title=Կենսագրական բառարան, Ա․ հատոր|author=Գառնիկ Ստեփանեան|publisher=«Սովետական գրող»|year=1973|location=Երեւան|page=364։}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Աղբյուրներ == <references group=""></references> [[Ստորոգութիւն:Հայ խմբագիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ թարգմանիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հրապարակախօսներ]] 7j990igk6akl3q5wjkyt05sn68hmbof 0 23557 257318 247452 2026-11-06T12:34:09Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257318 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պարբերական|տեսակ=Օրագիր|հիմնադրման տարեթիւ=1851|վայր=|երկիր=Թուրքիա, Կ․Պոլիս}} '''Բուրաստան Սուրբ Սահակեան''', ամսագիր բարոյական, բանասիրական, տնտեսական եւ ուսումնական: Լոյս տեսած է [[Պոլիս|Պոլսոյ]] մէջ, 1851- 1852 (1853<ref>{{Cite web|url=http://digilib.aua.am/book/2026/2481/19630/|title=Հայ Մամուլի Մատենագիտական Գործեր - Ա. ՀԱՏՈՐ|website=digilib.aua.am|language=|accessdate=2022-12-12}}</ref>) թուականներուն<ref>{{Cite web|url=https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13&query_desc=|title=Վիեննայի Մենաստանին Մամուլին Շտեմարանը- ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ ՍՈՒՐԲ ՍԱՀԱԿԵԱՆ|accessdate=2022-12-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251014005135/https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13&query_desc=|archivedate=2025-10-14|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/296052?language=hyw#structure |title=Համահայկական թվանշային գրադարան}}</ref>։ {{քաղուածք|Վերջին տարին քանի մը թիւ եւ արդէն տարւոյն վերջը դադրած էր։|Վահան Զարդարեան}}Ամսագիրը հրատարակուած է Սուրբ Սահակեան վարժարանի սաներուն ջանքերով։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Հայկական մամուլ]] [[Ստորոգութիւն:Թերթեր]] [[Ստորոգութիւն:Պարբերականներ այբբենական կարգով]] px0qvtth3zguz8b7bdsxd1zjqvvs4wi 0 24840 257308 213562 2026-11-06T12:16:39Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257308 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:West African textile designs.jpg|մինի]] '''Ափրիկեան Կերպասները,''' [[Ափրիկէ|ափրիկեան]] ընդարձակ ցամաքամասին վրայ տարածուած տարբեր շրջաններու մէջ ունին իրենց պատրաստելու եւ զարդարելու իւրայատուկ ձեւը<ref>{{Cite web |url=http://www.african-archaeology.de/index.php?page_id=154&journal_id=17&pdf_id=132 |title=Ափրիկեան Կերպասներ |accessdate=2026-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141104163946/http://www.african-archaeology.de/index.php?page_id=154&journal_id=17&pdf_id=132 |archivedate=2014-11-04 |dead-url=yes}}</ref>: Երկաթի դարաշրջանի առաջին հազարամեակէն, գերեզմաններուն մէջ բուրդէ հիւսուածքներ յայտնաբերուած են<ref>{{Cite web |url=http://www.african-archaeology.de/index.php?page_id=154&journal_id=17&pdf_id=132 |title=Երկաթի դարաշրջանէն յայտնաբերումներ |accessdate=2026-04-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141104163946/http://www.african-archaeology.de/index.php?page_id=154&journal_id=17&pdf_id=132 |archivedate=2014-11-04 |dead-url=yes}}</ref>: * [[Մալիի Կայսրութիւն|Մալիի]] մէջ կ'արտադրուի պոկոլանֆինի կամ ցեխով ներկուած կերպասը: * Ատիրա (եորուպէ) կերպասը ինտիկօ կապոյտով ներկուած կերպաս մըն է, որ կը պատրաստուի [[Նիճերիա|Նիճերիոյ]] հիւսիս-արեւմուտքը: [[Պատկեր:Pagnes tissés faso dan fani.jpg|ձախից|մինի]] * Քենթէ կերպասը ծնած է աւելի քան 375 տարի առաջ, ներկայ [[Կանա|Կանայի]] շրջանին մէջ: Ափրիկեան աքան կամ աշանթի լեզուով «քենթէ» կը նշանակէ «կողով»: Ըստ առասպելին, երկու եղբայրներ` Քուրուկու եւ Ամէյաու որսորդութեան ընթացքին հանդիպած են սարդի մը, որ իր ոստայնը կը հիւսէր: Անոնք շշմած մնացած են ոստայնին գեղեցկութեան առջեւ եւ ուզած են նման բան մը շինել: Այս ձեւով անոնք շինած են ռաֆիայի ճիւղերու թելերով առաջին ճերմակ եւ սեւ կերպասը: [[Պատկեր:Faso dan fani - MCN 4207.jpg|ձախից|մինի]] * Դարձեալ Կանայի մէջ, գոյութիւն ունի տարբեր տեսակի կերպաս մը՝ տինքրան, որ կը պատրաստուի տեսակ մը մեծ դդումի չորցուած կտորներու վրայ փորագրուած գծագրութեան դրոշմներով: Ըստ առասպելին, Ատինքրա եկած է կեռման ցեղախումբի թագաւոր Անտենքրայի անունէն: Ան գերի կը բռնուի աղանդի ցեղախումբին կողմէ, 1800-ական թուականներուն: Այս վերջինները այնքան կը սիրեն անոր կերպասները, որ կ'ընդօրինակեն: Եւ այս ձեւով աղանդները մինչեւ այսօր տակաւին կ'արտադրեն այս տեսակի կերպասը: * Այդ ձեւերէն իւրաքանչիւրը ունի իմաստ մը: Մարդիկ կ'ընտրեն իրենց զգացած վիճակը ներկայացնող խորհրդանիշները կրող կերպասը: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 56unazqh09nzw0l4rkfowngidcehxlg 0 24870 257338 253841 2026-11-06T13:18:56Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257338 wikitext text/x-wiki {{Ջնջել}} '''Grigory Artemievich Arutinov [note 1]''' ou '''Grigor Artemi Harutyunyan''' ( {{Lang-hy|Գրիգոր Արտեմի Հարությունյան (Հարությունով)}} </link> , {{Lang-ru|Григроий Артемьевич Арутинов}} </link> ; 7 novembre 1900 - 9 novembre 1957) était le premier secrétaire du Parti communiste de la RSS d'Arménie du 24 septembre 1937 au 12 mars 1953. Son mandat de premier secrétaire fut le plus long de l'histoire de la RSS d'Arménie . Il incarne le stalinisme en Arménie<ref>{{Cite book|title=De Staline à Gorbatchev. Histoire d'une réoublique soviétique: l'Arménie.|last=Claire Mouradian|date=1990|publisher=Ramsay|location=Paris|page=page 89}}</ref>. == Formation et jeunesse (1900-1937). == Arutinov est né à Telavi, [[Ռուսական Կայսրութիւն|Empire russe]] dans la famille d'un petit marchand et d'un viticulteur. <ref name=":1"/> En 1911, il entre au gymnase russe de Telavi. Il a rejoint le Parti travailliste social-démocrate russe (bolcheviks) en 1919 et a été arrêté par les [[Վրաստանի Ժողովրդավար Հանրապետութիւն|autorités géorgiennes]] en 1920. Avec l'établissement du pouvoir soviétique en Géorgie, il devient chef du département de propagande du comité de district de Telavi du Parti communiste de Géorgie . <ref name=":1"/> En 1922, il part étudier à Moscou, à l' Institut d'économie nationale Karl Marx. <ref name=":1" /> En 1924, il a été rappelé en Géorgie et a occupé divers postes dans la bureaucratie du Parti communiste en Géorgie, devenant finalement secrétaire du comité du parti de la ville [[Թիֆլիս|de Tiflis]] en 1934. <ref name=":1" /> == Chef de l'Arménie soviétique (1937-1953). == Pendant la Grande Purge, le frère d'Arutinov, Sergo, et son beau-frère Artyom Geurkov ont été arrêtés et abattus en Géorgie. <ref name=":1"/> Le 15 septembre 1937, lors d'un plénum extraordinaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie, Arutinov est élu premier secrétaire du Comité central du Parti communiste d'Arménie. <ref name=":1"/> Le prédécesseur d'Arutinov, Amatuni Amatunian, a été arrêté le 23 septembre puis fusillé. <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1005937/0|title=Аматуни, Аматуни Симонович|website=www.alexanderyakovlev.org|publisher=Архив Александра Н. Яковлева - Альманах "Россия. ХХ век" - Биографический словарь|accessdate=2021-07-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140523222301/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1005937/0|archivedate=2014-05-23|dead-url=yes}}</ref> Arutinov a été recommandé à ce poste par son patron au sein de la structure du parti géorgien, Lavrentiy Beria . <ref name=":1" /> Arutinov n'avait jamais vécu en Arménie avant sa nomination et ne connaissait pas non plus la langue arménienne. <ref name=":1" /> Pendant le mandat d'Arutinov, l'Arménie a connu une expansion agricole et industrielle considérable, la capitale [[Երեւան|Erevan]] en particulier bénéficiant d'une croissance et d'un développement significatifs. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://noev-kovcheg.ru/mag/2009-03/1558.html|title=Советские правители Армении: ЭСКИЗ седьмой - Арутюнян (Арутинов) Г.А.|last=Mirzoyan|first=Gamlet|date=March 2009|website=noev-kovcheg.ru|language=ru|accessdate=2021-07-16}}</ref> L' [[Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիա|Académie nationale arménienne des sciences]] a été fondée et la construction du bâtiment principal du [[Մատենադարան|Matenadaran]] a commencé. <ref name=":1" />En mars 1942, Lavrenti Beria le propose pour devenir commissaire du peuple au transport, ce que Staline refuse en déclarant: "Vous vous imaginez que j'accepterai la candidature d'Aroutiounov que Beria cherche de toute force à m'imposer, jamais je n'y consentirai".<ref>{{Cite book|title=Beria. Le Janus du Kremlin.|last=Françoise Thom|date=2022|location=Paris|page=216}}</ref> De 1946 à 1948, durant le Nerkhaght 100 000 Arméniens vivant dans la [[Հայկական Սփիւռք|diaspora arménienne]] ont immigré en Arménie soviétique , bien que certains aient été deportés en Sibérie <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/armeniansfromkin00razm/page/122|title=The Armenians: From Kings and Priests to Merchants and Commissars|last=Panossian|first=Razmik|publisher=Columbia University Press|year=2006|isbn=9780231139267|location=New York|page=361}}</ref>. En 1945, Arutinov a demandé en vain à Joseph Staline de rattacher l' [[Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ|oblast autonome du Haut-Karabakh à]] majorité arménienne, qui faisait partie de la RSS d'Azerbaïdjan, à l'Arménie soviétique. <ref name="dewaal">{{Cite book|url=https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa|title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War|last=De Waal|first=Thomas|date=2003|publisher=New York University Press|isbn=|location=New York and London|pages=[https://archive.org/details/blackgardenarmen0000dewa/page/137 137]–140}}</ref> En 1949, sous les ordres du ministère de la Sécurité d'État de l'URSS, environ 12 000 personnes ont été déportées de force d'Arménie vers le kraï de l'Altaï en Sibérie. Après la mort de Staline le 5 mars 1953, le Comité central du Parti communiste d'Arménie adopte une décision autorisant les survivants de la déportation à retourner en Arménie. <ref name=":1"/> Après l'arrestation de Lavrentiy Beria en juin 1953, Arutinov a fait l'objet de vives critiques en raison de son association avec Beria. <ref name=":1"/> Lors de la réunion du plénum du Comité central du Parti communiste d'Arménie le 28 novembre 1953, il fut démis de ses fonctions de premier secrétaire et remplacé par Suren Tovmasyan. <ref name=":1" />'<ref>{{Cite book|title=Looking toward Ararat. Armenia in modern history.|url=https://archive.org/details/lookingtowardara00rona|last=Ronald Grigor Suny|date=1993|publisher=Indiana University press|location=Bloomington|language=anglais}}</ref> Après avoir été démis de ses fonctions, Arutinov devient président d'un sovkhoze près d'Erevan la capitale de l'Arménie. <ref name=":1"/> Il est mort d'une crise cardiaque à Tbilissi en RSS de Géorgie le 9 novembre 1957. <ref name=":1" /> == Vie privée == Arutinov était marié à Nina Geurkov. Ils n'ont pas eu d'enfants, mais ont adopté Nami Geurkov, la fille du frère de Nina, Artyom Geurkov, qui a été exécuté en 1937 durant la grande terreur. <ref name=":1"/> Nami Geurkov épousera par la suite Alexey Mikoyan, fils d' [[Անաստաս Միկոյեան|Anastas Mikoyan]], elle également la mère du musicien russe Stas Namin . <ref name=":1" /> == Les références == === Remarques === <references /> [[Ստորոգութիւն:Վրաստան ծնածներ]] 31zixrjcuvqun3iij1ehy1r9cq1q9z6 0 25556 257319 248102 2026-11-06T12:37:12Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257319 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>British Crown Colony of Cyprus</big></big> |հայերէն_անուանում =<big>Բրիտանական Կիպրոս</big> |դրօշ1 = Flag of Cyprus (1881–1922).svg |դրօշի_նկարագրում = Բրիտանական Կիպրոսի դրօշը |պատկերի = | |պաշտօնական_լեզու/ներ = [[Յունարէն]], [[թրքերէն]] |մայրաքաղաք = [[Նիկոսիա]] |պետութեան վարչակարգ = Crown colony ||հայերէն անուանում=Բրիտանական Կիպրոս|քարտէս=Cyprus 1930s.svg|բնօրինակ անուանում=British Crown Colony of Cyprus}} '''Բրիտանական Կիպրոս'''․ Այդպէս կոչուած է [[Կիպրոս]] կղզին երբ յաջորդաբար գտնուած է Բրիտանական իշխանութեան տակ՝ [[1878 թուական|1878]]-էն մինչեւ [[1914 թուական|1914]] որպէս [[Բրիտանական Խնամատիրութիւն]], 1914-էն մինչեւ [[1925 թուական|1925]] որպէս միակողմանի կցուած զինուորական գրաւում եւ 1925-էն մինչեւ [[1960 թուական|1960]], որպէս [[Թագի գաղթավայր]] (''Crown colony'')։ [[Կիպրոս]] անկախ հանրապետութիւն կը հռչակուի [[16 Օգոստոս]] 1960-ին համաձայն [[Ձիւրիխի համաձայնութիւն|Ձիւրիխի]]՝ 11 Փետրուար 1959 եւ [[Լոնտոնի համաձայնութիւն|Լոնտոնի]]` 19 Փետրուար 1959, ստորագրուած համաձայնագրերուն։ == Պատմական ակնարկ == [[Պատկեր:Cyprus lrg.jpg|մինի|Կիպրոս|ձախից]] === Կիպրոսի Դաշինք === [[Պերլինի Վեհաժողով|Պերլինի վեհաժողովին]] (13 Յունիս 1878 - 13 Յուլիս 1878) նախօրեակին [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] եւ [[Անգլիա|Մեծն Բրիտանիոյ]] միջեւ կը ստորագրուի գաղտնի համաձայնութիւն մը՝ 4 Յունիս 1878, որով Օսմանեան կայսրութիւնը Կիպրոսը անգլիացիներուն կը յանձնէ։ [[Պատկեր:Flag of Cyprus (1881–1922).svg|մինի|Կիպրոսին դրօշակը, 1881-1922]][[Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ|Առաջին Համաշխարհային Պատերազմին]] ընթացքին, երբ [[Թուրքիա]] կը միանայ [[Կեդրոնական Ուժեր|Կեդրոնական Ուժերուն]] ([[Գերմանիա]], [[Աւստրօ-Հունգարիա]], [[Պուլկարիա]] եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութիւն]])։ === Ձիւրիխի համաձայնութիւն === [[5 Փետրուար]] [[1959 թուական|1959]]-ին [[Զիւրիխ|Ձիւրիխի]] մէջ կը սկսին [[Յունաստան|Յունաստանի]] եւ Թուրքիոյ միջեւ բանակցութիւններ։ Կիպրոսին քաղաքագէտները ներկայ չէին։ ''[[Ձիւրիխի համաձայնութիւն|Տե՛ս բուն արձանագրութիւն]]'' === Լոնտոնի համաձայնութիւն === [[Կիպրոս]]<nowiki/>ին անկախացման գործընթացի ընթացքին [[Լոնտոն|Լոնտոնի]] ([[Անգլիա]]) մէջ ստորագրուած համաձայնագիր Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ՝ 19 Փետրուար 1959։ ''[[Լոնտոնի համաձայնութիւն|Տե՛ս բուն արձանագրութիւն]]'' == Կիպրոս անկախ պետութիւն == 1961-ի Հասարակապետութեան վարչապետներու ժողովին, Կիպրոս կը դառնայ անկախ պետութիւն եւ Արք․ Մաքարիոս անոր ղեկավարը եւ կառավարութեան առաջնորդը։ Նոյն տարին Կիպրոս [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] 99-րդ անդամը կ՛ըլլայ։ <ref>{{Cite web |url=https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/british-cyprus-1914-1960/ |title=uca․ Բրիտանական Կիպրոս, 1914-1960{{ref-en}} |accessdate=2024-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240117212143/https://uca.edu/politicalscience/home/research-projects/dadm-project/europerussiacentral-asia-region/british-cyprus-1914-1960/ |archivedate=2024-01-17 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20180228025537/http://dialogos.com.cy/blog/i-ipografi-ton-simfonion-zirichis-londinou/#.WqD8tyVubIU Ձիւրիխի եւ Լոնտոնի համաձայնութիւններ, Փետրուար 24, 2018, Խարավղի{{ref-el}}]</ref> <ref>[http://www.kypros.org/Constitution/treaty.htm Փաստաթուղթեր Կիպրոսի պետութեան ստեսղծման, Լոնտոնի համաձայնագիր՝ 1959{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին յղումներ == #[https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Cyprus_(1878%E2%80%93present) Կիպրոսին պատմութիւնը]{{ref-en}} 91pvnlgedb2f2305xnxna8huhhoscho 0 27335 257335 238452 2026-11-06T13:03:44Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257335 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Sitia Museum Linear A 02.jpg|մինի|Գծային Α - արձանագրութիւն․ յայտնաբերուած է [[Զաքրոս|Զաքրոսի]] պալատին մէջ]] '''Գծային Α''', պղինձէ դարու ընթացքին [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|մինոացիներուն]] կողմէն գործածուած գիր։ Կը սեպուի ըլլալ [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]] (գործածուած է [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան քաղաքակրթութեան]] շրջանին) գիրին նախահայրը, նախքան [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինացիներուն]] գալուստը [[Կրետէ]] (Ք․Ա․1800-Ք․Ա․1450)։ == Տեղեկութիւններ == Գծային Α, [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ին նման փորագրուած է կաւէ տախտակներու վրայ, որոնք յայտնաբերուած են [[Կրետէ]]՝ [[Քնոսոս]], [[Ֆեսթոս]], [[Այիա Թրիադա]], [[Մալիա]], [[Խանիա]], Արխանես, եւայլն, ինչպէս նաեւ Կրետէէն դուրս՝ [[Միլոս]], [[Քէա]], [[Քիթիրա (կղզի)|Քիթիրա]], [[Սանթորինի (Թիրա)|Թիրա]], [[Միլիթոս]] եւ [[Թրիա]] ([[Փոքր Ասիա|Փոքր Ասիոյ]] հիւսիս-արեւմուտք)։ == Ձեւ == [[Պատկեր:Linear A tablets filt.jpg|մինի|Գծային Α-ի ցուցակի կտորներ, [[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինիի]] հնավայր՝ Աքրոթիրի բնակավայրին Δ18Α սենեակին մէջ գտնուած ]] Գծային Α, [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ին նման վանկագիրերէ եւ նշանագիրերէ (բանատառերէ) կազմուած է։ Գտնուած են մօտաւորապէս 60-70 վանկագիրեր եւ 60 նշանագիրեր։ Անոնցմէ կէսը հասարակ են [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ի նշանագիրերուն հետ։ Այդ պատճառով Գծային Α կը սեպուի [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ի նախահայրը։ == Արձանագրութեան իրեր == Գծային Α-ի արձանագրութեան համար առ հասարակ գործածուած են կաւէ տախտակներ, քարէ իրեր եւ կամ նաեւ մետաղներ։ [[Պատկեր:Linear A vase filt.jpg|մինի|Անօթ Գծային Α արձանագրութեամբ․ գտնուած է [[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինիի]] հնավայր՝ Աքրոթիրի բնակավայրին մէջ]] == Լեզու == [[Պատկեր:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|ձախից|մինի|Տախտակ [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] արձանագրութեամբ (Գծային Β)․ [[Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի հնաբանական թանգարան]]]] Գծային Α նորագոյն հնաբանութեան գլխաւոր առեղծուածներէն է․ դեռ չէ լուծուած։ Անոր լուծումը երեւան պիտի հանէ լեզուն եւ հաւանաբար [[Մինոասեան քաղաքակրթութիւն|Մինոացիներուն]] ծագումը։ նշանագիրերը օգնած են եզրակացնելու տախտակներուն պարունակութիւնը։ Մարդոց եւ ինչքերու ցուցակներ են։ Գծային Α եւ [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]] գիրերուն մէկ մասի նմանութիւնը օգնած են հասնելու այդ եզրակացութեան թէ երկու գիրերուն հասարակ նշանագիրիրեը հաւանաբար ունին նոյն ձայնական (հնչական) արժէքը։ Հիմնուելով [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ին, Գծային Α-ի գրութիւնները արտագրուած են, սակայն անոնց հնչական կատարումը չի պատկանիր մինչեւ հիմա ծանօթ որեւէ լեզուի մը։ Ենթադրուած է թէ Գծային Α գրութիւններուն լեզուն կրնայ Էթէօկրետական (''Ἐτεόκρητες / Eteocretan․'' նախայունական լեզու, որուն մասին վկայութիւններ յայտնաբերուած են հին կրետական քանի մը այբուբենական արձանագրութիւններու մէջ) ըլլալ։ == Զուգորդութեան ցուցակ == {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! colspan="12" |Գծային Α․ Ցուցակը եւ դասաւորումը հիմնուած են E. Bennett-ի աշխատութեան․ նշանագիրերուն դասաւորումը հիմնուած է [[Գծային B (Γραμμική Β)|Գծային B]]-ին։ |- ! colspan="2" | *01-*20 ! colspan="2" | *21-*30 ! colspan="2" | *31-*53 ! colspan="2" | *54-*74 ! colspan="2" | *76-*122 ! colspan="2" | *123-*306 |- | [[File:Linear A Sign A001.svg]] | ''DA'' ''*01'' | [[File:Linear A Sign A021.svg]] | ''QI'' ''*21'' | [[File:Linear A Sign A031.svg]] | ''SA'' ''*31'' | [[File:Linear A Sign A054.svg]] | ''WA'' ''*54'' | [[File:Linear A Sign A076.svg]] | ''*76'' | [[File:Linear A Sign A123.svg]] | ''*123'' |- | [[File:Linear A Sign A002.svg]] | ''RO'' ''*02'' | [[File:Linear A Sign A021f.svg]] | ''*21<sup>f</sup>'' | [[File:Linear A Sign A034.svg]] | ''*34'' | [[File:Linear A Sign A055.svg]] | ''*55'' | [[File:Linear A Sign A077.svg]] | ''KA'' ''*77'' | [[File:Linear A Sign A131a.svg]] | ''*131a'' |- | [[File:Linear A Sign A003.svg]] | ''PA'' ''*03'' | [[File:Linear A Sign A021m.svg]] | ''*21<sup>m</sup>'' | [[File:Linear A Sign A037.svg]] | ''TI'' ''*37'' | [[File:Linear A Sign A056.svg]] | ''PA<sub>3</sub>'' ''*56'' | [[File:Linear A Sign A078.svg]] | ''QE'' ''*78'' | [[File:Linear A Sign A131b.svg]] | ''*131b'' |- | [[File:Linear A Sign A004.svg]] | ''TE'' ''*04'' | [[File:Linear A Sign A022.svg]] | ''MI?'' ''*22'' | [[File:Linear A Sign A038.svg]] | ''E'' ''*38'' | [[File:Linear A Sign A057.svg]] | ''JA'' ''*57'' | [[File:Linear A Sign A079.svg]] | ''WO<sub>2</sub>''? ''*79'' | [[File:Linear A Sign A131c.svg]] | ''*131c'' |- | [[File:Linear A Sign A005.svg]] | ''*05'' | [[File:Linear A Sign A022f.svg]] | ''*22<sup>f</sup>'' | [[File:Linear A Sign A039.svg]] | ''PI'' ''*39'' | [[File:Linear A Sign A058.svg]] | ''SU'' ''*58'' | [[File:Linear A Sign A080.svg]] | ''MA'' ''*80'' | [[File:Linear A Sign A164.svg]] | ''*164'' |- | [[File:Linear A Sign A006.svg]] | ''NA'' ''*06'' | [[File:Linear A Sign A022m.svg]] | ''*22<sup>m</sup>'' | [[File:Linear A Sign A040.svg]] | ''WI'' ''*40'' | [[File:Linear A Sign A059.svg]] | ''TA'' ''*59'' | [[File:Linear A Sign A081.svg]] | ''KU'' ''*81'' | [[File:Linear A Sign A171.svg]] | ''*171'' |- | [[File:Linear A Sign A007.svg]] | ''DI'' ''*07'' | [[File:Linear A Sign A023.svg]] | ''MU'' ''*23'' | [[File:Linear A Sign A041.svg]] | ''SI'' ''*41'' | [[File:Linear A Sign A060.svg]] | ''RA'' ''*60'' | [[File:Linear A Sign A082.svg]] | ''*82'' | [[File:Linear A Sign A180.svg]] | ''*180'' |- | [[File:Linear A Sign A008.svg]] | ''A'' ''*08'' | [[File:Linear A Sign A023m.svg]] | ''*23<sup>m</sup>'' | [[File:Linear A Sign A044.svg]] | ''KE'' ''*44'' | [[File:Linear A Sign A061.svg]] | ''O'' ''*61'' | [[File:Linear A Sign A085.svg]] | ''*85'' | [[File:Linear A Sign A188.svg]] | ''*188'' |- | [[File:Linear A Sign A009.svg]] | ''S'' ''*09'' | [[File:Linear A Sign A024.svg]] | ''NE'' ''*24'' | [[File:Linear A Sign A045.svg]] | ''*45'' | [[File:Linear A Sign A065.svg]] | ''JU'' ''*65'' | [[File:Linear A Sign A086.svg]] | ''*86'' | [[File:Linear A Sign A191.svg]] | ''*191'' |- | [[File:Linear A Sign A010.svg]] | ''*10'' | [[File:Linear A Sign A026.svg]] | ''RU'' ''*26'' | [[File:Linear A Sign A046.svg]] | ''*46'' | [[File:Linear A Sign A066.svg]] | ''TA<sub>2</sub>'' ''*66'' | [[File:Linear A Sign A087.svg]] | ''TWE'' ''*87'' | [[File:Linear A Sign A301.svg]] | ''*301'' |- | [[File:Linear A Sign A011.svg]] | ''*11'' | [[File:Linear A Sign A027.svg]] | ''RE'' ''*27'' | [[File:Linear A Sign A047.svg]] | ''*47'' | [[File:Linear A Sign A067.svg]] | ''KI'' ''*67'' | [[File:Linear A Sign A100.svg]] | ''*100/<br>*102'' | [[File:Linear A Sign A302.svg]] | ''*302'' |- | [[File:Linear A Sign A013.svg]] | ''ME'' ''*13'' | [[File:Linear A Sign A028.svg]] | ''I'' ''*28'' | [[File:Linear A Sign A049.svg]] | ''*49'' | [[File:Linear A Sign A069.svg]] | ''TU'' ''*69'' | [[File:Linear A Sign A118.svg]] | ''*118'' | [[File:Linear A Sign A303.svg]] | ''*303'' |- | [[File:Linear A Sign A016.svg]] | ''QA<sub>2</sub>'' ''*16'' | [[File:Linear A Sign A028b.svg]] | ''*28b'' | [[File:Linear A Sign A050.svg]] | ''PU'' ''*50'' | [[File:Linear A Sign A070.svg]] | ''*70'' | [[File:Linear A Sign A120.svg]] | ''*120'' | [[File:Linear A Sign A304.svg]] | ''*304'' |- | [[File:Linear A Sign A017.svg]] | ''ZA'' ''*17'' | [[File:Linear A Sign A029.svg]] | ''*29'' | [[File:Linear A Sign A051.svg]] | ''DU'' ''*51'' | [[File:Linear A Sign A073.svg]] | ''MI'' ''*73'' | [[File:Linear A Sign A120b.svg]] | ''*120b'' | [[File:Linear A Sign A305.svg]] | ''*305'' |- | [[File:Linear A Sign A020.svg]] | ''ZO'' ''*20'' | [[File:Linear A Sign A030.svg]] | ''NI'' ''*30'' | [[File:Linear A Sign A053.svg]] | ''*53'' | [[File:Linear A Sign A074.svg]] | ''ZE'' ''*74'' | [[File:Linear A Sign A122.svg]] | ''*122'' | [[File:Linear A Sign A306.svg]] | ''*306'' |} <ref>[https://web.archive.org/web/20210415092941/http://www.people.ku.edu/~jyounger/LinearA/ Քանսասի համալսարան․ Գծային Α գրութիւններ եւ արձանագրութիւններ եւ անոնց հնչական արտադրումը, 30-11-2000{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.omniglot.com/writing/lineara.htm Omniglot - Գծային Α {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.fileformat.info/info/unicode/char/10113/fontsupport.htm AEGEAN NUMBER FORTY (U+10113) Font Support Գծային Α հասկացողութեան գրաշարեր{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://oxfordre.com/classics/display/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-8927 Օքսֆորտ դասական բառարան, Գծային Α, Էսթել Սալկարելա, 18-5-2022{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.2307/503234?journalCode=aja Հնաբանական նօթեր - Գծային Α․ նոր տասանկիւնէ դիտուած, Ճոն Պիլիկմայըր, {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440320301357?via%3Dihub Հրանբանական Գիտութեան թերթօն, հատոր 125, Յունուար 2021․Գծային Α-ի Մաթեմաթիկի գիտութեան կոտորակի արժէքները{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/kadmos-2013-0003/html Գծային Α-ի շարադասութիւն, Պրենտ Տէյվիս{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/8107092 |title=Գծային Α եւ Մինոասեան․ Անծանօթ ծագումի հանելուկը - Ֆրանչեսքօ Փերոնօ Քաչաֆիոքօ, 2014{{ref-en}} |accessdate=2025-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230326030757/https://www.academia.edu/8107092 |archivedate=2023-03-26 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/kadmos-1980-0104/html Emmett L. Bennett-Գծային Α կոտորակային կծկում, 1-1-1980,Kadmos հրատ․ 19 (1): 12–23. {{ref-en}}]</ref> <ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.mediterraneanchronicle.org/datafiles/file/MC1_294.pdf Միջերկրականեան արձանագրութիւններ 1․ Մինոասեան եւ Միկինեան արխիւներ- անլուծելի փաստաթուղթերու հարցը, էջ՝ 9-25, 2011, Մասիմօ Փերնա{{ref-en}}]</ref> <ref>[chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.unicode.org/L2/L2010/10422-n3973-lineara.pdf (PDF)․ Ուսումնասիրութիւն լուծելու Գծային Α, Էվերսըն Մայքլ, Եանկըր Ճոն, 28-12-2010{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 887umvugcwwv9zuiol5z9vrn06y3ewf 0 28086 257388 242469 2026-11-06T14:51:32Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257388 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Via Egnatia-en.jpg|մինի|330x330փքս|Էղնանտիա ճամբայ]] '''Էղնանտիա ճամբայ''', ([[Լատիներէն|լատ․]]՝ Via Egnatia, [[Յունարէն|յուն․]]՝ Αρχαία Εγνατία Οδός)․ [[Հռոմէական Կայսրութիւն|Հռոմէական]] գերիշխանութեան շրջանին, Ք․Ա․ 2րդ դարուն, հռոմէացիներուն կողմէն կառուցուած Էղնանտիա Ճամբան ''Via Egnatia'' հանդիսացած է Արեւմուտքը Արեւելքին կապող գլխաւոր ճամբան։ Կը ճեղքէր Իլիրիոյ ''Illyricum,'' Հռոմէական [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակեդոնիոյ]] եւ [[Թրակիա|Թրակիոյ]] շրջանները, որոնք այժմ մաս կը կազմեն յաջորդաբար՝ [[Ալպանիա|Ալպանիոյ]], [[Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն|Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութեան]], [[Յունաստան|Յունաստանին]] եւ Թուրքիոյ Եւրոպական բաժինին։ Եղած է [[Աբբիա ճամբայ|Աբբիա ճամբուն]] ''Via Appia''՝ [[Հռոմ|Հռոմէն]] մինչեւ Պրինտիզի ''Brindisi,'' շարունակութիւնը։ == Աշխարհագրական տեղեկութիւններ == [[Պատկեր:Kavala egnatia 2.JPG|մինի|Հին Էղնանտիա ճամբան, Գավալա[[Պատկեր:Via Egnatia Radozda.JPG|մինի|Էղնանտիա ճամբայ, Հռոմէական շրջան․ Ռատոզքային մօտ (Օխրիդա լիճ)]]]] Էղնանտիա ճամբան, կը սկսէր Հռոմէն ու հետեւեով հարաւ-արեւելեան ուղղութեան՝ կ՛անցնէր Աբուլիա շրջանէն ([[Իտալերէն|իտալ․]]՝ Puglia), որ կը գտնուէր Պարի եւ Պրինտիզի քաղաք-նաւահանգիստներուն միջեւ, կը ճեղքէր [[Պալքանեան Թերակղզի|Պալքանեան Թերակղզին]] եւ անցնելով [[Ատրիաթիք ծով|Ատրիաթիք ծովուն]] արեւելեան ափը գտնուող Դիրախիոն (հին Էբիդամնօ, այժմ [[Դուրրես]]), Լիխնիդօ (այժմ Օրխիդա), [[Իրաքլիա Լիկիսթիս]], Վեվի, Բելլա, [[Սելանիկ|Թեսաղոնիկէ]], [[Ամֆիպոլիս]], [[Ֆիլիբի|Ֆիլիբուս]], Թոբիրօ, Մաքսիմիանուպոլիս-Մոսինուպոլիս, Սալի (այժմ Ալեքսանդրուպոլիս, հիւսիս-արեւելեան Յունաստան) եւ Թրայանուպոլիս քաղաքներէն (Թրակիոյ քաղաք, [[Էվրոս (գետ)|Էվրոս]] գետի արեւմտեան ափ) կը վերջանար [[Պոլիս|Բիւզանդիոն քաղաքը]]։ Այսպէս կը միացնէր հարաւային Իտալիան եւ արեւմտեան [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականը]]՝ [[Էգէական Ծով|Էգէական]] ծովուն, արեւելեան [[Միջերկրական Ծով|Միջերկրականին]] եւ [[Սեւ Ծով|Սեւ ծովուն]]։ == Կառուցում == [[Պատկեր:Mile stone of via Egnatia (Ohrid).jpg|մինի|մղոնաքար․ Օխրիդա]] Ճամբուն կառուցումին մասին գլխաւոր աղբիւրներն են [[Ստրաբոն|Ստրապոնի]] Աշխարհագրութիւն ''Geographica'' գործը եւ շարք մը մղոնաքարեր, որոնք կը կազմեն 860 քլ․ երկարութիւնը մը՝ [[Մակեդոնիա (հին թագաւորութիւն)|Մակեդոնիոյ]] եւ Թրակիոյ հեռաւորութիւնը։ Երկլեզու արձանագրութիւնները կը գրեն թէ Կնաես Էղնաթիուս ''Gnaeus Egnatius,'' Մակեդոնիոն անթիհիւպատոսը, ճամբուն կառուցումը հրամայած է։ Կ՛ենթադրուի թէ հաւանաբար ճամբուն անոր անունը տրուած է։ Ճամբուն կառուցումը կը միտէր միացնել հռոմէական գաղթօճախները, որոնք կ՛երկարէին Ատրիաթիք ծովէն մինչեւ [[Վոսպոր]]։ == Գործածութիւն == === Մինչեւ ԺԹ․ դար === Էղնանտիա ճամբան գործածած են՝ Պօղոս Առաքեալը, երբ ճամբորդեց [[Ֆիլիբի|Ֆիլիբիէն]] [[Սելանիկ]]։ Յուլիուս Կայսրը եւ [[Պոմպէոս]] զօրավարը Կեսարի քաղաքացիական պատերազմի ''Caesar's civil war'' ընթացքին։ [[Պատկեր:20160514 039 philippoi.jpg|մինի|Էղնանտիա ճամբայ, Ֆիլիբի]] [[Մարգոս Անտոնիոս]] եւ [[Օքթավիանոս Օգոստոս]] [[Ազատագրողներու քաղաքացիական պատերազմ|Ազատագրողներու քաղաքացիական պատերազմին]] ընթացքին, երբ հալածեցին Էղնանտիա ճամբուն երկայնքին [[Քասիուս]] (Կէոս Քասիուս Լոնկինուս) եւ [[Վրութոս]] (Մարկոս Վրութոս) ծերակուտականներուն, անոնց ճակատագրական հանդիպումին [[Ֆիլիբբիի ճակատամարտ|Ֆիլիբբիի ճակատամարտի]] ընթացքին Ք․Ա․ 42, 3-23 Հոկտեմբեր։ [[Թրայանոս]] կայսրը 113-ին, [[Պարթեւաստան|Պարթեւներուն]] դէմ արշաւանքին նախօրեակին, վերանորոգած է ճամբան (այդ կը վկայէ մղոնաքարի մը արձանագրութիւնը)։ [[Պատկեր:20160514 125 philippoi.jpg|մինի|Ֆիլիբի․ Գավալայի մօտ]] Սակայն, Ե․դարէն ետք, ճամբան գրեթէ չի գործածուիր, շրջանին մէջ բուռն անկայունութեան պատճառով։ Զ․ դարուն, [[Բիւզանդական Կայսրութիւն|Արեւելեան Հռոմէական Կայրութեան]] [[Յիւստինիանոս Ա․]] կայսր, ճամբան կը վերանորոգէ։ Բիւզանդիոն, գրեթէ իր բոլոր ցամաքի ճամբով առեւտուրը կը կատարէր Էղնանտիա ճամբայէն։ Խաչակիրները նոյնպէս գործածած են ճամբան։ Դ․ Խաչակրութեան իբր արդիւնք, Էղնանտիա ճամբուն հսկողութիւնը կենսական էր [[Լատինական կայսրութիւն|Լատինական կայսրութեան]] վերապրումին համար, ինչպէս նաեւ Բիւզանդիոնի ժառանգորդ՝ Նիքէայի Կայսրութիւն եւ Իբիրոսի բռնիշխանութիւն պետութիւններուն համար։ Օսմանեան թուրքերու բանակին ձախ բաժինը ''(sol kol)'', Եւրոպական շրջաններու առաջին գրաւումին ժամանակ։<gallery> Պատկեր:The Via Egnatia near Peqin, Albania (38889212724).jpg|Էղնանտիա ճամբայ․ Բեգին, Ալպանիա Պատկեր:Via Egnatia Librazhd.jpg|Էղնանտիա ճամբայ, Librazhd, Ալպանիա Պատկեր:Via Egnatia near Loutra Traianopolis.jpg|Էղնանտիա ճամբայ, Թրայանուպոլիս, Ալեքսանդրուպոլիսին մօտ Պատկեր:Milliarium of Via Egnatia, 284-306 - Archaeological Museum, Thessaloniki. Photo by Giovanni Dall'Orto, Apr 17 2024.jpg|Էղնանտիա ճամբայ, մղոնաքար․ կը գտնուի [[Սելանիկ|Թեսաղոնիկէի]] Հնաբանական թանգարանը Պատկեր:Elbasan - Via Egnatia 1.jpg|Էլպասան, Ալպանիա․ հին քաղաքին մէջ՝ Էղնանտիա ճամբայ Պատկեր:Kavala egnatia 1.JPG|Էղնանտիա ճամբայ․ դէպի Գավալա, հիւսիս*արեւելեան Յունաստան Պատկեր:The Via Egnatia?, Ancient Pella (6914285634).jpg|Էղնանտիա ճամբայ․ հին Բելա Պատկեր:Drač, Rruga Egnatia II.jpg|Էղնանտիա ճամբայ, Դիրախիօ (Հիւսիսային Մակեդոնիոն հանրապետութիւն) </gallery> === Ժամանակակից շրջան === Այժմ արդի պողոտայ մըն է, ծանօթ Էղնանտիա Օդոս կամ (A2 motorway (Greece)) անունով։ Կը հոսի Էղնանտիա ճամբուն (Via Egnatia) զուգահեռ, Թեսաղոնիկէէն մինչեւ թրքական սահմանները՝ Էվրոս գետ։ Իսկ անոր արեւմտեան ճիւղը՝ Թեսաղոնիկէ-Իղումենիցա, կը հոսի Էղնանտիա ճամբայէն քիչ մը հեռու, հարաւէն։ Անունը Էղնանտիա Օդոս է եւ կ՛ակնարկէ հին անունին՝ Էղնանտիա ճամբայ։ == Էղնանտիա ճամբուն երկայնքին գտնուող գլխաւոր քաղաքները == Քաղաքները նշուած են արեւմուտքէն արեւելք։ {| class="wikitable" style="margin:1em auto 1em auto" |- bgcolor="#ECECEC" | !