Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 5225 257432 247850 2026-11-07T18:45:41Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 257432 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Cwy no parking.jpg‎|մինի|աջից|150px|Երթեւեկութեան ցուցմունքներ Շերոքի Լեզուով [[Օգլահոմա]] նահանգին մէջ, [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]]] [[Պատկեր:Sequoyah.jpg|thumb|right|180px|Սեքուօեան, Շերոքի լեզուով իր հնարած ցուցակով]] '''Շերոքի լեզու''' կամ Ձալակի (անգլերէն Cherokee շերոքերէն ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ, որ կը կարդացուի Tsalagi Gawonihisdi) Իրոքուայեան (Iroquoian) լեզուաընտանիքին պատկանող, վտանգուած կամ մահացող լեզու մըն է եւ շերոքի ժողովուրդին մայրենի բարբառը։ Ըստ «Ethnologue»-ի՝ 2018-ին 376,000 չերոքիներէն միայն 1,520-ը կը խօսէր այս լեզուով, մինչդեռ 2019-ին երեք չերոքի ցեղախումբերու կատարած հաշուառումը արձանագրած է մօտ 2,100 խօսող։ Խօսողներուն թիւը գնալով կը նուազի։ «Tahlequah Daily Press»-ը 2019-ին հաղորդեց, թէ խօսողներուն մեծ մասը տարեցներ են. ամէն ամիս լեզուին վարժ տիրապետող մօտ ութ անձ կը մահանայ, եւ 50 տարեկանէն վար միայն հինգ հոգի սահուն կը խօսի։ Ըստ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի (UNESCO)՝ Օքլահոմայի չերոքի բարբառը «որոշակիօրէն վտանգուած» է, իսկ Հիւսիսային Քարոլայնայի բարբառը՝ «լրջօրէն վտանգուած»։ Ստորին բարբառը, որով նախապէս կը խօսէին Հարաւային Քարոլայնայի եւ Ճորճիոյ սահմանին վրայ, անհետացած է մօտաւորապէս 1900 թուականէն։ Մնացած երկու բարբառներուն ապագայի վերաբերեալ այս օրհասական վիճակը մղեց չերոքի ցեղախումբերու Եռակողմ Խորհուրդը՝ 2019 Յունիսին յայտարարելու արտակարգ դրութիւն՝ լեզուի վերակենդանացման ջանքերը ուժեղացնելու կոչով<ref>{{Citation|title=Cherokee language|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cherokee_language&oldid=1338443369|date=2026-02-15|accessdate=2026-02-16|language=en}}</ref>։ == Բարբառներ եւ Ուսուցում<ref>{{Citation|title=Cherokee language|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cherokee_language&oldid=1338443369|date=2026-02-15|accessdate=2026-02-16|language=en}}</ref> == Հիւսիսային Քարոլայնայի մէջ կը մնան Արեւելեան բարբառով (նաեւ ծանօթ իբրեւ Միջին կամ Քիթուահ) խօսող շուրջ 200 հոգի։ Լեզուի պահպանման ջանքերը կը ներառեն «Նոր Քիթուահ Ակադեմիա»ն՝ երկլեզու ընկղմման (immersion) դպրոցը։ Չերոքիախօսներու ամէնէն մեծ խումբը կեդրոնացած է Օքլահոմայի Թահլեքուահ քաղաքին շուրջ, ուր կը գերիշխէ Արեւմտեան բարբառը։ Թահլեքուահի «Չերոքի Ընկղմման Դպրոց»-ը (Tsalagi Tsunadeloquasdi) կը սպասարկէ դաշնային մակարդակով ճանչցուած ցեղախումբերու երեխաներուն՝ մանկապարտէզէն մինչեւ 6-րդ դասարան։ === Լեզուական Կառոյց<ref>{{Citation|title=Cherokee language|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cherokee_language&oldid=1338443369|date=2026-02-15|accessdate=2026-02-16|language=en}}</ref> === Չերոքին '''բազմահամադրական''' (polysynthetic) լեզու մըն է եւ Հարաւային Իրոքուայեան լեզուաընտանիքի միակ անդամը. ան կը գործածէ ինքնատիպ վանկային այբուբեն մը։ Որպէս բազմահամադրական լեզու՝ չերոքին էապէս կը տարբերի հնդեւրոպական լեզուներէն (ինչպէս՝ անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն կամ փորթուգալերէն)։ Չերոքի մէկ բառը կրնայ արտայայտել այնպիսի գաղափարներ, որոնց համար անգլերէնի մէջ բազմաթիւ բառեր անհրաժեշտ են՝ ներառեալ հաստատման համատեքստը, խօսողի վերաբերմունքը, գործողութիւնը եւ առարկան։ Լեզուի ձեւաբանական բարդութիւնը լաւագոյնս կ'երեւի բայերուն մէջ, որոնք կը կազմեն լեզուին մօտ 75%-ը (ի տարբերութիւն անգլերէնի, ուր անոնք միայն 25% են)։ Բայերը նուազագոյնը պէտք է պարունակեն. # Դերանուանական նախածանց, # Բայարմատ, # Կերպային (aspect) վերջաւորութիւն, # Եղանակաւորող վերջաւորութիւն։ == Գրականութիւն եւ Ժառանգութիւն<ref>{{Citation|title=Cherokee language|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cherokee_language&oldid=1338443369|date=2026-02-15|accessdate=2026-02-16|language=en}}</ref> == Լեզուն ունի հարուստ փաստագրութիւն, քանի որ այն Հիւսիսային Ամերիկայի բնիկ լեզուներէն ամենաշատ գրականութիւն հրատարակած լեզուն է։ Այդ հրատարակութիւնները կը ներառեն չերոքի բառարանն ու քերականութիւնը, ինչպէս նաեւ Աստուածաշունչի Նոր Կտակարանի ու Սաղմոսներու քանի մը հրատարակութիւններ։ Նաեւ յիշատակելի է «Cherokee Phoenix»-ը (ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯասնվհի)՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու բնիկներուն կողմէ հրատարակուած առաջին լրագիրը, որ նաեւ առաջինն էր՝ տպագրուած բնիկ լեզուով։ Լեզուն ունեցած է 85 տառերէ բաղկացած յատուկ այբուբեն մը, զոր ստեղծած է Սեքուոյեան (անգլերէն՝ Sequoyah)։ Կարգ մը տառեր նմանութիւն ունին լատինական այբուբենի տառերուն, սակայն բոլորովին տարբեր հնչիւններ կ'արտայայտեն {| class="wikitable" summary="Cherokee" |- | style="font-size:large;" | Ꭰ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | a | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꭱ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | e | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭲ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | i | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭳ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | o | style="font-size:large;" | Ꭴ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | u | style="font-size:large;" | Ꭵ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | v |- | style="font-size:large;" | Ꭶ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ga | style="font-size:large;" | Ꭷ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ka | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭸ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ge | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭹ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | gi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭺ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | go | style="font-size:large;" | Ꭻ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | gu | style="font-size:large;" | Ꭼ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | gv |- | style="font-size:large;" | Ꭽ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ha | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꭾ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | he | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꭿ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | hi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮀ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | ho | style="font-size:large;" | Ꮁ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | hu | style="font-size:large;" | Ꮂ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | hv |- | style="font-size:large;" | Ꮃ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | la | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꮄ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | le | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮅ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | li | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮆ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | lo | style="font-size:large;" | Ꮇ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | lu | style="font-size:large;" | Ꮈ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | lv |- | style="font-size:large;" | Ꮉ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ma | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꮊ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | me | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮋ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | mi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮌ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | mo | style="font-size:large;" | Ꮍ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | mu | colspan="2" | &nbsp; |- | style="font-size:large;" | Ꮎ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | na | style="font-size:large;" | Ꮏ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | hna | style="font-size:large;" | Ꮐ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | nah | style="font-size:large;" | Ꮑ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ne | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮒ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ni | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮓ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | no | style="font-size:large;" | Ꮔ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | nu | style="font-size:large;" | Ꮕ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | nv |- | style="font-size:large;" | Ꮖ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | qua | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꮗ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | que | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮘ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | qui | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮙ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | quo | style="font-size:large;" | Ꮚ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | quu | style="font-size:large;" | Ꮛ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | quv |- | style="font-size:large;" | Ꮝ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | s | style="font-size:large;" | Ꮜ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | sa | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮞ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | se | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮟ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | si | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮠ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | so | style="font-size:large;" | Ꮡ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | su | style="font-size:large;" | Ꮢ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | sv |- | style="font-size:large;" | Ꮣ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | da | style="font-size:large;" | Ꮤ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ta | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮥ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | de | style="font-size:large;" | Ꮦ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | te | style="font-size:large;" | Ꮧ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | di | style="font-size:large;" | Ꮨ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | ti | style="font-size:large;" | Ꮩ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | do | style="font-size:large;" | Ꮪ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | du | style="font-size:large;" | Ꮫ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | dv |- | style="font-size:large;" | Ꮬ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | dla | style="font-size:large;" | Ꮭ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tla | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮮ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tle | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮯ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tli | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮰ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tlo | style="font-size:large;" | Ꮱ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tlu | style="font-size:large;" | Ꮲ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tlv |- | style="font-size:large;" | Ꮳ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tsa | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꮴ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tse | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮵ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | tsi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮶ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tso | style="font-size:large;" | Ꮷ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tsu | style="font-size:large;" | Ꮸ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | tsv |- | style="font-size:large;" | Ꮹ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | wa | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ꮺ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | we | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮻ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | wi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ꮼ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | wo | style="font-size:large;" | Ꮽ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | wu | style="font-size:large;" | Ꮾ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | wv |- | style="font-size:large;" | Ꮿ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ya | colspan="4" | | style="font-size:large;" | Ᏸ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | ye | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ᏹ || style="border-left:#aaaaaa hidden;border-right:#aaaaaa hidden;" | yi | colspan="2" | | style="font-size:large;" | Ᏺ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | yo | style="font-size:large;" | Ᏻ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | yu | style="font-size:large;" | Ᏼ || style="border-left:#aaaaaa hidden;" | yv |} == Ծանօթագրութիւն == [[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]] <references /> mmvpto5si0r70gwwl5dmn5vqbyhl7rz 0 6950 257431 256113 2026-11-07T18:39:18Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 257431 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Zarehian Treasury.jpg|250px|մինի|աջից|Զարեհեան գանձատան մուտքը]] '''Հալէպի «Զարեհեան» Գանձատուն''', կը գտնուի [[Հալէպ]]ի [[Սուրբ Քառասնից Մանկանց (Հալէպ)|Ս. Քառասնից Մանկանց]] Մայր եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ։ Հիմնուած է 1991-ին, որ անուանուած է [[Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւն|Մեծի Տանն Կիլիկիոյ]] [[Զարեհ Ա. Կաթողիկոս|Տ.Տ. Զարեհ Ա. Փայասլեան Կաթողիկոսի]] (1956-1963) յիշատակին, հնադարեան Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կառոյցին մէջ (որ յիշատակուած է 1429-ին, [[Ստեփանոս Կրակեցի]]ի կողմէ գրչագրուած Աւետարանի մը յիշատակարանին մէջ), ուր նախքան [[Սուրիա|Սուրիոյ]] պատերազմը ցուցադրուած կային հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող աւելի քան 650 հայ առաքելական եկեղեցւոյ յատուկ [[սպաս]]ներ, հայկական [[Արծաթագործութիւն|արծաթագործութեան]] եւ ձեռարուեստի գեղեցիկ եւ թանկարժէք իրեր, որոնք մեծ մասամբ տարագիր հայ ժողովուրդի զաւակները իրենց հետ բերած էին [[Արեւմտեան Հայաստան]]էն, իբրեւ յիշատակ եւ հայրենիքէն մնացած սուրբ մասունք: Գան­ձա­տու­նը կը ծա­ռա­յէ նա­եւ իբրեւ ու­սում­նա­սի­րա­կան կեդ­րոն: «Զարեհեան» Գանձատան մէջ պարփակուած ձեռագործ աշխատանքի հազուագիւտ նմուշներն ու պատմա-մշակութային արժէք ներկայացնող «գանձեր»ը առիթ կու տային ծանօթանալու Սուրիահայ գաղութի հոգեւոր հարստութեան: == Աղբիւրներ == * «<nowiki/>[[Գանձասար (Շաբաթաթերթ)|Գանձասար]]<nowiki/>» Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի պաշտօնաթերթ, 15 Նոյեմբեր 2012: [[Ստորոգութիւն:Մշակոյթ]] [[Ստորոգութիւն:Սուրիահայ գաղութ]] e4wms9z8thm7s1ov3it5qs6spiobvda 0 20693 257435 246471 2026-11-07T23:12:17Z Lapin kuski 15355 File 257435 wikitext text/x-wiki {{Անձ}} [[Պատկեր:Liza_Minnelli_2006.jpg|աջից|մինի|290x290փքս|Liza Minnelli (2006)]] '''Լայզա Մէյ Մինելլի''' ([[Անգլերէն|անգլ]].՝ '''Liza May Minnelli''', ծնած {{ԱԾ}}) [[ԱՄՆ|Ամերիկացի]] դերասան, երգչուհի, եւ պարող: Ան ամէնէն շատ ծանօթ է իր [[Օսքար|Օսքարի]]-արժանացած 1972 թուականին հրապարակուած [[Cabaret (ֆիլմ)|Cabaret]] ֆիլմին համար, ինչպէս նաեւ 1981 թուականի Arthur ֆիլմը, բազմաթիւ յաջող երգի ալպոմներ, եւ շատ մը ուրիշ ֆիլմի եւ հեռուստաշարներու դերերով: Ան հռչակաւոր է իր բեմային ներկայութեամբ եւ զօրաւոր ալթոյով:<ref>{{Cite news|quote="...and her voice -- a ripe, rounded alto whose physical qualities remain uncannily reminiscent of her mother, Judy Garland..."|url=https://www.nytimes.com/1987/05/31/arts/the-arts-news-and-reviews-pop-liza-minnelli-opens-3-week-carnegie-date.html|title=Liza Minnelli Opens 3-Week Carnegie Date|date=May 31, 1987|work=The New York Times}}</ref> Ան դուստրն է հանրածանօթ երգիչ եւ դերասան [[Ճուտի Կարլընտ|Ճուտի Կարլընտի]] եւ բեմադրիչ [[Վինսընթ Մինելլի|Վինսընթ Մինելլիի]]: Խաղացեր է 25-էն աւելի ֆիլմերու մէջ, մեծ ճանաչում բերած է իրեն «Քապարէ» ֆիլմը: Միւս նշանաւոր ֆիլմերէն են՝ * 1977 - «Նիւ Եորք, Նիւ Եորք» * 1981 - «Արթուր» * 1988 - «Ոստիկան վարձով» * 1988 - «Արթուր 2. Քարի վրայ» * 1991 - «Բեմական նորամուտ» * 1994 - «Զուգահեռ կեանքեր» * 1995 - «Վեսթսայտեան վալս» Օսքար մրցանակ ստացած է «Քապարէ» ֆիլմին համար Օսքար լաւագոյն դերասանուհի անուանակարգին մէջ։ Ստացած է նաեւ 2 Ոսկի գնդակ, 1 Էմմի, 2 Տէյվիտ տը Տոնաթելլօ, 1 BAFTA եւայլն։<ref>{{Citation|title=Լայզա Մինելլի|url=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%BC%D5%A1%D5%B5%D5%A6%D5%A1_%D5%84%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%AC%D5%AB|date=2024-10-24|accessdate=2024-12-19|language=hy}}</ref> == Անձնական Կեանքը<ref>{{Citation|title=Liza Minnelli|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Liza_Minnelli&oldid=1324422081|date=2025-11-27|accessdate=2025-11-28|language=en}}</ref> == Մինելլին երկար տարիներ տառապած է ալքոլամոլութենէն եւ կախեալ եղած է բժիշկի դեղատոմսով տրուած դեղերէ, որ սկսած է իր մօր մահէն ետք վալիումի դեղատոմսի մը հետ։1970-ականներուն անոր կողմէ ժամանցային թմրեցուցիչներու օգտագործումը նշուած է Անտի Ուորհոլի կողմէ, որ 1978-ի օրագրային գրառման մը մէջ յիշած է Մինելլիին Հալսթընի տունը հասնիլը եւ տանտիրոջմէն աղերսելը. «Տո՛ւր ինծի քու ունեցած բոլոր թմրեցուցիչները»։ Ուորհոլի եւ Բիանքա Ճակըրի հետ, Մինելլին յաճախ կը ներկայանար Նիւ Եորք Սիթիի գիշերային ակումբներուն մէջ 1970-ականներու վերջերը, ներառեալ ''Studio 54''-ը։ Մինելլին լքեց իր 1984-ի ''The Rink'' միւզիքալը՝ Պեթի Ֆորտի Քլինիք մտնելուն պատճառով։ Մինելլիի բազմաթիւ ֆիզիքական հիւանդութիւններէն մէկը, որ ծագած է պարուհիի իր երկար եւ պահանջկոտ ասպարէզի հետեւանքով, ժառանգուած է։ Ան ապրած ու ելոյթներ ունեցած է սքոլիոզով իր երիտասարդութենէն ի վեր, եւ ցաւին պատճառով իսկապէս զարգացուցած է իւրայատուկ եւ իրեն բնորոշ պարի շարժումներ ու հնարքներ. «Գտայ, որ սքոլիոզի պատճառով, եթէ ետ կռնակս ծռեմ, ցաւ կը զգամ։ Միակ ձեւերը որ ես կ'ընեմ այնպէս, ինչպէս կ'ընեմ հիմա, միակ ճանապարհն է, որ առանց ցաւի շարժիմ։ Շատ տարօրինակ է... Ես ունիմ երկու կեղծ ազդր, լարերով կապուած ծունկ մը, սքոլիոզ, որ միշտ ունեցած եմ, եւ երեք ջախջախուած ող, բայց ինծի հրաշալի կը զգամ։ Ամէն օր կը պարեմ»։ Մինելլիի բարեկամութիւնները ներառած են երգիչ Ատամ Անթը, որուն խորհուրդ տուած է, թէ ի՛նչ հագնի, երբ ան ներկայացած է լիզապէթ Բ. Թագուհիին 1981-ի ''Royal Variety Performance''-էն ետք, որուն ատեն ելոյթ ունեցած էր անոր խումբը՝ ''Adam and the Ants''-ը։ Անթն ալ իր կարգին յիշած է Մինելլիի անունը իր 1982-ի ''Friend or Foe'' անհատական ալպոմի «Crackpot History and the Right To Lie» երգին մէջ։ 1964-ին Աւստրալիա կատարած այցելութեան մը ընթացքին, Մինելլին եւ անոր այն ժամանակուայ ընկեր Փիթըր Ալընը հրաւիրուեցան Սիտնիի Պանքսթաունի ''Compass Centre''-ի բացման։ Անոնք պարգեւատրուեցան որպէս ''Compass Centre''-ի Թագաւոր եւ Թագուհի։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծանցանկ}} 52gg0ais6q9xf4fcoduratcie4yipfz 0 22274 257433 212429 2026-11-07T18:47:57Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 257433 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Լեզու |գոյն = |լեզու = Գծային B (յունական՝ Միկինեան շրջան) |բնօրինակ անուանում=Γραμμική Β |մատենագիր_նմուշ = |մատենագիր_նմուշի_լայնութիւնը = 250px |մատենագիր_նմուշի_նկարագիրը = |երկրներ = Յունաստան |ժամանակաշրջան =[[Միկինեան քաղաքակրթութիւն]] |լեզուն խօսող երկիրներու թիւ = |լեզուաընտանիք_1= Գծային A |լեզուաընտանիք_2= Գծային B |լեզուաընտանիք_3= |գիրի եղանակ = ձախէն աջ |բարբառներ =|պաշտօնական լեզու = | |քարտէս = |քարտէսի_լայնութիւն = 270px |քարտէսի_նկարագիրը = |քարտեզ2 = |քարտէսի_լայնութիւնը2 = 270px |քարտէս_նկարագիրը2 = }} [[Պատկեր:Linear_B_(Mycenaean_Greek)_NAMA_Tablette_7671.jpg|մինի|Գծային B արձանագրութիւններ․ [[Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարան]]]] Գծային Β, [[յունարէն]] լեզուի առաջին գիրը (հեգարան այբուբենը)․ գործածուած է [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան քաղաքակրթութեան]] շրջանին՝ Ք․Ա․ 17-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դար։ == Տեղեկութիւններ == [[Պատկեր:Tablette_lineaire-B.jpg|ձախից|մինի|Գծային B արձանագրութիւն․ [[Իրաքլոնի հնաբանական թանգարան]]]] Գծային Β գիրը կը յայտնաբերուի [[Քնոսոս]] ([[Կրետէ]]), [[Արթուր Էվանս]] հնագետէն։  Գիրը այդպէս կոչած է, որովհետեւ գծային նիշեր գործածուած են․ անոնք փորագրուած են կաւէ տախտակներու վրայ։ Յաջորդող տարիներուն, բացի [[Քնոսոս|Քնոսոսի]] պալատէն,  Գծային Β գիրով տախտակի վրայ արձանագրութիւններ գտնուած են [[Փիլոս|Փիլոսի]] [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] պալատին մէջ, ինչպէս նաեւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] մայրցամաքի տարբեր շրջաններու մէջ։ Ընդհանուրին մէջ գտնուած են մօտաւորապէս 5000 Գծային Β գիրով արձանագրութիւններ․ 3000 [[Քնոսոս]], 1500 [[Փիլոս]], 300 [[Թիվա]], 90 [[Միկինես|Միկինես,]] իսկ աւելի քիչ քանակով՝ [[Խանիա]] ([[Կրետէ|Կրետ]]<nowiki/>է), [[Արմենի]] ([[Խանիա]], [[Կրետէ]]), [[Մալիա]] (Կրետէ), [[Թիրինթա]] (Արղոլիտա, [[Պելոպոնես]]), [[Էլեֆսինա]] ([[Ատիկէ]]), [[Օրհոմենոս]] (Թիվա, Վիոթիա՝ կեդրոնական Յունաստան), եւայլն։ == Վերծանում == [[Պատկեր:Linear_B_ideograms.png|մինի|Գծային Β - գաղափարագիրեր՝ ձախէն աջ՝ տղամարդ, կին, անիւ, [[Ամֆորէա (αμφορέας)|ամֆորէա]], գինի, ձէթ.]] Գծային Β վերծանած է [[1952 թուական|1952]]-ին [[Միքայէլ Վենթրիս]]։  Իր այս գործին օգնած են [[Էմեթ Լեսլի Պենեթ]], [[Ալիս Քոպեր]] եւ [[Ճոն Չատուիք]]։  Ալիս Քոպերն է որ առաջին նշմարած է թէ գծային նիշերու խմբակի մը գաղափարագիր մը կ՛ ընկերակցէր։ Ճոն Չատուիք կարեւոր ներդրում ունեցած է Գծային Β գիրի վերծանման համար․ ան գործակցած է Միքայէլ Վենթրիսին հետ եւ [[1955 թուական|1955]]-ին յանգած են եզրակացութեան թէ յունարէն լեզուի նախագիրն է՝ «''Documents in Mycenaean Greek» (''աշխատանք-ուսումնասիրութիւն)։ Գծային Β գիրին վերծանմամբ, փաստուեցաւ թէ յունական գիր է։ Գծային Β գիրը կը բաղկանայ մօտաւորապէս 200 նշաններէ։  Թիւերը տասնորդական դրութեան կը հետեւին։ == Գծային Β վանկագիրը == [[Պատկեր:Chania Museum Bügelkrug Fragment 02.jpg|մինի|Հանիայի Հնագիտական Թանգարան․ անօթի վրայ Գծային Β արձանագրութիւն]] [[Պատկեր:Inscibed sherd, Linear B, AM Mycenae, 201735.jpg|մինի|[[Միկինեսի Հնագիտական Թանգարան]]․ Գծային B արձանագրութիւն]] [[Պատկեր:Amth35.jpg|մինի|Թիվայի Հնագիտական Թանգարան․ Գծային Β արձանագրութիւններու հաւաքածոյ]] === Հեգնում եւ արտասանութիւն === {| class="wikitable" style="font-size:140%" | !''-a'' !''-e'' !''-i'' !''-o'' !''-u'' |- | |𐀀 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg]] ''a'' |𐀁 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B038_E.svg]] ''e'' |𐀂 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_I.svg]] ''i'' |𐀃 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B061_O.svg]] ''o'' |𐀄 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B010_U.svg]] ''u'' |- !''d-'' |𐀅 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B001_DA.svg]] ''da'' |𐀆 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B045_DE.svg]] ''de'' |𐀇 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B007_DI.svg]] ''di'' |𐀈 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B014_DO.svg]] ''do'' |𐀉 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B051_DU.svg]] ''du'' |- !''j-'' |𐀊 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B057_JA.svg]] ''ja'' |𐀋 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B046_JE.svg]] ''je'' | |𐀍 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B036_JO.svg]] ''jo'' |𐀎 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B065_JU.svg]] ''ju'' |- !''k-'' |𐀏 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B077_KA.svg]] ''ka'' |𐀐 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B044_KE.svg]] ''ke'' |𐀑 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B067_KI.svg]] ''ki'' |𐀒 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B070_KO.svg]] ''ko'' |𐀓 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B081_KU.svg]] ''ku'' |- !''m-'' |𐀔 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B080_MA.svg]] ''ma'' |𐀕 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B013_ME.svg]] ''me'' |𐀖 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B073_MI.svg]] ''mi'' |𐀗 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B015_MO.svg]] ''mo'' |𐀘 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B023_MU.svg]] ''mu'' |- !''n-'' |𐀙 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B006_NA.svg]] ''na'' |𐀚 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B024_NE.svg]] ''ne'' |𐀛 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B030_NI.svg]] ''ni'' |𐀜 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B052_NO.svg]] ''no'' |𐀝 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B055_NU.svg]] ''nu'' |- !''p-'' |𐀞 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B003_PA.svg]] ''pa'' |𐀟 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B072_PE.svg]] ''pe'' |𐀠 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B039_PI.svg]] ''pi'' |𐀡 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B011_PO.svg]] ''po'' |𐀢 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B050_PU.svg]] ''pu'' |- !''q-'' |𐀣 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B016_QA.svg]] ''qa'' |𐀤 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B078_QE.svg]] ''qe'' |𐀥 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B021_QI.svg]] ''qi'' |𐀦 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B032_QO.svg]] ''qo'' | |- !''r-'' |𐀨 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B060_RA.svg]] ''ra'' |𐀩 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_RE.svg]] ''re'' |𐀪 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B053_RI.svg]] ''ri'' |𐀫 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B002_RO.svg]] ''ro'' |𐀬 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B026_RU.svg]] ''ru'' |- !''s-'' |𐀭 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B031_SA.svg]] ''sa'' |𐀮 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B009_SE.svg]] ''se'' |𐀯 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B041_SI.svg]] ''si'' |𐀰 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B012_SO.svg]] ''so'' |𐀱 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B058_SU.svg]] ''su'' |- !''t-'' |𐀲 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B059_TA.svg]] ''ta'' |𐀳 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B004_TE.svg]] ''te'' |𐀴 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B037_TI.svg]] ''ti'' |𐀵 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B005_TO.svg]] ''to'' |𐀶 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B069_TU.svg]] ''tu'' |- !''w-'' |𐀷 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B054_WA.svg]] ''wa'' |𐀸 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B075_WE.svg]] ''we'' |𐀹 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B040_WI.svg]] ''wi'' |𐀺 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B042_WO.svg]] ''wo'' | |- !''z-'' |𐀼 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B017_ZA.svg]] ''za'' |𐀽 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B074_ZE.svg]] ''ze'' | |𐀿 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B020_ZO.svg]] ''zo'' | |} [[Պատկեր:Kuruso.png|մինի|Գծային B վանկագիր մը․ ku - ru - so կը պատկերացնենχρυσός( ոսկի) բառ]] [[Պատկեր:Nea_Tiryntha_1.JPG|մինի|Նէա Թիրինթա. «<nowiki/>[[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] ջրամբար» ցոյց տուող ցուցատախտակ, գրուած նաեւ Գծային B գիրով]] [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg|մինի|138x138փքս|Գծային B - (Α) Ա վանկը]] Գծային B գիրը միաձայներու եւ երկձայններու միախառնութիւն մըն է կանոններու դաշնագրութեամբ։  Քանի մը օրինակներ՝ ''ai-ku-pi-ti-jo'', ''Aiguptios (''Αἰγύπτιος)-ի համար (=եգիպտական),   ''e-rai-wo'', ''elaiwon'' (ἔλαιον)-ի համար (=ձէթ), ''ti-ri-ja''  ''trja'' (τρια)-ի համար (=երեք),   ''pa-te,''  ''patēr'' (πατήρ)-ի համար (=հայր), ''pa-si'' ,  ''phāsi'' (φησί)-ի համար (=բնութիւն), ''do-ra'', ''dōra'' (յոգնակի δῶρον)-ի համար (=նուէր), ''a-te-mi-ti-jo,''  Ἀρτεμίτιος (''Artemitios'')-ի համար (=Արթեմիթիոս) ''ku-ru-so'', ''khrusos'' (χρυσός)-ի համար (=ոսկի), ''-a-jo,''  -αῖος (''-aios'') վերջածանց՝  ուրկէ ծագում ունեցող կը նշանակէ (Θηβ'''αίος''', Μυτιλην'''αίος'''..), եւայլն։ [[Պատկեր:LINEAR_B_SYLLABLE_B038_E.svg|մինի|110x110փքս|Գծային B - (Ε) Ե վանկը]] === Գծային Β հեգարան === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="11" |Վերծանուած նշաններ V, CV ձեւերուն համար<ref group="note">Լեզուաբանութեան մէջ C եւ V կը ներկայացնեն յաջորդաբար բաղաձայնը եւ ձայնաւորը</ref> |- ! ! colspan="2" |''-a'' ! colspan="2" |''-e'' ! colspan="2" |''-i'' ! colspan="2" |''-o'' ! colspan="2" |''-u'' |- ! | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀀}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg]] |''a'' ''*08'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀁}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B038_E.svg]] |''e'' ''*38'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀂}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_I.svg]] |''i'' ''*28'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀃}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B061_O.svg]] |''o'' ''*61'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀄}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B010_U.svg]] |''u'' ''*10'' |- !''d-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀅}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B001_DA.svg]] |''da'' ''*01'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀆}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B045_DE.svg]] |''de'' ''*45'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀇}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B007_DI.svg]] |''di'' ''*07'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀈}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B014_DO.svg]] |''do'' ''*14'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀉}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B051_DU.svg]] |''du'' ''*51'' |- !''j-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀊}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B057_JA.svg]] |''ja'' ''*57'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀋}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B046_JE.svg]] |''je'' ''*46'' | colspan="2" | | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀍}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B036_JO.svg]] |''jo'' ''*36'' | colspan="2" | |- !''k-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀏}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B077_KA.svg]] |''ka'' ''*77'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀐}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B044_KE.svg]] |''ke'' ''*44'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀑}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B067_KI.svg]] |''ki'' ''*67'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀒}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B070_KO.svg]] |''ko'' ''*70'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀓}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B081_KU.svg]] |''ku'' ''*81'' |- !''m-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀔}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B080_MA.svg]] |''ma'' ''*80'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀕}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B013_ME.svg]] |''me'' ''*13'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀖}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B073_MI.svg]] |''mi'' ''*73'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀗}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B015_MO.svg]] |''mo'' ''*15'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀘}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B023_MU.svg]] |''mu'' ''*23'' |- !''n-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀙}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B006_NA.svg]] |''na'' ''*06'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀚}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B024_NE.svg]] |''ne'' ''*24'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀛}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B030_NI.svg]] |''ni'' ''*30'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀜}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B052_NO.svg]] |''no'' ''*52'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀝}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B055_NU.svg]] |''nu'' ''*55'' |- !''p-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀞}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B003_PA.svg]] |''pa'' ''*03'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀟}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B072_PE.svg]] |''pe'' ''*72'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀠}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B039_PI.svg]] |''pi'' ''*39'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀡}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B011_PO.svg]] |''po'' ''*11'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀢}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B050_PU.svg]] |''pu'' ''*50'' |- !''q-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀣}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B016_QA.svg]] |''qa'' ''*16'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀤}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B078_QE.svg]] |''qe'' ''*78'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀥}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B021_QI.svg]] |''qi'' ''*21'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀦}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B032_QO.svg]] |''qo'' ''*32'' | colspan="2" | |- !''r-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀨}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B060_RA.svg]] |''ra'' ''*60'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀩}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_RE.svg]] |''re'' ''*27'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀪}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B053_RI.svg]] |''ri'' ''*53'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀫}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B002_RO.svg]] |''ro'' ''*02'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀬}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B026_RU.svg]] |''ru'' ''*26'' |- !''s-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀭}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B031_SA.svg]] |''sa'' ''*31'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀮}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B009_SE.svg]] |''se'' ''*09'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀯}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B041_SI.svg]] |''si'' ''*41'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀰}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B012_SO.svg]] |''so'' ''*12'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀱}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B058_SU.svg]] |''su'' ''*58'' |- !''t-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀲}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B059_TA.svg]] |''ta'' ''*59'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀳}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B004_TE.svg]] |''te'' ''*04'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀴}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B037_TI.svg]] |''ti'' ''*37'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀵}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B005_TO.svg]] |''to'' ''*05'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀶}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B069_TU.svg]] |''tu'' ''*69'' |- !''w-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀷}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B054_WA.svg]] |''wa'' ''*54'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀸}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B075_WE.svg]] |''we'' ''*75'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀹}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B040_WI.svg]] |''wi'' ''*40'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀺}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B042_WO.svg]] |''wo'' ''*42'' | colspan="2" | |- !''z-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀼}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B017_ZA.svg]] |''za'' ''*17'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀽}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B074_ZE.svg]] |''ze'' ''*74'' | colspan="2" | | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀿}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B020_ZO.svg]] |''zo'' ''*20'' | colspan="2" | |} <ref>[https://www.jstor.org/stable/628239 Յունական բարբառի փաստեր Միկինեան արխիւներուն մէջ, Ventris, Michael; Chadwick, John (1953), Յունական Ուումնասիրութեանց Թերթօն, հատոր 73, էջ 84-103 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/classical-review/article/abs/inscriptions-in-linear-b-l-godart-a-sacconi-edd-les-archives-du-roi-nestor-corpus-des-inscriptions-en-lineaire-b-de-pylos-volume-i-series-aafr-volume-ii-series-gnxn-pasiphae-1314-pp-xxx-386-420-ills-colour-pls-pisa-and-rome-fabrizio-serra-20192020-cased-94500-isbn-9788833151915/0D63C323984D2C9D44DEB5B0F4B78EAF Քեմպրիճ համալսարան․ Գծային B արձանագրութիւններ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=PxgTAAAAYAAJ&q=Arthur+Evans+Crete&redir_esc=y Հաւելեալ յայտնաբերումներ․ Կրետէի եւ Էգէականի արձանագրութիւններ, Սըր Արթուր Էվանս, 1898]</ref> <ref>[file:///C:/Users/work/Downloads/VAR-815972-1001_20-07-2017_07-39-57_abbyy%20(1).pdf Աշխարհի հնագիտութիւն – Կրետէի գիրը Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին, Օլիվիէ Փետրուար 1986{{ref-en}}]</ref> <ref>[[iarchive:journalofhelleni14soci|Յունական ուսումնասիրութիւններու Թերթօն - Նախնական պատկերագիր․ Նախափիւնիկեան արձանագրութիւններ, Կրետէէն մինչեւ Պելոպոնես, Էվանս, 1894{{ref-en}}]]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=nWFiAAAAMAAJ&redir_esc=y Թիվա․ գծային Բ արձանագրութիւններ]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books/about/The_Scribes_of_the_Room_of_the_Chariot_T.html?id=woZtQgAACAAJ&redir_esc=y Քնոսոս․ պալատին սայլերու կառքինարձանագրութիւնները – Տրիսըն, 2000, հրատ․ Սալամանքայի համալսարան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek national geographic - Հին արձանագրութեան տախտակ գտնուած է․ Եւրոպայի ամենահին գիրը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek Գծային B - Եւրոպայի ամենահին գիրը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.persee.fr/doc/raipr_0033-9075_1973_num_26_1_1623_t1_0119_0000_2 Ճոն Չատուիք, 1994 Գծային B-ի վերծանումը Le déchiffrement du linéaire B, NRF Gallimard{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=TD8YAlh_XHwC&redir_esc=y Ճոն Չատուիք, 1990, Գծային B-ի վերծանումը, Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://sites.utexas.edu/scripts/ Թեքսաս համալսարան – Էգէականի արձանակգրութիւններու եւ նախապատմութեան ծրագիր – Փալեմա, Թոմաս, Eleventh International Mycenological Colloquium 2000]</ref> <ref>[[iarchive:storyofwriting0000robi|Գրելու պատմութիւնը․ Ռոպինսոն Անտրիու 