Հին անուն !Արդի անուանում !Արդի պետութիւն |- |Դիրախիոն |Դուրրես |[[Ալպանիա]] |- |Քլոտիանա |Բեքին |Ալպանիա |- |Աբոլոնիա |Բոճանի (Ֆիերիէն 7 քլ արեւմուտք) |Ալպանիա |- |Մանսիօ Սքաբա |Էլպասան |Ալպանիա |- |Լիխնիդոս |Օխրիդա |[[Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն]] |- |Դամասթիոն |ՌԵսեն |Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն |- |Իրաքլիա Լեղիսթիս |Պիթոլա |Հիւսիսային Մակեդոնիոյ Հանրապետութիւն |- |Ֆլորինա |Ֆլորինա |[[Յունաստան]] |- |Էդեսա |Էդեսա |Յունաստան |- |Բելա |Բելա |Յունաստան |- |[[Սելանիկ|Թեսաղոնիկէ]] |Թեսալոնիքի |Յունաստան |- |Բիդնա |Հաւանաբար Գիթրոս, արդի Բիդնայէն 6 քլ հարաւ-արեւմուտք |Յունաստան |- |Ամֆիպոլիս |Ամֆիպոլի |Յունաստան |- |Ֆիլիբի |Գավալայէն 14 քլ հարաւ-արեւմուտք |Յունաստան |- |Նէապոլիս |Գավալա |Յունաստան |- |Անասթասիոպոլիս-Բերիթէօրիոն | |Յունաստան |- |Թրայանուպոլիս |Թրայանուպոլի |Յունաստան |- |Գիբսելա |Իբսիլա |[[Թուրքիա]] |- |Աէնուս |Էնեզ |Թուրքիա |- |Աբրոս |Գերմեյանի գիւղ |Թուրքիա |- |Ադրիանուպոլիս |Էտիրնէ (չի գտնուիր Էղնանտիա ճամբուն վրան) |Թուրքիա |- |Բերինթուս, աւելի ուշ՝ Իրաքլիա |Մարմարաեկլիզի գիւղ |Թուրքիա |- |Քաենոֆրուրիւմ |Սինեքլի (Սիլվիրի շրջան) |Թուրքիա |- |Սելիմպրիա |Սիլվիրի |Թուրքիա |- |Մելանթիաս | |Թուրքիա |- |Ռեճիոն |Քիւչիւքչեքմեսէ, [[Պոլիս|Իսթամպուլէն]] 15քլ արեւմուտք |Թուրքիա |- |Բիւզանդիոն, աւելի ուշ՝ [[Պոլիս|Կոսդանտնուպոլիս]] |Իսթանպուլ |Թուրքիա |} == Տե՛ս նաեւ == [[Աբբիա ճամբայ]] <ref>[http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=21706 Էղնանտիա ճամբայ{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://egnatia.eu/erga/egnatia-odos/i-istoria-tis-egnatias-odoy/ Էղնանտիա ճամբային պատմականը{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.visitkavala.gr/sightseeing/arxaia-egnatia-odos/ Գավալա այցելեցէք․ հին Էղնանտիա ճամբան{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://alexpolis.gr/visitalexpolis/%CE%B5%CE%B3%CE%BD%CE%B1%CF%84%CE%AF%CE%B1-%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%82/ Ալեքսանտրուպոլիս այցելեցէք․ հին Էղնանտիա ճամբայ{{ref-el}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.culturevalley.gr/archaia-egnatia-odos/ |title=culture valley․ Հին Էղնանտիա ճամբայ |accessdate=2024-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250122020941/https://www.culturevalley.gr/archaia-egnatia-odos/ |archivedate=2025-01-22 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.mixanitouxronou.gr/i-odos-pou-enone-politismous-anthropous-ke-politikes-intrigkes-egnatia-o-megaliteros-emporikos-dromos-tis-archeotitas-kalipte-apostasi-1-120-chiliometron/ mixanitouxronou․ Էղնանտիա ճամբայ․ կը միացնէր Հռոմը Կոսդանտնուպոլսոյ{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=5G1rV7tS79sC&redir_esc=y John F. Haldon, Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565-1204․ հրատ․ 1999{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://bmcr.brynmawr.edu/2003/2003.06.06/ BMCR. Միշել Ֆասոլօ, La via egnatia I. Da Apollonia e Dyrrachium ad Herakleia Lynkestidos. Viae Publicae Romanae, 1. Rome: Istituto Grafico Editoriale Romano, 2003. 286. Կրեկորի Պուչըր, Քրէյթոն Համալսարան{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հռոմի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հռոմէական յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Իտալիոյ հին ճամբաներ]] 7ojt0k0mf3zo2kbhfzyl7rxwa8l0jb1 0 28340 257329 247341 2026-11-06T12:48:44Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257329 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գեղանկարիչ}} '''Գեղամ Աւետիս Կարապետ Ճեղալեան''' ({{ԱԾ}}), հայ-պաղեստինցի լուսանկարիչ: Ան հիմնադիրն էր առաջին լուսանկարչութեան արուեստանոցին [[Ղազա]]<nowiki/>յի մէջ, 1944 թուականին: Ճանչցուած էր իր լուսանկարներով, որ Ղազայի ամէնօրեայ կեանքը եւ քաղաքական դէպքերը կը նկարագրեն: == Կենսագրութիւն == Գեղամ Ճեղալեան ծնած է Անատոլիա: Երբ մանուկ էր, ան իր մօր եւ քեռի/հօրեղբոր հետ կը փախչի դէպի [[Սուրիա]], ծպտուած որպէս աղջիկ<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en/article/unseen-gaza-photos-1940s/|title=Rediscovered Photos of Gaza Reveal a Lesser-Known Side of Its History|date=2021-04-23|website=VICE|language=en-US|accessdate=2025-01-14}}</ref>: Գեղամ իր ընտանիքի անդամները մեծասնութեամբ կը կորսնցնէ [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|Հայոց ցեղասպանութեան]]: Երբ իր մայրը կը կորսնցնէ, ան կ'անցնի [[Լիբանան|Լիբանանի]] որբանոցներէն մէկը եւ ետքը, իր պատանի տարիքին, կը հաստատուի [[Պաղեստին]]<ref name=":1">{{Cite web |url=https://www.hadaramagazine.com/?p=8664 |title=Archive copy |accessdate=2025-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240129045302/https://www.hadaramagazine.com/?p=8664 |archivedate=2024-01-29 |dead-url=yes}}</ref> եւ կ'ապրի [[Երուսաղէմ]] եւ [[Եաֆա]] քաղաքներուն մէջ ու կը սորվի լուսանկարչութեան արհեստը<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/art/the-armenian-photographer-who-captured-life-in-gaza-on-camera-people-had-a-personal-connection-with-him-1.1245472|title=The Armenian photographer who captured life in Gaza on camera: 'People had a personal connection with him'|last=Bedirian|first=Razmig|website=The National|language=en|accessdate=2025-01-14}}</ref>: 1944 թուականին, երբ կ'ամուսնանայ Զուարթ Նաքաշեանի հետ, անոնք կը բնակին Ղազա, [[Ալ-Զէյթուն]] շրջանին մէջ: Հոն՝ Գեղամ Ճեղալեան առաջին լուսանկարչութեան արուեստանոցը կը բանայ [[Օմար Մուխթար]] թաղամասին մէջ<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/keghamdjeghalian/p/C066gNNtKXB/|title=Instagram|website=www.instagram.com|accessdate=2025-01-16}}</ref>: Տեղացի ընտանիքներ կ'այցելէին անոր արուեստանոցը դիմանկարներ լուսանկարչութեան համար: Ուրիշներ Գեղամին կը վճարէին նկարահանելու իրենց հարսանիքները<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/new-documentary-explores-gaza-in-black-and-white-photos/a-54541370|title=New documentary: Gaza in black-and-white photos – DW – 08/13/2020|website=dw.com|language=en|accessdate=2025-01-16}}</ref>: Հակառակ որ ան [[Քրիստոնէութիւն|քրիստոնեայ]] էր եւ շատ քիչ [[արաբերէն]] կը խօսէր, Ճեղալեան լաւ ձեւով ընտելացաւ գաղութին եւ իր պզտիկները արձանագրեց արաբական դպրոցներու մէջ<ref name=":0" />: Տարիներու ընթացքին, Ճեղալեան ներկայ էր Ղազա քաղաքի ընկերային եւ քաղաքական փոփոխութիւններուն, օրինակ՝ [[Անգլիա|Անգլիոյ]] հովանաւորութիւնը եւ պատուիրագիրը, [[Եգիպտոս|Եգիպտոսի]] իշխանութիւնը, [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] գրաւումը եւ վրաններու կեանքը [[Նաքպա|Նաքպայէն]] ետք: Ան այս դէպքերը կ'արձանագրէր լուսանկարչութիւններով: Իր թոռը կ'ըսէ՝ «Գեղամ լուսանկարիչ չէր, ան միայն իղձ ու փափաքը ունէր ամէն բան նկարագրելու»<ref name=":2" />: Գեղամ Ճեղալեանի աշխատանքը կ'ընդգրկէ լուսանկարներ՝ շէնքերու կամ կայարաններու, որ այլեւս գոյութիւն չունին: Գեղամ կը վաւերագրէ հետեւեալ դէպքերը՝ [[Խան Եունիսի ցեղասպանութիւն]]<nowiki/>ը եւ [[Նաքսա|Նաքսան]]: Ան նաեւ լուսանկարած է [[Չէ Կեւարա|Չէ Կեւարան]] 1959 թուականին երբ ան այցելեց Ղազա: 1967-ի 6-օրուայ պատերազմին ընթացքին, Ճեղալեանի ընտանիքը կը փախչի Եգիպտոս, սակայն Գեղամ կը մնայ Ղազա: «Ան կը սիրէր Պաղեստինը, իր տունն էր»: Այն ժամանակ, Գեղամ նաեւ կ'աշխատէր Յորդանան գետի արեւմտեան ափը գտնուող հայ լուսանկարիչներու հետ սեւանկարներ ղրկելու Եգիպտոսի բանակին<ref name=":1" />: Ան «Ֆետայի Լուսանկարիչ» անուանումը կը ստանայ<ref name=":2" />: == Կտակ == Գեղամ Ճեղալեանի մահէն ետք, 1981 թուականին, անոր լուսանկարչութեան արուեստանոցը փոխանցուեցաւ իր օգնականին, Մօրիս Թարազիին, եւ ետքը անոր եղբօր՝ Մարուան Թարազիին, որ սպաննուեցաւ 2023ին, երբ Իսրայէլ հարուածեց Ղազայի եկեղեցիներէն մէկը<ref name=":2" /><ref>https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/27/palestinian-protest-music/</ref><ref>https://arablit.org/wp-content/uploads/2023/12/English-.pdf</ref>: Գեղամ Ճեղալեան լաւ ձեւով յիշուած եւ ճանչցուած է թէ՛ Պաղեստինի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ<ref name=":2" /><ref name=":3" />: == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [http://www.jamanak.com.tr/content/%D5%A8%D5%B6%D5%AF%D5%A5%D6%80%D5%A1-%D5%B4%D5%B7%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6/27-04-2021-%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%84-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80-%D5%BD%D5%B6%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8 ԵՐԵՔ ԿԱՐՄԻՐ ՍՆՏՈՒԿՆԵՐԸ] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ ըստ ազգութեան]] jrlm7ofygh3ab2lg1jz4gisla8c227b 0 28365 257347 249649 2026-11-06T13:33:03Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257347 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր |բնօրինակ անուն = Δίπυλον |պատկեր=1564 - Keramikos archaeological area, Athens - Dypilon - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg |նկարագրութիւն = Դիբիլոն դարպասի աւերակներ |կը պատկանի= |պարգեւ=|անուանուած է=հնաբանական վայր|երկիր=Յունաստան|շրջանի տեսակ=|բարձրութիւն=|առաջին յիշատակում=|տարածք=|բնօրինակ անուանում=Δίπυλον}} '''Դիբիլոն''' (յուն․'''՝''' Δίπυλον) Աթէնքի պարիսպին արեւմտեան կողմի մեծ դարպաս։ Դիբիլոն մինչեւ Դ․ դարու վերջաւորութեան, ծանօթ էր իբր Թրիասիէ կամ Քերամիքու Բիլէ (''Քերամիքոսի դարպաս)''։ Աթէնքի դասական, հելենիստական եւ հռոմէական ժամանակաշրջաններուն, Դիբիլոն [[Աթէնք]] քաղաքին գլխաւոր մուտքն էր։ Կառուցուած է Ք․Ա․478-ին եւ [[Աթէնք|Աթէնքի]] պաշտպանութեան համար [[Թեմիսթոքլիս|Թեմիսթոքլիսին]] կառուցած ամրութիւններուն մաս կազմած է։ Վերակառուցուած է Ք․Ա․300-ին եւ կանգուն մնացած է մինչեւ Գ․ դար։ Դիբիլոնին առջեւ կը վերջանային [[Բիրէա|Բիրէայէն]], [[Էլեֆսինա|Էլեֆսինայէն]], Ակադիմիայէն, [[Պելոպոնես|Պելոպոնեսէն]], [[Սթերէա Էլադա|Սթերէա Էլադայէն]] եւ [[Թեսալիա|Թեսալիայէն]] Աթէնք եկող ճամբաները։ Դիբիլոն, [[Բոպիոն|Բոպիոնին]], [[Թեմիսթոքլիօ պատ|Թեմիսթոքլիօ պատին]] եւ [[Իրիդանոս գետ|Իրիդանոս գետին]] հետ մաս կը կազմեն Քերամիքոս հնաբանական վայրին։ [[Պատկեր:61 of 'Pausanias's Description of Greece. Translated with a commentary by J. G.Frazer' (11247929633).jpg|ձախից|մինի|Բաւսանիասի նկարագրութիւն․ Քերամիքոս, Դիբիլոն։ Գործը թարգմանած է J. G.Frazer, 1898]] Դիբիլոնէն կը սկսէր [[Փանաթինէա]] տօնին թափօրը, ինչպէս նաեւ թափօրը դէպի Էլեֆսինա «Մեղալոն Միսթիրիոն» ծիսակարգերու ատեն։ Կը գտնուէր [[Եէրա Բիլի|Եէրա Բիլիէն]] 60 մ․ հեռու, սակայն [[Բաւսանիաս]], որեւէ նշում չըներ Եէրա Բիլիին մասին երբ Դիբիլոնէն կը սկսի իր շրջապտոյտները․ հաւանաբար որովհետեւ, Դիբիլոն դասական շրջանի միակ ամրոցն է որ մինչեւ այդ տարիներուն լաւ պահպանուած վիճակի մէջ էր։ Դիբիլոն հին աշխարհի ամենէն լայն ու մեծ դարպասը եղած է, 1․800 քառ․ մ․ տարածութեամբ։ Անոր զարմանալի մեծութիւնը կը փաստէ դարպասին ծիսական կարեւորութիւնը, ինչպէս նաեւ կոթողական դերը իբր մեկնակէտ [[Փանաթինէա]] տօնին թափօրին։ <ref>[https://books.google.gr/books/about/The_Athenian_Kerameikos.html?id=CDaHZwEACAAJ&redir_esc=y Knigge 1988, էջեր՝ 36 -39, 68, 68-69, 71-72, 166 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.avgi.gr/diethni/346162_dipylo-i-episimi-pyli-tis-athinas Ավղի օրաթերթ․ Դիբիլոն, Աթէնքի հսկայ դարպասը, Ակելոս Մատադաքիս, 20-3-2020{{ref-el}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Fortification_Walls.aspx |title=Աթէնք քաղաքին հնաբանութիւն․ Աթէնքին պարիսպը{{ref-el}} |accessdate=2025-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250220130212/http://archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Fortification_Walls.aspx |archivedate=2025-02-20 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://kedrostravel.com/dimosio-sima/ Քեդրոս - Դիմօսիօ սիմա, Իոանա Ղալու, 5-5-2020{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.athensvoice.gr/life/life-in-athens/456804/afthiton-kleos-toy-arhaiologikoy-horoy-toy-kerameikoy/ Դիբիլոն, Քերամիքոս բացօթեայ հնաբանակ վայրին մէջ․ Էլենա Տաքուլա, 5-7-2018{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3QkWuXgj_rM Դիբիլոն, տեսերիզ]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հին Աթէնքի տօնակատարութիւններ]] [[Ստորոգութիւն:Հին Յունաստանի մշակոյթ]] [[Ստորոգութիւն:Աթէնքի տեսարժան վայրեր]] [[Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Յուշարձաններ ըստ երկրի]] [[Ստորոգութիւն:Աթէնքի յուշարձաններ]] [[Ստորոգութիւն:Աթէնք]] [[Ստորոգութիւն:Յունաստան]] czrxcbzsb73i5nrzr24vuuci6v1qw9j 0 29658 257334 246961 2026-11-06T12:58:58Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257334 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tomb of Nakht Harvest.jpg|մինի]] '''Գիւղատնտեսութիւնը''' [[Անասուններ|անասուններու]], [[Բուսաբուծութիւն|բոյսերու]], [[Սունկեր|սունկերու]] եւ ուտելիքի համար օգտագործուող կենսաբանական արտադրանքներու բազմացման եւ բուծանումին նուիրուած գործունէութիւնն է<ref>{{Cite web |url=http://lib.norjugha.ir/opac/term_show.php?term=%D4%B3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&id_thes=1& |title=Գիւղատնտեսութիւն |accessdate=2025-09-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250926211109/http://lib.norjugha.ir/opac/term_show.php?term=%D4%B3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6&id_thes=1& |archivedate=2025-09-26 |dead-url=yes}}</ref>։ Գիւղատնտեսութիւնը կը նկատուի մարդկային գործունէութեան կարեւորագոյն ճիւղերէն մէկը եւ գործնականօրէն ներկայ է բոլոր երկիրներուն մէջ։ Գիւղատնտեսական հարցերուն հետ ուղիղ կապ ունին բազմաթիւ գիտութիւններ, ինչպէս՝ [[անասնապահութիւն]], հողաբարելաւում, բուսաբուծութիւն եւ այլ մասնագիտութիւններ։ Գիւղատնտեսութեան արդիւնքով ձեւաւորուած է [[Տնտեսութիւն|տնտեսութիւնը]], որ դարձած է մարդկային քաղաքակրթութեան հետագայ զարգացման հիմքը։ == Գիւղատնտեսութեան պատմութիւն == Գիւղատնտեսութեան պատմութիւնը նշանակալի դեր ունեցած է մարդկութեան պատմութեան մէջ, որովհետեւ գիւղատնտեսական յառաջընթացը էական ազդեցութիւն գործած է համաշխարհային տնտեսական համակարգին վրայ։ Գիւղատնտեսական հասարակութեան մէջ աշխատանքի բաժանումը սահմանափակուած էր, եւ մասնագիտացումը հազուադէպ երեւոյթ կը նկատուէր մշակաբոյսերու վարել-ցանելու գործընթացին մէջ։ Ասիկա սակայն խթան հանդիսացաւծ է աւելի բարդ հասարակութիւններու՝ քաղաքակրթութեան ձեւաւորման։ Երբ գիւղատնտեսները յաջողած են արտադրել իրենց ընտանիքներու պահանջէն աւելի մթերք, հասարակութեան այլ խաւերը հնարաւորութիւն կը ստանան զբաղելու տարբեր գործունէութեամբ, բացի սննդամթերքի արտադրութենէն։ Պատմաբաններ եւ մարդաբաններ երկար քննարկումներ ունեցած են քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ գիւղատնտեսութեան ունեցած դերակատարութեան շուրջ։ Կ'ենթադրուի, որ աշխարհի բնակչութեան թիւը երբեք 15 միլիոնը չէր անցներ, եթէ չըլլար գիւղատնտեսական զարգացումը։ === Ժամանակակից գիւղատնտեսութիւն === Արդի գիւղատնտեսութիւնը կը բնորոշուի բարձր մակարդակի մեքենայացումով, [[Քիմիական Տարրեր|քիմիական]] եւ կենսաբանական միջոցներու կիրարկումով։ Ժամանակակից գործելակերպերու մէջ լայն տարածում ունի [[Արհեստական Բանականութիւն|արհեստական բանականութեան]] հիման վրայ հողերու եւ բերքի կառավարման համակարգեր, ինչպէս նաեւ կենսաօրկանական գիւղատնտեսութիւնը, որ կը ձգտի մատակարարել առողջ եւ բնութեան բարեկամ արտադրանքներ։ == Հայաստանի եւ Եւրոմիութեան միջեւ համագործակցութիւն == [[Լոռի (մարզ)|Լոռիի]], [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] եւ [[Տաւուշի մարզ|Տաւուշի]] մարզերուն մէջ պաշտօնապէս սկսած է [[Եւրոպական Միութիւն|Եւրոպական Միութեան]] [[Կանաչ (գոյն)|կանաչ]] գիւղատնտեսութեան նախաձեռնութեան ծրագիրը, որ կ'իրագործուի Եւրոպական Միութեան եւ [[Աւստրիական Կայսրութիւն|Աւստրիական]] զարգացման գործակալութեան նիւթական համատեղ աջակցութեամբ: Այս ծրագիրը շատ վառ ծրագիր է, որուն միջոցով կարելի է բազմաթիւ ոլորտներու մէջ լուրջ փոփոխութիւններ ունենալ։ Այս ծրագիրը կ'օգնէ բնապահպանութեան, շրջակայ միջավայրի զարգացման, կ'ապահովէ սնունդի անվտանգութիւնը, նաեւ բաւական մեծ թիւով աշխատանք կը ստեղծէ [[Հայաստան|Հայաստանի]] մէջ: Ծրագիրին մեծ բաղկացուցիչ մասերէն է անմիջականօրէն հողամշակներուն, արտադրողներուն եւ վերամշակողներուն դրամաշնորհներու տեսքով արհեստագիտական աջակցութեան տրամադրումը<ref>[http://www.jamanak.com.tr/content/%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%B8%D5%BD/11-03-2020-%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B9-%D5%A3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%A1%D5%BF%D5%B6%D5%BF%D5%A5%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6 Հայաստանի եւ Եւրոմիութեան միջեւ համագործակցութիւն]</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն: Գիւղատնտեսութիւն]] gsctn781a264t801wtuqvm78coq91ls 0 29932 257357 243893 2026-11-06T14:03:36Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257357 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Թանգարանային նմուշ|անուն=Եղջերուի Արձանիկ|պատկեր=|պատկեր2=|պատկերի նկարագրություն=|նյութ=[[Բրոնզ]]|չափ=|բարձրություն=21|լայնություն=14|խորություն=|քաշ=|գիր=|ստեղծվել է=Մ. թ.ա. 12-11-րդ դարեր|ժամանակաշրջան=|հայտնաբերվել է=|հայտնաբերման ամսաթիվ=|հայտնաբերման վայր=[[Տոլորս]]|հայտնաբերման կոորդինատներ=|հայտնաբերող=|վայր=|ներկա վայր=[[Հայաստանի պատմության թանգարան]]|id=1911-25|գրանցում=}}'''Եղջերուի արձանիկ''', Ք.Ա. 12-11-րդ դարերու Տոլորսէն յայտնաբերուած կանգնած [[Եղջերու|եղջերուի]] ծաւալային քանդակ է, որ ներառուած է [[Հայաստանի պատմութեան թանգարան|Հայաստանի պատմութեան թանգարանի]] հաւաքածոյին մէջ 1911-25 համարի ներքոյ։ == Նկարագրութիւն == Իրանը բարեկազմ է, մկանները՝ ընդգծուած, պոչը՝ կարճ։ Վեր պարզած փոքր գլուխը պսակուած է բազմաճիւղ շքեղ եղջիւրներով։ Եղջիւրները ձուլուած են առանձին-առանձին եւ հագցուած գլուխի վրայ առնուած յատուկ փոսիկներու մէջ։ [[Դունչ|Դունչը]] երկարաւուն է, [[Ականջ|ականջները]]՝ ցից։ Կը նշմարուին աչքերը, բերանը։ Բարձր պարանոցին կը կրէ երեք զարդարուն պրոնզէ մասսիւ օղակներ<ref>{{Cite web|url=http://treasury.am/hy/եղջերուի-արձանիկ-3|title=Եղջերուի արձանիկ - Հայկական գանձարան|website=Հայկական գանձարան|language=hy|accessdate=2017 թ․ փետրվարի 20}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}</ref><ref name="քանդակ">Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.</ref>։։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Տես նաեւ == * [[Եղջերուի Արձանիկ (Ք.Ա. 15-14-րդ Դարեր, Լճաշէն)]] == Աղբիւրներ == * Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։ {{Պատմութեան թանգարանի նիւթեր}} [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նիւթերէն]] [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ]] [[Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ]] c381sobj81fjohm06q673eg2uzh5le8 0 29934 257374 243905 2026-11-06T14:26:24Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257374 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Թանգարանային նմուշ|անուն=Զարդ՝ անուաձեւ սկաւառակներով|պատկեր=|պատկեր2=|պատկերի նկարագրություն=|նյութ=[[բրոնզ]]|չափ=|բարձրություն=7|լայնություն=9|խորություն=0,7|քաշ=|գիր=|ստեղծվել է=մ. թ. ա. 12-11-րդ դարեր|ժամանակաշրջան=|հայտնաբերվել է=|հայտնաբերման ամսաթիվ=|հայտնաբերման վայր=Սևանի ավազան|հայտնաբերման կոորդինատներ=|հայտնաբերող=|վայր=|ներկա վայր=[[Հայաստանի պատմության թանգարան]]|id=20-237|գրանցում=}}'''Զարդ՝ անուաձեւ սկաւառակներով''', Ք.Ա. 12-11-րդ դարերուն [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանի]] աւազանին մէջ յայտնաբերուած զարդ, որ ներառուած է [[Հայաստանի պատմութեան թանգարան|Հայաստանի պատմութեան թանգարանի]] հաւաքածոյին մէջ 20-237 համարի ներքոյ<ref>{{Cite web|url=http://treasury.am/hy/%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%A4-%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D5%B1%D6%87-%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE|title=Զարդ՝ անվաձև սկավառակներով - Հայկական գանձարան|website=Հայկական գանձարան|language=hy|accessdate=2017 թ․ փետրվարի 13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240714174328/https://treasury.am/hy/%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%A4-%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A1%D5%B1%D6%87-%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%AF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D5%BE|archivedate=2024-07-14|dead-url=yes}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot}}</ref>։ == Նկարագրութիւն == Ճաղաւոր անիւի պատկերով, աժուր սկաւառակներէ կազմուած միաձոյլ զարդեր են։ Սկաւառակներու զոյգերը միացած են միջնաձողով՝ ներկայացնելով կառքի խիստ ոճաւորուած մոտել, որու թափքը, քաշանը եւ լուծը ընդհանրացուած են։ Անկասկած, այս առարկաները պաշտամունքային բնոյթի են եւ կը խորհրդանշեն երկնային կառքով [[Արեգակ|Արեգակի]] անընդհատ շրջապտոյտը։ Այդ կը հաստատէ նաեւ անիւներէն մէկուն վրայ նստած թռչունի մինիատիւր կերպարը, որ Արեգակի աւետաբերն էր եւ անոր աստուածացումը։ Նման կառքերը յայտնի են Սիւնիքի եւ [[Գեղամայ լեռներ|Գեղամայ]] լեռներու ժայռապատկերներէն<ref>Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2016, 160 էջ։ A Glance from the Bronze Age. Yerevan, History Museum of Armenia, 2016, 160 pages.</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Աղբիւրներ == * Հայացք բրոնզե դարից, Ալբոմ-կատալոգ, Հայաստանի պատմության թանգարան, 2010։ * Հասմիկ Իսրայելյան - Պաշտամունքն ու հավատալիքները ուշ բրոնզեդարյան Հայաստանում, Երևան, 1973։ {{Պատմութեան թանգարանի նիւթեր}} [[Ստորոգութիւն:Հայաստանի պատմութեան թանգարանի նմուշներ]] [[Ստորոգութիւն:Հնագիտական գտածոներ]] nwbf7r4sfkhnaswnlqpoztpfce3r8am 0 29992 257350 253774 2026-11-06T13:44:10Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257350 wikitext text/x-wiki '''Դրամատիրութիւնը''' տնտեսական համակարգ մըն է որ հիմնուած է արտադրական միջոցներու մասնաւոր սեփականութեան վրայ եւ անոնց գործածութեամբ՝ շահ ստանալու նպատակով։<ref name="Zimbalist1988">{{cite book|url=https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/6|title=Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach|last1=Zimbalist|first1=Andrew|last2=Sherman|first2=Howard J.|last3=Brown|first3=Stuart|publisher=Harcourt College Publishing|year=1988|isbn=978-0-15-512403-5|pages=[https://archive.org/details/comparingeconomi0000zimb_q8i6/page/6 6–7]|quote=Pure capitalism is defined as a system wherein all of the means of production (physical capital) are privately owned and run by the capitalist class for a profit, while most other people are workers who work for a salary or wage (and who do not own the capital or the product).}}</ref><ref name="Rosser2003">{{cite book|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|url=https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7|last1=Rosser|first1=Mariana V.|last2=Rosser|first2=J Barkley|publisher=MIT Press|year=2003|isbn=978-0-262-18234-8|page=[https://archive.org/details/comparativeecono0000ross_v4p7/page/7 7]|quote=In capitalist economies, land and produced means of production (the capital stock) are owned by private individuals or groups of private individuals organized as firms.}}</ref><ref name="Jenks">{{cite book|title=Core Sociological Dichotomies|year=1998|url=https://archive.org/details/coresociological0000unse|last=Jenks|first=Chris|publisher=SAGE Publishing|location=London|page=[https://archive.org/details/coresociological0000unse/page/383 383]|quote=Capitalism, as a mode of production, is an economic system of manufacture and exchange which is geared toward the production and sale of commodities within a market for profit, where the manufacture of commodities consists of the use of the formally free labor of workers in exchange for a wage to create commodities in which the manufacturer extracts surplus value from the labor of the workers in terms of the difference between the wages paid to the worker and the value of the commodity produced by him/her to generate that profit.}}</ref><ref name="Gilpin2018">{{cite book|title=The Challenge of Global Capitalism: The World Economy in the 21st Century|last=Gilpin|first=Robert|publisher=Princeton University Press|year=2018|isbn=978-0-691-18647-4|oclc=1076397003|author-link=Robert Gilpin}}</ref><ref name="Sternberg2015">{{cite journal|last1=Sternberg|first1=Elaine|title=Defining Capitalism|journal=Economic Affairs|year=2015|volume=35|issue=3|pages=380–396|doi=10.1111/ecaf.12141|s2cid=219373247}}</ref> Այս հասարակատնտեսական համակարգը պատմականօրէն զարգացած է մի քանի փուլերով եւ սահմանուած է շարք մը հիմնական կազմիչ տարրերով՝ մասնաւոր սեփականութիւն, շահահարցութեան շարժառիթ, դրամի կուտակում, մրցակցական շուկաներ, ապրանքականացում, վարձքով աշխատանք, եւ նորարարութեան ու տնտեսական աճի վրայ շեշտադրում։<ref name="Heilbroner2018">{{cite book|title=The New Palgrave Dictionary of Economics|last1=Heilbroner|first1=RobertL.|publisher=Palgrave Macmillan|year=2018|isbn=978-1-349-95189-5|edition=3rd|location=London|pages=1378–1389|chapter=Capitalism|doi=10.1057/978-1-349-95189-5_154|chapter-url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1057/978-1-349-95189-5_154}}</ref><ref name="Hodgson2015">{{cite book|url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/C/bo18523749.html|title=Conceptualizing Capitalism: Institutions, Evolution, Future|last1=Hodgson|first1=GeoffreyM.|publisher=University of Chicago Press|year=2015|isbn=978-0-226-16814-2|location=Chicago}}</ref><ref name="Berend2015">{{cite book|title=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences|last1=Berend|first1=Ivan T.