1995, էջ 108-119]]</ref> <ref>[https://www.unicode.org/charts/PDF/U10000.pdf Գծային B - հեգարան․ Unicode 1000-1007F{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.unicode.org/charts/PDF/U10080.pdf Գծային B- logogramme․ Unicode 10080-100FF{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} <references group="note" /> [[Ստորոգութիւն:Յունական լեզուներ]] [[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]] j4g0lve9xnn0kb5r8re4xb2wo9esuev 257434 257433 2026-11-07T18:50:20Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 /* Վերծանում */ 257434 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Լեզու |գոյն = |լեզու = Գծային B (յունական՝ Միկինեան շրջան) |բնօրինակ անուանում=Γραμμική Β |մատենագիր_նմուշ = |մատենագիր_նմուշի_լայնութիւնը = 250px |մատենագիր_նմուշի_նկարագիրը = |երկրներ = Յունաստան |ժամանակաշրջան =[[Միկինեան քաղաքակրթութիւն]] |լեզուն խօսող երկիրներու թիւ = |լեզուաընտանիք_1= Գծային A |լեզուաընտանիք_2= Գծային B |լեզուաընտանիք_3= |գիրի եղանակ = ձախէն աջ |բարբառներ =|պաշտօնական լեզու = | |քարտէս = |քարտէսի_լայնութիւն = 270px |քարտէսի_նկարագիրը = |քարտեզ2 = |քարտէսի_լայնութիւնը2 = 270px |քարտէս_նկարագիրը2 = }} [[Պատկեր:Linear_B_(Mycenaean_Greek)_NAMA_Tablette_7671.jpg|մինի|Գծային B արձանագրութիւններ․ [[Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարանը|Աթէնքի Հնաբանական Ազգային Թանգարան]]]] Գծային Β, [[յունարէն]] լեզուի առաջին գիրը (հեգարան այբուբենը)․ գործածուած է [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան քաղաքակրթութեան]] շրջանին՝ Ք․Ա․ 17-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ա․ 13-րդ դար։ == Տեղեկութիւններ == [[Պատկեր:Tablette_lineaire-B.jpg|ձախից|մինի|Գծային B արձանագրութիւն․ [[Իրաքլոնի հնաբանական թանգարան]]]] Գծային Β գիրը կը յայտնաբերուի [[Քնոսոս]] ([[Կրետէ]]), [[Արթուր Էվանս]] հնագետէն։  Գիրը այդպէս կոչած է, որովհետեւ գծային նիշեր գործածուած են․ անոնք փորագրուած են կաւէ տախտակներու վրայ։ Յաջորդող տարիներուն, բացի [[Քնոսոս|Քնոսոսի]] պալատէն,  Գծային Β գիրով տախտակի վրայ արձանագրութիւններ գտնուած են [[Փիլոս|Փիլոսի]] [[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] պալատին մէջ, ինչպէս նաեւ [[Յունաստան|Յունաստանի]] մայրցամաքի տարբեր շրջաններու մէջ։ Ընդհանուրին մէջ գտնուած են մօտաւորապէս 5000 Գծային Β գիրով արձանագրութիւններ․ 3000 [[Քնոսոս]], 1500 [[Փիլոս]], 300 [[Թիվա]], 90 [[Միկինես|Միկինես,]] իսկ աւելի քիչ քանակով՝ [[Խանիա]] ([[Կրետէ|Կրետ]]<nowiki/>է), [[Արմենի]] ([[Խանիա]], [[Կրետէ]]), [[Մալիա]] (Կրետէ), [[Թիրինթա]] (Արղոլիտա, [[Պելոպոնես]]), [[Էլեֆսինա]] ([[Ատիկէ]]), [[Օրհոմենոս]] (Թիվա, Վիոթիա՝ կեդրոնական Յունաստան), եւայլն։ == Վերծանում == [[Պատկեր:Linear_B_ideograms.png|մինի|Գծային Β - գաղափարագիրեր՝ ձախէն աջ՝ տղամարդ, կին, անիւ, [[Ամֆորէա (αμφορέας)|ամֆորէա]], գինի եւ ձէթ:]] Գծային Β վերծանած է [[1952 թուական|1952]]-ին [[Միքայէլ Վենթրիս]]։  Իր այս գործին օգնած են [[Էմեթ Լեսլի Պենեթ]], [[Ալիս Քոպեր]] եւ [[Ճոն Չատուիք]]։  Ալիս Քոպերն է որ առաջին նշմարած է թէ գծային նիշերու խմբակի մը գաղափարագիր մը կ'ընկերակցէր։ Ճոն Չատուիք կարեւոր ներդրում ունեցած է Գծային Β գիրի վերծանման համար․ ան գործակցած է Միքայէլ Վենթրիսին հետ եւ [[1955 թուական|1955]]-ին յանգած են այն եզրակացութեան, թէ յունարէն լեզուի նախագիրն է՝ «''Documents in Mycenaean Greek» (''աշխատանք-ուսումնասիրութիւն)։ Գծային Β գիրին վերծանմամբ, կը փաստուի, թէ յունական գիր է։ Գծային Β գիրը կը բաղկանայ մօտաւորապէս 200 նշանէ։ Թիւերը տասանորդական դրութեան կը հետեւին։ == Գծային Β վանկագիրը == [[Պատկեր:Chania Museum Bügelkrug Fragment 02.jpg|մինի|Հանիայի Հնագիտական Թանգարան․ անօթի վրայ Գծային Β արձանագրութիւն:]] [[Պատկեր:Inscibed sherd, Linear B, AM Mycenae, 201735.jpg|մինի|[[Միկինեսի Հնագիտական Թանգարան]]․ Գծային B արձանագրութիւն:]] [[Պատկեր:Amth35.jpg|մինի|Թիվայի Հնագիտական Թանգարան․ Գծային Β արձանագրութիւններու հաւաքածոյ:]] === Հեգնում եւ արտասանութիւն === {| class="wikitable" style="font-size:140%" | !''-a'' !''-e'' !''-i'' !''-o'' !''-u'' |- | |𐀀 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg]] ''a'' |𐀁 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B038_E.svg]] ''e'' |𐀂 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_I.svg]] ''i'' |𐀃 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B061_O.svg]] ''o'' |𐀄 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B010_U.svg]] ''u'' |- !''d-'' |𐀅 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B001_DA.svg]] ''da'' |𐀆 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B045_DE.svg]] ''de'' |𐀇 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B007_DI.svg]] ''di'' |𐀈 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B014_DO.svg]] ''do'' |𐀉 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B051_DU.svg]] ''du'' |- !''j-'' |𐀊 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B057_JA.svg]] ''ja'' |𐀋 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B046_JE.svg]] ''je'' | |𐀍 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B036_JO.svg]] ''jo'' |𐀎 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B065_JU.svg]] ''ju'' |- !''k-'' |𐀏 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B077_KA.svg]] ''ka'' |𐀐 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B044_KE.svg]] ''ke'' |𐀑 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B067_KI.svg]] ''ki'' |𐀒 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B070_KO.svg]] ''ko'' |𐀓 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B081_KU.svg]] ''ku'' |- !''m-'' |𐀔 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B080_MA.svg]] ''ma'' |𐀕 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B013_ME.svg]] ''me'' |𐀖 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B073_MI.svg]] ''mi'' |𐀗 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B015_MO.svg]] ''mo'' |𐀘 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B023_MU.svg]] ''mu'' |- !''n-'' |𐀙 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B006_NA.svg]] ''na'' |𐀚 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B024_NE.svg]] ''ne'' |𐀛 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B030_NI.svg]] ''ni'' |𐀜 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B052_NO.svg]] ''no'' |𐀝 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B055_NU.svg]] ''nu'' |- !''p-'' |𐀞 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B003_PA.svg]] ''pa'' |𐀟 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B072_PE.svg]] ''pe'' |𐀠 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B039_PI.svg]] ''pi'' |𐀡 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B011_PO.svg]] ''po'' |𐀢 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B050_PU.svg]] ''pu'' |- !''q-'' |𐀣 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B016_QA.svg]] ''qa'' |𐀤 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B078_QE.svg]] ''qe'' |𐀥 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B021_QI.svg]] ''qi'' |𐀦 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B032_QO.svg]] ''qo'' | |- !''r-'' |𐀨 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B060_RA.svg]] ''ra'' |𐀩 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_RE.svg]] ''re'' |𐀪 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B053_RI.svg]] ''ri'' |𐀫 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B002_RO.svg]] ''ro'' |𐀬 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B026_RU.svg]] ''ru'' |- !''s-'' |𐀭 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B031_SA.svg]] ''sa'' |𐀮 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B009_SE.svg]] ''se'' |𐀯 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B041_SI.svg]] ''si'' |𐀰 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B012_SO.svg]] ''so'' |𐀱 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B058_SU.svg]] ''su'' |- !''t-'' |𐀲 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B059_TA.svg]] ''ta'' |𐀳 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B004_TE.svg]] ''te'' |𐀴 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B037_TI.svg]] ''ti'' |𐀵 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B005_TO.svg]] ''to'' |𐀶 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B069_TU.svg]] ''tu'' |- !''w-'' |𐀷 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B054_WA.svg]] ''wa'' |𐀸 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B075_WE.svg]] ''we'' |𐀹 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B040_WI.svg]] ''wi'' |𐀺 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B042_WO.svg]] ''wo'' | |- !''z-'' |𐀼 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B017_ZA.svg]] ''za'' |𐀽 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B074_ZE.svg]] ''ze'' | |𐀿 [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B020_ZO.svg]] ''zo'' | |} [[Պատկեր:Kuruso.png|մինի|Գծային B վանկագիր մը․ ku - ru - so կը պատկերացնենχρυσός( ոսկի) բառ]] [[Պատկեր:Nea_Tiryntha_1.JPG|մինի|Նէա Թիրինթա. «<nowiki/>[[Միկինեան քաղաքակրթութիւն|Միկինեան]] ջրամբար» ցոյց տուող ցուցատախտակ, գրուած նաեւ Գծային B գիրով]] [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg|մինի|138x138փքս|Գծային B - (Α) Ա վանկը]] Գծային B գիրը միաձայներու եւ երկձայններու միախառնութիւն մըն է կանոններու դաշնագրութեամբ։  Քանի մը օրինակներ՝ ''ai-ku-pi-ti-jo'', ''Aiguptios (''Αἰγύπτιος)-ի համար (=եգիպտական),   ''e-rai-wo'', ''elaiwon'' (ἔλαιον)-ի համար (=ձէթ), ''ti-ri-ja''  ''trja'' (τρια)-ի համար (=երեք),   ''pa-te,''  ''patēr'' (πατήρ)-ի համար (=հայր), ''pa-si'' ,  ''phāsi'' (φησί)-ի համար (=բնութիւն), ''do-ra'', ''dōra'' (յոգնակի δῶρον)-ի համար (=նուէր), ''a-te-mi-ti-jo,''  Ἀρτεμίτιος (''Artemitios'')-ի համար (=Արթեմիթիոս) ''ku-ru-so'', ''khrusos'' (χρυσός)-ի համար (=ոսկի), ''-a-jo,''  -αῖος (''-aios'') վերջածանց՝  ուրկէ ծագում ունեցող կը նշանակէ (Θηβ'''αίος''', Μυτιλην'''αίος'''..), եւայլն։ [[Պատկեր:LINEAR_B_SYLLABLE_B038_E.svg|մինի|110x110փքս|Գծային B - (Ε) Ե վանկը]] === Գծային Β հեգարան === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="11" |Վերծանուած