|year=2015|isbn=978-0-08-097087-5|pages=94–98|chapter=Capitalism|doi=10.1016/B978-0-08-097086-8.62003-2}}</ref><ref name="Bonanno2012">{{cite book|title=The Wiley-Blackwell Encyclopedia of Globalization|last1=Antonio|first1=RobertJ.|last2=Bonanno|first2=Alessandro|year=2012|isbn=978-1-4051-8824-1|chapter=Capitalism|doi=10.1002/9780470670590.wbeog060}}</ref><ref name="Beamish2018">{{cite book|title=Core Concepts in Sociology|last1=Beamish|first1=Rob|year=2018|isbn=978-1-119-16861-4|pages=17–22|chapter=Capitalism|doi=10.1002/9781394260331.ch6}}</ref><ref name="Gregory2013">{{cite book|title=The Global Economy and its Economic Systems|url=https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg|last1=Gregory|first1=Paul|last2=Stuart|first2=Robert|publisher=South-Western College Publishing|year=2013|isbn=978-1-285-05535-0|page=[https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg/page/41 41]|quote=Capitalism is characterized by private ownership of the factors of production. Decision making is decentralized and rests with the owners of the factors of production. Their decision making is coordinated by the market, which provides the necessary information. Material incentives are used to motivate participants.}}</ref> Դրամատիրական տնտեսութիւնները հակուած են ապրելու տնտեսական աճի ընթացք մը։<ref name="Hodrick1997">{{cite journal|last1=Hodrick|first1=R.|last2=Prescott|first2=E.|year=1997|title=Postwar US business cycles: An empirical investigation|url=http://www.kellogg.northwestern.edu/research/math/papers/451.pdf|journal=Journal of Money, Credit and Banking|volume=29|issue=1|pages=1–16|doi=10.2307/2953682|jstor=2953682|s2cid=154995815|access-date=2025-10-12|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006192310/https://www.kellogg.northwestern.edu/research/math/papers/451.pdf|dead-url=yes}}</ref> Տնտեսագէտներ, պատմաբաններ, քաղաքական տնտեսագէտներ ու հասարակաբաններ տարբեր տեսանկիւններ ընդունած են իրենց դրամատիրութեան վերլուծութիւններուն մէջ եւ ճանչցած են անոր տարբեր ձեւերը գործնականութեան մէջ։ Ատոնք ներառնում են ''laissez-faire'' կամ ազատ-շուկայական դրամատիրութիւն, պետական դրամատիրութիւն, եւ բարեկեցութեան դրամատիրութիւն։ Դրամատիրութեան տարբեր ձեւերը ունին ազատ շուկաներու, հանրային սեփականութեան,<ref name="gregorystuart">{{cite book|title=The Global Economy and its Economic Systems|url=https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg|last1=Gregory|first1=Paul|last2=Stuart|first2=Robert|publisher=South-Western College Publishing|year=2013|isbn=978-1-285-05535-0|page=[https://archive.org/details/globaleconomyits0000greg/page/107 107]|quote=Real-world capitalist systems are mixed, some having higher shares of public ownership than others. The mix changes when privatization or nationalization occurs. Privatization is when property that had been state-owned is transferred to private owners. [[Nationalization]] occurs when privately owned property becomes publicly owned.}}</ref> ազատ մրցակցութեան արգելքներու, եւ պետութեան կողմէ քաջալերուած հասարակական քաղաքականութիւններու տարբեր աստիճաններ։ Շուկաներուն մէջ մրցակցութեան աստիճանը եւ միջամտութեան ու կարգակիր դերակատարութիւնը, նոյնպէս պետական սեփականութեան շրջանակը, կը տարբերին դրամատիրութեան տարբեր մոտէլներուն միջեւ։<ref name="Modern Economics 1986, p. 54">{{cite book|title=Macmillan Dictionary of Modern Economics|year=1986|edition=3|page=54}}</ref><ref name="Bronk2000">{{cite magazine|last=Bronk|first=Richard|title=Which model of capitalism|url=http://oecdobserver.org/news/archivestory.php/aid/345/Which_model_of_capitalism_.html|url-status=live|magazine=OECD Observer|publisher=OECD|year=2000|volume=1999|issue=221–222|pages=12–15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406200423/http://oecdobserver.org/news/archivestory.php/aid/345/Which_model_of_capitalism_.html|archive-date=6 April 2018|access-date=6 April 2018}}</ref> Տարբեր շուկաներու ազատութեան չափը եւ մասնաւոր սեփականութիւնը սահմանող կանոնները քաղաքականութեան եւ քաղաքակարգի հարցեր են։ Գոյութիւն ունեցող դրամատիրական տնտեսութիւններուն մեծ մասը խառն տնտեսութիւններ են որ կը միաւորեն ազատ շուկաներու տարրերը պետական միջամտութեան հետ եւ երբեմն տնտեսական ծրագրաւորման։<ref name="Stilwell">{{cite book|title=Political Economy: the Contest of Economic Ideas|url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000stil_i8l9|last=Stilwell|first=Frank|publisher=Oxford University Press|year=2002|edition=1st|location=Melbourne|author-link=Frank Stilwell (economist)}}</ref> Դրամատիրութիւնը իր ժամանակակից ձեւով սկսած է [[Անգլիա|Անգլիոյ]] գիւղականութենէն, ինչպէս նաեւ 16րդ եւ 18րդ դարերու միջեւ եւրոպական երկիրներու առեւտրական գործունէութիւններէն։ 18րդ դարու [[Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւն|Արդիւնաբերական Յեղափոխութիւնը]] հաստատեց դրամատիրութիւնը որպէս արտադրութեան գերիշխող ձեւ մը, որ բնութագրուած է գործարանային աշխատանքով եւ բարդ աշխատանքային բաժանումով։ Համաշխարհայինացման գործընթացին միջոցով, դրամատիրութիւնը տարածուեցաւ ամբողջ աշխարհով մէկ 19րդ եւ 20րդ դարերուն, մանաւանդ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմ|Առաջին Համաշխարհային Պատերազմէն]] առաջ եւ [[Պաղ Պատերազմ|Պաղ Պատերազմէն]] ետք։ 19րդ դարուն, դրամատիրութիւնը մեծապէս անկարգակից էր պետութենէն, բայց աւելի կարգակից դարձաւ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք «Keynes»-ական տնտեսագիտութեան միջոցով, որմէ ետք եկաւ աւելի անկարգակից դրամատիրական վերադարձ մը 1980-ականներէն սկսեալ՝ նեոլիպերալիզմի միջոցով։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} iquak6ut6u33b3e4at3571xs6qpituv 0 30578 257345 246756 2026-11-06T13:28:17Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257345 wikitext text/x-wiki «'''Դանիէլ'''», անգլիահայ [[գրող]] եւ [[բեմադրիչ]] Կարօ Պէրպէրեանի կարճամետրաժ ֆիլմ, որ արժանացած է բազմաթիւ մրցանակներու։ Ֆիլմը կը պատմէ հայ գրող [[Դանիէլ Վարուժան]]ի կեանքի վերջին ամիսներու՝ մինչեւ [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց Ցեղասպանութեան]] ժամանակ անոր մահուան պատմութիւնը 31 տարեկանին՝ իր որդւոյն ծննդեան օրը։ == Նկարագրութիւն == «Դանիէլ»-ը առաջին ֆիլմն է, ուր կը պատմուի Հայաստանի մեծագոյն բանաստեղծներէն մէկուն մասին, որ ունի նաեւ միջազգային համբաւ։ Ֆիլմը նկարահանուած է լրագրող [[Արամ Անտոնեան]]ի յուշերուն հիման վրայ, որ 24 Ապրիլ 1915-ին այն 250 մտաւորականներէն մէկը եղած է։ Անոր եւ շարք մը այլ մտաւորականներու Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ արտաքսած էին, որոնց շարքերուն եղած է նաեւ Դանիէլ Վարուժանը։ Մտաւորականներու [[Տեղահանություն|տեղահանում]]ը պատմութեան մէջ կոչուած է «[[Կարմիր Կիրակի]]» անունով։ Ֆիլմը երկու լեզուով է, նկարահանուած՝ վտանգի տակ գտնուող արեւմտահայերէնով (ըստ [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ|ԵՈՒՆԵՍԿՈՅԻ]]<ref>{{Cite web |date=15 Ապրիլ 2011|title=Endangered languages: the full list |url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2011/apr/15/language-extinct-endangered |access-date=2 Դեկտեմբեր 2018|website=The Guardian}}</ref>) եւ անգլերէնով։ [[Սաունդթրեք]]ները Ֆիլիփ Գլասի ''«Glassworks»'' [[սիուիտ]]ը, որ կը կատարէ [[Վալենտինա Լիսիտցա]]ն, [[Մայքլ Նայման]]ի ''«Out of the Ruins»'', [[Ժորդի Սաւալ]]ի ''«Armenian Spirit»'' եւ [[Տիգրան Համասեան]]ի ''«Luis I Luso»'' ստեղծագործութիւններն են։ == Ոճ == Ֆիլմը նկարահանուած է [[նէօ նուար]] ոճով՝ [[Նուար ֆիլմ|նուար]] ժանրի ֆիլմի նմանութեամբ եւ [[Օրսոն Ուելս]]ի «[[Քաղաքացի Քէյնը]]» եւ [[Ռուբէն Մամուլեան]]ի «[[Զորրոյի նշանը (ֆիլմ, 1940)|Զորրոյի նշանը]]» ֆիլմերու ազդեցութեամբ<ref name="armenpress.am">{{Cite web |title=Short film about Taniel Varoujan wins two awards at Bermuda Int'l Film Festival |url=https://armenpress.am/eng/news/930099.html |website=Armenpress}}</ref><ref>{{Cite web |title=ԳԵՂԵՑԿՈՒԹԵԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՆՇԱՆ |url=http://www.jamanak.com/content/%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%B0%D5%B8%D5%BD/28-08-2018-%D5%A3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%B6%D5%B7%D5%A1%D5%B6 |website=Jamanak}}</ref>։ Ֆիլմին պատմութիւնը կը ներկայացուի պոեզիայի միջոցով։ Նկարահանուած է երկու լեզուով: Վարուժանի բանաստեղծութիւններու տեսարանները ներկայացուած են [[արեւմտահայերէն]]ով՝ Եղիա Ագիունի կատարողութեամբ, իսկ [[անգլերէն]]ով ներկայացուած են գրող Պեն Հոճսոնի ''«Indelible»'' (անջնջելի) [[պոեմ]]ը՝ բազմակի մրցանակակիր [[Շոն Պին]]ի կատարողութեամբ։ Ֆիլմի երաժշտութիւնը գրած են Ֆիլիփ Գլասը, Տիգրան Համասեանը, Մայքլ Նայմանը եւ ուրիշներ։ Առանց անոնց հիանալի երաժշտութեան՝ պոեզիան եւ վիզուալը ամբողջական չէին ըլլար։ == Արտադրութիւն == Կարօ Պէրպէրեանը սկզբնական շրջանին նկարահանումներու համար ընտրած էր [[Ստամպուլ]]ը, ուր ապրած եւ աշխատած է Վարուժանը։ Սակայն նկարահանումի ծրագիրները անհնար էին, եւ Պէրպէրեանը որոշեց ֆիլմը նկարահանել [[Կիւմրի]]ի մէջ։ Դերասաններուն մեծ մասը [[Գյումրու Վարդան Աճեմյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոն|Կիւմրիի պետական դրամատիկական թատրոն]]ի դերասաններն են։ Ֆիլմը նկարահանուած է [[Կիւմրիի երկաթուղային հանգոյց]]ին, [[Վարդանանց հրապարակ (Գյումրի)|Վարդանանց հրապարակ]]ին, [[Յովհաննէս Շիրազի տուն-թանգարան]]ին եւ [[Կումայրի պատմական թաղամաս]]ին մէջ, իսկ լրացուցիչ տեսարանները նկարահանուած են [[Անգլիոյ]] [[Պորտսմութ]] քաղաքին եւ Պորտսմութի համալսարանին մէջ<ref name="armenpress.am" />։ == Պոեզիա == Ֆիլմին մէջ ներկայացուած են պոեզիայի երկու շարք՝ արեւմտահայերէն եւ անգլերէն։ Վարուժանի պոեզիան արեւմտահայերէնով կ'արտասանէ Եղիա Ագիունը, որ կ'ուղեկցուի [[Ալիս Սթոուն Պլեքուել]]ի եւ Թաթուլ Սոնենց-Փափազեանի թարգմանած անգլերէն ենթագրերով։ Երիտասարդ Վարուժանը ականատես եղած է [[Համիտեան ջարդեր]]ուն, որ մեծ ներգործութիւն ունեցած է անոր պոեզիային վրայ։ Ֆիլմին մէջ կ'օգտագործուին Դանիէլ Վարուժանի ստեղծագործութիւններէն քանի մը հատը, որուն մէջ կանխատեսած էին 1915 թուականի իրադարձութիւնները։ «Դանիէլ»-ի տեսարանները կը բացատրուին հարուստ արեւմտահայերէնով, որուն ճամբով բանաստեղծը գրած է կորուստի, սիրոյ, աքսորի եւ մարդկութեան համար խաղաղութեան իր ցանկութեան մասին։ Ֆիլմը կ'եզրափակէ «[[Ցեղին սիրտը (ժողովածու)|Ցեղին Սիրտը]]» ժողովածուի «Նեմեսիս» [[Էպիկական սեռ|էպիկական]] պոեմի հետեւեալ հատուածով<ref>{{Cite web |title=ՆԵՄԵՍԻՍ |url=https://digilib.aua.am/book/1567/1926/21011/%D5%91%D5%A5%D5%B2%D5%AB%D5%B6%20%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%BF%D5%A8?term=%D5%B6%D5%A5%D5%B4%D5%A5%D5%BD%D5%AB%D5%BD |website=Digilib}}</ref>. ''«Ո՛հ, ի՜նչ փոյթ կեանքը մեռնող,'' ''Երբ որ երազը կ’ապրի,'' ''Երբ որ երազն անմա՜հ է։»'' Ֆիլմին մէջ հնչող անգլերէն ''«Indelible»'' բանաստեղծութիւնը գրած է Պեն Հոճսոնը, որ կը կարդայ Շոն Պինը։ Այն «Պինի կողմէ ընթերցուող իրականութեան մասին ժամանակակից պատմութիւններ են, որոնք հետագային պէտք է ցուցադրուին ֆիլմին մէջ»<ref>{{Cite web|date= ․ Նոյեմբեր 2017 թ.|title= Sean Bean Gives Voice to Taniel|url= https://benhodgson.tumblr.com/post/167941328419/sean-bean-gives-voice-to-taniel|accessdate= 2023-08-16|archiveurl= https://web.archive.org/web/20230814164051/https://benhodgson.tumblr.com/post/167941328419/sean-bean-gives-voice-to-taniel|archivedate= 2023-08-14|dead-url= yes}}</ref>։ Անգլերէն հատուածը ունի արեւմտահայերէն ենթագրեր։ 2018 թուականի Օգոստոսին կայացած Վտանգի տակ գտնուող պոեզիայի նախագիծի ժամանակ «Դանիէլ»-ը եւ այստեղ օգտագործուած Վարուժանի բանաստեղծութիւնները գրաւած են Ազգային պոեզիայի գրադարանի գրադարանավար եւ բանաստեղծ Քրիս ՄաքՔէյպի ուշադրութեան կեդրոնը։ Հետագային, երբ ան կ'աշխատէր [[անթոլոկիա]]յի եւ վտանգուած լեզուներով գրուած ստեղծագործութիւններուն վրայ, ՄաքՔէյպը իրեն համար 50 այլ գործերէ առանձնացուցած էր Վարուժանի ստեղծագործութիւններէն «Ողորմութիւն»-ը։ «Ոչնչացման եզրին գտնուող ստեղծագործութիւններ» անթոլոկիայի մասին յայտարարած են 2019 թուականի Մարտին, իսկ հրատարակած են 2019 թուականի Սեպտեմբերին։ Այստեղ Վարուժանի բանաստեղծութիւնը ներկայացուած է ե՛ւ արեւմտահայերէնով, ե՛ւ անգլերէնով՝ բանաստեղծի կեանքի, գրական լեզուի եւ ոճի մասին պատմող [[ներածութիւն]]ով։ Գիրքը հանրութեան կողմէ շատ լաւ ընդունուած է եւ պաշտօնապէս ներկայացուած է ''Southbank Centre''-ին մէջ կայացած Լոնտոնի գրական փառատօնին<ref>{{Cite news |last=Financial Times |date=20 Սեպտեմբեր 2019|title=Poems from the Edge of Extinction — lines on borrowed time |url=https://www.ft.com/content/cca85322-d9fa-11e9-8f9b-77216ebe1f17 |newspaper=Financial Times}}</ref>։ == Դերակատարներ == * [[Շոն Պին]]՝ ընթերցող * Տիգրան Գաբոյեան՝ Դանիէլ Վարուժան - Taniel Varoujan * Եղիա Ագիուն՝ Դանիէլ Վարուժանի ձայնային դերակատար * [[Շողակաթ Մլքէ Գալստեան]]՝ Արաքսեայ Վարուժան * Սամուէլ Գրիգորեան՝ Պետրի Պէյ == Անձնակազմ == * Կարօ Պէրպէրեան՝ [[բեմադրիչ]] * Կարօ Պէրպէրեան, Պեն Հոճսոն՝ գրողներ * Նարէ Տէր-Գաբրիէլեան՝ [[պրոդիուսր]] * Գուրի Գոլիդաձէ, Պեն Հոճսոն՝ օպերատորներ * Մարիամ Դուալիշւիլի՝ օգնական բեմադրիչ * Գարիկ Մանուկեան՝ նկարիչ-բեմադրող * Տաթեւիկ Այվազեան՝ գրական պրոդիուսր * Լորէյն Ուոնթ՝ խմբագիր * Ժեսսի Հոճսոն՝ նկարազարդող * Մարք Կուրի՝ անիմացիոն տիզայնր * Ռիչարտ Հինթոն՝ ֆոլի (ձայնային էֆեկտներու) դիզայնր ab32w6sr6r9iu2ac63qyvz8va5xogvs 0 30598 257428 252985 2026-11-06T22:42:18Z Nayiri Mouradian 12105 257428 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:CyBC_building_photo.jpg|alt=Կիպրոսի Ռատիոկայանի շէնք|մինի|Կիպրոսի Ռատիոկայանի մայր շէնք]]<big>'''Կիպրոսի Հայկական Ռատիոժամը'''</big> պետական Ռատիոհեռուստաընկերութեան հաստատութեան մէկ փոքր մասնիկն է։ == ՊԱՏՄԱԿԱՆ == Կիպրոսի Ռատիոկայանը CBC-ին, յետագային Cyprus Broadcasting Corporation-ը, հիմնադրուած է Հոկտեմբեր 1953 թուականին, Կիպրոսի անկախութենէն եօթը տարիներ առաջ։ Կիպրոս իր անկախութիւնը հռչակած է 1 Հոկտեմբեր 1960-ին<ref name=":0">{{Cite web|url=https://rik.cy/|title=Αρχική - ΡΙΚ.cy|website=Αρχική - ΡΙΚ.cy|language=Յունարէն|accessdate=2025-12-12}}</ref>։ 1957-ին, կը հաստատուի նաեւ հեռատեսիլի կայանը։ Ռատիոյկայանն ու հեռատեսիլի կայանները մինչեւ օրս կը գործեն, որպէս մէկ ամբողջութիւն, մէկ վարչակազմի ներքոյ։ Կիպրոսի հեռուստաընկերութիւնը, կիսակառավարական հաստատութիւն մըն է եւ 1959-էն սկսեալ վերանուանուած է CyBC - Cyprus Broadcasting Corporation (անգլերէնով), իսկ յունարէնով ΡIK - Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου<ref name=":0" />։ Յունարէն, թրքերէն եւ անգլերէն լեզուներով առաջին ձայնասփռումները տեղի ունեցած են 4 Հոկտեմբեր 1953-ին։ Իսկ Հայկական Ռատիոյժամի առաջին ձայնասփռումը տեղի ունեցած է 17 Նոյեմբեր 1953-ին, մօտաւորապէս հիմնադրութենէն վեց շաբաթ ետք, Ռատիոկայանի առաջին ալիքէն, ամիսը մէկ անգամ, կէս ժամ տեւողութեամբ մինչեւ 1955 թուականը։ Առաջին խօսնակը եղած է Պրն․ Սարգիս Խասգալեանը, որ միեւնոյն ժամանակ վարած է Ազգային Առաջնորդարանի քարտուղարի պաշտօնը։ Յստակ չէ սակայն, թէ մինչեւ ո՞ր թուականը ան եղած է հայկական ռատիոժամի խօսնակ։ Աղբիւր՝ ուսումնասիրող-հետազօտող Ալեքսանդր Հատճիլիրաս։ 1955-1963/64 տարիներուն, Հայկական Ռատիոժամի յայտագիրը կը սկսի  ձայնասփռուիլ Կիպրոսի Ռատիոկայանին երկրորդ ալիքէն, իսկ 1965-էն սկսեալ, վերջնականապէս կը տեղափոխուի երկրորդ ալիքի վրայ, 603 Քիլօ սիքըլ, 498 մեթր վրայ (միջին ալիք) եւ մուտք կը գործէ շատ մը հայօճախներէ ներս, Կիպրոսի մէջ կամ Կիպրոսէ դուրս, ոգեւորելով ընտանիքի բոլոր անդամները առանց սեռի ու տարիքի խտրութեան։ Իսկ 1996-էն սկսեալ, մնալով հանդերձ ռատիոկայանի երկրորդ ալիքի յայտագիրներու շարքին, միջին ալիքէն  կը տեղափոխուի FM STEREO 91.1 մէկահերցի վրայ։ Մինչեւ Լիբանանի եւ շրջակայ հայկական գաղութներու, նոյնիսկ Եւրոպայի, Գանատայի եւ Աւստրալիոյ մէջ անձնական ռատիոկայաններու կայացումը (80-ական թուականներէն ետք), Կիպրոսի հայկական Ռատիոժամը եղած է Միջին Արեւելքի մի՛ակ հայկական ռատիոժամը։ Մինչեւ օրս, կը հանդիսանայ նաեւ հանրային մակարդակի միակ հայկական Ռատիոժամը աշխարհի մէջ։ Տեղին է յիշել սակայն, թէ 1935 թուականին խումբ մը հայորդիներ, Ուրուկուէյի մէջ (Մոնթէվիտէօ), նախաձեռնած են «Կոմիտաս» Ռատիոժամի ստեղծման (Audición Gomidas), որ կը հանդիսանայ սփիւռքի առաջին հայկական ռատիոկայանը։ 2020-էն սկսեալ, Կիպրոսի Հայկական Ռատիոժամի յայտագիրները կարելի է ունկնդրել համացանցի միջոցաւ cybc.com.cy , LIVE Radio , RIK2, ինչպէս նաեւ աւելի ուշ <nowiki>''</nowiki>Audio on Demand<nowiki>''</nowiki> վրայ։ == ՍԿԶԲՆԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԻ ԾՐԱԳԻՐՆԵՐՈՒ ԵՒ ՅԱՅՏԱԳԻՐՆԵՐՈՒ ՑԱՆԿ == Սկզբնական շրջանին հայկական ռատիոժամի յայտագիրները կը ձայնասփռուէին հետեւեալ օրերուն ։- 1953-1955 միայն Երեքշաբթի օրերը, ամիսը մէկ անգամ (կէս ժամ տեւողութեամբ)։ 1955-1970 միայն Կիրակի օրերը 1970-1975 Չորեքշաբթի եւ Կիրակի օրերը։ 1976-1977 Չորեքշաբթի, Շաբաթ եւ Կիրակի օրերը։ 1978-1980 Երկուշաբթի, Չորեքշաբթի, Ուրբաթ, Շաբաթ եւ Կիրակի օրերը։ 1981-էն սկսեալ ամէնօրեայ դրութեամբ, շաբաթը եօթը օր, մէկ ժամ տեւողութեամբ։ 1996-էն սկսեալ, FM STEREO 91.1 մէկահերց ալիքի վրայ կ.ե. ժամը 5-6։ Հայկական Ռատիոժամը իր գործունէութիւնը կը շարունակէ մինչեւ օրս, օրական դրութեամբ երեկոյեան ժամը 5.00-6.00 ձայնասփռելով հայկական երգեր, լուրեր եւ տարբեր նիւթերով յայտագիրներ։ === Նորօրեայ Յայտագիրներու Ցանկ․- === Երկուշաբթի օր - «21-րդ դարու Արդի Կինը» յայտագիրը - Կը պատրաստէ եւ կը ներկայացնէ - Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) Երեքշաբթի օր - «Հարզազրոյցներ» յայտագիրը - Հարցազրոյցները կը ծրագրէ, կը համակարգէ եւ կը վարէ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) Չորեքշաբթի օր - «Ռատիօ Պարբերաթերթ» յայատգիրը - Կը պատրաստէ եւ կը ներկայացնէ Տիանա Պետրոսեան-Պանայի Հինգշաբթի օր - «Առողջապահական» յայտագիրը - Կը պատրաստէ եւ կը ներկայացնէ Տիանա Պետրոսեան-Պանայի Ուրբաթ օր - «Գրական» յայտագիրը - Կը պատրաստէ եւ կը ներկայացնէ Վիոլէթա Անդրանիկի Նալչաճեան Շաբաթ օր - «Ռատիօ Պարբերաթերթ» - Կը պատրաստեն եւ կը ներկայացնէ փոխնիփոխ Տիանա Պետրոսեան-Պանայի եւ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) Շաբաթ օր - Ամիսը անգամ մը - «Նարեկի Ձայն» յայտագիրը - Մասնակցութեամբ Նարեկ հայկական Վարժարաններու Նախակրթարանի եւ Միջնակարգի աշակերտներուն եւ Հայերէն լեզուի ուսուցիչներուն - Կը համակարգէ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) Փետրուար 2025-էն սկսեալ Կիրակի օր - «Բարոյախօսական դրուագրներ» - Կը ներկայացնեն Գերապատիւ Տ․ Յովհաննէս Ծ․ Վրդ․ Սաղտըճեան եւ Տէր Մաշտոց Աւագ Քհնյ․ Աշգարեան եւ Տէր Մոմիկ Աւագ․ Քհնյ․ Հապէշեան - կը համակարգէ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) Յունուար 2025-էն սկսեալ Հայկական Տաղաւար Տօներու յատուկ յայտագիրներ զրոյցի տեսքով - Կը ծրագրէ եւ կը համակարգէ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան), մասնակցութեամբ Թեմիս Կաթողիկոսական փոխանորդներու - Գերաշնորհ Տ․ Խորէն Արք․ Տողրամաճեան - 2020 - 2024 - Գերաշնորհ Տ․ Կոմիտաս Արք․ Օհանեան - 2025 Հայկական եւ Միջազգային տօներու նուիրուած իւրայատուկ յայտագիրներ - կը պատրաստեն եւ կը ներկայացնեն Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան), Տիանա Պետրոսեան-Պանայի եւ Վիոլէթա ԱնդրանիկիՆալչաճեան։ == ԱՇԽԱՏԱԿԱԶՄ == Հայկական Ռատիոկայանի աշխատակազմին մէջ եղած եւ ուրոյն դերակատարութիւն ունեցած է մայեսթրօ Սեպուհ Աբգարեանը իր յայտնի «Պատուէրներ» յայտագիրով 70-ականներու եւ 80-ականներու ժամանակաշրջանին։ Սիլվա Թաշճեան (Լիաժամ պաշտօնեայ մինչեւ 2006), Սիսի Թորոսեան (Լիաժամ պաշտօնեայ մինչեւ 2004), Նազիկ Կոստանեան (Լիաժամ պաշտօնեայ մինչեւ 2016) եւ Հայրապետ Թորոսեան (մասնաժամ պաշտօնեայ մինչեւ 2004)։ Լուրեր խմբագրող Հայրապետ Կէօքճեան (մինչեւ 2005)։ նշենք նաեւ, թէ Լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմի տարիներուն, շնորհիւ Աշճեան թուրզի նիւթական ներդրումին, Կիպրոսի Հայկական Ռատիոժամը ծաղկունք ապրեցաւ։ === Ներկայ Անձնակազմի Պատկեր․- === Վիոլէթա Անդրանիկի Նալչաճեան 1988 մինչ օրս - Արտադրող/ներկայացնող - մասնաժամ (բաց ժամկէտով պաշտօնեայ)։ Նաիյրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) 2004 մինչ օրս - Արտադրող/հաղորդավար - մասնաժամ (բաց ժամկէտով պաշտօնեայ)։ Տիանա Պետրոսեան-Պանայի 2004 մինչ օրս - Արտադրող/հաղորդավար - մասնաժամ (բաց ժամկէտով պաշտօնեայ)։ Արթօ Դաւիթեան եւ Վահան Այնէճեան 2006 մինչ օրս - Լուրեր խմբագրող (տարեկան դրութեամբ համաձայնագիրի հիմամբ)։ Նայիրի Մուրատեան (Քիւսպէկեան) եւ Տիանա Պետրոսեան-Պանայի իրենց լայն մասնակցութիւնը կը բերեն նաեւ Ռատիոկայանի առաջին ալիքի եւ մնացեալ ալիքներու տարբեր բնոյթի աշխատանքներուն՝ առօրեայ դրութեամբ։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Հաղորդակցութեան տեսակներ]] 408oqr8h7dykznzp8soltegds1wxvn3 0 30837 257355 252272 2026-11-06T13:53:11Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257355 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դրօշ}} '''Եթովպիոյ դրօշը''' [[Եթովպիա|Եթովպիոյ]] պետական խորհրդանիշերէն է։ Այն կը հանդիսանայ երեք մասի բաժանուած ուղղանկիւն, կազմուած յաջորդաբար կանաչ, դեղին եւ կարմիր գիծերիէ։ Կենդրոնական մասը Եթովպիոյ զինանշանն է նկարուած. կապոյտ վահանակ, կեդրոնը՝ ոսկէ եզրերով հնգակողմ աստղ, որուն շուրջը՝ ճառագայթներ։ Դրօշի երկարութիւնն ու լայնքի յարաբերակցութիւնը կը կազմէ 1։2։ == Կառուցուածք == === Զինանշանի կառուցուածք === {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" width="60%" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" |- style="text-align: center; background: #eee" !Սխեմա ! style="background-color:#0F47AF; color:#EEEEEE" |Կապոյտ ! style="background-color:#FFFF00; color:#000000" |Դեղին |- |[[:hy:RGB|RGB]] |0-81-186 (#0F47AF) |252-224-22 (#FFFF00) |} === դրօշի կառուցուածք === {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="1" width="60%" style="background: #f9f9f9; border: 1px solid #aaaaaa; border-collapse: collapse; white-space: nowrap; text-align: left" |- style="text-align: center; background: #EEEEEE" !Սխեմա ! style="background-color:#339900; color:#FFFFFF" |Կանաչ ! style="background-color:#FFFF00; color:#000000" |Դեղին ! style="background-color:#FF0000; color:#FFFFFF" |Կարմիր |- |[[:hy:RGB|RGB]] |0-158-96 (#339900) |252-224-22 (#FFFF00) |239-43-45 (#FF0000) |} == Նմանատիպ դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Flag_of_Bolivia.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Bolivia.svg| {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[[Պոլիվիոյ դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Eth{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշ]] </gallery> == Պատմական դրօշներ == <gallery> Պատկեր:Ethiopian_Pennants.svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Ethiopian_Pennants.svg|Եթովպիոյ {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1881 թուական|1881]]-էն [[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը ([[6 Հոկտեմբեր]] [[1897 թուական|1897]]-էն [[9 Մայիս]] [[1936 թուական|1936]] ) Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1897-1936;_1941-1974).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1941 թուական|1941]]-էն [[21 Մայիս|21 Մարտ]] [[1974 թուական|1974]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1974-1975).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[21 Մայիս|21]] [[21 Մայիս|Մարտ]] [[1974 թուական|1974]]-էն [[12 Սեպտեմբեր]] [[1975 թուական|1975]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1975–1987)_(02).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1975%E2%80%931987)_(02).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[12 Սեպտեմբեր]] [[1975 թուական|1975]]-էն [[12 Սեպտեմբեր]] [[1987 թուական|1987]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1987-1991).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[12 Սեպտեմբեր]] [[1987 թուական|1987]]-էն [[28 Մայիս|28]] [[28 Մայիս|Մայիս]] [[1991 թուական|1991]] Պատկեր:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Flag_of_Ethiopia_(1991-1996).svg|Եթովպիոյ{{Dead link|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} դրօշը [[1991 թուական|1991]]-էն [[1996 թուական|1996]] </gallery> == Արտաքին հղումներ == * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/et.html Եթովպիոյ դրօշը ''Flags of the World'' կայքին մէջ] == Տես նաեւ == * [[Եթովպիա]] [[Ստորոգութիւն:Ազգային դրօշներ]] [[Ստորոգութիւն:Եթովպիա]] [[Ստորոգութիւն:Եթովպիոյ պետական խորհրդանիշներ]] erm42jh4uuelxq5o8u3gkpyhml296q9 0 31540 257398 250424 2026-11-06T15:21:59Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257398 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Մարիա Քորինա Մաչատօ''' ({{Lang-es|María Corina Machado}}, {{ԱԾ}}), վենեզուելացի քաղաքական գործիչ։ [[Վենեզուելա|Վենեզուելայի]] Ազգային Ժողովի պատգամաւոր 2011-2014 թուականներ։ Եղած է նախագահութեան թեկնածու 2012 թուականի նախագահական ընտրութիւններուն եւ նշած է, որ կը մասնակցի 2019 թուականի նախագահական ընտրութիւններուն, եթէ նախագահ Խուան Կուայտօն զինք առաջարկեր։ Ան կրնայ դառնալ առաջին կին նախագահը<ref>{{Cite news|author=|date=|title=Venezuela could see its first female president|url=https://www.foxbusiness.com/politics/venezuela-to-see-its-first-female-president-if-free-elections-are-called|accessdate=|work=Fox Business}}</ref>։ 2014 թուականի ընդվզումներուն, Մաչատօն առաջիններէն մէկը եղած է՝ կառավարութեան դէմ կազմակերպուող ընդվզումներուն<ref>[http://www.businessweek.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro "Venezuela Protests Drive Poor to Maduro as Death Toll Mounts".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140313080046/http://www.businessweek.com/news/2014-03-13/middle-class-protesting-venezuela-shortages-drive-poor-to-maduro |date=2014-03-13 }} ''Business Week''. Accessed 23 December 2014.</ref>։ Մարիա Քորինա Մաչատօ 2023 թուականին վենեզուելական ընդդիմութեան նախնական ընտրութեան մէջ ջախջախիչ յաղթանակ արձանագրած է` ապահովելով քուէներուն աւելի քան 90 առ հարիւրը, ինչ որ զինք վերածած է Վենեզուելայի նախագահ [[Նիքոլաս Մատուրօ|Նիքոլաս Մատուրոյի]] հետ մրցակցելու ամէնէն ականաւոր թեկնածուին, սակայն վենեզուելական իշխանութիւնները յետագային արգիլեցած են, որ ան իր թեկնածութիւնը առաջադրէ, ինչ որ միջազգային բուռն դատապարտման արժանացած է<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/663130|title=Թրամփ. «Նոպելեան Մրցանակը Ստացած Անձը Ինծի Հեռաձայնեց Եւ Ըսաւ. Որ Զայն|date=2025-10-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-21}}</ref>: == Մրցանակ == 2025-ին, [[Նոպելեան Մրցանակ|Նոպէլէան]] կոմիտէն 2025-ի Նոբէլեան խաղաղութեան մրցանակը շնորհած է Վենեզուելլայի ընդդիմութեան առաջնորդ Մարիա Քորինա Մաչատոյին՝ Վենեզուելլայի ժողովուրդի իրաւունքներու պաշտպանութեան եւ բռնապետութենէն ժողովրդավարութիւն անցնելու արդար եւ խաղաղ գործընթացի անխոնջ աշխատանքներուն համար<ref>{{Cite web|url=https://azg21.com/2025/10/10/%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%ab%d5%a1-%d6%84%d5%b8%d6%80%d5%ab%d5%b6%d5%a1-%d5%b4%d5%a1%d5%b9%d5%a1%d5%bf%d6%85-%d5%ad%d5%a1%d5%b2%d5%a1%d5%b2%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%a5%d5%a1%d5%b6-%d5%b6%d5%b8%d5%ba%d5%a7/|title=Մարիա Քորինա Մաչատօ Խաղաղութեան Նոպէլեան Մրցանակակիր|date=2025-10-10|website=Ազգ21|language=en|accessdate=2026-04-21}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] 6lkdvxr5zihbqmn78b8xwbotte7gzxz 0 31753 257373 251318 2026-11-06T14:26:22Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257373 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգիչ}} Զարա Հայկի Տօնիկեան ({{ԱԾ}}), էսթրատային-ճազ երգչուհի։ = Կենսագրութիւն = Զարա Տօնիկեան ծնած է [[Երեւան]]։ Իր երաժշտական գործունէութիւնը սկսած է [[1970 թուական|1970]]-ական թուականներուն։ [[1974 թուական|1974]]-ին [[Չեխիա|Չեխիոյ]] մէջ առաջին անգամ ներկայացուցած է [[Հայաստան|Հայաստանը]] էսթրատային երգի երիտասարդ կատարողներու միջազգային մրցոյթին եւ յաղթանակ արձանագրած։ Աշխատած է Կոնստանտին Օրբելեանի ղեկավարած ճազ նուագախումբին մէջ։ Մասնակցած է Կոլուպօ Օքոնէոք հեռուստածրագիրին, եւ ռուս երգչուհի Ալլա Պուգաչովայի հետ ներկայացուցած է խորհրդային էսթրատը Կեդրոնական հեռուստատեսութեան համար նկարահանուած սովետա-շուէտական ծրագրի մը մէջ՝ [[Առնօ Պապաճանեան|Առնօ]] [[Առնօ Պապաճանեան|Պապաճանեանի]], [[Ռոպերթ Ամիրխանեան|Ռոպերթ Ամիրխանեանի]], [[Արամ Սաթեան|Արամ Սաթեանի]] եւ այլ յօրինողներու երգերով։ [[1992 թուական|1992]]-էն սկսեալ բնակած եւ ստեղծագործած է [[Պելճիքա|Պելճիքայի]] մէջ։ Պելճիքա տեղափոխուելէն ետք իր առաջին մենահամերգը տուած է [[1994 թուական|1994]]-ին, Քորթրայք քաղաքի ճազ ակումբին մէջ։ Համերգներով ելոյթ ունեցած է աշխարհի բազմաթիւ նշանաւոր բեմերու վրայ եւ մասնակցած՝ բազմաթիւ փառատօներու<ref>{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a6%d5%a1%d5%bc%d5%a1-%d5%bf%d5%b8%d5%b6%d5%ab%d5%af%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Զառա Տոնիկյանի մասին zarkfoundation.com կայքում|accessdate=2024-06-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240620160041/https://zarkfoundation.com/library/%D5%A6%D5%A1%D5%BC%D5%A1-%D5%BF%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6/|archivedate=2024-06-20|dead-url=yes}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://www.youtube.com/watch?v=U8nxHiCa_xc Ճակատագրով` կին. Զարա Տօնիկեան] * [https://www.youtube.com/watch?v=mXdIF83s2jY Զարա Տօնիկեան, «Դարձեալ քեզ»] * [https://www.youtube.com/watch?v=gt8T3MZIxNw Զարա Տօնիկեան, «Բալենի»] {{Արտաքին հղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ երգչուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]] qot1oeen6mrqcna0unj3c6wpd16lejl 0 31849 257407 251609 2026-11-06T15:49:53Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257407 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բժիշկ|ԱԱՀ=Ռուզաննա Գուրգենի Խաչատրյան|բնագիր ԱԱՀ=|background-color=#ededed|պատկեր=[[Պատկեր:Ser-Ohan.jpg|350px|Ռուզաննա Խաչատրյան]]|չափ=250px|նկարագրում=|ծնվել է=Հունվարի 5, 1968 թ.<ref name="ԶԲՀԱ Ն կտ">[https://amda.am/?p=1898 Զինվորական բժիշկների հայկական ասոցիացիայի նախագահի կենսագրաական տվյալներ]</ref>|ծննդավայր=[[ՀԽՍՀ]]|վախճանի օր=|վախճանի վայրը=|քաղաքացիություն={{դրոշ|Հայաստան}}|ազգություն=|ալմա մատեր=|կրոն=|ազդվել է=|ազդել է=|գրքեր=|աշխատանք=ՀՀ Առողջապահության նախարարի խորհրդական <br/> ԶԲՀԱ<ref group="Ն">ԶԲՀԱ-ն հապավում է։ Նշանակում է Զինվորական բժիշկների հայկական ասոցիացիա։</ref> նախագահ|կարողություն=|մասնագիտություն=|գործունեություն=|աշխատավայր=|ամուսին=[[Սեյրան Օհանյան]]|ծնողներ=|երեխաներ=|պարգևներ և մրցանակներ=|կայք=|ստորագրություն=|Վիքիպահեստ=}}'''Ռուզաննա''' '''Գուրգէնի Խաչատրեան''' ({{ԱԾ}}), բժշկուհի, պետական<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները">{{Cite web |url=http://www.moh.am/?section=static_pages/index&id=233 |title=ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները: |accessdate=2015-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150630194045/http://www.moh.am/?section=static_pages/index&id=233 |archivedate=2015-06-30 |dead-url=yes}}</ref><ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները2">{{Cite web |url=http://www.moh.am/?section=static_pages/index&id=233 |title=ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները: |accessdate=2015-07-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150630194045/http://www.moh.am/?section=static_pages/index&id=233 |archivedate=2015-06-30 |dead-url=yes}}</ref> եւ հասարակական գործիչ։ [[ՀՀ]] պաշտպանութեան նախկին նախարար [[Սէյրան Օհանեան|Սէյրան Օհանեանի]] կինը։ == Կենսագրութիւն == Ռուզաննա Խաչատրեան ծնած է [[5 Յունուար]] [[1968 թուական|1968]]-ին ՀԽՍՀ<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ [[1991 թուական|1991]] թուականին աւարտած է [[Երեւանի Պետական Բժշկական Համալսարան|Երեւանի պետական բժշկական համալսարանը]]՝ ստանալով բժիշկ-ստոմատոլոգի մասնագիտութիւն<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ [[1992 թուական|1992]] թուականին աւարտած է նոյն համալսարանի ինտէրնատուրան<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ [[2003 թուական|2003]] թուականին [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]] [[Փարիզ]] քաղաքին մէջ գործող Paris VII համալսարանին մէջ ստացած է բժիշկ իմպլանտոլոգի գիտական աստիճան։ [[2013]] թուականին [[Երեւան|Երեւանի]] մէջ պաշտպանած է թեկնածուական ատենախօսութիւն եւ ստացել բժշկական գիտութիւններու թեկնածուի աստիճան<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />, իսկ [[2015 թուական|2015]] թուականին՝ բժշկական գիտութիւններու դոկտորի աստիճան։ Հեղինակ է 20-էն աւելի գիտական յօդուածներու եւ մէկ մենագրութեան<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ == Մասնագիտական գործունէութիւն == [[1993 թուական|1993]]–<nowiki/>[[2013|2012]] թուականներուն աշխատած է «Էրեբունի» բժշկական կեդրոնի «Ֆրանսական ատամնաբուժական բաժին»-ին մէջ<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ [[2013|2012]] թուականէն զբաղեցուցած է ԵՊԲՀ<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" /> ռեկտորի խորհրդականի պաշտօնը<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ Նոյն թուականէն մինչ այսօր հանդիսացած է Հայաստանի Հանրապետութեան առողջապահութեան նախարարի խորհրդական<ref name="ՀՀ առողջապահության նախարարություն - նախարարի գրասենյակի աշխատակիցները" />։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Նշումներ == <references group="Ն" responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայ բժշկուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ պետական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Երեւանի պետական բժշկական համալսարանի շրջանաւարտներ]] [[Ստորոգութիւն:Բժշկական գիտութիւններու դոկտորներ]] o1apzslu7dcq3hnlucz60fx6709ngcz 0 31921 257336 251862 2026-11-06T13:04:16Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257336 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}}'''Գոհար Դերենիկի Վարդումեան''' ({{ԱԾ}}), հայ պատմաբան, ազգագրագէտ-դիցաբան, պատմական գիտութիւններու թեկնածու<ref>{{Cite web|url=http://www.academhistory.am/hy/2013-08-28-19-47-00/%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D5%AA%D5%AB%D5%B6.html|title=Հին դարերի պատմության բաժին|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205142947/http://academhistory.am/hy/2013-08-28-19-47-00/%D5%B0%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%A2%D5%A1%D5%AA%D5%AB%D5%B6.html|archive-date=2015 թ․ փետրվարի 5|accessdate=2015 թ․ հունվարի 10|url-status=dead}}</ref>, Ժայռապատկերներու ուսումնասիրման հայկական ակադեմիայի անդամ<ref name="ժուհա">{{Cite web|url=http://www.armrockart.nt.am/contact.htm|title=ԺՈՒՀԱ անդամներ|archive-url=https://web.archive.org/web/20160616061757/http://www.armrockart.nt.am/contact.htm|archive-date=2016 թ․ հունիսի 16|accessdate=2015 թ․ հունվարի 10|url-status=dead}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Գոհար Վարդումեանը ծնած է 14 Փետրուար 1950-ին, Երեւանի մէջ։ Աւարտած է Երեւանի պետական համալսարանի բանասիրութեան ֆակուլտետը։ Աշխատած է Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկին մէջ՝ որպէս Հին դարերու պատմութեան բաժնի վարիչ եւ առաջատար գիտաշխատող։ Նաեւ անդամ է ժայռապատկերներու ուսումնասիրութեան հայկական ակադեմիային։ === Գիտական գործունէութիւն === Գոհար Վարդումեանի գիտական ուսումնասիրութիւնները կեդրոնացած են՝ * հին հայկական հեթանոսական կրօնին եւ դիցարանին, * վաղ միջնադարեան Հայաստանի հոգեւոր մշակոյթին, * հեթանոսութենէն քրիստոնէութիւն անցման գաղափարական եւ մշակութային գործընթացներուն, * ազգագրական եւ դիցաբանական համակարգերու վերլուծութեան։ Ան հեղինակ է բազմաթիւ աշխատութիւններու՝ նուիրուած հայկական դիցաբանութեան եւ կրօնական մտածողութեան պատմութեան։ == Աշխատութիւններ == * ''Կ'''''«Կրօններու պատմութիւն (ուսումնական ձեռնարկ)»''' (2006) համահեղինակներ՝ Ե. Լ. Դանիելեան, Ա. Մարգարեան * [https://arar.sci.am/publication/42512 '''«Է. Լ. Դանիելեան. Հայաստանում քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակելու հոգեւոր ակունքները»''' (1996)] * [https://arar.sci.am/publication/39466 Հին հայկական դիցարանի համակարգումը] * [https://arar.sci.am/publication/283060 Վաղ միջնադարեան Հայաստանի հոգեւոր մշակոյթը (հեթանոսութիւնից դէպի քրիստոնէութիւն)] == Ծանօթագրութիւններ == <references /> == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20220719163332/http://armheritage.sci.am/rus-74.pdf Հին հայոց պաշտամունքային վայրերի և տաճարների քարտեզագրումը] [[Ստորոգութիւն:Կին պատմաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ազգագրագէտներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ պատմաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Պատմական գիտութիւններու թեկնածուներ]] 70bgrwp6y3z1in27kzlqceupzm4pcrn 0 31961 257322 252269 2026-11-06T12:45:07Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257322 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ | անուն = Գայիանէ Խաչատրեան | բնագիր անուն = | պատկեր = Gayane Khachaturian.jpg | նկարագրութիւն = | ծննդեան անուն = | կեղծանուն = | ծնած է = 9 Մայիս 1942 | ծննդավայր = Թիֆլիս, Վրաստան | մահացած է = 1 Մայիս 2009 | մահուան վայր = Թիֆլիս, Վրաստան | ազգութիւն = Հայ | քաղաքացիութիւն = | կրթութիւն = | դաւանանք = | մասնագիտութիւն = Հայ նկարչուհի | ոճեր = | տեսակ = | նիւթեր = | ուշագրաւ աշխատանքներ = | մեկենասներ = | աշխուժ շրջան = | ուսուցիչ = | աշակերտներ = | ազդուած է = | ազդած է = | պարգեւներ = | պաշտօն = | անդամակցութիւն = | կուսակցութիւն = | հայր = Լեւոն Խաչատրեան | մայր = | եղբայր = | քոյր = | ամուսին = | կողակից = | զաւակներ = | ազգականներ = | եղբայր = | կայք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = | Ուիքիքաղուածք = | Ուիքիդարան = | Ուիքիպահեստ = }} '''Գայիանէ Խաչատրեան''', նաեւ '''Խաչատուրեան''' (9 Մայիս 1942, Թիֆլիս - 1 Մայիս 2009, Թիֆլիս), հայ [[Նկարչություն|նկարչուհի]]։ == Կենսագրութիւն == Գայիանէ Լեւոն Խաչատրեան ծնած է 9 Մայիս 1942-ին, Թիֆլիս։ 1949-1955 թուականներուն ուսանած է Թիֆլիսի թիւ 14 միջնակարգ օրիորդաց դպրոցին մէջ։ 1955-1959 թուականներուն ուսումը շարունակած է թիւ 101 միջնակարգ դպրոցին մէջ եւ զուգահեռաբար ընդունուած է Թիֆլիսի Եա. Նիկոլաձէի անուան գեղարուեստի ուսումնարանին կից գտնուող գեղարուեստի դպրոցը։ 1959-1960 թուականներուն ուսանած է աշխատաւոր երիտասարդութեան հանրապետական հեռակայ միջնակարգ դպրոցին մէջ (Թիֆլիս)։ Ստեղծագործած է գլխաւորաբար յօրինուածքի բնագաւառին մէջ։ Իր գործերէն են՝ * «Նարնջագոյն օրուան երթը», [[1983]], [[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան)|ԺԱԹ]] (Ժամանակակից արուեստի թանգարան)-Երեւան * «Բակը՝ ջութակ», 1983, ԺԱԹ * «Քառնաւալ. Մուշտայիդ», 1983, ԺԱԹ Աշխատանքները ցուցադրուած են շարք մը քաղաքներու մէջ՝ [[Փարիզ]], [[Լիզպոն]], [[Վենետիկ]], [[Մոսկուա]], [[Երեւան]] («Ափսէին կլոր տարածութիւնը» ցուցահանդէսին, [[2005]]) եւ այլուր)։ Անհատական ցուցահանդէսներ ունեցած է Երեւանի մէջ ([[1967]], [[1971]])։ Գործերը կը պահուին աշխարհի տարբեր թանգարաններու եւ մասնաւոր հաւաքածոներու մէջ (ինչպէս՝ [[Ֆետերիքօ Ֆելինի]]ի եւ այլոց քով)<ref>{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երեւան, 2005}}</ref>։ Գայիանէ Խաչատրեանը մահացած է 1 Մայիս 2009-ին, Թիֆլիսի մէջ։ == Ֆիլմեր Գայիանէ Խաչատրեանի մասին == Գայիանէ Խաչատրեանի մասին «Հայֆիլմ» կինոսթուտիային մէջ երկու ֆիլմ նկարահանուած է. * 1971 թուականին՝ «Գայիանէ» (Եու. Երզնկեան, ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ Մ. Սարեանի նախաբանով)։ * 1978 թուականին՝ «Կապոյտ քամի, նուշի բոյրը» (Ռ. Գէորգեան)։ == Ցուցահանդէսներ == [[Պատկեր:The tombstone of Gayane Khachaturian in Khojivank.JPG|thumb|Գերեզմանաքարը [[Թբիլիսիի հայ գրողների և հասարակական գործիչների Խոջիվանք պանթեոն|Խոջիվանքին մէջ]]]] 1967 թուականին Փարաջանովի աջակցութեամբ տեղի ունեցաւ Գայիանէ Խաչատրեանի առաջին ոչ պաշտօնական ցուցահանդէսը։ Ստորեւ ներկայացուած են պաշտօնական ցուցահանդէսներու տարեթիւերը. * 1968 - «Կիրառական արուեստ» ամսագրի խմբագրութիւն, [[Մոսկուա]] * 1970 - Վրաստանի Ազգային պատկերասրահ, Թիֆլիս, խմբային ցուցահանդէս * 1971 - Նկարիչներու տուն, Երեւան * 1972 - Ա. Խորաւայի անուան դերասաններու տուն, Թիֆլիս * 1972 - [[Ժամանակակից արվեստի թանգարան (Երևան)|Ժամանակակից արուեստի թանգարան]], Երեւան * 1978 - [[Գալուստ Գյուլբենկյանի թանգարան|Գալուստ Կիւլպէնկեան թանգարան]], [[Լիզպոն]], [[Փորթուկալ]] * 1979 - [[Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամ|Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն]], [[Փարիզ]]-[[Լիոն]]-[[Մարսէյ]] * 1979 - Գալուստ Կիւլպէնկեան հիմնարկութիւն, [[Պէյրութ]] * 1987 - «Հայկական մշակոյթի օրեր», [[Վենետիկ]] * 1995 - «Հայաստանի ժամանակակից արուեստը Ֆրանսայի մէջ», Փարիզ - անհատական ցուցահանդէս * 1995 - «Հայաստանի ուղիները» Արդարադատութեան պալատ, Փարիզ * 1996 - Վրաստանի նկարիչներու ցուցահանդէսը Հայաստանի մէջ, [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]] * 2001 - «Նաշչոկինի տուն» ցուցասրահ, Մոսկուա - «[[Ես Գայանեն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)|Ես Գայիանէն եմ Թիֆլիսէն»]] * 2009 - «Գեղանկարչութիւն-կինօ» Անտրէյ Թարքովսքի, [[Սերգեյ Փարաջանով|Սերքէյ Փարաջանով]], Գայիանէ Խաչատրեան - Ժամանակակից արուեստի պետական կեդրոն, Մոսկուա * 2009 - 53-րդ Համաշխարհային գեղարուեստական Վենետիկի պիեննալէ, հայկական տաղաւար, Վենետիկ * 2010 - «Ցուցահանդէս՝ նուիրուած Գայիանէի յիշատակին», Հայաստանի ազգային պատկերասրահ == Գրականութիւն == * [[Արմեն Բայանդուրյան|Արմէն Պայանդուրեան]], Դուն միշտ կաս...: Կամուրջ, Թիֆլիս, Վրաստանի գրողներու ստեղծագործական միութիւն, 2009, էջ 43-44։ == Տե՛ս նաեւ == * [[Ես Գայանէն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)]] == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին յղումներ == * [https://web.archive.org/web/20240623125814/https://zarkfoundation.com/library/%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%A5-%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Գայիանէ Խաչատրեանը zarkfoundation.com կայքէջին մէջ] * [https://www.youtube.com/watch?v=6BsWBRjTLVE Տեսանիւթ Գայիանէ Խաչատրեանի մասին] * [http://www.gallery.am/hy/database/item/875/ Ռեքուիեմ (1978)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241213065118/http://www.gallery.am/hy/database/item/875/ |date=2024-12-13 }} * [http://www.gallery.am/hy/database/item/1613/ Շագանակի կեղեւը (1969)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250117102056/http://www.gallery.am/hy/database/item/1613/ |date=2025-01-17 }} 21bhpitirffja9bxduzi6lya1umitlb 0 32139 257326 252433 2026-11-06T12:48:07Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257326 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երգ|type=Երգ|ժանր=Ժողովրդական|թողարկուած=1903|լեզու=Հայերէն}}'''«Գարուն ա»''' կամ '''«Գարուն ա, ձուն ա արել»''', հայկական ժողովրդական երգ, պահպանուած է [[Կոմիտաս Վարդապետ|Կոմիտասի]] մշակմամբ։ Կոմիտասի խմբերգային համերգներու, Էջմիածնի շրջանի, պահպանուած ծրագիրերու «Գարուն ա» երգը կը հանդիպիում է առաջինը՝ 1903 թուականին<ref name="Ռոբերտ">{{Cite book|title=Կոմիտաս, երգերու ժողովածու|author=Խմբագիր՝ Ռոպերթ Աթայեան|publisher=Հայպետհրատ, Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի Արուեստի ինստիտուտի կողմէն|year=1960|location=Երեւան}}</ref>։ Երգը առաջին անգամ յիշատակոիած է Կոմիտաս վարդապետի եւ իր ընկերոջ՝ [[Մանուկ Աբեղեան|Մանուկ Աբեղեանի]] 1903 թուականին խմբագրած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուին մէջ<ref>{{Cite book|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս վարդապետ, Մանուկ Աբեղեան|year=1904|location=Վաղարշապատ}}</ref>, որ հրատակուած է ժողովածուի առաջին յիսուն երգերու կազմին մէջ, 1904 թուականին<ref name="հազար">{{Cite book|url=https://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|title=Հազար ու մի խաղ|author=Կոմիտաս|publisher=«Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ|year=2015|location=Երեւան|pages=208։|authorlink=Կոմիտաս|archive-date=2019-02-14|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214200415/http://www.armenianmusic.am/data/files/library/1/14945865865811.pdf|access-date=2019-02-01|dead-url=yes}}</ref>, որ միայն բառերու բովանդակութիւն է։ == Բառեր == <poem> Գարուն ա, ձուն ա արել, Վա՜յ, լէ, լէ, վա՜յ, լէ, լէ, Վա՜յ լէ, լէ, լէ։ Իմ եարն ինձնից ա սառել: Ա՜խ, չորնայ, վա՜խ, ա՜յ եար, Չար մարդու լեզուն: Քամին փչում ա պաղ-պաղ, Լերդ ու թոքս անում ա դաղ: Եա՛ր, ինձ բեմուրազ արիր, Սէրըդ ինձնէ զատ արիր: </poem> == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> [[Ստորոգութիւն:Հայկական երգեր]] 4575u52mzk2cc4umtyxmbzahywwxt4d 0 32180 257391 252632 2026-11-06T14:51:58Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257391 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Կասթոն Կրենասիա'''<ref>{{Citation|title=Enrico Macias|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Enrico_Macias&oldid=1362259360|date=2026-07-02|accessdate=2026-07-08|language=en}}</ref> (Gaston Ghrenassia, ծնած 11 Դեկտեմբեր 1938-ին), որ ճանչցուած է իր Էնրիքօ Մասիաս [[Ֆրանսերէն|(ֆրանսերէն՝]] Enrico Macias բեմական անունով), ֆրանսացի երգիչ, երգահան եւ երաժիշտ է։ == Կենսագրական գիծեր == Կասթոն Կրենասիան () ծնած է սեֆարդի հրեայ ընտանիքի մը մէջ՝ Ֆրանսական [[Ալճերիա|Ալճերիոյ]] Քոնսթանթին քաղաքին մէջ։ Հայրը՝ Սիլվէն Կրենասիան (1914–2004)<ref>{{in lang|fr}} Le Malouf Constantinois {{Cite web |url=http://www.ben-ameur.org/maalouf |title=Archive copy |accessdate=2 February 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120328010624/http://www.ben-ameur.org/maalouf |archivedate=28 March 2012 |dead-url=yes}}</ref>, ջութակահար էր նուագախումբի մը մէջ, որ առաւելաբար կը նուագէր մալուֆ (malouf)՝ անտալուզեան դասական երաժշտութիւն։ Կասթոն մանկութենէն կիտառ կը նուագէր, իսկ 15 տարեկանին սկսաւ նուագել Շէյխ Ռէյմոն Լէյրիսի նուագախումբին հետ<ref>"RFI Music biography". Archived from the original on 19 August 2011. Retrieved 19 September 2011.</ref>։ Ան հետեւեցաւ դպրոցի ուսուցիչի ասպարէզին, բայց միեւնոյն ժամանակ շարունակեց կիտառ նուագել։ 1915-ին, երբ Ալճերիոյ անկախութեան պատերազմը կը մոլեգնէր, կացութիւնը անտանելի դարձաւ Քոնսթանթինի մէջ գտնուող եւրոպացիներուն համար։ 1961-ին, Ազգային Ազատագրական Ճակատին (FLN) կողմէ իր աներոջ եւ միաժամանակ երաժիշտ Շէյխ Ռէյմոն Լէյրիսի սպանութիւնը ահռելի ազդեցութիւն ձգեց Կասթոն Կրենասիայի վրայ. սպանութեան պատճառը, ինչպէս կ'երեւի, Շէյխ Ռէյմոնի՝ Ֆրանսայէն Ալճերիոյ անկախացման դէմ ըլլալն ու իսրայելամէտ կեցուածքն էր։ Կասթոն իր կնոջ՝ Սուզիին հետ լքեց Ալճերիան 29 Յուլիս 1961-ին՝ Ալճերիոյ անկախութեան պատերազմի աւարտէն տասնըմէկ ամիս առաջ, եւ աքսորուեցաւ Մայր Ֆրանսա (mainland France)։ Այդ թուականէն ի վեր անոր երբեք չէ արտօնուած վերադառնալ Ալճերիա։ == Ասպարէզ == Ժամանակ մը Արժանթէօյի (Argenteuil) մէջ ապրելէ ետք, ան վերջնականապէս տեղափոխուեցաւ Փարիզ, ուր որոշեց հետեւիլ երաժշտական ասպարէզի։ Սկիզբը ան կը փորձէր ֆրանսերէնի թարգմանել իրեն արդէն իսկ ծանօթ մալուֆ (malouf) ոճի երգերը։ Աւելի ուշ, ան մշակեց ֆրանսական նոր երկացանկ (repertoire), զոր կատարեց սրճարաններու եւ քապարէներու մէջ։ Այսուհանդերձ, ան Ֆրանսայի մէջ մնաց արաբա-անտալուզեան երաժշտութեան եւ հրէա-արաբական երգերու սիրուած ու ժողովրդական մեկնաբան մը։ Ան որդեգրեց '''Էնրիքօ Մասիաս''' բեմական անունը եւ 1962-ին, «Փաթէ» ձայնագրութեան ընկերութենէն Ռէյմոն Պեռնարի հետ հանդիպումէն ետք, կատարեց իր առաջին ձայնագրութիւնը։ Արդիւնքը եղաւ «Adieu mon pays» («Մնաս բարով, հայրենիքս») երգի ձեռքբերումը, զոր ան յօրինած էր իր սիրելի Ալճերիոյ համար՝ Ֆրանսա փոխադրող նաւուն վրայ։ Ան երեւցաւ ֆրանսական պատկերասփիւռէն եւ մէկ գիշերուան մէջ հռչակաւոր դարձաւ։ Ասիկա ճամբայ հարթեց 1963-ի իր առաջին շրջապտոյտին (tour) համար՝ բացումը կատարելով Փաոլայի եւ Պիլի Պրիճի համերգներուն։ Նոյն տարին ծնաւ իր դուստրը՝ Ժոսիան։ 1964-ի գարնան, ան Փարիզի «Օլիմփիա» (Olympia) սրահին մէջ կատարեց «Les Compagnons de la chanson» խումբին համերգի բացումը, որմէ ետք ձեռնարկեց Արեւելեան Միջերկրականի երկիրներու շրջապտոյտի մը՝ ելոյթներ ունենալով Իսրայէլի, Յունաստանի եւ Թուրքիոյ մէջ։ Թուրքիոյ մէջ իր երգերէն շատեր թարգմանուեցան ու մեկնաբանուեցան թուրք արուեստագէտներու կողմէ։ 1965-ին ան արժանացաւ «Vincent Scotto» մրցանակին, իսկ յաջորդ տարի երգեց Մոսկուայի «Տինամօ» մարզադաշտին մէջ 120,000 հանդիսատեսի առջեւ՝ շրջապտոյտի մը ընթացքին, որ ընդգրկեց աւելի քան քառասուն խորհրդային քաղաքներ։ Ան նաեւ շրջագայեցաւ Ճափոն եւ ձայնագրութիւններ կատարեց սպաներէն ու իտալերէն լեզուներով։ Ամերիկեան իր առաջին ելոյթը տեղի ունեցաւ 17 Փետրուար 1968-ին, Նիւ Եորքի հռչակաւոր «Քարնեկի Հոլ»-ին (Carnegie Hall) մէջ՝ ամբողջութեամբ սպառած տոմսերով։ Ան շարունակեց իր շրջապտոյտը Միացեալ Նահանգներու մէջ՝ երգելով Շիքակոյի, Տալասի եւ Լոս Անճելեսի մէջ։ Քանատայի Քեպեք նահանգին մէջ ան ջերմօրէն ընդունուեցաւ որպէս ֆրանսախօս արուեստագէտ։ 1971-ին ան դարձեալ ելոյթ ունեցաւ Փարիզի «Օլիմփիա»-ին մէջ, ապա Լոնտոնի «Ռոյալ Ալպերթ Հոլ»-ին մէջ, ու վերադարձաւ Ճափոն, Քանատա, Իտալիա եւ Սպանիա։ ԱՄՆ-ի երկրորդ շրջապտոյտը պսակուեցաւ 1972-ին «Քարնեկի Հոլ»-ի մէջ տուած համերգով։ 1974-ին ան տասը ելոյթ ունեցաւ Պրոտուէյի «Uris Theater» սրահին մէջ, ինչպէս նաեւ վեցերորդ անգամ ըլլալով հանդէս եկաւ «Օլիմփիա»-ի մէջ՝ իր ասպարէզի սկզբնաւորութենէն ի վեր։ Ան շրջագայեցաւ Ֆրանսայի տարածքին եւ երկու անգամ մեկնեցաւ Իսրայէլ՝ 1976-ին եւ 1978-ին։ Ան Եգիպտոսի նախագահ Անուար Էլ Սատաթի կողմէ հրաւիրուեցաւ Եգիպտոս՝ խաղաղութեան համար երգելու։ Ասիկա տեղի ունեցաւ այն բանէն ետք, երբ Մասիաս երկար տարիներ արգիլուած էր արաբական երկիրներ մուտք գործելէ, հակառակ անոր որ ան պահած էր իր ժողովրդականութիւնը Միջին Արեւելքի եւ Հիւսիսային Ափրիկէի արաբ ու տեղացի հանդիսատեսներուն մօտ։ Եգիպտոսի մէջ ան երգեց 20,000 հանդիսատեսի առջեւ՝ Բուրգերու փէշերուն։ Սատաթի սպանութենէն ետք, ան հանգուցեալ նախագահին նուիրուած երգ մը գրեց՝ «Un berger vient de tomber» («Հովիւ մը ինկաւ նոր») խորագիրով։ 1988-ին ան մեծ յաջողութիւն արձանագրեց «Zingarella» երգով, յատկապէս Իսրայէլի եւ Թուրքիոյ մէջ, ուր ան շրջագայեցաւ՝ ի միջի այլոց այցելելով նաեւ Հարաւային Քորէա։ 1992-ի Ապրիլին, ան իր բախտը փորձեց դերասանութեան մէջ՝ խաղալով անգլիական թատերգութենէ ադապտացուած «Quelle Nuit» («Ի՜նչ գիշեր») ներկայացման մէջ։ Ան նաեւ ստանձնեց տեղական դատաւորի դեր մը ֆրանսական «Monsieur Molina» պատկերասփիւռի ֆիլմին մէջ։ 2019-ի Յուլիսին, Մասիաս մարմնաւորեց ինքզինք «Netflix»-ով հեռարձակուող «Family Business» (Ընտանեկան Գործ) կատակերգութեան մէջ։ Ան նաեւ ձայնագրեց Իսրայէլի քայլերգի՝ «Հաթիքվա»-ի (Hatikva) ամենանշանաւոր կատարումներէն մէկը, որ լոյս տեսաւ 1993-ին, իր կնոջ նուիրուած «À Suzy» (Սուզիին) ձայնասկաւառակին մէջ։ == Ձայնասկաւառակներ եւ Երգեր == 1960-ական թուականներուն մեծ ժողովրդականութիւն վայելեցին անոր արեւելեան ազդեցութիւն կրող երգերը, ինչպէս՝ «Adieu mon pays» (ծանօթ նաեւ որպէս «J'ai quitté mon pays»՝ «Լքեցի հայրենիքս»), «Les filles de mon pays» («Երկրիս աղջիկները»), «L'Oriental» («Արեւելցին»), «Entre l'orient et l'occident» («Արեւելքի եւ արեւմուտքի միջեւ»), ինչպէս նաեւ երախտագիտական ու ձօն-երգերը, ինչպէս՝ «Le violon de mon père»-ը («Հօրս ջութակը»՝ նուիրուած իր հօր) եւ «Mon chanteur préferé»-ն («Իմ նախասիրած երգիչս»՝ ձօնուած իր աներոջ՝ Շէյխ Ռէյմոնին)։ Ան նաեւ մեծ յաջողութիւն գտաւ «Oh guitare, guitare» երգի ֆրանսական մեկնաբանութեամբ, ինչպէս նաեւ «El Porompompero» եւ «Solenzara» երգերու սպանական տարբերակներով։ Ֆրանսական խոշոր յաջողութիւններու (hits) շարքին են՝ «Paris, tu m'as pris dans tes bras» («Փարի՜զ, դուն զիս գրկեցիր»), «La femme de mon ami» («Բարեկամիս կինը»), «Non je n'ai pas oublié» («Ո՛չ, չեմ մոռցած»), «La France de mon enfance» («Մանկութեանս Ֆրանսան»), «Les gens du nord» («Հիւսիսի մարդիկը») եւ «Les filles de mon pays» («Երկրիս աղջիկները»)։ Ան երգած է բազմաթիւ լեզուներով, ներառեալ՝ ֆրանսերէն, իտալերէն, սպաներէն, եբրայերէն, թրքերէն, յունարէն, անգլերէն, հայերէն, արաբերէն ու անոր զանազան բարբառներով, իսկ վերջերս՝ նաեւ իտիշով (Yiddish)։ == Նուաճումներ == * 1965-ին ան արժանացաւ «Vincent Scotto» մրցանակին։ * 1976-ին ան ոսկէ սկաւառակ ստացաւ «Mélisa» երգին համար։ * 1980-ին, ՄԱԿ-ի Ընդհանուր Քարտուղար Քուրթ Վալտհայմի կողմէ ան հռչակուեցաւ '''«Խաղաղութեան Երգիչ»''' (Singer of Peace), ետք երբ իր «Malheur à celui qui blesse un enfant» («Վա՜յ անոր, որ կը վիրաւորէ երեխայ մը») երգին (single) ողջ հասոյթը նուիրեց ՄԱԿ-ի Մանկական Հիմնադրամին (UNICEF)։ * 1997-ին, Քոֆի Անան զինք նշանակեց '''«Խաղաղութեան եւ Երեխաներու Պաշտպանութեան Շրջուն Դեսպան»''' (Roving Ambassador for Peace and the Defence of Children)։ == Համագործակցութիւններ == Ան գործակցած է բազմաթիւ արուեստագէտներու հետ, եւ իր երգերը մեկնաբանուած են շատ մը լեզուներով։ * Ան միջազգային հռչակ վայելող թուրք երգչուհի Աժտա Փեքանի (Ajda Pekkan) հետ երկձայն (duet) երգած է «Melisa», «Je t'apprendrai l'amour», «Un grand amour» եւ «On s'embrasse et on oublie» երգերը, եւ անոնք միասնաբար 1976-ին հրապարակեցին համերգային կենդանի ձայնագրութեան սկաւառակ մը՝ «A L'Olympia» խորագիրով։ * 1985-ին, ան գործակցեցաւ փաղանգ մը արուեստագէտներու հետ՝ երգելու համար «Viva Les Bleus» երգը, որ Ֆրանսայի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի պաշտօնական երգն էր Մեքսիքայի մէջ կայացած 1986-ի Մոնտիալին (FIFA World Cup) համար։ * 1990-ին, ան «Killing Joke» խումբի անդամ Ճեզ Քոլմանի (Jazz Coleman) հետ հանդէս եկաւ երկձայն կատարումով մը, որ կը կրէր «Minarets and Memories» խորագիրը։ * 1991-ին, ան Ժինի Կալանի (Ginni Gallan) հետ երգեց «Un amour, une amie» երկձայն երգը։ * 2003-ին, ան Շեպ Մամիի (Cheb Mami) հետ երգեց «Koum Tara» երգը, որ տեղ գտաւ վերջինիս «Du Sud au Nord» ձայնասկաւառակին մէջ, իսկ 2004-ին անոնք կրկնեցին սոյն կատարումը Շեպ Մամիի «Live au Grand Rex» համերգային ձայնասկաւառակին մէջ։ * Թուրքիոյ մէջ բազմաթիւ արուեստագէտներ թրքերէն բնագիրով մեկնաբանած են անոր երգերը, որոնց շարքին են՝ Աժտա Փեքան, Պաշար Թամեր, Պերքանթ, Էնկին Էվին, Ֆերտի Էօզպէկէն, Կէօքպէն, Կէօնիւլ Եազար, Հիւմէյրա, Իհսան Քայրալ, Ժուանիթօ, Քամուրան Աքքոր, «Մավի Չոճուքլար» խումբը, Նիլիւֆեր, Էօմիւր Կէօքսել, Սելչուք Ուրալ, Սեմիրամիս Փեքան, Սէյեալ Թաներ, Սեզեր Կիւվենիրկիլ, Սիպել Էկեմեն, Թանժու Օքան եւ Ելիզ։ == Վիճայարոյց Հարցեր == Ալճերիոյ մէջ համերգներ տալու անոր որոշումը մեծ աղմուկ ու բանավէճեր յառաջացուց։ 2000 թուականին Ալճերիա նախատեսուած շրջապտոյտի մը ջնջումէն ետք<ref>Hadna, Massoud. "Algerian minister renews invitation to pro-Israel singer Enrico Macias". ''Al Arabiya News''. Archived from the original on 15 July 2012. Retrieved 24 December 2013.</ref>, ան գրեց «Mon Algérie» («Իմ Ալճերիաս», Editions Plon, Հոկտեմբեր 2001) գիրքը, որ ներկայացուեցաւ որպէս «իսկական սիրոյ պատմութիւն մարդու մը եւ իր հայրենիքին միջեւ»։ 14 Փետրուար 2007-ին, ան յայտարարեց Ֆրանսայի նախագահական ընտրութիւններուն Նիքոլա Սարքոզիի թեկնածութիւնը պաշտպանելու մասին։ Ան վերահաստատեց իր ձախակողմեան քաղաքական համոզումները, բայց նշեց, որ չի կրնար զօրակցիլ ընկերվարական (Socialist) թեկնածու Սեկոլէն Ռուայալին, թէեւ պատրաստ պիտի ըլլար պաշտպանելու Լորան Ֆապիւսը կամ Տոմինիք Սթրոս-Քանը, եթէ անոնք ըլլային թեկնածուները։ Նոյեմբեր 2007-ին ան դարձեալ անյաջող փորձ մը կատարեց այցելելու Ալճերիա՝ ընկերանալով Ֆրանսայի նախագահ Նիքոլա Սարքոզիին, սակայն արժանացաւ ալճերիական քանի մը կազմակերպութիւններու եւ անհատներու, ներառեալ Ալճերիոյ վարչապետ Ապտելազիզ Պելխատեմի կատաղի դիմադրութեան՝ Իսրայէլին տուած իր զօրակցութեան պատճառով։ 1961-ին երկիրը լքելէն ի վեր անոր երբեք չէ արտօնուած վերադառնալ Ալճերիա<ref>"الأخبار – ثقافة و فن – زيارة المغني إنريكو ماسياس تثير غضبا شعبيا بالجزائر". Archived from the original on 22 February 2008. Retrieved 22 November 2007.</ref><ref>"Algeria mulls visit by pro-Israeli French singer". ''Al-Arabiya''. 21 November 2007. Archived from the original on 6 March 2009. Retrieved 22 November 2007.</ref>։ 2025-ի Սեպտեմբերին, թրքական իշխանութիւնները արգիլեցին Մասիասի ելոյթը Սթամպուլի Շիշլի թաղամասին մէջ կայանալիք համերգին՝ անոր իսրայելամէտ կեցուածքին պատճառով եւ «համերգին դէմ բողոքի ցոյցեր կազմակերպելու բուռն կոչերէն» ետք<ref>"Turkey bans French singer's concert after protest calls over his pro-Israeli stance". ''Reuters''. 4 September 2025.</ref>։ Ասիկա տեղի ունեցաւ այն բանէն ետք, երբ Մասիաս Օգոստոսին YouTube-եան հարցազրոյցի մը ընթացքին յայտարարած էր. «Իմ խնդիրն այն է, որ ես չեմ կրնար հանդուրժել ահաբեկիչներու բռնութիւնը, եւ եթէ իսրայելական կողմէն եղած է բռնութիւն, ապա ատիկա Համասի պատճառով էր»<ref>"Turkey bans Jewish-French singer's concert in anticipation of protests". ''The Times of Israel''. 4 September 2025.</ref>։ == Անձնական Կեանք == Էնրիքօ Մասիաս ամուրի է (կորսնցուցած է կինը)։ Իր կինը՝ Սուզի Լէյրիսը, կը տառապէր սրտի հիւանդութենէ եւ մահացաւ 23 Դեկտեմբեր 2008-ին<ref>"Enrico Macias, sa femme est morte dans ses bras après 50 ans de souffrance : "Quand elle est partie j'étais content"". ''Purepeople.com''. 11 December 2023. Retrieved 11 December 2024.</ref>։ Անոր նուիրուած է երգիչին 1993-ի «Suzy» ձայնասկաւառակը։ Ան ունի որդի մը՝ Ժան-Քլոտը, որ որպէս երաժիշտ կ'աշխատի իրեն հետ, եւ դուստր մը՝ Ժոսիա անունով<ref>Média, Prisma (27 February 2022). "Enrico Macias : qui sont ses enfants qui évoluent eux aussi dans la musique ? – Voici". ''Voici.fr''. Retrieved 11 December 2024.</ref>։ == Ձայնագրութիւններ (Discography) == ==== Ձայնասկաւառակներ ==== {| class="wikitable" !Տարի !Ձայնասկաւառակ (Album) !Բարձրագոյն դիրք՝ BEL (Wa) !Բարձրագոյն դիրք՝ FR !Վաւերացում / Նշումներ |- |'''2003''' |''Oranges amères'' |– |31 |Արտադրուած իր որդիին՝ Ժան-Քլոտ Կրենասիայի կողմէ |- |'''2005''' |''Chanter'' |– |108 | |- |'''2006''' |''La vie populaire'' |– |30 | |- |'''2011''' |''Voyage d'une mélodie'' |77 |44 |Բազմալեզու ձայնասկաւառակ՝ ֆրանսերէն, սպաներէն, թամազիխթ (բերբերերէն), արաբերէն, եբրայերէն եւ իտիշ |- |'''2012''' |''Venez tous mes amis!'' |75 |39 |Մասիասի հռչակաւոր երգերը՝ նոր դասաւորումներով եւ երկձայն (duo) գործակցութիւններով |- |'''2016''' |''Les clefs'' |84 |87 | |- |'''2018''' |''Enrico Macias & Al Orchestra'' |194 |88 | |} ==== Սթուտիական Ձայնասկաւառակներ ==== * '''1983:''' ''Deux ailes et trois plumes'' * '''1984:''' ''Générosité'' * '''1987:''' ''Enrico'' * '''1989:''' ''Le vent du sud'' * '''1991:''' ''Enrico'' * '''1992:''' ''Mon chanteur préféré'' * '''1993:''' ''Suzy'' * '''1994:''' ''La France de mon enfance'' * '''1995:''' ''Et Johnny Chante L'amour'' * '''1999:''' ''Aïe Aïe Aïe Je T'Aime'' * '''1999:''' ''Hommage à Cheikh Raymond'' * '''2003:''' ''Oranges amères'' * '''2005:''' ''Chanter'' * '''2006:''' ''La Vie populaire'' * '''2011:''' ''Voyage d'une mélodie'' * '''2012:''' ''Venez tous mes amis!'' * '''2016:''' ''Les clefs'' * '''2019:''' ''Enrico Macias & Al orchestra'' ==== Համերգային (Կենդանի) եւ Հաւաքածոյ Ձայնասկաւառակներ ==== * '''1968:''' ''Olympia 68'' * '''1989:''' ''Olympia 89'' * '''1990:''' ''Disque d'Or'' (Ոսկէ Սկաւառակ) * '''1992:''' ''Le plus grand bonheur du monde'' * '''1996:''' ''La Fête à l'Olympia'' * '''2003:''' ''Les Indispensables de Enrico Macias'' * '''2003:''' ''Concerts Musicorama'' * '''2006:''' ''Olympia 2003'' * '''2006:''' ''Les Concerts Exclusifs Europe'' * '''2008:''' ''Platinum Collection'' == Մատենագիտութիւն (Bibliography) == * '''Մարթէն Մոնեսթիէ (Martin Monestier),''' ''«Enrico Macias, l'enfant de tous pays»'' (Էնրիքօ Մասիաս՝ բոլոր երկիրներու զաւակը), 1980: * '''Էնրիքօ Մասիաս եւ Ժաք Տըմարնի (Enrico Macias and Jacques Demarny),''' ''«Non, je n’ai pas oublié»'' (Ո՛չ, չեմ մոռցած), 1982: * '''Էնրիքօ Մասիաս եւ Ֆրանսուազ Ասուլին (Enrico Macias and Françoise Assouline),''' ''«Mon Algérie»'' (Իմ Ալճերիաս), 2001: * '''Էնրիքօ Մասիաս եւ Շեպ Մամի (Enrico Macias and Cheb Mami),''' ''«Koum Tara Live Au Grand Rex»'' (Քում Թարա՝ կենդանի կատարում Կրան Ռեքս սրահին մէջ), 2004: * '''Ժերար Քալմեթ (Gérard Calmettes),''' ''«Rien que du bleu»'' (Միայն կապոյտ), 2005: * ''«Musicien de cœur»'' (Սրտի երաժիշտը), յառաջաբանը՝ Ժաք Լէյրիսի, Éditions Horizon հրատարակչութիւն, 2005: * '''Արման Քարվալ (Armand Carval),''' ''«Enrico Macias, Un homme libre pour la Paix»'' (Էնրիքօ Մասիաս՝ ազատ մարդ մը յանուն Խաղաղութեան, 180 էջ), 2008: * '''Արման Քարվալ (Armand Carval),''' ''«Enrico Macias, Le Chanteur de la Paix»'' (Էնրիքօ Մասիաս՝ Խաղաղութեան երգիչը, 200 pages), 2009: * '''Արման Քարվալ (Armand Carval),''' ''«Enrico Macias, Le Chanteur de la Paix»'' (Էնրիքօ Մասիաս՝ Խաղաղութեան երգիչը, 180 էջ), երկրորդ հրատարակութիւն, 2010: * '''Իտիր եւ Էնրիքօ Մասիաս (Idir and Enrico Macias),''' ''«Cnu ay afṛux (Achenu Aya Frukh)»'' (Պերպերեան-կապիլեան երկձայն կատարում), 2011: * '''Էնրիքօ Մասիաս (Enrico Macias),''' ''«L'envers du ciel bleu»'' (Կապոյտ երկնքի հակառակ կողմը), 2015: == Ծանօթագրութիւններ == [[Ստորոգութիւն:Երգիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Երգիչներ ըստ ազգութեան]] g0ou979c4boaswhj6njytuvo7vmdudh 0 32320 257415 257080 2026-11-06T16:04:31Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257415 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ երկիր |բնագիր_անուանում =<big><big>Ribaberiki Kiribati (Gilbertese)</big></big> <center>Republic of Kiribati</center> |հայերէն_անուանում =<big>Քիրիպասի</big> |օրհներգ = <br/>[[Kunan Kiribati]] <br /><center>{{parabr}}{{center|[[File:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}}</center> |դրօշ1 = |դրօշ2 = |դրօշի_նկարագրում = Քիրիպասի դրօշը |ազգային ոգերգ = "Քիրիպասի ձայնը" |պաշտօնական_լեզու/ներ = Անգլերէն Կիլպերթերէն |մայրաքաղաք = |պետութեան վարչակարգ = խորհրդարանական Ժողովրդավարութիւն |բնակչութիւն = {{ԲՆԿ}} |խտութիւն = |արժոյթ = Քիրիպասի տոլար եւ Աւստրալիոյ տոլար (AUD) |արժոյթի գօտի = |հեռախօսային համակարգ = +686 |tld = |landcode = |կարգախօս= Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa (Կիլպըրթերէն) "Առողջութիւն, Խաղաղութիւն եւ Բարգաւաճում"|հիմնադրման թուական= |Ազգային տօն= |Օրհներգ= |հայերէն անուանում=Քիրիպասի Հանրապետութիւն|բնօրինակ անուանում=Ribaberiki Kiribati (Կիլպըրթերէն)|դրօշակ=|դրօշակի յօդուած=|հեռաձայնային համակարգ=+686|քարտէս=Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg}} '''Քիրիպասի''' ([[Անգլերէն|անգլ․՝]] Kiribati [[Կիլպըրթերէն|կիլպըր]]․՝ ''kirr-i-bas)'', պաշտօնապէս՝ '''Քիրիպասի Հանրապետութիւն'''․ [[Ովկիանիա|Ովկիանիայի]] պետութիւն-կղզի որ կ՛ընդգրկէ 33 կղզիներ՝ 32 օղակղզի եւ Պանապա՝ բարձրադիր կղզի։ Մայրաքաղաքն է [[Թարաուա]] [[Օղակղզի|օղակղզին]]։ Քիրիպասի անունը, բնիկ «Gilberts» արտասանումն է, որ յառաջ եկած է [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ գլխաւոր կղզեխումբէն]], ինչպէս նաեւ գաղթօճախի անուանումէն՝ Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներ։ Քիրիպասի առաջին բնակիչները [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներ]] եղած են։ Երբ անգլիացի ծովագնաց՝ Ճոն Պայրոն, կղզիները յայտնաբերեց 1892-ին, անոնք անցան բրիտանական խնամատիրութեան տակ։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] ընթացքին կարճ ժամանակամիջոցին մը համար, կղզին ճափոնացիները գրաւեցին, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը վերագտաւ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ Ըստ [[Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծ|Ամսաթիւի Փոփոխման Միջազգային Գիծին]] (International Date Line) վերաձեւաւորման ([[1995 թուական|1995]]), Քիրիպասի աշխարհի ամենէն արեւելեան երկիրն է եւ առաջին եղաւ ընդունելու նոր [[Հազարամեակ|հազարամեակը]]՝ [[2000 թուական|2000]]։ Կղզեխումբին մաս կազմող Գարոլինա կղզին կոչուեցաւ Հազարամեակի կղզի (Millennium Island)։ == Հակիրճ պատմական ակնարկ == === Նախապատմական շրջան === Ք․Ա․3000-էն սկսեալ մինչեւ 1300-ին, Քիրիպասին բնակուած էր [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]]։ Առանձնացած շրջան մը չըլլալով, Թոնկա եւ Ֆիճի կղզիներէն արշաւողներ շրջանին մէջ բերին յաջորդաբար Բոլինիսիական եւ Մելանիզիական մշակոյթներէն տուեալներ։ Ժամանակի ընթացքին մշակութային տարբերութիւնները հարթուեցան խառն ամուսնութիւններուն շնորհիւ։ === Գաղութատիրութեան շրջան === Կղզիները առաջին անգամ հանդիպեցան բրիտանական եւ ամերիկեան նաւերու ԺԸ․ եր դարավերջին եւ ԺԹ․ դարասկիզբին։ Ճոն Պայրոն Նուքունաու կղզին հասաւ 1765-ին։ Իսկ 1820-ին, ռուս ծովակալ Ատամ Եոհան ֆոն Գրաուզընսթերն եւ ֆրանսացի նաւապետ Լուի Տիւբերէ գլխաւոր կղզեխումբը անուանեցին [[Կիլպըրթ կղզիներ]], ի պատիւ Թոմաս Կիլպերթ նաւապետին որ 1788-ին այդ շրջանի արշիպեղագոսը ճեղքեց։ 1837-ին կը հասնին բրիտանացի առաջին նորաբնակիչները։ 1892-ին [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիները]] դրացի Էլիս կղզիներուն հետ կը համաձայնին յայտարարուիլ Բրիտանական կայսրութեան խնամատիրութիւն։ Քիրիպասի 1919-ին գաղթատիրութեան մաս կազմեց եւ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս կղզիները]] (Phoenix Islands)՝ 1937-ին։ [[Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ|Բ․ Համաշխարհային պատերազմի]] կղզին ճափոնացիները կը գրաւեն, իսկ [[1943 թուական|1943]]-ին [[Թարաուայի ճակատամարտ|Թարաուայի ճակատամարտէն]] ետք, Թարաուա իր անկախութիւնը կը վերագտնէ, [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]]։ === Անկախութեան շրջան === 1971-ին Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիները կիսանկախ կը յայտարարուին։ 1978-ին Էլիս կղզիները կը դառնան [[Թուվալու|Թուվալուի անկախ պետութիւն]]։ [[12 Յուլիս]] [[1979 թուական|1979]] Քիրիպասի կ՛անկախանայ․ Քիրիպասի Կիլպըրթց ''Gilberts'' անունը կը ներկայացնէ, նպատակն է Պանապա կղզին ճանչցուի որպէս անոր մէկ մասը։ 1983-ին ստորագրուած դաշինքով, Ա․Մ․Ն․ հրաժարեցան [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] (Line Islands) տիրութեան պահանջներէն։ Անոնք այլեւս Քիրիպասիին մաս կը կզմեն։ 1999-ին Քիրիպասի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] անդամ եղաւ։ == Կորիզային փորձեր == 1960-ի տասնամեակին, Քիրիպասի կղզեխումբէն կարգ մը կղզիներ, ինչպէս նաեւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիները]] ենթակայ եղան յաջորդաբար [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] եւ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Մեծն Բրիտանիոյ]] կորիզային փորձերուն։ Կղզեխումբը յաջորդող տարիներուն ընթացքին մեծապէս տուժած է այդ պատճառով։ == Քիրիպասի վտանգի մէջ == Քիրիպասի օղակղզիներէ բաղկացախ ըլլալով, կլիմայական փոփոխութիւններուն պատճառով մեծապէս վտանգուած է ջերմոցային ազդեծութենէն։ Ըստ 1989-ի [[Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն|Մ․Ա․Կ․]] մէկ զեկոյցին, Քիրիպասի ԻԱ․ դարուն մէջ կրնայ բոլորովին անհետանալ․ նախատեսուած է թէ մինչեւ 2100-ին, ծովուն ջուրերը պիտի բարձրանան մօտաւորապէս կէս մեթր ու աւելի։ Արդէն երկու անբնակ կղզիներ՝ Թեպուա Թարաուա եւ Ապանուէա 1999-ին ծովուն ջուրերուն տակ անհետացան։ == Աշխարհագրութիւն == Քիրիպասիին տարածութիւնը 811 քլ² է։ Բաժնուած է երեք վարչական շրջաններու՝ * [[Կիլպըրթ կղզիներ]]․ կը կազմեն 16 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը, Խաղաղականի մէջ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայ|Հաուայի]] միջեւ։ Քիրիպասիին գլխաւոր մասն են։ * [[Ֆինիքս կղզիներ]]․ ախարհի ամենէն ընթարձակ պահպանուած ծովային տարածքներէն (2008-2010 ամենէն ընթարձակն էին)։ 8 օղակաձեւ կղզիներու շղթայ մը եւ 2 սուզուած օղակակղզիներու կղզեխումբ, [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսին]] կեդրոնական մասին մէջ, [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] արեւելքը եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին կղզիներուն]] արեւմուտքը։ Միայն [[Գանթոն]] կղզին ունի բնակիչ։ * [[Գիծին կղզիներ]]․ 11 օղակղզիներու օղակ մը, կեդրոնական [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղականին]] մէջ։ Հինգը անբնակ են։ [[Քիրիթիմաթի|Քիրիթիմաթին]], 338 քլ² տարածութեամբ պետութեան ամենամեծ կղզին է, ինչպէս նաեւ Խաղական ովկիանոսին մեծագոյն օղակղզին։ Երկին կլիման ծովային է եւ ջերմութիւնը միջին հաշուով 26° C է։ Կղզեխումբին գրեթէ բոլոր կղզիները օղակղզիներ են, մօտաւորապէս 4 մ․ բարձրութեամբ (միջին հաշիւ)։ Անոնք կը ներբակեն ծովալիճ մը։ <ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/673281 Ազդակ օրաթերթ․ Հետախուզենք Քիրիպաս Արշիպեղագոսը․․17 Յունուար, 2026, Ծողիկ Տէր Ղուկասեան]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ Քիրիպասիի մասին{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/gilbert-islands Կիլպըրթ կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://kiribatitourism.gov.ki/line-islands Գիծի կղզիներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.universalis.fr/encyclopedie/kiribati/ Քիրիպասի {{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Kiribati/127549 |title=Քիրիպասի, հանրագիտարանի արխիւ{{ref-fr}} |accessdate=2016-01-10 |archiveurl=https://archive.wikiwix.com/cache/20160110095949/https://www.larousse.fr/encyclopedie/pays/Kiribati/127549 |archivedate=2016-01-10 |dead-url=}}</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=_FwTAQAAIAAJ&redir_esc=y Կայսրութեան մոխիրները․ Քիրիպասի եւ Թուվալու, Barrie Macdonald]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=ibMUAAAAYAAJ&redir_esc=y Կիլպըրթ կղզիներու բառգիրք{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական Ովկիանոսի երկիրներ]] i7403o1tjvk5tib43p5dq5ycteysdf4 0 32322 257396 256569 2026-11-06T15:12:01Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257396 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Կիլպըրթ կղզիներ''' ([[կիլպըրթերէն]]՝ Tungaru'','' [[Անգլերէն|անգլ''․'']]''՝'' Gilbert Islands)․ [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոսի]] կղզեխումբ, [[Բաբուա Նոր Կիանա|Բաբուա Նոր Կիանայի]] եւ [[Հաուայեան կղզիներ|Հաուայեան կղզիներուն]] ([[Հաուայ|Հաուայի)]] միջեւ։ Կազմուած է 16 [[Օղակղզի|օղակղզիներէ]] եւ բուստային կղզիներէ։ Անոնք Քիրիպասի հանրապետութեան գլխաւոր կղզեխումբն են եւ կը ներառեն [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիայի]] արեւելան մեծ մասը։ == Վարչական == Կիլպըրթ կղզիներուն օղակղզիները կ՛երկարին հիւսիս դէպի հարաւ գիծի վրայ ուղղութեամբ։ Կղզեխումբին տարածութիւնը 264 քլ² է, եւ բնակչութեան թիւը 83 382 է (2005-ի տուեալներ)։ Բնակուած են [[Միքրոնիզիա|Միքրոնիզիացիներէ]] նախքան յայտնաբերուին եւրոպացիներէն։ 1765-ին Տոլֆին նաւուն նաւապետը՝ Ճոն Պայրոն, Կիլպըրթ կղզիները կը յայտնաբերէ։ Իսկ կղզիները իրենց անունը առած են Համֆրէյ Կիլպըրթէն երբ ան 1788-ին կղզիները հետազօտեց։ == Նախապատմական շրջան == Կղզիները քանի մը հազարամեակներ՝ առ նուազն 2000-3000 տարիներ, բնակուած են [[Ովկիանիա|Ովկիանիացիներէն]]։ == Պատմութիւն == 27 Մայիս 1892-էն կղզիները, Էլիս կղզիներուն հետ [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Բրիտանական կայսրութեան]] մաս կը կազմէին։ 1915-ին բրիտանական գաղթատիրութեան մաս կազմեցին։ 1976-էն մինչեւ 1978 Կիլպըրթ կղզիները անջատուեցան Էլիս կղզիներէն։ 1979-ին անկախացան եւ Պանապային հետ (''Ocean Island)'' կազմեցին [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի պետութիւնը]]՝ [[Ֆինիքս կղզիներ|Ֆինիքս]] տասը կղզիներէն ութն եւ [[Գիծին կղզիներ|Գիծին]] 11 կղզիներէն ութն։ == Եւրոպացիներուն հետ շփում == Կղզիներուն առաջին անգամ հանդիպեցան՝ [[1606 թուական|1606]],[[Պութարիթարի]] եւ [[Մագին]] կղզիներ․ փորթուկալացի ծովակալ՝ [[Բետրօ Ֆերնանտես տէ Քուէյրոս]]։ [[1765 թուական|1765]], [[Նիքունաու]] կղզի․ բրիտանացի ծովակալ եւ փոխ-նաւապետ՝ [[Ճոն Պայրոն]]։ [[1788 թուական|1788]], [[Գուրիա (օղակղզի)|Գուրիա]], [[Արանուքա]], [[Թարաուա]], [[Ապայանկ]], [[Պութարիթարի եւ Մագին]]․ բրիտանացի ծովակալներ՝ [[Հրամանատար Թոմաս Կիլպըրթ]] եւ [[Հրամանատար Ճոն Մարշալ]]։ [[1820 թուական|1820]], [[Ատամ Եոհան ֆոն Գրաուզընսթերն]] կղզիները «Կիլպըրթ կղզիներ» կը կոչէ, ի պատիւ [[Թոմաս Կիլպըրթ|Թոմաս Կիլպըրթին]]՝ առաջինն էր որ արշիպեղագոսը ճեղքեց [[1788]]-ին։ Իսկ, ֆրանսացի հրամանատար [[Լուի Տիւբերէ]] առաջինը եղաւ որ արշիպեղագոսը քարտէսագրեց ''[[La Coquille (նաւ)|La Coquille]]-''ով (ապա''՝ Astrolabe)'' շրջանաւարկեց երկրագունդը։ == Մշակոյթին մէջ == Կիլպըրթ կղզիներուն ջուրերուն մէջն է որ հաւանաբար խորտակուած է «Pequod» [[Հերման Մելվիլ|Հերման Մելվիլի]] «<nowiki/>[[Moby-Dick]]<nowiki/>» վէպին մէջ։ == Գլխաւոր կղզիներ == Կղզեխումբին գլխաւոր կղզիներն են՝ [[Պատկեր:GilbertIslandsPos.png|կենտրոն|մինի|500x500փքս]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="4" |Գլխաւոր Կղզիներն ու անոնց գլխաւոր աւանը |- !Օղակղզի ('''Atoll)''' '''/ կղզի''' !Գլխաւոր աւան !բնակչութեան թիւ (2005) !Կղզիներու նուազագոյն թիւ |- | colspan="4" |'''Հիւսիսային Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- |[[Մագին (օղակղզի)|Մագին]] |Մագին |2 385 |6 |- |[[Պութարիթարի]] |Թեմանոկունուէա |3 280 |11 |- |[[Մարագէի]] |Ռաուանաուի |2 741 |1 |- |[[Ապայանկ]] |Թուարապու |5 502 |4-20 |- |[[Թարաուա]] |Պեթիօ |45 989 |9+ |- | colspan="4" |'''Կեդրոնական Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- |[[Մէանա]] |Թեպուանկեթուա |1 908 |9 |- |[[Ապեմամա]] |Գարիաթեպիքէ |3 404 |8 |- |[[Գուրիա (օղակղզի)|Գուրիա]] |Թապոնթեպիկէ |1 082 |2 |- |[[Արանուքա]] |Թագաէանկ |1 158 |4 |- |[[Նոնութի]] |Թէուապու |3 179 |12 |- | colspan="4" |'''Հարաւային Կիլպըրթ կղզիներու նախկին վրչ․ շրջան''' |- | |[[Թապիթէուէա]] |Պուարիքի |4 898 |2+ |- |[[Պերու (օղակղզի)|Պերու]] |Թաուպուքինպերու |2 169 |1 |- |[[Նիքունաու]] |Ռունկաթա |1 912 |1 |- |[[Օնոթոա]] |Պուարիքի |1 644 |30 |- |[[Թամանա, Քրիրպասի|Թամանա]] |Պագագա |875 |1 |- |[[Արորաէ]] |Ռորեթի |1 256 |1 |- |'''Կիլպըրթ կղզիներ''' |[[Հարաւային Թարաուա]] |83 382 |117+ |} <ref>[https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine Moby-Dick․ Անտրէ Գալվել, 12-8-2018]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine |title=Moby-Dick գիրքը, 1-8-2026 |accessdate=2026-08-01 |archiveurl=https://archive.wikiwix.com/cache/20260801181357/https://www.letemps.ch/culture/livres/moby-dick-plongee-vertigineuse-lame-humaine |archivedate=2026-08-01 |dead-url=}}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20130930092440/http://www.mfed.gov.ki/wp-content/uploads/2011/05/Census-Report-2010-Volume-1.pdf 2010-ի Քիրիպասիի մարդահամար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20171202095641/https://www.islandstudies.ca/sites/islandstudies.ca/files/ISJ-7-1-2012-McIntyre.pdf Կիլպըրթ եւ Էլիս կղզիներուն անջատումը, W. David McIntyre, 2-12-2017{{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://www.naval-history.net/WW2CampaignsPacific.htm Naval History Homepage-Խաղաղական ովկիանոսին մէջ ռազմական արշաւներ, Ա․Մ․Ն․ եւ դաշնակիցներուն կողմէն, 1941-42{{ref-en}}]</ref> == Աղբիւրներ == [https://www.adb.org/sites/default/files/publication/29734/kiribati-economic-development.pdf Քիրիպասիին քաղաքական եւ տնտեսական զարգացման կարողութիւններ] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի օղակղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղականի կղզիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական օվկիանոսի կղզիներ]] 749gqxfnyibgcx3pllf2u92q9e7qicr 0 32348 257402 256775 2026-11-06T15:33:21Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257402 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Նիքումարորօ''' ([[Անգլերէն|անգլ․]]՝ Nikumaroro), նախկին՝ Կարտնըր կղզի ''Gardner Island,'' [[Ֆինիքս կղզիներ]], [[Քիրիպասի Հանրապետութիւն|Քիրիպասի]], արեւմտեան [[Խաղաղական Ովկիանոս|Խաղաղական ովկիանոս]]։ Առատ բուսականութեամբ եւ կեդրոնական մեծ ծովալիճով հեռաւոր, երկայն, եռանկիւնաձեւ բուստային օղակղզի մըն է։ Երկայնքը 6 քլ է, իսկ լայնքը 2 քլ պակաս։ Օղակղզիին օղակը ունի երկու նեղ մուտք՝ փակուած լայն խութով, որ մակընթացութեան ընթացքին կը չորնայ։ == Պատմական ակնարկ == ԺԹ․ դարասկիզբին, կղզին ծանօթ էր հետեւեալ անուններով․- Քեմինս կղզի, Քեմիս կղզի, Մոթու Օոնկա, Մօթու Օոնա եւ Մերի Լիթիսիաս կղզի։ Կղզին առաջին անգամ արձանագրած է [[1824 թուական|1824]]-ին ծովակալ Գ․ Քեմիս (բրիտանական Eliza Ann կէտ-որսական նաւ [[19 Օգոստոս]] [[1840 թուական|1840]]-ին USS ''Vincennes'' նաւը վաւերացուց կղզիին դիրքը եւ զայն նշեց որպէս Կարտնըր կղզի՝ անուն մը որ տրուեցաւ (երկու տարբերակներ կան)՝ * [[1825 թուական|1825]]-ին․ Ճոսուա Քոֆինէն, իբրեւ յարգանք ''Ganges'' (1809 whaler) նաւուն սեփականատէր Ա․Մ․Ն․ խորհրդարանի անդամ Կիտէոն Կարտնըրին։ * [[1825 թուական|1825]]-ին, երբ կէտ ձուկ որսող նաւավաւ Ճոսուա Կարտնըր առաջին անգամ կղզին տեսաւ ան նոյնպէս նշուած է որպէս ''Ganges'' (1809 whaler) նաւուն նաւապետ։ [[1856 թուական|1856]]-ին կղզիին տիրութիւնը պահանջեց CA Williams & Co. of New London, Connecticut ընկերութիւնը, օգտագործելով [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] [[Guano Islands Act]]-ը։ [[1892 թուական|1892]], [[28 Մայիս|28 Մայիսին]], կղզիին տիրութիւնը պահանջեց [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ թագաւորութեան]] կողմէն HMS Curacoa։ Անմիջապէս գործարար Ճոն Արունտելին արտօնութիւն տրուեցաւ հնդկընկոյզներ տնկելու։ Այս ուղղութեամբ 29 կղզեցիներ հոն հաստատուեցան, սակայն այդ գործարկութիւնը ձախողեցաւ։ == Միացեալ թագաւորութիւն եւ Քիրիպասի == === SS Norwich City-ի խորտակում === [[29 Նոյեմբեր]], [[1929 թուական|1929]]-ին փոթորկի ժամանակ SS Norwich City-ն՝ 35 հոգի անձնակազմով մեծ, բեռնաթափուած բրիտանական փոքր ռազմանաւը, զարնուեցաւ կղզիին հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող խութին։ [[1 Դեկտեմբեր]], [[1938 թուական|1938]]-ին, [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Բրիտանական]] կղզիներու հետազօտութեան առաում կազմակերոպութեան անդամներ կղզին կը հասնին, ուսումնասիրելու հաւանականութիւնը փոքր օդակայան ստեղծելու։ Տարիներ տեւող աշխատանքները սակայն անյաջող անցան եւ [[1965 թուական|1965]]-ին վերջնականօրէն կղզին անբնակ հռչակուեցաւ։ === Քիրիպասի === [[1971 թուական|1971]]-ին, [[Միացեալ Թագաւորութիւն|Միացեալ թագաւորութիւնը]] [[Կիլպըրթ կղզիներ|Կիլպըրթ կղզիներուն]] ինքնիշխանութիւն տուաւ եւ [[1979 թուական|1979]]-ին անկախացան։ Նոյն տարին [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|Ա․Մ․Ն․]] Կարտնըր կղզիին տիրութենէն հրաժարեցաւ եւ կղզին Նիքումարորօ կոչուեցաւ։ <ref>[https://tighar.org/Projects/Earhart/Documents/maude.html TIGHAR-Ֆինիքս կղզիներու գաղթատիրութիւն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20071201150640/http://www.phoenixislands.org/ ՔիրիպՍԻ - Ֆինիքս կղզիներու պահպանման գօտի{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.janeresture.com/kiribati_phoenix_group/gardner.htm |title=BirdLife Data Zone-ՆիքումարորՕ, կԱՉՏՆԸՐ ԿՂԶԻՆԵՐ․ ֆԻՆԻՔՍ ԿՂԶԵՊՈՒՄԲ{{ref-en}} |accessdate=2016-11-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161117083917/http://www.janeresture.com/kiribati_phoenix_group/gardner.htm |archivedate=2016-11-17 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20091102223633/https://tighar.org/wiki/Place_Names_on_Nikumaroro TIGHAR - Նիքումարորոյի տեղանուններ{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ֆինիքս Կղզիներու Պահպանուած Տարածք]] [[Ստորոգութիւն:Ֆինիքս կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղականի կղզիներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական օվկիանոսի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Խաղաղական ովկիանոսի պահպանման տարածքներ]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ ովկիանոսներու]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ]] bfu5drl1katuftvltaumpfp3dlw98bp 0 32417 257397 256654 2026-11-06T15:18:34Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257397 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճիաննի Ինֆանթինօ''' ({{Lang-it|Gianni Infantino}}, {{ԱԾ}}), զուիցերիացի մարզական պաշտօնատար, «Եու. Է. Էֆ. Ա.»-ի ընդհանուր քարտուղար<ref>[https://web.archive.org/web/20150116221330/http://www.uefa.org/about-uefa/news/newsid%3D942561.html Gianni Infantino]</ref>։ Ֆութպոլի միջազգային ֆետերասիոնի`«ՖԻՖԱ»-ի, 9-րդ նախագահը, 26 Փետրուար 2016 թուականիէն<ref>{{Cite web |url=https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/gianni-infantino-is-re-elected-as-fifa-president-until-2023 |title=Gianni Infantino is re-elected as FIFA President until 2023 |accessdate=2019-11-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191130194619/https://www.fifa.com/about-fifa/who-we-are/news/gianni-infantino-is-re-elected-as-fifa-president-until-2023 |archivedate=2019-11-30 |dead-url=}}</ref>: Մասնագիտութեամբ իրաւաբան է։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Իրաւաբաններ]] 2nnmfqkiykilotlhhhneuseg4gzoxwn 0 32632 257372 254420 2026-11-06T14:22:57Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257372 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Yo-Yo-Plastic-Toy-Green.jpg|աջից|frameless|195x195փքս]] «'''Եօ-եօ»ն''' աշխարհի հնագոյն եւ ամէնայայտնի խաղալիքներէն մէկն է, որ կը բաղկանայ երկու սկաւառակներէ եւ կեդրոնական առանցքի մը շուրջ փաթթուած թելէ։ «Եօ-եօ»ն օգտագործած է ֆիլիփինցի ներգաղթեալ Փետրօ Ֆլորեսը, որ սկսած է վաճառել «Եօ-եօ» անունով խաղալիք մը․ ֆիլիփիններու մայրենի լեզուով «եկուր-եկուր» կը նշանակէ<ref>{{Cite web|url=https://www.si.edu/spotlight/yo-yo|title=Yo-Yo History in America {{!}} Smithsonian Institution|website=www.si.edu|language=անգլերէն|accessdate=2026-09-05}}</ref>։ Ձեռքի շարժումով վար նետուած ատեն՝ սկաւառակները կը սկսին արագօրէն պտտիլ, իսկ երբ թելը ամբողջութեամբ բացուի, պտոյտի ուժին շնորհիւ խաղալիքը կրկին ետ կը փաթթուի դէպի վեր։ Այսօր «Եօ-եօ»ն պարզ խաղալիք մը չէ, այլ իսկական [[Մարզանք|մարզաձեւ]]։ Իւրաքանչիւր տարի կը կազմակերպուի Աշխարհի Առաջնութիւն (World Yo-Yo Contest)<ref>{{Cite web|url=https://iyyf.org/world-yo-yo-contest/|title=World Yo-Yo Contest – IYYF.ORG|website=iyyf.org|language=անգլերէն|accessdate=2026-09-05}}</ref>, ուր մասնակիցները կը ցուցադրեն երեւակայական արագութեամբ բարդ հնարքներ։ == Ստուգաբանութիւն եւ պատմութիւն<ref name=":0">{{Citation|title=Yo-yo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Yo-yo&oldid=1367809793|date=2026-08-05|accessdate=2026-09-08|language=en}}</ref> == Յո-յոները ծանօթ էին Հին Յոյներուն. անոնք երեւան կու գան հին յունական քանի մը սափորանկարներու վրայ, թէեւ անոնց համար գործածուած հին յունարէն բառը անյայտ է։ Դարաշրջանէն պահպանուած նմոյշները շինուած են պրոնզէ եւ թրծակաւէ (տերաքոթթա), թէեւ ամէնէն տարածուած նիւթը, հաւանաբար, փայտն էր<ref>Miller, Stephen G. (2004). ''Ancient Greek Athletics''. Yale University Press. pp.&nbsp;169–. ISBN&nbsp;<bdi>9780300115291</bdi>. Retrieved March 19, 2013.</ref>։ Շուրջ 1770 թուականի մուղալական նկար մը ցոյց կու տայ թելով խաղալիքի մը գործածութիւնը, որ նման է, բայց նոյնական չէ արդիեօ-եօյին<ref>"Lady with a Yo-yo". ''Brooklyn Museum''. Retrieved June 13, 2025.</ref>։ Եօ-յօները ժողովրդական էին Անգլիոյ մէջ տասնութերորդ դարու վերջաւորութեան, ուր սովորաբար կը կոչուէին ''bandalores'' կամ ''bandylores''<ref>Maxwell Lyte, H. C. (1899). ''A History of Eton College, 1440–1898''. London: Macmillan and Co. pp.&nbsp;372–373. Retrieved June 13, 2025.</ref>։ «Եօ-յօ» (yo-yo) բառը հաւանաբար ծագում առած է իլոքանոյերէն ''yóyo'' եզրէն, կամ Ֆիլիփիններու մէջ գործածուող ցեղակից բառէ մը<ref>"Definition of YO-YO". ''www.merriam-webster.com''. Retrieved September 25, 2018.</ref><ref>Vanoverbergh, Morice. (1956). Iloko-English Dictionary, Catholic School Press, Baguio City. p. 370 [Translated, augmented & revised version of Carro, Andres. (1888). Vocabulario Iloco-Español. Vicaria de Agustinos de Filipinas, Intramuros, Manila]</ref>։ == Առաջին եօ-եօյի ընկերութիւնը<ref name=":0" /> == 1928-ին, ԱՄՆ գաղթած փիլիփինցի Փետրօ Ֆլորես (Pedro Flores) բացաւ «Yo-yo Manufacturing Company» ընկերութիւնը Սանթա Պարպարա, Քալիֆորնիա։ Գործը սկսաւ տասնեակ մը ձեռագործ խաղալիքներով. 11 Նոյեմբեր 1929-ին, Ֆլորես արդէն կը բանեցնէր երկու լրացուցիչ գործարաններ Լոս Անճելըսի եւ Հոլիվուտի մէջ, որոնք միասին կը գործածէին 600 բանուորներ եւ օրական կը արտադրէին 300,000 հատ<ref>''Pedro Flores'', National Yo-Yo Museum, archived from the original on January 20, 2008, retrieved February 18, 2008</ref>։ Ֆլորեսի կողմէ ժողովրդականացուած փիլիփինեան ձեւաւորման եւ աւելի աւանդական եօ-եօներու միջեւ հիմնական տարբերութիւնը թելին կապուելու ձեւն է։ Հին (եւ մինչեւ օրս պահպանուած որոշ էժանագին) եօ-եօներու մոդելներուն մէջ, թելը հանգոյցով կապուած է առանցքին։ Այս եղանակով, եօ-եօն միայն առաջ-ետ կերթայ. ան դիւրութեամբ կը վերադառնայ, բայց անհնար է զայն «քնացնել» (տեղւոյն վրայ դարձնել)։ Ֆլորեսի ձեւաւորման մէջ, ուզուած երկարութեան կրկնապատիկը եղող անհատական թելի կտոր մը կը հիւսուի բանի մը շուրջ՝ ծայրը օղակ մը ստեղծելով, որ կը հագցուի առանցքին։ Կոչուած նաեւ «սահող օղակով թել», այս առերեւոյթ փոքր փոփոխութիւնը թոյլ կու տայ շարժումներու շատ աւելի մեծ բազմազանութիւն եւ զարգացածութիւն՝ ազատ պտոյտի ընթացքին աւելցած կայունութեան եւ շարժման կասեցման շնորհիւ<ref>The Yo-Yo. Lienhard, John H. May 29, 2012. University of Houston, College of Engineering. Retrieved on June 17, 2025.</ref>։ Կարճ ժամանակ անց (շուրջ 1929-ին), ձեռներէց [[Տոնալտ Ֆ. Տանան]] (Donald F. Duncan) ըմբռնեց այս նոր նորոյթին ներուժը եւ գնեց «Flores Yo-yo Corporation»-ը եւ անոր բոլոր կալուածները, ներառեալ Ֆլորեսի անունը, որ փոխանցուեցաւ նոր ընկերութեան 1932-ին։ «Yo-yo» անունը 1932-ին արձանագրուեցաւ իբրեւ ապրանքանիշ Սամ Տուպինէրի (Sam Dubiner) կողմէ Վանքուվըր, Քանատա, եւ մինչեւ օրս կը մնայ ապրանքանիշ այդ երկրին մէջ<ref>"Canadian Trademarks Database - "YO-YO" — 0190912". ''Canada.ca''. Retrieved May 5, 2026.</ref>։ Հարվի Լոուն (Harvey Lowe) շահեցաւ եօ-եօյի առաջին Համաշխարհային Մրցոյթը Լոնտոն, Անգլիա<ref>Hopkins, Michelle (April 19, 2009). "'Great ambassador' passes away". ''Richmond News''. Archived from the original on August 30, 2009. Retrieved April 12, 2009.