նշաններ V, CV ձեւերուն համար<ref group="note">Լեզուաբանութեան մէջ C եւ V կը ներկայացնեն յաջորդաբար բաղաձայնը եւ ձայնաւորը</ref> |- ! ! colspan="2" |''-a'' ! colspan="2" |''-e'' ! colspan="2" |''-i'' ! colspan="2" |''-o'' ! colspan="2" |''-u'' |- ! | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀀}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B008_A.svg]] |''a'' ''*08'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀁}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B038_E.svg]] |''e'' ''*38'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀂}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_I.svg]] |''i'' ''*28'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀃}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B061_O.svg]] |''o'' ''*61'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀄}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B010_U.svg]] |''u'' ''*10'' |- !''d-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀅}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B001_DA.svg]] |''da'' ''*01'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀆}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B045_DE.svg]] |''de'' ''*45'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀇}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B007_DI.svg]] |''di'' ''*07'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀈}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B014_DO.svg]] |''do'' ''*14'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀉}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B051_DU.svg]] |''du'' ''*51'' |- !''j-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀊}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B057_JA.svg]] |''ja'' ''*57'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀋}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B046_JE.svg]] |''je'' ''*46'' | colspan="2" | | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀍}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B036_JO.svg]] |''jo'' ''*36'' | colspan="2" | |- !''k-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀏}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B077_KA.svg]] |''ka'' ''*77'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀐}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B044_KE.svg]] |''ke'' ''*44'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀑}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B067_KI.svg]] |''ki'' ''*67'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀒}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B070_KO.svg]] |''ko'' ''*70'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀓}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B081_KU.svg]] |''ku'' ''*81'' |- !''m-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀔}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B080_MA.svg]] |''ma'' ''*80'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀕}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B013_ME.svg]] |''me'' ''*13'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀖}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B073_MI.svg]] |''mi'' ''*73'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀗}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B015_MO.svg]] |''mo'' ''*15'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀘}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B023_MU.svg]] |''mu'' ''*23'' |- !''n-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀙}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B006_NA.svg]] |''na'' ''*06'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀚}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B024_NE.svg]] |''ne'' ''*24'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀛}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B030_NI.svg]] |''ni'' ''*30'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀜}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B052_NO.svg]] |''no'' ''*52'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀝}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B055_NU.svg]] |''nu'' ''*55'' |- !''p-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀞}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B003_PA.svg]] |''pa'' ''*03'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀟}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B072_PE.svg]] |''pe'' ''*72'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀠}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B039_PI.svg]] |''pi'' ''*39'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀡}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B011_PO.svg]] |''po'' ''*11'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀢}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B050_PU.svg]] |''pu'' ''*50'' |- !''q-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀣}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B016_QA.svg]] |''qa'' ''*16'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀤}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B078_QE.svg]] |''qe'' ''*78'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀥}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B021_QI.svg]] |''qi'' ''*21'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀦}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B032_QO.svg]] |''qo'' ''*32'' | colspan="2" | |- !''r-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀨}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B060_RA.svg]] |''ra'' ''*60'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀩}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B028_RE.svg]] |''re'' ''*27'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀪}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B053_RI.svg]] |''ri'' ''*53'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀫}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B002_RO.svg]] |''ro'' ''*02'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀬}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B026_RU.svg]] |''ru'' ''*26'' |- !''s-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀭}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B031_SA.svg]] |''sa'' ''*31'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀮}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B009_SE.svg]] |''se'' ''*09'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀯}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B041_SI.svg]] |''si'' ''*41'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀰}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B012_SO.svg]] |''so'' ''*12'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀱}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B058_SU.svg]] |''su'' ''*58'' |- !''t-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀲}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B059_TA.svg]] |''ta'' ''*59'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀳}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B004_TE.svg]] |''te'' ''*04'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀴}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B037_TI.svg]] |''ti'' ''*37'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀵}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B005_TO.svg]] |''to'' ''*05'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀶}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B069_TU.svg]] |''tu'' ''*69'' |- !''w-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀷}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B054_WA.svg]] |''wa'' ''*54'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀸}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B075_WE.svg]] |''we'' ''*75'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀹}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B040_WI.svg]] |''wi'' ''*40'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀺}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B042_WO.svg]] |''wo'' ''*42'' | colspan="2" | |- !''z-'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀼}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B017_ZA.svg]] |''za'' ''*17'' | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀽}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B074_ZE.svg]] |''ze'' ''*74'' | colspan="2" | | style="font-size: 200%;" |{{Lang|grc-Linb|𐀿}} [[Պատկեր:Linear_B_Syllable_B020_ZO.svg]] |''zo'' ''*20'' | colspan="2" | |} <ref>[https://www.jstor.org/stable/628239 Յունական բարբառի փաստեր Միկինեան արխիւներուն մէջ, Ventris, Michael; Chadwick, John (1953), Յունական Ուումնասիրութեանց Թերթօն, հատոր 73, էջ 84-103 {{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/classical-review/article/abs/inscriptions-in-linear-b-l-godart-a-sacconi-edd-les-archives-du-roi-nestor-corpus-des-inscriptions-en-lineaire-b-de-pylos-volume-i-series-aafr-volume-ii-series-gnxn-pasiphae-1314-pp-xxx-386-420-ills-colour-pls-pisa-and-rome-fabrizio-serra-20192020-cased-94500-isbn-9788833151915/0D63C323984D2C9D44DEB5B0F4B78EAF Քեմպրիճ համալսարան․ Գծային B արձանագրութիւններ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=PxgTAAAAYAAJ&q=Arthur+Evans+Crete&redir_esc=y Հաւելեալ յայտնաբերումներ․ Կրետէի եւ Էգէականի արձանագրութիւններ, Սըր Արթուր Էվանս, 1898]</ref> <ref>[file:///C:/Users/work/Downloads/VAR-815972-1001_20-07-2017_07-39-57_abbyy%20(1).pdf Աշխարհի հնագիտութիւն – Կրետէի գիրը Ք․Ա․ 2-րդ հազարամեակին, Օլիվիէ Փետրուար 1986{{ref-en}}]</ref> <ref>[[iarchive:journalofhelleni14soci|Յունական ուսումնասիրութիւններու Թերթօն - Նախնական պատկերագիր․ Նախափիւնիկեան արձանագրութիւններ, Կրետէէն մինչեւ Պելոպոնես, Էվանս, 1894{{ref-en}}]]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=nWFiAAAAMAAJ&redir_esc=y