</ref>։ 1932-ին սկսան արտադրուիլ նաեւ շուէտական Kalmartrissan եօ-եօները<ref>"Kalmartrissan" och andra "trissor" {{Cite web |url=http://www.kalmarlansmuseum.se/1/1.0.1.0/51/1/?item=art_art-s1%2F1592 |title=Archive copy |accessdate=April 9, 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821071826/http://www.kalmarlansmuseum.se/1/1.0.1.0/51/1/?item=art_art-s1%2F1592 |archivedate=August 21, 2010 |dead-url=yes}}, County Museum of Kalmar {{in lang|sv}}</ref><ref>"Kalmartrissan snurrar vidare", ''Dagens Nyheter'' December 19, 2012 (not available in the on-line edition) {{in lang|sv}}</ref><ref>Kalmartrissan fyller 70 år, Sveriges radio, January 25, 2002, retrieved March 22, 2013 {{in lang|sv}}</ref>։ 1933-ին, եօ-եօները արգիլուեցան Սուրիոյ մէջ, որովհետեւ տեղացիներէն շատեր, սնոտիապաշտօրէն, անոնց գործածութիւնը կը մեղադրէին սաստիկ երաշտի մը համար։ 1946-ին, «Duncan Toys Company»-ն բացաւ եօ-եօյի գործարան մը Լաք, Ուիսքոնսին։ Տանան եօ-եօն ընդունուեցաւ Խաղալիքներու Ազգային Փառքի Սրահին (National Toy Hall of Fame) մէջ՝ «The Strong» թանգարանը (Ռոչեսթըր, Նիւ Եորք), 1999-ին։ == Ծանօթագրութիւններ == <references /> [[Ստորոգութիւն:Խաղալիքներ]] ftwuictta0sszufrpbw4rkqinmg4g8o 0 32818 257368 254539 2026-11-06T14:19:37Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257368 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Armenian_Patriarch_of_Jerusalem_1900.jpg|մինի|Յարութիւն Վեհապէտեան, Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք, 1900]] [[Պատկեր:Иерусалим3.jpg|մինի|[[c:Category:Armenian Orthodox Patriarchate Road|Հայոց Ուղղափառ Պատրիարքութեան փողոց]]]] [[Պատկեր:Иерусалим4.jpg|մինի|[[Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճար|Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճարի]] ներքին տեսքը]] '''Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը''', որ յայտնի է նաեւ իբրեւ '''Սրբոց Յակոբեանց Հայոց Պատրիարքութիւն''', կը գտնուի Երուսաղէմի [[Հայոց թաղամաս|Հայոց թաղամասին]] մէջ։ [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցին]] պաշտօնապէս ճանչցուած է Իսրայէլի դաւանական համակարգին ներքեւ՝ կարգաւորելու անձնական կարգավիճակի հարցերը, ինչպէս ամուսնութիւնն ու ամուսնալուծութիւնը։ Արքեպիսկոպոս [[Նուրհան Մանուկեան]], որ նախապէս Մեծ Սագաւարտաւորն ու Պատրիարքական Փոխանորդն էր, 24 Յունուար 2013-ին դարձաւ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութեան]] 97-րդ պատրիարքը։ Մանուկեան յաջորդեց Արքեպիսկոպոս [[Թորգոմ Մանուկեան|Թորգոմ Մանուկեանին]], որ մահացաւ 12 Հոկտեմբեր 2012-ին՝ պաշտօնավարելով 22 տարի։ Պատրիարքը, [[Սրբոց Յակոբեանց եղբայրութիւն|Սրբոց Յակոբեանց եղբայրութիւնի]] կողմէ ընտրուած եօթ հոգեւորականներէ բաղկացած սիւնհոդոսի մը հետ միասին, կը վերահսկէ պատրիարքութեան գործունէութիւնը։{{citation needed|date=February 2026}} Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին, [[Հայոց ցեղասպանութիւն|Հայոց ցեղասպանութիւնը]] վերապրած հայերը ապաստան ստացան Երուսաղէմի հայկական կուսանոցին մէջ։ Այդ ժամանակ Երուսաղէմի հայ բնակչութիւնը հասած էր 25,000-ի։ Սակայն շրջանին քաղաքական եւ տնտեսական անկայունութիւնը նուազեցուց հայ բնակչութեան թիւը։ Երուսաղէմի հայերուն մեծ մասը կ՚ապրի Պատրիարքութեան մէջ եւ անոր շրջակայքը, Սրբոց Յակոբեանց վանքին մօտ, որ կը գրաւէ Հին քաղաքի [[Հայոց թաղամաս|Հայոց թաղամասին]] մեծ մասը։ Երուսաղէմէն դուրս հայկական համայնքներ կան [[Յաֆա|Յաֆայի]], [[Հայֆա|Հայֆայի]] եւ [[Նազարէթ|Նազարէթի]] մէջ, ինչպէս նաեւ Պաղեստինեան տարածքներուն մէջ։{{citation needed|date=February 2026}} Երուսաղէմի հայ համայնքը կը գործածէ [[Յուլեան տոմար|Հին Յուլեան տոմարը]], ի տարբերութիւն Հայ Եկեղեցւոյ մնացեալ մասին, որ կը գործածէ [[Գրիգորեան տոմար|Գրիգորեան տոմարը]]։<ref>{{Cite web|url=http://www.armenianorthodoxchurch.org/old-archives/v17/|title=Church Calendar|archive-url=https://web.archive.org/web/20170303131744/http://www.armenianorthodoxchurch.org/old-archives/v17/|archive-date=2017-03-03|access-date=2017-03-02|url-status=dead}}</ref> == Պատմութիւն == 638-ին, [[Երուսաղէմի պաշարում (636–637)|Բիւզանդական Կայսրութենէն Երուսաղէմի իսլամական նուաճումէն]] ետք, երբ [[Սոփրոնիոս Երուսաղէմցի|Սոփրոնիոս]] մահացաւ եւ յոյները Երուսաղէմի համար ուրիշ եպիսկոպոս մը չնշանակեցին, [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցին]] սկսաւ [[Երուսաղէմ|Երուսաղէմի]] համար իր սեփական եպիսկոպոսները նշանակել։ Այս պաշտօնը, որոշ ընդհատումներով, շարունակուած է մինչեւ այսօր։ Եպիսկոպոսները հետագային բարձրացան իրենց աստիճանով եւ դարձան պատրիարքներ։ Հայոց պատրիարքը անկախ եւ ինքնակառավարուող է։ [[Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարք|Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքը]] [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինը]] կը ճանչնայ որպէս գերագոյն գերիշխանութիւն ունեցող աթոռ՝ բոլոր հոգեւոր հարցերուն մէջ։{{citation needed|date=February 2026}} Խաչակրաց շրջանի աւարտէն ետք, հայ պատրիարքները ջանացին լաւ յարաբերութիւններ հաստատել մահմետական իշխաններուն հետ։ Հայոց [[Սարգիս Ա. Երուսաղէմի պատրիարք|Սարգիս Ա. Պատրիարքը]] (1281–1313) Եգիպտոսի մէջ հանդիպեցաւ [[Մամլուք|Մամլուքներու]] կուսակալին եւ այնուհետեւ վերադարձաւ Երուսաղէմի իր համայնքին՝ յուսալով, որ խաչակրաց արշաւանքներէն ետք իր ժողովուրդին համար խաղաղութեան շրջան մը պիտի սկսի։ 1340-ականներուն հայերուն արտօնուեցաւ իրենց թաղամասին շուրջ պարիսպ մը կառուցել։ Մամլուքներու կառավարութիւնը նաեւ թաղամասի արեւմտեան մուտքին արաբերէնով փորագրեց պաշտպանական յայտարարութիւն մը։{{citation needed|date=February 2026}} Այս շրջանին հայկական թաղամասը շարունակեց ստեղծել [[Facts on the ground|«գետնի վրայ փաստեր»]]՝ մշտական փոքր ընդարձակումներու եւ համախմբումներու միջոցով։ 1380-ականներուն, [[Գրիգոր Դ. Պատրիարք|Գրիգոր Դ. Պատրիարքը]] Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճարին դիմաց կառուցեց քահանաներու ճաշասրահ մը։ Մօտաւորապէս 1415-ին գնուեցաւ [[Ձիթենեաց լեռ|Ձիթենեաց լեռան]] վրայ գտնուող ձիթենիներու պարտէզը՝ [[Գեթսեմանի|Գեթսեմանիի]] պարտէզը։ 1439-ին հայերը յոյներու կողմէ հեռացուեցան [[Գողգոթայի մատուռ|Գողգոթայի մատուռէն]]՝ [[Սուրբ Յարութեան տաճար|Սուրբ Յարութեան տաճարին]] մէջ, սակայն [[Մարտիրոս Ա. Պատրիարք|Մարտիրոս Ա. Պատրիարքը]] (1412–1450) որպէս փոխհատուցում գնեց «դիմացի տարածքը» եւ զայն կոչեց [[c:Category:Second Golgotha|Երկրորդ Գողգոթա]]։ Այս տարածքը մինչեւ այսօր կը մնայ պատրիարքի սեփականութեան մէջ։ Գողգոթայի մատուռին վրայ Հայ Եկեղեցւոյ ունեցած իրաւունքներուն պատճառով, Սուրբ Յարութեան տաճարի ցերեկուան թափօրներու ընթացքին Հայ Եկեղեցին հոն պատարագ կը մատուցանէ։{{citation needed|date=February 2026}} Ժամանակ առ ժամանակ Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը քաղաքականացուած է Հայ Եկեղեցւոյ ներքին պայքարներուն պատճառով։ Պատրիարքութիւնը, սուրբ վայրերուն մօտ գտնուելուն եւ հայ ժողովուրդի հիմնական բնակչութենէն մեկուսացած ըլլալուն հետեւանքով, կարեւոր դեր խաղցած է այն պառակտման մէջ, որ սկսաւ ազդել [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլիսի]] եւ [[Էջմիածին|Էջմիածինի]] (Հայ Եկեղեցւոյ աթոռ) հայ ղեկավարութիւններուն վրայ։ Յատկանշական է, որ [[Եղիազար եպիսկոպոս|Եղիազար եպիսկոպոսը]] ստանձնեց Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը եւ 1644-ին կարճ ժամանակով ինքզինք հռչակեց ամբողջ Հայ Եկեղեցւոյ [[կաթողիկոս]] (առաջնորդ)։{{citation needed|date=February 2026}} 17-րդ դարուն, երկարատեւ դիմումներէ ետք, հայերուն արտօնուեցաւ ընդարձակել Սրբոց Յակոբեանց վանքը։ Միեւնոյն ժամանակ, Հայոց [[Յովհաննէս Է. Պատրիարք|Յովհաննէս Է. Պատրիարքը]] գնեց Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճարէն հարաւ գտնուող հողատարածքի մը մեծ բաժինը, որ կը կոչուէր Չամ Թաղ։ 1752-ին պատրիարքութիւնը զբաղած էր ամբողջ թաղամասը նորոգելով, իսկ 1828-ին, երկրաշարժէ մը ետք, տեղի ունեցան յաւելեալ նորոգութիւններ։ 1850-ին աւարտեցաւ Սրբոց Յակոբեանց կուսանոցին հարաւային ծայրը գտնուող ճեմարանի համալիրը։{{citation needed|date=February 2026}} 1833-ին հայերը հիմնեցին քաղաքի առաջին տպարանը, իսկ 1843-ին բացին աստուածաբանական ճեմարան մը։ 1866-ին հայերը Երուսաղէմի մէջ բացին առաջին լուսանկարչական արուեստանոցը եւ առաջին թերթը։ 1908-ին հայ համայնքը Հին քաղաքի հիւսիս-արեւմտեան կողմը՝ Յաֆայի փողոցին երկայնքին, կառուցեց երկու մեծ շէնքեր։{{citation needed|date=February 2026}} Մինչ [[Հայկական սփիւռք|Հայկական սփիւռքը]] կը տարածուէր Եւրոպայի եւ Ամերիկայի տարածքին, հարուստ հայեր առատաձեռնօրէն կը նուիրաբերէին պատրիարքութեան բարգաւաճման եւ շարունակականութեան համար։ Նաւթային մագնատ եւ բարերար [[Գալուստ Կիւլպէնկեան]] եկաւ օժանդակելու հայկական թաղամասին մէջ Կիւլպէնկեան Մատենադարանի հիմնադրման, որ ի պատիւ իրեն ստացաւ իր անունը։ Այսօր անիկա կը պարունակէ հին հայկական ձեռագիրներու մեծագոյն հաւաքածոներէն մէկը, ներառեալ տարբեր [[Ֆիրման|ֆիրմաններու]] բազմաթիւ օրինակներ՝ օսմանեան հրովարտակներ, որոնք մահմետական իշխանութեան ներքեւ թաղամասին պաշտպանութիւն եւ իրաւունքներ կը շնորհէին։{{citation needed|date=February 2026}} 1920-ականներուն հայկական թաղամասին մեծ մասին վրայ կային եւրոպական ոճի [[Երկթեք տանիք|երկթեք տանիքներ]]՝ ի տարբերութիւն մահմետական թաղամասին մէջ նախընտրուած գմբէթներուն։ 1922-ին հայերը Երուսաղէմի քրիստոնեաներուն 8 տոկոսը կը կազմէին՝ իրենց ընդհանուր թիւը հասցնելով մօտաւորապէս 2,480-ի։ Նաեւ նշուած է, որ ոչ հայեր պաշտպանուած կը զգային պարսպապատ հայկական համալիրին մէջ։ 1930-ականներուն եւ 1940-ականներուն հայկական թաղամասին մէջ տեղի ունեցան յաւելեալ նորոգութիւններ։{{citation needed|date=February 2026}} Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտը նաեւ բերաւ [[Պաղեստինի բրիտանական մանտատ|Մանդատային Պաղեստինի]] բաժանումը եւ 1948-ին [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] հիմնադրումը։ Այդ ժամանակ [[Սուրբ Երկիր|Սուրբ Երկիրին]] մէջ բնակող հայերուն թիւը մօտաւորապէս 8,000 էր։ Հայֆայի եւ Յաֆայի մէջ բնակող հայերը, որոնք Իսրայէլի մաս կազմեցին, ստացան իսրայէլեան քաղաքացիութիւն, մինչդեռ պաղեստինահայերու ճնշող մեծամասնութիւնը կ՚ապրէր հայկական թաղամասին մէջ, իսկ Հայոց Պատրիարքութիւնը եւ անոր կալուածները անցան Յորդանանի իշխանութեան տակ։{{citation needed|date=February 2026}} Հայ համայնքը աւելի եւս նուազեց 1967-ի [[Վեցօրեայ պատերազմ|Վեցօրեայ պատերազմէն]], [[Նաքսա|Նաքսայէն]] եւ գրաւումէն ետք, երբ շատեր գաղթեցին Յորդանան, իսկ ոմանք՝ Եւրոպա եւ Միացեալ Նահանգներ՝ Երուսաղէմի եւ [[Արեւմտեան ափ|Արեւմտեան ափի]] մէջ ձգելով մօտաւորապէս 2,000–3,000 հայ։{{citation needed|date=February 2026}} == Պատրիարքական համալիր == Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը [[Սրբոց Յակոբեանց եղբայրութիւն|Սրբոց Յակոբեանց եղբայրութիւնի]] տունն է. անիկա [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցիի]] վանական միաբանութիւն մըն է՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին մօտաւորապէս 60 անդամներով։ Պատրիարքութեան համալիրին մէջ կը գտնուին նաեւ հայկական ընտանիքներու անձնական բնակարանները։{{citation needed|date=February 2026}} Այս բնակելի անկլաւը ժամանակին հայերու բնակեցուցած ամենամեծ առանձին համալիրն էր եւ կը ներկայացնէր Սուրբ Երկիրին մէջ հայկական ներկայութեան ժողովրդագրական եւ հոգեւոր կեդրոնը։{{citation needed|date=February 2026}} Պատրիարքութեան համալիրը, որ կը կիրարկէ խիստ գիշերային արգելք՝ ժամը 10-ին, երբ հսկայ դռները կը փակուին եւ կը կողպուին մինչեւ վաղ առաւօտ, կը պարունակէ նաեւ պատրիարքին եւ հոգեւորականներուն վարչական գրասենեակներն ու բնակարանները։ Անիկա նաեւ կը ներառէ՝{{citation needed|date=February 2026}} * [[Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճար|Սրբոց Յակոբեանց Մայր Տաճարը]], * [[Հրեշտակապետաց եկեղեցի, Երուսաղէմ|Հրեշտակապետաց եկեղեցին]], Երուսաղէմի ուրիշ կարեւոր հայկական եկեղեցին, * [[Սուրբ Թորոս եկեղեցի|Սուրբ Թորոս եկեղեցին]], որ կը պարունակէ հայկական լուսազարդ ձեռագիրներու թանկարժէք հաւաքածոն՝ աշխարհի մէջ երկրորդ մեծագոյնը (աւելի քան 4,000 ձեռագիր)։ Պատրիարքութեան համալիրին մէջ գտնուող այլ շէնքեր կը ներառեն՝ * [[c:Category:Seminary of the Armenian Patriarchate of Jerusalem|Պատրիարքութեան Աստուածաբանական Ճեմարանը]], համալիր մը, որ կը գտնուի համալիրի մուտքէն հարիւր յարդ հեռաւորութեան վրայ։ Անիկա հանգուցեալ հայ-ամերիկացի բարերարներ [[Ալեքս Մանուկեան|Ալեքս Մանուկեանի]] եւ իր կնոջ՝ Մարի Մանուկեանի նուէրն է։ Ամբողջ աշխարհի տարածքէն, ներառեալ Միացեալ Նահանգներէն եւ Հայաստանէն, հայ երիտասարդներ հոս կու գան քահանայութեան ուսանելու, իսկ ձեռնադրութենէն ետք կ՚օգնեն ամբողջ աշխարհի հայ հոգեւորականութեան շարքերը նոր ուժերով համալրելու։ * [[c:Category:Gulbenkian Library|Գալուստ Կիւլպէնկեան Մատենադարանը]], որ ունի աւելի քան 100,000 հատոր, որոնց կէսը հայերէն է, իսկ մնացեալը՝ անգլերէն եւ եւրոպական այլ լեզուներով։<ref>{{citation|author-first1=Sylva Natalie|author-last1=Manoogian|title=The Calouste Gulbenkian Library, Armenian Patriarchate of Jerusalem, 1925–1990 an Historical Portrait of a Monastic and Lay Community Intellectual Resource Center|format=Doctoral Dissertation|publisher=University of California, Los Angeles|year=2013|url=https://escholarship.org/uc/item/8f39k3ht}}</ref> Մատենադարանը իր անունը ստացած է իր բարերար [[Գալուստ Կիւլպէնկեան|Գալուստ Կիւլպէնկեանէն]]։ * Էտուարտ եւ Հելէն [[Մարտիկեան թանգարան հայկական արուեստի եւ մշակոյթի|Մարտիկեան թանգարանը հայկական արուեստի եւ մշակոյթի]], ուր կը պահուին պատմական եւ կրօնական նիւթեր, ներառեալ գորգեր, հայկական դրամներ եւ տեղւոյն մէջ Հռոմի Տասներորդ Լեգէոնի ներկայութեան վկայութիւններ։ Անիկա իր անունը ստացած է իր բարերար [[Էտուարտ Մարտիկեան|Էտուարտ Մարտիկեանէն]]։ * Սրբոց Թարգմանչաց վարժարանը<ref>{{cite web|url=http://ststarkmanchatz.org/|title=Sts. Tarkmanchatz Armenian School of Jerusalem|accessdate=2026-04-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211226062116/http://ststarkmanchatz.org/|archivedate=2021-12-26|dead-url=yes}}</ref> ({{lang|hy|Սուրբ Թարգմանչաց}}, {{literally|Սուրբ Թարգմանիչներու վարժարան}}), առաջատար համատեղ ուսուցմամբ մասնաւոր վարժարան մը եւ միակը, որ հայերէն, եբրայերէն, անգլերէն եւ արաբերէն կը դասաւանդէ։ == Այլ հաստատութիւններ == Համալիրին դուրս (քաղաքի պարսպին ճիշդ միւս կողմը) կը գտնուին [[Սուրբ Փրկիչի հայկական վանք (Երուսաղէմ)|Սուրբ Փրկիչի վանքը]] եւ հայկական գերեզմանատուն մը։{{citation needed|date=February 2026}} === Տպարան եւ լրատուամիջոցներ === Պատրիարքութիւնը նաեւ կը ղեկավարէ տպարան մը՝ Երուսաղէմի մէջ հիմնուած առաջին տպարանը, որ այժմ կարող է առեւտրային գոյներով տպագրութիւն իրականացնել։ Ասիկա հայկական համալիրին մէջ առաջին հաստատութիւնն էր, որ լայնածաւալ կերպով որդեգրեց համակարգչայնացման գաղափարը։{{citation needed|date=February 2026}} Պատրիարքութեան պաշտօնական օրկանն է երկարամեայ պարբերականը՝ ''Սիոն'' ({{lang|hy|Սիոն}}), որ իր անունը ստացած է [[Սիոն լեռ|Սիոն լեռան]] հայկական անունէն։ Ճեմարանի ուսանողները նաեւ կը հրատարակեն իրենց սեփական պաշտօնական օրկանը՝ ''Հայ Երուսաղէմ'' ({{lang|hy|Հայ Երուսաղէմ}}, {{literally|Հայկական Երուսաղէմ}})։{{citation needed|date=February 2026}} === Բժշկական ծառայութիւններ === Խորհրդանշական վճարի դիմաց բժշկական ծառայութիւններ կը մատուցուին [[Jinishian Memorial Foundation|Ճինիշեան բժշկական հիմնադրամի]] նուիրած բուժարանին մէջ։{{citation needed|date=February 2026}} Տարեց եւ հաշմանդամ թոշակառուներուն, ինչպէս նաեւ համայնքի չքաւոր անդամներուն անվճար ճաշեր եւս կը տրամադրուին։{{citation needed|date=February 2026}} == Իրավասութիւն == Պատրիարքութիւնը կը վայելէ կիսադիւանագիտական կարգավիճակ եւ Սուրբ Երկիրի քրիստոնէական սրբավայրերու երեք գլխաւոր պահապաններէն մէկն է (միւս երկուքը [[Երուսաղէմի Յոյն Ուղղափառ Պատրիարքութիւն|Յոյն Ուղղափառ]] եւ [[Երուսաղէմի Լատին Պատրիարքութիւն|Լատին]] պատրիարքութիւններն են)։ Հայոց Պատրիարքութեան եւ այլ եկեղեցիներու կողմէ համատեղ վերահսկուող այս վայրերէն, մատուռներէն եւ սրբավայրերէն են՝{{citation needed|date=February 2026}} * [[Սուրբ Յարութեան տաճար|Սուրբ Յարութեան տաճարը]]՝ Հին քաղաքին մէջ, Երուսաղէմ, * [[Համբարձման մատուռ (Երուսաղէմ)|Համբարձման մատուռը]]՝ [[Ձիթենեաց լեռ|Ձիթենեաց լեռան]] վրայ, * [[Աստուածամօր գերեզմանը]]՝ [[Գեթսեմանի|Գեթսեմանիի]] կողքին, * [[Սուրբ Ծննդեան տաճար|Սուրբ Ծննդեան տաճարը]]՝ Բեթղեհէմի մէջ։ Հայոց Պատրիարքութիւնը նաեւ իրաւասութիւն ունի [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական (Ուղղափառ) եկեղեցւոյ]] համայնքներուն վրայ՝ [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]], [[Յորդանան|Յորդանանի]] եւ [[Պաղեստին|Պաղեստինի]] մէջ։ Լիակատար իրաւասութեան տակ գտնուող հայկական եկեղեցիներն են՝{{citation needed|date=February 2026}} * Սուրբ Եղիա եկեղեցին՝ [[Հայֆա|Հայֆայի]] մէջ, * [[Սուրբ Նիկողայոս վանք, Յաֆա|Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցին]]՝ [[Յաֆա|Յաֆայի]] մէջ, * Սուրբ Գէորգ վանքը՝ [[Ռամլա|Ռամլէի]] մէջ, * Սուրբ Թադէոս հայկական եկեղեցին՝ [[Ամման|Ամմանի]] մէջ, [[Յորդանան]]։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Reflist}} == Աղբիւրներ == * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eeq-DQAAQBAJ|title=Armenia Christiana: Armenian Religious Identity and the Churches of Constantinople and Rome (4th–15th century)|last=Stopka|first=Krzysztof|publisher=Jagiellonian University Press|year=2016|isbn=9788323395553|location=Kraków}} == Արտաքին յղումներ == * {{Facebook|ArmenianPatriarchateJerusalem}} hx3re2yphvu102ogwkssp4x51bsto4a 0 32965 257327 254788 2026-11-06T12:48:09Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257327 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|||կարգավիճակ=Կղզի|անուանում=Գացիքոբուլա, Ասթիբալէա|պատկեր=Nomos Dodekanisou.png|պատկերի նկարագրութիւն=Տոտեքանիսա|երկիր=Յունաստան|շրջան=Տոտեքանիսա|կը գտնուի ափին=Էգէական Ծով|բնօրինակ անուանում=Κατσικόπουλα Αστυπάλαιας}}'''Գացիքոբուլա''' ([[Յունարէն|յուն․]]՝ Κατσικόπουλα Αστυπάλαιας)․ [[Տոտեքանիսա|Տոտեքանիսայի(]] հարաւային [[Էգէական Ծով|Էգէական]]) երկու անբնակ ժայռակղզիակներ։ Կը գտնուին [[Ասթիփալէա|Ասթիփալէային]] հարաւ-արեւելեան կողմը, [[Սիրնա|Սիրնային]] եւ [[Թրիանիսիա, Ասթիբալէա|Թրիանիսիային]] միջեւ։ Եւրոպական բնապահպանման Ցանցին կողմէ՝ [[Նաթուրա 2000]], յայատարարուած է որպէս Բացառիկ Պաշտպանման Գօտի Արթեմիս (''Calonectris diomedea)'', Սեւքարիկ (''Falco eleonorae'') եւ Միխոս (''Puffinus yelkouan'') թռչուններուն համար։ <ref>[https://www.statistics.gr/documents/20181/1210503/FEK_monimos_rev.pdf/125204a0-726f-46fe-a141-302d9e7a38dc ՖԵՔ 2011 մարդահամար, էջ՝ 10839{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20180410192109/http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=iIe61%2FEm2Mc%3D&tabid=432 Եւրոպական բնապահպանման Ցանց, Նաթուրա 2000, Բացառիկ Պաշտպանման Գօտի, էջ՝15, 4-10-2018 {{ref-el}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://votaniki.gr/prostasia/diktio-natura-2000/astypalaia-anatoliko-tmima-gyro-nisides-kai-ofidoysa-kai-thalassia-zoni-gr4210009/ |title=Ասթիփալէայի արեւլքի բնապահպանման վայրեր{{ref-el}} |accessdate=2019-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191024044228/http://votaniki.gr/prostasia/diktio-natura-2000/astypalaia-anatoliko-tmima-gyro-nisides-kai-ofidoysa-kai-thalassia-zoni-gr4210009/ |archivedate=2019-10-24 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.kallichoron.gr/astypalaia Ասթիբալէային բնակավայրեր, կղզիակներ, ժայռակղզիակներ{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://www.astypalaia.gr/%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%AF%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%BD%CE%B7%CF%83%CE%B9%CE%BF%CF%8D-history-of-astypalai/ Ասթիբալէա, պատմութիւն{{ref-el}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քիքլատեսի կղզիներ]] [[Ստորոգութիւն:Էգէականի կղզիակներ]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ ըստ երկիրի]] [[Ստորոգութիւն:Կղզիներ]] dmk7t1s5zy70yfat3428mtri9f8ac7b 0 33521 257304 255842 2026-11-06T12:13:02Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257304 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Morocco Africa Flickr Rosino December 2005 84527213.jpg|մինի]] '''Աւազ,''' մանրաբեկոր [[Հանք|հանքային]] մասնիկներէ բաղկացած հատիկաւոր նիւթ<ref>[https://sandatlas.org/sand-types/ Աւազ]</ref>։ Աւազը կրնայ ունենալ տարբեր բաղադրութիւններ, սակայն սովորաբար կը սահմանուի իր հատիկներու չափով։ Աւազի հատիկները աւելի փոքր են, քան [[Խիճ|խիճի]] հատիկները, եւ աւելի մեծ՝ քան [[Տիղմ (Ցեխ)|տիղմի]] մասնիկները «Աւազ» բառը կրնայ գործածուիլ նաեւ հողի հատիկային կազմութեան դասակարգ մը կամ հողի տեսակ մը նշանակելու համար, այսինքն՝ հող մը, որ զանգուածային առումով 85 տոկոսէն աւելի աւազի չափ ունեցող մասնիկներ կը պարունակէ<ref>{{Cite web |url=https://www.overtureglobal.io/story/the-slippery-slopes-of-the-world-sand-shortage |title=«Աւազ» բառը կրնայ գործածուիլ նաեւ հողի հատիկային կազմութեան դասակարգ մը կամ հողի տեսակ մը նշանակելու համար |accessdate=2019-03-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329221004/https://www.overtureglobal.io/story/the-slippery-slopes-of-the-world-sand-shortage |archivedate=2019-03-29 |dead-url=yes}}</ref>։ ։ [[Պատկեր:WaimeaSandCloseup.jpg|ձախից|մինի]] Աւազի բաղադրութիւնը կը տարբերի՝ ըստ տեղական ապարներու [[Աղբիւր|աղբիւրներէն]] եւ բնական պայմաններէն։ Մարդկային ժամանակաշրջաններու չափանիշով աւազը չվերականգնող բնական պաշար մըն է, իսկ շինանիւթային պեթոնի պատրաստութեան համար յարմար աւազը մեծ պահանջարկ ունի։ [[Անապատ|Անապատային]] աւազը, հակառակ իր առատութեան, պեթոնի պատրաստութեան համար յարմար չէ։ Ամէն տարի շինարարութեան նպատակով կը գործածուի շուրջ 50 միլիառ թոն ծովափնեայ եւ բրածոյ աւազ։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="130" caption=""> File:Volcanic sand (Perissa, Santorini, Greece).jpg|[[Հրաբուխ|Հրաբխային]] աւազ,[[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինի]] File:Libya 4608 Idehan Ubari Dunes Luca Galuzzi 2007.jpg|Աւազ, [[Լիպիա]] File:HeavyMineralsBeachSand.jpg|Ծովեզերեայ աւազ, [[Հնդկաստան]] File:Volcanic sand (Perissa, Santorini, Greece).jpg|Հրաբխային աւազ, [[Սանթորինի (Թիրա)|Սանթորինի]] File:Dunes7.JPG|Աւազ, [[Քալիֆորնիա]] File:Dune de sable au parc Culturel De l'Ahaggar crop.jpg|Աւազ,[[Ալճերիա]] File:Somalia, Mudug, Dhinowda (02).jpg|Աւազածածկ բնակարաններ, Սոմալ </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Շինարարական նիւթեր]] [[Ստորոգութիւն:Հանքային նիւթեր]] jbycacx8bhn323pileiuc0jxhwt4oel 0 33531 257386 255950 2026-11-06T14:49:34Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257386 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էլիզապեթ Տոմիտիէն'''<ref>{{Citation|title=Elisabeth Domitien|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Elisabeth_Domitien&oldid=1357113366|date=2026-05-31|accessdate=2026-10-09|language=en}}</ref> ({{Lang-en|Elisabeth Domitien}}, {{ԱԾ}}), Ափրիկէի Հանրապետութեան վարչապետ<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/681016|title=Կիները Աւելի Յաջո՞ղ Կը Ղեկավարեն|date=2026-03-13|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-10-07}}</ref>: Ան, մինչեւ այսօր, միակ կինն է եւ առաջին կինը, որ ստանձնած է [[Ափրիկէ|Ափրիկէի]] որեւէ երկիրի վարչապետի պաշտoնը (1975–76)<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Elisabeth-Domitien|title=Elisabeth Domitien {{!}} African leader, first woman & independence {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=անգլերէն|accessdate=2026-10-07}}</ref>: 1972 թուականին նախկին նախագահ Պոքասան զայն նշանակած է Կեդրոնական Ափրիկէի Հանրապետութեան վարչապետ: Սակայն տարի մը ետք ան պաշտօնազրկուած է անոր առաջարկած միապետութեան դէմ ըլլալուն պատճառով: 1979 թուականին ան յեղաշրջում կազմակերպած է Պոքասայի դէմ եւ` կարճ ժամանակով բանտարկուած<ref name=":1" />: == Վաղ կեանք եւ ասպարէզ == Տոմիտիէն ընտանիքին աւագ զաւակն էր եւ միակ դուստրը։ Ան ստացաւ միայն տարրական/նախնական ուսում կարդալու եւ գրելու մէջ՝ կաթողիկէ դպրոցի մը մէջ, եւ սորվեցաւ խոհարարութիւն ու կար ու ձեւ։ Ան իր ժամանակին մեծ մասը կանցնէր դաշտին մէջ աշխատելով եւ կօգնէր ագարակի/երկրագործական արտադրանքները վաճառելու։ Այնուամենայնիւ, ան սորվեցաւ հաշիւներու հետ վարուիլ եւ ինքզինք հաստատեց որպէս երկրագործ եւ գործարար կին։ Ան ունէր ուժեղ նկարագիր/բնաւորութիւն եւ ձեռներէց էր, ինչ որ զինք ժողովրդական դարձուց գիւղի կանանց շրջանին մէջ եւ ոչ-պաշտօնական առաջնորդ՝ համայնքէն ներս։ 20 տարեկան հասակին ան ներգրաւուեցաւ ազատագրական պայքարին մէջ։<ref>Torild Skard (2014) "Elisabeth Domitien" in Women of power - half a century of female presidents and prime ministers worldwide, Bristol: Policy Press. ISBN</ref> == Քաղաքական կեանք == Տոմիտիէն սանգօ (Sangho) լեզուով իր արտասանած ճառերով համախմբեց բնակչութիւնը, օգնեց միաւորելու տարբեր խումբեր եւ ստեղծեց ազգային ինքնութեան զգացում։ Ան դարձաւ անկախութեան շարժման՝ Սեւ Ափրիկէի Ընկերային Զարգացման Շարժման (MESAN) կանանց թեւի/խումբի ղեկավարը։ Ան սերտօրէն գործակցեցաւ շարժման հիմնադիր Պարթելեմի Պոկանտայի (Barthélémy Boganda) հետ եւ 1953-ին դարձաւ կուսակցութեան նախագահ։ Երկիրը անկախացաւ 1960-ին, եւ Տոմիտիէն գործակցեցաւ Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան առաջին նախագահ Տաւիթ Տաքոյի (David Dacko) եւ ընդհանուր հրամանատար Ժան-Պեդել Պոքասայի (Jean-Bédel Bokassa) հետ։ Ան ծառայեց որպէս քաղաքական խորհրդատու՝ ինչպէս ղեկավարներուն, այնպէս ալ հասարակ ժողովուրդին, փորձելով հաշտեցնել տարբեր շահեր եւ բարելաւել բնակչութեան ապրելակերպի մակարդակը։ Տաքոյի իշխանութիւնը բռնատիրական/բացարձակապետական էր, եւ երկիրը շուտով դարձաւ միակուսակցական պstate՝ MESAN-ը նկատելով որպէս միակ օրինական կուսակցութիւնը։ 1965-ին Պոքասա պետական հարուածով (քուփով) զաւթեց իշխանութիւնը, չեղարկեց սահմանադրութիւնը, լուծարեց խորհրդարանը եւ ինքզինք նշանակեց կուսակցութեան, պետութեան ու կառավարութեան գլուխ՝ օրենսդիր եւ գործադիր իշխանութեամբ<ref name=":2">Torild, Skard (2014-07-30). ''Women of power: Half a century of female presidents and prime ministers worldwide''. Policy Press. ISBN&nbsp;<bdi>978-1-4473-1578-0</bdi>.</ref>։ == Վարչապետ == 1972-ին Պոքասա ինքզինք ցկեանս նախագահ հռչակեց եւ Տոմիտիէնը դարձուց կուսակցութեան փոխնախագահ։ 1973-ին ան գլխաւորեց Կեդրոնական Ափրիկէի երկրագործներու առաջին ազգային համագումարը։ Ան խելացի էր եւ աշխատասէր, ունէր ժողովուրդին համակրանքը եւ կը ծառայէր որպէս միաւորիչ ուժ, որուն պէտք ունէր Պոքասան։ 1974-ին ան ինքզինք մարաջախտ (մարշալ) հռչակեց։ Ան ունէր նախարարաց խորհուրդ մը, որուն նախարարները շարունակ կը փոխուէին, եւ 2 Յունուար 1975-ին կազմեց նոր կառավարութիւն մը։ Հոն Պոքասա սահմանեց վարչապետի պաշտօնը, եւ Էլիզապէթ Տոմիտիէն նշանակուեցաւ այդ պաշտօնին։ Կանանց միջազգային տարին էր, եւ Պոքասա կուզէր միջազգային գետնի վրայ իր դրական ուշադրութիւնը գրաւել՝ ղեկավար պաշտօնի վրայ կին մը նշանակելով։ Ան եղաւ առաջին կինը, որ ծառայեց որպէս ափրիկեան երկրի մը վարչապետ։ Տոմիտիէն աշխատեցաւ ամրապնդել կանանց եկամուտն ու դիրքը։ Ան քննադատուեցաւ ԿԱՀ-ի (Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան) որոշ մարդոց կողմէ՝ Պոքասային ցուցաբերած իր աջակցութեան համար։ Իր նայուածքով՝ ժողովուրդը պէտք էր հետեւէր իր առաջնորդին։ Միեւնոյն ատեն, ան կը պահանջէր, որ նախագահը յարգէր ժողովուրդը եւ պաշտպանէր անոնց շահերը։ Ան չէր վախնար իր կարծիքը արտայայտելէ, նոյնիսկ նախագահին, եւ բազմաթիւ մարդիկ ազատ արձակեց բանտէն՝ առանց դատավարութեան ձերբակալուելէ ետք։ Պոքասայի հետ իր յարաբերութիւնները վատթարացան, երբ ան ուզեց ինքզինք կայսր հռչակել։ Երբ Տոմիտիէն ընդդիմացաւ ծրագիրին, ան անմիջապէս պաշտօնանկ եղաւ, եւ իր կառավարութիւնը լուծարուեցաւ (7 Ապրիլ 1976)<ref name=":2" />։ == Յետագայ կեանք == 1979 Սեպտեմբերին Պոքասայի տապալումով, Տոմիտիէն ձերբակալուեցաւ եւ դատի տրուեցաւ՝ իր վարչապետութեան շրջանին Պոքասայի կատարած կորզումները ծածկելու ամբաստանութեամբ։ Ան կարճատեւ բանտարկութիւն կրեց եւ 1980-ին դատավարութեան ենթարկուեցաւ, որմէ ետք իրեն արգիլուեցաւ վերադառնալ քաղաքականութիւն։ 1981-ին զինուորականութիւնը դարձեալ իր ձեռքը առաւ իշխանութիւնը եւ ղեկավարեց 12 տարի։ 1993-ին զայն փոխարինեց քաղաքացիական կառավարութիւն մը եւ Անժ-Ֆելիկս Փաթասէն (Ange-Félix Patassé) ընտրուեցաւ նախագահ։ Տոմիտիէն փոխհատուցում ստացաւ այն անարդար վերաբերմունքին համար, որուն ենթարկուած էր։ Ան մնաց ակնառու դէմք մը՝ ինչպէս որպէս նախկին քաղաքական գործիչ, այնպէս ալ որպէս գործարար կին եւ 2005-ին իր մահէն ետք թաղուեցաւ պաշտօնական պատիւներով<ref>Torild Skard (2014) "Elisabeth Domitien" and Women Prime Ministers {{Cite web |url=http://www.terra.es/personal2/monolith/00women3.htm |title=Archive copy |accessdate=2008-04-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080501013944/http://www.terra.es/personal2/monolith/00women3.htm |archivedate=2008-05-01 |dead-url=}}</ref>։ == Անձնական կեանք == Տոմիտիէն երկու անգամ ամուսնացաւ․ իր առաջին ամուսինն էր Ժան Պաքան, որ հաշուապահ էր գետային ընկերութեան մը մէջ եւ երթեւեկութիւն կ'ընէր Պանգիի (Bangui) եւ Պրազավիլի (Brazzaville) միջեւ։ 1941-ին անոնք ունեցան դուստր մը՝ Պիաթրիս անունով, սակայն ի վերջոյ ամուսնալուծուեցան։ Յետագային Տոմիտիէն ամուսնացաւ Նգուքա-Լանգատիժիի հետ, որ քաղաքապետ էր եւ սուրճի մշակութիւն (plantation) ունէր մայրաքաղաքէն արեւելք գտնուող Մոպայէի (Mobaye) շրջանին մէջ։ Ան քանի մը կին ունէր եւ չտեղափոխուեցաւ, երբ ամուսնացաւ Էլիզապէթի հետ։ Ան առանձին կ'ապրէր Պանգիի մէջ, իսկ իր ամուսինը կու գար զինք այցելելու<ref name=":2" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին քաղաքական գործիչներ]] lgqw963psas9ih17uid2wulx10tia84 0 33538 257390 256200 2026-11-06T14:51:55Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257390 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Էնեքօ Արիսթա''' (մօտ. 771-790 - 851 կամ 852) [[Պասքեր|պասք]] [[ցեղապետ]] էր եւ [[Փամփլոնայի թագաւոր|Փամփլոնայի]] առաջին թագաւորը։{{Sfn|Collins|1990|p=41}}{{Sfn|Lévi-Provençal|1953|p=11}} Կ՚ենթադրուի, որ ան ճանաչում ձեռք բերած է 816-ին [[Փանքորպոյի ճակատամարտ (816)|Փանքորպոյի ճակատամարտին]] տեղական [[Գարոլինկեան արքայատոհմ|ֆրանքական]] կողմնակիցներուն պարտութենէն ետք, իսկ անոր իշխանութիւնը սովորաբար կը թուագրուի 824-ին [[Ռոնսըվոյի կիրճի ճակատամարտ (824)|գարոլինկեան բանակի մը պարտութենէն]] կարճ ժամանակ ետք։ Ժամանակագիրները զինք առաջին անգամ կը յիշատակեն որպէս [[Գորտովայի Էմիրութիւն|Գորտովայի Էմիրութեան]] դէմ ապստամբ՝ 840-էն մինչեւ տասը տարի ետք վրայ հասած իր մահը։ Յիշուելով որպէս ազգին հիմնադիրը՝ ան արդէն 10-րդ դարուն կը կոչուէր «Արիսթա» մականունով,{{Sfn|Lacarra de Miguel|1945|p=204}} որ կը ծագի կա՛մ պասքերէն ''Aritza'' (''Haritza''/''Aiza'', բառացի՝ «կաղնին», այսինքն՝ «տոկունը») բառէն, կա՛մ լատիներէն ''Aresta'' («նշանակալին») բառէն։{{Sfn|Caro Baroja|1978|p=48}} == Ծագում == Ինիկօ Արիսթայի ծագումը մութ է։ Նոյնիսկ անոր հօր անուան շուրջ համաձայնութիւն չկայ։ Լէյրէի մէջ պահուող շնորհագիր մը զինք կը նկարագրէ որպէս ''Enneco ... filius Simeonis'' (Ինիկօ՝ Խիմենոյի որդի), իսկ Լէյրէի այլ փաստաթուղթ մը կը պարունակէ մահագրութիւն մը՝ ''Enneco Garceanes, que fuit vulgariter vocas Areista'' (Ինիկօ Կարսէս [Կարսիայի որդի], որ ժողովրդականօրէն Արիսթա կը կոչուի) ձեւակերպումով։ Յետագայ բազմաթիւ պատմաբաններ հետեւած են ասոնցմէ մէկուն կամ միւսին, սակայն երկուքին վստահելիութիւնն ալ կասկածի տակ կ՚առնուի՝ յետագային աղաւաղուած կամ կեղծուած ըլլալու հաւանականութեան պատճառով։ 11-րդ դարու ժամանակագիրներ [[Իպն Հայեան]], որ զինք եւ իր եղբայրը կը կոչէ ''իպն Ուաննաքօ'' ({{langx|ar|بن&nbsp;ونّقه}}, Ինիկես) ''ալ-Պասքունիս'',<ref>{{Cite book|title=Vasconavarros|last=Esparza Zabalegi|first=Jose Mari|publisher=Txalaparta|year=2012|isbn=9788415313-41-0|location=Tafalla|pages=248}}</ref>{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=22}} եւ [[Ալ-Ուտրի]], որ զինք կը կոչէ ''իպն Եաննաքօ'', երկուքն ալ այսպիսով ցոյց կու տան, որ անոր հայրն ալ Ինիկօ կը կոչուէր։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=22}} Ըստ [[Ռոտրիկօ Խիմենես տէ Ռատա|Ռոտրիկօ Խիմենես տէ Ռատայի]] (մօտ. 1170-1247)՝ ան եղած է [[Պիկոռ|Պիկոռի]] կոմսը, կամ առնուազն այնտեղէն սերած է, սակայն ասոր մասին գրեթէ ժամանակակից որեւէ վկայութիւն չկայ։{{Sfn|Barrau-Dihigo|1900|p=}} Ենթադրուած է, որ ան ազգական էր [[:ca:Garcia Ximenes|Կարսիա Խիմենեսի]], որ 8-րդ դարու վերջաւորութեան, յաջորդելով իր հօր՝ [[Խիմենօ Փամփլոնացի|Ուժեղ Խիմենոյին]], գլխաւորեց [[Վասքոնիայի դքսութիւն|Վասքոնիայի]] մէջ [[Գարոլինկեաններ|գարոլինկեան]] ընդարձակման դէմ դիմադրութիւնը։ Փամփլոնայի միապետներու երկրորդ արքայատոհմը, որ պիտի փոխարինէր անորը՝ [[Խիմենեան արքայատոհմ|Խիմենեանները]], սովորաբար կը նկատուի անոր ազգակից։{{Sfn|Lacarra de Miguel|1945|p=207}} Ինիկոյի մօր անունը անյայտ է (երբեմն անհիմն կերպով կը կոչուի Օննեքա), սակայն յայտնի է, որ ան նաեւ ամուսնացած է տեղացի ''[[մուուալլատ]]'' տէր Մուսա իպն Ֆորթուն ալ-Քասաուիի հետ, որմէ ունեցած է որդի մը՝ [[Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուի]]։{{efn|Ժամանակագիրներ [[Իպն Հայեան]] եւ [[Ալ-Ուտրի]] Ինիկոն եւ Ֆորթուն Ինիկեսը բացայայտօրէն կը կոչեն Մուսա իպն Մուսայի մօրենական եղբայրներ։ Մօր ամուսնութիւններուն հերթականութիւնը ենթադրութիւններու առարկայ եղած է. Լեվի-Փրովանսալ եւ Փերես տէ Ուրպել կը գտնեն, որ Ինիկոյի այրիացած մայրը ամուսնացած է Մուսա իպն Ֆորթունի հետ, մինչ Սանչես Ալպորնոս («Problemas») պնդած է, որ քրիստոնեայ ամուսինին հետ ամուսնութիւնը յաջորդած է իսլամ ամուսինին հետ ամուսնութեան։{{Sfn|Sánchez Albornoz |1959 |pp=14–15}}}} Այս կրտսեր Մուսան պիտի դառնար [[Պանու Քասի|Պանու Քասիներու]] գլուխը, [[Թուտելա|Թուտելայի]] տիրակալը եւ [[Էպրօ|Էպրօյի]] հովիտին գլխաւոր տէրերէն մէկը։ Այս ազգակցութեան պատճառով Ինիկօ եւ իր ազգականները յաճախ դաշնակցած են Մուսա իպն Մուսայի հետ. այս կապը Ինիկոյին կարելիութիւն տուաւ իր ազդեցութիւնը տարածելու [[Պիրենեան լեռներ|պիրենեան]] հովիտներու ընդարձակ տարածքներու վրայ եւ վճռական դեր խաղաց այն ապստամբութիւններուն մէջ, որոնք պիտի յանգէին Փամփլոնայի՝ Էմիրութենէն խզուելուն։ == Իշխանութեան հասնիլը == [[Պատկեր:Iñigo_Arista_de_Pamplona_-_Compendio_de_crónicas_de_reyes_(Biblioteca_Nacional_de_España).png|ձախից|մինի|347x347փքս|Ինիկոյի պատկերը «Թագաւորներու ժամանակագրութիւններու ժողովածու» գասթիլեան ձեռագիրին մէջ, մօտ. 1312-1325]] Ընտանիքը իշխանութեան հասաւ հիւսիսային [[Իպերական թերակղզի|Իպերիոյ]] մէջ [[Ֆրանքեր|ֆրանքական]] եւ [[Գորտովայի խալիֆայութիւն|գորտովական]] ազդեցութեան շուրջ մղուած պայքարներու ընթացքին։ 799-ին ֆրանքամէտ մարդասպաններ սպաննեցին [[Փամփլոնա|Փամփլոնայի]] կառավարիչ [[Մութարրիֆ իպն Մուսա|Մութարրիֆ իպն Մուսան]], որ հաւանաբար Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուիի ազգականն էր։ Իպն Հայեան կը հաղորդէ, թէ 816-ին Ապտ ալ-Քարիմ իպն Ապտ ալ-Ուահիտ իպն Մուղիթ ռազմարշաւ ձեռնարկեց ֆրանքամէտ «Աստուծոյ թշնամիին»՝ Փամփլոնայի ''[[սահիպ]]'' ({{langx|ar|صاحب&nbsp;بنبلونة}}) [[Վելասքօ Կասքոնացի|Վելասքօ Կասքոնացիին]] ({{langx|ar|بلشك&nbsp;الجلشقي}}, ''Balašk al-Ŷalašqī'') դէմ, որ միաւորած էր քրիստոնեայ եւ հեթանոս խմբակները։ Կողմերը մղեցին [[Փանքորպոյի ճակատամարտ (816)|եռօրեայ ճակատամարտ մը]], որուն ընթացքին [[Գորտովայի Էմիրութիւն|Գորտովայի]] կողմնակից խմբակը ջախջախեց իր թշնամիները եւ սպաննեց Վելասքոն, ինչպէս նաեւ [[Ալֆոնսօ Բ. Ասթուրիացի|Ասթուրիայի Ալֆոնսօ Բ.-ի]] ազգական Կարսիա Լոփեսը, «Փամփլոնայի մարտիկ/ասպետ» Սանչոն եւ հեթանոս մարտիկ «Սալթան»ը։ Ֆրանքամէտ ուժերու այս պարտութիւնը, ըստ երեւոյթին, ֆրանքադէմ Ինիկոյին կարելիութիւն տուաւ իշխանութեան գալու։ Կը պատմուի, թէ 820-ին Ինիկօ միջամտեց [[Արակոնի կոմսութիւն|Արակոնի կոմսութեան]] գործերուն՝ վտարելով ֆրանքական վասալ կոմս [[Ազնար Ա. Կալինտես|Ազնար Ա. Կալինտեսը]] յօգուտ [[Կարսիա Կալինտես|Կարսիա Կալինտեսի]], որ դարձաւ Ինիկոյի փեսան։ 824-ին կոմսեր [[Էպլուս|Էպլուսի]] եւ [[Ազնար Սանչես|Ազնար Սանչեսի]] գլխաւորած գարոլինկեան զօրք մը արշաւեց Փամփլոնայի վրայ, սակայն պարտութիւն կրեց [[Ռոնսըվոյի կիրճի ճակատամարտ (824)|Ռոնսըվոյի երկրորդ ճակատամարտին]]։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}} Աւանդաբար այս ճակատամարտը կը ներկայացուի որպէս Ինիկոյի՝ [[Փամփլոնայի թագաւոր]] թագադրուելուն պատճառ, սակայն ո՛չ ճակատամարտին անոր մասնակցութեան, ո՛չ ալ անկէ ետք անոր թագադրութեան մասին ուղղակի վկայութիւն կայ, եւ արաբ ժամանակագիրները զինք կը կոչեն նոյն տիտղոսով, որ տրուած էր Վելասքոյին՝ «Փամփլոնայի տէր»։ Արտաքին ուժերուն դէմ անկախութիւնը պահելու համար անոր իշխանութիւնը մշտապէս կ՚օգտուէր իսլամներու եւ քրիստոնեաներու թէ՛ ներքին, թէ՛ փոխադարձ հակամարտութիւններէն։ == Ապստամբութիւն եւ մահ == 840-ին Սարակոսայի ''[[վալի]]'' Ապտ Ալլահ իպն Քուլայպ յարձակեցաւ Ինիկոյի հողերուն վրայ, ինչ որ Ինիկոյի խորթ եղբայրը՝ Մուսա իպն Մուսան, մղեց ապստամբութեան։{{Sfn|Granja|1967|pp=468–69}} Ինիկոյի որդին՝ [[Կարսիա Ինիկես Փամփլոնացի|Կարսիան]], գործեց որպէս [[ռեգենտ]]՝ համագործակցելով Ինիկոյի մարտիկ եղբօր՝ [[Ֆորթուն Ինիկես|Ֆորթուն Ինիկեսի]] ({{langx|ar|فرتون&nbsp;بن&nbsp;ونّقه}}, ''Fortūn ibn Wannaqo'') հետ, որ նաեւ Մուսայի խորթ եղբայրն էր, եւ անոնք Մուսայի միացան Գորտովայի Էմիրութեան դէմ ապստամբութեան մէջ։ [[Գորտովայի էմիր]] [[Ապտ ըր-Ռահման Բ.]] յաջորդ տարիներուն պատժիչ արշաւներ ձեռնարկեց։ 843-ի ճակատամարտի մը ընթացքին Ֆորթուն Ինիկես սպաննուեցաւ, իսկ Մուսան ձիէն վար նետուելով ստիպուեցաւ ոտքով փախչիլ. Ինիկօ եւ իր որդին՝ Կալինտօ, վիրաւորուած ազատեցան, եւ քանի մը ազնուականներ, որոնցմէ ամենանշանաւորը Վելասքօ Կարսէսն էր, անցան Ապտ ըր-Ռահմանի կողմը։ Յաջորդ տարին Ինիկոյի իսկ որդին՝ Կալինտօ Ինիկես, եւ Մուսայի որդին՝ Լուպպ իպն Մուսա, անցան Գորտովայի կողմը, եւ Մուսա ստիպուեցաւ ենթարկուիլ։ 845-ի կարճատեւ արշաւէ մը ետք հաստատուեցաւ ընդհանուր հաշտութիւն։ 850-ին Մուսա դարձեալ բացայայտ ապստամբութիւն բարձրացուց՝ Փամփլոնայի աջակցութեամբ,{{Sfn|Granja|1967|pp=468–69}} եւ [[Ֆրանսա|ֆրանսական]] արքունիքը ընդունեց «նաւառացիներու դուքսեր» Ինտուոյի (որ կը կարծուի, թէ Ինիկոն է) եւ Միթիոյի{{efn|Փերես տէ Ուրպել զայն նոյնացուցած է [[Խիմենօ Փամփլոնացի|Խիմենօ Փամփլոնացիին]] հետ, սակայն Սանչես Ալպորնոս կը մերժէ այս նոյնացումը։}} դեսպանները։ Ինիկօ մահացաւ [[Իսլամական օրացոյց|իսլամական օրացոյցի]] 237 թուականին, որ կը համապատասխանէ 851-ի վերջաւորութեան կամ 852-ի սկիզբին, եւ իրեն յաջորդեց որդին՝ Կարսիա Ինիկես, որ արդէն կը կառավարէր թագաւորութիւնը՝ հօր մահուան նախորդած երկարատեւ հիւանդութեան ընթացքին։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}}{{efn|Լեվի-Փրովանսալ եւ Կարսիա Կոմես. Սանչես Ալպորնոս («Problemas»)։ Ենթադրուած է, որ Ինիկոյի մահէն ետք կա՛մ [[Խիմենօ Փամփլոնացի]], կա՛մ անոր որդին՝ [[Կարսիա Խիմենես Փամփլոնացի|Կարսիա Խիմենես]], ռեգենտ եղած է, սակայն քանի որ Ալ-Անտալուսի ժամանակագիրները ցոյց կու տան, որ Կարսիա Ինիկես արդէն իսկ հօր մահէն առաջ ղեկավարի դեր կը կատարէր, ասիկա քիչ հաւանական է։}} == Լէյրէ, Նաւառայի գլխաւոր վանքը == Ինիկոյի կենդանութեան օրօք Նաւառայի տարածքին քանի մը վանքերու գոյութիւնը վկայուած է այն ժամանակ, երբ գորտովացի քահանայ [[Եւղոգիոս Գորտովացի|Եւղոգիոս]] ստիպուած եղաւ մնալ այդ շրջանին մէջ (848)։ [[Ուիլիեսինտ|Ուիլիեսինտին]] ուղղուած նամակի մը մէջ Եւղոգիոս ոչ միայն կը յայտնէ, թէ պասք առաջնորդը ''christicola princeps'' (Քրիստոսը պաշտող իշխան) էր, այլեւ կու տայ Փամփլոնայէն ոչ շատ հեռու գտնուող երեք վանքերու անունները՝ Սիրեսա, Ս. Զաքարիա եւ Լէյրէ։ 9-րդ դարուն հիմնուած խորհրդանշական [[Լէյրէի վանք|Լէյրէի վանքը]],{{Sfn|Collins|1990|p=146}} որուն հիմնադրութիւնը աւելի ուշ վերագրուեցաւ Փամփլոնայի թագաւորին, կը զօրանար իրեն շնորհուած հողերով եւ կալուածներով։ Վանքին արխիւներուն մէջ պահուող փաստաթուղթ մը ցոյց կու տայ, որ 842-ին Ինիկօ Եսա աւանն ու անոր հողերը շնորհած է Լէյրէին («''Ego rex Eneco concedo...''»), թէեւ այս շնորհը արձանագրող փաստաթուղթին վաւերականութիւնը վիճելի է։ Կը հաղորդուի, թէ Ինիկօ ինք 851/852-ին իր մահէն ետք թաղուած է այդ վանքին մէջ։ == Տոհմ եւ ընտանեկան կապեր == Ինիկոյի կնոջ (կամ կիներուն) անունը ժամանակակից արձանագրութիւններուն մէջ չի յիշատակուիր, թէեւ դարեր ետք գրուած աղբիւրներ անոր կու տան Թոտա կամ Օննեքա անունը։{{Sfn|Settipani|2004|p=}} Գիտնականներուն միջեւ վէճ կայ նաեւ անոր ծագումին շուրջ. ոմանք կ՚ենթադրեն, որ ան Փամփլոնայի տէր [[Վելասքօ Կասքոնացի|Վելասքոյի]] (սպաննուած՝ 816-ին) դուստրն էր, իսկ ուրիշներ զինք կը նկատեն [[Ազնար Ա. Կալինտես|Ազնար Ա. Կալինտեսի]] ազգականուհին։{{efn|Մելլօ Վազ տէ Սաօ Փայօ. Սթասեր։ Այս նոյնացումները հիմնուած են յաջորդ սերունդներուն տրուած անուններուն վրայ, սակայն Սանչես Ալպորնոս («Problemas») զգուշացուցած է, թէ վտանգաւոր է ենթադրել, որ անուններու նման գործածութիւնը կ՚ապացուցէ յստակ ընտանեկան կապ։}} Ան ունէր հետեւեալ յայտնի զաւակները. * Ասսոնա Ինիկես, որ ամուսնացաւ իր հօր խորթ եղբօր՝ Թուտելայի եւ [[Ուէսքա|Ուէսքայի]] տէր [[Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուի|Մուսա իպն Մուսա ալ-Քասաուիի]] հետ * [[Կարսիա Ինիկես Փամփլոնացի|Կարսիա Ինիկես]], ռեգենտ, ապա Ինիկոյի յաջորդը որպէս «թագաւոր»։ * Կալինտօ Ինիկես, որ փախաւ Գորտովա, ուր բարեկամացաւ Եւղոգիոս Գորտովացիին հետ։ Ըստ երեւոյթին՝ անոր որդին էր [[Մուսա իպն Կալինտ|Մուսա իպն Կալինտը]]՝ 860-ին Ուէսքայի ''ամիլ''ը, որ սպաննուեցաւ 870-ին։{{Sfn|Sánchez Albornoz|1959|p=32}} * Դուստր մը (Նունիլոնա՞), որ ամուսնացաւ [[Արակոն|Արակոնի]] կոմս [[Կարսիա Կալինտես|Կարսիա ''էլ Մալոյի'']] (''Չար'') հետ։{{Sfn|Martínez Díez|2007|p=23}} == Պատմական ժառանգութիւն == Ինիկոյի հիմնած արքայատոհմը իշխեց մօտաւորապէս 80 տարի եւ 905-ին փոխարինուեցաւ մրցակից արքայատոհմով մը։ Սակայն ամուսնական կապերու շնորհիւ [[Նաւառա|Նաւառայի]] յետագայ թագաւորները Ինիկոյէն կը սերէին, եւ կարգ մը պատումներ նոյնիսկ սխալմամբ զանոնք կը ներկայացնէին որպէս Ինիկոյի ուղիղ արական գիծէն սերած։ Ան կը յիշուի որպէս նաւառացի ազգին հիմնադիրը։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} == Յղումներ == {{Reflist|2}} == Աղբիւրներ == {{refbegin}} * {{cite journal|last=Barrau-Dihigo|first=Lucien|title=Les origines du royaume de Navarre d'apres une théorie récente|journal=Revue Hispanique|volume=7|number=21–22|pages=141–222|year=1900|issn=9965-0355|language=FR|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2768633}} *{{cite book|title=Sondeos históricos|last=Caro Baroja|first=Julio|publisher=Txertoa|year=1978|isbn=9788471480385|location=San Sebastián|language=ES|author-link=Julio Caro Baroja}} * {{cite book|title=The Basques|url=https://archive.org/details/basques0000coll_j8i5|last=Collins|first=Roger|publisher=Basil Blackwell|year=1990|isbn=0631175652|edition=2nd|location=Oxford, UK|author-link=Roger Collins}} * {{cite journal|last1=García Gómez|first1=Emilio|author-link=Emilio García Gómez|last2=Lévi-Provençal|first2=Évariste|title=Textos inéditos del ''Muqtabis'' de Ibn Hayyan sobre los orígines del Reino de Pamplona|url=https://archive.org/details/al-andalus_1954_19_2/page/295|year=1954|journal=Al-Andalus|volume=19|number=2|pages=295–316|issn=0304-4335|language=ES}} * {{cite journal|last=Granja|first=Fernando de la|title=La Marca Superior en la obra de Al-'Udri|year=1967|journal=Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón|volume=8|pages=447–545|oclc=694519776|url=http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/la-marca-superior.pdf|access-date=2025-02-23|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304110043/http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/la-marca-superior.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Lacarra de Miguel|first=José María|title=Textos navarros del Códice de Roda|year=1945|journal=Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón|volume=1|pages=193–284|oclc=694519776|url=http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/textos-navarros-codice-roda.pdf|access-date=2025-02-23|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214937/http://cema.unizar.es/wp-content/uploads/2011/08/textos-navarros-codice-roda.pdf|dead-url=yes}} * {{cite journal|last=Lévi-Provençal|first=Évariste|author-link=Évariste Lévi-Provençal|title=Du nouveau sur le royaume de Pampelune au IXe siècle|year=1953|journal=Bulletin Hispanique|volume=55|number=1|pages=5–22|language=FR|publisher=Université de Bordeaux|issn=0007-4640|doi=10.3406/hispa.1953.3340}} *{{cite book|title=Sancho III el Mayor Rey de Pamplona, Rex Ibericus|last=Martínez Díez|first=Gonzalo|publisher=Marcial Pons Historia|year=2007|isbn=978-84-96467-47-7|location=Madrid|language=ES}} * {{cite journal|last=Pérez de Urbel|first=Justo|author-link=Justo Pérez de Urbel|title=Lo viejo y lo nuevo sobre el origin del Reino de Pamplona|year=1954|journal=Al-Andalus|volume=19|number=1|pages=1–42|issn=0304-4335|language=ES}} * {{cite journal|last=Sánchez Albornoz|first=Claudio|author-link=Claudio Sánchez-Albornoz y Menduiña|title=La epístola de S. Eulogio y el Muqtabis de Ibn Hayan|journal=Príncipe de Viana|volume=19|number=72–73|pages=265–266|year=1958|issn=0032-8472|language=ES|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2255952.pdf}} * {{cite journal|last=Sánchez Albornoz|first=Claudio|author-link=Claudio Sánchez-Albornoz y Menduiña|title=Problemas de la historia Navarra del siglo IX|journal=Príncipe de Viana|number=20|pages=5–62|year=1959|issn=0032-8472|language=ES|url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/2255995.pdf}} *{{cite book|title=La Noblesse du Midi Carolingien|last=Settipani|first=Christian|publisher=Unit for Prosopographical Research|year=2004|isbn=9781900934046|location=Oxford|language=FR|author-link=Christian Settipani}} *{{cite journal|last=Stasser|first=Thierry|title=Consanguinity et Alliances Dynastiques en Espagne au Haut Moyen Age: La Politique Matrimoniale de la Reinne Tota de Navarre|journal=Hidalguía: La revista de Genealogía, Nobleza y Armas|year=1999|publisher=Instituto Salazar y Castro|location=Madrid|language=FR|pages=811–839|issn=0018-1285}} {{refend}} 7yns8jbrm8y29tbvp65tfjz2wusgi92 0 33566 257339 256107 2026-11-06T13:21:32Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257339 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գրիգոր Շլդեան'''<ref>{{Citation|title=Գրիգոր Շլդյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B3%D6%80%D5%AB%D5%A3%D5%B8%D6%80_%D5%87%D5%AC%D5%A4%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10197022|date=2025-01-22|accessdate=2026-10-19|language=hy}}</ref> ({{ԱԾ}}), հայ [[Գեղանկարչութիւն|գեղանկարիչ]], 20-րդ դարու ռէալիստական (իրապաշտ) արուեստի ներկայացուցիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Գրիգոր Շլդեան ծնած է 1900 թուականին [[Նոր Նախիջեւան]] (այժմ՝ Տոնի Ռոստով)՝ յաջողակ հայ իրաւաբանի մը ընտանիքին մէջ։ 1915 թուականին կը մեկնի [[Սեն Փեթերսպուրկ|Սեն Փեթերսպուրկ՝]] Գեղարուեստի ակադեմիային մէջ ուսանելու։ Հոկտեմբերեան յեղափոխութենէն ետք կը տեղափոխուի Թիֆլիս, ապա որոշ ժամանակ ետք՝ Ղրիմ։ 1920 թուականին կը մեկնի Կոստանդնուպոլիս, ապա կը հաստատուի Վիեննա, ուր կը սովորի Գեղարուեստի ակադեմիային մէջ։ 1922 թուականին կը մեկնի Պերլին, 1923 թուականին կ'ամուսնանայ Ելենա Պոպերմանի հետ եւ նոյն թուականին կը տեղափոխուի Իտալիա՝ Հռոմ, ուր կ'ապրի մինչեւ 1927 թուականը։ 1927-էն 1932 թուականներուն կ'ապրի Փարիզ, ուր եղած է «Անի» եւ «Հայ Ազատ Արուեստագէտներու Միութեան» անդամ։ 1933-էն 1941 թուականներուն կ'ապրի եւ կը ստեղծագործէ Միլանի մէջ։ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի sequence-ին կնոջ հետ բնակութիւն կը հաստատէ Կարտա լիճի մերձակայքը եւ Միլան կը վերադառնայ միայն 1947 թուականին։ Շլդեան մահացած է 1985 թուականին Հռոմի մէջ։ == Անհատական Ցուցահանդէսներ == * '''Դեկտեմբեր 1925''' – «Պրագագլիա Արուեստի Տուն» (''Casa d'Arte Bragaglia''), Հռոմ. կազմակերպած էր Ռոպերթօ Լոնկին (9 գեղանկար եւ 17 գծանկար): * '''Յունիս 1933''' – Սքոփինիք պատկերասրահ, Միլան: * '''Մօտաւորապէս 1933''' – Ճացցի ճաշարան (''Ristorante Giazzi''), Մոնցայի այգի: * '''Մօտաւորապէս 1933''' – Փրեւոսթի պատկերասրահ (''Galleria Prevosti''), Վարեզէ: * '''1934''' – Տետալօ պատկերասրահ (''Galleria Dedalo''), Միլան: * '''1937''' – Մամուլի ակումբ, Բոլոնիա. ցուցահանդէսը կազմակերպած էր Վանելլին: * '''Ապրիլ 1939''' – Էթթորէ Ճան Ֆերրարի պատկերասրահ, Միլան. կազմակերպած էր Ռաֆայէլ Կարերին: * '''1940''' – Լիցէյ, Ֆլորենցիա. ցուցահանդէսը կազմակերպած էր Քոնթինի-Պոնակոսսին: * '''1942''' – Դել-Միլլոնէ պատկերասրահ, Միլան. ցուցահանդէսը արժանացաւ Ուկօ Օյետթիի բարձր գնահատականին (''Corriere della Sera'' թերթ, 25 Փետրուար 1942) եւ ամրապնդեց Շլդեանի յաջողութիւնը։ Անկէ ետք Շլդեան ստացաւ բազմաթիւ պետական եւ մասնաւոր պատուէրներ։ * '''1942''' – Արուեստի միջազգային 23-րդ ցուցահանդէս (Պիենալէ) Վենետիկի կեդրոնական ցուցադրական պալատին մէջ: * '''23 Յուլիս – 20 Սեպտեմբեր 1955''' – Գրիգոր Շլդեանի աշխատանքներու ցուցադրութիւն Վենետիկի նաւավարներու ընկերութեան մէջ։ * '''1956''' – Մամուլի ակումբ, Հռոմ: * '''26 Յունիս – 6 Հոկտեմբեր 1958''' – Գրիգոր Շլդեանի աշխատանքներու ցուցադրութիւն Վենետիկի նաւավարներու ընկերութեան մէջ։ * '''16 Մայիս – 16 Յունիս 1963''' – Պէաթօ Անճելիքօ սալոն, Հռոմ. ցուցադրուեցաւ «Յիսուսի Կնունքը» նկարը: * '''Նոյեմբեր – Դեկտեմբեր 1970''' – Շլդեանի մեծարումը Վենետիկի մէջ եւ ցուցահանդէս Պարպօ սրահին մէջ, Հռոմ: * '''Յունիս – Սեպտեմբեր 1973''' – Աթենէօ Սան Պասսա, Վենետիկ: * '''21 Ապրիլ – 6 Մայիս 1977''' – Լա Կրատիվա պատկերասրահ, Հռոմ: * '''12 – 29 Մարտ 1979''' – Ցուցադրուեցաւ «Mors atomica» նկարը, Լա Պարկաչչա պատկերասրահ, Հռոմ: * '''Յուլիս – Հոկտեմբեր 1980''' – «Գրիգոր Շլդեան Անթալոգիա 1916 թուականէն» խորագրով ցուցահանդէս, Բեզանի փողոցի Ռոտոնտա, Միլան: * '''1983''' – «Անթալոգիա» ցուցահանդէս, Մոսկուա<ref>Համաձայն www.arsvalue.com կայքի {{Cite web |url=http://www.arsvalue.com/webapp/en-us/artista/12799214/gregorio-sciltian.aspx |title=Archive copy |accessdate=2009-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160405093256/http://www.arsvalue.com/webapp/en-us/artista/12799214/gregorio-sciltian.aspx |archivedate=2016-04-05 |dead-url=yes}} {{ref-en}}</ref>: * '''2 Փետրուար – 31 Մարտ 1986''' – «Գրիգոր Շլդեան — Յետադարձ հայեացք» ցուցահանդէս, Ալմաստէ պալատ, Ֆերրարա: == Թատերական Ձեւաւորումներ == * '''1953''' – Սերկէյ Փրոքոֆեւի «Պատերազմ եւ Խաղաղութիւն», «Ֆլորենտական երաժշտական մայիս», բեմադրիչ՝ Տատեանա Պավլովա: * '''1954''' – Իկոր Սթրավինսկիի «Մաւր» (օփերա), «Լա Սկալա» թատրոն, Միլան: * '''1957''' – Կաետանօ Դոնիցետթիի «Զանգակ» (օփերա), «Պիկքոլա Սկալա» թատրոն, Միլան: * '''1958''' – Կարլ Մարիա Վեպերի «Ապու-Հասսան» (օփերա), «Պիկքոլա Սկալա» թատրոն, Միլան: * '''1958''' – Ֆրանց Շուպערթի «Դաւադիրները կամ Ընտանեկան պատերազմ» (զինկշպիլ), «Պիկքոլա Սկալա» թատրոն, Միլան: * '''1962''' – Անրի տէ Մոնթերլանի «Իսպանական կարդինալ» (օփերա), «Քոնվենյօ» թատրոն, Միլան: == Գրքի Ձեւաւորումներ == * Աննա Պրուզատելի, ''I giorni: poesie'' (Փարիզ, 1952) – 5 գունաւոր նկար: * Լեւ Թոլսթոյ, ''Աննա Քարենինա'' (Միլան, 1967) – 118 գունաւոր նկար: == Հրատարակուած Գործերը == * ''Իրականութեան պատկերումը, էսթետիկա եւ տեխնիկա'' (Pittura della realtà: estetica e tecnica. - Milano, 1956, իտալերէն) * ''Իմ արկածը'' (Mia avventura - Milano, 1963, իտալերէն) * ''Շլդեանի իրականութիւնը'' (La realtà di Sciltian - Milano, 1968, իտալերէն) * ''Գրիգոր Շլդեան, 30 խաբկանք'' (նախաբանը՝ Փոլ Վիալարի. Gregorio Sciltian, 30 trompe-l’oeil - Milano, 1980, իտալերէն) * ''Թրաքթաթ գեղանկարի, էսթետիկայի եւ տեխնիկայի մասին'' (նախաբանը՝ Ուկօ Սպիրիտօի. Trattato sulla pittura: Estetica, tecnica - Milano, 1981, իտալերէն) == Շլդեանը Ֆիլատելիայի Մէջ == * '''1968''' – Տպագրուեցաւ Շլդեանի «Ֆիլատելիստը» նկարը քուպական փոստային նամականիշի վրայ. անմիջապէս դարձաւ ֆիլատելիստական գրականութեան ուշադրութեան առարկայ: * '''1981''' – Շլդեանի «Ուտելիք եւ գինի» նկարը վերարտադրուեցաւ Իտալական համաշխարհային նպարեղենի օրուան նուիրուած փոստային նամականիշի վրայ: * '''1982''' – Սան Մարինօն Շլդեանի նկարներով թողարկեց Սուրբ Ծննդեան երեք փոստային նամականիշ<ref>Ըստ www.armenstamp.com կայքի {{Cite web |url=http://www.armenstamp.com/world.html |title=Archive copy |accessdate=2009-01-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813115104/http://www.armenstamp.com/world.html |archivedate=2009-08-13 |dead-url=yes}} {{ref-en}}</ref>: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}{{ՀՍՀ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]] 6hjetjdojma70gdezovjbvjuzigytjq 0 33577 257303 256076 2026-11-06T12:12:33Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257303 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ծով|Պատկեր=Arctic Ocean bathymetric features.png|Նկարագրութիւն=Արքթիք Ովկիանոսին աւազանը|Ջրատարածութիւն=|բնօրինակ անուանում= «Arctic Ocean» (անգլերէն)<br /> |անուանում=Արքթիք Ովկիանոս}} '''Արքթիք Ովկիանոս'''․ ծանօթ է նաեւ իր հին անունով՝ '''Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոս'''։ Կը գտնուի [[Հիւսիսային Բեւեռ|Հիւսիսային Բեւեռի]] շրջանը։ [[Երկիր|Երկիրին]] հինգ [[Ովկիանոս|ովկիանոսներէն]] ամենէն փոքր եւ ծանծաղ (ոչ խորունկ) ովկիանոսն է։ Ունի 5․200․000 քլ² տարածութիւն եւ մօտաւորապէս 14․625․420 քլ³ ծաւալ։ Շրջապատուած է [[Եւրոպա|Եւրոպայէն]], [[Ասիա|Ասիայէն]], [[Ամերիկա|Ամերիկայէն]] եւ [[Կրիլանտա|Կրիլանտայէն]]։ Խորունկութիւնը 1․038 մ․ մինչեւ 4․665 մ․ է՝ որ ամենէն խորունկ մասն է։ Անոր մակերեսին մեծ մասը սառած է։ Ձմրան, սառոյցները զայն մէկ ծայրէն միւս ծայրը կը պատեն։ Իսկ ամրան, անոնք կը նահանջեն։ == Արքթիք ովկիանոսին ծովերը եւ ծոցերը == * [[Պարենցի Ծով]] * [[Սպիտակ ծով]] * [[Գարա ծով]] * [[Լաբթէֆ ծով]] * [[Արեւելեան Սիպերեան ծով]] * [[Չուքչի ծով]] * [[Պոֆոր ծով]] * [[Հատսըն ծոց]] * [[Պաֆին ծոց]] * [[Կրինլանտայի ծով]] == Կղզիներ == Արքթիք ովկիանոսին գլխաւոր կղզիներն են՝ առաջին միջօրէականի արեւմուտքէն''․-'' * [[Ճան Մայեն, կղզի|Ճան Մայեն]] ([[Նորվեկիա]]) * [[Իսլանտա]] * [[Կրինլանտա|Կրինլանտ]] ([[Դանիա|Տանըմարք]]) * [[Արքթիք Արշիպեղաքոս]] ([[Քանատա|Գանատա]]․ կ՛ընդգրկէ [[Քուին Էլիզապէթ Կղզիներ|Քուին Էլիզապէթ կղզիներն]] ու [[Պաֆին կղզիներ|Պաֆին կղզիները]])։ * [[Ռանկել կղզիներ]] ([[Ռուսիա]]) * [[Նորսիպիրական կղզիներ]] ([[Ռուսիա]]) * [[Սեվերնայա Զեմլիա]] ([[Ռուսիա]]) * [[Նովայա Զեմլիա]] ([[Ռուսիա]]․ կ՛ընդգրկէ [[Սեվըրնի կղզիներ]] եւ [[Եուզհնի կղզիներ]]) * [[Ֆրանց Ժոզէֆ հողատարածք]] ([[Ռուսիա]]) * [[Սվալպարտ]] ([[Նորվեկիա]]․ կ՛ընդգրկէ [[Պիորնոյա, կղզի|Պիորնոյա]] (''Արջի կղզի'')) == Ովկիանագրութիւն == === Ջուրի հոսք === [[Պատկեր:BrnBld BeringToFram.svg|կենտրոն|մինի|375x375փքս|Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսին հիմնական ջրային զանգուածներուն բաշխումը ]] Պատկերին մէջ, ճեղքը կը ներկայացնէ տարբեր ջրային զանգուածներ, ուղղահայաց կտրուածքի երկայնքով՝ Պերինկ նեղուցէն, աշխարհագրական Հիւսիսային բեւեռի վրայէն մինչեւ Ֆրամ նեղուցը։ Քանի որ շերտաւորումը կայուն է, աւելի խորը տեղակայուած ջրային զանգուածները աւելի խիտ են, քան անոնց վերեւը գտնուող շերտերը։ === Ծովային սառոյց === [[Պատկեր:Daily Arctic Sea Ice During Summer Arctic Storm (HD Animation) (8003901788).jpg|կենտրոն|մինի|375x375փքս|Վերջին տասնամեակներուն ընթացքին, Արքթիքի ծովային սառոյցին միջին տարածքը շարունակաբար կը նուազի]] Հիւսիսային սառուցեալ ովկիանոսին մեծ մասը ծածկուած է ծովային սառոյցով, որուն տարածքն ու հաստութիւնը կը փոխուին՝ ըստ եղանակին։ Վերջին տասնամեակներուն ընթացքին, Արքթիքի ծովային սառոյցին միջին տարածքը շարունակաբար կը նուազի։ 1980-էն ի վեր ան կորսնցուցած է իր սառատարածքին 12,85%։ Հիւսիսային [[Էլսմիր կղզի|Էլսմիր կղզիէն]] երբեմն սառնալեռներ կ՛անջատուին, իսկ սառնալեռներ կը կազմուին արեւմտեան [[Կրինլանտա|Կրինլանտայի]] եւ [[Գանատա|Գանատայի]] հիւսիս-արեւելքի ծայրամասէն։ Սառնալեռները ծովային սառոյց չեն, սակայն կրնան յայտնուիլ սառցադաշտերուն զանգուածին մէջ։ Անոնք յաճախ վտանգաւոր են նաւարկութեան՝ [[Թիթանիք|Թիթանիքը]] ամենէն յայտնի պատահած դէպքերէն է։ == Բնական աղբիւրներ == Շրջանին մէջ առատ են՝ նաւթի եւ բնական կազի հանքավայրեր, պահեստի հանքեր, մանկանի կոշկոռակ, աւազ եւ միզաքարի խառնուրդ։ Առատութեամբ կան ձուկ, փոկեր եւ կէտ ձուկեր, որոնք սակայն կլիմայական փոփոխութեան եւ սառնալեռներուն նուազումին պատճառով վտանգի մէջ են։ == Քարտէսներ == [https://my.hrw.com/content/hmof/Gohrw/migrated/migrated_content/atlas/norm_htm/arcticoc.htm hrw] [https://web.archive.org/web/20061125112138/http://www.ngmapcollection.com/product.aspx?cid=1541&pid=15573 National Geographic] <ref>[https://web.archive.org/web/20061209125035/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html physicalgeography - Ովկիանոսներու ներկայացում․ Pidwirny, Michael (2006){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://collections.lib.uwm.edu/digital/collection/agdm/id/5249/ collections.lib - հիւսիսային բեւեռի ծովուն քարտէս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.britannica.com/place/Arctic-Ocean Բրիտանական հանրագիտարան․ Արքթիք Ովկիանոս, 2-7-2012{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-arctic-sea-ice-summer-minimum |title=Կլիմայական փոփխութիւն․ Արքթիք Ովկիանոսին սառոյցի զանգուածը կը նուաղի, Ռեպեքա Լինտսէյ եւ Միքոն Սքոթ, 18-10-2022{{ref-en}} |accessdate=2025-06-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211014112538/https://www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-arctic-sea-ice-summer-minimum |archivedate=2021-10-14 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ cia.gov - Արքթիք ովկիանոս{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20221003232453/https://assets.geoexpro.com/legacy-files/articles/A%20Brief%20Geological%20History%20of%20the%20Arctic%20Ocean.pdf GEO ExPro - Արքթիք ովկիանոսին երկրաբանական պատմութիւն, Whaley, Jane (2007), (PDF) 3-10-2022{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=-s1fDwAAQBAJ&q=geology+of+the+arctic+ocean&redir_esc=y#v=onepage&q=geology%20of%20the%20arctic%20ocean&f=false Արքթիք ովկիանոսին երկրաբանական կազմուածքը․ Piskarev, Alexey; Poselov, Victor; Kaminsky, Valery, eds. (2019){{ref-en}}]</ref> <ref>[https://science.nasa.gov/earth/explore/earth-indicators/arctic-sea-ice-minimum-extent/ Change, NASA Global Climate - Արքթիք խովային սառոյցին նուազումը - Երկիրի ազդարար{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ծովեր այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ այբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Ովկիանոսներ]] ek7cqru0qiwyh221xmjy2nut5o6uga1 0 33586 257298 256125 2026-11-06T12:00:16Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257298 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արսէն Շապանեան'''<ref>{{Citation|title=Արսեն Շապանյան|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6_%D5%87%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10931929|date=2026-10-03|accessdate=2026-10-22|language=hy}}</ref> ({{ԱԾ}}), հայ գեղանկարիչ։ == Կենսագրական գիծեր == Ծնած է Արեւմտեան Հայաստանի [[Կարին]] գաւառի Սունինց գիւղը։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է տեղի Արծնեան վարժարանը, ուր նաեւ ստացած է [[Գեղանկարչութիւն|նկարչութեան]] առաջին դասերը։ 1874 թուականին կը մեկնի Վենետիկ եւ կ'ուսանի Մուրատ-Ռաֆայէլեան վարժարանին մէջ։ 1883 թուականին վերադարձած է Կարին։ 1891 թուականին տեղափոխուած է Պաթում, ծառայած՝ առեւտրական դրամատան մասնաճիւղի մը մէջ։ Շարունակած է զբաղիլ նկարչութեամբ։ 1891 թուականի Օգոստոսին մեկնած է [[Թէոդոսիա]]՝ հիւրընկալուելով ծովանկարիչ [[Յովհաննէս Այվազովսկի|Յովհաննէս Այվազովսկիի]] մօտ<ref>{{Cite web|url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%a1%d6%80%d5%bd%d5%a5%d5%b6-%d5%b7%d5%a1%d5%a2%d5%a1%d5%b6%d5%b5%d5%a1%d5%b6/|title=Zarkfoundation - Արսեն Շաբանյան|website=zarkfoundation.com}} {{Dead link|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ === Կրթութիւն === Ուսանած է Վենետիկ, ապա մեկնած՝ Թէոդոսիա, ապա Յովհաննէս Այվազովսքիի խորհուրդով մեկնած է Փարիզ, յաճախած՝ Ժիւլիան ակադեմիան (Académie Julian)՝ աշակերտելով Կ․ Մորոյի (G. Moreau), Ժ․ Փ․ Լորանսի (J. P. Laurens) եւ Պ․ Քոնսթանի (B. Constant)։ Ստեղծած է հիմնականին մէջ ծովանկարներ<ref>{{Cite web|url=https://www.panorama.am/am/news/2013/09/11/a-shabanyan/446961|title=«...