Թիվա․ գծային Բ արձանագրութիւններ]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books/about/The_Scribes_of_the_Room_of_the_Chariot_T.html?id=woZtQgAACAAJ&redir_esc=y Քնոսոս․ պալատին սայլերու կառքինարձանագրութիւնները – Տրիսըն, 2000, հրատ․ Սալամանքայի համալսարան{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek national geographic - Հին արձանագրութեան տախտակ գտնուած է․ Եւրոպայի ամենահին գիրը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.nationalgeographic.com/culture/article/110330-oldest-writing-europe-tablet-greece-science-mycenae-greek Գծային B - Եւրոպայի ամենահին գիրը{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.persee.fr/doc/raipr_0033-9075_1973_num_26_1_1623_t1_0119_0000_2 Ճոն Չատուիք, 1994 Գծային B-ի վերծանումը Le déchiffrement du linéaire B, NRF Gallimard{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=TD8YAlh_XHwC&redir_esc=y Ճոն Չատուիք, 1990, Գծային B-ի վերծանումը, Քեմպրիճ]</ref> <ref>[https://sites.utexas.edu/scripts/ Թեքսաս համալսարան – Էգէականի արձանակգրութիւններու եւ նախապատմութեան ծրագիր – Փալեմա, Թոմաս, Eleventh International Mycenological Colloquium 2000]</ref> <ref>[[iarchive:storyofwriting0000robi|Գրելու պատմութիւնը․ Ռոպինսոն Անտրիու 1995, էջ 108-119]]</ref> <ref>[https://www.unicode.org/charts/PDF/U10000.pdf Գծային B - հեգարան․ Unicode 1000-1007F{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.unicode.org/charts/PDF/U10080.pdf Գծային B- logogramme․ Unicode 10080-100FF{{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} <references group="note" /> [[Ստորոգութիւն:Յունական լեզուներ]] [[Ստորոգութիւն:Լեզուներ]] hmunu2qvikh1hof6p3jqyqcoo64e9s3 0 28076 257436 234805 2026-11-08T10:01:59Z CommonsDelinker 146 Replacing Libro_el_ekspozicio_de_Matenadaran_33.jpg with [[File:Fragmentoj_de_manskribaĵoj_kun_neŭmoj_de_la_9-a_—_10-a_jarcentoj_(Matenadarano)_01.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 257436 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Armenian MS 12 (74773), folio 169 recto Wellcome L0031093.jpg|մինի]] '''Շարական''' (''շար'', մեկնուած է նաեւ [[Եբրայերէն|եբր․]]՝ šir - երգ, [[Ասորիք|ասոր․]]՝ šahrā - հսկում, հսկման ''երգ'' բառերէն, հետագային նոյնացուած է {{lang-el|'ειρμός}} շարքային), պաշտօնապէս ընդունուած եւ եկեղեցական [[Տօնացոյց|Տօնացոյցին]] որեւէ օրուան համապատասխան ժամուն կատարուող հոգեւոր երգ կամ հոգեւոր երգերու ամբողջական շարք (հոմանիշներն են՝ ''կանոն, կարգ, սարք''), նաեւ՝ այդ երգաշարքերը բովանդակող ժողովածու՝ ''շարակնոց''։ Առաջին գրաւոր յիշատակութիւնը առկայ է 9-10-րդ դարերուն երկաթագիր հնագոյն Մաշտոցներուն մէջ։ Ըստ Հայոց լեզուի բացատրական բառարաններուն, շարական կը նշանակէ եկեղեցական արարողութեան ընթացքին երգուած հոգեւոր երգեր, որոնք նաեւ կը կոչուին կանոն<ref>[http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=29&query=%D5%B7%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6&l=hy_LB Շարական]</ref>: Հայոց լեզուին մէջ շարական բառը մուտք գործած է ԺԲ. դարուն, [[Ներսէս Շնորհալի (Ներսէս Դ․ Կլայեցի)|Ներսէս Շնորհալի Հայրապետին]] կողմէ: Շարականը նախապէս կը կոչուէր հոգեւոր երգ կամ օրհներգութիւն։ Հոգեւոր երգերու կամ բանաստեղծութիւններու սկզբնաւորութիւնը կարելի է համարել Դաւիթ մարգարէին ժամանակահատուածը, ուր զանազան օրհներգութիւններով (Սաղմոսներով) ժողովուրդը կը փառաբանէր զԱստուած: [[Պատկեր:Armenian new musical notation 2.JPG|ձախից|մինի]] Նոյնիսկ կարելի է օրհներգութիւններ տեսնել [[Մովսէս Մարգարէ|Մովսէս մարգարէին]] օրերուն։ Անոնք երբ [[Կարմիր Ծով|Կարմիր ծովը]] ճեղքելով խոստացեալ երկիր կ'ուղղուին Մովսէսի քոյրը կ'արտասանէ օրհներգութիւն մը, որ նմանութիւն մը ունի [[Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամայր|Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածամօր]] արտասանած օրհներգութեան: Սակայն, ըստ բազմաթիւ բանասէրներու հայ շարականը սկիզբ առած է Ե. դարուն, [[Հայ Գիրերու Գիւտ|գիրերու գիւտէն]] ետք: {{քաղուածք|«Հարուստ է Հայ Եկեղեցին իր հոգելից Շարականներով։ Անոնք Հայ Եկեղեցւոյ աստուածաբանութեան կարեւոր մէկ ակնաղբիւրը կը կազմեն Ժամապաշտութեան կողքին։ Քրիստոսի Անձին, Սուրբ Հոգիին ու Սուրբ Երրորդութեան նուիրուած ընդարձակ ու աստուծաբանական հիմունքներով վաւերական հոգեւոր երգերը, Սուրբ Գրական ու հայրաբանական գրականութեան հայելին կազմող իրենց հրաշապատում բանաստեղծութիւններովը։ Անոնք գրուած են հետզհետէ եռամեծ հայրապետներու ու վարդապետներու կողմէ տասը դարերու երկար ժամանակաշրջանի ընթացքին, 5-րդ դարէն 15-րդ դար, ուռճացնելով ու յաւէտ պահպանելով Հայ Եկեղեցւոյ հոգեւոր եւ ազգային ինքնուրոյնութիւնը։ … (Անոնք) ինքնատիպ ստեղծագործութիւններ (են) որոնց հեղինակները մեծ մասամբ անունով եւ հանգամանքով ծանօթ եղած են մեր պատմութեան ընթացքին»։ Ինչպէս՝ Մեծն Մեսրոպ, Սուրբն Իսահակ, Մովսէս Քերթող, Խորենացի, Յովհան Օձնեցի, Կոմիտաս Աղցեցի, Յովհան Մանդակունի, Ներսէս Շնորհալի եւ այլք։|Դոկտ. Զաւէն Ա. Քահանայ Արզումանեան<ref>[https://arevelk.am/articles/sharakan-y-ashkharhabar-thargmanec-ephrem-arqepiskvopvos-thapagean Հայ եկեղեցւոյ շարականները]</ref>}} == Ապաշխարութեան շարականներ == [[Պատկեր:Fragmentoj de manskribaĵoj kun neŭmoj de la 9-a — 10-a jarcentoj (Matenadarano) 01.jpg|մինի]] Մեզի հասած հնագոյն շարականները եղած են ապաշխարութեան նուիրուած շարականները, որոնք մեծամասնութեամբ վերագրուած են [[Մեսրոպ Մաշտոց|Ս. Մեսրոպ Մաշտոցին]]: Ապաշխարութեան շարականները կամ կանոնները, ինչպէս միւս շարականները, թիւով ութ են: Անոնք արձանագրուած են ցաւագին հոգիէ բխած զգացումներով: Ապաշխարութեան շարականներուն ներշնչման աղբիւրը կը հանդիսանայ Դաւիթ մարգարէին 50-րդ սաղմոսը, ուր մարգարէն ապաշխարութեան ամբողջական պատկեր մը կը պարզէ ընթերցողին՝ ներկայացնելով մեղքի մէջ ինկած մարդուն հոգեկան չարչրկումը: Նկատի ունենալով Ե. դարու լեզուական մտահոգութիւններն ու աւետարանչական նպատակները, Ապաշխարութեան շարականները գրուած են պարզ ու յստակ լեզուով: Անոնք ունին նաեւ դիւրին եղանակներ: Ապաշխարութեան շարականները կ'երգուին պահոց օրերուն։ Այս շարականներէն քաղուած հատուածներով կը կազմուին այլ շարականներ եւ աղօթքներ, որոնք կը ճոխացնեն եկեղեցական արարողութիւնները: Ստորեւ Ապաշխարութեան շարականներէն հատուածներ՝ '''ԱՁ''' Բազումողորմ Հայր, անառակ որդիին նման կը խոստովանիմ քեզի, ներէ ինծի իմ մեղքերս եւ ողորմէ: '''ԲԿ''' Ամէն ատեն իմ աղաչանքս է՝ մաքրէ զիս մեղքերէս, Տէր: '''ԳՁ''' Փրկէ զիս որսացողին թակարդէն եւ բոլոր վտանգներէն ազատէ եւ ողորմէ: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Քնարական սեռ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ միջնադարեան գրականութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Հոգեւոր երաժշտութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Քրիստոնէական գրականութիւն]] == Տե՛ս նաեւ == *[[Կցուրդներ]] so4zinnsvb3yzjg3fgefcnchmkn6j59 0 33672 257429 257423 2026-11-07T14:26:25Z HoMen 269 257429 wikitext text/x-wiki {{taxobox||name=Յոպոպ|image file=Upupa epops Madrid 01.jpg|regnum=Կենդանիներ|classis=Եղջերակտուցաձեւ|familia=եղնեղջիւր, ծառի յոպոպ |wikispecies=Bucerotiformes|species= Upupa|image title=|image descr=ափրիկեան յոպոպ, [[Մարագելէ Ազգային Պուրակ]], հարաւային Ափրիէ |latin=Upupidae}} '''Յոպոպ''' (լատին․՝ Upupidae, )․ Եղջերակտուցաձեւ ընտանիքին պատկանող թռչուն։ Այս ընտանիքը երկար ժամանակ ներկայացուցած էր միայն մէկ տեսակով՝ ''Upupa epops''․ Բայց ծննդական հետազօտութիւնները ցոյց տուին, որ անոր երկու ենթատեսակները իրականութեան մէջ առանձին տեսակներ էին, որոնցմէ մէկը անհետացած է։ == Տեսակներու ցանկ == Ըստ թռչնաբանական միջազգային համագումարի յղած դասակարգման <small>(15.1, 2025)</small><small>,</small> Upupa սեռը 3 տեսակով ներկայացուած է․- * Հասարակ յոպոպ ''Upupa epops'' <small>Linnaeus, 1758</small> * [[Մատակասքարի յոպոպ]] ''Upupa marginata, Cabanis & Heine, 1860'' * † ''Upupa antaios, Սէնթ Հելէնա կղզի բնիկ, Olson, 1975'' Այդ տեսակներէն մէկը անհետացած է. † ''Սէնթ Հելէնա'' կ''ղզիին բնիկ տեսակ մըն էր։ Կը կարծուի թէ անհետացած է 1502-ին՝ փորթուկալացիներուն ժամանումէն անմիջապէս ետք։ Տեսակը շատ աւելի մեծ էր գոյութիւն ունեցող տեսակներէն։ Չէր թռչեր։'' <ref>[https://www.worldbirdnames.org/bow/mousebirds/ IOC v15.2 Աշխարհի թռչուններու տեսակ․ Մկնթռչուններ, կկու ռոլլըր, տրոգոններ, յոպոպներ, եղջիւրակտուցներ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.oed.com/search/dictionary/?q=Hoopoe&tl=true Օքսֆորտի անգլերէնի բառարան, յոպոպ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://birdsfact.com/hoopoe-bird/ յոպոպ թռչուն{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480258#page/263/mode/1up Աշխարհի թռչուններու ցուցակ․ Peters, James Lee, հրտ. (1945), Քեմպրիճ, Մասաչուսեթս, Harvard University Press, էջ 247 {{ref-en}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Թռչնաբանութիւն]] [[Ստորոգութիւն:Թռչնազգիներ]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Թռչուններ]] 9ltd8az2goworqtvvrh46evu9946twv 0 33674 257430 2026-11-07T17:21:30Z HoMen 269 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Isalo National Park 04.