ծովի մասնագետ»... Արսեն Շաբանյան (լուսանկարներ)|website=www.panorama.am|language=en|accessdate=2020 թ․ հուլիսի 28}}</ref>։ == Աշխատանքներ == Առաջին անգամ իր աշխատանքները ցուցադրած է Փարիզ, 1894 թուականին՝ ներկայացնելով Փրըթանյի (Bretagne) ծովափնեայ տեսարաններ պատկերող նկարներ։ Շապանեանի ծովանկարներուն բնորոշ է բանաստեղծականութիւնն ու խոհականութիւնը։ Նշանաւոր գործերէն են՝ «Վերջալոյս Փրըթանյի Մէջ», «Լուսնի Լոյսով», «Պայծառ Գիշեր», «Ցայգախոհք», «Լուսնեակ Գիշեր», «Լուսնկայն»։ Ստեղծած է նաեւ կենցաղային նկարներ («Խաչափառ Որսացող Կանայք»), նաթիւրմորթներ։ Շապանեանի ստեղծագործութիւնները ցուցադրուած են նաեւ Լոնտոնի մէջ։ Փարիզի Ժորժ Փըթի (Georges Petit) պատկերասրահին մէջ 1926 թուականին ցուցադրած գործերուն համար պարգեւատրուած է «Պատւոյ Լեգէոն» շքանշանով։ Շապանեան եղած է Ֆրանսայի ծովանկարիչներու եւ գունաւոր փորագրութեան նկարիչներու ընկերութիւններու հիմնադիրներէն, ինչպէս նաեւ հայ արուեստագէտներու «Անի» ընկերութեան անդամ։ Շապանեանի «Նորմանտացի Ձկնորսներ» աշխատանքը (1898) կը գտնուի Հայաստանի Ազգային Պատկերասրահին մէջ<ref>Արսեն Շաբանյան, 1864-1949</ref>։ == Պարգեւներ == * Ֆրանսայի Պատւոյ Լեգէոնի շքանշան (1926) == Գրականութիւն == * Շիշմանեան Ռ․, ''Բնանկարն ու հայ նկարիչները'', Երեւան, 1958։ * Խաչատրեան Շ․, ''Ֆրանսահայ կերպարուեստը'', Երեւան, 1991։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ այբբենական կարգով]] t1x0beex60a9ul307ed8liwgbjhq04y 0 33613 257406 256834 2026-11-06T15:38:22Z InternetArchiveBot 5016 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 257406 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Done Bidendiko Dorreak.jpg|ղեկավարի պաշտօն=|կարգավիճակ=Քաղաք|զինանշան=|զինանշանի նկարագրութիւն=|մայրաքաղաքն է=|տարածութիւն=|տարածք=29,39|Քաղաքապետ=|բնակչութիւն=103 084|երկիր=Պասքերու երկիր|մարդահամարի թուական=2025|անուանում=Պարաքալտօ<br />''Պարաքալտօ'' ([[Պասքերէն|պասք․]])<br /> Պարաքալտօo (սպաներէն)|պատկերի նկարագրութիւն=Պարաքալտօ|բնօրինակ անուանում=''Barakaldo'' ([[Պասքերէն|պասք․]])<br /> Baracaldo (սպաներէն)|այլ անուանումներ=|հիմնադրումի թուական=1051}} '''Պարաքալտօ''' ([[Պասքերէն|պասք.]]՝ Barakaldo, [[Սպաներէն|սպան․]]՝ Baracaldo)․ Քաղաք՝ [[Պասքերու Երկիր|Պասքերու երկիրին]], հիւսիսային [[Սպանիա]]։ Կը գտնուի [[Պիլպաօ|Պիլպաոյի]] գետաբերանի ձախ ափին եւ մաս կը կազմէ Մեծ Պիլպաոյի կազմին։ 102 986 բնակչութեամբ, Պիլպաոյի մեծագոյն արուարձանն է։ Տարածաշրջանը ունի արդիւնաբերական աւանդոյթ եւ ենթարկուած է կարեւոր վերակառուցումներու՝ նոր առեւտրական եւ բնակելի շրջաններով, որոնք փոխարինած են նախկին աշխոյժ արդիւնաբերական գօտիները։ == Պատմական ակնարկ == Սպանական քիչ քաղաքներ զարգացած են աւելի արագ քան Պարաքալտոն, որուն բնակչութիւնը գրեթէ կրկնապատկուեցաւ 1880-էն 1900։ Այս շրջանին մեծ թիւով գաղթական բանուորներ հաստատուեցան քաղաքին մէջ։ Ունի արդիւնաբերական գետային-նաւահանգստային ժառանգութիւն եւ ենթարկուած է կարեւոր վերակառուցման՝ նոր առեւտրային եւ բնակելի թաղամասերով փոխարինելով երբեմնի գործուն արդիւնաբերական գօտիները: == Ընդհանուր տեղեկութիւններ == Արդի Պարաքալտօն դարձած է հանքավայրային երկաթուղագիծի վերջնակէտը, քանի որ երկաթի հանքահանումը տարածաշրջանի կարեւոր տնտեսական գործունէութիւն էր ԺԹ․ եւ Ի․ դարերուն։ Պողպատի արդիւնաբերութիւնը՝ Ալթոս Հորնոս տէ Վիսքայայի գլխաւորութեամբ, շատ կարեւոր ներկայութիւն ունեցաւ Ի․ դարուն, մինչեւ որ արդիւնաբերական անկումը տարածաշրջանի տնտեսութիւնը խստօրէն հարուածեց 1980-ական թուականներուն։ [[Պատկեր:Puente del Diablo sobre el río Cadagua.jpg|մինի|Diablo կամուրջ, Գատակուա գետին վրայ]] Վերջին տասնամեակներուն ընթացքին, Պարաքալտոյի շուրջ տարածուած արդիւնաբերական գօտիները կորսնցուցած են իրենց կարեւորութիւնը, քանի որ բազմաթիւ խոշոր ընկերութիւններ փակուած են (օրինակ՝ Babcock & Wilcox): Դեռ կան քանի մը գործող գործարաններ, սակայն այն շրջանները, որոնք ժամանակին բարձր արդիւնաբերական մակարդակի վրայ էին, կը շարունակեն վերափոխուիլ՝ բնակելի տարածքներու, պարտէզներու եւ առեւտրական կեդրոններու (օրինակ՝ Ikea եւ MegaPark): Քաղաքին ծայրամասին՝ Անսիոյ մէջ, վերջերս կառուցուած է մեծ ցուցահանդէսային կեդրոն մը (BEC՝ Պիլպաոյի Ցուցահանդէսի Կեդրոն): == Բնակչութիւն == Ճարտարարուեստի ամբողջ բնագաւառով՝ Պարաքալտոյի բնակչութիւնը բարձրացաւ, եւ ՛90-ական թուականներուն ունէր աւելի քան 100 300 բնակչութիւն։ Երբ բոլոր գործարանները փակուեցան, Պարաքալտոյի բնակչութիւնը նուազեցաւ, եւ 2002-ին թիւը 95 000 էր։ Այսօր Պարաքալտոյի մէջ կը բնակին 103 084 մարդ (2025)։ <ref>[https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555 2021-2025 մարդահամար{{ref-en}}]</ref> <ref>{{Cite web |url=https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/75158.pdf |title=Պասքերու երկրին տեղանուններ (&#91;&#91;Պասքերէն{{!}}պասքերէն&#93;&#93;) |accessdate=2025-08-01 |archiveurl=https://archive.wikiwix.com/cache/20250801090859/https://www.euskaltzaindia.eus/dok/iker_jagon_tegiak/75158.pdf |archivedate=2025-08-01 |dead-url=}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.turismo.barakaldo.org/castellano/historia.asp?opcion=2 |title=Պարաքալտոյի պատմութիւն{{ref-es}} |accessdate=2011-02-24 |archiveurl=https://archive.wikiwix.com/cache/20110224103523/http://www.turismo.barakaldo.org/castellano/historia.asp?opcion=2 |archivedate=2011-02-24 |dead-url=yes}}</ref> <ref>[https://www.barakaldo.eus/portal/web/barakaldo Պարաքալտօ քաղաքապետութեան կայքէջ ([[Պասքերէն|պասքերէն]])]</ref> <ref>[https://turismo.euskadi.eus/es/localidades/barakaldo/webtur00-content/es/ Պարաքալտոյի պատմութիւնը([[Պասքերէն|պասքերէն]]]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} lwqs24k2x1sz9b5i7839cyxlyctuwm1 0 33672 257419 2026-11-06T17:10:19Z HoMen 269 Նոր էջ «{{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, Մարագելէ Ազգային Պուրակ, հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկ...»: 257419 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, Մարագելէ Ազգային Պուրակ, հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Այս ընտանիքը երկար ժամանակ ներկայացուցած էր միայն մէկ տեսակով՝ Upupa epops․ Բայց ծննդական հետազօտութիւնները ցոյց տուին, որ անոր երկու ենթատեսակները իրականութեան մէջ առանձին տեսակներ էին, որոնցմէ մէկը անհետացած է։ == Տեսակներու ցանկ == Ըստ միջազգային թռչնաբանական համագումարի յղած դասակարգման <small>(15.1, 2025)</small><small>,</small> Upupa սեռը 3 տեսակով ներկայացուած է․- Հասարակ յոպոպ ''Upupa epops'' <small>Linnaeus, 1758</small> Մատակասկարի յոպոպ ''Upupa marginata, Cabanis & Heine, 1860'' † ''Upupa antaios, Սէնթ Հելէնա կղզի բնիկ, Olson, 1975'' Այդ տեսակներէն մէկը անհետացած է. † ''Սէնթ Հելէնա'' կ''ղզիին բնիկ տեսակ մըն էր։ Կը կարծուի թէ անհետացած է 1502-ին՝ փորթուկալացիներուն ժամանումէն անմիջապէս ետք։ Տեսակը շատ աւելի մեծ էր գոյութիւն ունեցող տեսակներէն։ Չէր թռչեր։'' <ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC v15.2 Աշխարհի թռչուններու տեսակ․ Մկնթռչուններ, կկու ռոլլըր, տրոգոններ, յոպոպներ, եղջիւրակտուցներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Hoopoe&tl=true Օքսֆորտի անգլերէնի բառարան, յոպոպ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsfact.com/hoopoe-bird/ յոպոպ թռչուն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480258#page/263/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ցուցակ․ Peters, James Lee, հրտ. (1945), Քեմպրիճ, Մասաչուսեթս, Harvard University Press, էջ 247 {{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} icqoiamztq9cvdk9sav27pccg8bop6h 257420 257419 2026-11-06T17:11:04Z HoMen 269 257420 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, Մարագելէ Ազգային Պուրակ, հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Այս ընտանիքը երկար ժամանակ ներկայացուցած էր միայն մէկ տեսակով՝ Upupa epops․ Բայց ծննդական հետազօտութիւնները ցոյց տուին, որ անոր երկու ենթատեսակները իրականութեան մէջ առանձին տեսակներ էին, որոնցմէ մէկը անհետացած է։ == Տեսակներու ցանկ == Ըստ միջազգային թռչնաբանական համագումարի յղած դասակարգման <small>(15.1, 2025)</small><small>,</small> Upupa սեռը 3 տեսակով ներկայացուած է․- Հասարակ յոպոպ ''Upupa epops'' <small>Linnaeus, 1758</small> Մատակասկարի յոպոպ ''Upupa marginata, Cabanis & Heine, 1860'' † ''Upupa antaios, Սէնթ Հելէնա կղզի բնիկ, Olson, 1975'' Այդ տեսակներէն մէկը անհետացած է. † ''Սէնթ Հելէնա'' կ''ղզիին բնիկ տեսակ մըն էր։ Կը կարծուի թէ անհետացած է 1502-ին՝ փորթուկալացիներուն ժամանումէն անմիջապէս ետք։ Տեսակը շատ աւելի մեծ էր գոյութիւն ունեցող տեսակներէն։ Չէր թռչեր։'' <ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC v15.2 Աշխարհի թռչուններու տեսակ․ Մկնթռչուններ, կկու ռոլլըր, տրոգոններ, յոպոպներ, եղջիւրակտուցներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Hoopoe&tl=true Օքսֆորտի անգլերէնի բառարան, յոպոպ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsfact.com/hoopoe-bird/ յոպոպ թռչուն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480258#page/263/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ցուցակ․ Peters, James Lee, հրտ. (1945), Քեմպրիճ, Մասաչուսեթս, Harvard University Press, էջ 247 {{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչնազգիներ]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 21uw4axkp3ue31qlb3c0z0buemndp20 257421 257420 2026-11-06T17:15:01Z HoMen 269 257421 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, Մարագելէ Ազգային Պուրակ, հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Այս ընտանիքը երկար ժամանակ ներկայացուցած էր միայն մէկ տեսակով՝ ''Upupa epops''․ Բայց ծննդական հետազօտութիւնները ցոյց տուին, որ անոր երկու ենթատեսակները իրականութեան մէջ առանձին տեսակներ էին, որոնցմէ մէկը անհետացած է։ == Տեսակներու ցանկ == Ըստ թռչնաբանական միջազգային համագումարի յղած դասակարգման <small>(15.1, 2025)</small><small>,</small> Upupa սեռը 3 տեսակով ներկայացուած է․- * Հասարակ յոպոպ ''Upupa epops'' <small>Linnaeus, 1758</small> * Մատակասկարի յոպոպ ''Upupa marginata, Cabanis & Heine, 1860'' * † ''Upupa antaios, Սէնթ Հելէնա կղզի բնիկ, Olson, 1975'' Այդ տեսակներէն մէկը անհետացած է. † ''Սէնթ Հելէնա'' կ''ղզիին բնիկ տեսակ մըն էր։ Կը կարծուի թէ անհետացած է 1502-ին՝ փորթուկալացիներուն ժամանումէն անմիջապէս ետք։ Տեսակը շատ աւելի մեծ էր գոյութիւն ունեցող տեսակներէն։ Չէր թռչեր։'' <ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC v15.2 Աշխարհի թռչուններու տեսակ․ Մկնթռչուններ, կկու ռոլլըր, տրոգոններ, յոպոպներ, եղջիւրակտուցներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Hoopoe&tl=true Օքսֆորտի անգլերէնի բառարան, յոպոպ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsfact.com/hoopoe-bird/ յոպոպ թռչուն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480258#page/263/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ցուցակ․ Peters, James Lee, հրտ. (1945), Քեմպրիճ, Մասաչուսեթս, Harvard University Press, էջ 247 {{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչնազգիներ]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] td07x54zy4tg97r7hqerfv3k78c0qj6 257423 257421 2026-11-06T17:28:02Z HoMen 269 257423 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, Մարագելէ Ազգային Պուրակ, հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Այս ընտանիքը երկար ժամանակ ներկայացուցած էր միայն մէկ տեսակով՝ ''Upupa epops''․ Բայց ծննդական հետազօտութիւնները ցոյց տուին, որ անոր երկու ենթատեսակները իրականութեան մէջ առանձին տեսակներ էին, որոնցմէ մէկը անհետացած է։ == Տեսակներու ցանկ == Ըստ թռչնաբանական միջազգային համագումարի յղած դասակարգման <small>(15.1, 2025)</small><small>,</small> Upupa սեռը 3 տեսակով ներկայացուած է․- * Հասարակ յոպոպ ''Upupa epops'' <small>Linnaeus, 1758</small> * [[Մատակասքարի յոպոպ]] ''Upupa marginata, Cabanis & Heine, 1860'' * † ''Upupa antaios, Սէնթ Հելէնա կղզի բնիկ, Olson, 1975'' Այդ տեսակներէն մէկը անհետացած է. † ''Սէնթ Հելէնա'' կ''ղզիին բնիկ տեսակ մըն էր։ Կը կարծուի թէ անհետացած է 1502-ին՝ փորթուկալացիներուն ժամանումէն անմիջապէս ետք։ Տեսակը շատ աւելի մեծ էր գոյութիւն ունեցող տեսակներէն։ Չէր թռչեր։'' <ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC v15.2 Աշխարհի թռչուններու տեսակ․ Մկնթռչուններ, կկու ռոլլըր, տրոգոններ, յոպոպներ, եղջիւրակտուցներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Hoopoe&tl=true Օքսֆորտի անգլերէնի բառարան, յոպոպ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsfact.com/hoopoe-bird/ յոպոպ թռչուն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480258#page/263/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ցուցակ․ Peters, James Lee, հրտ. (1945), Քեմպրիճ, Մասաչուսեթս, Harvard University Press, էջ 247 {{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչնազգիներ]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 7rss2mf07q4dcv5v5qantx646yjfsnl 0 33673 257424 2026-11-06T18:21:30Z HoMen 269 Նոր էջ «{{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Madagascar hoopoe (Upupa marginata).jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ|wikispecies=Bucerotiformes|species=Upupa marginata|image title=|image descr=Մատակասքարի յոպոպ․ Իսալօ ազգային պուրակ, Մատակասքար|genus=Upupa}}'''Մատակասքարի յոպոպ''' (''Upupa marginata'')․ Եղջերակտուցաձեւ ը...»: 257424 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Madagascar hoopoe (Upupa marginata).jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ|wikispecies=Bucerotiformes|species=Upupa marginata|image title=|image descr=Մատակասքարի յոպոպ․ Իսալօ ազգային պուրակ, Մատակասքար|genus=Upupa}}'''Մատակասքարի յոպոպ''' (''Upupa marginata'')․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Նախ, ''Upupa'' ենթատեսակ (Upupa epops marginata) կը համարուէր, բայց անջատուեցաւ իր ձայներու եւ փետուրներու փոքր տարբերութիւններուն պատճառով։ Որոշ դասաբաշխներ դեռ այդ երեք տեսակները տեսակակից կը համարեն։ Կան նաեւ իշխանութիւններ որ ափրիկեան եւ եւրասիական յոպոպը միասին կը պահեն, բայց կը բաժանեն Մատակասքարի յոպոպը։ Այդ Մատակասքարի տեղայատուկ է, ուր իր բնական միջավայրը կ՛ենթադրուի ըլլալ մերձարեւադարձային կամ արեւադարձային չոր անտառը։ Սովորական թռչուն է, եւ Բնութեան պահպանման միջազգային միութիւնը իր պահպանման կարգավիճակը կը համարէ նուազագոյն մտահոգութեան ենթակայ։ == Նկարագրութիւն == Չափահաս Մատակասքարի յոպոպը 32սմ երկար է եւ 57-91 կրամ կը կշռէ։ Ունի երկար, կոր կտուց եւ դարչնագոյն փետուրներ եւ թեւերը յանդգնօրէն սեւ եւ սպիտակ գծերով զարդարուած են։ Պոչը սեւ է, իսկ երկար դարչնագոյն փետրափունջը՝ սեւ ծայրերով, կը բարձրանայ երբ թռչունը վտանգ զգայ։ Թեւերը լայն են եւ կլորաւուն․ թռիչքի բնորոշ ձեւը կազմուած է քանի մը թեւախփումներէ, որոնցմէ ետք թեւերը մէկ վայրկեան ծալուելով թռչունը կը սահի յետոյ կը վերականգնէ թեւախփումը։ Էգը գունաւորութեամբ փոքր-ինչ կը գունատի արուէն, իսկ թեւերուն վրայ սպիտակը աւելի քիչ է։ Համեմատած ափրիկեան յոպոպին՝ ան աւելի մեծ է, ունի աւելի երկար պոչ եւ աւելի վարդագոյն կոկորդ։ Դայլայլումը զգալիօրէն կը տարբերի ափրիկեան յոպոպի «հուփ-հուփ-հուփ»էն՝ նկարագրուած ըլլալով իբրեւ «ցած խուլ թրթռում մը՝ rrrrrrooow, որ թեթեւ մը կ'իջնէ, կը տեւէ 1.5–2.5 վայրկեան եւ կը կրկնուի ամէն 3–10 վայրկեան»։ == Բաշխում եւ բնակավայր == Մատակասքարի յոպոպը բացառապէս Մատակասքկարի բնիկ թռչուն է, ուր անոր տարածումը կը ներառէ երկրի հիւսիսը, արեւմուտքը, կեդրոնական եւ հարաւային մասերը, իսկ արեւելեան մասին՝ մեծ մասամբ բացակայ է։ Ան կը բնակի անտառներու եզրերուն, բացատներուն, մարգերուն, սաւանաներուն, արօտավայրերուն ու թուփերուն մէջ։ Այս տեսակը միամուս է եւ տարածքային։ Բուծումը կը կատարուի Օգոստոսէն Դեկտեմբեր, հիմնականին՝ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն։ Բոյնը ծառի խորշի մէջ է, յաճախ գետնէն 3 մ․ հեռու։ Բնադրման համար քիչ նիւթ կը գործածուի եւ անցքը կեղտոտ ու հոտոտ կը դառնայ՝ նախկան ձագերըթեւաւորին։ Մէկ բունի մէջ վեց կապտամոխրագոյն հաւկիթ կ՛ըլլայ։ Թխսումը կը կատարուի միայն էգ թռչունին կողմէ, եւ կը նկատուի, որ զուգընկերը կեր կու տայ թուխսի նստած թռչունին։ Երկու ծնողներն ալ կը մասնակցին ձագերուն սնուցումին։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22729402/263716881 Մատակասքարի յոպոպ, IUCN Red List of Threatened Species. 2024 հրտ․{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/396/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ձեռքի գիրք, Barcelona : Lynx Edicions, 1992 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/madhoo1/cur/introduction Աշխարհի թռչուններ․ Մատակասքարի յոպոպ, Del Hoyo, J.; Collar, N.; Kirwan, G.M. (2018{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=qaFLAQAAQBAJ&pg=PA631&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ափրիկէի թռչուն հտ․ 7 - Մալակասի շրջան՝ Մատակասքար, Սէյշելես, Գոմորոս, Մասքարենոս A&C Black. էջ 631–633{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} cglimrh2b2il1w79fpscghxx3v4kl65 257425 257424 2026-11-06T18:24:44Z HoMen 269 257425 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Upupa marginata)|image file=Madagascar hoopoe (Upupa marginata).jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=|wikispecies=Bucerotiformes|species=Upupa marginata|image title=|image descr=Մատակասքարի յոպոպ․ Իսալօ ազգային պուրակ, Մատակասքար|genus=Upupa}}'''Մատակասքարի յոպոպ''' (''Upupa marginata'')․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Նախ, ''Upupa'' ենթատեսակ (Upupa epops marginata) կը համարուէր, բայց անջատուեցաւ իր ձայներու եւ փետուրներու փոքր տարբերութիւններուն պատճառով։ Որոշ դասաբաշխներ դեռ այդ երեք տեսակները տեսակակից կը համարեն։ Կան նաեւ իշխանութիւններ որ ափրիկեան եւ եւրասիական յոպոպը միասին կը պահեն, բայց կը բաժանեն Մատակասքարի յոպոպը։ Այդ Մատակասքարի տեղայատուկ է, ուր իր բնական միջավայրը կ՛ենթադրուի ըլլալ մերձարեւադարձային կամ արեւադարձային չոր անտառը։ Սովորական թռչուն է, եւ Բնութեան պահպանման միջազգային միութիւնը իր պահպանման կարգավիճակը կը համարէ նուազագոյն մտահոգութեան ենթակայ։ == Նկարագրութիւն == Չափահաս Մատակասքարի յոպոպը 32սմ երկար է եւ 57-91 կրամ կը կշռէ։ Ունի երկար, կոր կտուց եւ դարչնագոյն փետուրներ եւ թեւերը յանդգնօրէն սեւ եւ սպիտակ գծերով զարդարուած են։ Պոչը սեւ է, իսկ երկար դարչնագոյն փետրափունջը՝ սեւ ծայրերով, կը բարձրանայ երբ թռչունը վտանգ զգայ։ Թեւերը լայն են եւ կլորաւուն․ թռիչքի բնորոշ ձեւը կազմուած է քանի մը թեւախփումներէ, որոնցմէ ետք թեւերը մէկ վայրկեան ծալուելով թռչունը կը սահի յետոյ կը վերականգնէ թեւախփումը։ Էգը գունաւորութեամբ փոքր-ինչ կը գունատի արուէն, իսկ թեւերուն վրայ սպիտակը աւելի քիչ է։ Համեմատած ափրիկեան յոպոպին՝ ան աւելի մեծ է, ունի աւելի երկար պոչ եւ աւելի վարդագոյն կոկորդ։ Դայլայլումը զգալիօրէն կը տարբերի ափրիկեան յոպոպի «հուփ-հուփ-հուփ»էն՝ նկարագրուած ըլլալով իբրեւ «ցած խուլ թրթռում մը՝ rrrrrrooow, որ թեթեւ մը կ'իջնէ, կը տեւէ 1.5–2.5 վայրկեան եւ կը կրկնուի ամէն 3–10 վայրկեան»։ == Բաշխում եւ բնակավայր == Մատակասքարի յոպոպը բացառապէս Մատակասքկարի բնիկ թռչուն է, ուր անոր տարածումը կը ներառէ երկրի հիւսիսը, արեւմուտքը, կեդրոնական եւ հարաւային մասերը, իսկ արեւելեան մասին՝ մեծ մասամբ բացակայ է։ Ան կը բնակի անտառներու եզրերուն, բացատներուն, մարգերուն, սաւանաներուն, արօտավայրերուն ու թուփերուն մէջ։ Այս տեսակը միամուս է եւ տարածքային։ Բուծումը կը կատարուի Օգոստոսէն Դեկտեմբեր, հիմնականին՝ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն։ Բոյնը ծառի խորշի մէջ է, յաճախ գետնէն 3 մ․ հեռու։ Բնադրման համար քիչ նիւթ կը գործածուի եւ անցքը կեղտոտ ու հոտոտ կը դառնայ՝ նախկան ձագերըթեւաւորին։ Մէկ բունի մէջ վեց կապտամոխրագոյն հաւկիթ կ՛ըլլայ։ Թխսումը կը կատարուի միայն էգ թռչունին կողմէ, եւ կը նկատուի, որ զուգընկերը կեր կու տայ թուխսի նստած թռչունին։ Երկու ծնողներն ալ կը մասնակցին ձագերուն սնուցումին։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22729402/263716881 Մատակասքարի յոպոպ, IUCN Red List of Threatened Species. 2024 հրտ․{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/396/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ձեռքի գիրք, Barcelona : Lynx Edicions, 1992 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/madhoo1/cur/introduction Աշխարհի թռչուններ․ Մատակասքարի յոպոպ, Del Hoyo, J.; Collar, N.; Kirwan, G.M. (2018{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=qaFLAQAAQBAJ&pg=PA631&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ափրիկէի թռչուն հտ․ 7 - Մալակասի շրջան՝ Մատակասքար, Սէյշելես, Գոմորոս, Մասքարենոս A&C Black. էջ 631–633{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 5b5q1z70319xndxr2e5kp17lv5w02qx 257426 257425 2026-11-06T18:28:10Z HoMen 269 257426 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Մատակասքարի յոպոպ<br /> Upupa marginata|image file=Madagascar hoopoe (Upupa marginata).jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=|wikispecies=Bucerotiformes|species=Upupa marginata|image title=|image descr=Մատակասքարի յոպոպ․ Իսալօ ազգային պուրակ, Մատակասքար|genus=Upupa}}'''Մատակասքարի յոպոպ''' (''Upupa marginata'')․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Նախ, ''Upupa'' ենթատեսակ (Upupa epops marginata) կը համարուէր, բայց անջատուեցաւ իր ձայներու եւ փետուրներու փոքր տարբերութիւններուն պատճառով։ Որոշ դասաբաշխներ դեռ այդ երեք տեսակները տեսակակից կը համարեն։ Կան նաեւ իշխանութիւններ որ ափրիկեան եւ եւրասիական յոպոպը միասին կը պահեն, բայց կը բաժանեն Մատակասքարի յոպոպը։ Այդ Մատակասքարի տեղայատուկ է, ուր իր բնական միջավայրը կ՛ենթադրուի ըլլալ մերձարեւադարձային կամ արեւադարձային չոր անտառը։ Սովորական թռչուն է, եւ Բնութեան պահպանման միջազգային միութիւնը իր պահպանման կարգավիճակը կը համարէ նուազագոյն մտահոգութեան ենթակայ։ == Նկարագրութիւն == Չափահաս Մատակասքարի յոպոպը 32սմ երկար է եւ 57-91 կրամ կը կշռէ։ Ունի երկար, կոր կտուց եւ դարչնագոյն փետուրներ եւ թեւերը յանդգնօրէն սեւ եւ սպիտակ գծերով զարդարուած են։ Պոչը սեւ է, իսկ երկար դարչնագոյն փետրափունջը՝ սեւ ծայրերով, կը բարձրանայ երբ թռչունը վտանգ զգայ։ Թեւերը լայն են եւ կլորաւուն․ թռիչքի բնորոշ ձեւը կազմուած է քանի մը թեւախփումներէ, որոնցմէ ետք թեւերը մէկ վայրկեան ծալուելով թռչունը կը սահի յետոյ կը վերականգնէ թեւախփումը։ Էգը գունաւորութեամբ փոքր-ինչ կը գունատի արուէն, իսկ թեւերուն վրայ սպիտակը աւելի քիչ է։ Համեմատած ափրիկեան յոպոպին՝ ան աւելի մեծ է, ունի աւելի երկար պոչ եւ աւելի վարդագոյն կոկորդ։ Դայլայլումը զգալիօրէն կը տարբերի ափրիկեան յոպոպի «հուփ-հուփ-հուփ»էն՝ նկարագրուած ըլլալով իբրեւ «ցած խուլ թրթռում մը՝ rrrrrrooow, որ թեթեւ մը կ'իջնէ, կը տեւէ 1.5–2.5 վայրկեան եւ կը կրկնուի ամէն 3–10 վայրկեան»։ == Բաշխում եւ բնակավայր == Մատակասքարի յոպոպը բացառապէս Մատակասքկարի բնիկ թռչուն է, ուր անոր տարածումը կը ներառէ երկրի հիւսիսը, արեւմուտքը, կեդրոնական եւ հարաւային մասերը, իսկ արեւելեան մասին՝ մեծ մասամբ բացակայ է։ Ան կը բնակի անտառներու եզրերուն, բացատներուն, մարգերուն, սաւանաներուն, արօտավայրերուն ու թուփերուն մէջ։ Այս տեսակը միամուս է եւ տարածքային։ Բուծումը կը կատարուի Օգոստոսէն Դեկտեմբեր, հիմնականին՝ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն։ Բոյնը ծառի խորշի մէջ է, յաճախ գետնէն 3 մ․ հեռու։ Բնադրման համար քիչ նիւթ կը գործածուի եւ անցքը կեղտոտ ու հոտոտ կը դառնայ՝ նախկան ձագերըթեւաւորին։ Մէկ բունի մէջ վեց կապտամոխրագոյն հաւկիթ կ՛ըլլայ։ Թխսումը կը կատարուի միայն էգ թռչունին կողմէ, եւ կը նկատուի, որ զուգընկերը կեր կու տայ թուխսի նստած թռչունին։ Երկու ծնողներն ալ կը մասնակցին ձագերուն սնուցումին։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22729402/263716881 Մատակասքարի յոպոպ, IUCN Red List of Threatened Species. 2024 հրտ․{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/396/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ձեռքի գիրք, Barcelona : Lynx Edicions, 1992 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/madhoo1/cur/introduction Աշխարհի թռչուններ․ Մատակասքարի յոպոպ, Del Hoyo, J.; Collar, N.; Kirwan, G.M. (2018{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=qaFLAQAAQBAJ&pg=PA631&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ափրիկէի թռչուն հտ․ 7 - Մալակասի շրջան՝ Մատակասքար, Սէյշելես, Գոմորոս, Մասքարենոս A&C Black. էջ 631–633{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] h1vm88r6jpi8d1ahgszc6i5l9o9g0hz 257427 257426 2026-11-06T18:30:19Z HoMen 269 257427 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Մատակասքարի յոպոպ<br /> Upupa marginata|image file=Madagascar hoopoe (Upupa marginata).jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=|wikispecies=Bucerotiformes|species=Upupa marginata|image title=|image descr=Մատակասքարի յոպոպ․ [[Իսալօ ազգային պուրակ]], Մատակասքար|genus=Upupa}}'''Մատակասքարի յոպոպ''' (''Upupa marginata'')․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Նախ, ''Upupa'' ենթատեսակ (Upupa epops marginata) կը համարուէր, բայց անջատուեցաւ իր ձայներու եւ փետուրներու փոքր տարբերութիւններուն պատճառով։ Որոշ դասաբաշխներ դեռ այդ երեք տեսակները տեսակակից կը համարեն։ Կան նաեւ իշխանութիւններ որ ափրիկեան եւ եւրասիական յոպոպը միասին կը պահեն, բայց կը բաժանեն Մատակասքարի յոպոպը։ Այդ Մատակասքարի տեղայատուկ է, ուր իր բնական միջավայրը կ՛ենթադրուի ըլլալ մերձարեւադարձային կամ արեւադարձային չոր անտառը։ Սովորական թռչուն է, եւ Բնութեան պահպանման միջազգային միութիւնը իր պահպանման կարգավիճակը կը համարէ նուազագոյն մտահոգութեան ենթակայ։ == Նկարագրութիւն == Չափահաս Մատակասքարի յոպոպը 32սմ երկար է եւ 57-91 կրամ կը կշռէ։ Ունի երկար, կոր կտուց եւ դարչնագոյն փետուրներ եւ թեւերը յանդգնօրէն սեւ եւ սպիտակ գծերով զարդարուած են։ Պոչը սեւ է, իսկ երկար դարչնագոյն փետրափունջը՝ սեւ ծայրերով, կը բարձրանայ երբ թռչունը վտանգ զգայ։ Թեւերը լայն են եւ կլորաւուն․ թռիչքի բնորոշ ձեւը կազմուած է քանի մը թեւախփումներէ, որոնցմէ ետք թեւերը մէկ վայրկեան ծալուելով թռչունը կը սահի յետոյ կը վերականգնէ թեւախփումը։ Էգը գունաւորութեամբ փոքր-ինչ կը գունատի արուէն, իսկ թեւերուն վրայ սպիտակը աւելի քիչ է։ Համեմատած ափրիկեան յոպոպին՝ ան աւելի մեծ է, ունի աւելի երկար պոչ եւ աւելի վարդագոյն կոկորդ։ Դայլայլումը զգալիօրէն կը տարբերի ափրիկեան յոպոպի «հուփ-հուփ-հուփ»էն՝ նկարագրուած ըլլալով իբրեւ «ցած խուլ թրթռում մը՝ rrrrrrooow, որ թեթեւ մը կ'իջնէ, կը տեւէ 1.5–2.5 վայրկեան եւ կը կրկնուի ամէն 3–10 վայրկեան»։ == Բաշխում եւ բնակավայր == Մատակասքարի յոպոպը բացառապէս Մատակասքկարի բնիկ թռչուն է, ուր անոր տարածումը կը ներառէ երկրի հիւսիսը, արեւմուտքը, կեդրոնական եւ հարաւային մասերը, իսկ արեւելեան մասին՝ մեծ մասամբ բացակայ է։ Ան կը բնակի անտառներու եզրերուն, բացատներուն, մարգերուն, սաւանաներուն, արօտավայրերուն ու թուփերուն մէջ։ Այս տեսակը միամուս է եւ տարածքային։ Բուծումը կը կատարուի Օգոստոսէն Դեկտեմբեր, հիմնականին՝ Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր ամիսներուն։ Բոյնը ծառի խորշի մէջ է, յաճախ գետնէն 3 մ․ հեռու։ Բնադրման համար քիչ նիւթ կը գործածուի եւ անցքը կեղտոտ ու հոտոտ կը դառնայ՝ նախկան ձագերըթեւաւորին։ Մէկ բունի մէջ վեց կապտամոխրագոյն հաւկիթ կ՛ըլլայ։ Թխսումը կը կատարուի միայն էգ թռչունին կողմէ, եւ կը նկատուի, որ զուգընկերը կեր կու տայ թուխսի նստած թռչունին։ Երկու ծնողներն ալ կը մասնակցին ձագերուն սնուցումին։ <ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22729402/263716881 Մատակասքարի յոպոպ, IUCN Red List of Threatened Species. 2024 հրտ․{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://archive.org/details/handbookofbirdso0001unse/page/396/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ձեռքի գիրք, Barcelona : Lynx Edicions, 1992 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/madhoo1/cur/introduction Աշխարհի թռչուններ․ Մատակասքարի յոպոպ, Del Hoyo, J.; Collar, N.; Kirwan, G.M. (2018{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=qaFLAQAAQBAJ&pg=PA631&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ափրիկէի թռչուն հտ․ 7 - Մալակասի շրջան՝ Մատակասքար, Սէյշելես, Գոմորոս, Մասքարենոս A&C Black. էջ 631–633{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] cen5trwk9ygx9tdh7lk9hc7v5t6bscy