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Իսալօ ազգային պուրակ |կայքէջ=|կարգավիճակ=|անուանում=Իսալօ ազգային պուրակ<br /> Միջազգային միութիւն բնութեան պահպանութեան (IUCN)|նկարագրութիւն=Իսալօ ազգային պուրակ|երկիր=[[Մատակասքար]]|հիմնադրումի թ...»: 257430 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր|պատկեր=Isalo National Park 04.jpg|պատկերի նկարագրութիւն=Իսալօ ազգային պուրակ |կայքէջ=|կարգավիճակ=|անուանում=Իսալօ ազգային պուրակ<br /> Միջազգային միութիւն բնութեան պահպանութեան (IUCN)|նկարագրութիւն=Իսալօ ազգային պուրակ|երկիր=[[Մատակասքար]]|հիմնադրումի թուական=1962 / 1999|տվյալ կարգավիճակում=|օրէնսդրական մարմին=[[Մատակասքարի Ազգային Պուրակներ]] (PNM-ANGAP)|շրջան=Ֆիանարանցոա}} '''Իսալօ ազգային պուրակ'''․([[Ֆրանսերէն|ֆրանս]]․՝ Parc national de l'Isalo)․ [[Մատակասքար|Մատակասքարի]] ազգային պուրակ, հիմնադրուած՝ 1962-ին։ Կը գտնուի Ֆիանարանցոա գաւառին հարաւ-արեւմտեան անկիւնը։ Աւազաքարային բնապատկեր մըն է, որ հողմի եւ ջուրի քայքայումով բաժնուած է ժայռոտ բլուրներու, սարաւանդներու, ընդարձակ հարթավայրերու եւ մինչեւ 200 մ․ խորութեամբ կիրճերու։ Կան մշտական գետեր եւ առուներ, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ եղանակային ջրահոսքեր։ Բարձրութիւնը կը տատանուի 510 եւ 1,268 մմ միջեւ։ == Պատմական ակնարկ == Աղգային պուրակը հիմնուած է 1962-ին եւ կը ղեկաւարուի [[Մատակասքարի Ազգային Պուրակներ|Մատակասքարի Ազգային պուրակներ]] Մարմինէն 1997-էն ասդին։ Աւանդականօրէն, Պարա ժողովուրդը հոն ապրած է․ անասնապահութեամբ (զեպու ''zebu'') ապրող վաչկատու ժողովուրդ։ == Նշանակութիւն == Իսալօ հիմնականին կը գտնուի չոր սաղարթախիտ անտառներու կենսաշրջանին մէջ, որուն բնական բուսականութիւնը կրճատուած է իր սկզբնական տարածութենէն գրեթէ 40%-ով։ Նաեւ կը ներառէ բնավայրեր՝ որոնք կը համարուին ենթախոնաւ անտառներու կենսատարածքին մաս, այդ՝ որ իր մէջ կը պատսպարէ բազմաթիւ բնիկ տեսակներ եւ ստացած է Վտանգուած/Ճգնաժամային կարգավիճակ՝ քանի որ բնիկ բնակավայրերու միայն փոքր տարածքներ մնացած են եւ անոնցմէ մեծ մասը խիստ բեկորացած է։ [[Պատկեր:Isalo National Park 02.jpg|մինի]] Իսալոյի անտառները կը գերիշխեն բնիկ «tapia» ծառը (''Uapaca bojeri'')։ Անտառային այս տեսակը սահմանափակ տարածում ունի․ կը հանդիպի միայն Մատակասքարի կեդրոնական բարձրաւանդակներուն։ Այդտեղ կը գտնուին բազմաթիւ համառօտիւ տարածման բուսատեսակներ, որոնցմէ 13 տեսակ միայն Իսալոյին մէջ կը հանդիպին, իսկ ուրիշ 32՝ հազուագիւտ տեսակներ են, ծանօթ 2-5 վայրերէ: Sarcolaenaceae ընտանիքը բացառապէս Մատակասքարի բոյսերու ընտանիք է, իսկ անոր երկու տեսակներն ալ (Sarcolaena isaloensis եւ Schizolaena isaloensis) յայտնաբերուած են միայն Իսալոյի ազգային պուրակին մէջ։ Կան նաեւ անսովոր քարաքոսեր, որոնց մէջ կը գտնուի նաեւ նմոյշ տիպը եւ համառօտիւ տեղայատուկ Isalonactis madagascariensis-ի միակ յայտնի վայրը։ == Կլիմա == Ազգային Պուրակը կը գտնուի Մատակասքարի չոր արեւմտեան մասին՝ չոր տերեւաթափ անտառի կենսակլիմայական գօտիին մէջ։ Տարածքը ունի երկու եղանակով տաք, չոր կլիմայ՝ աւելի զով-չոր եւ աւելի տաք-խոնաւ։ Ամէն մէկը կը տեւէ 5-էն 7 ամիս։ == Կենդանական եւ բուսական աշխարհ == === Կենդանական աշխարհ === Տասնչորս տեսակ կաթնասուններ կը նշուին Իսալօ ազգային պուրակին մէջ, ներառեալ լեմուրի քանի մը տարբեր տեսակներ։ Գտնուած են աւելի քան 100 թռչունի տեսակներ, անոնցմէ են՝ [[Պենսընի ժայռային տորդիկ|Պենսընի ժայռային]] [[Պենսընի ժայռային տորդիկ|տորդիկը]] (Monticola sharpei bensoni), [[Կոճղակտուց բադ|կոճղակտուց բադը]] (Sarkidiornis melanotos) եւ [[Մատակասքարի յոպոպ|Մատակասքարի]] [[Մատակասքարի յոպոպ|յոպոպը]] (Lophotibis cristata): Քսանչորս երկակենցաղ եւ 47 սողուն գրանցուած են Իսալօ Ազգային Պուրակին մէջ, ներառեալ՝ բազմաթիւ նոր «թեկնածու» տեսակներ։ Իսալոյի շրջանին յատուկ տեսակներուն մէջ կը գտնուին չորս երկակենցաղներ (Gephyromantis azzurrae, Mantella expectata, Mantidactylus noralottae, եւ [[Մալակասի ծիածանագոյն գորտ|մալակասի ծիածանագոյն գորտը]] (Scaphiophryne gottlebei)) եւ մէկ սողուն տեսակ (Trachylepis nancycoutuae)։ Գլխաւոր օրինակներ են՝ [[Մատակասքարի գետնօձ|Մատակասքարի գետնօձը]] (Acrantophis madagascariensis), [[Տումերիլի գետնօձ|Տումերիլի գետնօձը]] (Acrantophis dumerili) եւ [[Սպիտակաշուրթ պայծառաչ գորտ|սպիտակաշուրթ պայծառաչ գորտը]] (Boophis albilabris)։ === Բուսական աշխարհ === Իսալոյի շրջանի բուսաբանական ցուցակագրութիւնը սկսաւ Բեռիէ տը լա Պաթի իր հաւաքածօներով՝ 1910-ին։ Իսալոյի մէջ փաստագրուած 400-է աւելի տեսակներէն միայն 10-ը օտարածին տեսակներ են։ Մեծամասնութիւնը (աւելի քան 70%) անոթային բոյսեր են, որոնք Մատակասքարին բնիկ են։ Կան 13 տեսակներ, որոնք գտնուած են միայն Իսալոյի մէջ, եւ նաեւ ուրիշ 35 հազուագիւտ տեսակներ, որոնք ծանօթ են 2-5 վայրերէ։ {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" border="1" width="575pt" |+ Բուսատեսակներ որ կը գտնուին միայն Իսալօ Ազգային Պուրակին մէջ |- ! Ընտանիք!! Տեսակ |- | Apocynaceae || ''Cynanchum graminiforme'' |- | Apocynaceae || ''Cynanchum rauhianum'' |- | Asphodelaceae || ''Aloe isaloensis'' |- | Asteraceae || ''Helichrysum neoisalense'' |- | Dipterocarpaceae || ''Monotes madagascariensis'' |- | Fabaceae || ''Crotalaria isaloensis'' |- | Fabaceae || ''Kotschya perrieri'' |- | Fabaceae || ''Tephrosia isaloensis'' |- | Orobanchaceae || ''Radamaea latifolia'' |- | Podostemaceae || ''Thelethylax isalensis'' |- | Rubiaceae || ''Anthospermum longisepalum'' |- | Sarcolaenaceae|| ''Sarcolaena isaloensis'' |- | Sarcolaenaceae|| ''Schizolaena isaloensis'' |- |} Մատակասքարի մէջ կան բոյսերու ընտանիքներ, որոնք միայն հոն կը գտնուին։ Այդ ընտանիքներուն երեք օրինակներ կրնան գտնուիլ Իսալոյի մէջ՝ Asteropeiaceae, Sarcolaenaceae եւ Sphaerosepalaceae։ Sarcolaenaceae բուսական ընտանիքը միայն Մատակասքարի մէջ կը գտնուի, եւ անոր երկու տեսակ՝ ''Sarcolaena isaloensis'' եւ ''Schizolaena isaloensis'' գտնուած են միայն Իսալոյի Ազգային Պուրակին մէջ։ === Քարաքոսներ === Մատակասքարի քարաքոսներուն ցուցակը աղքատաբար ճանչցուած է, սակայն 500-է աւելի տեսակներ փաստագրուած են։ Միայն մօտ 20 տեսակ կը գտնուի երկրին չոր շրջաններուն մէջ, որոնցմէ մի քանին փաստագրուած են Իսալօի շրջանին մէջ։ == Բուսականութիւն == Իսալօ կը գտնուի չոր սաղարթախիտ անտառներու կենսաշրջանին մէջ, որուն բնական բուսականութիւնը կրճատուած է իր սկզբնական տարածութենէն գրեթէ 40%-ով։ Նաեւ կը ներառէ բնավայրեր՝ որոնք կը համարուին ենթախոնաւ անտառներու կենսատարածքին մաս, այդ՝ որ իր մէջ կը պատսպարէ բազմաթիւ բնիկ տեսակներ եւ ստացած է Վտանգուած/Ճգնաժամային կարգավիճակ՝ քանի որ բնիկ բնակավայրերու միայն փոքր տարածքներ մնացած են եւ անոնցմէ մեծ մասը խիստ բեկորացած է։ Վեց գլխաւոր բնավայրեր նկարագրուած են Իսալոյի ազգային պուրակին մէջ։ === Կոշտատերեւ անտառներ === Իսալոյի կոշտատերեւ անտառները կը գերիշխեն բնիկ tapia ծառը (Uapaca bojeri)։ Այս անտառատեսակը սահմանափակ տարածում ունի․ կը հանդիպի միայն Մատակասքարի կեդրոնական բարձրաւանդակներուն մէջ։ === Մշտական կանաչ խոնաւ անտառ === Այս անտառները կապուած են խոնաւ վայրերու հետ, ինչպէս առուակներու մերձակայքը կամ խոր ձորերուն մէջ։ Խոր կիրճերուն մէջ գտնուող բնիկ անտառները կը պարունակեն արմաւենիներու տեսակներ (''Ravenea'' and ''Dypsis'' species), ''Breonadia salicina'', ''Pterophylla'' sp., ''Voacanga'' sp. եւ ''Dracaena''։ Այդ խոնաւ բնակավայրերու մէկ մասին սակայն հիմա կը գերիշխեն ներմուծուած տեսակները, ինչպէս օրինակ՝ Melia azedarach, Mangifera indica կամ Eugenia։ === Բանտանուս թփուտներ === Բանտանուս թփունտներուն մէջ կը գերիշխէ Pandanus pulcher, կը հանդիպին աւելի ծանծաղ հովիտներու կամ փոքր գետակներու մէջ, ուր անտառը քայքայուած է եւ յաճախ կ'այրի։ === Չոր (չորախոտ) բուսականութիւն === Այս բնակավայրը կապուած է չոր քարքարոտ տարածքներու հետ, անոնց կարգին՝ զառիթափ լանջերուն ու կատարներուն։ Թէեւ բուսականութիւնը նոսր է, այս բնակավայրերուն մէջ կը գտնուին բազմաթիւ բնիկ տեսակներ, անոնց կարգին՝ Xerophyta sp., փիղի ոտք (Pachypodium rosulatum var. gracilius) եւ նեղ բնիկ Aloe isaloensis։ === Թփուտի երկրորդական համայնքներ === Երկրորդական թփուտային համակեցութիւնները կը գտնուին հոն ուր Իսալօ լեռնազանգուածի լանջերը դաշտերուն կամ արօտավայրերուն կը հանդիպին։ Այս համակեցութիւններուն մէջ ամէնէն տարածուած տեսակները կը նշուին իբրեւ. Mimosa latispinosa, Vangueria madagascariensis, Maesa lanceolata, Aphloia theaeformis, Crotalaria sp., եւ Tamarindus indica։ === Մարգագետիններ === Բնիկ մարգագետինները՝ հաւանաբար ժամանակին սահմանափակուած փոքր տարածքներով, կը կարծուի որ ընդարձակուեցան համատարած այրման հետեւանքով, առաջին հերթին անասուններու արօտը դիւրացնելու համար։ Մարգագետինները (կոչուած նաեւ կեղծ տափաստաններ) այժմ տարածուած են Իսալոյի մէջ, գերիշխող՝ Aristida similis եւ Aristida rufescens, տեսակներով, ինչպէս նաեւ Trachypogon sp. կամ Heteropogon sp.։ Յաճախակի այրումը կը պահպանէ մարգագետինները եւ կը կասեցնէ ծառերու վերաճումը։ == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Sign for Isalo National Park.jpg|Իսալօ Ազգային Պուրակի նշանը Պատկեր:Lemurien10-2006.JPG|Աղուէսակապիկ Պատկեր:Eulemur rufifrons, Isalo National Park 2007-03-01.jpg|Կարմրաճակատ աղուէսակապիկ Պատկեր:Pachypodium Rosulatum Gracilius 01.jpg|Մարգագետին․ Pachypodium Rosulatum Պատկեր:Elephants foot plant 2.JPG|Փիղի կեր բոյս Պատկեր:Elephant's foot Plant (Pachypodium sp.) (9592459764).jpg|Փիղի կեր բոյս Պատկեր:Elephant's foot Plant (Pachypodium sp.) (9614404929).jpg|Փիղի կեր բոյս Պատկեր:Natural Swiming Pool, Isalo National Park (3955536504).jpg|Բնական լողաւազան Իսալօ ազգային պուրակին մէջ Պատկեր:Canyon des Makis & Canyon des Rats - Isalo-Gebirge.jpg|Canyon des Makis & Canyon des Rats Պատկեր:Isalo National Park 02.jpg|Կանաչապատ եւ չոր բնապատկեր Պատկեր:Isalo-National-Park-02.jpg Պատկեր:Isalo National Park 2013 23.jpg|արմաւենի Պատկեր:Verreauxs Sifaka , Isalo National Park (3953339467).jpg|Verreauxs Sifaka Պատկեր:Lichens4 Isalo.jpg Պատկեր:Lichens5 Isalo.jpg|մարգագետին Պատկեր:Lichens2 Isalo.jpg Պատկեր:Massifs rocheux du parc national d’Isalo, le long de la RN7 – Madagascar 02.jpg|Ազգային պուրակին մէջ ժայռոտ վայր Պատկեր:Souimangahoningzuiger 02.JPG|Souimangahoningzuiger Պատկեր:Madagaskarparadijsmonarch 02.JPG|Madagaskarparadijsmonarch Պատկեր:Hemiolaus cobaltina.jpg|Hemiolaus cobaltina </gallery> <ref>[https://parcs-madagascar.com/ Մատակասքարի պուրակներ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20190307222748/http://pdfs.semanticscholar.org/e7cb/2da62ab04a9ec504f545127dce898066a65a.pdf Մատակասքարի կենդանական աշպարհ․ {{ref-en}} ]</ref> <ref>[https://books.google.gr/books?id=vyNVb2q0RisC&q=madagascar+ethnic+group&pg=PA23&redir_esc=y#v=snippet&q=madagascar%20ethnic%20group&f=false Մատակասքար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://ecoregions.worldwildlife.org/ecoregions/at0118/ Հարաւային Ափրիկէ, կեդրոնական Մատակասքար{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://en.climate-data.org/africa/madagascar/ranohira/ranohira-223756/ Մատակասքարի կլիմա{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Lemurs_of_Madagascar_(book) Մատակասքարի աղուէսակապիկ{{ref-en}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20200118221714/http://www.parcs-madagascar.com:80/parcs/isalo.php մատակասքարի կենդանական աշխարհ{{ref-fr}}]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20190915152139/http://www.tongasoa-madagascar.com:80/parc-national-lisalo-ranohira/ Մատակասքարի մասին, Parc national de l’Isalo – Ranohira{{ref-fr}}]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 4ieotlkz5a6yr3x2qc3qoh6bfwgnccu